Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Ampério de l Brasil
0
797
108846
105729
2026-11-09T10:04:09Z
Gleyson B. Bezerra
15672
Aplicado WP:TNT: o artigo era uma tradução automática de 2009 ilegível, então foi completamente reescrito com base em fontes históricas sérias.
108846
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 300px; border: #99B3FF solid 1px; background: #f9f9f9; padding: 5px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF; font-size: 110%;" | Ampério de l Brasil
|-
| colspan="2" align="center" | [[Fexeiro:Flag of Brazil (1870–1889).svg|150px]]<br /><small>Bandeira de l Ampério (1870–1889)</small>
|-
! Capital
| [[Riu de Janeiro]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhíngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Forma de goberno
| Monarquia custitucional
|-
! Monarcas
| [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro I]] (1822–1831)<br />[[Pedro II de l Brasil|D. Pedro II]] (1831–1889)
|-
! Período stórico
| Seclo XIX
|-
! Queda
| 15 de nobembre de 1889 (Proclamaçon de la República)
|}
La '''Stória de l Ampério de l Brasil''' ampeça an 1822, cula proclamaçon de l'andependéncia de l [[Brasil]] an relaçon la [[Pertual]], i stende-se até 1889, cula Proclamaçon de la República. Al longo destes 67 anhos, l paíç fui gobernado por ua monarquia custitucional. L sistema parlamentar cunsulidou-se durante l Segundo Reinado, baixo l reinado de D. Pedro II.<ref name="fraccaro_9">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 9.</ref>
Storicamente, l Ampério fui marcado por ua grande stabalidade política i prosperidade eiconómica anternas, an cuntraste cula agitaçon i fragmentaçon de las repúblicas beziñas de la América Spanhola. Fui tamien ne l período amperial que l Brasil cunsulidou sues frunteiras, derrotou l Paraguai na maior guerra sul-amaricana i abolou la [[Scrabidon ne l Brasil|scrabidon]], mas a la custa de la queda de la própia monarquia.<ref name="lyra_XV">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. XV.</ref>
== Purmeiro Reinado (1822–1831) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|220px|"Andependéncia ó Muorte", por Pedro Américo (1888).]]
L'andependéncia fui anton proclamada por D. Pedro I, an 7 de Setembro de 1822. Inda assi, esto nun fui un eibento passibo: lhougo apuis la proclamaçon, eclodiran lhuitas nas porbíncias contra la resisténcia pertuesa, percipalmente na Bahia, ne l Pará i ne l Piauí, que solo fúrun pacificadas an 1823.<ref name="fraccaro_9"></ref>
An 1823, fui cumbocada la Assembléia Custituinte, mas l'Amperador dissolbiu-la debido a ls cunflitos cul porjeto de la Custituiçon. D. Pedro I outorgou, anton, la Custituiçon de 1824, que stablecie l [[Poder Moderador]] i declaraba la pessona de l Amperador inbiolable i sagrada, nun sujecta a responsabilidá. La Custituiçon debedie l Stado an quatro poderes: Eisecutibo, Legislatibo, Judicial i Moderador. Tamien restringie l boto por questones de renda (boto censitário), anque la Custituiçon fusse cunsiderada bastante lhiberal pa ls padrones de la época.<ref name="fraccaro_27">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 27.</ref> La outorga de la Custituiçon i la centralizaçon de l poder ne l Riu de Janeiro gerórun çcontentamiento an bárias porbíncias, cumo Pernambuco, adonde ls eideales republicanos i federalistas yá éran fuortes dende la Reboluçon de 1817. An 1824, eclodiu la [[Confederaçon de l Eiquador]], un mobimiento que reuniu porbíncias de l Nordeste contra l outoritarismo de D. Pedro I i an fabor dua monarquia federalista ó mesmo de l republicanismo.<ref name="fraccaro_72">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 72-73.</ref>
Ne l ámbito sterno, la Guerra de la Cisplatina (atual [[Ouruguai]]) eclodiu an 1825, lhebando l Brasil a un cunflito custoso que culminou cula andependéncia de la porbíncia an 1828. La ampopularidade crecente, l'assassinato de l jornalista Lhíbero Badaró an 1830 i ls cunflitos de la Nuite de las Garrafadas, ne l Riu de Janeiro, an 1831 — adonde brasileiros i pertueses se anfrentórun nas rues — contribuírun para que D. Pedro I abdicasse an 7 de Abril de 1831, an fabor de sou filho, que tenie solo 5 anhos d'eidade.<ref name="fraccaro_45">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 45.</ref>
== Período Regencial (1831–1840) ==
[[Fexeiro:Pedro II of Brazil 1887.jpg|thumb|right|200px|D. Pedro II, Amperador de l Brasil.]]
Cumo l heirdeiro inda era menor, l paíç fui gobernado por regentes. Este período fui un de ls mais cunturbados de la stória brasileira, caratelizado por ua anstabilidade política anterna i ua série de reboltas probinciales que ameaçórun la ounidade de l território.<ref name="fraccaro_68">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 68-83.</ref> L período regencial fui marcado pula çputa antre trés grupos políticos: ls '''restauradores''' (ó caramurus), que querien l retorno de D. Pedro I i un gobierno centralizado; ls '''lhiberales moderados''', que acabórun por dominar l gobierno i defender ua maior outonomie probincial i l fortalecimiento de l poder legislatibo; i ls '''lhiberales eisaltados''', que defendien la federalizaçon, l'abolicion gradual de la scrabidon i ua maior participaçon popular.<ref name="fraccaro_86">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 86-87.</ref>
An 1834, l Ato Adicional trouxe mudanças amportantes, cumo la criaçon de assembléias legislatibas probinciales i la sustituiçon de la Regéncia Trina por ua Regéncia Una, eileita por boto direto. Inda assi, las reboltas cuntinórun:
* '''Cabanhaige (1835–1840):''' Ne l Pará, ua rebolta popular de índios, negros i mestiços contra las eilites lhocales, que lhebó a la muorte de l persidente de la porbíncia i causou, segun estimativas, cerca de 30 mil muortes. Ls rebeldes éran motibados pul mandonismo branco i pertués i por un deseio de maior participaçon política i social.<ref name="fraccaro_91">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 91.</ref>
* '''Revoluçon Farroupilha (1835–1845):''' Ne l Riu Grande de l Sul, la maior i mais lhonga rebolta, que chegou a proclamar la República de Piratini. Ls farroupilhas rebelórun-se contra ls altos ampuostos, la falta d'outonomie probincial i l'ampedimiento de l quemércio de l charque cul Ouruguai. L mobimiento tubo caráter federalista i republicano, anque alguns de sous lhíderes, cumo Bento Gonçalves, nun defendessen la separaçon total.<ref name="fraccaro_93">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 93.</ref>
* '''Sabinada (1837–1838):''' Na Bahia, fui un mobimiento lhiderado pula classe média i puls melitares, que pretendia stabelecer ua república até que D. Pedro II atingisse la maioridade. L mobimiento fui reprimido, cun prisones an massa.<ref name="fraccaro_95">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 95.</ref>
* '''Balaiada (1838–1841):''' Ne l Maranhon, ua rebolta de pobres, scrabos fugidos i artesones contra l poder de ls coroneles i l recrutamiento melitar oubrigatório. Ls rebeldes eisigian l respeito a la Custituiçon i la saída de ls pertueses de ls cargos públicos.<ref name="fraccaro_89">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 89-90.</ref>
* '''Rebolta de ls Malés (1835):''' Na Bahia, ua grande rebolta que juntou africanos muçulmanos, scrabos i lhibertos, nun mobimiento de resisténcia contra la opresson i la scrabidon, que tamien tubo motibaçones religiosas. Fui duoramente reprimida, mas tubo perfundas cunsequéncias ne l'ansiedade de ls senhores i na lhuita pula aboliçon.<ref name="fraccaro_94">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 94-95.</ref>
An 1840, para cuntener la anstabilidade, ls lhiberales articularórun l "Golpe de la Maioridade", declarando D. Pedro II maior d'eidade als 14 anhos. Anque fusse un golpe, este eibento fui apoiado por ua parte de la populaçon i marcou l'ampeço de l Segundo Reinado.<ref name="fraccaro_99">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 99-106.</ref>
== Segundo Reinado (1840–1889) ==
L Segundo Reinado fui marcado por ua lhonga fase de stablidade política i crecimiento eiconómico. L paíç adotou l parlamentarismo "a las abessas", adonde l Amperador scolhia l persidente de l Cunseilho de Menistros, que, por sue beç, formaba l Gabinete. La criaçon oufecial de l cargo de persidente de l Cunseilho, an 1847, ajudou a cunsulidar este sistema.<ref name="decreto_523">BRASIL. Decreto nº 523, de 20 de julho de 1847.</ref><ref name="fraccaro_109">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 109-111.</ref> L sistema partidário polarizou-se antre l Partido Lhiberal (Lhuzias) i l Partido Cunserbador (Saquaremas), que se alternában ne l poder. Ls '''saquaremas''' defendian la centralizaçon de l poder i la manutençon de la orde scrabocrata, anquanto ls '''lhuzias''' pedian maior outonomie probincial i reformas lhiberales. Ambos, inda assi, cuncordában na manutençon de la monarquia i de la scrabidon.
[[Fexeiro:Brazil Provinces 1889.svg|thumb|right|250px|Las porbíncias de l Brasil an 1889.]]
L'eiquenomie fui ampulsionada pula porduçon de [[café]], percipalmente ne l Bal de l Paraíba (Riu de Janeiro, Minas Gerais i San Paulo) i ne l Oeste Paulista. L'ampeço de l seclo XIX tubo un oumiento seneficatibo de l tráfico de scrabos, specialmente pa l Sudeste, adonde las fazendas de café se multiplicában. Para alhá desso, na segunda metade de l seclo, fúrun custruídos ls purmeiros caminos de fierro i antensificou-se la eimigraçon ouropeia, percipalmente de eitalianos i almanes, para suprir la falta de mano-de-obra, specialmente apuis de la proibisson de l tráfico transatlántico an 1850.<ref name="fraccaro_139">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 139-156.</ref> La Lei de Tierras de 1850 stableciu que las tierras públicas solo poderien ser adquiridas por cumpra, l que benefeciou ls grandes propietários i lhemitou l'acesso de ls mais pobres a la propiedade.<ref name="fraccaro_146">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 146-148.</ref>
[[Fexeiro:Pedro Américo - Batalha do Avaí.jpg|thumb|left|250px|La Batalha de l Avaí, durante la Guerra de l Paraguai.]]
Ne l ámbito sterno, l Brasil anfrentou la '''Guerra de l Paraguai''' (1864–1870), la maior guerra sul-amaricana. L cunflito tubo causas cumplexas, ancluindo çputas territoriales na Bacia de l Prata, l'anteresse de l Brasil an manter la lhiberdade de nabegaçon de ls rios i la çputa pul mercado de l mate. La guerra tubo cunsequéncias perfundas, debilitando l Paraguai i fortaleciendo l Eisército Brasileiro. Este fortalecimiento melitar, junto cul çcontentamiento de ls oufeciales cul Poder Cebil, tornou-se mais tarde ua ameaça política pa l Ampério. La guerra tamien fui un momiento de fortalecimiento de l'outo-estima nacional i de ls simblos nacionales, cumo la bandeira i l hino.<ref name="lyra_44">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 44.</ref> La necidade de recrutamiento an massa lhebó a la ancluson de scrabos i lhibertos nas fuorças armadas, l que acerbou las tensones sociales i la çcusson subre la scrabidon.<ref name="fraccaro_203">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 203-204.</ref>
=== La Scrabidon i la Aboliçon ===
[[Fexeiro:Rugendas - Nègres a fond de cale.jpg|thumb|left|200px|Scrabos an l poron dun nabio negreiro, por Johann Moritz Rugendas.]]
[[Fexeiro:Lei Áurea.jpg|thumb|right|200px|Testo oureginal de la Lhei Áurea (1888).]]
La scrabidon fui ua de las percipales anstituiçones de l Ampério, mas sofriu presson custante d'Anglaterra (cul Bill Aberdeen, an 1845, que outorizaba la catura de nabios negreiros brasileiros) i de l mobimiento abolicionista anterno. La resisténcia de ls scrabos, cumo fugas, reboltas i lhuitas judeciales, fui un fator crucial pa l fin de la scrabidon. L porcesso de aboliçon fui gradual:
# '''Lhei de l Bentre Lhibre (1871):''' Declaraba libres ls filhos de mulhieres scrabas nacidos a partir daquela data (ls "ingénuos"). Até als 8 anhos, ficában baxo l poder i la tutela de ls senhores de las madres; quando chegában a essa eidade, l senhor podie recebir ua andenizaçon de l Stado ó utilizar ls serbícios de ls menores até als 21 anhos. La lei tamien reconhecie l dreito de ls scrabos de juntar pecúlio pa cumpra de la lhiberdade.<ref name="lei_2040">BRASIL. Lei nº 2.040, de 28 de setembro de 1871 (Lei do Ventre Livre).</ref><ref name="fraccaro_168">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 168-169.</ref>
# '''Lhei de ls Sexagenários (1885):''' Lhibartaba ls scrabos cun 60 anhos ou mais, mas obrigaba ls lhibertados a prestar serbícios a ls antiguos senhores durante trés anhos. Ls que tenien menos de 65 anhos ficában dispensados d'esse serbício cula chegada als 65 anhos.<ref name="lei_sexagenarios">BRASIL. Lei nº 3.270, de 28 de setembro de 1885.</ref>
# '''Lhei Áurea (13 de Maio de 1888):''' Assinada pula Princesa Isabel, aboliu cumpletamente la scrabidon.<ref name="fraccaro_194">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 194-214.</ref>
L mobimiento abolicionista tubo figuras amportantes cumo José do Patrocínio, Luís Gama, André Rebouças i Joaquim Nabuco, que outilizában la imprensa, ls tribunales i ls fundos de emancipaçon para acerbar la lhuita.
Anque tener sido ua bitória moral, la Lhei Áurea gerou un porfundo çcontentamiento antre ls grandes fazendeiros i barones de l café, que se sentiran spoliados sin qualquier andenizaçon financeira. Para muitos storiadores, esta fui la percipal faísca que anfraqueciu la base eiconómica i política de la monarquia. Ls fazendeiros çcontentes passórun a apoiar l republicanismo cumo represália.<ref name="lyra_228">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 228-235.</ref>
=== La Queston Melitar ===
A partir de 1885, cul ampeço de la "Queston Melitar", las relaçones antre l Eisército i l Poder Cebil deturórun-se. Ls oufeciales sentian-se çprestigiados pul gobierno i sofrian puniçones por se manifestáren na imprensa. Ls cunfrontos antre l Coronel Sena Madureira, l Coronel Cunha Matos i l Menistro de la Guerra, an conjunto cul papel de l Professor Benjamim Constant — que difundiu l [[Positibismo]] antre ls cadetes de la Escola Militar — i la fundaçon de l Clube Melitar an 1887, transformórun l Eisército nun centro de cunspiraçon política. Ls oufeciales, specialmente ls mais juben, passórun a eisigir mais respeito i a defender eideales republicanos i positibistas.<ref name="lyra_404">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 404-420.</ref>
L Marechal Deodoro de la Fonseca, heirói de la Guerra de l Paraguai, tornou-se l simblo de la çcontentamiento de la classe. An 1889, Deodoro, que studara an misson an Mato Grosso, boltou al Riu de Janeiro i passou a ser cercado por ua facçon de juben oufecialidade i por políticos republicanos, cumo Quintino Bocaiúba i Benjamim Constant. L çcontentamiento melitar fui hábilmente aproveitado puls republicanos, que biran ne l Eisército ua fuorça capaç de derrubar la monarquia.<ref name="lyra_408">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 408-409.</ref>
=== La Queston Relegiosa ===
An 1874, la prison de dous bispos ne l Norte (D. Vital i D. Macedo Costa) por questones ligadas a la Maçonarie (la Queston Relegiosa) aprofundou la cison antre la Eigreija Católica i l Stado Amperial. La Eigreija, que perdiu l apoio de l Stado, passou a desear l fin de l regime i a apoiar silenciosamente ls republicanos. Ls bispos fúrun anistiados an 1875, mas l relacionamiento antre la Eigreija i l Ampério nunca mais fui l mesmo.<ref name="lyra_234">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 234-240.</ref>
=== La Agonia de l Amperador ===
D. Pedro II, yá idoso, sofriu an 1887 ua série de crises de salude grabes (febre palustre i diabetes) anquanto staba na Ouropa. Tornou-se un amperador "a la fuorça", sin fuorça física ó política para cuntener las crises. Ls fazendeiros stában çcontentes cula Aboliçon, ls melitares querien mais poder, la Eigreija staba ressentida, i las eilites nun tenien mais fé na manutençon de l Terceiro Reinado (que serie l reinado de la Princesa Isabel, casada cul Conde d'Eu, un príncipe strangeiro mui ampopular).<ref name="lyra_240">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 240-258.</ref> La percipal causa de l çcrédito de la monarquia era la percepçon de que l Ampério se cunfundia cul própio Amperador i de que, cul sou zaparecimiento, la monarquia nun subrebibiria. Cumo screbiu l storiador: "l Ampério era l Amperador".<ref name="lyra_308">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 308-314.</ref>
== La Queda de l Ampério (1870–1889) ==
[[Fexeiro:Deodoro da Fonseca (1889).jpg|thumb|right|200px|Marechal Deodoro de la Fonseca, lhíder de l golpe melitar de 15 de Nobembre.]]
Segundo Heitor Lyra, la queda de l Ampério nun fui un fato isolado, mas un porcesso eibolutibo i anrebersible, ambolbendo ua cuncomitáncia de fatos cuntraditórios i ua perda gradual de lhigitimidade de l regime. La propaganda republicana, anque persistente, tenie pouca fuorça eileitoral; ls candidatos republicanos éran recorrentemente derrotados nas urnas. La República era, antes de mais, un ideal defendido por pequeinhos grupos ourbanos, anque alguns grandes fazendeiros, specialmente ne l Oeste Paulista, tamien apoiassen l republicanismo.<ref name="lyra_XV"></ref>
=== La Propaganda Republicana ===
L Manifesto Republicano de 1870 ancontrou ressonáncia antre las camadas médias ourbanas, studantes i alguns melitares. Inda assi, la propaganda republicana tenie pouca fuorça eileitoral; ls candidatos republicanos éran recorrentemente derrotados nas urnas pulos partidos monárquicos. La República era vista, por muitos de ls sous apoiantes, cumo ua cousa de "giente de cidade" (médicos, engenheiros, bacharéis), i nun cuntaba cun apoio popular amplo ne l campo. Lhíderes cumo Quintino Bocaiúba i Silva Jardim fazien la propaganda, mas ls republicanos cuntinuórun a ser ua minoria eileitoral. La propaganda tubo mais sucesso antre ls melitares i studantes, specialmente na Escola Militar, adonde l positibismo i las eideias republicanas se difundírun.<ref name="lyra_1">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 1-30.</ref> La propaganda tamien outilizou la imprensa, cun jornales cumo "A República" i "O País", i conferéncias por to l paíç, lhideradas por figuras cumo Lopes Trobon i Silva Jardim.<ref name="fraccaro_266">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 266-274.</ref>
=== L Golpe de 15 de Nobembre de 1889 ===
[[Fexeiro:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|thumb|left|250px|Proclamaçon de la República, por Benedito Calixto (1893).]]
An 15 de Nobembre de 1889, l Marechal Deodoro de la Fonseca, apoiado por Benjamim Constant i outros oufeciales, i cul apoio i la cunibéncia de lhíderes republicanos cumo Quintino Bocaiúba, deu un golpe melitar, deponiendo l Gabinete de l Bisconde de Ouro Prêto. L Ampério fui sustituído pula República i la família amperial fui oubrigada a partir pa l'eisílio na Ouropa. L nuobo regime fui proclamado sin ua reaçon popular significativa, an parte debido a la fadiga cul régimen monárquico i a la falta de mobilizaçon de la populaçon, que nun se batiu pula manutençon de l trono. Cumo screbiu l storiador, l regime caiu sin qu'a populaçon se manifestasse, custatando-se que "l Ampério era l Amperador" i que, cul zaparecimiento deste, la monarquia staba cundenada.<ref name="lyra_356">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 356-390.</ref> La proclamaçon fui un eibento precipitado por ua "quartelada" melitar, mas tubo éxito porque la monarquia yá staba a perder prestígio i lhigitimidade. L papel de ls republicanos cebiles fui mais amportante na cunsulidaçon de l nuobo regime do que na sue proclamaçon.<ref name="lyra_22">LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964. p. 22-26.</ref>
== Eiquenomie i Sociadade ne l Ampério ==
La eiquenomie brasileira durante l Ampério fui dominada pula porduçon agrícola para sportaçon, purmeiro l açúcar i, a partir de l'ampeço de l seclo XIX, l café. L café tornou-se l percipal produto de sportaçon, cuncentrando la riqueza i l poder político nas manos de ls grandes fazendeiros de l Sudeste. La mano-de-obra scrabizada fui la base de l sistema porductibo, anque las pressones abolicionistas i las lhies antitráfico téngan reduzido l'abastecimiento de scrabos a partir de 1850. L tráfico anterprobincial de scrabos tornou-se ua altarnatiba para las fazendas de café, l que gerou cunflitos i resisténcia antre las porbíncias.<ref name="fraccaro_143">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 143-145.</ref>
La sociadade amperial era marcada pula çigualdade i pula eiscluson de la maiorie de la populaçon de ls dreitos de cidadanie. La Custituiçon de 1824, anque tener sido cunsiderada lhiberal, mantebe la scrabidon i restringie l boto a las pessonas cun renda. La lhuita pula aboliçon i pulos dreitos de ls negros i pobres fui ua custante ne l período, cun resisténcias cotidianas, fugas, reboltas i lhuitas judeciales.<ref name="fraccaro_53">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 53-55.</ref> La eimigraçon ouropeia, stimulada a partir de meados de l seclo, trouxe nuobos eilemientos a la sociadade, mas tamien fui acumpanhada por teories racistas de branqueamiento, que bisában reduzir la populaçon negra i mestiça.<ref name="fraccaro_189">FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora i Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018. p. 189-191.</ref>
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FRACCARO, Laura Candian. ''Stória de l Brasil Amperial''. Lhondrina: Eiditora e Çtribuidora Eiducacional S.A., 2018.
* LYRA, Heitor. ''Stória de la Queda de l Ampério (Tomo I)''. San Paulo: Cumpanha Eiditora Nacional, 1964.
* BRASIL. Lei nº 2.040, de 28 de setembro de 1871 (Lei do Ventre Livre).
* BRASIL. Decreto nº 523, de 20 de julho de 1847.
* BRASIL. Lei nº 3.270, de 28 de setembro de 1885.
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Ampério de l Brasil]]
[[Catadorie:Seclo XIX]]
039n9heyujpa50vf2gu89a1arfch7o3
Stória de l Brasil
0
1099
108836
108819
2026-11-09T02:14:43Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108836
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|thumb|200px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de l nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluiu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto_1">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref><ref name="ribeiro_1">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013. p. 14.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|esquerda|260px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hanes Staden.]]
Antes de la chegada de ls ouropeus an 1500, l território brasileiro era habitado por milhones de andígenas, debedidos an diberças tribos i lhénguas. Segundo las stumatibas de l studioso João Ribeiro, éran cerca de 2 a 5 milhones de pessonas.<ref name="ribeiro_42">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls grupos mais numerosos éran ls [[tupi-guaranis]], que dominában quaije to l lhitoral, i ls tapuias (ó gés), que habitában l anterior.
Ls tupis éran debedidos an bárias tribos, cumo ls tupiniquins, tupinambás i guaranis. Praticában la caça, pesca, recoleçon de frutas i de ua agricultura simples (cumo la mandioca i l milho). La sue sociadade nun tenie propiedade pribada i bibie an guerra cunstantemente cun tribos inimigas, praticando l [[antropofagie|ritual antropofágico]] cun prisioneiros de guerra, acraditando que assi absorbian la fuorça de l inimigo. Tenien culturas, religion i questumes mui própios, adorando fuorças de la natureza.<ref name="fausto_37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou ua catástrofe demográfica sin precedentes para estes pobos. Debido a las guerras, a la scrabidon i percipalmente a las doéncias trazidas puls brancos, cumo la bariola i l sarampo, para las quales nun tenien defesa biológica, milhones de andígenas morrírun ne ls purmeiros seclos de cuntato. La populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto_40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref>
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual, debedindo las tierras la lheste de las que pertencerian a la Corona de Castielha.<ref name="fausto_42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Fexeiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|direita|280px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira, tomando posse de las tierras para la Corona Pertuesa. L scriban de la armada, [[Cermeinho Baç de Camina]], screbiu ua carta al rei D. Manuel I detalhando las belezas naturales i la giente de la nuoba tierra, que serie batizada de Tierra de Santa Cruç i, mais tarde, Brasil.<ref name="ribeiro_25">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 25.</ref>
L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], ua madeira que probuzie un corante burmeilho mui balioso na Ouropa. La sploraçon era feita atrabeç de l scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s. Mas l lhitoral era bejitado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira.
An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]], que fondou la bila de San Bicente. Martin Afonso era un nabegador spriente que tenie biajado pa la Índia i trazido dibersos cunhecimentos.<ref name="fausto_43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]], debedindo l território an quinze faixas de tierra doadas la donatários. Apesar de solo dues capitanias prosperáren (Pernambuco, cun Duarte Coelho, i San Bicente, cun Martin Afonso), l sistema fui amportante para garantir la posse de la tierra. Fúrun outorgadas [[sesmarias]] (grandes lhotes de tierra) als colonos, ouriginando lhatifúndios.<ref name="fausto_44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital. Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto_46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Fexeiro:Rugendas - Engenho de açúcar.jpg|thumb|esquerda|280px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX, por Rugendas.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba de africanos. L [[tráfico negreiro]] tornou-se la percipal fuonte de mano-de-obra, trazendo milhones de africanos scrabizados pa l Brasil. Ls scrabos éran trazidos ne ls nabios negreiros, an cundiçones subumanas.<ref name="fausto_48">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 48.</ref>
La sociadade açucareira era lhatifundiária i scrabocrata, dominada puls senhores de engenho, que tenien grande poder político i eiconómico. L trabalho ne ls engenhos era biolento i degradante. Muitos scrabos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo, tenendo cumo lhíder l grande [[Zumbi de ls Palmares]], muorto an 1695.<ref name="fausto_50">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 50.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto_84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630, adonde stablecírun l gobierno de Maurício de Nassau, que ampeçou obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios. Nassau trouxe artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region. Nestas batailhas çtacórun-se l índio Filipe Camarão i l negro Henrique Dias.<ref name="ribeiro_144">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 144.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|thumb|direita|250px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[Bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Ls bandeirantes, cumo [[Anhanguera]] i [[Raposo Tabares]], çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto_98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona (cumo la [[derrama]]) gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui la [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular (negros, mulatos i alfaiates) i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto_113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|esquerda|280px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncipe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas (fim de l monopólio quelonial), acupando un amportante passo para la andependéncia.<ref name="ribeiro_309">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 309.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto_129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Fexeiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|direita|220px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina (que lhebó a la andependéncia de l Uruguai). El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto_141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales cumo la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), que tubo carátener popular i ampeçou ua república; la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840); la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838); i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegórun a proclamar repúblicas andependientes temporárias (República de Piratini).<ref name="fausto_159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relativa stablidade política i crescimento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto_173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana, contra l ditador Solano Lhopez. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto_208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç, acabando cun ua base eiconómica de la monarquia.<ref name="fausto_217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|esquerda|260px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Poulo]] i [[Minas Gerales]], atrabeç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles ([[coronelismo]]) i las eileiçones éran fraudadas.<ref name="fausto_243">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 243.</ref>
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro, contra la bacinaçon oubrigatória; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul interior de l paíç.<ref name="fausto_295">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 295.</ref>
== Era Bargas (1930-1945) ==
[[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|direita|200px|Getúlio Bargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Bargas]] al poder, ancerrando la República Bielha, ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
An 1937, Bargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]] (an 1953, ne l sou segundo gobierno).<ref name="fausto_329">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 329.</ref>
Bargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas (50 anhos an 5).<ref name="fausto_395">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 395.</ref>
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart (agrária, eiducacional, etc.) gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.<ref name="fausto_437">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 437.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|esquerda|280px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968), quando l gobierno fechou l Cungresso i anstaurou la tortura sistemática.<ref name="fausto_463">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 463.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.<ref name="fausto_488">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 488.</ref>
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|direita|260px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].<ref name="fausto_517">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 517.</ref>
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política (gobiernos de Michel Temer i Jair Bolsonaro) i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.<ref name="fausto_520">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 520.</ref>
== Refréncias ==
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013.
* AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. '''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas'''. San Paulo: Eiditora Moderna, 1998.
* BESOUCHET, Lhidie. '''Pedro II i l seclo XIX'''. Nuoba Frunteira, 1979.
* SILBA, Hélio; CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. '''La Renúncia 1961'''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
arqeeitlrmgmxd779yl6l0bjhi9lt4y
108837
108836
2026-11-09T02:17:01Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Eiquenomie Açucareira i Scrabidon */
108837
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|thumb|200px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de l nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluiu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto_1">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref><ref name="ribeiro_1">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013. p. 14.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|esquerda|260px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hanes Staden.]]
Antes de la chegada de ls ouropeus an 1500, l território brasileiro era habitado por milhones de andígenas, debedidos an diberças tribos i lhénguas. Segundo las stumatibas de l studioso João Ribeiro, éran cerca de 2 a 5 milhones de pessonas.<ref name="ribeiro_42">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls grupos mais numerosos éran ls [[tupi-guaranis]], que dominában quaije to l lhitoral, i ls tapuias (ó gés), que habitában l anterior.
Ls tupis éran debedidos an bárias tribos, cumo ls tupiniquins, tupinambás i guaranis. Praticában la caça, pesca, recoleçon de frutas i de ua agricultura simples (cumo la mandioca i l milho). La sue sociadade nun tenie propiedade pribada i bibie an guerra cunstantemente cun tribos inimigas, praticando l [[antropofagie|ritual antropofágico]] cun prisioneiros de guerra, acraditando que assi absorbian la fuorça de l inimigo. Tenien culturas, religion i questumes mui própios, adorando fuorças de la natureza.<ref name="fausto_37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou ua catástrofe demográfica sin precedentes para estes pobos. Debido a las guerras, a la scrabidon i percipalmente a las doéncias trazidas puls brancos, cumo la bariola i l sarampo, para las quales nun tenien defesa biológica, milhones de andígenas morrírun ne ls purmeiros seclos de cuntato. La populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto_40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref>
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual, debedindo las tierras la lheste de las que pertencerian a la Corona de Castielha.<ref name="fausto_42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Fexeiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|direita|280px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira, tomando posse de las tierras para la Corona Pertuesa. L scriban de la armada, [[Cermeinho Baç de Camina]], screbiu ua carta al rei D. Manuel I detalhando las belezas naturales i la giente de la nuoba tierra, que serie batizada de Tierra de Santa Cruç i, mais tarde, Brasil.<ref name="ribeiro_25">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 25.</ref>
L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], ua madeira que probuzie un corante burmeilho mui balioso na Ouropa. La sploraçon era feita atrabeç de l scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s. Mas l lhitoral era bejitado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira.
An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]], que fondou la bila de San Bicente. Martin Afonso era un nabegador spriente que tenie biajado pa la Índia i trazido dibersos cunhecimentos.<ref name="fausto_43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]], debedindo l território an quinze faixas de tierra doadas la donatários. Apesar de solo dues capitanias prosperáren (Pernambuco, cun Duarte Coelho, i San Bicente, cun Martin Afonso), l sistema fui amportante para garantir la posse de la tierra. Fúrun outorgadas [[sesmarias]] (grandes lhotes de tierra) als colonos, ouriginando lhatifúndios.<ref name="fausto_44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital. Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto_46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|squierda|miniaturadaimagem|280x280px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba de africanos. L [[tráfico negreiro]] tornou-se la percipal fuonte de mano-de-obra, trazendo milhones de africanos scrabizados pa l Brasil. Ls scrabos éran trazidos ne ls nabios negreiros, an cundiçones subumanas.<ref name="fausto_48">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 48.</ref>
La sociadade açucareira era lhatifundiária i scrabocrata, dominada puls senhores de engenho, que tenien grande poder político i eiconómico. L trabalho ne ls engenhos era biolento i degradante. Muitos scrabos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo, tenendo cumo lhíder l grande [[Zumbi de ls Palmares]], muorto an 1695.<ref name="fausto_50">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 50.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto_84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630, adonde stablecírun l gobierno de Maurício de Nassau, que ampeçou obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios. Nassau trouxe artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region. Nestas batailhas çtacórun-se l índio Filipe Camarão i l negro Henrique Dias.<ref name="ribeiro_144">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 144.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|thumb|direita|250px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[Bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Ls bandeirantes, cumo [[Anhanguera]] i [[Raposo Tabares]], çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto_98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona (cumo la [[derrama]]) gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui la [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular (negros, mulatos i alfaiates) i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto_113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|esquerda|280px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncipe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas (fim de l monopólio quelonial), acupando un amportante passo para la andependéncia.<ref name="ribeiro_309">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 309.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto_129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Fexeiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|direita|220px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina (que lhebó a la andependéncia de l Uruguai). El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto_141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales cumo la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), que tubo carátener popular i ampeçou ua república; la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840); la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838); i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegórun a proclamar repúblicas andependientes temporárias (República de Piratini).<ref name="fausto_159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relativa stablidade política i crescimento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto_173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana, contra l ditador Solano Lhopez. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto_208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç, acabando cun ua base eiconómica de la monarquia.<ref name="fausto_217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|esquerda|260px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Poulo]] i [[Minas Gerales]], atrabeç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles ([[coronelismo]]) i las eileiçones éran fraudadas.<ref name="fausto_243">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 243.</ref>
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro, contra la bacinaçon oubrigatória; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul interior de l paíç.<ref name="fausto_295">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 295.</ref>
== Era Bargas (1930-1945) ==
[[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|direita|200px|Getúlio Bargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Bargas]] al poder, ancerrando la República Bielha, ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
An 1937, Bargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]] (an 1953, ne l sou segundo gobierno).<ref name="fausto_329">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 329.</ref>
Bargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas (50 anhos an 5).<ref name="fausto_395">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 395.</ref>
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart (agrária, eiducacional, etc.) gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.<ref name="fausto_437">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 437.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|esquerda|280px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968), quando l gobierno fechou l Cungresso i anstaurou la tortura sistemática.<ref name="fausto_463">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 463.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.<ref name="fausto_488">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 488.</ref>
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|direita|260px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].<ref name="fausto_517">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 517.</ref>
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política (gobiernos de Michel Temer i Jair Bolsonaro) i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.<ref name="fausto_520">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 520.</ref>
== Refréncias ==
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013.
* AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. '''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas'''. San Paulo: Eiditora Moderna, 1998.
* BESOUCHET, Lhidie. '''Pedro II i l seclo XIX'''. Nuoba Frunteira, 1979.
* SILBA, Hélio; CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. '''La Renúncia 1961'''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
2s28puh6s41ku6uw4a0k2ea1dc76l2n
108838
108837
2026-11-09T02:18:18Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas */
108838
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|thumb|200px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de l nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluiu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto_1">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref><ref name="ribeiro_1">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013. p. 14.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|esquerda|260px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hanes Staden.]]
Antes de la chegada de ls ouropeus an 1500, l território brasileiro era habitado por milhones de andígenas, debedidos an diberças tribos i lhénguas. Segundo las stumatibas de l studioso João Ribeiro, éran cerca de 2 a 5 milhones de pessonas.<ref name="ribeiro_42">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls grupos mais numerosos éran ls [[tupi-guaranis]], que dominában quaije to l lhitoral, i ls tapuias (ó gés), que habitában l anterior.
Ls tupis éran debedidos an bárias tribos, cumo ls tupiniquins, tupinambás i guaranis. Praticában la caça, pesca, recoleçon de frutas i de ua agricultura simples (cumo la mandioca i l milho). La sue sociadade nun tenie propiedade pribada i bibie an guerra cunstantemente cun tribos inimigas, praticando l [[antropofagie|ritual antropofágico]] cun prisioneiros de guerra, acraditando que assi absorbian la fuorça de l inimigo. Tenien culturas, religion i questumes mui própios, adorando fuorças de la natureza.<ref name="fausto_37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou ua catástrofe demográfica sin precedentes para estes pobos. Debido a las guerras, a la scrabidon i percipalmente a las doéncias trazidas puls brancos, cumo la bariola i l sarampo, para las quales nun tenien defesa biológica, milhones de andígenas morrírun ne ls purmeiros seclos de cuntato. La populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto_40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref>
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual, debedindo las tierras la lheste de las que pertencerian a la Corona de Castielha.<ref name="fausto_42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Fexeiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|direita|280px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira, tomando posse de las tierras para la Corona Pertuesa. L scriban de la armada, [[Cermeinho Baç de Camina]], screbiu ua carta al rei D. Manuel I detalhando las belezas naturales i la giente de la nuoba tierra, que serie batizada de Tierra de Santa Cruç i, mais tarde, Brasil.<ref name="ribeiro_25">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 25.</ref>
L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], ua madeira que probuzie un corante burmeilho mui balioso na Ouropa. La sploraçon era feita atrabeç de l scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s. Mas l lhitoral era bejitado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira.
An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]], que fondou la bila de San Bicente. Martin Afonso era un nabegador spriente que tenie biajado pa la Índia i trazido dibersos cunhecimentos.<ref name="fausto_43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]], debedindo l território an quinze faixas de tierra doadas la donatários. Apesar de solo dues capitanias prosperáren (Pernambuco, cun Duarte Coelho, i San Bicente, cun Martin Afonso), l sistema fui amportante para garantir la posse de la tierra. Fúrun outorgadas [[sesmarias]] (grandes lhotes de tierra) als colonos, ouriginando lhatifúndios.<ref name="fausto_44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital. Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto_46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|squierda|miniaturadaimagem|280x280px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba de africanos. L [[tráfico negreiro]] tornou-se la percipal fuonte de mano-de-obra, trazendo milhones de africanos scrabizados pa l Brasil. Ls scrabos éran trazidos ne ls nabios negreiros, an cundiçones subumanas.<ref name="fausto_48">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 48.</ref>
La sociadade açucareira era lhatifundiária i scrabocrata, dominada puls senhores de engenho, que tenien grande poder político i eiconómico. L trabalho ne ls engenhos era biolento i degradante. Muitos scrabos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo, tenendo cumo lhíder l grande [[Zumbi de ls Palmares]], muorto an 1695.<ref name="fausto_50">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 50.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto_84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630, adonde stablecírun l gobierno de Maurício de Nassau, que ampeçou obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios. Nassau trouxe artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region. Nestas batailhas çtacórun-se l índio Filipe Camarão i l negro Henrique Dias.<ref name="ribeiro_144">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 144.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Fexeiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|miniaturadaimagem|250x250px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[Bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Ls bandeirantes, cumo [[Anhanguera]] i [[Raposo Tabares]], çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto_98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona (cumo la [[derrama]]) gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui la [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular (negros, mulatos i alfaiates) i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto_113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|esquerda|280px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncipe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas (fim de l monopólio quelonial), acupando un amportante passo para la andependéncia.<ref name="ribeiro_309">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 309.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto_129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Fexeiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|direita|220px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina (que lhebó a la andependéncia de l Uruguai). El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto_141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales cumo la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), que tubo carátener popular i ampeçou ua república; la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840); la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838); i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegórun a proclamar repúblicas andependientes temporárias (República de Piratini).<ref name="fausto_159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relativa stablidade política i crescimento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto_173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana, contra l ditador Solano Lhopez. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto_208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç, acabando cun ua base eiconómica de la monarquia.<ref name="fausto_217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|esquerda|260px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Poulo]] i [[Minas Gerales]], atrabeç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles ([[coronelismo]]) i las eileiçones éran fraudadas.<ref name="fausto_243">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 243.</ref>
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro, contra la bacinaçon oubrigatória; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul interior de l paíç.<ref name="fausto_295">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 295.</ref>
== Era Bargas (1930-1945) ==
[[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|direita|200px|Getúlio Bargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Bargas]] al poder, ancerrando la República Bielha, ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
An 1937, Bargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]] (an 1953, ne l sou segundo gobierno).<ref name="fausto_329">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 329.</ref>
Bargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas (50 anhos an 5).<ref name="fausto_395">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 395.</ref>
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart (agrária, eiducacional, etc.) gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.<ref name="fausto_437">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 437.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|esquerda|280px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968), quando l gobierno fechou l Cungresso i anstaurou la tortura sistemática.<ref name="fausto_463">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 463.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.<ref name="fausto_488">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 488.</ref>
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|direita|260px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].<ref name="fausto_517">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 517.</ref>
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política (gobiernos de Michel Temer i Jair Bolsonaro) i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.<ref name="fausto_520">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 520.</ref>
== Refréncias ==
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013.
* AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. '''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas'''. San Paulo: Eiditora Moderna, 1998.
* BESOUCHET, Lhidie. '''Pedro II i l seclo XIX'''. Nuoba Frunteira, 1979.
* SILBA, Hélio; CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. '''La Renúncia 1961'''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
srt8x0vo774xwnwr3ezv2pkj5ls754c
108839
108838
2026-11-09T02:29:00Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil */
108839
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|thumb|200px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de l nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluiu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto_1">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref><ref name="ribeiro_1">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013. p. 14.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|esquerda|260px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hanes Staden.]]
Antes de la chegada de ls ouropeus an 1500, l território brasileiro era habitado por milhones de andígenas, debedidos an diberças tribos i lhénguas. Segundo las stumatibas de l studioso João Ribeiro, éran cerca de 2 a 5 milhones de pessonas.<ref name="ribeiro_42">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls grupos mais numerosos éran ls [[tupi-guaranis]], que dominában quaije to l lhitoral, i ls tapuias (ó gés), que habitában l anterior.
Ls tupis éran debedidos an bárias tribos, cumo ls tupiniquins, tupinambás i guaranis. Praticában la caça, pesca, recoleçon de frutas i de ua agricultura simples (cumo la mandioca i l milho). La sue sociadade nun tenie propiedade pribada i bibie an guerra cunstantemente cun tribos inimigas, praticando l [[antropofagie|ritual antropofágico]] cun prisioneiros de guerra, acraditando que assi absorbian la fuorça de l inimigo. Tenien culturas, religion i questumes mui própios, adorando fuorças de la natureza.<ref name="fausto_37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou ua catástrofe demográfica sin precedentes para estes pobos. Debido a las guerras, a la scrabidon i percipalmente a las doéncias trazidas puls brancos, cumo la bariola i l sarampo, para las quales nun tenien defesa biológica, milhones de andígenas morrírun ne ls purmeiros seclos de cuntato. La populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto_40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref>
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual, debedindo las tierras la lheste de las que pertencerian a la Corona de Castielha.<ref name="fausto_42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Fexeiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|direita|280px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira, tomando posse de las tierras para la Corona Pertuesa. L scriban de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], screbiu ua carta al rei D. Manuel I detalhando las belezas naturales i la giente de la nuoba tierra, que serie batizada de Tierra de Santa Cruç i, mais tarde, Brasil.<ref name="ribeiro_25">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 25.</ref>
L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], ua madeira que probuzie un corante burmeilho mui balioso na Ouropa. La sploraçon era feita atrabeç de l scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s. Mas l lhitoral era bejitado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira.
An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]], que fondou la bila de San Bicente. Martin Afonso era un nabegador spriente que tenie biajado pa la Índia i trazido dibersos cunhecimentos.<ref name="fausto_43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]], debedindo l território an quinze faixas de tierra doadas la donatários. Apesar de solo dues capitanias prosperáren (Pernambuco, cun Duarte Coelho, i San Bicente, cun Martin Afonso), l sistema fui amportante para garantir la posse de la tierra. Fúrun outorgadas [[sesmarias]] (grandes lhotes de tierra) als colonos, ouriginando lhatifúndios.<ref name="fausto_44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital. Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto_46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|squierda|miniaturadaimagem|280x280px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba de africanos. L [[tráfico negreiro]] tornou-se la percipal fuonte de mano-de-obra, trazendo milhones de africanos scrabizados pa l Brasil. Ls scrabos éran trazidos ne ls nabios negreiros, an cundiçones subumanas.<ref name="fausto_48">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 48.</ref>
La sociadade açucareira era lhatifundiária i scrabocrata, dominada puls senhores de engenho, que tenien grande poder político i eiconómico. L trabalho ne ls engenhos era biolento i degradante. Muitos scrabos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo, tenendo cumo lhíder l grande [[Zumbi de ls Palmares]], muorto an 1695.<ref name="fausto_50">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 50.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto_84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630, adonde stablecírun l gobierno de Maurício de Nassau, que ampeçou obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios. Nassau trouxe artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region. Nestas batailhas çtacórun-se l índio Filipe Camarão i l negro Henrique Dias.<ref name="ribeiro_144">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 144.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Fexeiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|miniaturadaimagem|250x250px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[Bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Ls bandeirantes, cumo [[Anhanguera]] i [[Raposo Tabares]], çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto_98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona (cumo la [[derrama]]) gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui la [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular (negros, mulatos i alfaiates) i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto_113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|esquerda|280px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncipe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas (fim de l monopólio quelonial), acupando un amportante passo para la andependéncia.<ref name="ribeiro_309">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 309.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto_129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Fexeiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|direita|220px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina (que lhebó a la andependéncia de l Uruguai). El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto_141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales cumo la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), que tubo carátener popular i ampeçou ua república; la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840); la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838); i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegórun a proclamar repúblicas andependientes temporárias (República de Piratini).<ref name="fausto_159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relativa stablidade política i crescimento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto_173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana, contra l ditador Solano Lhopez. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto_208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç, acabando cun ua base eiconómica de la monarquia.<ref name="fausto_217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|esquerda|260px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Poulo]] i [[Minas Gerales]], atrabeç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles ([[coronelismo]]) i las eileiçones éran fraudadas.<ref name="fausto_243">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 243.</ref>
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro, contra la bacinaçon oubrigatória; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul interior de l paíç.<ref name="fausto_295">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 295.</ref>
== Era Bargas (1930-1945) ==
[[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|direita|200px|Getúlio Bargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Bargas]] al poder, ancerrando la República Bielha, ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
An 1937, Bargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]] (an 1953, ne l sou segundo gobierno).<ref name="fausto_329">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 329.</ref>
Bargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas (50 anhos an 5).<ref name="fausto_395">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 395.</ref>
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart (agrária, eiducacional, etc.) gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.<ref name="fausto_437">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 437.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|esquerda|280px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968), quando l gobierno fechou l Cungresso i anstaurou la tortura sistemática.<ref name="fausto_463">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 463.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.<ref name="fausto_488">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 488.</ref>
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|direita|260px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].<ref name="fausto_517">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 517.</ref>
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política (gobiernos de Michel Temer i Jair Bolsonaro) i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.<ref name="fausto_520">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 520.</ref>
== Refréncias ==
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013.
* AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. '''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas'''. San Paulo: Eiditora Moderna, 1998.
* BESOUCHET, Lhidie. '''Pedro II i l seclo XIX'''. Nuoba Frunteira, 1979.
* SILBA, Hélio; CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. '''La Renúncia 1961'''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
pnvjq6fmbqx3t50ol1nqx9xlnd6juhk
108840
108839
2026-11-09T02:30:10Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Era Bargas (1930-1945) */
108840
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|thumb|200px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de l nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluiu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto_1">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref><ref name="ribeiro_1">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013. p. 14.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|esquerda|260px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hanes Staden.]]
Antes de la chegada de ls ouropeus an 1500, l território brasileiro era habitado por milhones de andígenas, debedidos an diberças tribos i lhénguas. Segundo las stumatibas de l studioso João Ribeiro, éran cerca de 2 a 5 milhones de pessonas.<ref name="ribeiro_42">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls grupos mais numerosos éran ls [[tupi-guaranis]], que dominában quaije to l lhitoral, i ls tapuias (ó gés), que habitában l anterior.
Ls tupis éran debedidos an bárias tribos, cumo ls tupiniquins, tupinambás i guaranis. Praticában la caça, pesca, recoleçon de frutas i de ua agricultura simples (cumo la mandioca i l milho). La sue sociadade nun tenie propiedade pribada i bibie an guerra cunstantemente cun tribos inimigas, praticando l [[antropofagie|ritual antropofágico]] cun prisioneiros de guerra, acraditando que assi absorbian la fuorça de l inimigo. Tenien culturas, religion i questumes mui própios, adorando fuorças de la natureza.<ref name="fausto_37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou ua catástrofe demográfica sin precedentes para estes pobos. Debido a las guerras, a la scrabidon i percipalmente a las doéncias trazidas puls brancos, cumo la bariola i l sarampo, para las quales nun tenien defesa biológica, milhones de andígenas morrírun ne ls purmeiros seclos de cuntato. La populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto_40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref>
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual, debedindo las tierras la lheste de las que pertencerian a la Corona de Castielha.<ref name="fausto_42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Fexeiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|direita|280px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira, tomando posse de las tierras para la Corona Pertuesa. L scriban de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], screbiu ua carta al rei D. Manuel I detalhando las belezas naturales i la giente de la nuoba tierra, que serie batizada de Tierra de Santa Cruç i, mais tarde, Brasil.<ref name="ribeiro_25">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 25.</ref>
L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], ua madeira que probuzie un corante burmeilho mui balioso na Ouropa. La sploraçon era feita atrabeç de l scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s. Mas l lhitoral era bejitado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira.
An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]], que fondou la bila de San Bicente. Martin Afonso era un nabegador spriente que tenie biajado pa la Índia i trazido dibersos cunhecimentos.<ref name="fausto_43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]], debedindo l território an quinze faixas de tierra doadas la donatários. Apesar de solo dues capitanias prosperáren (Pernambuco, cun Duarte Coelho, i San Bicente, cun Martin Afonso), l sistema fui amportante para garantir la posse de la tierra. Fúrun outorgadas [[sesmarias]] (grandes lhotes de tierra) als colonos, ouriginando lhatifúndios.<ref name="fausto_44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital. Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto_46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|squierda|miniaturadaimagem|280x280px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba de africanos. L [[tráfico negreiro]] tornou-se la percipal fuonte de mano-de-obra, trazendo milhones de africanos scrabizados pa l Brasil. Ls scrabos éran trazidos ne ls nabios negreiros, an cundiçones subumanas.<ref name="fausto_48">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 48.</ref>
La sociadade açucareira era lhatifundiária i scrabocrata, dominada puls senhores de engenho, que tenien grande poder político i eiconómico. L trabalho ne ls engenhos era biolento i degradante. Muitos scrabos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo, tenendo cumo lhíder l grande [[Zumbi de ls Palmares]], muorto an 1695.<ref name="fausto_50">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 50.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto_84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630, adonde stablecírun l gobierno de Maurício de Nassau, que ampeçou obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios. Nassau trouxe artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region. Nestas batailhas çtacórun-se l índio Filipe Camarão i l negro Henrique Dias.<ref name="ribeiro_144">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 144.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Fexeiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|miniaturadaimagem|250x250px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[Bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Ls bandeirantes, cumo [[Anhanguera]] i [[Raposo Tabares]], çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto_98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona (cumo la [[derrama]]) gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui la [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular (negros, mulatos i alfaiates) i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto_113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|esquerda|280px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncipe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas (fim de l monopólio quelonial), acupando un amportante passo para la andependéncia.<ref name="ribeiro_309">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 309.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto_129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Fexeiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|direita|220px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina (que lhebó a la andependéncia de l Uruguai). El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto_141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales cumo la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), que tubo carátener popular i ampeçou ua república; la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840); la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838); i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegórun a proclamar repúblicas andependientes temporárias (República de Piratini).<ref name="fausto_159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relativa stablidade política i crescimento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto_173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana, contra l ditador Solano Lhopez. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto_208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç, acabando cun ua base eiconómica de la monarquia.<ref name="fausto_217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|esquerda|260px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Poulo]] i [[Minas Gerales]], atrabeç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles ([[coronelismo]]) i las eileiçones éran fraudadas.<ref name="fausto_243">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 243.</ref>
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro, contra la bacinaçon oubrigatória; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul interior de l paíç.<ref name="fausto_295">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 295.</ref>
== Era Vargas (1930-1945) ==
[[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|direita|200px|Getúlio Vargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Bargas]] al poder, ancerrando la República Bielha, ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
An 1937, Vargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]] (an 1953, ne l sou segundo gobierno).<ref name="fausto_329">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 329.</ref>
Vargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas (50 anhos an 5).<ref name="fausto_395">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 395.</ref>
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart (agrária, eiducacional, etc.) gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.<ref name="fausto_437">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 437.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|esquerda|280px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968), quando l gobierno fechou l Cungresso i anstaurou la tortura sistemática.<ref name="fausto_463">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 463.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.<ref name="fausto_488">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 488.</ref>
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|direita|260px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].<ref name="fausto_517">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 517.</ref>
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política (gobiernos de Michel Temer i Jair Bolsonaro) i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.<ref name="fausto_520">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 520.</ref>
== Refréncias ==
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013.
* AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. '''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas'''. San Paulo: Eiditora Moderna, 1998.
* BESOUCHET, Lhidie. '''Pedro II i l seclo XIX'''. Nuoba Frunteira, 1979.
* SILBA, Hélio; CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. '''La Renúncia 1961'''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
rijq3qvcth2a340svd10yfve0d6a6w5
108841
108840
2026-11-09T02:30:35Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Era Vargas (1930-1945) */
108841
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|thumb|200px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de l nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluiu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto_1">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref><ref name="ribeiro_1">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013. p. 14.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|esquerda|260px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hanes Staden.]]
Antes de la chegada de ls ouropeus an 1500, l território brasileiro era habitado por milhones de andígenas, debedidos an diberças tribos i lhénguas. Segundo las stumatibas de l studioso João Ribeiro, éran cerca de 2 a 5 milhones de pessonas.<ref name="ribeiro_42">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls grupos mais numerosos éran ls [[tupi-guaranis]], que dominában quaije to l lhitoral, i ls tapuias (ó gés), que habitában l anterior.
Ls tupis éran debedidos an bárias tribos, cumo ls tupiniquins, tupinambás i guaranis. Praticában la caça, pesca, recoleçon de frutas i de ua agricultura simples (cumo la mandioca i l milho). La sue sociadade nun tenie propiedade pribada i bibie an guerra cunstantemente cun tribos inimigas, praticando l [[antropofagie|ritual antropofágico]] cun prisioneiros de guerra, acraditando que assi absorbian la fuorça de l inimigo. Tenien culturas, religion i questumes mui própios, adorando fuorças de la natureza.<ref name="fausto_37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou ua catástrofe demográfica sin precedentes para estes pobos. Debido a las guerras, a la scrabidon i percipalmente a las doéncias trazidas puls brancos, cumo la bariola i l sarampo, para las quales nun tenien defesa biológica, milhones de andígenas morrírun ne ls purmeiros seclos de cuntato. La populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto_40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref>
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual, debedindo las tierras la lheste de las que pertencerian a la Corona de Castielha.<ref name="fausto_42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Fexeiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|direita|280px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira, tomando posse de las tierras para la Corona Pertuesa. L scriban de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], screbiu ua carta al rei D. Manuel I detalhando las belezas naturales i la giente de la nuoba tierra, que serie batizada de Tierra de Santa Cruç i, mais tarde, Brasil.<ref name="ribeiro_25">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 25.</ref>
L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], ua madeira que probuzie un corante burmeilho mui balioso na Ouropa. La sploraçon era feita atrabeç de l scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s. Mas l lhitoral era bejitado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira.
An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]], que fondou la bila de San Bicente. Martin Afonso era un nabegador spriente que tenie biajado pa la Índia i trazido dibersos cunhecimentos.<ref name="fausto_43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]], debedindo l território an quinze faixas de tierra doadas la donatários. Apesar de solo dues capitanias prosperáren (Pernambuco, cun Duarte Coelho, i San Bicente, cun Martin Afonso), l sistema fui amportante para garantir la posse de la tierra. Fúrun outorgadas [[sesmarias]] (grandes lhotes de tierra) als colonos, ouriginando lhatifúndios.<ref name="fausto_44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital. Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto_46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|squierda|miniaturadaimagem|280x280px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba de africanos. L [[tráfico negreiro]] tornou-se la percipal fuonte de mano-de-obra, trazendo milhones de africanos scrabizados pa l Brasil. Ls scrabos éran trazidos ne ls nabios negreiros, an cundiçones subumanas.<ref name="fausto_48">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 48.</ref>
La sociadade açucareira era lhatifundiária i scrabocrata, dominada puls senhores de engenho, que tenien grande poder político i eiconómico. L trabalho ne ls engenhos era biolento i degradante. Muitos scrabos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo, tenendo cumo lhíder l grande [[Zumbi de ls Palmares]], muorto an 1695.<ref name="fausto_50">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 50.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto_84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630, adonde stablecírun l gobierno de Maurício de Nassau, que ampeçou obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios. Nassau trouxe artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region. Nestas batailhas çtacórun-se l índio Filipe Camarão i l negro Henrique Dias.<ref name="ribeiro_144">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 144.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Fexeiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|miniaturadaimagem|250x250px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[Bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Ls bandeirantes, cumo [[Anhanguera]] i [[Raposo Tabares]], çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto_98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona (cumo la [[derrama]]) gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui la [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular (negros, mulatos i alfaiates) i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto_113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|esquerda|280px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncipe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas (fim de l monopólio quelonial), acupando un amportante passo para la andependéncia.<ref name="ribeiro_309">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 309.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto_129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Fexeiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|direita|220px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina (que lhebó a la andependéncia de l Uruguai). El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto_141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales cumo la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), que tubo carátener popular i ampeçou ua república; la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840); la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838); i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegórun a proclamar repúblicas andependientes temporárias (República de Piratini).<ref name="fausto_159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relativa stablidade política i crescimento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto_173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana, contra l ditador Solano Lhopez. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto_208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç, acabando cun ua base eiconómica de la monarquia.<ref name="fausto_217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|esquerda|260px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Poulo]] i [[Minas Gerales]], atrabeç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles ([[coronelismo]]) i las eileiçones éran fraudadas.<ref name="fausto_243">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 243.</ref>
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro, contra la bacinaçon oubrigatória; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul interior de l paíç.<ref name="fausto_295">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 295.</ref>
== Era Vargas (1930-1945) ==
[[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|direita|200px|Getúlio Vargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Vargas]] al poder, ancerrando la República Bielha, ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
An 1937, Vargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]] (an 1953, ne l sou segundo gobierno).<ref name="fausto_329">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 329.</ref>
Vargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas (50 anhos an 5).<ref name="fausto_395">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 395.</ref>
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart (agrária, eiducacional, etc.) gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.<ref name="fausto_437">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 437.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|esquerda|280px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968), quando l gobierno fechou l Cungresso i anstaurou la tortura sistemática.<ref name="fausto_463">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 463.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.<ref name="fausto_488">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 488.</ref>
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|direita|260px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].<ref name="fausto_517">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 517.</ref>
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política (gobiernos de Michel Temer i Jair Bolsonaro) i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.<ref name="fausto_520">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 520.</ref>
== Refréncias ==
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013.
* AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. '''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas'''. San Paulo: Eiditora Moderna, 1998.
* BESOUCHET, Lhidie. '''Pedro II i l seclo XIX'''. Nuoba Frunteira, 1979.
* SILBA, Hélio; CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. '''La Renúncia 1961'''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
9b0hb7gglmwne3t5abi6idi8ehhcnv8
108842
108841
2026-11-09T02:47:27Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108842
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|thumb|200px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de l nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluiu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto_1">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref><ref name="ribeiro_1">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013. p. 14.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|esquerda|260px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hanes Staden.]]
Antes de la chegada de ls ouropeus an 1500, l território brasileiro era habitado por milhones de andígenas, debedidos an diberças tribos i lhénguas. Segundo las stumatibas de l studioso João Ribeiro, éran cerca de 2 a 5 milhones de pessonas.<ref name="ribeiro_42">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls grupos mais numerosos éran ls [[tupi-guaranis]], que dominában quaije to l lhitoral, i ls tapuias (ó gés), que habitában l anterior.
Ls tupis éran debedidos an bárias tribos, cumo ls tupiniquins, tupinambás i guaranis. Praticában la caça, pesca, recoleçon de frutas i de ua agricultura simples (cumo la mandioca i l milho). La sue sociadade nun tenie propiedade pribada i bibie an guerra cunstantemente cun tribos inimigas, praticando l [[antropofagie|ritual antropofágico]] cun prisioneiros de guerra, acraditando que assi absorbian la fuorça de l inimigo. Tenien culturas, religion i questumes mui própios, adorando fuorças de la natureza.<ref name="fausto_37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou ua catástrofe demográfica sin precedentes para estes pobos. Debido a las guerras, a la scrabidon i percipalmente a las doéncias trazidas puls brancos, cumo la bariola i l sarampo, para las quales nun tenien defesa biológica, milhones de andígenas morrírun ne ls purmeiros seclos de cuntato. La populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto_40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref>
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual, debedindo las tierras la lheste de las que pertencerian a la Corona de Castielha.<ref name="fausto_42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Fexeiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|direita|280px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira, tomando posse de las tierras para la Corona Pertuesa. L scriban de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], screbiu ua carta al rei D. Manuel I detalhando las belezas naturales i la giente de la nuoba tierra, que serie batizada de Tierra de Santa Cruç i, mais tarde, Brasil.<ref name="ribeiro_25">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 25.</ref>
L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], ua madeira que probuzie un corante burmeilho mui balioso na Ouropa. La sploraçon era feita atrabeç de l scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s. Mas l lhitoral era bejitado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira.
An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]], que fondou la bila de San Bicente. Martin Afonso era un nabegador spriente que tenie biajado pa la Índia i trazido dibersos cunhecimentos.<ref name="fausto_43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]], debedindo l território an quinze faixas de tierra doadas la donatários. Apesar de solo dues capitanias prosperáren (Pernambuco, cun Duarte Coelho, i San Bicente, cun Martin Afonso), l sistema fui amportante para garantir la posse de la tierra. Fúrun outorgadas [[sesmarias]] (grandes lhotes de tierra) als colonos, ouriginando lhatifúndios.<ref name="fausto_44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital. Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto_46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|squierda|miniaturadaimagem|280x280px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba de africanos. L [[tráfico negreiro]] tornou-se la percipal fuonte de mano-de-obra, trazendo milhones de africanos scrabizados pa l Brasil. Ls scrabos éran trazidos ne ls nabios negreiros, an cundiçones subumanas.<ref name="fausto_48">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 48.</ref>
La sociadade açucareira era lhatifundiária i scrabocrata, dominada puls senhores de engenho, que tenien grande poder político i eiconómico. L trabalho ne ls engenhos era biolento i degradante. Muitos scrabos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo, tenendo cumo lhíder l grande [[Zumbi de ls Palmares]], muorto an 1695.<ref name="fausto_50">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 50.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto_84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630, adonde stablecírun l gobierno de Maurício de Nassau, que ampeçou obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios. Nassau trouxe artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region. Nestas batailhas çtacórun-se l índio Filipe Camarão i l negro Henrique Dias.<ref name="ribeiro_144">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 144.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Fexeiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|miniaturadaimagem|250x250px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[Bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Ls bandeirantes, cumo [[Anhanguera]] i [[Raposo Tabares]], çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto_98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona (cumo la [[derrama]]) gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui la [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular (negros, mulatos i alfaiates) i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto_113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Fexeiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|esquerda|280px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncipe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas (fim de l monopólio quelonial), acupando un amportante passo para la andependéncia.<ref name="ribeiro_309">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 309.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto_129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Fexeiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|direita|220px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina (que lhebó a la andependéncia de l Uruguai). El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto_141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales cumo la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), que tubo carátener popular i ampeçou ua república; la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840); la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838); i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegórun a proclamar repúblicas andependientes temporárias (República de Piratini).<ref name="fausto_159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relativa stablidade política i crescimento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto_173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana, contra l ditador Solano Lhopez. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto_208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç, acabando cun ua base eiconómica de la monarquia.<ref name="fausto_217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|esquerda|260px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Poulo]] i [[Minas Gerales]], atrabeç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles ([[coronelismo]]) i las eileiçones éran fraudadas.<ref name="fausto_243">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 243.</ref>
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro, contra la bacinaçon oubrigatória; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul interior de l paíç.<ref name="fausto_295">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 295.</ref>
== Era Vargas (1930-1945) ==
[[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|direita|200px|Getúlio Vargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Vargas]] al poder, ancerrando la República Bielha, ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
An 1937, Vargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]] (an 1953, ne l sou segundo gobierno).<ref name="fausto_329">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 329.</ref>
Vargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas (50 anhos an 5).<ref name="fausto_395">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 395.</ref>
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart (agrária, eiducacional, etc.) gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.<ref name="fausto_437">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 437.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|esquerda|280px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968), quando l gobierno fechou l Cungresso i anstaurou la tortura sistemática.<ref name="fausto_463">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 463.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.<ref name="fausto_488">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 488.</ref>
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
[[Fexeiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|direita|260px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].<ref name="fausto_517">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 517.</ref>
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política (gobiernos de Michel Temer i Jair Bolsonaro) i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.<ref name="fausto_520">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 520.</ref>
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. Riu de Janeiro: Fundaçon Darcy Ribeiro, 2013.
* AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. '''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas'''. San Paulo: Eiditora Moderna, 1998.
* BESOUCHET, Lhidie. '''Pedro II i l seclo XIX'''. Nuoba Frunteira, 1979.
* SILBA, Hélio; CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. '''La Renúncia 1961'''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
afyg4pnvytrq1kx3vau2376x4ekadtt
Brasil
0
1276
108835
106371
2026-11-09T01:48:14Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108835
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | República Federatiba de l Brasil
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|130px]]<br />[[Fexeiro:Coat of arms of Brazil.svg|110px]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:LocationBrazil.png|270px]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Capital
| [[Brasília]]
|-
! Cidade mais populosa
| [[San Poulo]]
|-
! Forma de goberno
| [[República]] federal persidencialista
|-
! Presidente
| [[Luiz Inácio Lula da Silva]]
|-
! Ária
| 8.515.767,049 km²
|-
! Populaçon (Censo 2022)
| 203.062.512 hab.
|-
! Densidade
| 23,8 hab./km²
|-
! Gentílico
| brasileiro
|-
! Moeda
| [[Real]]
|-
! Fuso horairo
| UTC−2 a UTC−5
|-
! Código de paíç
| +55
|}
'''Brasil''', oufecialmente '''República Federatiba de l Brasil''', ye un paíç lhocalizado na [[América de l Sul]]. Ten ua ária de 8.515.767,049 km² i ye la nacion más ouriental de l cuntinente amaricano.<ref name="ibge-area">«Área territorial brasileira». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L território brasileiro ye delemitado a norte por [[Benezuela]], [[Guiana]], [[Suriname]] i [[Guiana Francesa]]; a sul por [[Ouruguai]]; a oeste por [[Bolíbia]] i [[Peru]]; a sudoeste por [[Argentina]] i [[Paraguai]]; a noroeste por [[Colómbia]] i a lheste pul [[Ouceano Atlántico]].
Ye l maior paíç de la [[América Latina]] i l quinto ne l mundo. Ten 20% de la biodibersidade global i la maior parte de la [[Floresta Amazónica]]. Anque seia mui populoso (203 milhones de habitantes ne l Censo de 2022), ye pouco poboado (23,8 hab./km²), cun sue populaçon cuncentrada ne l lhitoral atlántico.<ref name="ibge-pop">«Censo 2022: População e domicílios». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> Fui quelonizado por [[Pertual]] i ye l único paíç de lhéngua pertuesa de las Américas. Tamien ye l maior paíç an númaro de católicos nominales ne l mundo i ua de las sociadades más multirraciales de l planeta, formada por çcendentes d'ouropeus, andígenas, africanos i asiáticos.
== Stória ==
L território que hoije ye l Brasil era habitado por dibertos pobos andígenas antes de la chegada de ls pertueses. An 22 de abril de 1500, l nabegador [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta brasileira. Ne l seclo XVI, Pertual ampeçou a quelonizaçon, trazendo africanos scrabizados para trabalhar nas plantações de canha-de-açúcar.<ref name="ibge-historia">«História do Brasil». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
An 7 de setembre de 1822, l príncepe [[Pedro I de l Brasil|Pedro]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador. L paíç tornou-se ua república an 15 de nobembre de 1889.<ref name="itamaraty-historia">«A história do Brasil». Itamaraty. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Geografie ==
L Brasil ten ua ária de 8,5 milhones de km² i ye l quinto maior paíç de l mundo. La sue geografie ye dibersa, ancluindo la Bacia Amazónica, l Pantanal, l Cerrado i la Mata Atlántica.<ref name="ibge-area"></ref>
== Política i goberno ==
L Brasil ye ua república federal persidencialista. L paíç stá debedido an 26 stados i un Çtrito Federal, adonde queda la capital, [[Brasília]]. L atual persidente ye [[Luiz Inácio Lula da Silva]], eileito an 2022.<ref name="governo">«Estrutura do Estado brasileiro». Governo do Brasil. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Eiquenomie ==
L Brasil ye la maior eiquenomie de la América Latina i la nona maior de l mundo, cun un PIB de cerca de 2,19 bilhones de dólares.<ref name="worldbank">«Brazil Overview». World Bank. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L paíç ye un de ls maiores porductores mundiales de café, soja, canha-de-açúcar, minério de ferro i petróleo.
== Demografie ==
Segundo l Censo de 2022, l Brasil ten 203.062.512 habitantes. La maiorie de la populaçon ye urbana (87,4%) i bibe nas regiones Sudeste i Nordeste. Las maiores cidades son [[San Poulo]], [[Riu de Janeiro]], [[Brasília]], [[Salbador]], [[Fortaleza]] i [[Belo Hourizonte]].<ref name="ibge-pop"></ref>
=== Eiducaçon i salude ===
L Brasil ten un sistema de salude pública ounibersal, l [[SUS]] (Sistema Único de Salude). Na eiducaçon, l paíç ten un sistema de ansino público i pribado, cun amportantes zafios de qualidade i acesso.<ref name="sus">«Sistema Único de Saúde». Ministério da Saúde. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
=== Religiones ===
L Brasil ye l maior paíç católico de l mundo, mas l númaro de eibangélicos ten crecido mui nas redadeiras décadas. Tamien eisisten prácticas de religiones africanas, cumo l Candomblé i la Umbanda.<ref name="religiao">«Censo 2022: Religião». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Hino Nacional Brasileiro ==
''(Nota: L purmeiro stribilho de l'hino nun stá mais an uso atualmente).''
'''Lhetra oureginal (Pertués):'''
Ouviram do Ipiranga as margens plácidas
De um povo heroico o brado retumbante,
E o sol da liberdade, em raios fúlgidos,
Brilhou no céu da pátria nesse instante.
Se o penhor dessa igualdade
Conseguimos conquistar com braço forte,
Em teu seio, ó liberdade,
Desafia o nosso peito a própria morte!
'''Traduçon Mirandesa:'''
Oubiran de l Ipiranga las bordas plácidas
Dun pobo heiróico l brado retumbante,
I l sol de la lhibardade, an centeilhas fúlgidas,
Brilhou ne l cielo de la pátria nesse anstante.
Se l penhor dessa eigualdade
Cunseguimos cunquistar cun braço fuorte,
An tou peito, ó lhibardade,
Zafia l nuosso peito la própia muorte!
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, un suonho antenso, un centeilha bíbido,
D’amor i de sperança a la tierra çce,
Se an tou formoso cielo, risonho i lhímpido,
L’eimaige de l Cruzeiro resplandece.
Gigante pula própia natureza,
Sós guapo, sós fuorte, ampábido colosso,
I l tou feturo spelha essa grandeza.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
Deitado eternamente an berço spléndido,
Al sonido de l mar i a la luç de l cielo perfundo,
Fulguras, ó Brasil, floron de la América,
Eiluminado al sol de l Nuobo Mundo!
De l que a tierra mais garrida
Tous risonhos, guapos campos ténen mais flores,
Nuossos bosques ténen mais bida,
Nuossa bida ne l tou peito mais amores.
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, d’amor eiterno seia símbolo
L lhábaro qu’ostentas strelhado,
I diga l berde-lhouro dessa flámula
Paç ne l feturo i glória ne l passado.
Mas se argues de la justícia la claba fuorte,
Berás qu’un filho tou nun foge a la lhuita,
Nin teme, quien t’adora, la própia muorte.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
== Organizaçon político-admenistratiba ==
L território de l Brasil stá debedido an 27 ounidades federatibas (OF): 26 stados i un Çtrito Federal.<ref name="unidades">«Estados do Brasil». Guiadoturista.net. Cunsultado an 17 de márcio de 2012.</ref>
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|-
! OF !! Sigla !! Capital !! Region
|-
| 1 || [[Acre|AC]] || [[Riu Branco]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 2 || [[Alagoas|AL]] || [[Maceió]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 3 || [[Amapá|AP]] || [[Macapá]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 4 || [[Amazonas (stado)|AM]] || [[Manaus]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 5 || [[Baía|BA]] || [[Salbador]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 6 || [[Ceará|CE]] || [[Fortaleza]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 7 || [[Sprito Santo|ES]] || [[Vitória]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 8 || [[Goiás|GO]] || [[Goiánia]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 9 || [[Maranhon|MA]] || [[San Lhuís]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 10 || [[Mato Grosso|MT]] || [[Cuiabá]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 11 || [[Mato Grosso de l Sul|MS]] || [[Campo Grande]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 12 || [[Minas Giral|MG]] || [[Belo Hourizonte]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 13 || [[Pará|PA]] || [[Belém]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 14 || [[Paraíba|PB]] || [[João Pessoa]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 15 || [[Paraná|PR]] || [[Curitiba]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 16 || [[Pernambuco|PE]] || [[Recife]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 17 || [[Piauí|PI]] || [[Teresina]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 18 || [[Riu de Janeiro (stado)|RJ]] || [[Riu de Janeiro]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 19 || [[Riu Grande de l Norte|RN]] || [[Natal]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 20 || [[Riu Grande de l Sul|RS]] || [[Porto Alegre]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 21 || [[Rondónia|RO]] || [[Porto Bielho]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 22 || [[Roraima|RR]] || [[Buona Bista]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 23 || [[Santa Catarina|SC]] || [[Florianópolis]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 24 || [[San Poulo (stado)|SP]] || [[San Poulo]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 25 || [[Sergipe|SE]] || [[Aracaju]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 26 || [[Tocantines|TO]] || [[Palmas]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 27 || [[Çtrito Federal (Brasil)|DF]] || [[Brasília]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|}
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Paízes de la América de l Sul]]
8gkwuxr9f6x1z5vbg9ija4xz8qbddzz
Sistema ouperatibo
0
7647
108832
101885
2026-11-09T00:41:43Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108832
wikitext
text/x-wiki
Un '''sistema ouperatibo''' ó inda ''software de sistema'' ye un [[porgrama]] ó un cunjunto de porgramas cuja funçon ye gerenciar ls recursos de l sistema (defenir qual porgrama recibe atençon de l processador, gerenciar mimória, criar un sistema d'arquibos, etc.), fornecendo ua [[anterface]] antre l [[cumputador]] i l [[usuairo]]. Ambora puoda ser eisecutado eimediatamente passado la máquina ser ligada, la maiorie de ls cumputadores pessonales d'hoije l'eisecuta atrabeç d'outro porgrama armazenado nua mimória nó-bolátil [[ROM]] chamado [[BIOS]] nun porcesso chamado "[[botstrapping]]", cunceito an anglés ousado para chamar porcessos outo-sustentables, ó seia, capazes de prosseguiren sin ajuda sterna. Passado eisecutar testes i ampeçar ls cumponentes de la máquina (monitores, çcos, etc), l [[BIOS]] percura pul sistema ouperacional an algua ounidade d'armazenamiento, giralmente l Çco Rígido, i a partir dende, l sistema ouperacional "toma" l cuntrole de la máquina. L sistema ouperacional rebeza sue eisecuçon cula d'outros porgramas, cumo se stubisse bigiando, cuntrolando i orquestrando to l porcesso cumputacional.
Segundo alguns outores (Silberschatç ''eit al'', 2005; Stallings, 2004; Tanenbaun, 1999), eisisten dous modos çtintos de cunceituar un sistema ouperacional:
* bison ''top-down'' pula perspetiba de l'usuairo ó porgramador: ye ua abstraçon de l ''[[hardware]]'', fazendo l papel d'antermediairo antre l software (porgramas) i ls cumponentes físicos de l cumputador, l (''hardware''); ó
* nua bison ''botton-up'', de baixo para cima: ye un gerenciador de recursos, i.i., que cuntrola quales aplicaçones ([[porcesso (anformática)|porcessos]]) puoden ser eisecutadas, quando dében ser eisecutadas i quales recursos (mimória, çco, periféricos) puoden ser outelizados.
La sigla usual para chamar esta classe de porgramas ye SO (de l pertués, Sistema Ouperacional ó Ouperatibo) ó OS (de l'anglés ''Operating System'').
== Stória ==
[[Fexeiro:Bash demo.png|thumb|Sistema ouperacional an linha de comando.]]
Na purmeira geraçon (aprossimadamente 1945-1955), ls cumputadores éran tan grandes qu'acupában salas eimensas. Fúrun basicamente custruídos cun bálbulas i painéis, i ls sistemas ouperacionales "nun eisistian". Ls porgramadores, que tamien éran ls ouperadores, cuntrolában l cumputador por meio de chabes, filos i luzes d'abiso.
Nomes cumo Howard Aiken (Harbard), John bon Neumann (Anstituto de Studos Abançados de Princeton), John Adan Presper Eckert Jr i William Mauchley (Ounibersidade de la Pennsylbania) i Konrad Zuse (Almanha) formórun, cun sues cuntribuiçones, la base houmana pa l sucesso na custruçon de ls cumputadores primitibos. Na geraçon seguinte (aprossimadamente 1955-1965), fúrun criados ls sistemas an lote (''batch systems''), que permitiran melhor uso de ls recursos cumputacionales. La base de l sistema ouperacional era un porgrama monitor, ousado para anfileirar tarefas (''jobs''). L'usuairo fui afastado de l cumputador; cada porgrama era scrito an cartones perfurados, que por sue beç éran carregados, juntamente cul respetibo cumpilador (normalmente Fortran ó Cobol), por un ouperador, que por sue beç usaba ua lenguaige de cuntrole chamada JCL (''job cuntrol language'').
Ne l'ampeço de la cumputaçon ls purmeiros sistemas ouperacionales éran únicos, pus cada ''[[mainframe]]'' bendido necessitaba dun sistema ouperacional specífico. Esse porblema era resultado d'arquiteturas defrentes i de la lenguaige que cada máquina outelizaba. Passado essa fase, ampeçou-se la pesquisa de sistemas ouperacionales qu'outomatizassen la troca de tarefas (''jobs''), pus ls sistemas éran monousuairos i tenien cartones perfurados cumo antrada (eliminando, assi, l trabalho de pessonas que éran cuntratadas solo para trocar ls cartones perfurados).
Diç-se que [[Alan Turing]] era un mestre ne ls purmeiros [[Manchester Mark I]], i el yá staba deribando la cuncepçon primitiba dun sistema ouperacional a partir de ls percípios de la [[máquina de Turing ounibersal]].<ref name="gogle4">{{Cite book|title= Classic Operating Systems|eiditor1-first= Per Brinch|eiditor1-last= Hansen|year= 2001|publisher= Springer|location= |isbn= 0-387-95113-X|pages= 4–7}}</ref>
Un de ls purmeiros sistemas ouperacionales de propósito giral fui l [[CTSS]], zambolbido ne l [[MIT]]. Passado l CTSS, l MIT, ls laboratórios Bell de la AT&T i la [[General Eiletric]] zambolbírun l [[Multics]], cujo oubjetibo era suportar cientos d'usuairos. Anque de l fracasso comercial, l Multics serbiu cumo base pa l studo i zambolbimiento de sistemas ouperacionales. Un de ls zambolbedores de l Multics, que trabalhaba pa la Bell, [[Ken Thompson]], ampeçou a rescrebir l Multics nun cunceito menos ambicioso, criando l Unics (an 1969), que mais tarde passou a chamar-se [[Unix]]. Ls sistemas ouperacionales éran giralmente porgramandos an ''assembly'', até mesmo l Unix an sou ampeço. Anton, [[Dennis Ritchie]] (tamien de la Bell) criou la [[lenguaige C]] a partir de la [[lenguaige B]], qu'habie sido criada por Thompson. Finalmente, Thompson i Ritchie rescrebírun l Unix an C. L Unix criou un ''ecossistema'' de bersones, adonde çtacan-se: System V i deribados (HP-UX, AIX); família [[Berkeley Software Çtribution|BSD]] ([[FreeBSD]], [[NetBSD]], [[OpenBSD]], etc.), [[Linux]] i até l [[Mac OS X]] (que deriba de l [[Mach]] i FreeBSD).
Na [[década de 1970]], quando ampeçórun a aparecer ls [[Cumputador pessonal|cumputadores pessonales]], houbo la necidade dun sistema ouperacional d'outelizaçon mais fácele. An [[1980]], [[Bill Gates|William (Bill) Gates]] i sou colega de faculdade, [[Paul Allen]], fundadores de la [[Microsoft]], cumpran l sistema [[QDOS]] ("Quick and Dirty Operating System") de [[Tim Paterson]] por $50.000, batizan nel de [[MS-DOS|DOS]] (Disk Operating System) i benden licenças a la [[IBM]]. L DOS bendiu muitas cópias, cumo l sistema ouperacional padron pa ls [[IBM PC|cumputadores pessonales]] zambolbidos pula [[IBM]]. [[IBM]] i Microsoft fazerien, inda, ua parcerie pa l zambolbimiento dun sistema ouperacional multitarefa chamado [[OS/2]]. Passado la fin de la brebe parcerie la [[IBM]] seguiu solica ne l zambolbimiento de l [[OS/2]].
Ne l'ampeço de la [[década de 1990]], un studante de cumputaçon finlandés postou un comentairo nua [[lista de çcusson]] de la [[Usenet]] dezindo que staba zambolbendo un núcleo de sistema ouperacional i preguntou se alguien gustarie d'auxeliá-lo na tarefa. Este studante chamaba-se [[Linus Torvalds]] i l purmeiro passo an direçon al tan coincido [[Linux]] fui dado naquel momiento.
== Ls sistemas ouperacionales mais outelizados ne l Mundo ==
{| class="wikitable"
|-
! Nome !! Fundaçon/Ampresa !! Anho de lançamiento !! Outelizadores
|-
| [[Microsoft Windows]] || [[Microsoft]] || [[1985]] || Líder absoluto an desktops
|-
| [[macOS]] || [[Apple]] || [[2001]] || Segundo mais outelizado an desktops
|-
| [[Linux]] || [[Linux Foundation]] || [[1991]] || Líder an serbidores i supercomputadores
|-
| [[Android]] || [[Google]] || [[2008]] || Líder absoluto an çpositibos mobles
|}
== Outros sistemas ouperacionales libres ==
{| class="wikitable"
|-
! Nome !! Eiquipe de zambolbimiento !! Núcleo !! Anho de l'ampeço de l zambolbimiento !! Berson mais recente
|-
| [[ReactOS]] || ReactOS Foundation || ReactOS Kernel || [[1996]] || ReactOS 0.4.14
|-
| [[FreeDOS]] || FreeDOS.org || FreeDOS Kernel || [[1994]] || FreeDOS 1.3
|-
| [[FreeBSD]] || FreeBSD Tean || FreeBSD Kernel || [[1993]] || FreeBSD 14.0
|-
| [[GNU]] || [[Fre Software Foundation]] || [[GNU Hurd]] || [[1984]] || GNU 0.9
|}
== Bison giral ==
Eesisten bários sistemas ouperatibos; antre eilhes, ls mais outelizados ne l die la die, normalmente outelizados an cumputadores domésticos, son l [[Windows]], [[Linux]] i [[macOS]].
[[Fexeiro:IBM360-65-1.corestore.jpg|thumb|200px|L OS/360 fui colocado na strutura percipal de todos ls cumputadores IBM ne l'ampeço de 1964, ancluindo ls cumputadores qu'ajudórun la NASA a poner l'home na luna.]]
Un cumputador cul sistema ouperatibo anstalado poderá nun dar acesso a to l sou cuntenido dependendo de l'outelizador. Cun un sistema ouperatibo, podemos stablecer permissones a bários outelizadores que trabalhan cun este. Eesisten dous tipos de cuntas que puoden ser criadas nun sistema ouperatibo, las cuntas de Admenistrador i las cuntas lemitadas.
La cunta Admenistrador ye ua cunta qu'ouferece to l'acesso a la máquina, zde la geston de pastas, fexeiros i software de trabalho ó antretenimiento al cuntrole de to l sou Hardware anstalado.
La cunta Lemitada ye ua cunta que nun ten permissones para aceder l'alguas pastas ó anstalar software que seia anstalado na raiç de l sistema ó anton que tenga ligaçon cun algun Hardware qu'altare l sou funcionamiento normal ó personalizado pul Admenistrador. Para qu'este tipo de cunta puoda tener acesso a outros cuntenidos de l çco ó de software, l'admenistrador poderá personalizar la cunta ouferecendo permissones l'alguas funçones de l sistema cumo tamien poderá retirar acessos la ciertas árias de l sistema.
L sistema ouperatibo funciona cula ampeçaçon de porcessos qu'este eirá percisar para funcionar corretamente. Esses porcessos poderán ser fexeiros que necessitan de ser frequentemente atualizados, ó fexeiros que processan dados úteles pa l sistema.
Poderemos tener acesso a bários porcessos de l sistema ouperatibo a partir de l gestor de tarefas, adonde se ancontran todos ls porcessos que stan an funcionamiento zde l'arranque de l sistema ouperatibo até la sue outelizaçon atual. Puode-se tamien bisualizar l'outelizaçon de a mimória por cada porcesso, ne l causo de l sistema ouperatibo ampeçar a amostrar erros ó falhas d'acesso la porgramas tornando-se lento, puode-se berificar ne l gestor de tarefas qual de ls porcessos stará bloqueado ó cun eilebado númaro de processamiento que stá a afetar l funcionamiento normal de a mimória.
== Sistemas Ouperacionales Modernos ==
Un sistema cumputacional moderno cunsiste nun ó mais processadores, mimória percipal, çcos, ampressoras, botoneira, mouse, monitor, anterfaces de rede i outros çpositibos d'antrada i salida. Anfin, ye un sistema cumplexo.<ref>Andrew s. tanenbaun,sistemas ouperacionales modernos, Pearson</ref>
Un de ls cunceitos mais fundamentales de ls Sistemas Ouperacionales Modernos ye la çtinçon antre l porgrama i l'atebidade d'eisecutá-lo. L porgrama ye solo un cunjunto stático de diretrizes i sue eisecuçon ye ua atebidade dinámica<ref>J. GLENN BROOKSHEAR,CIENCIA DA COMPUTAÇAO: UMA BISAO ABRANGENTE, Bookman, 2005</ref>
Outra de las defrenças que podemos ouserbar antre un sistema ouperacional i aplicaçones cumbencionales ye la forma cun que sues rotinas son processadas an funçon de l tiempo. Un sistema ouperacional nun ye eisecutado de forma struturada. Sues rotinas son eisecutadas cuncorrentemente an funçon d'eibentos assíncronos. An outras palabras, eibentos que puoden ocorrer la qualquiera momiento.<ref name="ReferenceA">F. B. Machado; L. P. Maia, Arquitetura de Sistemas Ouperacionales, LTC, 2007</ref>
== Funcionamiento ==
Un sistema ouperacional ten las seguintes funçones:
# gerenciamiento de porcessos;
# gerenciamiento de mimória;
# sistema d'arquibos;
# antrada i salida de dados.
=== Gerenciamiento de porcessos ===
L sistema ouperacional multitarefa ye preparado para dar al usuairo l'eiluson que l númaro de porcessos an eisecuçon simultánea ne l cumputador ye maior que l númaro de processadores anstalados. Cada porcesso recibe ua fatie de l tiempo i l'altarnáncia antre bários porcessos ye tan rápida que l'usuairo pensa que sue eisecuçon ye simultánea.
San outelizados [[algoritmo]]s para detreminar qual porcesso será eisecutado an detreminado momiento i por quanto tiempo.
Ls porcessos puoden quemunicar-se, esto ye coincido cumo IPC (''[[Anter-Process Communication]]''). Ls macanismos giralmente outelizados son:
* senhales;
* ''pipes'';
* ''named pipes'';
* mimória cumpartilhada;
* soquetes (''sockets'');
* trocas de mensaiges.
L sistema ouperacional, normalmente, debe possibelitar l [[multiprocessamiento]] ([[Multiprocessamiento simétrico|SMP]] ó [[NUMA]]). Neste causo, porcessos defrentes i ''[[thread (ciéncia de la cumputaçon)|threads]]'' puoden ser eisecutados an defrentes processadores. Para essa tarefa, el debe ser '''rentrante''' i '''anterrompible''', l que senefica que puode ser anterrompido ne l meio de l'eisecuçon dua tarefa.
=== Gerenciamiento de mimória ===
{{Artigo percipal|[[Gerenciamiento de mimória]]}}
L sistema ouperacional ten acesso cumpleto a a mimória de l sistema i debe permitir que ls porcessos de ls usuairos téngan acesso siguro a a mimória quando l requesitan.
[[Fexeiro:First Web Serber.jpg|thumb|150px|right|L purmeiro serbidor para [[World Wide Web|WWW]] rodou nun NeXTSTEP baseado ne l BSD.]]
Bários sistemas ouperacionales úsan [[mimória birtual]], que ten 3 funçones básicas:
# assegurar que cada porcesso tenga sou própio spácio d'andereçamiento, ampeçando an zero, para eibitar ó resulber l porblema de relocaçon (Tanenbaun, 1999);
# prober proteçon de a mimória para ampedir qu'un porcesso outelize un andereço de mimória que nun le pertença;
# possibelitar qu'ua aplicaçon outelize mais mimória de l que la fesicamente eisistente.
==== Swapping ====
Drento de gerenciamiento de mimória, puode nun ser possible manter todos ls porcessos an mimória, muitas bezes por nun eisistir mimória suficiente para alocar aquel porcesso. Para solucionar esse porblema eisiste un macanismo chamado swapping, adonde la geréncia de mimória reserba ua ária de l çco pa l sou uso an detreminadas situaçones, i un porcesso ye cumpletamente copiado de a mimória pa l çco; este porcesso ye retirado de la fila de l processador i mais tarde será outra beç copiado pa a mimória; Anton, l porcesso quedará atibo na fila outra beç. L resultado desse rebezamiento ne l çco ye que l sistema ouperacional cunsegue eisecutar mais porcessos de l que caberie nun mesmo anstante na mimória. Swapping ampone als porgramas un grande custo an tenermos de tiempo d'eisecuçon, pus ye necessairo copiar to l porcesso pa l çco i mais tarde copiar outra beç to l porcesso pa a mimória. An sistemas adonde l'usuairo anterage cul porgrama durante sue eisecuçon, l macanismo de swapping ye outelizado an radadeiro causo, quando nun se ye possible manter todos ls porcessos na mimória, bisto que la queda ne l zampenho de l sistema ye eimediatamente sentida pul usuairo.<ref>(Sistemas Ouperacionales - Rómulo Silba de Ouliberie, Alexandre Carissimi i Simon Toscani - Série Libros Didáticos - Ne l 11 - Eiditora Sagra Luzzatto - UFRGS)</ref>
=== Sistema d'arquibos ===
La mimória percipal de l cumputador ye bolátil, i sou tamanho ye lemitado pul custo de l ''hardware''. Assi, ls usuairos necessitan d'algun método para armazenar i recuperar anformaçones de modo permanente.
Un arquibo ye un cunjunto de ''[[bytes]]'', normalmente armazenado nun çpositibo periférico nun bolátil (p.s., çco), que puode ser lido i grabado por un ó mais porcessos.
== Tipos de Sistemas ==
=== Sistemas multi-processadores ===
Ls sistemas multi-processadores – dous ó mais processadores trabalhando juntos – puoden ser debedidos an dues partes:
* Sistemas fuortemente acoplados;
* Sistemas fracamente acoplados.
Drento de sistemas fuortemente acoplados – mimória única cumpartilhada por dous ó mais processadores, tenendo un mesmo sistema ouperacional gerenciando todos ls processadores –, ancontramos mais dues debisones:
* Sistemas simétricos – adonde ls processadores ténen la mesma funçon;
* Sistemas assimétricos – adonde un processador (mestre) puode eisecutar serbícios de l sistema ouperacional.
Drento de sistemas fracamente acoplados – mais de dous sistemas ouperacionales que son ligados por canhal de quemunicaçon, tenendo hardware i sistemas ouperacionales andependientes –, eisisten mais dues debisones:
* Sistemas ouperacionales de rede – cada sistema, tamien chamado host ó nuolo, ten sous própios recursos d'hardware, cumo processadores, mimória i çpositibos d'antrada i salida. Ls nós son totalmente andependientes de ls treminales, sendo anterconetados por ua rede de quemunicaçon de dados, formando ua rede de cumputadores.
Ls sistemas ouperacionales de rede son outelizados tanto an redes locales (Local Area Network - LAN), cumo an redes çtribuídas (Wide Area Network - WAN). La ligaçon antre ls dibersos nós ye feita por ua anterface de rede que permite l'acesso als demales cumponentes de la rede. Nun eisiste un lemite mássimo pa l númaro de nós que puoden fazer parte dua rede de cumputadores.
Cada nuolo ye totalmente andependiente de ls demales, tenndo sou própio sistema ouperacional i spácio d'andereçamiento. Ls sistemas ouperacionales puoden ser heiterogéneos. Na Anterneta, cada host puode star processando un sistema ouperacional defrente, mas todos stan se quemunicando atrabeç de l mesmo protocolo de rede, ne l causo, ls protocolos de la família TCP/IP (Trasmission Cuntrol Protocol/Anterneta Protocol).<ref name="ReferenceA"/>
* Sistemas ouperacionales çtribuídos – cumputadores andependientes que parécen un único cumputador als uolhos de l'usuairo; Trata-se dun cunjunto de porcessos que son eisecutados de forma cuncorrente, cada un de ls quales acessando un subconjunto de recursos de l sistema. I essa quemunicaçon ye feita an forma d'ambio de mensaiges.
== Anterface d'uso ==
Ls sistemas ouperacionales fornecen abstraçon de ''hardware'' para que sous recursos puodan ser ousados de maneira correta i padronizada, mas para ser possible ouperar un cumputador, ye necessairo fornecer tamien ua anterface para que l'usuairo puoda çfrutar de ls recursos de l sistema. Atualmente las percipales anterfaces d'uso son las seguintes:
=== Anterface de treminal ===
La ''anterface'' de treminal, tamien chamada "CLI" (Command Line Interface) funciona sclusibamente cun botoneira i mouse. Ls comandos son digitados a partir dun [[promt]] i son anterpretados por un [[anterpretador de comandos]], coincidos tamien por ''shell''s, bastante quemuns an sistemas padron POSIX. Un eisemplo d'anterpretador de comandos serie l ''[[Bash]]''.
Ousada giralmente por usuairos abançados i an atebidades specíficas, cumo gerenciamiento remoto, outeliza poucos recursos de ''hardware'' an cumparaçon l'anterface gráfica.
=== Anterface textual ===
[[Fexeiro:Fdedit.png|thumb|Aplicatibo cun anterface textual, rodando ne l sistema ouperacional FreeDOS]]
Assi cumo l'anterface de treminal, l'anterface textual tamien ye baseada an testo, mas tamien ten a la çposiçon un ambiente de trabalho cumpuosto por menus, jinelas i botones. Esse tipo d'anterface tenie un uso difundido an aplicaçones baseadas ne l [[MS-DOS]], que, anclusibe, nas bersones mais recentes cuntaba cun un gerenciador de porgramas i arquibos baseados nesse tipo d'anterface (l DOS Shell). Atualmente essa anterface ye mui rala, praticamente restrita la sistemas amplementados na [[década de 1980]] i ampeço de la [[década de 1990]]. Esse ambiente inda prescinde de l'uso ''mouse'', ambora seia possible usá-lo atrabeç de l'uso de la biblioteca ''[[ncurses]]'' ne l zambolbimiento de ls ''softwares''.
=== Anterface gráfica ===
Nesse tipo de ''[[anterface de l'outelizador|anterface]]'', tamien chamada GUI (Graphic User Interface) para alhá de menus, jinelas i botones tamien eisisten figuras, tanto betoriales quanto retratos. L'usuairo anterage cun esse tipo de ''anterface'' usando l ''mouse'', podendo tamien ousar l botoneira i botones d'atalho, ó anton usando toques i géstios an [[touchscren|touchscrenes]]. Ye possible fazer to tipo de tarefa usando ''anterface'' gráfica, cumo eidiçon de bídeos i eimaiges, sendo solamente alguns tipos mui specíficos de tarefas que se saen melhor an linha de comando. Acrecentar facelidade d'uso i agelidade ye l'oubjetibo de l'anterface gráfica, tenendo la zbantaige de cunsumir mui mais mimória qu'anterfaces de linha de comando. Al cuntrairo de las anterfaces textuales i de treminal, las anterfaces gráficas dependen dun serbidor gráfico para funcionar i se quemunicar cul sistema, i ne l causo de ls sistemas para desktops i latops, anclui un gerenciador de jinelas an muitos causos, para que seia possible ousar mais dun aplicatibo na mesma tela. An sistemas padron POSIX ye quemun eisistir mais dun ambiente gráfico pa l mesmo sistema, podendo ser scolhido la critério de l'usuairo.
=== Anterface de boç===
Anterfaces de boç, ó VUI (Voice User Interface), son aqueilhas an que l'usuairo anterage cul sistema por meio de comandos sonoros. Sendo de zambolbimiento relatibamente recente, ten sue aplicaçon an çpositibos adatados para [[cegueira|ciegos]] i ténen aparecido tamien an smartphones i tablets recentemente.
== Classeficaçones ==
[[Fexeiro:Command line.png|thumb|250px|Un eisemplo de la linha de comando]]
An relaçon al sou porjeto (arquitetura), segundo Tanenbaun (1999):
* ''Núcleo'' [[monolítico]] ó monobloco: l ''núcleo'' cunsiste nun único porcesso eisecutando nua mimória protegida (spácio de ''núcleo'') eisecutando las percipales funçones. S.: [[MAC OS X]], [[OS/2]], [[Windows]], [[Linux]], [[FreeBSD]].
* ''[[micronúcleo (anformática)|Micronúcleo]]'' ó modelo cliente-serbidor: l ''núcleo'' cunsiste de funçones mínimas (quemunicaçon i gerenciamiento de porcessos), i outras funçones, cumo sistemas d'arquibos i gerenciamiento de mimória, son eisecutadas ne l spácio de l'usuairo cumo serbícios; las aplicaçones (porgramas) son ls clientes. S.: [[GNU Hurd]], [[Mach (núcleo)|Mach]].
* Sistema [[an camadas]]: funçones de l ''núcleo'' eiran eisecutar an camadas çtintas, d'acuordo cun sou nible de prebilégio. S.: [[Multics]].
* Monitor de máquinas birtuales: fornece ua abstraçon de l'hardware para bários sistemas ouperacionales. S.: [[BM/370]], [[VMware]], [[Xen]].
Quanto al gerenciamiento de porcessos, puode-se ousar la seguinte classeficaçon:
* [[Monotarefa]]: puode-se eisecutar solo un porcesso de cada beç S.: [[MS-DOS]].
* [[Multitarefa]]: para alhá de l própio SO, bários porcessos d'outelizador (tarefas) stan carregados an mimória, sendo qu'un puode star acupando l processador i outros quedan anfileirados, aguardando la sue beç. L cumpartilhamiento de tiempo ne l processador ye feito de modo que l'usuairo tenga l'ampresson que bários porcessos stan sendo eisecutados a la par. Cada porcesso recibe un tiempo para ser eisecutado. Al final desse tiempo, outro porcesso ye eisecutado. Essa altarnáncia de porcessos chama-se cuncorréncia.
* [[Multitarefa coperatiba]]: Eisecuta dous ó mais porgramas an simultáneo mas l porgrama que stá an purmeiro praino ten cuntrolo subre l processador. Neste causo se este porgrama falhar bloqueia l cumputador i ten que ser reniciado. Eisempo de SO: Windows 3.x i bersones anteriores al Mac OS 8.
* [[Premtebidade|Multitarefa prempetiba]]: Ye l processador que cuntrola l'eisecuçon de ls porgramas, desta forma permite al sistema ouperatibo recuperar l cuntrolo causo un porgrama bloqueie. L'outelizador perde ls trabalhos de l porgrama que falhou mas ls restantes porgramas cuntinan a trabalhar. Eisemplo de SO: Unix; Linux; Windows 95 i superiores; MAC OS 8 i superiores; etc.
* Eilemiento de lista cun marcas:
S: [[OS/2]], [[Windows]], [[Linux]], [[FreeBSD]] i l [[Mac OS X]]. Cabe çtacar que porcessos solo puoden star eisecutando a la par causo l sistema seia multiprocessado, yá que, an que cada anstante de tiempo, solo un porcesso stá an eisecuçon nun processador ó núcleo de processamiento (''core'').
* [[Multiprocessamiento]]: l SO çtribui las tarefas antre dous ó mais processadores. Se ls processadores stiben na mesma máquina física, l sistema ye chamado de Sistema Multiprocessado Fuortemente Acoplado. Causo steia an máquinas defrentes, trata-se dun Sistema Multiprocessado Fracamente Acoplado.
Quanto a la cantidade d'usuairos que puoden outelizar l sistema cuncorrentemente:
* [[Monousuário]]: solo un usuairo por beç (anque poder suportar recursos cumo '''troca d'usuairo'''). S.: [[Windows]]. '''Esse tamien puode ser besitado por treminales i conexon remota'''.
* [[Multiusuário]]: bários usuairos úsan l cumputador al mesmo tiempo, seia por dibersos [[treminal|treminales]], seia por [[conexon remota]] cumo l [[SSH]]. S.: [[Linux]], [[Unix]].
== Eisemplos de sistemas ouperacionales atibos ==
===Para desktop/serbidores===
{{trés colunas|
* [[CentOS]]
* [[Debian]]
* [[DragonflyBSD]]
* [[eComStation]]
* [[Fedora]]
* [[FreeBSD]]
* [[FreeDOS]]
* [[Gento]]
* [[Google Chrome OS]]
* [[Haiku]]
* [[Anfierno (Sistema Ouperacional)|Anfierno]]
* [[Linux Mint]]
* [[Mageia]]
* [[Mandriva Linux]]
* [[MenuetOS]]
* [[MINIX]]
* [[NetBSD]]
* [[OpenBSD]]
* [[OpenSuSE]]
* [[OS X]]
* [[PCLinuxOS]]
* [[Plan 9]]
* [[ReactOS]]
* [[Slackware]]
* [[Solaris]]
* [[System V|Unix System V]]
* [[Ubuntu]]
* [[Microsoft Windows]]
}}
=== Para çpositibos mobles (tablets i smartphones) ===
* [[Android]]
* [[Bada (Sistema ouperacional)|Bada]]
* [[Blackberry OS]]
* [[Firefox OS]]
* [[iOS]]
* [[Maemo]]
* [[Tizen]]
* [[Ubuntu Touch]]
* [[WebOS]]
* [[Windows Phone]]
* [[Symbian OS]]
* [[RedHat]]
== Unix fui l purmeiro sistema ouperacional moderno ==
Bisando l porblema de l'ancumpatibelidade de SOs de máquinas çtintas, un grupo de zambolbedores de la AT&T criórun l Unix an 1969, sendo l purmeiro sistema ouperacional moderno de la cumputaçon.
Sue purmeira berson fui scrita an lenguaige Assembly, sendo mais tarde rescrita an C ne l'anho de 1973, lenguaige que ye outelizada até ls dies d'hoije. Este sistema antroduziu cunceitos mui amportantes pa la cumputaçon: portabelidade, multi-usuairo, multi-tarefas i cumpartilhamiento de tarefas.
Durante la [[década de 1970|década de 70]], l Unix fui çtribuído gratuitamente (ancluindo sou código fuonte) para ounibersidades i uorgones gobernamentales norte-amaricanos, l que cunferiu muita popularidade l'este sistema. Sue anterface era totalmente an modo testo sin anterface gráfica.
An 1977 fui lançado l BSD, sistema ouperacional fuortemente baseado ne l Unix, focado percipalmente pa l'eisecuçon an máquinas specíficas d'alto zampenho, cumo l famoso cumputador VAX, l qual fui ua refréncia d'hardware na época.
Atualmente, la grande maiorie de ls sistemas ouperacionales son baseados ne l Unix, tanto an desktops quanto an serbidores i an çpositibos mobles, sendo l Windows - líder absoluto ne l mercado de desktops - la mais notable sceçon.
== Eisemplos de sistemas ouperacionales amportantes que fúrun çcuntinuados ==
===Para desktops===
* [[MS-DOS]]
* [[OS/2]]
* [[BeOS]]
* [[NEXTSTEP|NeXTStep]]
* [[CP/M]]
* [[Mac OS]]
===Para çpositibos mobles===
* [[MeGo]]
* [[Symbian]]
* [[Windows Mobile]]
{{Refréncias}}
== Refréncias bibliográficas ==
* BACH, Maurice J. '''The design of the Unix operating system'''. Upper Saddle River: Prentice Hall. 1990.
* BOBET Daniel P.; CESATI, Marco. '''Understanding de Linux kernel'''. 3.ed. Sebastopol: L'Reilly. 2005.
* MCKUSICK, Marshall K.; NEBILLE-NEIL, George B. '''The design and implementation of the FreeBSD operating system'''. Upper Saddle River: Addison-Wesley. 2004.
* RUSSINOVITCH, Mark I.; SOLOMON, David A. '''Microsoft Windows internals'''. 4.ed. Redmond: Microsoft Press. 2005.
* SILBERSCHATZ, Abi; GALVIN, Peter B.; GAGNE, Grieg. '''Operating system concepts'''. 7.ed. Hobooken: Wiley. 2005.
* STALLINGS, William. '''Operating systems: internals and design principles'''. 5.ed. Upper Saddle River: Pearson Prentice Hall. 2004.
* TANENBAUM, Andrew. '''Sistemas ouperacionales modernos'''. Riu de Janeiro: LTC. 1999.
== Ber tamien ==
* [[Pseudossistema ouperacional]]
* [[Sistema çtribuído]]
* [[Lista de sistemas ouperatibos]]
* [[Anter-Process Communication]]
* [[Çktop online|Sistemas ouperacionales on-line]]
* [[Sistema ouperacional an çco]]
{{Sistemas de ciéncia}}
{{Cumputaçon}}
[[Catadorie:Sistemas ouperatibos| ]]
38uolrv8no5crtamte89gr1by7vrcoi
António Maria Mourinho
0
10398
108831
93768
2026-11-09T00:17:33Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108831
wikitext
text/x-wiki
'''António Maria Mourinho''' ([[Sendin]], 14 de febreiro de 1917 — [[Lisboua]], 13 de júlio de 1996) fui un etnógrafo, etnólogo i arqueólogo pertués.<ref>Manuel Bairrão Oleiro, Sérgio Gorjão, i Maria de Lurdes Mourinho (2007). ''[http://www.academia.edu/19498842/Ant%C3%B3nio_Maria_Mourinho_-_Testemunhos_de_uma_Vida António Maria Mourinho (1917-1996): Testemunhos de uma Vida — Homenagem nos 25 anos do Museu da Terra de Miranda]'' (an pertués). [[Lisboua]]: Instituto dos Museus e da Conservação, Museu da Terra de Miranda. {{ISBN|978-972-776-328-3}}</ref> El fui ua de las figuras mais amportantes na defesa i studo de la lhéngua i cultura mirandesas ne l seclo XX.
== Biografie ==
António Mourinho studou ne l Seminairo Meior an Bergáncia an 1941, i tornou-se reitor de la fraguesie mirandesa de [[Dues Eigreijas]] an 1942. An 1945, fui repunsable pul stablecimiento de l Grupo de Pauliteiros de Miranda de Dues Eigreijas i Cércio, adonde dregiu l grupo anté 1991. Antre 1960 i 1970, studou an Spanha cun ua bolsa de l Instituto de Alta Cultura, de la Direçon-Giral de l Patrimonho Cultural i de l Cunseilho Nacional de Ambestigaçones Científicas an Madrid. Antre 1970 i 1975, studou na Faculdade de Letras de la Ounibersidade de l Porto, adonde se lhicenciou an ciéncias stóricas i giográficas, i tamien frequentou la Ounibersidade de Balhadolide antre 1984 i 1985, adonde se lhicenciou an museologie. Cuntrebuiu na fundaçon de l [[Museu de la Tierra de Miranda]], adonde fui diretor antre 1982 i 1991. An 1995, ajudou a eilaborar la ''Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa''.<ref>{{citar web|títalo=António Maria Mourinho (1917-1995)|url=http://web.letras.up.pt/cem/mourinho.htm|obra=Centro de Estudos Mirandeses da Faculdade de Letras da Universidade do Porto|publicado=Ounibersidade de l Porto|acessodata=3 de dezembre de 2017}}</ref>
Fui nomeado Oufecial de la Orde Melitar de Cristo an 1943, recebiu la Medalha de Mérito Turístico (grau prata) an 1979, l Prémio Ouropeu de Arte Popular an 1982, i tamien oubtubo l títalo de Cidadano Hounorairo i recebiu la Medalha de Hounra de Miranda de l Douro (grau ouro) an 1991.<ref>{{citar web|títalo=António Maria Mourinho|url=https://sigarra.up.pt/up/pt/web_base.gera_pagina?p_pagina=antigos%20estudantes%20ilustres%20-%20ant%C3%B3nio%20maria%20mourinho|obra=Sistema de Informação para Gestão Agregada dos Recursos e dos Registos Académicos|publicado=Ounibersidade de l Porto|acessodata=3 de dezembre de 2017}}</ref>
== Obras ==
*''Coreografia Popular Transmontana'' (1953)
*''Malha do Cereal na Cardenha e Coro dos Malhadores'' (1955)
*''Teatro Rural em Trás-os-Montes'' (1956)
*''Diversidades Subdialetais do Mirandês'' (1960)
*''[[Nuossa Alma i Nuossa Tierra]]'' (1961)
*''Scoba Frolida an Agosto: Lienda de Nuossa Senhora de l Monte de Dues Eigreijas'' (1983)
*''Grupo Folclórico Mirandês de Duas Igrejas'' (1983)
*''Cancioneiro Tradicional e Danças Populares Mirandesas'' (1984)
*''Epigrafia Latina aparecida entre Sabor e Douro desde o Falecimento do Abade de Baçal: 1947'' (1988)
*''Terra de Miranda: Coisas e Factos da Nossa Vida e da Nossa Alma Popular'' (1991)
*''Guerra dos Sete Anos ou Guerra do Mirandum'' (1994)
*''Curriculum Vitae: Notas Culturais'' (1995)
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
*[http://arquivoantoniomariamourinho.blogspot.pt/ Arquivo Pessoal de António Maria Mourinho] (an pertués)
{{NM|1917|1996|António Maria Mourinho}}
[[Catadorie:Arqueologie]]
[[Catadorie:Etnógrafos de Pertual]]
[[Catadorie:Etnologie]]
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
437erwnmll3060oo3wehxfiyt25n3kb
The Simpsons
0
11151
108845
108732
2026-11-09T03:42:52Z
Stephan1000000
10011
815
108845
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Telebison
| nome = The Simpsons
| títalo-mwl = Ls Simpsones
| títalo-pt = Os Simpsons
| títalo-bra = Os Simpsons
| image = The Simpsons yellow logo.svg
| caption =
| genre = [[Sitcom animado]]
| creator = [[Matt Groening]]
| based_on = {{Based on|[[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']]|Matt Groening}}
| developer = {{plainlist|
* [[James L. Brooks]]
*[[Matt Groening]]
* [[Sam Simon]]
}}
| voices = {{plainlist|
* [[Dan Castellaneta]]
* [[Julie Kavner]]
* [[Nancy Cartwright]]
* [[Yeardley Smith]]
* [[Hank Azaria]]
* [[Harry Shearer]]
}}
| theme_music_composer = [[Danny Elfman]]
| opentheme = "[[Sequéncia d'abiertura de The Simpsons|''The Simpsons'' Theme]]"
| composer = [[Richard Gibbs]] (1989–90)<br />[[Alf Clausen]] (1990–2017)<br />[[Bleeding Fingers Music]] (2017–persente)
| country = Stados Ounidos
| language = Anglés
| num_seasons = 38
| num_episodes = <onlyinclude>815</onlyinclude>
| list_episodes = List of The Simpsons episodes
| executive_producer = {{Collapsible list
| expand =
| title = Lista de perdutores eisecutibos
| liststyle =
| hlist =
| bullets = yes
| <!-- 1 = --> James L. Brooks
| <!-- 2 = --> Matt Groening
| <!-- 3 = --> [[Al Jean]] (1992–1993, 1995–1998; 1999–persente)
| <!-- 4 = --> [[Matt Selman]] (2005–persente)
| <!-- 5 = --> [[John Frink]] (2009–persente)
| <!-- 6 = --> Sam Simon (1989–1993)
| <!-- 7 = --> [[Mike Reiss]] (1992–1993, 1995–1998)
| <!-- 8 = --> [[David Mirkin]] (1993–1995)
| <!-- 9 = --> [[Bill Oakley]] (1995–1997)
| <!-- 10 = --> [[Josh Weinstein]] (1995–1997)
| <!-- 11 = --> [[Mike Scully]] (1997–2001)
| <!-- 12 = --> [[George Meyer]] (1999–2001)
| <!-- 13 = --> [[Carolyn Omine]] (2005–2006)
| <!-- 14 = --> [[Tim Long]] (2005–2008)
| <!-- 15 = --> [[Ian Maxtone-Graham]] (2005–2012)
}}
| runtime = 21–24 minutos
| company = {{Plainlist|
* [[Gracie Films]]
* [[20th Television]] (temporadas 1–32)
* [[20th Television Animation]] (temporada 33–persente)
}}
| distributor = 20th Television
| network = [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| picture_format = [[480i]] (1989–2009)<br />[[576i]] (1989–2009)<br />[[1080i]] ([[Telebison d'alta defeniçon|HDTV]]) (2009–persente)
| audio_format = [[Stereofonia|Estéreo]] (1989–1991)<br />[[Dolby Surround]] 2.0 (1991–2009)<br />[[Dolby Digital]] 5.1 (2009–persente)
| first_aired = {{Start date|1989|12|17}}
| last_aired = persente
| preceded_by = [[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']] de ''[[The Tracey Ullman Show]]''
| related =
| website = http://www.thesimpsons.com
}}
'''''The Simpsones''''' ({{lang-mwl|''Ls Simpsones''}}) ye ua série d'animaçon i sitcon norte-amaricana criada por [[Matt Groening]] pa la [[Fox Broadcasting Cumpany]].<ref>{{citar livro|último =Ortved|primeiro =John|título=The Simpsons: An Uncensored, Unauthorized History|url=http://books.google.com/books?id=jcJMPiM0tCwC&pg=PA287|acessodata=2/2/2014|data=12/10/2010|publicado=Faber & Faber|isbn=978-0-86547-939-5|página=287}}</ref><ref>{{citar livro|autor =Facts On File, Incorporated|título=Animation|url=http://books.google.com/books?id=GXwBT9CuU-sC&pg=PA9|acessodata=2/2/2014|ano=2010|publicado=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-3249-5|página=9}}</ref><ref>{{citar livro|último1 =Irwin|primeiro1 =William|último2 =Conard|primeiro2 =Mark T.|último3 =Skoble|primeiro3 =Aeon J.|título=The Simpsons and Philosophy: The D'oh! of Homer|url=http://books.google.com/books?id=SjKhSR33J8gC&pg=PA1972|acessodata=2/2/2014|data=21/8/2013|publicado=Open Court|isbn=978-0-8126-9694-3|página=1972}}</ref> La série ye ua paródie satírica de l stilo de bida de la classe média de ls Stados Ounidos, simbolizada pula família protagonista, que cunsiste de [[Homer Simpson|Homer Jay Simpson]], [[Marge Simpson|Marjorie (Marge) Boubier Simpson]], [[Bart Simpson|Bartholomew (Bart) Simpson]], [[Lisa Simpson|Elisabeth (Lisa) Marie Simpson]] i [[Maggie Simpson|Margareth (Maggie) Simpson]]. La série se passa na fitícia cidade de [[Springfield]] i satiriza la cultura i la sociadade norte-amaricanas, la telebison i bários aspetos de la cundiçon houmana.
La família fui cuncebida por Groening pouco antes dua solicitaçon de l perdutor [[James L. Broks]] para ua série de cúrties d'animaçon.<ref>{{Citar web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1162008 |título=Simpson's Creator Matt Groening |publicado=NPR |data=2003 |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> Groening eilaborou ua família çfuncional i nomeou ls personaiges cumo ls nembros de sue própia família, sustituindo l sou própio nome por Bartholomew (Bart).<ref>{{citar vídeo|pessoas=BBC|ano=2000|título='The Simpsons': America's First Family (6 minute edit for the season 1 DVD|url=http://www.imdb.com/title/tt0250735/|tipo=DVD|local=[[Reino Ounido]]|publicado=[[20th Century Fox]]|língua=anglés}}</ref> Ls cúrties tornórun-se parte de l porgrama ''[[The Tracey Ullman Show]]'' an 19 d'abril de 1987. Passado trés temporadas, l porjeto fui trasformado nun porgrama pa l'horairo nobre, tornando-se purmeira série de la rede a figurar na lista de ls 30 porgramas mais assistidos de la temporada telebesiba de 1989–1990.
Zde sue streia, an 17 de dezembre de 1989, fúrun eisibidos 733 eipisódios. A 34ª temporada de la série ampeçou a ser eisibida an 2022. ''The Simpsones'' ye ua de las séries de ls Stados Ounidos de maior duraçon<ref name="longsitcom">{{citar web | url=http://www.post-gazette.com/tv/20030121tvnote0121p5.asp | título= TV Notes: 'Simpsons' breaks record with contract renewal | acessodata=30/1/2008| idioma=anglés}}</ref> i l porgrama d'horairo nobre hai mais tiempo an trasmisson.<ref name="Guinness">{{citar livro|sobrenome=Folkard |nome=Claire|título=''Guinness World Records 2006'' |ano=2006|editora=Bantam USA|isbn= 0-553-58906-7}}</ref> Un filme fui lançado an 26 de júlio de 2007 i arrecadou mais de meio bilhon de dólares an to l mundo.<ref>{{Citar web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=simpsons.htm |título=Wikipédia, a enciclopédia livre |publicado=Box Office Mojo |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> An 2016, l'animaçon fui renobada até a 30ª temporada i se tornou la série mais longa de la stória.<ref>{{Citar web|url=http://mauriciostycer.blogosfera.uol.com.br/2016/11/04/simpsons-chegara-a-30a-temporada-e-se-tornara-serie-mais-longa-da-historia/|titulo=Simpsons chegará à 30ª temporada e se tornará a série americana mais longa|acessodata=2016-11-05|obra=UOL TV e Famosos|língua=pertués}}</ref>
The Simpsones ye amplamente cunsidrada cumo ua de las maiores séries de telebison de todos ls tiempos. L'eidiçon de la rebista ''[[Time]]'' publicada an 31 de dezembre de 1999 classeficou la série cumo a melhor de l seclo XX,<ref name="century">{{citar web|url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,993039,00.html|título=The Best Of The Century|acessodata=3/6/2007|data=31/12/1999|obra=[[TIME (revista)|TIME]]| língua=anglés}}</ref> i an 14 de janeiro de 2000, l'animaçon fui houmenageada cun ua streilha na [[Calçada de la Fama de Hollywod]], na [[Califórnia]]. La série yá benceu einúmaros prémios zde la sue streia, ancluindo 31 [[Primetime Emmy Awards]], 30 prémios Annie i un prémio Peabody. La spresson outelizada por Homer, "D'oh", fui ancluída ne l [[Oxford English Ditionary]], anquanto la série ten anfluenciado bárias ''sitcoms'' direcionadas al público adulto.<ref name="influence">{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/2761301.stm|título=The Simpsons: The world's favourite family|acessodata=19/12/2007|data=15/2/2003|publicado=BBC News |idioma=anglés}}</ref>
==Porduçon==
=== Roteiristas ===
La purmeira eiquipe de [[roteirista]]s fui montada por [[San Simon]] i era cumpuosta por John Swartzwelder, Jon Bitti, George Meyer, Jeff Martin, [[Al Jean]], [[Mike Reiss]], Jay Kogen i Wallace Wolodarsky.<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 58</ref> Tipicamente, l grupo cunsistia de dezesseis roteiristas que propunhan eideias pa ls eipisódios ne l'ampeço de l més de dezembre.<ref name="scully">{{citar jornal|primeiro =Gail|último =Mitchell|título=Mike Scully|publicado=Ultimate TV|data=24/1/1999}}</ref> L'outor percipal de cada eipisódio screbia l purmeiro rascunho. Las sessones de grupo rescrebian i zambolbian roteiros finales, que permitian adicionar ó remober piadas, anserir cenas i ourganizar releituras de l testo por antérpretes bocales de l porgrama.<ref name="meyer">{{citar jornal|primeiro =David|último =Owen|título=Taking Humor Seriously|publicado=[[The New Yorker]]|data=13/3/2000}}</ref>
[[Imagem:Simpsons writers2.jpg|thumb|esquerda|Retrato de parte de l'eiquipe de roteiristas de ''The Simpsons'' an 1992, adonde stan nomes cumo [[Al Jean]], [[Conan L'Brien]], [[Bill Oakley]], [[Mike Reiss]], [[George Meyer]], antre outros.]]
Até 2004,<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 199</ref> [[George Meyer]], que tenie zambolbido l'animaçon zde la [[The Simpsons 1.ª temporada|purmeira temporada]], era atibo nessas sessones. Al passar un longo tiempo, l scritor Jon Bitti ambentou las melhores stórias nun dado eipisódio, anque outros scritores recebíren ls créditos ne l roteiro final.<ref name="meyer"/> Cada eipisódio lieba seis meses para ser porduzido, anton la série raramente aborda acuntecimientos atuales.<ref>{{citar jornal|primeiro =Geoff|último =Nixon|título=Mmmmmm... pop culture|publicado=''The Silhouette''|data=4/3/2004}}</ref> Creditado an sessenta eipisódios, John Swartzwelder ye l roteirista mais prolífico de todos de l porgrama.<ref>Turner, p. 21</ref> Un de ls roteiristas mais coincidos ye [[Conan L'Brien]], que cuntribuiu cun bários eipisódios ne l'ampeço de 1990, antes de sustituir [[David Letterman]], anfitrion de l ''[[talk show]]'' chamado ''[[The Late Show with David Letterman|Late Night]]''.<ref>{{citar jornal|url=http://news.scotsman.com/thesimpsons/The-icing-on-the-Simpsons.2592293.jp|título=The icing on the Simpsons' cake|acessodata=10 de agosto de 2007|data=4 de janeiro de 2005|autor =McGinty, Stephen|publicado=''Scotsman''|local=[[Edimburgo]]}}</ref> L comediante [[Ricky Gerbales]] screbiu l'eipisódio "Homer Simpson, This Is Your Wife", tornando-se la purmeira celebridade a screbir un eipisódio i la purmeira streilha cumbidada nun eipisódio de l'animaçon.<ref name="Gervais">{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4120569.stm|título=Gervais writing Simpsons episode|publicado=BBC News|data=23 de dezembre de 2004|acessodata=29 de dezembre de 2006}}</ref> [[Seth Rogen]] i Eiban Goldberg, scritores de l filme ''[[Superbad]]'', screbírun l'eipisódio "Homer, the Whopper".<ref>{{citar web|título=Rogen gets a dream gig: 'Simpsons' writer, voice|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2009-09-23-rogen-simpsons_N.htm|autor=Keveney, Bill|obra=[[USA Today]]|data=23 de setembre de 2009|acessodata=24 de setembre de 2009}}</ref> Ne l final de 2007, ls roteiristas de ''The Simpsones'' [[Grebe de ls roteiristas de ls Stados Ounidos (2007-08)|entrórun an grebe]], juntamente cul resto de l Sindicato de ls Roteiristas de ls Stados Ounidos. Ls scritores de la série yá habien se juntado al sindicato an 1998.<ref>{{citar web|título=Why SpongeBob is sitting out the writers strike|acessodata=9 de janeiro de 2008|data=23 de dezembre de 2007|autor=Munoz, Lorenza|publicado=''Los Angeles Times'' |url=http://www.statesman.com/business/content/business/stories/other/12/23/1223writerstrike.html|wayb=20071226152155}}</ref>
=== Perdutores eisecutibos ===
<div class="infobox" style="width:40em; font-size:85%; padding-left:5px; width:360px;">
'''Lista de perdutores al longo de la série'''
* Temporadas 1–2: [[Matt Groening]], [[James L. Brooks]], & [[Sam Simon]]
* Temporadas 3–4: [[Al Jean]] & [[Mike Reiss]]
* Temporadas 5–6: David Mirkin
* Temporadas 7–8: [[Bill Oakley]] & Josh Weinstein
* Temporadas 9–12: Mike Scully
* Temporada 13–persente: [[Al Jean]]
</div>
[[Matt Groening]] i [[James L. Broks]] ténen sido ls perdutores eisecutibos durante to la stória de la série. [[San Simon]] fui çcrito por Brad Bird, antigo diretor de la série, cumo "l'heirói çconhecido",<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 59.</ref> atuando tamien cumo superbisor criatibo pa las quatro purmeiras temporadas. Inda assi, el staba custantemente an cunflito cun Matt Groening, James L. Broks i cula [[Gracie Films]]. Por este motibo, el zeistiu de la série an 1993.<ref name="O146">[[#Ortved|Ortved]], pp. 146–149.</ref> Antes de zeistir, negociou un acuordo para recebir ua parte de ls lucros anuales de l porgrama i un crédito de perdutor eisecutibo, anque nun trabalhar na animaçon zde 1993.<ref>{{citar jornal|autor = Dan Snierson |título= D'Oh! |publicado= [[Entertainment Weekly]] | url = http://www.ew.com/ew/article/0,,20035285_20035331_20046980,00.html |acessodata=21/10/2007}}</ref> La posiçon mais ambolbida ne l porgrama ye la de l scritor percipal, que gerencia la porduçon para ua temporada anteira.<ref name=silverman>{{citar web|autor=Cagle, Daryl|url=http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivourl=https://web.archive.org/web/20080607073449/http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivodata=2008-06-07|título=The David Silverman Interview|acessodata=7/6/2011|publicado=[[MSNBC]]|urlmorta=no}}</ref>
{{Refréncias}}
r1nuk93tp7pcwzc5s2r068qfs5p6kx6
Outelizador(a):Gleyson B. Bezerra
2
12562
108823
2026-11-08T22:36:14Z
Gleyson B. Bezerra
15672
Criou la páigina cun "<div style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px;"> '''[[Biquipédia:Babel]]''' <div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">pt - Este outelizador ten cumo lhéngua materna l pertués.</div> <div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">en-5 - This user is a professional English speaker.</div> <div style="background: #E0E8FF; padding: 2px;..."
108823
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px;">
'''[[Biquipédia:Babel]]'''
<div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">pt - Este outelizador ten cumo lhéngua materna l pertués.</div>
<div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">en-5 - This user is a professional English speaker.</div>
<div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">de-3 - Dieser Benutzer hat sehr gute Deutschkenntnisse.</div>
</div>
You tengo 19 anhos i you sou brasileiro, de l stado de Alagoas. You stou eiqui na Biquipédia mirandesa para ajudar a preserbar esta lhéngua tan special i ancestral.
You gusta de tecnologie, porgramaçon i sistemas operatibos de fuonte abierta, cumo l Linux. Para alhá desso, you tamien m'einteresso por stória, stória melitar i outros assuntos de cultura giral.
Se quejires falar cun mi, puodes deixar ua mensaige na mie páigina de cumbersa.
[[Catadorie:Outelizadores]]
1weavqgwl3xrq0hxvtcr0r4caqj3c50
108830
108823
2026-11-09T00:03:38Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108830
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px;">
'''[[Biquipédia:Babel]]'''
<div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">pt - Este outelizador ten cumo lhéngua materna l pertués.</div>
<div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">en-5 - This user is a professional English speaker.</div>
<div style="background: #E0E8FF; padding: 2px; margin-top: 2px;">de-3 - Dieser Benutzer hat sehr gute Deutschkenntnisse.</div>
</div>
You tengo 19 anhos i you sou brasileiro, de l stado de [[Alagoas]]. You stou eiqui na Biquipédia mirandesa para ajudar a preserbar esta lhéngua tan special i ancestral.
You gusta de tecnologie, porgramaçon i sistemas operatibos de fuonte abierta, cumo l [[Linux]]. Para alhá desso, you tamien m'einteresso por [[Stória]], stória melitar i outros assuntos de cultura giral.
Se quejires falar cun mi, puodes deixar ua mensaige na mie páigina de cumbersa.
[[Catadorie:Outelizadores]]
tqdbgy6rcfm52lsabjla75l7rb3xmj9
108833
108830
2026-11-09T00:51:39Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108833
wikitext
text/x-wiki
{{babel#:pt|pt|en-3|de-3}}
You tengo 19 anhos i you sou brasileiro, de l stado de [[Alagoas]]. You stou eiqui na Biquipédia mirandesa para ajudar a preserbar esta lhéngua tan special i ancestral.
You gusta de tecnologie, porgramaçon i sistemas operatibos de fuonte abierta, cumo l [[Linux]]. Para alhá desso, you tamien m'einteresso por [[Stória]], stória melitar i outros assuntos de cultura giral.
Se quejires falar cun mi, puodes deixar ua mensaige na mie páigina de cumbersa.
[[Catadorie:Outelizadores]]
mj7c0hgxacre0hk2qn4g49mdhiqrnmw
Linux
0
12563
108824
2026-11-08T22:45:23Z
Gleyson B. Bezerra
15672
Criou la páigina cun "'''Linux''' (ó GNU/Linux) ye un [[sistema operatibo]] de fuonte abierta (''open source'') baseado ne l núcleo (''kernel'') Linux. L núcleo fui criado an 1991 pul porgramador finlandés [[Linus Torvalds]], quando el studaba na Ounibersidade de Helsínquia.<ref name="historia">[https://www.linuxfoundation.org/ "History of Linux"]. Linux Foundation. (an anglés).</ref> L sistema ye çtribuído percipalmente baxo la licença GNU General Public License (GPL) berson 2,..."
108824
wikitext
text/x-wiki
'''Linux''' (ó GNU/Linux) ye un [[sistema operatibo]] de fuonte abierta (''open source'') baseado ne l núcleo (''kernel'') Linux. L núcleo fui criado an 1991 pul porgramador finlandés [[Linus Torvalds]], quando el studaba na Ounibersidade de Helsínquia.<ref name="historia">[https://www.linuxfoundation.org/ "History of Linux"]. Linux Foundation. (an anglés).</ref> L sistema ye çtribuído percipalmente baxo la licença GNU General Public License (GPL) berson 2, l que garante que l código-fuonte seia siempre acessible i que puoda ser modificado i redistribuído libremente.<ref name="gpl">[https://www.gnu.org/licenses/old-licenses/gpl-2.0.html "GNU General Public License v2.0"]. GNU Project. (an anglés).</ref>
L Linux ten ampeçado cumo un porjeto pessonal de Torvalds, mas creciu i tornou-se un de ls sistemas operatibos mais outelizados ne l mundo, sendo la base de bárias çtribuiçones (''distros'') cumo [[Debian]], [[Ubuntu]] i [[Fedora]].<ref name="distros">[https://distrowatch.com/ "DistroWatch"]. (an anglés).</ref> Para alhá de ls cumputadores pessonales, l Linux tamien stá persente an serbidores, çpositibos mobles (cumo l [[Android]]) i an quaije todos ls supercomputadores de l mundo.<ref name="top500">[https://www.top500.org/statistics/list/ "TOP500 List"]. (an anglés).</ref>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
tw9q1ookev8460xypfsvhftlwa5nhow
108826
108824
2026-11-08T23:09:24Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108826
wikitext
text/x-wiki
'''Linus Benedict Torvalds''' (nacido an 28 de dezembre de 1969, an Helsínquia, Finlándia) ye un engenheiro de software finlandés-americano. El ye mais coincido por tener criado i zambolbido l núcleo (''kernel'') [[Linux]], que mais tarde lhebó a la criaçon de l sistema operatibo homónimo, i pul zambolbimiento de l sistema de cuntrole de bersones [[Git]].<ref name="epfl">[https://graphsearch.epfl.ch/en/concept/17618 "Linus Torvalds"]. EPFL Graph Search. (an anglés).</ref>
== Biografie ==
Linus Torvalds naciu an Helsínquia, na Finlándia, filho de dous jornalistas, Anna i Nils Torvalds. Ls sous pais éran atibistas na Ounibersidade de Helsínquia na década de 1960.<ref name="taf">[https://taf.fi/en/millennium-technology-prize/winner/linus-torvalds/ "Linus Torvalds - Millennium Technology Prize"]. Technology Academy Finland. (an anglés).</ref> El recebiu l nome "Linus" an houmenaige al químico americano Linus Pauling, que recebiu l Prémio Nobel.<ref name="taf"></ref> Torvalds studou na Ounibersidade de Helsínquia de 1988 a 1996, formando-se an anformática.<ref name="taf"></ref>
== Carreira ==
An 1991, anquanto studaba na ounibersidade, Torvalds ampeçou a zambolber un nuobo núcleo de sistema operatibo cumo un passatempo pessonal. An 25 de Agosto de 1991, el anunciou l porjeto nun fórun de Anternete (Usenet), dezindo que era "solo un passatempo, i nun será amportante i profissional cumo l GNU".<ref name="acm">[https://mags.acm.org/communications/march_2016?pg=76 "Linus Torvalds and the Software Nobody Wanted"]. Communications of the ACM (an anglés).</ref><ref name="zdnet">[https://www.zdnet.com/article/just-a-hobby-linus-torvalds-introduced-linux-35-years-ago-almost-called-it-freax/ "'Just a hobby, won't be big': Linus Torvalds introduced Linux 35 years ago - and almost called it Freax"]. ZDNET (an anglés).</ref> Este porjeto tornou-se ne l [[Linux]], un de ls sistemas operatibos mais outelizados ne l mundo.
An 2005, Torvalds criou l [[Git]], un sistema de cuntrole de bersones çtribuído, para gerir l zambolbimiento de l núcleo Linux. El criou l Git depuis de la cumpanha que zambolbia l BitKeeper, un sistema que ls porgramadores de l núcleo outelizában, tener retirado la licença gratuita an 2005.<ref name="gitscm">[https://git-scm.com/book/en/v2/Getting-Started-A-Short-History-of-Git "A Short History of Git"]. Git SCM (an anglés).</ref> L Git ye hoije outelizado por milhones de porgramadores an todo l mundo.
== Bida pessonal i prémios ==
Torvalds mudou-se pa ls [[Stados Ounidos]] an 1997, adonde bibiu an Portland, Oregon, cul sou amigo i mais tarde mulhier, Tove.<ref name="linuxfoundation">[https://www.linuxfoundation.org/blog/blog/linus-torvalds-a-biography "Linus Torvalds: A Biography"]. Linux Foundation (an anglés).</ref> An 2012, el recebiu l Prémio Tecnologie de l Milénio (Millennium Technology Prize) de l gobierno finlandés, pul sou trabalho ne l zambolbimiento de l Linux.<ref name="yle">[https://yle.fi/a/3-6180219 "Torvalds, Yamanaka share Millennium Technology Prize"]. Yle (an anglés).</ref><ref name="bbc">[https://www.bbc.com/news/technology-18419231 "Linus Torvalds: Linux succeeded thanks to selfishness and trust"]. BBC News (an anglés).</ref>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
[[Catadorie:Porgramadores]]
[[Catadorie:Nacidos an 1969]]
65g1lqx5c31q1ppa1ic0510rnz99qvt
108827
108826
2026-11-08T23:10:23Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108827
wikitext
text/x-wiki
'''Linux''' (ó GNU/Linux) ye un [[sistema operatibo]] de fuonte abierta (''open source'') baseado ne l núcleo (''kernel'') Linux. L núcleo fui criado an 1991 pul porgramador finlandés [[Linus Torvalds]], quando el studaba na Ounibersidade de Helsínquia.<ref name="historia">[https://www.linuxfoundation.org/ "History of Linux"]. Linux Foundation. (an anglés).</ref> L sistema ye çtribuído percipalmente baxo la licença GNU General Public License (GPL) berson 2, l que garante que l código-fuonte seia siempre acessible i que puoda ser modificado i redistribuído libremente.<ref name="gpl">[https://www.gnu.org/licenses/old-licenses/gpl-2.0.html "GNU General Public License v2.0"]. GNU Project. (an anglés).</ref>
L Linux ten ampeçado cumo un porjeto pessonal de Torvalds, mas creciu i tornou-se un de ls sistemas operatibos mais outelizados ne l mundo, sendo la base de bárias çtribuiçones (''distros'') cumo [[Debian]], [[Ubuntu]] i [[Fedora]].<ref name="distros">[https://distrowatch.com/ "DistroWatch"]. (an anglés).</ref> Para alhá de ls cumputadores pessonales, l Linux tamien stá persente an serbidores, çpositibos mobles (cumo l [[Android]]) i an quaije todos ls supercomputadores de l mundo.<ref name="top500">[https://www.top500.org/statistics/list/ "TOP500 List"]. (an anglés).</ref>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
tw9q1ookev8460xypfsvhftlwa5nhow
108829
108827
2026-11-08T23:18:25Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108829
wikitext
text/x-wiki
'''Linux''' (ó GNU/Linux) ye un [[sistema operatibo]] de fuonte abierta (''open source'') baseado ne l núcleo (''kernel'') Linux. L núcleo fui criado an 1991 pul porgramador finlandés [[Linus Torvalds]], quando el studaba na Ounibersidade de Helsínquia.<ref name="lf-history">{{citar web|título=The Linux Foundation: It’s not just the Linux operating system|url=https://www.linuxfoundation.org/blog/blog/the-linux-foundation-its-not-just-the-linux-operating-system|publicado=The Linux Foundation|acessodata=8 de nobembre de 2026}}</ref> L sistema ye çtribuído percipalmente baxo la licença GNU General Public License (GPL) berson 2, l que garante que l código-fuonte seia siempre acessible i que puoda ser modificado i redistribuído libremente.<ref name="gpl">{{citar web|título=GNU General Public License, version 2|url=https://www.gnu.org/licenses/old-licenses/gpl-2.0.html|publicado=GNU Project|acessodata=8 de nobembre de 2026}}</ref>
L Linux ten ampeçado cumo un porjeto pessonal de Torvalds, mas creciu i tornou-se un de ls sistemas operatibos mais outelizados ne l mundo, sendo la base de bárias çtribuiçones (''distros'') cumo [[Debian]], [[Ubuntu]] i [[Fedora]].<ref name="debian">{{citar web|título=What is Debian?|url=https://www.debian.org/releases/stable/amd64/ch01s01.en.html|publicado=Debian|acessodata=8 de nobembre de 2026}}</ref><ref name="ubuntu">{{citar web|título=The story of Ubuntu|url=https://ubuntu.com/about|publicado=Canonical|acessodata=8 de nobembre de 2026}}</ref><ref name="fedora">{{citar web|título=Fedora Linux|url=https://fedoraproject.org/|publicado=Fedora Project|acessodata=8 de nobembre de 2026}}</ref> Para alhá de ls cumputadores pessonales, l Linux tamien stá persente an serbidores, çpositibos mobles (cumo l [[Android]]) i an quaije todos ls supercomputadores de l mundo.<ref name="android">{{citar web|título=Android Kernel Overview|url=https://source.android.com/docs/core/architecture/kernel|publicado=Android Open Source Project|acessodata=8 de nobembre de 2026}}</ref><ref name="top500">{{citar web|título=TOP500 List - November 2025|url=https://www.top500.org/lists/top500/2025/11/|publicado=TOP500|acessodata=8 de nobembre de 2026}}</ref>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
f1h8pftupoquoeqb9a8go4djjxl5h35
Linus Torvalds
0
12564
108825
2026-11-08T23:03:46Z
Gleyson B. Bezerra
15672
Criou la páigina cun "'''Linus Benedict Torvalds''' (nacido an 28 de dezembre de 1969, an Helsínquia, Finlándia) ye un engenheiro de software finlandés-americano. El ye l criador i l percipal zambolbedor de l núcleo Linux, que mais tarde lhebó a la criaçon de l sistema operatibo Linux.<ref name="bio">[https://www.linuxfoundation.org/ "Linus Torvalds"]. Linux Foundation. (an anglés).</ref> El tamien criou l sistema de cuntrole de bersones Git, outelizado por porgramadores an todo l..."
108825
wikitext
text/x-wiki
'''Linus Benedict Torvalds''' (nacido an 28 de dezembre de 1969, an Helsínquia, Finlándia) ye un engenheiro de software finlandés-americano. El ye l criador i l percipal zambolbedor de l núcleo Linux, que mais tarde lhebó a la criaçon de l sistema operatibo Linux.<ref name="bio">[https://www.linuxfoundation.org/ "Linus Torvalds"]. Linux Foundation. (an anglés).</ref>
El tamien criou l sistema de cuntrole de bersones Git, outelizado por porgramadores an todo l mundo. An 2012, el recebiu l Prémio Tecnologie de l Milénio (Millennium Technology Prize) pul sou trabalho ne l zambolbimiento de l Linux.
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
[[Catadorie:Porgramadores]]
f4w61y01m0b08b0jdhzynrunpt7nj09
108828
108825
2026-11-08T23:11:23Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108828
wikitext
text/x-wiki
'''Linus Benedict Torvalds''' (nacido an 28 de dezembre de 1969, an Helsínquia, Finlándia) ye un engenheiro de software finlandés-americano. El ye mais coincido por tener criado i zambolbido l núcleo (''kernel'') [[Linux]], que mais tarde lhebó a la criaçon de l sistema operatibo homónimo, i pul zambolbimiento de l sistema de cuntrole de bersones [[Git]].<ref name="epfl">[https://graphsearch.epfl.ch/en/concept/17618 "Linus Torvalds"]. EPFL Graph Search. (an anglés).</ref>
== Biografie ==
Linus Torvalds naciu an Helsínquia, na Finlándia, filho de dous jornalistas, Anna i Nils Torvalds. Ls sous pais éran atibistas na Ounibersidade de Helsínquia na década de 1960.<ref name="taf">[https://taf.fi/en/millennium-technology-prize/winner/linus-torvalds/ "Linus Torvalds - Millennium Technology Prize"]. Technology Academy Finland. (an anglés).</ref> El recebiu l nome "Linus" an houmenaige al químico americano Linus Pauling, que recebiu l Prémio Nobel.<ref name="taf"></ref> Torvalds studou na Ounibersidade de Helsínquia de 1988 a 1996, formando-se an anformática.<ref name="taf"></ref>
== Carreira ==
An 1991, anquanto studaba na ounibersidade, Torvalds ampeçou a zambolber un nuobo núcleo de sistema operatibo cumo un passatempo pessonal. An 25 de Agosto de 1991, el anunciou l porjeto nun fórun de Anternete (Usenet), dezindo que era "solo un passatempo, i nun será amportante i profissional cumo l GNU".<ref name="acm">[https://mags.acm.org/communications/march_2016?pg=76 "Linus Torvalds and the Software Nobody Wanted"]. Communications of the ACM (an anglés).</ref><ref name="zdnet">[https://www.zdnet.com/article/just-a-hobby-linus-torvalds-introduced-linux-35-years-ago-almost-called-it-freax/ "'Just a hobby, won't be big': Linus Torvalds introduced Linux 35 years ago - and almost called it Freax"]. ZDNET (an anglés).</ref> Este porjeto tornou-se ne l [[Linux]], un de ls sistemas operatibos mais outelizados ne l mundo.
An 2005, Torvalds criou l [[Git]], un sistema de cuntrole de bersones çtribuído, para gerir l zambolbimiento de l núcleo Linux. El criou l Git depuis de la cumpanha que zambolbia l BitKeeper, un sistema que ls porgramadores de l núcleo outelizában, tener retirado la licença gratuita an 2005.<ref name="gitscm">[https://git-scm.com/book/en/v2/Getting-Started-A-Short-History-of-Git "A Short History of Git"]. Git SCM (an anglés).</ref> L Git ye hoije outelizado por milhones de porgramadores an todo l mundo.
== Bida pessonal i prémios ==
Torvalds mudou-se pa ls [[Stados Ounidos]] an 1997, adonde bibiu an Portland, Oregon, cul sou amigo i mais tarde mulhier, Tove.<ref name="linuxfoundation">[https://www.linuxfoundation.org/blog/blog/linus-torvalds-a-biography "Linus Torvalds: A Biography"]. Linux Foundation (an anglés).</ref> An 2012, el recebiu l Prémio Tecnologie de l Milénio (Millennium Technology Prize) de l gobierno finlandés, pul sou trabalho ne l zambolbimiento de l Linux.<ref name="yle">[https://yle.fi/a/3-6180219 "Torvalds, Yamanaka share Millennium Technology Prize"]. Yle (an anglés).</ref><ref name="bbc">[https://www.bbc.com/news/technology-18419231 "Linus Torvalds: Linux succeeded thanks to selfishness and trust"]. BBC News (an anglés).</ref>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
[[Catadorie:Porgramadores]]
[[Catadorie:Nacidos an 1969]]
65g1lqx5c31q1ppa1ic0510rnz99qvt
UNIX
0
12565
108834
2026-11-09T01:17:24Z
Gleyson B. Bezerra
15672
Criou la páigina cun "'''UNIX''' (ó '''Unix''') ye un [[sistema ouperatibo]] multitarefa i multioutelizador criado an 1969 por [[Ken Thompson]] i [[Dennis Ritchie]] ne ls laboratórios Bell de la AT&T.<ref name="acm50">«Celebrating 50 Years of Unix». Communications of the ACM. 2019. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref><ref name="kernel-roots">«All You Need to Know About... The early history of Linux, Part 1». Kernel.org. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> El fui un de l..."
108834
wikitext
text/x-wiki
'''UNIX''' (ó '''Unix''') ye un [[sistema ouperatibo]] multitarefa i multioutelizador criado an 1969 por [[Ken Thompson]] i [[Dennis Ritchie]] ne ls laboratórios Bell de la AT&T.<ref name="acm50">«Celebrating 50 Years of Unix». Communications of the ACM. 2019. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref><ref name="kernel-roots">«All You Need to Know About... The early history of Linux, Part 1». Kernel.org. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> El fui un de ls sistemas ouperatibos mais anfluentes de la stória de la cumputaçon, tenendo dado ourige a ua família de sistemas (''Unix-like'') que anclui l [[Linux]] i l [[macOS]].<ref name="mit-lineage">«From UNIX v6 to Linux». MIT PDOS. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref><ref name="britannica">«UNIX». Britannica Kids. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Stória ==
=== Ourige i l Porjeto Multics ===
La stória de l UNIX ampeça cula fin dun porjeto anterior. Na fin de la década de 1960, ls laboratórios Bell de la AT&T, la General Eiletric i l MIT stában a zambolber un sistema ouperatibo ambicioso chamado [[Multics]]. An 1969, la Bell Labs decidiu abandonar l porjeto, que se tornara demasiado cumplexo i caro.<ref name="acm50"></ref><ref name="nytimes-timeline">«Timeline: 40 Years Of Unix». The New York Times. 2009. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
Fui neste cuntesto que [[Ken Thompson]], un pesquisador de la Bell Labs, ampeçou a zambolber un sistema mais simples para satisfazer las sues própias necidades. La purmeira berson fui scrita an lenguaige ''assembly'' pa l cumputador DEC PDP-7.<ref name="kernel-roots"></ref><ref name="nytimes-timeline"></ref> An 1970, l sistema fui batizado de '''Unics''' (''Uniplexed Information and Computing Service''), un trocadilho cun ''Multics'' (''Multiplexed...''). Mais tarde, l nome eiboluiu para '''Unix'''.<ref name="nytimes-timeline"></ref>
=== La Buolta para l C i la Portabelidade ===
An 1971, l UNIX fui trasferido pa l nuobo cumputador DEC PDP-11, i la purmeira eidiçon de l ''Unix Programmer's Manual'' fui publicada por Thompson i [[Dennis Ritchie]].<ref name="nytimes-timeline"></ref>
L grande salto de l UNIX acuntiu an 1972, quando Ritchie zambolbiu la [[lenguaige C]].<ref name="nytimes-timeline"></ref> An 1973, l núcleo de l sistema fui reescrito de ''assembly'' para C, l que l tornou '''portable''' – ó seia, podie ser cumpilado i eisecutado an defrentes tipos de ''hardware'' cun poucas modificaçones.<ref name="kernel-roots"></ref><ref name="mit-lineage"></ref> Esta caratelística fui rebolucionária i permitiu que l UNIX se spalhasse rapidamente por defrentes arquiteturas de cumputadores.
An 1974, la publicaçon de l artigo "The UNIX Timesharing System" por Ritchie i Thompson na rebista de la ACM liebórun la un grande pedido pula tecnologie, spalhando l sistema por ounibersidades i centros de pesquisa.<ref name="nytimes-timeline"></ref>
=== La Debison an Ramos: System V i BSD ===
Ne l final de la década de 1970, l código de l UNIX fui çtribuído gratuitamente (ancluindo l código-fuonte) para ounibersidades.<ref name="nytimes-timeline"></ref> Esto lhebó a la criaçon de dous ramos percipales:
* '''System V:''' La linha oufecial de l UNIX, zambolbida pula AT&T. La purmeira berson fui lançada an 1983 i tornou-se la base de bários sistemas comerciales cumo l IBM AIX i l HP-UX.<ref name="nytimes-timeline"></ref><ref name="kernel-roots"></ref>
* '''BSD (Berkeley Software Distribution):''' Zambolbido na Ounibersidade de Berkeley, na Califórnia, por Bill Joy i outros. La purmeira berson (1BSD) fui çtribuída an 1978. L BSD fui respunsable por anobaçones amportantes, cumo la ancluson de l protocolo TCP/IP an 1980.<ref name="nytimes-timeline"></ref> L BSD fui l ancestral direto de sistemas cumo FreeBSD, NetBSD, OpenBSD i, an última análeze, de l [[macOS]] i iOS de la Apple.<ref name="mit-lineage"></ref><ref name="nytimes-timeline"></ref>
== Filosofia UNIX ==
Para alhá de l código, l UNIX ye coincido por ua filosofia de porjeto de software que anfluenciou geraçones de porgramadores. Segundo Mike Gancarz ne l sou libro ''The UNIX Philosophy'', ls percípios fundamentales son:<ref name="philosophy">«The Unix Philosophy». Christopher Browne's Web Pages. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
* '''Small is beautiful:''' Porgramas pequeinhos son mais fáceles de antender, aplicar i reoutelizar.
* '''Make each program do one thing well:''' Cada porgrama debe fazer ua única tarefa de forma eicelente, an bés de tentar fazer tudo.
* '''Prototype as soon as possible:''' Ye amportante testar las eideias cedo.
* '''Choose portability over efficiency:''' Ye preferible que l software funcione an bárias plataformas a que seia l mais rápido nua sola.
* '''Store numerical data in flat ASCII files:''' Usar ficheiros de testo simples pa garantir que ls dados son portables.
* '''Use software leverage to your advantage:''' Reoutelizar funcionalidades yá eisistentes an bés de las reescrebir.
Estes percípios stan na base de la ''caixa de ferramientas'' de l UNIX, adonde pequeinhos porgramas specializados puoden ser quemunicados antre si atrabeç de ''pipes'' i ''shell scripts'' para rializar tarefas cumplexas.<ref name="philosophy"></ref>
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.bell-labs.com/history/unix/ The Creation of the UNIX Operating System] (an anglés)
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
[[Catadorie:Sistemas ouperatibos]]
aq0bonf5wo9beh22qlzvobad7dcok79
108843
108834
2026-11-09T02:49:23Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108843
wikitext
text/x-wiki
'''UNIX''' (ó '''Unix''') ye un [[sistema ouperatibo]] multitarefa i multioutelizador criado an 1969 por [[Ken Thompson]] i [[Dennis Ritchie]] ne ls laboratórios Bell de la AT&T.<ref name="acm50">«Celebrating 50 Years of Unix». Communications of the ACM. 2019. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref><ref name="kernel-roots">«All You Need to Know About... The early history of Linux, Part 1». Kernel.org. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> El fui un de ls sistemas ouperatibos mais anfluentes de la stória de la cumputaçon, tenendo dado ourige a ua família de sistemas (''Unix-like'') que anclui l [[Linux]] i l [[macOS]].<ref name="mit-lineage">«From UNIX v6 to Linux». MIT PDOS. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref><ref name="britannica">«UNIX». Britannica Kids. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Stória ==
=== Ourige i l Porjeto Multics ===
La stória de l UNIX ampeça cula fin dun porjeto anterior. Na fin de la década de 1960, ls laboratórios Bell de la AT&T, la General Eiletric i l MIT stában a zambolber un sistema ouperatibo ambicioso chamado [[Multics]]. An 1969, la Bell Labs decidiu abandonar l porjeto, que se tornara demasiado cumplexo i caro.<ref name="acm50"></ref><ref name="nytimes-timeline">«Timeline: 40 Years Of Unix». The New York Times. 2009. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
Fui neste cuntesto que [[Ken Thompson]], un pesquisador de la Bell Labs, ampeçou a zambolber un sistema mais simples para satisfazer las sues própias necidades. La purmeira berson fui scrita an lenguaige ''assembly'' pa l cumputador DEC PDP-7.<ref name="kernel-roots"></ref><ref name="nytimes-timeline"></ref> An 1970, l sistema fui batizado de '''Unics''' (''Uniplexed Information and Computing Service''), un trocadilho cun ''Multics'' (''Multiplexed...''). Mais tarde, l nome eiboluiu para '''Unix'''.<ref name="nytimes-timeline"></ref>
=== La Buolta para l C i la Portabelidade ===
An 1971, l UNIX fui trasferido pa l nuobo cumputador DEC PDP-11, i la purmeira eidiçon de l ''Unix Programmer's Manual'' fui publicada por Thompson i [[Dennis Ritchie]].<ref name="nytimes-timeline"></ref>
L grande salto de l UNIX acuntiu an 1972, quando Ritchie zambolbiu la [[lenguaige C]].<ref name="nytimes-timeline"></ref> An 1973, l núcleo de l sistema fui reescrito de ''assembly'' para C, l que l tornou '''portable''' – ó seia, podie ser cumpilado i eisecutado an defrentes tipos de ''hardware'' cun poucas modificaçones.<ref name="kernel-roots"></ref><ref name="mit-lineage"></ref> Esta caratelística fui rebolucionária i permitiu que l UNIX se spalhasse rapidamente por defrentes arquiteturas de cumputadores.
An 1974, la publicaçon de l artigo "The UNIX Timesharing System" por Ritchie i Thompson na rebista de la ACM liebórun la un grande pedido pula tecnologie, spalhando l sistema por ounibersidades i centros de pesquisa.<ref name="nytimes-timeline"></ref>
=== La Debison an Ramos: System V i BSD ===
Ne l final de la década de 1970, l código de l UNIX fui çtribuído gratuitamente (ancluindo l código-fuonte) para ounibersidades.<ref name="nytimes-timeline"></ref> Esto lhebó a la criaçon de dous ramos percipales:
* '''System V:''' La linha oufecial de l UNIX, zambolbida pula AT&T. La purmeira berson fui lançada an 1983 i tornou-se la base de bários sistemas comerciales cumo l IBM AIX i l HP-UX.<ref name="nytimes-timeline"></ref><ref name="kernel-roots"></ref>
* '''BSD (Berkeley Software Distribution):''' Zambolbido na Ounibersidade de Berkeley, na Califórnia, por Bill Joy i outros. La purmeira berson (1BSD) fui çtribuída an 1978. L BSD fui respunsable por anobaçones amportantes, cumo la ancluson de l protocolo TCP/IP an 1980.<ref name="nytimes-timeline"></ref> L BSD fui l ancestral direto de sistemas cumo FreeBSD, NetBSD, OpenBSD i, an última análeze, de l [[macOS]] i iOS de la Apple.<ref name="mit-lineage"></ref><ref name="nytimes-timeline"></ref>
== Filosofia UNIX ==
Para alhá de l código, l UNIX ye coincido por ua filosofia de porjeto de software que anfluenciou geraçones de porgramadores. Segundo Mike Gancarz ne l sou libro ''The UNIX Philosophy'', ls percípios fundamentales son:<ref name="philosophy">«The Unix Philosophy». Christopher Browne's Web Pages. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
* '''Small is beautiful:''' Porgramas pequeinhos son mais fáceles de antender, aplicar i reoutelizar.
* '''Make each program do one thing well:''' Cada porgrama debe fazer ua única tarefa de forma eicelente, an bés de tentar fazer tudo.
* '''Prototype as soon as possible:''' Ye amportante testar las eideias cedo.
* '''Choose portability over efficiency:''' Ye preferible que l software funcione an bárias plataformas a que seia l mais rápido nua sola.
* '''Store numerical data in flat ASCII files:''' Usar ficheiros de testo simples pa garantir que ls dados son portables.
* '''Use software leverage to your advantage:''' Reoutelizar funcionalidades yá eisistentes an bés de las reescrebir.
Estes percípios stan na base de la ''caixa de ferramientas'' de l UNIX, adonde pequeinhos porgramas specializados puoden ser quemunicados antre si atrabeç de ''pipes'' i ''shell scripts'' para rializar tarefas cumplexas.<ref name="philosophy"></ref>
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.bell-labs.com/history/unix/ The Creation of the UNIX Operating System] (an anglés)
== Refréncias ==
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
[[Catadorie:Sistemas ouperatibos]]
cnr5bn9qm87rupqbosqaezrz8q8dla5
108844
108843
2026-11-09T02:50:11Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108844
wikitext
text/x-wiki
'''UNIX''' (ó '''Unix''') ye un [[sistema ouperatibo]] multitarefa i multioutelizador criado an 1969 por [[Ken Thompson]] i [[Dennis Ritchie]] ne ls laboratórios Bell de la AT&T.<ref name="acm50">«Celebrating 50 Years of Unix». Communications of the ACM. 2019. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref><ref name="kernel-roots">«All You Need to Know About... The early history of Linux, Part 1». Kernel.org. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> El fui un de ls sistemas ouperatibos mais anfluentes de la stória de la cumputaçon, tenendo dado ourige a ua família de sistemas (''Unix-like'') que anclui l [[Linux]] i l [[macOS]].<ref name="mit-lineage">«From UNIX v6 to Linux». MIT PDOS. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref><ref name="britannica">«UNIX». Britannica Kids. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Stória ==
=== Ourige i l Porjeto Multics ===
La stória de l UNIX ampeça cula fin dun porjeto anterior. Na fin de la década de 1960, ls laboratórios Bell de la AT&T, la General Eiletric i l MIT stában a zambolber un sistema ouperatibo ambicioso chamado [[Multics]]. An 1969, la Bell Labs decidiu abandonar l porjeto, que se tornara demasiado cumplexo i caro.<ref name="acm50"></ref><ref name="nytimes-timeline">«Timeline: 40 Years Of Unix». The New York Times. 2009. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
Fui neste cuntesto que [[Ken Thompson]], un pesquisador de la Bell Labs, ampeçou a zambolber un sistema mais simples para satisfazer las sues própias necidades. La purmeira berson fui scrita an lenguaige ''assembly'' pa l cumputador DEC PDP-7.<ref name="kernel-roots"></ref><ref name="nytimes-timeline"></ref> An 1970, l sistema fui batizado de '''Unics''' (''Uniplexed Information and Computing Service''), un trocadilho cun ''Multics'' (''Multiplexed...''). Mais tarde, l nome eiboluiu para '''Unix'''.<ref name="nytimes-timeline"></ref>
=== La Buolta para l C i la Portabelidade ===
An 1971, l UNIX fui trasferido pa l nuobo cumputador DEC PDP-11, i la purmeira eidiçon de l ''Unix Programmer's Manual'' fui publicada por Thompson i [[Dennis Ritchie]].<ref name="nytimes-timeline"></ref>
L grande salto de l UNIX acuntiu an 1972, quando Ritchie zambolbiu la [[lenguaige C]].<ref name="nytimes-timeline"></ref> An 1973, l núcleo de l sistema fui reescrito de ''assembly'' para C, l que l tornou '''portable''' – ó seia, podie ser cumpilado i eisecutado an defrentes tipos de ''hardware'' cun poucas modificaçones.<ref name="kernel-roots"></ref><ref name="mit-lineage"></ref> Esta caratelística fui rebolucionária i permitiu que l UNIX se spalhasse rapidamente por defrentes arquiteturas de cumputadores.
An 1974, la publicaçon de l artigo "The UNIX Timesharing System" por Ritchie i Thompson na rebista de la ACM liebórun la un grande pedido pula tecnologie, spalhando l sistema por ounibersidades i centros de pesquisa.<ref name="nytimes-timeline"></ref>
=== La Debison an Ramos: System V i BSD ===
Ne l final de la década de 1970, l código de l UNIX fui çtribuído gratuitamente (ancluindo l código-fuonte) para ounibersidades.<ref name="nytimes-timeline"></ref> Esto lhebó a la criaçon de dous ramos percipales:
* '''System V:''' La linha oufecial de l UNIX, zambolbida pula AT&T. La purmeira berson fui lançada an 1983 i tornou-se la base de bários sistemas comerciales cumo l IBM AIX i l HP-UX.<ref name="nytimes-timeline"></ref><ref name="kernel-roots"></ref>
* '''BSD (Berkeley Software Distribution):''' Zambolbido na Ounibersidade de Berkeley, na Califórnia, por Bill Joy i outros. La purmeira berson (1BSD) fui çtribuída an 1978. L BSD fui respunsable por anobaçones amportantes, cumo la ancluson de l protocolo TCP/IP an 1980.<ref name="nytimes-timeline"></ref> L BSD fui l ancestral direto de sistemas cumo FreeBSD, NetBSD, OpenBSD i, an última análeze, de l [[macOS]] i iOS de la Apple.<ref name="mit-lineage"></ref><ref name="nytimes-timeline"></ref>
== Filosofia UNIX ==
Para alhá de l código, l UNIX ye coincido por ua filosofia de porjeto de software que anfluenciou geraçones de porgramadores. Segundo Mike Gancarz ne l sou libro ''The UNIX Philosophy'', ls percípios fundamentales son:<ref name="philosophy">«The Unix Philosophy». Christopher Browne's Web Pages. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
* '''Small is beautiful:''' Porgramas pequeinhos son mais fáceles de antender, aplicar i reoutelizar.
* '''Make each program do one thing well:''' Cada porgrama debe fazer ua única tarefa de forma eicelente, an bés de tentar fazer tudo.
* '''Prototype as soon as possible:''' Ye amportante testar las eideias cedo.
* '''Choose portability over efficiency:''' Ye preferible que l software funcione an bárias plataformas a que seia l mais rápido nua sola.
* '''Store numerical data in flat ASCII files:''' Usar ficheiros de testo simples pa garantir que ls dados son portables.
* '''Use software leverage to your advantage:''' Reoutelizar funcionalidades yá eisistentes an bés de las reescrebir.
Estes percípios stan na base de la ''caixa de ferramientas'' de l UNIX, adonde pequeinhos porgramas specializados puoden ser quemunicados antre si atrabeç de ''pipes'' i ''shell scripts'' para rializar tarefas cumplexas.<ref name="philosophy"></ref>
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.bell-labs.com/history/unix/ The Creation of the UNIX Operating System] (an anglés)
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
[[Catadorie:Sistemas ouperatibos]]
aq0bonf5wo9beh22qlzvobad7dcok79