Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Stória de l Brasil
0
1099
108851
108842
2026-11-09T13:26:40Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108851
wikitext
text/x-wiki
[[Ficheiro:Flag of Brazil.svg|thumb|300px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluíu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto2006_p13">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Ficheiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|left|300px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hans Staden.]]
Quando ls ouropeus chegórun a la tierra que serie l Brasil, ancontrórun ua populaçon ameríndia relatibamente homogénea an termos culturales i lhinguísticos, Çtribuída al longo de la cuosta i na bacie de ls rius Paraná-Paraguai. Fausto çtingue dous grandes blocos: ls tupi-guaranis, que se stendian por quaije to la cuosta, i ls tapuias, palabra genérica ousada puls tupi-guaranis para designar índios que falában outra lhéngua.<ref name="fausto2006_p37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref> Nun hai dados siguros subre la populaçon andígena na época de la chegada de ls pertueses; ls cálclos barian antre 2 milhones para todo l território i cerca de 5 milhones solo para la Amazónia brasileira.<ref name="fausto2006_p38">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 38.</ref>
Ls tupis praticában la caça, la pesca, la recoleçon de frutas i ua agricultura simples, plantando feijon, milho, abóbora i, subretodo, mandioca.<ref name="fausto2006_p40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref> Bebian an aldeias de malocas quemunales, sin propiedade pribada de la tierra, i nuestra sociadade ls melitantes éran ls chefes políticos i relegiosos.<ref name="fernandes_hgcb_p85">FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007. p. 85.</ref> La guerra i la captura de inimigos, mortos an ritual canibalístico, éran eilemientos antegrantes de la sociadade tupi; ls prisioneiros éran eisecutados i cada nembro de la tribo comie un pedaço de la sue carne, para absorber la fuorça spritual de l inimigo i perpetuar la bendeta.<ref name="hemming_cambridge_p132">HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). ''The Cambridge History of Latin America''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984. p. 132.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou para ls índios ua berdadeira catástrofe. Las guerras, la scrabidon i, subretodo, las doéncias trazidas puls brancos — cumo la bariola, l sarampo i la gripe, contra las quales nun tenien defesa biológica — dezimórun milhones de andígenas ne ls purmeiros seclos de cuntato. Anque assi, la populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto2006_p40" />
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual.<ref name="fausto2006_p42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls spanholes, atrabeç de las spediçones de Vicente Yáñez Pinzón i Diego de Lepe, tubírun prioridade cronológica na chegada a las tierras brasileiras, mas l Tratado de Tordesilhas garantiu la posse pertuesa.<ref name="ribeiro1900_p22">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013. p. 22.</ref> La biaige de Cabral fui un eipisódio de l périplo africano; ls pertueses, por spriéncia de ls mares africanos, afastában-se siempre para oeste, i l própio Vasco da Gama, na sue célebre biaige, bieno a passar de las tierras brasileiras.<ref name="ribeiro1900_p20">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 20.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Ficheiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|right|300px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
L çcubrimiento de l Brasil nun porbocou l antusiasmo que tubo la chegada de Vasco da Gama a la Índia. Ls purmeiros anformantes, subretodo italianos, dórun-le l nome de "tierra de ls papagaios"; l rei D. Manuel prefiriu chamá-la "Bera Cruç" i depuis "Santa Cruç". L nome "Brasil" ampeçou a aparecer an 1503, asociado a la percipal riqueza de la tierra ne ls purmeiros tiempos, l palo-brasil.<ref name="fausto2006_p41">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 41.</ref>
An 22 de abril de 1500, la frota de [[Pedro Álvares Cabral]], a camino de la Índia, chegou a la cuosta brasileira. Ls purmeiros cuntatos antre pertueses i tupiniquins fúrun cordiales; l scriuon de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], redigiu ua carta al rei D. Manuel I çcrebendo la tierra i ls sous habitantes.<ref name="buarque_hgcb_p43">HOLANDA, Sérgio Buarque de. "O descobrimento do Brasil". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. p. 43-51.</ref> L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], madeira de cerne burmeilho ousada cumo corante na Ouropa. La sue sploraçon era feita atrabeç de scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s.<ref name="fausto2006_p42" />
L lhitoral era frequentado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira. An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]] (1530-1533), que tenie por oubjetibo patrulhar la cuosta, stablecer ua quelónia atrabeç de la conceson nó-heireditária de tierras als poboadores que trazie (San Bicente, 1532) i splorar la tierra.<ref name="fausto2006_p43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
La antiga tradiçon de ls cronistas i purmeiros storiadores, que a las sues stórias chamában de Notícia ó Tratado de l Brasil, amostraba l modo cumo suprian la scasseç de fatos políticos cul studo de la tierra i de las gientes que la habitában. Esse cunceito perdiu-se quando l Brasil adquiriu ls foros de nacionalidade i la sue stória ampeçou a ser scrita cula pompa i l grande stilo de la stória ouropeia; perdiu-se un pouco de bista l Brasil anterno por solo se cunsideráren ls mobimientos de la admenistraçon i de la represália i ambiçon strangeira, uns i outros agentes de la sue bida sterna.<ref name="ribeiro1900_p14">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 14.</ref> La stória de l Brasil deriba de l colono, de l jesuíta i de l mameluco, de la açon de ls índios i de ls scrabos negros, que çcubriran las minas, anstituíran la criaçon de l ganado i la agricultura, catequizórun lhongínquas tribos, lhebando assi la circulaçon de la bida por to la parte.<ref name="ribeiro1900_p15">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 15.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]]: l Brasil fui debedido an quinze quinhones, por lhinhas paralelas al eiquador, antregues als chamados capitanes-donatários. Estes recebírun ua doaçon de la Corona pula qual se tornában possuidores, mas nó propietários, de la tierra; nun podien bendé-la nin debedí-la, cabendo al rei l dreito de la modificar ó mesmo stinguir. La atribuiçon de doar [[sesmarias]] dou ourige a la formaçon de bastos lhatifúndios.<ref name="fausto2006_p44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
L sistema de capitanias heireditárias nun era ua cousa nuoba, yá antes aplicado als Açores i a la Madeira; mas era un golpe ousado nas lheis i ne l própio antresse de l absolutismo real. D. Juan III nun hesitou an bibraç-lo contra la própia realeza, antregando la quelónia a las oligarquias soberanas, apenas temperadas pul protetorado de la corona, fraco i, a tan lharga çtáncia, quaije inútil.<ref name="ribeiro1900_p54">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 54.</ref> Las capitanias éran andependientes antre si i neilhas l donatário era pouco menos que l senhor absoluto. Quaije nada reserbara para si la corona, l quinto de ls metales i piedras preciosas (de cuja eisisténcia aliás nada se sabie), i l resto de l sistema tributário quaije todo de amposto direto (dízimos, bigésimos de la porduçon, de la pesca etc.) rebertie na maior parte al antresse de la quelónia.<ref name="ribeiro1900_p55">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 55.</ref>
Cun sceçon de las capitanias de San Bicente i Pernambuco, las outras fracassórun an maior ó menor grau, por falta de recursos, çentendimientos anternos, inexperiéncia i ataques de índios.<ref name="fausto2006_p45">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 45.</ref> An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital.<ref name="fausto2006_p46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref> Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto2006_p47">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 47.</ref>
La fondaçon dua cidade nun era porblema nuobo para ls pertueses; muitas biran eles nacer nas ilhas i na África, al redor de ls fuortes ó al pie de las feitorias. Tomé de Sousa hesitou na scuolha antre defrentes puntos i decidiu-se pul local que ye hoije l de la cidade. Transferiu l núcleo de pertueses que yá aí stában i habitában quaije al pie de la barra, na Bila Bielha, mais para drento de l golfo, i para l alto de la muntanha que, íngreme de l lhado de l mar, por esso mesmo serie fácele de defender.<ref name="ribeiro1900_p84">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 84.</ref> Assi, la Bahia tornou-se la única metrópole de l ouceano, adonde chegában todos ls anhos squadras de l rei cun mantimientos, sinos para las eigreijas, artilharie para la praça, gientes para poboá-la, órfanas para casar i scrabos para la agricultura.<ref name="ribeiro1900_p85">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 85.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|thumb|left|300px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba. La grande propiedade, la monocultura i l trabalho scraba formórun la base de la colonizaçon.<ref name="fausto2006_p47" /> La scuolha pul scrabizado negro an bies de l índio tubo dibersas rezones: la cultura andígena era ancumpatible cul trabalho antensibo i regular; las epidemias dizimórun milhares de índios; i ls africanos tenien mais tecnologie i éran mais produtibos.<ref name="fausto2006_p49">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 49.</ref>
Ls scrabos éran trazidos de la África an cundiçones subhumanas, ne ls nabios negreiros. Estima-se que antre 1550 i 1855 antre 4 milhones de scrabos entrórun puls portos brasileiros.<ref name="fausto2006_p51">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 51.</ref> Muitos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo i fui çtruído an 1695.<ref name="fausto2006_p52">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 52.</ref>
La scrabidon negra ampeçou culs çcubrimientos pertueses na África. Fui un pertués, Gilianes, l purmeiro que aprisionou nas Canárias alguns homes, que scrabizou i trouxe a bendé-los na Ouropa; l Príncepe Anrique, strangeando essa crueza, mandou que l abintureiro ls restituísse a la pátria. La ousadie de l pirata, porén, fui logo zpertando la cubiça de outros; la lhúgubre abintura ancontrou defensores i fui logo lhargamente imitada. An 1442, Antão Gonçalves aprisionou bários mouros de la Cuosta de l Ouro, i solo ls restituiu i resgatou a la troca de scrabos negros, an númaro de dieç, ls purmeiros que lhabrórun l solo ouropeu.<ref name="ribeiro1900_p190">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 190.</ref> Muitos teólogos i doutores justificában essa maldade que, parecie-les, staba ne l jure gentium contra ls bárbaros ó era l castigo predestinado a la raça de Chan i un benefício feito a la multidon irreligiosa.<ref name="ribeiro1900_p190" />
Ne l Brasil, l scrabizado negro fui antroduzido al tiempo de ls purmeiros stablecimientos. La scrabidon burmeilha precediu de cierto a la negra; mas zde cedo na Capitania de San Bicente i an Pernambuco son scrabos negros que trabalhában na agricultura de la canha. Debe datar pul menos de l anho de 1532. Nesse tiempo ls scrabos índios custában quatro mil réis cada un, i era fácele capturá-los; mas morrian an grande número, i fugian ó éran defíceles de conter ls demales. Ls índios éran maus agricultores. Cumu scrabos, serbian melhor de canoeiros, soldados i agentes de la andústria strautiba.<ref name="ribeiro1900_p191">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 191.</ref>
A scrabidon africana tornou-se la percipal i, na berdade, la mais útil; cun eilha se anstituíran las lhabouras de l açucre i ls bergéis i pomares de las purmeiras poboaçones. De todos ls pobos l que an mais lharga scala eisercie l tráfico de ls scrabos era l pertués. Ua grande parte de la África caíra an sou domínio. Bários puntos de la cuosta de l continente negro, i subretodo las ilhas de l mar de Guiné, Fernando Pó, Ano Bom, San Tomé, Ilha de l Príncepe i mais las tierras de Angola, Benguela, Moçambique stában sujeitas al gobierno pertués.<ref name="ribeiro1900_p191" />
L tráfico era marcado por horrores. Ls Tumbeiros lhebában l bando de scrabos, que por sordideze ban nus, i marcados a fierro an brasa cun l carimbo, para l causo de fuga; ajoujában-los pul pescoço cula pesada cadena, l libambo, an causo de rebeldie. Muitos de ls miserables, famélicos i cansados, sucumbian na dolorosa marcha.<ref name="ribeiro1900_p194">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 194.</ref> Ne l nabio, amontoában-se quatrocientos, quinhentos ne l poran. De die subian a la cuberta para l banho i para dancar, de cada beç ua porçon de negros, i logo depuis descian al poran scuro. Ua malina strangeira, que ye la saudade de la pátria, ua spece de loucura nostálgica ó suicídio fuorçado, l banzo, dizimaba-los pula inaniçon i fastio, ó ls tornaba apáticos i idiotas.<ref name="ribeiro1900_p194" />
La tradeçon custumaba ser corrigida antre nós pula houmanidade i pula filantropie. Se ls negros nun tubírun, cumo ls índios, an fabor deilhes, la boç onipotente de la Eigreija, tubírun al menos l sprito crestiano i la caridade própia de la nuossa raça. Nun fúrun antre tanto ralas las bozes de ls bispos i de ls padres jesuítas an fabor de la raça maldita. Yá ne l seclo XVII Bieira condena la scrabidon de ls negros i repara de l púlpito que an outras tierras l home comercie, semea i colhe, las mulhieres fian, i aquí l comércio ye l de la carne. "Comércio desumano i diabólico". L Padre Manuel Ribeiro Rocha screbie an 1758 que todo l comércio de la Angola, Guiné i Cafraria era eilegal i deberie ser condenado cumo pecado mortal contra la caridade i la justícia ounibersal.<ref name="ribeiro1900_p196">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 196.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto2006_p42" /> Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630. Ne l gobierno de Maurício de Nassau, fúrun rializadas obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios, i trouxírun artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region.<ref name="fausto2006_p84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
L ouponente mais antigo de l Brasil fui la Fráncia, cun quien Pertual tubo ua guerra surda de reclamaciones i protestos contra ls piratas bretones i normandos que salteában la Guiné i l Brasil. Ls franceses tubírun mais sucesso an sue tentatiba de se stablecer ne l Riu de Janeiro, adonde fondórun la "Fráncia Antártica" an 1555. Ls franceses tubírun apoio de ls índios tamoios i de l gentio de la cuosta, i por bários anhos pairou la dúbeda subre a quien pertencerie l Brasil.<ref name="fausto2006_p84" />
L sul de l Brasil fui palco de lhuitas antre pertueses i spanholes pula Colónia de l Sacramento, fundada an 1680 na borda norte de l Riu de la Prata. La quelónia fui sucessibamente tomada, saqueada, çtruída i depuis restituída i reidificada, conforme las bicalitudes de la política ouropeia. Tomada an 1680 por D. José de Garro, fui ne l anho seguinte reentregue als pertueses (1681). Tubo eigual suorte cun Valdez (1705) i fui restituída de nuobo pul tratado de Utrecht (1715).<ref name="fausto2006_p351">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 351.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Ficheiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|thumb|right|300px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto2006_p98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls bandeirantes éran ls homes que, ne ls seclos XVI, XVII i XVIII, se anternórun pul sertón brasileiro an busca de índios para scrabizar i de metales preciosos. La percipal causa de l bandeirismo fui la necidade de braços para la lhaboura i la busca de riquezas minerales. Las bandeiras ourganizában-se an San Paulo, adonde la çposiçon geográfica, la pobreza de l lhitoral i la mestiçage cul andígena criórun un tipo social apartado. Ls paulistas percurában, ne l sertón, l "remédio para la sue pobreza": l índio.<ref name="fausto2006_p300">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 300.</ref>
La posse de las minas habie sido garantida als sous çcubridores pul ato real de 18 de março de 1594, que deilhes eisigiu solo l quinto debido a la Régia Fazenda. An 1700, la cámara paulistana pediu al monarca que nun fússen dadas datas de tierras nas minas senó als moradores de la bila de San Paulo i de las bilas anexas, que "fúrun ls çcubridores i conquistadores de las ditas minas". Tal pedido ancontrou ouposiçon de ls forasteiros i ouriginou l cunflito de antresses coincido por "Guerra de ls Emboabas".<ref name="fausto2006_p324">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 324.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona, cumo la [[derrama]], gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui a [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular de negros, mulatos i alfaiates i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto2006_p113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
La Anconfidéncia Mineira fui ua cunjuraçon de letrados. Studantes brasileiros an Ouropa, anflamados de ardor patriótico, cumo José Joaquim da Maia, Domingos Bidal Barbosa, José Álbaras Maciel i José Mariano Lheal, tubírun amportante papel na propagaçon de las eideias de lhiberdade. L purmeiro deles chegou a antabular relaçones cun Thomas Jefferson, anton menistro de la recente república an Paris.<ref name="fausto2006_p294">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 294.</ref> An 1789, a cunjuraçon fui çcubierta i ls sous chefes cundenados. La reina D. Marie I, por un ato de cleméncia, comutou las penas de quaije todos an degredo para la África, i solo un, l Tiradentes, subiu al patíbulo cun grande serenidade i nobreza de ánimo.<ref name="fausto2006_p303">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 303.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Ficheiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|300px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncepe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas, pondo fin al monopólio quelonial.<ref name="fausto2006_p120">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 120.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto2006_p129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
L surgimiento de l Stado Nacional brasileiro i las çtintas nacionalidades que se formórun na América Spanhola debe mui al modo çtinto de la ourganizaçon social de las quelónias. La andependéncia de l Brasil fui feita sin lhuita armada de grande porte, a la par que la pertualesa se mantebe nas classes dirigentes, l que garantiu la ounidade territorial.<ref name="fausto2006_p129" /> La trasferéncia de la família rial pa l Brasil, an 1808, eibitou l çpedaçamiento de l território i permitiu la cunquista de la andependéncia de forma pacífica, mantendo la monarquie cumo forma de gobierno.<ref name="fausto2006_p129" />
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Ficheiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|right|300px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina, que lhebó a la andependéncia de l Uruguai. El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto2006_p141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales: la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840), la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838) i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegou a proclamar repúblicas andependientes temporárias.<ref name="fausto2006_p159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
La crise de 25 de agosto a 5 de setembro de 1961 traz a la balha bários aspetos de l drama político brasileiro. An purmeiro lhugar, quedou claro que la bitória eileitoral de Jânio lhebara a un poder político mais aparente de l que rial. An segundo lhugar, la crise de sucesson demunstrou que ne ls momientos an que l porcesso político cebil ye abalado, la oponion de ls melitares se torna decisiba. An terceiro lhugar, ls melitares moderados refleten la oponion de grande númaro de cebiles ampenhados na cuntinidade de la Custituiçon.<ref name="skidmore1967_p255">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 255.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relatiba stablidade política i crecimiento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto2006_p173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto2006_p208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç.<ref name="fausto2006_p217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
L Segundo Reinado fui un período de relativa stablidade política i crecimiento eiconómico. Ls dotes de sprito de l soberano, que yá se rebelában na época de la maioridade, pouco a pouco se iban spandindo a la medida que, cula eidade, l sou caráter se fuortelecie na spriéncia de ls homes i de las cousas. Democrata, simples i modesto, mas sin perda de la çtinçon pessonal; generoso i zantressado; sábio, mas sin afetaçon; eisemplo de todas las birtudes domésticas, granjeou, melhor de l que la popularidade, la simpatie respetuosa de la multidon.<ref name="fausto2006_p374">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 374.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Ficheiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|left|300px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Paulo]] i [[Minas Gerales]], atraç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas.
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul anterior de l paíç.
L domínio de las ouligarquias agrárias de San Paulo i Minas Gerales, atraç de la política de l "café cun lheite", marcou la República Bielha. L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas. L período fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos.<ref name="fausto2006_p217" />
== Era Vargas (1930-1945) ==
[[Ficheiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|right|300px|Getúlio Vargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Vargas]] al poder, ancerrando la República Bielha i ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
Ls acontecimientos de 1930 çtinguen-se de todas las lhuitas precedentes pul poder na stória de la República. An purmeiro lhugar, la Reboluçon de 30 puso fin a la strutura republicana criada na década de 1890. An segundo lhugar, habie ua cuncordáncia çta, antes de 1930, quanto a la necidade de ua rebison básica ne l sistema político. L grau desse çcontentamiento i la natureza sata de ls remédios perpuostos bariában enormemente nua coalizon de malhas frouxas contra la lhiderança situacionista.<ref name="skidmore1967_p26">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 26.</ref>
L houme que presidiu a era anteira de 1930 a 1945 fui Getúlio Vargas. Naciu an 1883, dua rica família de estancieiros, ne l Riu Grande de l Sul. Depuis dua breve carreira cumo adbogado, antrou para la política stadual i an seguida eilegeu-se deputado federal, an 1924. Subiu rapidamente ne l mundo político de l Riu de Janeiro, acupando l Menistério de la Fazenda ne l gobierno de Washington Luís, an 1926. An 1928, fui chamado de buolta al Riu Grande de l Sul cumo gobernador.<ref name="skidmore1967_p27">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 27.</ref>
An 1937, Vargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]], an 1953, ne l sou segundo gobierno.
L golpe de 10 de nobembre de 1937 fui la cuncretizaçon de l zeio, hai mui tiempo eibidente, de Vargas de permanecer ne l cargo para alhá de l sou prazo lhegal, que deberie spirar an 1938. L Estado Nuobo era un stado híbrido, nó dependente de apoio popular ourganizado na sociadade brasileira i sin qualquiera base eideológica cunsistente. Vargas speraba assumir, para sou própio proueito político, la direçon de las mudanças sociales i de l crecimiento eiconómico de l Brasil.<ref name="skidmore1967_p50">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 50.</ref>
Vargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
{{carece de fuontes}}
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas.
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.
La derrubada de l persidente João Goulart, an 1.º de abril de 1964, ye un dibisor de augas na stória brasileira de l após-guerra. Ls acontecimientos posteriores solo ten serbido para fortalecer essa ampresson. L colapso de la democracie brasileira an 1964 fui l resultado de la falta de cunsenso político i de la ancapacidade de las eilites an ancontrar ua salida para la crise eiconómica i social.<ref name="skidmore1967_p15">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 15.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
{{carece de fuontes}}
[[Ficheiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|left|300px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968).
La reboluçon de 1964 fui feita puls melitares, mas cuntou cun apoio de setores cebiles. L purmeiro ato de l nuobo regime fui l Ato Anstitucional, que dou al poder eisecutibo amplos poderes para çtituir funcionales i cassar mandatos. L regime melitar anstaurou un modelo de zambolbimiento baseado na andustrializaçon i ne l capital strangeiro, mas tamien na represson política.<ref name="skidmore1967_p370">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 370.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
{{carece de fuontes}}
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|right|300px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I: A Época Colonial. Volume 1: Do Descobrimento à Expansão Territorial. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Volume I: Colonial Latin America. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013.
* SKIDMORE, Thomas. '''Brasil: de Getúlio a Castelo (1930-1964)'''. 14. ed. Rio de Janeiro: Paz e Terra, 2007.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
cnv003zuszs3zveij7g365t6t9z6zie
108852
108851
2026-11-09T13:31:57Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108852
wikitext
text/x-wiki
[[Ficheiro:Flag of Brazil.svg|thumb|300px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluíu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto2006_p13">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Ficheiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|left|300px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hans Staden.]]
Quando ls ouropeus chegórun a la tierra que serie l Brasil, ancontrórun ua populaçon ameríndia relatibamente homogénea an termos culturales i lhinguísticos, Çtribuída al longo de la cuosta i na bacie de ls rius Paraná-Paraguai. Fausto çtingue dous grandes blocos: ls tupi-guaranis, que se stendian por quaije to la cuosta, i ls tapuias, palabra genérica ousada puls tupi-guaranis para designar índios que falában outra lhéngua.<ref name="fausto2006_p37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref> Nun hai dados siguros subre la populaçon andígena na época de la chegada de ls pertueses; ls cálclos barian antre 2 milhones para todo l território i cerca de 5 milhones solo para la Amazónia brasileira.<ref name="fausto2006_p38">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 38.</ref>
Ls tupis praticában la caça, la pesca, la recoleçon de frutas i ua agricultura simples, plantando feijon, milho, abóbora i, subretodo, mandioca.<ref name="fausto2006_p40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref> Bebian an aldeias de malocas quemunales, sin propiedade pribada de la tierra, i nuestra sociadade ls melitantes éran ls chefes políticos i relegiosos.<ref name="fernandes_hgcb_p85">FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007. p. 85.</ref> La guerra i la captura de inimigos, mortos an ritual canibalístico, éran eilemientos antegrantes de la sociadade tupi; ls prisioneiros éran eisecutados i cada nembro de la tribo comie un pedaço de la sue carne, para absorber la fuorça spritual de l inimigo i perpetuar la bendeta.<ref name="hemming_cambridge_p132">HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). ''The Cambridge History of Latin America''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984. p. 132.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou para ls índios ua berdadeira catástrofe. Las guerras, la scrabidon i, subretodo, las doéncias trazidas puls brancos — cumo la bariola, l sarampo i la gripe, contra las quales nun tenien defesa biológica — dezimórun milhones de andígenas ne ls purmeiros seclos de cuntato. Anque assi, la populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto2006_p40" />
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual.<ref name="fausto2006_p42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls spanholes, atrabeç de las spediçones de Vicente Yáñez Pinzón i Diego de Lepe, tubírun prioridade cronológica na chegada a las tierras brasileiras, mas l Tratado de Tordesilhas garantiu la posse pertuesa.<ref name="ribeiro1900_p22">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013. p. 22.</ref> La biaige de Cabral fui un eipisódio de l périplo africano; ls pertueses, por spriéncia de ls mares africanos, afastában-se siempre para oeste, i l própio Vasco da Gama, na sue célebre biaige, bieno a passar de las tierras brasileiras.<ref name="ribeiro1900_p20">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 20.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Ficheiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|right|300px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
L çcubrimiento de l Brasil nun porbocou l antusiasmo que tubo la chegada de Vasco da Gama a la Índia. Ls purmeiros anformantes, subretodo italianos, dórun-le l nome de "tierra de ls papagaios"; l rei D. Manuel prefiriu chamá-la "Bera Cruç" i depuis "Santa Cruç". L nome "Brasil" ampeçou a aparecer an 1503, asociado a la percipal riqueza de la tierra ne ls purmeiros tiempos, l palo-brasil.<ref name="fausto2006_p41">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 41.</ref>
An 22 de abril de 1500, la frota de [[Pedro Álvares Cabral]], a camino de la Índia, chegou a la cuosta brasileira. Ls purmeiros cuntatos antre pertueses i tupiniquins fúrun cordiales; l scriuon de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], redigiu ua carta al rei D. Manuel I çcrebendo la tierra i ls sous habitantes.<ref name="buarque_hgcb_p43">HOLANDA, Sérgio Buarque de. "O descobrimento do Brasil". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. p. 43-51.</ref> L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], madeira de cerne burmeilho ousada cumo corante na Ouropa. La sue sploraçon era feita atrabeç de scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s.<ref name="fausto2006_p42" />
L lhitoral era frequentado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira. An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]] (1530-1533), que tenie por oubjetibo patrulhar la cuosta, stablecer ua quelónia atrabeç de la conceson nó-heireditária de tierras als poboadores que trazie (San Bicente, 1532) i splorar la tierra.<ref name="fausto2006_p43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
La antiga tradiçon de ls cronistas i purmeiros storiadores, que a las sues stórias chamában de Notícia ó Tratado de l Brasil, amostraba l modo cumo suprian la scasseç de fatos políticos cul studo de la tierra i de las gientes que la habitában. Esse cunceito perdiu-se quando l Brasil adquiriu ls foros de nacionalidade i la sue stória ampeçou a ser scrita cula pompa i l grande stilo de la stória ouropeia; perdiu-se un pouco de bista l Brasil anterno por solo se cunsideráren ls mobimientos de la admenistraçon i de la represália i ambiçon strangeira, uns i outros agentes de la sue bida sterna.<ref name="ribeiro1900_p14">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 14.</ref> La stória de l Brasil deriba de l colono, de l jesuíta i de l mameluco, de la açon de ls índios i de ls scrabos negros, que çcubriran las minas, anstituíran la criaçon de l ganado i la agricultura, catequizórun lhongínquas tribos, lhebando assi la circulaçon de la bida por to la parte.<ref name="ribeiro1900_p15">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 15.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]]: l Brasil fui debedido an quinze quinhones, por lhinhas paralelas al eiquador, antregues als chamados capitanes-donatários. Estes recebírun ua doaçon de la Corona pula qual se tornában possuidores, mas nó propietários, de la tierra; nun podien bendé-la nin debedí-la, cabendo al rei l dreito de la modificar ó mesmo stinguir. La atribuiçon de doar [[sesmarias]] dou ourige a la formaçon de bastos lhatifúndios.<ref name="fausto2006_p44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
L sistema de capitanias heireditárias nun era ua cousa nuoba, yá antes aplicado als Açores i a la Madeira; mas era un golpe ousado nas lheis i ne l própio antresse de l absolutismo real. D. Juan III nun hesitou an bibraç-lo contra la própia realeza, antregando la quelónia a las oligarquias soberanas, apenas temperadas pul protetorado de la corona, fraco i, a tan lharga çtáncia, quaije inútil.<ref name="ribeiro1900_p54">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 54.</ref> Las capitanias éran andependientes antre si i neilhas l donatário era pouco menos que l senhor absoluto. Quaije nada reserbara para si la corona, l quinto de ls metales i piedras preciosas (de cuja eisisténcia aliás nada se sabie), i l resto de l sistema tributário quaije todo de amposto direto (dízimos, bigésimos de la porduçon, de la pesca etc.) rebertie na maior parte al antresse de la quelónia.<ref name="ribeiro1900_p55">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 55.</ref>
Cun sceçon de las capitanias de San Bicente i Pernambuco, las outras fracassórun an maior ó menor grau, por falta de recursos, çentendimientos anternos, inexperiéncia i ataques de índios.<ref name="fausto2006_p45">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 45.</ref> An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital.<ref name="fausto2006_p46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref> Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto2006_p47">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 47.</ref>
La fondaçon dua cidade nun era porblema nuobo para ls pertueses; muitas biran eles nacer nas ilhas i na África, al redor de ls fuortes ó al pie de las feitorias. Tomé de Sousa hesitou na scuolha antre defrentes puntos i decidiu-se pul local que ye hoije l de la cidade. Transferiu l núcleo de pertueses que yá aí stában i habitában quaije al pie de la barra, na Bila Bielha, mais para drento de l golfo, i para l alto de la muntanha que, íngreme de l lhado de l mar, por esso mesmo serie fácele de defender.<ref name="ribeiro1900_p84">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 84.</ref> Assi, la Bahia tornou-se la única metrópole de l ouceano, adonde chegában todos ls anhos squadras de l rei cun mantimientos, sinos para las eigreijas, artilharie para la praça, gientes para poboá-la, órfanas para casar i scrabos para la agricultura.<ref name="ribeiro1900_p85">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 85.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|thumb|left|300px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba. La grande propiedade, la monocultura i l trabalho scraba formórun la base de la colonizaçon.<ref name="fausto2006_p47" /> La scuolha pul scrabizado negro an bies de l índio tubo dibersas rezones: la cultura andígena era ancumpatible cul trabalho antensibo i regular; las epidemias dizimórun milhares de índios; i ls africanos tenien mais tecnologie i éran mais produtibos.<ref name="fausto2006_p49">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 49.</ref>
Ls scrabos éran trazidos de la África an cundiçones subhumanas, ne ls nabios negreiros. Estima-se que antre 1550 i 1855 antre 4 milhones de scrabos entrórun puls portos brasileiros.<ref name="fausto2006_p51">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 51.</ref> Muitos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo i fui çtruído an 1695.<ref name="fausto2006_p52">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 52.</ref>
La scrabidon negra ampeçou culs çcubrimientos pertueses na África. Fui un pertués, Gilianes, l purmeiro que aprisionou nas Canárias alguns homes, que scrabizou i trouxe a bendé-los na Ouropa; l Príncepe Anrique, strangeando essa crueza, mandou que l abintureiro ls restituísse a la pátria. La ousadie de l pirata, porén, fui logo zpertando la cubiça de outros; la lhúgubre abintura ancontrou defensores i fui logo lhargamente imitada. An 1442, Antão Gonçalves aprisionou bários mouros de la Cuosta de l Ouro, i solo ls restituiu i resgatou a la troca de scrabos negros, an númaro de dieç, ls purmeiros que lhabrórun l solo ouropeu.<ref name="ribeiro1900_p190">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 190.</ref> Muitos teólogos i doutores justificában essa maldade que, parecie-les, staba ne l jure gentium contra ls bárbaros ó era l castigo predestinado a la raça de Chan i un benefício feito a la multidon irreligiosa.<ref name="ribeiro1900_p190" />
Ne l Brasil, l scrabizado negro fui antroduzido al tiempo de ls purmeiros stablecimientos. La scrabidon burmeilha precediu de cierto a la negra; mas zde cedo na Capitania de San Bicente i an Pernambuco son scrabos negros que trabalhában na agricultura de la canha. Debe datar pul menos de l anho de 1532. Nesse tiempo ls scrabos índios custában quatro mil réis cada un, i era fácele capturá-los; mas morrian an grande número, i fugian ó éran defíceles de conter ls demales. Ls índios éran maus agricultores. Cumu scrabos, serbian melhor de canoeiros, soldados i agentes de la andústria strautiba.<ref name="ribeiro1900_p191">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 191.</ref>
A scrabidon africana tornou-se la percipal i, na berdade, la mais útil; cun eilha se anstituíran las lhabouras de l açucre i ls bergéis i pomares de las purmeiras poboaçones. De todos ls pobos l que an mais lharga scala eisercie l tráfico de ls scrabos era l pertués. Ua grande parte de la África caíra an sou domínio. Bários puntos de la cuosta de l continente negro, i subretodo las ilhas de l mar de Guiné, Fernando Pó, Ano Bom, San Tomé, Ilha de l Príncepe i mais las tierras de Angola, Benguela, Moçambique stában sujeitas al gobierno pertués.<ref name="ribeiro1900_p191" />
L tráfico era marcado por horrores. Ls Tumbeiros lhebában l bando de scrabos, que por sordideze ban nus, i marcados a fierro an brasa cun l carimbo, para l causo de fuga; ajoujában-los pul pescoço cula pesada cadena, l libambo, an causo de rebeldie. Muitos de ls miserables, famélicos i cansados, sucumbian na dolorosa marcha.<ref name="ribeiro1900_p194">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 194.</ref> Ne l nabio, amontoában-se quatrocientos, quinhentos ne l poran. De die subian a la cuberta para l banho i para dancar, de cada beç ua porçon de negros, i logo depuis descian al poran scuro. Ua malina strangeira, que ye la saudade de la pátria, ua spece de loucura nostálgica ó suicídio fuorçado, l banzo, dizimaba-los pula inaniçon i fastio, ó ls tornaba apáticos i idiotas.<ref name="ribeiro1900_p194" />
La tradeçon custumaba ser corrigida antre nós pula houmanidade i pula filantropie. Se ls negros nun tubírun, cumo ls índios, an fabor deilhes, la boç onipotente de la Eigreija, tubírun al menos l sprito crestiano i la caridade própia de la nuossa raça. Nun fúrun antre tanto ralas las bozes de ls bispos i de ls padres jesuítas an fabor de la raça maldita. Yá ne l seclo XVII Bieira condena la scrabidon de ls negros i repara de l púlpito que an outras tierras l home comercie, semea i colhe, las mulhieres fian, i aquí l comércio ye l de la carne. "Comércio desumano i diabólico". L Padre Manuel Ribeiro Rocha screbie an 1758 que todo l comércio de la Angola, Guiné i Cafraria era eilegal i deberie ser condenado cumo pecado mortal contra la caridade i la justícia ounibersal.<ref name="ribeiro1900_p196">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 196.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto2006_p42" /> Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630. Ne l gobierno de Maurício de Nassau, fúrun rializadas obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios, i trouxírun artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region.<ref name="fausto2006_p84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
L ouponente mais antigo de l Brasil fui la Fráncia, cun quien Pertual tubo ua guerra surda de reclamaciones i protestos contra ls piratas bretones i normandos que salteában la Guiné i l Brasil. Ls franceses tubírun mais sucesso an sue tentatiba de se stablecer ne l Riu de Janeiro, adonde fondórun la "Fráncia Antártica" an 1555. Ls franceses tubírun apoio de ls índios tamoios i de l gentio de la cuosta, i por bários anhos pairou la dúbeda subre a quien pertencerie l Brasil.<ref name="fausto2006_p84" />
L sul de l Brasil fui palco de lhuitas antre pertueses i spanholes pula Colónia de l Sacramento, fundada an 1680 na borda norte de l Riu de la Prata. La quelónia fui sucessibamente tomada, saqueada, çtruída i depuis restituída i reidificada, conforme las bicalitudes de la política ouropeia. Tomada an 1680 por D. José de Garro, fui ne l anho seguinte reentregue als pertueses (1681). Tubo eigual suorte cun Valdez (1705) i fui restituída de nuobo pul tratado de Utrecht (1715).<ref name="fausto2006_p351">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 351.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Ficheiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|thumb|right|300px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto2006_p98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls bandeirantes éran ls homes que, ne ls seclos XVI, XVII i XVIII, se anternórun pul sertón brasileiro an busca de índios para scrabizar i de metales preciosos. La percipal causa de l bandeirismo fui la necidade de braços para la lhaboura i la busca de riquezas minerales. Las bandeiras ourganizában-se an San Paulo, adonde la çposiçon geográfica, la pobreza de l lhitoral i la mestiçage cul andígena criórun un tipo social apartado. Ls paulistas percurában, ne l sertón, l "remédio para la sue pobreza": l índio.<ref name="fausto2006_p300">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 300.</ref>
La posse de las minas habie sido garantida als sous çcubridores pul ato real de 18 de março de 1594, que deilhes eisigiu solo l quinto debido a la Régia Fazenda. An 1700, la cámara paulistana pediu al monarca que nun fússen dadas datas de tierras nas minas senó als moradores de la bila de San Paulo i de las bilas anexas, que "fúrun ls çcubridores i conquistadores de las ditas minas". Tal pedido ancontrou ouposiçon de ls forasteiros i ouriginou l cunflito de antresses coincido por "Guerra de ls Emboabas".<ref name="fausto2006_p324">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 324.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona, cumo la [[derrama]], gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui a [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular de negros, mulatos i alfaiates i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto2006_p113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
La Anconfidéncia Mineira fui ua cunjuraçon de letrados. Studantes brasileiros an Ouropa, anflamados de ardor patriótico, cumo José Joaquim da Maia, Domingos Bidal Barbosa, José Álbaras Maciel i José Mariano Lheal, tubírun amportante papel na propagaçon de las eideias de lhiberdade. L purmeiro deles chegou a antabular relaçones cun Thomas Jefferson, anton menistro de la recente república an Paris.<ref name="fausto2006_p294">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 294.</ref> An 1789, a cunjuraçon fui çcubierta i ls sous chefes cundenados. La reina D. Marie I, por un ato de cleméncia, comutou las penas de quaije todos an degredo para la África, i solo un, l Tiradentes, subiu al patíbulo cun grande serenidade i nobreza de ánimo.<ref name="fausto2006_p303">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 303.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Ficheiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|300px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncepe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas, pondo fin al monopólio quelonial.<ref name="fausto2006_p120">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 120.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto2006_p129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
L surgimiento de l Stado Nacional brasileiro i las çtintas nacionalidades que se formórun na América Spanhola debe mui al modo çtinto de la ourganizaçon social de las quelónias. La andependéncia de l Brasil fui feita sin lhuita armada de grande porte, a la par que la pertualesa se mantebe nas classes dirigentes, l que garantiu la ounidade territorial.<ref name="fausto2006_p129" /> La trasferéncia de la família rial pa l Brasil, an 1808, eibitou l çpedaçamiento de l território i permitiu la cunquista de la andependéncia de forma pacífica, mantendo la monarquie cumo forma de gobierno.<ref name="fausto2006_p129" />
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Ficheiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|right|300px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina, que lhebó a la andependéncia de l Uruguai. El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto2006_p141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales: la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840), la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838) i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegou a proclamar repúblicas andependientes temporárias.<ref name="fausto2006_p159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
La crise de 25 de agosto a 5 de setembro de 1961 traz a la balha bários aspetos de l drama político brasileiro. An purmeiro lhugar, quedou claro que la bitória eileitoral de Jânio lhebara a un poder político mais aparente de l que rial. An segundo lhugar, la crise de sucesson demunstrou que ne ls momientos an que l porcesso político cebil ye abalado, la oponion de ls melitares se torna decisiba. An terceiro lhugar, ls melitares moderados refleten la oponion de grande númaro de cebiles ampenhados na cuntinidade de la Custituiçon.<ref name="skidmore1967_p255">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 255.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relatiba stablidade política i crecimiento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto2006_p173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto2006_p208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç.<ref name="fausto2006_p217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
L Segundo Reinado fui un período de relativa stablidade política i crecimiento eiconómico. Ls dotes de sprito de l soberano, que yá se rebelában na época de la maioridade, pouco a pouco se iban spandindo a la medida que, cula eidade, l sou caráter se fuortelecie na spriéncia de ls homes i de las cousas. Democrata, simples i modesto, mas sin perda de la çtinçon pessonal; generoso i zantressado; sábio, mas sin afetaçon; eisemplo de todas las birtudes domésticas, granjeou, melhor de l que la popularidade, la simpatie respetuosa de la multidon.<ref name="fausto2006_p374">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 374.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Ficheiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|left|300px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Paulo]] i [[Minas Gerales]], atraç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas.
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul anterior de l paíç.
L domínio de las ouligarquias agrárias de San Paulo i Minas Gerales, atraç de la política de l "café cun lheite", marcou la República Bielha. L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas. L período fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos.<ref name="fausto2006_p217" />
== Era Vargas (1930-1945) ==
[[Ficheiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|right|300px|Getúlio Vargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Vargas]] al poder, ancerrando la República Bielha i ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
Ls acontecimientos de 1930 çtinguen-se de todas las lhuitas precedentes pul poder na stória de la República. An purmeiro lhugar, la Reboluçon de 30 puso fin a la strutura republicana criada na década de 1890. An segundo lhugar, habie ua cuncordáncia çta, antes de 1930, quanto a la necidade de ua rebison básica ne l sistema político. L grau desse çcontentamiento i la natureza sata de ls remédios perpuostos bariában enormemente nua coalizon de malhas frouxas contra la lhiderança situacionista.<ref name="skidmore1967_p26">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 26.</ref>
L houme que presidiu a era anteira de 1930 a 1945 fui Getúlio Vargas. Naciu an 1883, dua rica família de estancieiros, ne l Riu Grande de l Sul. Depuis dua breve carreira cumo adbogado, antrou para la política stadual i an seguida eilegeu-se deputado federal, an 1924. Subiu rapidamente ne l mundo político de l Riu de Janeiro, acupando l Menistério de la Fazenda ne l gobierno de Washington Luís, an 1926. An 1928, fui chamado de buolta al Riu Grande de l Sul cumo gobernador.<ref name="skidmore1967_p27">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 27.</ref>
An 1937, Vargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]], an 1953, ne l sou segundo gobierno.
L golpe de 10 de nobembre de 1937 fui la cuncretizaçon de l zeio, hai mui tiempo eibidente, de Vargas de permanecer ne l cargo para alhá de l sou prazo lhegal, que deberie spirar an 1938. L Estado Nuobo era un stado híbrido, nó dependente de apoio popular ourganizado na sociadade brasileira i sin qualquiera base eideológica cunsistente. Vargas speraba assumir, para sou própio proueito político, la direçon de las mudanças sociales i de l crecimiento eiconómico de l Brasil.<ref name="skidmore1967_p50">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 50.</ref>
Vargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas.
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.
La derrubada de l persidente João Goulart, an 1.º de abril de 1964, ye un dibisor de augas na stória brasileira de l após-guerra. Ls acontecimientos posteriores solo ten serbido para fortalecer essa ampresson. L colapso de la democracie brasileira an 1964 fui l resultado de la falta de cunsenso político i de la ancapacidade de las eilites an ancontrar ua salida para la crise eiconómica i social.<ref name="skidmore1967_p15">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 15.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Ficheiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|left|300px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968).
La reboluçon de 1964 fui feita puls melitares, mas cuntou cun apoio de setores cebiles. L purmeiro ato de l nuobo regime fui l Ato Anstitucional, que dou al poder eisecutibo amplos poderes para çtituir funcionales i cassar mandatos. L regime melitar anstaurou un modelo de zambolbimiento baseado na andustrializaçon i ne l capital strangeiro, mas tamien na represson política.<ref name="skidmore1967_p370">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 370.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
{{carece de fuontes}}
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|right|300px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I: A Época Colonial. Volume 1: Do Descobrimento à Expansão Territorial. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Volume I: Colonial Latin America. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013.
* SKIDMORE, Thomas. '''Brasil: de Getúlio a Castelo (1930-1964)'''. 14. ed. Rio de Janeiro: Paz e Terra, 2007.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
e09dtf2sogqo20d4kmmnic8wq943s95
108853
108852
2026-11-09T14:33:49Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108853
wikitext
text/x-wiki
[[Ficheiro:Flag of Brazil.svg|thumb|300px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluíu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto2006_p13">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Ficheiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|left|300px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hans Staden.]]
Quando ls ouropeus chegórun a la tierra que serie l Brasil, ancontrórun ua populaçon ameríndia relatibamente homogénea an termos culturales i lhinguísticos, Çtribuída al longo de la cuosta i na bacie de ls rius Paraná-Paraguai. Fausto çtingue dous grandes blocos: ls tupi-guaranis, que se stendian por quaije to la cuosta, i ls tapuias, palabra genérica ousada puls tupi-guaranis para designar índios que falában outra lhéngua.<ref name="fausto2006_p37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref> Nun hai dados siguros subre la populaçon andígena na época de la chegada de ls pertueses; ls cálclos barian antre 2 milhones para todo l território i cerca de 5 milhones solo para la Amazónia brasileira.<ref name="fausto2006_p38">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 38.</ref>
Ls tupis praticában la caça, la pesca, la recoleçon de frutas i ua agricultura simples, plantando feijon, milho, abóbora i, subretodo, mandioca.<ref name="fausto2006_p40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref> Bebian an aldeias de malocas quemunales, sin propiedade pribada de la tierra, i nuestra sociadade ls melitantes éran ls chefes políticos i relegiosos.<ref name="fernandes_hgcb_p85">FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007. p. 85.</ref> La guerra i la captura de inimigos, mortos an ritual canibalístico, éran eilemientos antegrantes de la sociadade tupi; ls prisioneiros éran eisecutados i cada nembro de la tribo comie un pedaço de la sue carne, para absorber la fuorça spritual de l inimigo i perpetuar la bendeta.<ref name="hemming_cambridge_p132">HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). ''The Cambridge History of Latin America''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984. p. 132.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou para ls índios ua berdadeira catástrofe. Las guerras, la scrabidon i, subretodo, las doéncias trazidas puls brancos — cumo la bariola, l sarampo i la gripe, contra las quales nun tenien defesa biológica — dezimórun milhones de andígenas ne ls purmeiros seclos de cuntato. Anque assi, la populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto2006_p40" />
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual.<ref name="fausto2006_p42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls spanholes, atrabeç de las spediçones de Vicente Yáñez Pinzón i Diego de Lepe, tubírun prioridade cronológica na chegada a las tierras brasileiras, mas l Tratado de Tordesilhas garantiu la posse pertuesa.<ref name="ribeiro1900_p22">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013. p. 22.</ref> La biaige de Cabral fui un eipisódio de l périplo africano; ls pertueses, por spriéncia de ls mares africanos, afastában-se siempre para oeste, i l própio Vasco da Gama, na sue célebre biaige, bieno a passar de las tierras brasileiras.<ref name="ribeiro1900_p20">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 20.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Ficheiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|right|300px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
L çcubrimiento de l Brasil nun porbocou l antusiasmo que tubo la chegada de Vasco da Gama a la Índia. Ls purmeiros anformantes, subretodo italianos, dórun-le l nome de "tierra de ls papagaios"; l rei D. Manuel prefiriu chamá-la "Bera Cruç" i depuis "Santa Cruç". L nome "Brasil" ampeçou a aparecer an 1503, asociado a la percipal riqueza de la tierra ne ls purmeiros tiempos, l palo-brasil.<ref name="fausto2006_p41">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 41.</ref>
An 22 de abril de 1500, la frota de [[Pedro Álvares Cabral]], a camino de la Índia, chegou a la cuosta brasileira. Ls purmeiros cuntatos antre pertueses i tupiniquins fúrun cordiales; l scriuon de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], redigiu ua carta al rei D. Manuel I çcrebendo la tierra i ls sous habitantes.<ref name="buarque_hgcb_p43">HOLANDA, Sérgio Buarque de. "O descobrimento do Brasil". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. p. 43-51.</ref> L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], madeira de cerne burmeilho ousada cumo corante na Ouropa. La sue sploraçon era feita atrabeç de scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s.<ref name="fausto2006_p42" />
L lhitoral era frequentado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira. An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]] (1530-1533), que tenie por oubjetibo patrulhar la cuosta, stablecer ua quelónia atrabeç de la conceson nó-heireditária de tierras als poboadores que trazie (San Bicente, 1532) i splorar la tierra.<ref name="fausto2006_p43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
La antiga tradiçon de ls cronistas i purmeiros storiadores, que a las sues stórias chamában de Notícia ó Tratado de l Brasil, amostraba l modo cumo suprian la scasseç de fatos políticos cul studo de la tierra i de las gientes que la habitában. Esse cunceito perdiu-se quando l Brasil adquiriu ls foros de nacionalidade i la sue stória ampeçou a ser scrita cula pompa i l grande stilo de la stória ouropeia; perdiu-se un pouco de bista l Brasil anterno por solo se cunsideráren ls mobimientos de la admenistraçon i de la represália i ambiçon strangeira, uns i outros agentes de la sue bida sterna.<ref name="ribeiro1900_p14">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 14.</ref> La stória de l Brasil deriba de l colono, de l jesuíta i de l mameluco, de la açon de ls índios i de ls scrabos negros, que çcubriran las minas, anstituíran la criaçon de l ganado i la agricultura, catequizórun lhongínquas tribos, lhebando assi la circulaçon de la bida por to la parte.<ref name="ribeiro1900_p15">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 15.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]]: l Brasil fui debedido an quinze quinhones, por lhinhas paralelas al eiquador, antregues als chamados capitanes-donatários. Estes recebírun ua doaçon de la Corona pula qual se tornában possuidores, mas nó propietários, de la tierra; nun podien bendé-la nin debedí-la, cabendo al rei l dreito de la modificar ó mesmo stinguir. La atribuiçon de doar [[sesmarias]] dou ourige a la formaçon de bastos lhatifúndios.<ref name="fausto2006_p44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
L sistema de capitanias heireditárias nun era ua cousa nuoba, yá antes aplicado als Açores i a la Madeira; mas era un golpe ousado nas lheis i ne l própio antresse de l absolutismo real. D. Juan III nun hesitou an bibraç-lo contra la própia realeza, antregando la quelónia a las oligarquias soberanas, apenas temperadas pul protetorado de la corona, fraco i, a tan lharga çtáncia, quaije inútil.<ref name="ribeiro1900_p54">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 54.</ref> Las capitanias éran andependientes antre si i neilhas l donatário era pouco menos que l senhor absoluto. Quaije nada reserbara para si la corona, l quinto de ls metales i piedras preciosas (de cuja eisisténcia aliás nada se sabie), i l resto de l sistema tributário quaije todo de amposto direto (dízimos, bigésimos de la porduçon, de la pesca etc.) rebertie na maior parte al antresse de la quelónia.<ref name="ribeiro1900_p55">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 55.</ref>
Cun sceçon de las capitanias de San Bicente i Pernambuco, las outras fracassórun an maior ó menor grau, por falta de recursos, çentendimientos anternos, inexperiéncia i ataques de índios.<ref name="fausto2006_p45">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 45.</ref> An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital.<ref name="fausto2006_p46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref> Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto2006_p47">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 47.</ref>
La fondaçon dua cidade nun era porblema nuobo para ls pertueses; muitas biran eles nacer nas ilhas i na África, al redor de ls fuortes ó al pie de las feitorias. Tomé de Sousa hesitou na scuolha antre defrentes puntos i decidiu-se pul local que ye hoije l de la cidade. Transferiu l núcleo de pertueses que yá aí stában i habitában quaije al pie de la barra, na Bila Bielha, mais para drento de l golfo, i para l alto de la muntanha que, íngreme de l lhado de l mar, por esso mesmo serie fácele de defender.<ref name="ribeiro1900_p84">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 84.</ref> Assi, la Bahia tornou-se la única metrópole de l ouceano, adonde chegában todos ls anhos squadras de l rei cun mantimientos, sinos para las eigreijas, artilharie para la praça, gientes para poboá-la, órfanas para casar i scrabos para la agricultura.<ref name="ribeiro1900_p85">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 85.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|thumb|left|300px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba. La grande propiedade, la monocultura i l trabalho scraba formórun la base de la colonizaçon.<ref name="fausto2006_p47" /> La scuolha pul scrabizado negro an bies de l índio tubo dibersas rezones: la cultura andígena era ancumpatible cul trabalho antensibo i regular; las epidemias dizimórun milhares de índios; i ls africanos tenien mais tecnologie i éran mais produtibos.<ref name="fausto2006_p49">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 49.</ref>
Ls scrabos éran trazidos de la África an cundiçones subhumanas, ne ls nabios negreiros. Estima-se que antre 1550 i 1855 antre 4 milhones de scrabos entrórun puls portos brasileiros.<ref name="fausto2006_p51">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 51.</ref> Muitos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo i fui çtruído an 1695.<ref name="fausto2006_p52">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 52.</ref>
La scrabidon negra ampeçou culs çcubrimientos pertueses na África. Fui un pertués, Gilianes, l purmeiro que aprisionou nas Canárias alguns homes, que scrabizou i trouxe a bendé-los na Ouropa; l Príncepe Anrique, strangeando essa crueza, mandou que l abintureiro ls restituísse a la pátria. La ousadie de l pirata, porén, fui logo zpertando la cubiça de outros; la lhúgubre abintura ancontrou defensores i fui logo lhargamente imitada. An 1442, Antão Gonçalves aprisionou bários mouros de la Cuosta de l Ouro, i solo ls restituiu i resgatou a la troca de scrabos negros, an númaro de dieç, ls purmeiros que lhabrórun l solo ouropeu.<ref name="ribeiro1900_p190">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 190.</ref> Muitos teólogos i doutores justificában essa maldade que, parecie-les, staba ne l jure gentium contra ls bárbaros ó era l castigo predestinado a la raça de Chan i un benefício feito a la multidon irreligiosa.<ref name="ribeiro1900_p190" />
Ne l Brasil, l scrabizado negro fui antroduzido al tiempo de ls purmeiros stablecimientos. La scrabidon burmeilha precediu de cierto a la negra; mas zde cedo na Capitania de San Bicente i an Pernambuco son scrabos negros que trabalhában na agricultura de la canha. Debe datar pul menos de l anho de 1532. Nesse tiempo ls scrabos índios custában quatro mil réis cada un, i era fácele capturá-los; mas morrian an grande número, i fugian ó éran defíceles de conter ls demales. Ls índios éran maus agricultores. Cumu scrabos, serbian melhor de canoeiros, soldados i agentes de la andústria strautiba.<ref name="ribeiro1900_p191">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 191.</ref>
A scrabidon africana tornou-se la percipal i, na berdade, la mais útil; cun eilha se anstituíran las lhabouras de l açucre i ls bergéis i pomares de las purmeiras poboaçones. De todos ls pobos l que an mais lharga scala eisercie l tráfico de ls scrabos era l pertués. Ua grande parte de la África caíra an sou domínio. Bários puntos de la cuosta de l continente negro, i subretodo las ilhas de l mar de Guiné, Fernando Pó, Ano Bom, San Tomé, Ilha de l Príncepe i mais las tierras de Angola, Benguela, Moçambique stában sujeitas al gobierno pertués.<ref name="ribeiro1900_p191" />
L tráfico era marcado por horrores. Ls Tumbeiros lhebában l bando de scrabos, que por sordideze ban nus, i marcados a fierro an brasa cun l carimbo, para l causo de fuga; ajoujában-los pul pescoço cula pesada cadena, l libambo, an causo de rebeldie. Muitos de ls miserables, famélicos i cansados, sucumbian na dolorosa marcha.<ref name="ribeiro1900_p194">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 194.</ref> Ne l nabio, amontoában-se quatrocientos, quinhentos ne l poran. De die subian a la cuberta para l banho i para dancar, de cada beç ua porçon de negros, i logo depuis descian al poran scuro. Ua malina strangeira, que ye la saudade de la pátria, ua spece de loucura nostálgica ó suicídio fuorçado, l banzo, dizimaba-los pula inaniçon i fastio, ó ls tornaba apáticos i idiotas.<ref name="ribeiro1900_p194" />
La tradeçon custumaba ser corrigida antre nós pula houmanidade i pula filantropie. Se ls negros nun tubírun, cumo ls índios, an fabor deilhes, la boç onipotente de la Eigreija, tubírun al menos l sprito crestiano i la caridade própia de la nuossa raça. Nun fúrun antre tanto ralas las bozes de ls bispos i de ls padres jesuítas an fabor de la raça maldita. Yá ne l seclo XVII Bieira condena la scrabidon de ls negros i repara de l púlpito que an outras tierras l home comercie, semea i colhe, las mulhieres fian, i aquí l comércio ye l de la carne. "Comércio desumano i diabólico". L Padre Manuel Ribeiro Rocha screbie an 1758 que todo l comércio de la Angola, Guiné i Cafraria era eilegal i deberie ser condenado cumo pecado mortal contra la caridade i la justícia ounibersal.<ref name="ribeiro1900_p196">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 196.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto2006_p42" /> Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630. Ne l gobierno de Maurício de Nassau, fúrun rializadas obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios, i trouxírun artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region.<ref name="fausto2006_p84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
L ouponente mais antigo de l Brasil fui la Fráncia, cun quien Pertual tubo ua guerra surda de reclamaciones i protestos contra ls piratas bretones i normandos que salteában la Guiné i l Brasil. Ls franceses tubírun mais sucesso an sue tentatiba de se stablecer ne l Riu de Janeiro, adonde fondórun la "Fráncia Antártica" an 1555. Ls franceses tubírun apoio de ls índios tamoios i de l gentio de la cuosta, i por bários anhos pairou la dúbeda subre a quien pertencerie l Brasil.<ref name="fausto2006_p84" />
L sul de l Brasil fui palco de lhuitas antre pertueses i spanholes pula Colónia de l Sacramento, fundada an 1680 na borda norte de l Riu de la Prata. La quelónia fui sucessibamente tomada, saqueada, çtruída i depuis restituída i reidificada, conforme las bicalitudes de la política ouropeia. Tomada an 1680 por D. José de Garro, fui ne l anho seguinte reentregue als pertueses (1681). Tubo eigual suorte cun Valdez (1705) i fui restituída de nuobo pul tratado de Utrecht (1715).<ref name="fausto2006_p351">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 351.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Ficheiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|thumb|right|300px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto2006_p98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls bandeirantes éran ls homes que, ne ls seclos XVI, XVII i XVIII, se anternórun pul sertón brasileiro an busca de índios para scrabizar i de metales preciosos. La percipal causa de l bandeirismo fui la necidade de braços para la lhaboura i la busca de riquezas minerales. Las bandeiras ourganizában-se an San Paulo, adonde la çposiçon geográfica, la pobreza de l lhitoral i la mestiçage cul andígena criórun un tipo social apartado. Ls paulistas percurában, ne l sertón, l "remédio para la sue pobreza": l índio.<ref name="fausto2006_p300">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 300.</ref>
La posse de las minas habie sido garantida als sous çcubridores pul ato real de 18 de março de 1594, que deilhes eisigiu solo l quinto debido a la Régia Fazenda. An 1700, la cámara paulistana pediu al monarca que nun fússen dadas datas de tierras nas minas senó als moradores de la bila de San Paulo i de las bilas anexas, que "fúrun ls çcubridores i conquistadores de las ditas minas". Tal pedido ancontrou ouposiçon de ls forasteiros i ouriginou l cunflito de antresses coincido por "Guerra de ls Emboabas".<ref name="fausto2006_p324">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 324.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona, cumo la [[derrama]], gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui a [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular de negros, mulatos i alfaiates i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto2006_p113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
La Anconfidéncia Mineira fui ua cunjuraçon de letrados. Studantes brasileiros an Ouropa, anflamados de ardor patriótico, cumo José Joaquim da Maia, Domingos Bidal Barbosa, José Álbaras Maciel i José Mariano Lheal, tubírun amportante papel na propagaçon de las eideias de lhiberdade. L purmeiro deles chegou a antabular relaçones cun Thomas Jefferson, anton menistro de la recente república an Paris.<ref name="fausto2006_p294">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 294.</ref> An 1789, a cunjuraçon fui çcubierta i ls sous chefes cundenados. La reina D. Marie I, por un ato de cleméncia, comutou las penas de quaije todos an degredo para la África, i solo un, l Tiradentes, subiu al patíbulo cun grande serenidade i nobreza de ánimo.<ref name="fausto2006_p303">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 303.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Ficheiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|300px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncepe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas, pondo fin al monopólio quelonial.<ref name="fausto2006_p120">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 120.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto2006_p129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
L surgimiento de l Stado Nacional brasileiro i las çtintas nacionalidades que se formórun na América Spanhola debe mui al modo çtinto de la ourganizaçon social de las quelónias. La andependéncia de l Brasil fui feita sin lhuita armada de grande porte, a la par que la pertualesa se mantebe nas classes dirigentes, l que garantiu la ounidade territorial.<ref name="fausto2006_p129" /> La trasferéncia de la família rial pa l Brasil, an 1808, eibitou l çpedaçamiento de l território i permitiu la cunquista de la andependéncia de forma pacífica, mantendo la monarquie cumo forma de gobierno.<ref name="fausto2006_p129" />
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Ficheiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|right|300px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina, que lhebó a la andependéncia de l Uruguai. El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto2006_p141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales: la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840), la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838) i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegou a proclamar repúblicas andependientes temporárias.<ref name="fausto2006_p159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relatiba stablidade política i crecimiento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto2006_p173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto2006_p208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç.<ref name="fausto2006_p217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
L Segundo Reinado fui un período de relativa stablidade política i crecimiento eiconómico. Ls dotes de sprito de l soberano, que yá se rebelában na época de la maioridade, pouco a pouco se iban spandindo a la medida que, cula eidade, l sou caráter se fuortelecie na spriéncia de ls homes i de las cousas. Democrata, simples i modesto, mas sin perda de la çtinçon pessonal; generoso i zantressado; sábio, mas sin afetaçon; eisemplo de todas las birtudes domésticas, granjeou, melhor de l que la popularidade, la simpatie respetuosa de la multidon.<ref name="fausto2006_p374">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 374.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Ficheiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|left|300px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Paulo]] i [[Minas Gerales]], atraç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas.
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul anterior de l paíç.
L domínio de las ouligarquias agrárias de San Paulo i Minas Gerales, atraç de la política de l "café cun lheite", marcou la República Bielha. L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas. L período fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos.<ref name="fausto2006_p217" />
== Era Vargas (1930-1945) ==
[[Ficheiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|right|300px|Getúlio Vargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Vargas]] al poder, ancerrando la República Bielha i ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
Ls acontecimientos de 1930 çtinguen-se de todas las lhuitas precedentes pul poder na stória de la República. An purmeiro lhugar, la Reboluçon de 30 puso fin a la strutura republicana criada na década de 1890. An segundo lhugar, habie ua cuncordáncia çta, antes de 1930, quanto a la necidade de ua rebison básica ne l sistema político. L grau desse çcontentamiento i la natureza sata de ls remédios perpuostos bariában enormemente nua coalizon de malhas frouxas contra la lhiderança situacionista.<ref name="skidmore1967_p26">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 26.</ref>
L houme que presidiu a era anteira de 1930 a 1945 fui Getúlio Vargas. Naciu an 1883, dua rica família de estancieiros, ne l Riu Grande de l Sul. Depuis dua breve carreira cumo adbogado, antrou para la política stadual i an seguida eilegeu-se deputado federal, an 1924. Subiu rapidamente ne l mundo político de l Riu de Janeiro, acupando l Menistério de la Fazenda ne l gobierno de Washington Luís, an 1926. An 1928, fui chamado de buolta al Riu Grande de l Sul cumo gobernador.<ref name="skidmore1967_p27">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 27.</ref>
An 1937, Vargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]], an 1953, ne l sou segundo gobierno.
L golpe de 10 de nobembre de 1937 fui la cuncretizaçon de l zeio, hai mui tiempo eibidente, de Vargas de permanecer ne l cargo para alhá de l sou prazo lhegal, que deberie spirar an 1938. L Estado Nuobo era un stado híbrido, nó dependente de apoio popular ourganizado na sociadade brasileira i sin qualquiera base eideológica cunsistente. Vargas speraba assumir, para sou própio proueito político, la direçon de las mudanças sociales i de l crecimiento eiconómico de l Brasil.<ref name="skidmore1967_p50">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 50.</ref>
Vargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas.
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.
La derrubada de l persidente João Goulart, an 1.º de abril de 1964, ye un dibisor de augas na stória brasileira de l após-guerra. Ls acontecimientos posteriores solo ten serbido para fortalecer essa ampresson. L colapso de la democracie brasileira an 1964 fui l resultado de la falta de cunsenso político i de la ancapacidade de las eilites an ancontrar ua salida para la crise eiconómica i social.<ref name="skidmore1967_p15">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 15.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Ficheiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|left|300px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968).
La reboluçon de 1964 fui feita puls melitares, mas cuntou cun apoio de setores cebiles. L purmeiro ato de l nuobo regime fui l Ato Anstitucional, que dou al poder eisecutibo amplos poderes para çtituir funcionales i cassar mandatos. L regime melitar anstaurou un modelo de zambolbimiento baseado na andustrializaçon i ne l capital strangeiro, mas tamien na represson política.<ref name="skidmore1967_p370">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 370.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
{{carece de fuontes}}
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|right|300px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I: A Época Colonial. Volume 1: Do Descobrimento à Expansão Territorial. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Volume I: Colonial Latin America. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013.
* SKIDMORE, Thomas. '''Brasil: de Getúlio a Castelo (1930-1964)'''. 14. ed. Rio de Janeiro: Paz e Terra, 2007.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
n73z2zqjl7ds58on51pdwov2u7rvulp
108854
108853
2026-11-09T14:40:20Z
Gleyson B. Bezerra
15672
Aplicado WP:TNT: o artigo era uma tradução automática ilegível, cheia de links mortos, referências inválidas e seções duplicadas. Reescrito do zero com base em fontes sérias (Fausto, Holanda, Skidmore, Bethell, Hemming), resumindo a história do Brasil do período pré-colonial à redemocratização.
108854
wikitext
text/x-wiki
[[Ficheiro:Flag of Brazil.svg|thumb|300px|Bandeira de l Brasil.]]
La '''Stória de l Brasil''' ampeça cula chegada de ls purmeiros pobos andígenas al território que hoije forma l paíç, mas la sue stória documentada ampeça an 1500, cula chegada de nabegadores [[Pertual|pertueses]]. Al longo de mais de cinco seclos, l Brasil eiboluíu de ua quelónia sploradora para ua nacion andependiente, passando por un ampério, ua bielha república i un regime melitar, até chegar a la atual democracie.<ref name="fausto2006_p13">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006. p. 13.</ref>
== Pobos andígenas i l Período Pré-Çcubrimiento ==
[[Ficheiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|left|300px|Beilça tupinambá an eilustraçon de l lhibro ''Dues Biaiges al Brasil'' de Hans Staden.]]
Quando ls ouropeus chegórun a la tierra que serie l Brasil, ancontrórun ua populaçon ameríndia relatibamente homogénea an termos culturales i lhinguísticos, Çtribuída al longo de la cuosta i na bacie de ls rius Paraná-Paraguai. Fausto çtingue dous grandes blocos: ls tupi-guaranis, que se stendian por quaije to la cuosta, i ls tapuias, palabra genérica ousada puls tupi-guaranis para designar índios que falában outra lhéngua.<ref name="fausto2006_p37">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 37.</ref> Nun hai dados siguros subre la populaçon andígena na época de la chegada de ls pertueses; ls cálclos barian antre 2 milhones para todo l território i cerca de 5 milhones solo para la Amazónia brasileira.<ref name="fausto2006_p38">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 38.</ref>
Ls tupis praticában la caça, la pesca, la recoleçon de frutas i ua agricultura simples, plantando feijon, milho, abóbora i, subretodo, mandioca.<ref name="fausto2006_p40">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 40.</ref> Bibian an aldeias de malocas quemunales, sin propiedade pribada de la tierra, i nuossa sociadade ls melitantes éran ls chefes políticos i relegiosos.<ref name="fernandes_hgcb_p85">FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007. p. 85.</ref> La guerra i la captura de inimigos, mortos an ritual canibalístico, éran eilemientos antegrantes de la sociadade tupi; ls prisioneiros éran eisecutados i cada nembro de la tribo comie un pedaço de la sue carne, para absorber la fuorça spritual de l inimigo i perpetuar la bendeta.<ref name="hemming_cambridge_p132">HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). ''The Cambridge History of Latin America''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984. p. 132.</ref>
La chegada de ls ouropeus repersentou para ls índios ua berdadeira catástrofe. Las guerras, la scrabidon i, subretodo, las doéncias trazidas puls brancos — cumo la bariola, l sarampo i la gripe, contra las quales nun tenien defesa biológica — dezimórun milhones de andígenas ne ls purmeiros seclos de cuntato. Anque assi, la populaçon andígena, que era de milhones, reduziu-se a cerca de 250 mil pessonas ne l ampeço de l seclo XX.<ref name="fausto2006_p40" />
Ne l lhado ouropeu, antes de la chegada de Cabral, bários tratados antre Pertual i Spanha stablecírun lhemites i debedírun l mundo inda por çcubrir. L mais amportante fui l [[Tratado de Tordesilhas]] (1494), que definiu las porçones de l globo que caberian la Pertual.<ref name="fausto2006_p42">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 42.</ref> Ls spanholes, atrabeç de las spediçones de Vicente Yáñez Pinzón i Diego de Lepe, tubírun prioridade cronológica na chegada a las tierras brasileiras, mas l Tratado de Tordesilhas garantiu la posse pertuesa.<ref name="ribeiro1900_p22">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013. p. 22.</ref> La biaige de Cabral fui un eipisódio de l périplo africano; ls pertueses, por spriéncia de ls mares africanos, afastában-se siempre para oeste, i l própio Vasco da Gama, na sue célebre biaige, bieno a passar de las tierras brasileiras.<ref name="ribeiro1900_p20">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 20.</ref>
== Período Quelonial (1500-1808) ==
=== La Chegada de ls Pertueses i l Palo-Brasil ===
[[Ficheiro:Desembarque de Pedro Álvares Cabral em Porto Seguro em 1500 by Oscar Pereira da Silva (1865–1939).jpg|thumb|right|300px|L zambarcar de Pedro Álvares Cabral an Porto Siguro an 1500.]]
L çcubrimiento de l Brasil nun porbocou l antusiasmo que tubo la chegada de Vasco da Gama a la Índia. Ls purmeiros anformantes, subretodo italianos, dórun-le l nome de "tierra de ls papagaios"; l rei D. Manuel prefiriu chamá-la "Bera Cruç" i depuis "Santa Cruç". L nome "Brasil" ampeçou a aparecer an 1503, asociado a la percipal riqueza de la tierra ne ls purmeiros tiempos, l palo-brasil.<ref name="fausto2006_p41">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 41.</ref>
An 22 de abril de 1500, la frota de [[Pedro Álvares Cabral]], a camino de la Índia, chegou a la cuosta brasileira. Ls purmeiros cuntatos antre pertueses i tupiniquins fúrun cordiales; l scriuon de la armada, [[Pero Vaz de Camina]], redigiu ua carta al rei D. Manuel I çcrebendo la tierra i ls sous habitantes.<ref name="buarque_hgcb_p43">HOLANDA, Sérgio Buarque de. "O descobrimento do Brasil". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). ''História Geral da Civilização Brasileira''. Tomo I, vol. 1. p. 43-51.</ref> L purmeiro produto splorado fui l [[palo-brasil]], madeira de cerne burmeilho ousada cumo corante na Ouropa. La sue sploraçon era feita atrabeç de scambo cun ls andígenas i de [[feitoria]]s.<ref name="fausto2006_p42" />
L lhitoral era frequentado por nabegadores franceses, que cuntrabandeában la madeira. An 1530, cula amenaça de ambasones francesas, Pertual decidiu colonizar efetibamente l território, ambiando la spediçon de [[Martin Afonso de Sousa]] (1530-1533), que tenie por oubjetibo patrulhar la cuosta, stablecer ua quelónia atrabeç de la conceson nó-heireditária de tierras als poboadores que trazie (San Bicente, 1532) i splorar la tierra.<ref name="fausto2006_p43">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 43.</ref>
La antiga tradiçon de ls cronistas i purmeiros storiadores, que a las sues stórias chamában de Notícia ó Tratado de l Brasil, amostraba l modo cumo suprian la scasseç de fatos políticos cul studo de la tierra i de las gientes que la habitában. Esse cunceito perdiu-se quando l Brasil adquiriu ls foros de nacionalidade i la sue stória ampeçou a ser scrita cula pompa i l grande stilo de la stória ouropeia; perdiu-se un pouco de bista l Brasil anterno por solo se cunsideráren ls mobimientos de la admenistraçon i de la represália i ambiçon strangeira, uns i outros agentes de la sue bida sterna.<ref name="ribeiro1900_p14">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 14.</ref> La stória de l Brasil deriba de l colono, de l jesuíta i de l mameluco, de la açon de ls índios i de ls scrabos negros, que çcubriran las minas, anstituíran la criaçon de l ganado i la agricultura, catequizórun lhongínquas tribos, lhebando assi la circulaçon de la bida por to la parte.<ref name="ribeiro1900_p15">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 15.</ref>
=== Capitanias Heireditárias i Gobierno-Giral ===
Para admenistrar la quelónia, fui criado l sistema de [[Capitanias Heireditárias]]: l Brasil fui debedido an quinze quinhones, por lhinhas paralelas al eiquador, antregues als chamados capitanes-donatários. Estes recebírun ua doaçon de la Corona pula qual se tornában possuidores, mas nó propietários, de la tierra; nun podien bendé-la nin debedí-la, cabendo al rei l dreito de la modificar ó mesmo stinguir. La atribuiçon de doar [[sesmarias]] dou ourige a la formaçon de bastos lhatifúndios.<ref name="fausto2006_p44">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 44.</ref>
L sistema de capitanias heireditárias nun era ua cousa nuoba, yá antes aplicado als Açores i a la Madeira; mas era un golpe ousado nas lheis i ne l própio antresse de l absolutismo real. D. Juan III nun hesitou an bibraç-lo contra la própia realeza, antregando la quelónia a las oligarquias soberanas, apenas temperadas pul protetorado de la corona, fraco i, a tan lharga çtáncia, quaije inútil.<ref name="ribeiro1900_p54">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 54.</ref> Las capitanias éran andependientes antre si i neilhas l donatário era pouco menos que l senhor absoluto. Quaije nada reserbara para si la corona, l quinto de ls metales i piedras preciosas (de cuja eisisténcia aliás nada se sabie), i l resto de l sistema tributário quaije todo de amposto direto (dízimos, bigésimos de la porduçon, de la pesca etc.) rebertie na maior parte al antresse de la quelónia.<ref name="ribeiro1900_p55">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 55.</ref>
Cun sceçon de las capitanias de San Bicente i Pernambuco, las outras fracassórun an maior ó menor grau, por falta de recursos, çentendimientos anternos, inexperiéncia i ataques de índios.<ref name="fausto2006_p45">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 45.</ref> An 1549, para centralizar l poder, fui criado l [[Gobierno-Giral de l Brasil]], tenendo [[Tomé de Sousa]] cumo purmeiro gobernador, que fondou la cidade de Salbador, la purmeira capital.<ref name="fausto2006_p46">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 46.</ref> Ls gobernadores seguintes, cumo [[Duarte de la Cuosta]] i [[Men de Sá]], anfrentórun dibersas dificuldades, cumo las ambasones francesas i las reboltas andígenas. Men de Sá fui respunsable por spulsar ls franceses de la Guanabara i fondar la cidade de l Riu de Janeiro an 1565.<ref name="fausto2006_p47">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 47.</ref>
La fondaçon dua cidade nun era porblema nuobo para ls pertueses; muitas biran eles nacer nas ilhas i na África, al redor de ls fuortes ó al pie de las feitorias. Tomé de Sousa hesitou na scuolha antre defrentes puntos i decidiu-se pul local que ye hoije l de la cidade. Transferiu l núcleo de pertueses que yá aí stában i habitában quaije al pie de la barra, na Bila Bielha, mais para drento de l golfo, i para l alto de la muntanha que, íngreme de l lhado de l mar, por esso mesmo serie fácele de defender.<ref name="ribeiro1900_p84">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 84.</ref> Assi, la Bahia tornou-se la única metrópole de l ouceano, adonde chegában todos ls anhos squadras de l rei cun mantimientos, sinos para las eigreijas, artilharie para la praça, gientes para poboá-la, órfanas para casar i scrabos para la agricultura.<ref name="ribeiro1900_p85">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 85.</ref>
=== Eiquenomie Açucareira i Scrabidon ===
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53453648566).jpg|thumb|left|300px|Angeinho de canha-de-açucre ne l seclo XIX.]]
L motor de la eiquenomie quelonial tornou-se la porduçon de [[canha-de-açucre]] ne ls engenhos de l Nordeste, que outelizaba massibamente la mano-de-obra scraba. La grande propiedade, la monocultura i l trabalho scraba formórun la base de la colonizaçon.<ref name="fausto2006_p47" /> La scuolha pul scrabizado negro an bies de l índio tubo dibersas rezones: la cultura andígena era ancumpatible cul trabalho antensibo i regular; las epidemias dizimórun milhares de índios; i ls africanos tenien mais tecnologie i éran mais produtibos.<ref name="fausto2006_p49">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 49.</ref>
Ls scrabos éran trazidos de la África an cundiçones subhumanas, ne ls nabios negreiros. Estima-se que antre 1550 i 1855 antre 4 milhones de scrabos entrórun puls portos brasileiros.<ref name="fausto2006_p51">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 51.</ref> Muitos fugian i formában [[quilombos]], cumo l famoso [[Quilombo de ls Palmares]], que resistiu por quaije un seclo i fui çtruído an 1695.<ref name="fausto2006_p52">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 52.</ref>
La scrabidon negra ampeçou culs çcubrimientos pertueses na África. Fui un pertués, Gilianes, l purmeiro que aprisionou nas Canárias alguns homes, que scrabizou i trouxe a bendé-los na Ouropa; l Príncepe Anrique, strangeando essa crueza, mandou que l abintureiro ls restituísse a la pátria. La ousadie de l pirata, porén, fui logo zpertando la cubiça de outros; la lhúgubre abintura ancontrou defensores i fui logo lhargamente imitada. An 1442, Antão Gonçalves aprisionou bários mouros de la Cuosta de l Ouro, i solo ls restituiu i resgatou a la troca de scrabos negros, an númaro de dieç, ls purmeiros que lhabrórun l solo ouropeu.<ref name="ribeiro1900_p190">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 190.</ref> Muitos teólogos i doutores justificában essa maldade que, parecie-les, staba ne l jure gentium contra ls bárbaros ó era l castigo predestinado a la raça de Chan i un benefício feito a la multidon irreligiosa.<ref name="ribeiro1900_p190" />
Ne l Brasil, l scrabizado negro fui antroduzido al tiempo de ls purmeiros stablecimientos. La scrabidon burmeilha precediu de cierto a la negra; mas zde cedo na Capitania de San Bicente i an Pernambuco son scrabos negros que trabalhában na agricultura de la canha. Debe datar pul menos de l anho de 1532. Nesse tiempo ls scrabos índios custában quatro mil réis cada un, i era fácele capturá-los; mas morrian an grande número, i fugian ó éran defíceles de conter ls demales. Ls índios éran maus agricultores. Cumu scrabos, serbian melhor de canoeiros, soldados i agentes de la andústria strautiba.<ref name="ribeiro1900_p191">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 191.</ref>
A scrabidon africana tornou-se la percipal i, na berdade, la mais útil; cun eilha se anstituíran las lhabouras de l açucre i ls bergéis i pomares de las purmeiras poboaçones. De todos ls pobos l que an mais lharga scala eisercie l tráfico de ls scrabos era l pertués. Ua grande parte de la África caíra an sou domínio. Bários puntos de la cuosta de l continente negro, i subretodo las ilhas de l mar de Guiné, Fernando Pó, Ano Bom, San Tomé, Ilha de l Príncepe i mais las tierras de Angola, Benguela, Moçambique stában sujeitas al gobierno pertués.<ref name="ribeiro1900_p191" />
L tráfico era marcado por horrores. Ls Tumbeiros lhebában l bando de scrabos, que por sordideze ban nus, i marcados a fierro an brasa cun l carimbo, para l causo de fuga; ajoujában-los pul pescoço cula pesada cadena, l libambo, an causo de rebeldie. Muitos de ls miserables, famélicos i cansados, sucumbian na dolorosa marcha.<ref name="ribeiro1900_p194">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 194.</ref> Ne l nabio, amontoában-se quatrocientos, quinhentos ne l poran. De die subian a la cuberta para l banho i para dancar, de cada beç ua porçon de negros, i logo depuis descian al poran scuro. Ua malina strangeira, que ye la saudade de la pátria, ua spece de loucura nostálgica ó suicídio fuorçado, l banzo, dizimaba-los pula inaniçon i fastio, ó ls tornaba apáticos i idiotas.<ref name="ribeiro1900_p194" />
La tradeçon custumaba ser corrigida antre nós pula houmanidade i pula filantropie. Se ls negros nun tubírun, cumo ls índios, an fabor deilhes, la boç onipotente de la Eigreija, tubírun al menos l sprito crestiano i la caridade própia de la nuossa raça. Nun fúrun antre tanto ralas las bozes de ls bispos i de ls padres jesuítas an fabor de la raça maldita. Yá ne l seclo XVII Bieira condena la scrabidon de ls negros i repara de l púlpito que an outras tierras l home comercie, semea i colhe, las mulhieres fian, i aquí l comércio ye l de la carne. "Comércio desumano i diabólico". L Padre Manuel Ribeiro Rocha screbie an 1758 que todo l comércio de la Angola, Guiné i Cafraria era eilegal i deberie ser condenado cumo pecado mortal contra la caridade i la justícia ounibersal.<ref name="ribeiro1900_p196">RIBEIRO, João. ''História do Brasil''. p. 196.</ref>
=== Ambasones Strangeiras ===
L Brasil fui palco de dibersas ambasones strangeiras. Ls franceses tentórun stablecer-se ne l Riu de Janeiro (Fráncia Antártica) an 1555 i ne l Maranhon (Fráncia Eiquinocial) an 1612.<ref name="fausto2006_p42" /> Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, ambadírun la Bahia an 1624 i Pernambuco an 1630. Ne l gobierno de Maurício de Nassau, fúrun rializadas obras de anfra-strutura ne l Recife, cumo puontes i palácios, i trouxírun artistas i cientistas pa l Brasil. Mas ls houlandeses fúrun spulsos nas [[Batalhas de ls Guararapes]] (1648-1649), garantindo la posse pertuesa de la region.<ref name="fausto2006_p84">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 84.</ref>
L ouponente mais antigo de l Brasil fui la Fráncia, cun quien Pertual tubo ua guerra surda de reclamaciones i protestos contra ls piratas bretones i normandos que salteában la Guiné i l Brasil. Ls franceses tubírun mais sucesso an sue tentatiba de se stablecer ne l Riu de Janeiro, adonde fondórun la "Fráncia Antártica" an 1555. Ls franceses tubírun apoio de ls índios tamoios i de l gentio de la cuosta, i por bários anhos pairou la dúbeda subre a quien pertencerie l Brasil.<ref name="fausto2006_p84" />
L sul de l Brasil fui palco de lhuitas antre pertueses i spanholes pula Colónia de l Sacramento, fundada an 1680 na borda norte de l Riu de la Prata. La quelónia fui sucessibamente tomada, saqueada, çtruída i depuis restituída i reidificada, conforme las bicalitudes de la política ouropeia. Tomada an 1680 por D. José de Garro, fui ne l anho seguinte reentregue als pertueses (1681). Tubo eigual suorte cun Valdez (1705) i fui restituída de nuobo pul tratado de Utrecht (1715).<ref name="fausto2006_p351">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 351.</ref>
=== Bandeirantes, Ciclo de l Ouro i Reboltas ===
[[Ficheiro:Bernardelli, Henrique - Últimos Momentos de um Bandeirante.jpg|thumb|right|300px|Bandeirante paulista (pintura de Henrique Bernardelli).]]
Ne l seclo XVII, ls [[bandeirantes]] (sploradores paulistas) antrórun pul anterior brasileiro an busca de andígenas para scrabizar i metales preciosos. Çtacórun-se por splorar ls sertones i çcubrir nuobas tierras. Ne l final de l seclo XVII, çcubriran ouro an [[Minas Gerales]], ampeçando l [[Ciclo de l Ouro]]. La çcubierta atraiu milhares de colonos i lhebó a la mudança de la capital para l [[Riu de Janeiro]] an 1763.<ref name="fausto2006_p98">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 98.</ref>
Ls bandeirantes éran ls homes que, ne ls seclos XVI, XVII i XVIII, se anternórun pul sertón brasileiro an busca de índios para scrabizar i de metales preciosos. La percipal causa de l bandeirismo fui la necidade de braços para la lhaboura i la busca de riquezas minerales. Las bandeiras ourganizában-se an San Paulo, adonde la çposiçon geográfica, la pobreza de l lhitoral i la mestiçage cul andígena criórun un tipo social apartado. Ls paulistas percurában, ne l sertón, l "remédio para la sue pobreza": l índio.<ref name="fausto2006_p300">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 300.</ref>
La posse de las minas habie sido garantida als sous çcubridores pul ato real de 18 de março de 1594, que deilhes eisigiu solo l quinto debido a la Régia Fazenda. An 1700, la cámara paulistana pediu al monarca que nun fússen dadas datas de tierras nas minas senó als moradores de la bila de San Paulo i de las bilas anexas, que "fúrun ls çcubridores i conquistadores de las ditas minas". Tal pedido ancontrou ouposiçon de ls forasteiros i ouriginou l cunflito de antresses coincido por "Guerra de ls Emboabas".<ref name="fausto2006_p324">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 324.</ref>
Ls altos ampostos cobrados pula Corona, cumo la [[derrama]], gerórun dibersas reboltas nativistas. La más famosa fui la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), lhiderada por [[Tiradentes]], que querie la andependéncia i l fin de la derrama. L mobimiento fui delatado, i Tiradentes fui anforcado i squarteijado. Outra rebolta amportante fui a [[Cunjuraçon Baiana]] (1798), que tubo grande partecipaçon popular de negros, mulatos i alfaiates i queria la lhibertaçon de ls scrabos.<ref name="fausto2006_p113">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 113.</ref>
La Anconfidéncia Mineira fui ua cunjuraçon de letrados. Studantes brasileiros an Ouropa, anflamados de ardor patriótico, cumo José Joaquim da Maia, Domingos Bidal Barbosa, José Álbaras Maciel i José Mariano Lheal, tubírun amportante papel na propagaçon de las eideias de lhiberdade. L purmeiro deles chegou a antabular relaçones cun Thomas Jefferson, anton menistro de la recente república an Paris.<ref name="fausto2006_p294">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 294.</ref> An 1789, a cunjuraçon fui çcubierta i ls sous chefes cundenados. La reina D. Marie I, por un ato de cleméncia, comutou las penas de quaije todos an degredo para la África, i solo un, l Tiradentes, subiu al patíbulo cun grande serenidade i nobreza de ánimo.<ref name="fausto2006_p303">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 303.</ref>
== Corte ne l Brasil i Andependéncia (1808-1822) ==
[[Ficheiro:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|300px|L Grito de l Ipiranga, por Pedro Américo (1888).]]
An 1808, cula transferéncia de la família rial pertuesa pa l Brasil, fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l príncepe regente [[D. Juan VI]] abriu ls portos a las naciones amigas, pondo fin al monopólio quelonial.<ref name="fausto2006_p120">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 120.</ref> L paíç fui eilebado a la cundiçon de [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] an 1815.
La presson de las Cortes de Lisboua para que l Brasil boltasse a la cundiçon de quelónia gerou un mobimiento de rumbre. L príncepe D. Pedro recusou-se a boltair pa l Pertual (l "Dia de l Fico", an 9 de janeiro de 1822). An 7 de setembro de 1822, l príncepe [[D. Pedro I]] proclamou la andependéncia de l Brasil, tornando-se l purmeiro amperador.<ref name="fausto2006_p129">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 129.</ref>
L surgimiento de l Stado Nacional brasileiro i las çtintas nacionalidades que se formórun na América Spanhola debe mui al modo çtinto de la ourganizaçon social de las quelónias. La andependéncia de l Brasil fui feita sin lhuita armada de grande porte, a la par que la pertualesa se mantebe nas classes dirigentes, l que garantiu la ounidade territorial.<ref name="fausto2006_p129" /> La trasferéncia de la família rial pa l Brasil, an 1808, eibitou l çpedaçamiento de l território i permitiu la cunquista de la andependéncia de forma pacífica, mantendo la monarquie cumo forma de gobierno.<ref name="fausto2006_p129" />
== Ampério de l Brasil (1822-1889) ==
=== Purmeiro Reinado i Regéncia ===
[[Ficheiro:Victor Meirelles - Pedro II.jpg|thumb|right|300px|Don Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L purmeiro reinado fui marcado por cunflitos cun Pertual i cula [[Cunfederaçon de l Eiquador]] (1824), ne l Nordeste. D. Pedro I outorgou ua Custituiçon an 1824, mas fui mui criticado pula guerra de la Cisplatina, que lhebó a la andependéncia de l Uruguai. El abdicou an 1831, deixando l trono pa l filho, D. Pedro II, que tenie solo 5 anhos.<ref name="fausto2006_p141">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 141.</ref>
L período de la Regéncia (1831-1840) fui mui cunturbado, cun dibersas reboltas probinciales: la [[Cabanhaige]] ne l Pará (1835-1840), la [[Balaiada]] ne l Maranhon (1838-1840), la [[Sabinada]] na Bahia (1837-1838) i a [[Reboluçon Farroupilha]] ne l Riu Grande de l Sul (1835-1845), que chegou a proclamar repúblicas andependientes temporárias.<ref name="fausto2006_p159">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 159.</ref>
=== Segundo Reinado ===
An 1840, cula maioridade antecipada de [[D. Pedro II]], ampeçou l [[Segundo Reinado]], un período de relatiba stablidade política i crecimiento eiconómico, baseado na porduçon de [[café]] pa l mercado sterno. L paíç passou por un porcesso de modernizaçon, cun ferrobias, telégrafo i amigraçon ouropeia. Ls partidos Conservador i Lhiberal alternórun-se ne l poder, nun sistema de "parlamentarismo a las abessas", adonde l amperador scolhia l purmeiro-menistro.<ref name="fausto2006_p173">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 173.</ref>
Na política sterna, l Brasil anfrentou la [[Guerra de l Paraguai]] (1864-1870), la maior guerra de la stória sul-amaricana. L cunflito tubo perfundas cunsequéncias sociales i políticas, lhebando a la crise de la monarquia i al fortalecimiento de l eisército.<ref name="fausto2006_p208">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 208.</ref>
L mobimiento abolicionista ganhou fuorça. An 1871, fui promulgada la Lei de l Bentre Lhibre; an 1885, la Lei de ls Sexagenários; i finalmente, an 13 de maio de 1888, la Princesa Isabel assinou a [[Lei Áurea]], abolindo la scrabidon ne l paíç.<ref name="fausto2006_p217">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 217.</ref>
L Segundo Reinado fui un período de relativa stablidade política i crecimiento eiconómico. Ls dotes de sprito de l soberano, que yá se rebelában na época de la maioridade, pouco a pouco se iban spandindo a la medida que, cula eidade, l sou caráter se fuortelecie na spriéncia de ls homes i de las cousas. Democrata, simples i modesto, mas sin perda de la çtinçon pessonal; generoso i zantressado; sábio, mas sin afetaçon; eisemplo de todas las birtudes domésticas, granjeou, melhor de l que la popularidade, la simpatie respetuosa de la multidon.<ref name="fausto2006_p374">FAUSTO, Boris. ''História do Brasil''. p. 374.</ref>
== La República Bielha (1889-1930) ==
[[Ficheiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|left|300px|Proclamaçon de la República, por Anrique Bernardelli (c. 1900).]]
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar proclamou a República, depondo D. Pedro II. L purmeiro período republicano, coincido cumo República Bielha, fui dominado pulas ouligarquias agrárias de [[San Paulo]] i [[Minas Gerales]], atraç de la política de l "[[café cun lheite]]". L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas.
Este período tamien fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos cumo la [[Guerra de Canudos]] (1896-1897), ne l serton de la Bahia, lhiderada por António Cunsilheiro; la [[Rebolta de la Bacina]] (1904), ne l Riu de Janeiro; i la [[Rebolta de la Chibata]] (1910), de ls marinheiros contra ls castigos físicos. La eiquenomie baseaba-se nas sportaçones de café i na díbeda sterna. Na década de 1920, l mobimiento [[tenentismo]] questinou l poder de las ouligarquias, i a [[Coluna Prestes]] marchou pul anterior de l paíç.
L domínio de las ouligarquias agrárias de San Paulo i Minas Gerales, atraç de la política de l "café cun lheite", marcou la República Bielha. L poder era çtribuído antre ls coroneles i las eileiçones éran fraudadas. L período fui marcado por ua série de cunflitos sociales i mobimientos messiánicos.<ref name="fausto2006_p217" />
== Era Vargas (1930-1945) ==
[[Ficheiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|right|300px|Getúlio Vargas.]]
An 1930, la [[Reboluçon de 1930]] lhebó [[Getúlio Vargas]] al poder, ancerrando la República Bielha i ampeçando un porcesso de centralizaçon política i andustrializaçon de l paíç.
Ls acontecimientos de 1930 çtinguen-se de todas las lhuitas precedentes pul poder na stória de la República. An purmeiro lhugar, la Reboluçon de 30 puso fin a la strutura republicana criada na década de 1890. An segundo lhugar, habie ua cuncordáncia çta, antes de 1930, quanto a la necidade de ua rebison básica ne l sistema político. L grau desse çcontentamiento i la natureza sata de ls remédios perpuostos bariában enormemente nua coalizon de malhas frouxas contra la lhiderança situacionista.<ref name="skidmore1967_p26">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 26.</ref>
L houme que presidiu a era anteira de 1930 a 1945 fui Getúlio Vargas. Naciu an 1883, dua rica família de estancieiros, ne l Riu Grande de l Sul. Depuis dua breve carreira cumo adbogado, antrou para la política stadual i an seguida eilegeu-se deputado federal, an 1924. Subiu rapidamente ne l mundo político de l Riu de Janeiro, acupando l Menistério de la Fazenda ne l gobierno de Washington Luís, an 1926. An 1928, fui chamado de buolta al Riu Grande de l Sul cumo gobernador.<ref name="skidmore1967_p27">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 27.</ref>
An 1937, Vargas anstaurou l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]], un regime ditatorial, fechando l Cungresso i reprimindo oupositores. Ne l cuntesto de la Segunda Guerra Mundial, l Brasil partecipou al lhado de ls Aliados, ambiando la Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) para la Ouropa. Fui tamien un período de criaçon de las grandes lheis trabalhistas (CLT) i de la [[Petrobrás]], an 1953, ne l sou segundo gobierno.
L golpe de 10 de nobembre de 1937 fui la cuncretizaçon de l zeio, hai mui tiempo eibidente, de Vargas de permanecer ne l cargo para alhá de l sou prazo lhegal, que deberie spirar an 1938. L Estado Nuobo era un stado híbrido, nó dependente de apoio popular ourganizado na sociadade brasileira i sin qualquiera base eideológica cunsistente. Vargas speraba assumir, para sou própio proueito político, la direçon de las mudanças sociales i de l crecimiento eiconómico de l Brasil.<ref name="skidmore1967_p50">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 50.</ref>
Vargas fui deposto an 1945, mas boltaria al poder an 1951, suicidando-se an 1954, ne l Palácio de l Catete.
== República Populista (1945-1964) ==
Ne l período democrático que se seguiu, l paíç tubo un momiento de grande zambolbimiento ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]] (1956-1961), que custruiu la nuoba capital, [[Brasília]], i ampeçou un ambicioso plano de metas.
L gobierno de [[Jânio Quadros]] renunciou an 1961, gerando ua crise política que lhebó a la posse de [[Juan Goulart]]. Las reformas de base de Goulart gerórun grande tenson cun setores cunserbadores i melitares.
La derrubada de l persidente João Goulart, an 1.º de abril de 1964, ye un dibisor de augas na stória brasileira de l após-guerra. Ls acontecimientos posteriores solo ten serbido para fortalecer essa ampresson. L colapso de la democracie brasileira an 1964 fui l resultado de la falta de cunsenso político i de la ancapacidade de las eilites an ancontrar ua salida para la crise eiconómica i social.<ref name="skidmore1967_p15">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 15.</ref>
== Ditadura Melitar (1964-1985) ==
[[Ficheiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|left|300px|Manifestaçon pulas Diretas Yá, an 1984.]]
An 31 de márcio de 1964, un golpe melitar depós l persidente [[Juan Goulart]]. L regime melitar que se seguiu durou 21 anhos, marcados pula censura, supresson de dreitos políticos i represson a mobimientos de ouposiçon. L período mais duro fui l de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] (1968).
La reboluçon de 1964 fui feita puls melitares, mas cuntou cun apoio de setores cebiles. L purmeiro ato de l nuobo regime fui l Ato Anstitucional, que dou al poder eisecutibo amplos poderes para çtituir funcionales i cassar mandatos. L regime melitar anstaurou un modelo de zambolbimiento baseado na andustrializaçon i ne l capital strangeiro, mas tamien na represson política.<ref name="skidmore1967_p370">SKIDMORE, Thomas. ''Brasil: de Getúlio a Castelo''. p. 370.</ref>
Apesar de l chamado "milagre eiconómico" na década de 1970, l paíç anfrentou ua grande crise de la díbeda sterna i anflaçon. L porcesso de abiertura política ampeçou ne l gobierno de [[Ernesto Geisel]] i fui cuncluído cun [[José Sarney]], cul fin de l regime an 1985. Ne l final de l regime, la campanha de las "Diretas Yá" mobelizou milhones de brasileiros.
== Redemocratizaçon (1985-Persente) ==
{{carece de fuontes}}
[[Ficheiro:200 anos do Senado Federal (53454234104).jpg|thumb|right|300px|Promulgaçon de la Custituiçon de 1988.]]
An 1988, fui promulgada la nuoba Custituiçon Federal, garantindo amplos dreitos sociales i políticos, coincida cumo "Custituiçon Cidadana". An 1989, l paíç eilegeu diretamente sou persidente pula purmeira beç an quaije trinta anhos, lhebando [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] al poder. El sofriu ampeachment an 1992 por acusaçones de corrupçon, sendo sucedido por [[Itamar Franco]].
An 1994, l [[Plano Rial]], amplementado ne l gobierno de Itamar, cunseguiu cuntrolar la anflaçon i stabelizar la eiquenomie, permitindo la eileiçon de [[Fernando Anrique Cardoso]] (1995-2002).
Mais tarde, ls gobiernos de [[Lula da Silva]] (2003-2010) i [[Dilma Rousseff]] (2011-2016) focórun-se na reduçon de la zeigualdade social i na projeçon anternacional. Apuis de un processo de ampeachment de Dilma an 2016, l paíç passou por anhos de anstabilidade política i anfrentou ua crise sanitária durante la pandemia de COVID-19. An 2022, Lula da Silva fui eileito persidente pula terceira beç.
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* FAUSTO, Boris. '''História do Brasil'''. 12. ed. San Paulo: Eiditora de la Ounibersidade de San Paulo, 2006.
* HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I: A Época Colonial. Volume 1: Do Descobrimento à Expansão Territorial. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Volume I: Colonial Latin America. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* FERNANDES, Florestan. "Antecedentes indígenas: organização social das tribos tupis". In: HOLANDA, Sérgio Buarque de (dir.). '''História Geral da Civilização Brasileira'''. Tomo I, vol. 1. Rio de Janeiro: Bertrand Brasil, 2007.
* HEMMING, John. "The Indians of Brazil in 1500". In: BETHELL, Leslie (ed.). '''The Cambridge History of Latin America'''. Vol. I. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
* RIBEIRO, João. '''História do Brasil'''. 1. ed. Rio de Janeiro: Fundação Darcy Ribeiro, 2013.
* SKIDMORE, Thomas. '''Brasil: de Getúlio a Castelo (1930-1964)'''. 14. ed. Rio de Janeiro: Paz e Terra, 2007.
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.brasil.gov.br Páigina oufecial de l Gobierno Brasileiro] (an pertués)
* [http://www.ibge.gov.br IBGE - Anstituto Brasileiro de Geografie i Estatística] (an pertués)
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[Catadorie:Brasil]]
qvoc6zxgczhimfj0ffb4sf2x0srylk4
Brasil
0
1276
108847
108835
2026-11-09T12:29:08Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Stória */
108847
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | República Federatiba de l Brasil
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|130px]]<br />[[Fexeiro:Coat of arms of Brazil.svg|110px]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:LocationBrazil.png|270px]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Capital
| [[Brasília]]
|-
! Cidade mais populosa
| [[San Poulo]]
|-
! Forma de goberno
| [[República]] federal persidencialista
|-
! Presidente
| [[Luiz Inácio Lula da Silva]]
|-
! Ária
| 8.515.767,049 km²
|-
! Populaçon (Censo 2022)
| 203.062.512 hab.
|-
! Densidade
| 23,8 hab./km²
|-
! Gentílico
| brasileiro
|-
! Moeda
| [[Real]]
|-
! Fuso horairo
| UTC−2 a UTC−5
|-
! Código de paíç
| +55
|}
'''Brasil''', oufecialmente '''República Federatiba de l Brasil''', ye un paíç lhocalizado na [[América de l Sul]]. Ten ua ária de 8.515.767,049 km² i ye la nacion más ouriental de l cuntinente amaricano.<ref name="ibge-area">«Área territorial brasileira». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L território brasileiro ye delemitado a norte por [[Benezuela]], [[Guiana]], [[Suriname]] i [[Guiana Francesa]]; a sul por [[Ouruguai]]; a oeste por [[Bolíbia]] i [[Peru]]; a sudoeste por [[Argentina]] i [[Paraguai]]; a noroeste por [[Colómbia]] i a lheste pul [[Ouceano Atlántico]].
Ye l maior paíç de la [[América Latina]] i l quinto ne l mundo. Ten 20% de la biodibersidade global i la maior parte de la [[Floresta Amazónica]]. Anque seia mui populoso (203 milhones de habitantes ne l Censo de 2022), ye pouco poboado (23,8 hab./km²), cun sue populaçon cuncentrada ne l lhitoral atlántico.<ref name="ibge-pop">«Censo 2022: População e domicílios». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> Fui quelonizado por [[Pertual]] i ye l único paíç de lhéngua pertuesa de las Américas. Tamien ye l maior paíç an númaro de católicos nominales ne l mundo i ua de las sociadades más multirraciales de l planeta, formada por çcendentes d'ouropeus, andígenas, africanos i asiáticos.
== Stória ==
=== Período Quelonial (1500–1822) ===
L território que hoije ye l Brasil era habitado por miles de pobos andígenas, çtribuídos percipalmente an dous grandes grupos: ls tupis-guaranis (na cuosta) i ls tapuias (ne l anterior). An 22 de abril de 1500, l nabegador pertués [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta sul de la Bahia.<ref name="fausto_colonia">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 30-41.</ref> Ne ls purmeiros trinta anhos, la percipal atebidade eiconómica fui la straçon de l pau-brasil, feita percipalmente atrabeç de l scambo cun ls andígenas.<ref name="fausto_colonia"></ref>
[[File:Pintura sobre a primeira missa no Brasil.jpg|thumb|left|300px|La purmeira missa no Brasil, pintura de Victor Meirelles.]]
Para garantir la posse de la tierra i ampeçar la colonizaçon, la Corona pertuesa debediu l território an capitanias hereditárias an 1534. Inda assi, solo las capitanias de Pernambuco i San Bicente prosperórun. An 1549, fui criado l Gobierno Geral, cul purmeiro gouernador Tomé de Sousa, que fundou la cidade de San Salbador.<ref name="fausto_governo">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 43-47.</ref> L purmeiro seclo de colonizaçon fui dominado pula porduçon de canha-de-açúcar ne l Nordeste, baseada ne l sistema de ''plantation'' i ne l trabalho scrabo africano. Ls andígenas fúrun einicialmente scrabizados, mas la catástrofe demográfica causada por malinas ouropeias lhebó a la amportaçon massiba de africanos.<ref name="fausto_escravidao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 48-54.</ref>
[[File:Slavery in Brazil, by Jean-Baptiste Debret (1768-1848).jpg|thumb|right|300px|La scrabidon ne l Brasil, representada por Jean-Baptiste Debret.]]
Ne l seclo XVII, l Brasil fui palco de las ambasones houlandesas (1624-1625 na Bahia i 1630-1654 an Pernambuco), que fúrun derrotadas por ua frentes de luso-brasileiros.<ref name="fausto_holanda">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 84-90.</ref> Ne l final de l seclo XVII, la çcubierta de ouro i diamantes na region de Minas Gerais zaprendiu l'eixo eiconómico pa l Centro-Sul, Zamor l Rio de Janeiro, que se tornou la capital de la Colónia an 1763. La mineraçon trouxe ua sociadade mais ourbana i la criçon de l'ampeço dua burocracia fiscal.<ref name="fausto_ouro">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 98-106.</ref>
L seclo XVIII tubo dibersos mobimientos de rebeldie contra la Corona, cumo la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789) i la Conjuraçon de l Alfaiates (1798), anfluenciados puls eideales de la Reboluçon Francesa i de la andependéncia de ls Stados Unidos.<ref name="fausto_revoltas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 113-120.</ref> An 1808, fugindo de las tropas de Napoleão, la família real pertuesa trasferiu-se pa l Brasil, abrindo ls portos a las naçones amigas i colocando fin al pacto colonial.<ref name="fausto_1808">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 120-129.</ref>
=== Andependéncia i Purmeiro Reinado (1822–1831) ===
An 7 de setembre de 1822, l príncepe regente [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro]] proclamou la andependéncia de l Brasil, sendo acramado amperador. Ls purmeiros anhos fúrun marcados por lhuitas nas porbíncias contra la resisténcia pertuesa, percipalmente na Bahia, ne l Pará i ne l Piauí.<ref name="fausto_primeiro">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 143-146.</ref>
[[File:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|350px|La proclamaçon de la andependéncia, representada por Pedro Américo.]]
An 1823, la Assembléia Custituinte fui dissolbida por D. Pedro I, que outorgou la Custituiçon de 1824. Esta carta stablecie ua monarquia custitucional, criaba l Poder Moderador (que daba amplos poderes al amperador) i stablecie l boto censitário (baseado na renda).<ref name="fausto_constituicao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 149-152.</ref> An 1824, eclodiu la [[Confederaçon de l Eiquador]] an Pernambuco, un mobimiento republicano i federalista que fui duoramente reprimido. L Purmeiro Reinado tamien anfrentou la Guerra de la Cisplatina (1825-1828), que resultou na andependéncia de l Ouruguai. L'ampopularidade crecente lhebó D. Pedro I a abdicar an 7 de abril de 1831.<ref name="fausto_abdicacao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 154-158.</ref>
=== Período Regencial (1831–1840) ===
Cumo l heirdeiro D. Pedro II tenie solo 5 anhos, l paíç fui gobernado por regentes. Este fui un de ls períodos mais agitados de la stória, marcado por ua crise de lhigitimidade i por ua série de reboltas probinciales que ameaçórun la ounidade territorial.<ref name="fausto_regencia">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 159-171.</ref> Las percipales reboltas fúrun:
* '''Cabanhaige (1835–1840):''' Ne l Pará, ua rebolta popular de índios, mestiços i scrabos contra las eilites lhocales, que resultou an mais de 30 mil muortes.
* '''Revoluçon Farroupilha (1835–1845):''' Ne l Riu Grande de l Sul, ua rebolta de ls estancieiros contra ls ampuostos i la falta d'outonomie, que proclamou la República de Piratini.
* '''Sabinada (1837–1838):''' Na Bahia, ua rebolta de la classe média i melitares que querien ua república até la maioridade de D. Pedro II.
* '''Balaiada (1838–1841):''' Ne l Maranhon, ua rebolta popular de pobres, scrabos fugidos i artesones.
An 1834, l Ato Adicional tentou çcentralizar l poder, criando assembléias legislatibas probinciales, mas sin muitos recursos. An 1840, para pacificar l paíç, ls lhiberales articulórun l "Golpe de la Maioridade", declarando D. Pedro II maior d'eidade als 14 anhos.<ref name="fausto_maioridade">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 171-173.</ref>
=== Segundo Reinado (1840–1889) ===
L Segundo Reinado fui l período mais lhongo i stábel de l Ampério. L paíç stableciu un sistema parlamentar "a las abessas", adonde l Amperador scolhia l persidente de l Cunseilho de Menistros i podie dissolber la Cámara. Ls dous percipales partidos, l Cunserbador (Saquaremas) i l Lhiberal (Lhuzias), alternában-se ne l poder.<ref name="fausto_segundo">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 173-186.</ref>
[[File:Retrato do Imperador Dom Pedro II.jpg|thumb|right|300px|D. Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L'eiquenomie fui dominada pul [[café]]. Ampeçou ne l Bal de l Paraíba (Riu de Janeiro i Minas Gerais) i depuis se spandiu pa l Oeste Paulista. L café gerou ua grande acumulaçon de capital, custruçon de camios de fierro i atraiu milhares de eimigrantes ouropeus (percipalmente eitalianos) a partir de la década de 1870.<ref name="fausto_cafe">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 186-208.</ref>
[[File:Slaves in coffee farm by marc ferrez 1885.jpg|thumb|left|300px|Scrabos nunha fazenda de café, fotografia de Marc Ferrez, circa 1885.]]
An 1850, sob presson británica, fui promulgada la Lei Eisébio de Queirós, que proibiu efetibamente l tráfico transatlántico de scrabos. Ne l mesmo anho, la Lei de Tierras stableciu que las tierras públicas solo poderien ser adquiridas por cumpra, para eibitar que eimigrantes i pobres se tornassen pequeinhos propietários.<ref name="fausto_trafico">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 192-197.</ref>
Ne l ámbito sterno, l Brasil anfrentou la '''Guerra de l Paraguai''' (1864–1870), la maior guerra sul-amaricana. L cunflito tubo causas cumplexas, cumo çputas pulas frunteiras i lhougo pul mercado de l Prata. La guerra tubo cunsequéncias perfundas, tenendo debelitado l Paraguai i fortalecido l Eisército Brasileiro. La necidade de recrutar suldados lhebó a la ancluson de scrabos, l que acerbou las tensones subre la scrabidon.<ref name="fausto_guerra">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 208-236.</ref>
La scrabidon fui abolida de forma gradual: la Lei de l Bentre Lhibre (1871) lhibartou ls filhos de scrabas, la Lei de ls Sexagenários (1885) lhibartou ls mais bielhos i la [[Lhei Áurea]] (13 de maio de 1888) aboliu la scrabidon cumpletamente. L'abolicion nun andenizou ls fazendeiros, l que gerou un porfundo çcontentamiento antre las eilites agrárias.<ref name="fausto_abolicao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 236-243.</ref>
=== Purmeira República (1889–1930) ===
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar lhiderado pul Marechal Deodoro de la Fonseca depós l Amperador, i l Brasil tornou-se ua República Federal.<ref name="fausto_republica">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 243-249.</ref>
[[File:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|thumb|right|350px|La Proclamaçon de la República, pintura de Benedito Calixto (1893).]]
La purmeira fase de la República (coincida cumo República Bielha) fui dominada puls grandes propietários de tierra (coroneles) i puls interesses de l café. L sistema político, coincido cumo "política de ls gouernadores" i "café cun lheite", alternaba na persidéncia políticos de San Paulo i Minas Gerais.<ref name="fausto_republica_velha">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 261-275.</ref> Ne l final de la década de 1920, la crise eiconómica mundial i l zcontentamiento social i melitar precipitan la Reboluçon de 1930.
=== Era Bargas (1930–1945) ===
[[Getúlio Bargas]] lhiderou la Reboluçon de 1930, zamcadeando l poder de las ouligarquias de San Paulo i Minas. An 1937, cul apoio de las fuorças armadas, Bargas deu un golpe i stableciu l "Estado Nuobo", ua ditadura. L regime de Bargas fui marcado pula centralizaçon de l poder, pula criaçon de la legislación trabalhista (cumo la CLT) i pul stimulo a la andustrializaçon, mas tamien por ua dura represson als opositores políticos i a la lhiberdade de spresson.<ref name="fausto_vargas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 329-389.</ref>
[[File:Getúlio Vargas em comício da Aliança Liberal (037SL05040).jpg|thumb|left|350px|Getúlio Vargas nun comício de l Aliança Liberal (1930).]]
Bargas fui deposto an 1945, trazendo ua nuoba fase democrática.
=== Ditadura Melitar (1964–1985) ===
An 1964, un golpe melitar depós l persidente João Goulart, acusado de stár a promover reformas de base cun bies socialista. L regime melitar, que durou 21 anhos, reprimiu las lhiberdades cebiles, anstaurou la censura i outilizou la tortura contra opositores. L paíç bibeu l chamado "Milagre Eiconómico" ne ls anhos 1970, mas cul custo de l'oumiento de la cuncentraçon de renda i de la díbeda sterna.<ref name="fausto_ditadura">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 463-512.</ref>
[[File:Manifestação estudantil contra a Ditadura Militar 98.tif|thumb|right|300px|Suldado de la Ditadura Melitar an patrulha nas rues, 1968.]]
L mobimiento de las "Dreitas Já", an 1984, pressonou pul retorno de las eileiçones diretas pa persidente, marcando l'ampeço de la redemocratizaçon. L purmeiro persidente cebil apuis de l regime fui Tancredo Nebes, mas este faleciu antes de tomar posse, sendo sucedido por José Sarney.<ref name="fausto_sarney">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 517-526.</ref>
=== Nuoba República (1985–persente) ===
An 1988, fui promulgada la "Custituiçon Cidadana", que garantiu amplos dreitos sociales i políticos, mudando l paíç para siempre. La eiquenomie fui marcada por anflaçon hasta que l Plano Rial, an 1994, stableciu la moeda atual, l [[Real]], i trouxe stablidade eiconómica. Ls anhos 1990 fúrun marcados pula stabilizaçon de la democracie, cun altarnáncia de poder antre partidos de centra-squierda i centra-dreita, i por abanços an políticas sociales. Ne l seclo XXI, l Brasil tornou-se ua de las percipales eiquenomies de l mundo, anfrentando zafios cumo la çigualdade social i la defesa de l meio ambiente.<ref name="fausto_nova">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 526-550.</ref>
== Geografie ==
L Brasil ten ua ária de 8,5 milhones de km² i ye l quinto maior paíç de l mundo. La sue geografie ye dibersa, ancluindo la Bacia Amazónica, l Pantanal, l Cerrado i la Mata Atlántica.<ref name="ibge-area"></ref>
== Política i goberno ==
L Brasil ye ua república federal persidencialista. L paíç stá debedido an 26 stados i un Çtrito Federal, adonde queda la capital, [[Brasília]]. L atual persidente ye [[Luiz Inácio Lula da Silva]], eileito an 2022.<ref name="governo">«Estrutura do Estado brasileiro». Governo do Brasil. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Eiquenomie ==
L Brasil ye la maior eiquenomie de la América Latina i la nona maior de l mundo, cun un PIB de cerca de 2,19 bilhones de dólares.<ref name="worldbank">«Brazil Overview». World Bank. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L paíç ye un de ls maiores porductores mundiales de café, soja, canha-de-açúcar, minério de ferro i petróleo.
== Demografie ==
Segundo l Censo de 2022, l Brasil ten 203.062.512 habitantes. La maiorie de la populaçon ye urbana (87,4%) i bibe nas regiones Sudeste i Nordeste. Las maiores cidades son [[San Poulo]], [[Riu de Janeiro]], [[Brasília]], [[Salbador]], [[Fortaleza]] i [[Belo Hourizonte]].<ref name="ibge-pop"></ref>
=== Eiducaçon i salude ===
L Brasil ten un sistema de salude pública ounibersal, l [[SUS]] (Sistema Único de Salude). Na eiducaçon, l paíç ten un sistema de ansino público i pribado, cun amportantes zafios de qualidade i acesso.<ref name="sus">«Sistema Único de Saúde». Ministério da Saúde. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
=== Religiones ===
L Brasil ye l maior paíç católico de l mundo, mas l númaro de eibangélicos ten crecido mui nas redadeiras décadas. Tamien eisisten prácticas de religiones africanas, cumo l Candomblé i la Umbanda.<ref name="religiao">«Censo 2022: Religião». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Hino Nacional Brasileiro ==
''(Nota: L purmeiro stribilho de l'hino nun stá mais an uso atualmente).''
'''Lhetra oureginal (Pertués):'''
Ouviram do Ipiranga as margens plácidas
De um povo heroico o brado retumbante,
E o sol da liberdade, em raios fúlgidos,
Brilhou no céu da pátria nesse instante.
Se o penhor dessa igualdade
Conseguimos conquistar com braço forte,
Em teu seio, ó liberdade,
Desafia o nosso peito a própria morte!
'''Traduçon Mirandesa:'''
Oubiran de l Ipiranga las bordas plácidas
Dun pobo heiróico l brado retumbante,
I l sol de la lhibardade, an centeilhas fúlgidas,
Brilhou ne l cielo de la pátria nesse anstante.
Se l penhor dessa eigualdade
Cunseguimos cunquistar cun braço fuorte,
An tou peito, ó lhibardade,
Zafia l nuosso peito la própia muorte!
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, un suonho antenso, un centeilha bíbido,
D’amor i de sperança a la tierra çce,
Se an tou formoso cielo, risonho i lhímpido,
L’eimaige de l Cruzeiro resplandece.
Gigante pula própia natureza,
Sós guapo, sós fuorte, ampábido colosso,
I l tou feturo spelha essa grandeza.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
Deitado eternamente an berço spléndido,
Al sonido de l mar i a la luç de l cielo perfundo,
Fulguras, ó Brasil, floron de la América,
Eiluminado al sol de l Nuobo Mundo!
De l que a tierra mais garrida
Tous risonhos, guapos campos ténen mais flores,
Nuossos bosques ténen mais bida,
Nuossa bida ne l tou peito mais amores.
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, d’amor eiterno seia símbolo
L lhábaro qu’ostentas strelhado,
I diga l berde-lhouro dessa flámula
Paç ne l feturo i glória ne l passado.
Mas se argues de la justícia la claba fuorte,
Berás qu’un filho tou nun foge a la lhuita,
Nin teme, quien t’adora, la própia muorte.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
== Organizaçon político-admenistratiba ==
L território de l Brasil stá debedido an 27 ounidades federatibas (OF): 26 stados i un Çtrito Federal.<ref name="unidades">«Estados do Brasil». Guiadoturista.net. Cunsultado an 17 de márcio de 2012.</ref>
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|-
! OF !! Sigla !! Capital !! Region
|-
| 1 || [[Acre|AC]] || [[Riu Branco]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 2 || [[Alagoas|AL]] || [[Maceió]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 3 || [[Amapá|AP]] || [[Macapá]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 4 || [[Amazonas (stado)|AM]] || [[Manaus]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 5 || [[Baía|BA]] || [[Salbador]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 6 || [[Ceará|CE]] || [[Fortaleza]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 7 || [[Sprito Santo|ES]] || [[Vitória]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 8 || [[Goiás|GO]] || [[Goiánia]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 9 || [[Maranhon|MA]] || [[San Lhuís]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 10 || [[Mato Grosso|MT]] || [[Cuiabá]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 11 || [[Mato Grosso de l Sul|MS]] || [[Campo Grande]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 12 || [[Minas Giral|MG]] || [[Belo Hourizonte]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 13 || [[Pará|PA]] || [[Belém]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 14 || [[Paraíba|PB]] || [[João Pessoa]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 15 || [[Paraná|PR]] || [[Curitiba]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 16 || [[Pernambuco|PE]] || [[Recife]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 17 || [[Piauí|PI]] || [[Teresina]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 18 || [[Riu de Janeiro (stado)|RJ]] || [[Riu de Janeiro]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 19 || [[Riu Grande de l Norte|RN]] || [[Natal]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 20 || [[Riu Grande de l Sul|RS]] || [[Porto Alegre]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 21 || [[Rondónia|RO]] || [[Porto Bielho]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 22 || [[Roraima|RR]] || [[Buona Bista]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 23 || [[Santa Catarina|SC]] || [[Florianópolis]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 24 || [[San Poulo (stado)|SP]] || [[San Poulo]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 25 || [[Sergipe|SE]] || [[Aracaju]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 26 || [[Tocantines|TO]] || [[Palmas]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 27 || [[Çtrito Federal (Brasil)|DF]] || [[Brasília]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|}
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Paízes de la América de l Sul]]
hyf0d9vmkog3fpzftsm0sfy3o7qz0uy
108848
108847
2026-11-09T12:31:56Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Era Bargas (1930–1945) */
108848
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | República Federatiba de l Brasil
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|130px]]<br />[[Fexeiro:Coat of arms of Brazil.svg|110px]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:LocationBrazil.png|270px]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Capital
| [[Brasília]]
|-
! Cidade mais populosa
| [[San Poulo]]
|-
! Forma de goberno
| [[República]] federal persidencialista
|-
! Presidente
| [[Luiz Inácio Lula da Silva]]
|-
! Ária
| 8.515.767,049 km²
|-
! Populaçon (Censo 2022)
| 203.062.512 hab.
|-
! Densidade
| 23,8 hab./km²
|-
! Gentílico
| brasileiro
|-
! Moeda
| [[Real]]
|-
! Fuso horairo
| UTC−2 a UTC−5
|-
! Código de paíç
| +55
|}
'''Brasil''', oufecialmente '''República Federatiba de l Brasil''', ye un paíç lhocalizado na [[América de l Sul]]. Ten ua ária de 8.515.767,049 km² i ye la nacion más ouriental de l cuntinente amaricano.<ref name="ibge-area">«Área territorial brasileira». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L território brasileiro ye delemitado a norte por [[Benezuela]], [[Guiana]], [[Suriname]] i [[Guiana Francesa]]; a sul por [[Ouruguai]]; a oeste por [[Bolíbia]] i [[Peru]]; a sudoeste por [[Argentina]] i [[Paraguai]]; a noroeste por [[Colómbia]] i a lheste pul [[Ouceano Atlántico]].
Ye l maior paíç de la [[América Latina]] i l quinto ne l mundo. Ten 20% de la biodibersidade global i la maior parte de la [[Floresta Amazónica]]. Anque seia mui populoso (203 milhones de habitantes ne l Censo de 2022), ye pouco poboado (23,8 hab./km²), cun sue populaçon cuncentrada ne l lhitoral atlántico.<ref name="ibge-pop">«Censo 2022: População e domicílios». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> Fui quelonizado por [[Pertual]] i ye l único paíç de lhéngua pertuesa de las Américas. Tamien ye l maior paíç an númaro de católicos nominales ne l mundo i ua de las sociadades más multirraciales de l planeta, formada por çcendentes d'ouropeus, andígenas, africanos i asiáticos.
== Stória ==
=== Período Quelonial (1500–1822) ===
L território que hoije ye l Brasil era habitado por miles de pobos andígenas, çtribuídos percipalmente an dous grandes grupos: ls tupis-guaranis (na cuosta) i ls tapuias (ne l anterior). An 22 de abril de 1500, l nabegador pertués [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta sul de la Bahia.<ref name="fausto_colonia">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 30-41.</ref> Ne ls purmeiros trinta anhos, la percipal atebidade eiconómica fui la straçon de l pau-brasil, feita percipalmente atrabeç de l scambo cun ls andígenas.<ref name="fausto_colonia"></ref>
[[File:Pintura sobre a primeira missa no Brasil.jpg|thumb|left|300px|La purmeira missa no Brasil, pintura de Victor Meirelles.]]
Para garantir la posse de la tierra i ampeçar la colonizaçon, la Corona pertuesa debediu l território an capitanias hereditárias an 1534. Inda assi, solo las capitanias de Pernambuco i San Bicente prosperórun. An 1549, fui criado l Gobierno Geral, cul purmeiro gouernador Tomé de Sousa, que fundou la cidade de San Salbador.<ref name="fausto_governo">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 43-47.</ref> L purmeiro seclo de colonizaçon fui dominado pula porduçon de canha-de-açúcar ne l Nordeste, baseada ne l sistema de ''plantation'' i ne l trabalho scrabo africano. Ls andígenas fúrun einicialmente scrabizados, mas la catástrofe demográfica causada por malinas ouropeias lhebó a la amportaçon massiba de africanos.<ref name="fausto_escravidao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 48-54.</ref>
[[File:Slavery in Brazil, by Jean-Baptiste Debret (1768-1848).jpg|thumb|right|300px|La scrabidon ne l Brasil, representada por Jean-Baptiste Debret.]]
Ne l seclo XVII, l Brasil fui palco de las ambasones houlandesas (1624-1625 na Bahia i 1630-1654 an Pernambuco), que fúrun derrotadas por ua frentes de luso-brasileiros.<ref name="fausto_holanda">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 84-90.</ref> Ne l final de l seclo XVII, la çcubierta de ouro i diamantes na region de Minas Gerais zaprendiu l'eixo eiconómico pa l Centro-Sul, Zamor l Rio de Janeiro, que se tornou la capital de la Colónia an 1763. La mineraçon trouxe ua sociadade mais ourbana i la criçon de l'ampeço dua burocracia fiscal.<ref name="fausto_ouro">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 98-106.</ref>
L seclo XVIII tubo dibersos mobimientos de rebeldie contra la Corona, cumo la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789) i la Conjuraçon de l Alfaiates (1798), anfluenciados puls eideales de la Reboluçon Francesa i de la andependéncia de ls Stados Unidos.<ref name="fausto_revoltas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 113-120.</ref> An 1808, fugindo de las tropas de Napoleão, la família real pertuesa trasferiu-se pa l Brasil, abrindo ls portos a las naçones amigas i colocando fin al pacto colonial.<ref name="fausto_1808">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 120-129.</ref>
=== Andependéncia i Purmeiro Reinado (1822–1831) ===
An 7 de setembre de 1822, l príncepe regente [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro]] proclamou la andependéncia de l Brasil, sendo acramado amperador. Ls purmeiros anhos fúrun marcados por lhuitas nas porbíncias contra la resisténcia pertuesa, percipalmente na Bahia, ne l Pará i ne l Piauí.<ref name="fausto_primeiro">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 143-146.</ref>
[[File:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|350px|La proclamaçon de la andependéncia, representada por Pedro Américo.]]
An 1823, la Assembléia Custituinte fui dissolbida por D. Pedro I, que outorgou la Custituiçon de 1824. Esta carta stablecie ua monarquia custitucional, criaba l Poder Moderador (que daba amplos poderes al amperador) i stablecie l boto censitário (baseado na renda).<ref name="fausto_constituicao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 149-152.</ref> An 1824, eclodiu la [[Confederaçon de l Eiquador]] an Pernambuco, un mobimiento republicano i federalista que fui duoramente reprimido. L Purmeiro Reinado tamien anfrentou la Guerra de la Cisplatina (1825-1828), que resultou na andependéncia de l Ouruguai. L'ampopularidade crecente lhebó D. Pedro I a abdicar an 7 de abril de 1831.<ref name="fausto_abdicacao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 154-158.</ref>
=== Período Regencial (1831–1840) ===
Cumo l heirdeiro D. Pedro II tenie solo 5 anhos, l paíç fui gobernado por regentes. Este fui un de ls períodos mais agitados de la stória, marcado por ua crise de lhigitimidade i por ua série de reboltas probinciales que ameaçórun la ounidade territorial.<ref name="fausto_regencia">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 159-171.</ref> Las percipales reboltas fúrun:
* '''Cabanhaige (1835–1840):''' Ne l Pará, ua rebolta popular de índios, mestiços i scrabos contra las eilites lhocales, que resultou an mais de 30 mil muortes.
* '''Revoluçon Farroupilha (1835–1845):''' Ne l Riu Grande de l Sul, ua rebolta de ls estancieiros contra ls ampuostos i la falta d'outonomie, que proclamou la República de Piratini.
* '''Sabinada (1837–1838):''' Na Bahia, ua rebolta de la classe média i melitares que querien ua república até la maioridade de D. Pedro II.
* '''Balaiada (1838–1841):''' Ne l Maranhon, ua rebolta popular de pobres, scrabos fugidos i artesones.
An 1834, l Ato Adicional tentou çcentralizar l poder, criando assembléias legislatibas probinciales, mas sin muitos recursos. An 1840, para pacificar l paíç, ls lhiberales articulórun l "Golpe de la Maioridade", declarando D. Pedro II maior d'eidade als 14 anhos.<ref name="fausto_maioridade">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 171-173.</ref>
=== Segundo Reinado (1840–1889) ===
L Segundo Reinado fui l período mais lhongo i stábel de l Ampério. L paíç stableciu un sistema parlamentar "a las abessas", adonde l Amperador scolhia l persidente de l Cunseilho de Menistros i podie dissolber la Cámara. Ls dous percipales partidos, l Cunserbador (Saquaremas) i l Lhiberal (Lhuzias), alternában-se ne l poder.<ref name="fausto_segundo">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 173-186.</ref>
[[File:Retrato do Imperador Dom Pedro II.jpg|thumb|right|300px|D. Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L'eiquenomie fui dominada pul [[café]]. Ampeçou ne l Bal de l Paraíba (Riu de Janeiro i Minas Gerais) i depuis se spandiu pa l Oeste Paulista. L café gerou ua grande acumulaçon de capital, custruçon de camios de fierro i atraiu milhares de eimigrantes ouropeus (percipalmente eitalianos) a partir de la década de 1870.<ref name="fausto_cafe">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 186-208.</ref>
[[File:Slaves in coffee farm by marc ferrez 1885.jpg|thumb|left|300px|Scrabos nunha fazenda de café, fotografia de Marc Ferrez, circa 1885.]]
An 1850, sob presson británica, fui promulgada la Lei Eisébio de Queirós, que proibiu efetibamente l tráfico transatlántico de scrabos. Ne l mesmo anho, la Lei de Tierras stableciu que las tierras públicas solo poderien ser adquiridas por cumpra, para eibitar que eimigrantes i pobres se tornassen pequeinhos propietários.<ref name="fausto_trafico">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 192-197.</ref>
Ne l ámbito sterno, l Brasil anfrentou la '''Guerra de l Paraguai''' (1864–1870), la maior guerra sul-amaricana. L cunflito tubo causas cumplexas, cumo çputas pulas frunteiras i lhougo pul mercado de l Prata. La guerra tubo cunsequéncias perfundas, tenendo debelitado l Paraguai i fortalecido l Eisército Brasileiro. La necidade de recrutar suldados lhebó a la ancluson de scrabos, l que acerbou las tensones subre la scrabidon.<ref name="fausto_guerra">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 208-236.</ref>
La scrabidon fui abolida de forma gradual: la Lei de l Bentre Lhibre (1871) lhibartou ls filhos de scrabas, la Lei de ls Sexagenários (1885) lhibartou ls mais bielhos i la [[Lhei Áurea]] (13 de maio de 1888) aboliu la scrabidon cumpletamente. L'abolicion nun andenizou ls fazendeiros, l que gerou un porfundo çcontentamiento antre las eilites agrárias.<ref name="fausto_abolicao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 236-243.</ref>
=== Purmeira República (1889–1930) ===
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar lhiderado pul Marechal Deodoro de la Fonseca depós l Amperador, i l Brasil tornou-se ua República Federal.<ref name="fausto_republica">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 243-249.</ref>
[[File:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|thumb|right|350px|La Proclamaçon de la República, pintura de Benedito Calixto (1893).]]
La purmeira fase de la República (coincida cumo República Bielha) fui dominada puls grandes propietários de tierra (coroneles) i puls interesses de l café. L sistema político, coincido cumo "política de ls gouernadores" i "café cun lheite", alternaba na persidéncia políticos de San Paulo i Minas Gerais.<ref name="fausto_republica_velha">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 261-275.</ref> Ne l final de la década de 1920, la crise eiconómica mundial i l zcontentamiento social i melitar precipitan la Reboluçon de 1930.
=== Era Vargas (1930–1945) ===
[[Getúlio Vargas]] lhiderou la Reboluçon de 1930, zamcadeando l poder de las ouligarquias de San Paulo i Minas. An 1937, cul apoio de las fuorças armadas, Vargas deu un golpe i stableciu l "Estado Nuobo", ua ditadura. L regime de Vargas fui marcado pula centralizaçon de l poder, pula criaçon de la legislación trabalhista (cumo la CLT) i pul stimulo a la andustrializaçon, mas tamien por ua dura represson als opositores políticos i a la lhiberdade de spresson.<ref name="fausto_vargas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 329-389.</ref>
[[File:Getúlio Vargas em comício da Aliança Liberal (037SL05040).jpg|thumb|left|350px|Getúlio Vargas nun comício de l Aliança Liberal (1930).]]
Bargas fui deposto an 1945, trazendo ua nuoba fase democrática.
=== Ditadura Melitar (1964–1985) ===
An 1964, un golpe melitar depós l persidente João Goulart, acusado de stár a promover reformas de base cun bies socialista. L regime melitar, que durou 21 anhos, reprimiu las lhiberdades cebiles, anstaurou la censura i outilizou la tortura contra opositores. L paíç bibeu l chamado "Milagre Eiconómico" ne ls anhos 1970, mas cul custo de l'oumiento de la cuncentraçon de renda i de la díbeda sterna.<ref name="fausto_ditadura">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 463-512.</ref>
[[File:Manifestação estudantil contra a Ditadura Militar 98.tif|thumb|right|300px|Suldado de la Ditadura Melitar an patrulha nas rues, 1968.]]
L mobimiento de las "Dreitas Já", an 1984, pressonou pul retorno de las eileiçones diretas pa persidente, marcando l'ampeço de la redemocratizaçon. L purmeiro persidente cebil apuis de l regime fui Tancredo Nebes, mas este faleciu antes de tomar posse, sendo sucedido por José Sarney.<ref name="fausto_sarney">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 517-526.</ref>
=== Nuoba República (1985–persente) ===
An 1988, fui promulgada la "Custituiçon Cidadana", que garantiu amplos dreitos sociales i políticos, mudando l paíç para siempre. La eiquenomie fui marcada por anflaçon hasta que l Plano Rial, an 1994, stableciu la moeda atual, l [[Real]], i trouxe stablidade eiconómica. Ls anhos 1990 fúrun marcados pula stabilizaçon de la democracie, cun altarnáncia de poder antre partidos de centra-squierda i centra-dreita, i por abanços an políticas sociales. Ne l seclo XXI, l Brasil tornou-se ua de las percipales eiquenomies de l mundo, anfrentando zafios cumo la çigualdade social i la defesa de l meio ambiente.<ref name="fausto_nova">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 526-550.</ref>
== Geografie ==
L Brasil ten ua ária de 8,5 milhones de km² i ye l quinto maior paíç de l mundo. La sue geografie ye dibersa, ancluindo la Bacia Amazónica, l Pantanal, l Cerrado i la Mata Atlántica.<ref name="ibge-area"></ref>
== Política i goberno ==
L Brasil ye ua república federal persidencialista. L paíç stá debedido an 26 stados i un Çtrito Federal, adonde queda la capital, [[Brasília]]. L atual persidente ye [[Luiz Inácio Lula da Silva]], eileito an 2022.<ref name="governo">«Estrutura do Estado brasileiro». Governo do Brasil. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Eiquenomie ==
L Brasil ye la maior eiquenomie de la América Latina i la nona maior de l mundo, cun un PIB de cerca de 2,19 bilhones de dólares.<ref name="worldbank">«Brazil Overview». World Bank. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L paíç ye un de ls maiores porductores mundiales de café, soja, canha-de-açúcar, minério de ferro i petróleo.
== Demografie ==
Segundo l Censo de 2022, l Brasil ten 203.062.512 habitantes. La maiorie de la populaçon ye urbana (87,4%) i bibe nas regiones Sudeste i Nordeste. Las maiores cidades son [[San Poulo]], [[Riu de Janeiro]], [[Brasília]], [[Salbador]], [[Fortaleza]] i [[Belo Hourizonte]].<ref name="ibge-pop"></ref>
=== Eiducaçon i salude ===
L Brasil ten un sistema de salude pública ounibersal, l [[SUS]] (Sistema Único de Salude). Na eiducaçon, l paíç ten un sistema de ansino público i pribado, cun amportantes zafios de qualidade i acesso.<ref name="sus">«Sistema Único de Saúde». Ministério da Saúde. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
=== Religiones ===
L Brasil ye l maior paíç católico de l mundo, mas l númaro de eibangélicos ten crecido mui nas redadeiras décadas. Tamien eisisten prácticas de religiones africanas, cumo l Candomblé i la Umbanda.<ref name="religiao">«Censo 2022: Religião». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Hino Nacional Brasileiro ==
''(Nota: L purmeiro stribilho de l'hino nun stá mais an uso atualmente).''
'''Lhetra oureginal (Pertués):'''
Ouviram do Ipiranga as margens plácidas
De um povo heroico o brado retumbante,
E o sol da liberdade, em raios fúlgidos,
Brilhou no céu da pátria nesse instante.
Se o penhor dessa igualdade
Conseguimos conquistar com braço forte,
Em teu seio, ó liberdade,
Desafia o nosso peito a própria morte!
'''Traduçon Mirandesa:'''
Oubiran de l Ipiranga las bordas plácidas
Dun pobo heiróico l brado retumbante,
I l sol de la lhibardade, an centeilhas fúlgidas,
Brilhou ne l cielo de la pátria nesse anstante.
Se l penhor dessa eigualdade
Cunseguimos cunquistar cun braço fuorte,
An tou peito, ó lhibardade,
Zafia l nuosso peito la própia muorte!
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, un suonho antenso, un centeilha bíbido,
D’amor i de sperança a la tierra çce,
Se an tou formoso cielo, risonho i lhímpido,
L’eimaige de l Cruzeiro resplandece.
Gigante pula própia natureza,
Sós guapo, sós fuorte, ampábido colosso,
I l tou feturo spelha essa grandeza.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
Deitado eternamente an berço spléndido,
Al sonido de l mar i a la luç de l cielo perfundo,
Fulguras, ó Brasil, floron de la América,
Eiluminado al sol de l Nuobo Mundo!
De l que a tierra mais garrida
Tous risonhos, guapos campos ténen mais flores,
Nuossos bosques ténen mais bida,
Nuossa bida ne l tou peito mais amores.
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, d’amor eiterno seia símbolo
L lhábaro qu’ostentas strelhado,
I diga l berde-lhouro dessa flámula
Paç ne l feturo i glória ne l passado.
Mas se argues de la justícia la claba fuorte,
Berás qu’un filho tou nun foge a la lhuita,
Nin teme, quien t’adora, la própia muorte.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
== Organizaçon político-admenistratiba ==
L território de l Brasil stá debedido an 27 ounidades federatibas (OF): 26 stados i un Çtrito Federal.<ref name="unidades">«Estados do Brasil». Guiadoturista.net. Cunsultado an 17 de márcio de 2012.</ref>
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|-
! OF !! Sigla !! Capital !! Region
|-
| 1 || [[Acre|AC]] || [[Riu Branco]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 2 || [[Alagoas|AL]] || [[Maceió]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 3 || [[Amapá|AP]] || [[Macapá]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 4 || [[Amazonas (stado)|AM]] || [[Manaus]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 5 || [[Baía|BA]] || [[Salbador]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 6 || [[Ceará|CE]] || [[Fortaleza]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 7 || [[Sprito Santo|ES]] || [[Vitória]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 8 || [[Goiás|GO]] || [[Goiánia]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 9 || [[Maranhon|MA]] || [[San Lhuís]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 10 || [[Mato Grosso|MT]] || [[Cuiabá]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 11 || [[Mato Grosso de l Sul|MS]] || [[Campo Grande]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 12 || [[Minas Giral|MG]] || [[Belo Hourizonte]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 13 || [[Pará|PA]] || [[Belém]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 14 || [[Paraíba|PB]] || [[João Pessoa]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 15 || [[Paraná|PR]] || [[Curitiba]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 16 || [[Pernambuco|PE]] || [[Recife]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 17 || [[Piauí|PI]] || [[Teresina]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 18 || [[Riu de Janeiro (stado)|RJ]] || [[Riu de Janeiro]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 19 || [[Riu Grande de l Norte|RN]] || [[Natal]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 20 || [[Riu Grande de l Sul|RS]] || [[Porto Alegre]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 21 || [[Rondónia|RO]] || [[Porto Bielho]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 22 || [[Roraima|RR]] || [[Buona Bista]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 23 || [[Santa Catarina|SC]] || [[Florianópolis]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 24 || [[San Poulo (stado)|SP]] || [[San Poulo]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 25 || [[Sergipe|SE]] || [[Aracaju]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 26 || [[Tocantines|TO]] || [[Palmas]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 27 || [[Çtrito Federal (Brasil)|DF]] || [[Brasília]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|}
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Paízes de la América de l Sul]]
sz38ehgrytottidqjwloe8zvq5cdpnc
108849
108848
2026-11-09T12:32:21Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Era Vargas (1930–1945) */
108849
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | República Federatiba de l Brasil
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|130px]]<br />[[Fexeiro:Coat of arms of Brazil.svg|110px]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:LocationBrazil.png|270px]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Capital
| [[Brasília]]
|-
! Cidade mais populosa
| [[San Poulo]]
|-
! Forma de goberno
| [[República]] federal persidencialista
|-
! Presidente
| [[Luiz Inácio Lula da Silva]]
|-
! Ária
| 8.515.767,049 km²
|-
! Populaçon (Censo 2022)
| 203.062.512 hab.
|-
! Densidade
| 23,8 hab./km²
|-
! Gentílico
| brasileiro
|-
! Moeda
| [[Real]]
|-
! Fuso horairo
| UTC−2 a UTC−5
|-
! Código de paíç
| +55
|}
'''Brasil''', oufecialmente '''República Federatiba de l Brasil''', ye un paíç lhocalizado na [[América de l Sul]]. Ten ua ária de 8.515.767,049 km² i ye la nacion más ouriental de l cuntinente amaricano.<ref name="ibge-area">«Área territorial brasileira». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L território brasileiro ye delemitado a norte por [[Benezuela]], [[Guiana]], [[Suriname]] i [[Guiana Francesa]]; a sul por [[Ouruguai]]; a oeste por [[Bolíbia]] i [[Peru]]; a sudoeste por [[Argentina]] i [[Paraguai]]; a noroeste por [[Colómbia]] i a lheste pul [[Ouceano Atlántico]].
Ye l maior paíç de la [[América Latina]] i l quinto ne l mundo. Ten 20% de la biodibersidade global i la maior parte de la [[Floresta Amazónica]]. Anque seia mui populoso (203 milhones de habitantes ne l Censo de 2022), ye pouco poboado (23,8 hab./km²), cun sue populaçon cuncentrada ne l lhitoral atlántico.<ref name="ibge-pop">«Censo 2022: População e domicílios». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> Fui quelonizado por [[Pertual]] i ye l único paíç de lhéngua pertuesa de las Américas. Tamien ye l maior paíç an númaro de católicos nominales ne l mundo i ua de las sociadades más multirraciales de l planeta, formada por çcendentes d'ouropeus, andígenas, africanos i asiáticos.
== Stória ==
=== Período Quelonial (1500–1822) ===
L território que hoije ye l Brasil era habitado por miles de pobos andígenas, çtribuídos percipalmente an dous grandes grupos: ls tupis-guaranis (na cuosta) i ls tapuias (ne l anterior). An 22 de abril de 1500, l nabegador pertués [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta sul de la Bahia.<ref name="fausto_colonia">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 30-41.</ref> Ne ls purmeiros trinta anhos, la percipal atebidade eiconómica fui la straçon de l pau-brasil, feita percipalmente atrabeç de l scambo cun ls andígenas.<ref name="fausto_colonia"></ref>
[[File:Pintura sobre a primeira missa no Brasil.jpg|thumb|left|300px|La purmeira missa no Brasil, pintura de Victor Meirelles.]]
Para garantir la posse de la tierra i ampeçar la colonizaçon, la Corona pertuesa debediu l território an capitanias hereditárias an 1534. Inda assi, solo las capitanias de Pernambuco i San Bicente prosperórun. An 1549, fui criado l Gobierno Geral, cul purmeiro gouernador Tomé de Sousa, que fundou la cidade de San Salbador.<ref name="fausto_governo">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 43-47.</ref> L purmeiro seclo de colonizaçon fui dominado pula porduçon de canha-de-açúcar ne l Nordeste, baseada ne l sistema de ''plantation'' i ne l trabalho scrabo africano. Ls andígenas fúrun einicialmente scrabizados, mas la catástrofe demográfica causada por malinas ouropeias lhebó a la amportaçon massiba de africanos.<ref name="fausto_escravidao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 48-54.</ref>
[[File:Slavery in Brazil, by Jean-Baptiste Debret (1768-1848).jpg|thumb|right|300px|La scrabidon ne l Brasil, representada por Jean-Baptiste Debret.]]
Ne l seclo XVII, l Brasil fui palco de las ambasones houlandesas (1624-1625 na Bahia i 1630-1654 an Pernambuco), que fúrun derrotadas por ua frentes de luso-brasileiros.<ref name="fausto_holanda">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 84-90.</ref> Ne l final de l seclo XVII, la çcubierta de ouro i diamantes na region de Minas Gerais zaprendiu l'eixo eiconómico pa l Centro-Sul, Zamor l Rio de Janeiro, que se tornou la capital de la Colónia an 1763. La mineraçon trouxe ua sociadade mais ourbana i la criçon de l'ampeço dua burocracia fiscal.<ref name="fausto_ouro">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 98-106.</ref>
L seclo XVIII tubo dibersos mobimientos de rebeldie contra la Corona, cumo la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789) i la Conjuraçon de l Alfaiates (1798), anfluenciados puls eideales de la Reboluçon Francesa i de la andependéncia de ls Stados Unidos.<ref name="fausto_revoltas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 113-120.</ref> An 1808, fugindo de las tropas de Napoleão, la família real pertuesa trasferiu-se pa l Brasil, abrindo ls portos a las naçones amigas i colocando fin al pacto colonial.<ref name="fausto_1808">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 120-129.</ref>
=== Andependéncia i Purmeiro Reinado (1822–1831) ===
An 7 de setembre de 1822, l príncepe regente [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro]] proclamou la andependéncia de l Brasil, sendo acramado amperador. Ls purmeiros anhos fúrun marcados por lhuitas nas porbíncias contra la resisténcia pertuesa, percipalmente na Bahia, ne l Pará i ne l Piauí.<ref name="fausto_primeiro">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 143-146.</ref>
[[File:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|350px|La proclamaçon de la andependéncia, representada por Pedro Américo.]]
An 1823, la Assembléia Custituinte fui dissolbida por D. Pedro I, que outorgou la Custituiçon de 1824. Esta carta stablecie ua monarquia custitucional, criaba l Poder Moderador (que daba amplos poderes al amperador) i stablecie l boto censitário (baseado na renda).<ref name="fausto_constituicao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 149-152.</ref> An 1824, eclodiu la [[Confederaçon de l Eiquador]] an Pernambuco, un mobimiento republicano i federalista que fui duoramente reprimido. L Purmeiro Reinado tamien anfrentou la Guerra de la Cisplatina (1825-1828), que resultou na andependéncia de l Ouruguai. L'ampopularidade crecente lhebó D. Pedro I a abdicar an 7 de abril de 1831.<ref name="fausto_abdicacao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 154-158.</ref>
=== Período Regencial (1831–1840) ===
Cumo l heirdeiro D. Pedro II tenie solo 5 anhos, l paíç fui gobernado por regentes. Este fui un de ls períodos mais agitados de la stória, marcado por ua crise de lhigitimidade i por ua série de reboltas probinciales que ameaçórun la ounidade territorial.<ref name="fausto_regencia">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 159-171.</ref> Las percipales reboltas fúrun:
* '''Cabanhaige (1835–1840):''' Ne l Pará, ua rebolta popular de índios, mestiços i scrabos contra las eilites lhocales, que resultou an mais de 30 mil muortes.
* '''Revoluçon Farroupilha (1835–1845):''' Ne l Riu Grande de l Sul, ua rebolta de ls estancieiros contra ls ampuostos i la falta d'outonomie, que proclamou la República de Piratini.
* '''Sabinada (1837–1838):''' Na Bahia, ua rebolta de la classe média i melitares que querien ua república até la maioridade de D. Pedro II.
* '''Balaiada (1838–1841):''' Ne l Maranhon, ua rebolta popular de pobres, scrabos fugidos i artesones.
An 1834, l Ato Adicional tentou çcentralizar l poder, criando assembléias legislatibas probinciales, mas sin muitos recursos. An 1840, para pacificar l paíç, ls lhiberales articulórun l "Golpe de la Maioridade", declarando D. Pedro II maior d'eidade als 14 anhos.<ref name="fausto_maioridade">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 171-173.</ref>
=== Segundo Reinado (1840–1889) ===
L Segundo Reinado fui l período mais lhongo i stábel de l Ampério. L paíç stableciu un sistema parlamentar "a las abessas", adonde l Amperador scolhia l persidente de l Cunseilho de Menistros i podie dissolber la Cámara. Ls dous percipales partidos, l Cunserbador (Saquaremas) i l Lhiberal (Lhuzias), alternában-se ne l poder.<ref name="fausto_segundo">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 173-186.</ref>
[[File:Retrato do Imperador Dom Pedro II.jpg|thumb|right|300px|D. Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L'eiquenomie fui dominada pul [[café]]. Ampeçou ne l Bal de l Paraíba (Riu de Janeiro i Minas Gerais) i depuis se spandiu pa l Oeste Paulista. L café gerou ua grande acumulaçon de capital, custruçon de camios de fierro i atraiu milhares de eimigrantes ouropeus (percipalmente eitalianos) a partir de la década de 1870.<ref name="fausto_cafe">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 186-208.</ref>
[[File:Slaves in coffee farm by marc ferrez 1885.jpg|thumb|left|300px|Scrabos nunha fazenda de café, fotografia de Marc Ferrez, circa 1885.]]
An 1850, sob presson británica, fui promulgada la Lei Eisébio de Queirós, que proibiu efetibamente l tráfico transatlántico de scrabos. Ne l mesmo anho, la Lei de Tierras stableciu que las tierras públicas solo poderien ser adquiridas por cumpra, para eibitar que eimigrantes i pobres se tornassen pequeinhos propietários.<ref name="fausto_trafico">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 192-197.</ref>
Ne l ámbito sterno, l Brasil anfrentou la '''Guerra de l Paraguai''' (1864–1870), la maior guerra sul-amaricana. L cunflito tubo causas cumplexas, cumo çputas pulas frunteiras i lhougo pul mercado de l Prata. La guerra tubo cunsequéncias perfundas, tenendo debelitado l Paraguai i fortalecido l Eisército Brasileiro. La necidade de recrutar suldados lhebó a la ancluson de scrabos, l que acerbou las tensones subre la scrabidon.<ref name="fausto_guerra">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 208-236.</ref>
La scrabidon fui abolida de forma gradual: la Lei de l Bentre Lhibre (1871) lhibartou ls filhos de scrabas, la Lei de ls Sexagenários (1885) lhibartou ls mais bielhos i la [[Lhei Áurea]] (13 de maio de 1888) aboliu la scrabidon cumpletamente. L'abolicion nun andenizou ls fazendeiros, l que gerou un porfundo çcontentamiento antre las eilites agrárias.<ref name="fausto_abolicao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 236-243.</ref>
=== Purmeira República (1889–1930) ===
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar lhiderado pul Marechal Deodoro de la Fonseca depós l Amperador, i l Brasil tornou-se ua República Federal.<ref name="fausto_republica">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 243-249.</ref>
[[File:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|thumb|right|350px|La Proclamaçon de la República, pintura de Benedito Calixto (1893).]]
La purmeira fase de la República (coincida cumo República Bielha) fui dominada puls grandes propietários de tierra (coroneles) i puls interesses de l café. L sistema político, coincido cumo "política de ls gouernadores" i "café cun lheite", alternaba na persidéncia políticos de San Paulo i Minas Gerais.<ref name="fausto_republica_velha">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 261-275.</ref> Ne l final de la década de 1920, la crise eiconómica mundial i l zcontentamiento social i melitar precipitan la Reboluçon de 1930.
=== Era Vargas (1930–1945) ===
[[Getúlio Vargas]] lhiderou la Reboluçon de 1930, zamcadeando l poder de las ouligarquias de San Paulo i Minas. An 1937, cul apoio de las fuorças armadas, Vargas deu un golpe i stableciu l "Estado Nuobo", ua ditadura. L regime de Vargas fui marcado pula centralizaçon de l poder, pula criaçon de la legislación trabalhista (cumo la CLT) i pul stimulo a la andustrializaçon, mas tamien por ua dura represson als opositores políticos i a la lhiberdade de spresson.<ref name="fausto_vargas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 329-389.</ref>
[[File:Getúlio Vargas em comício da Aliança Liberal (037SL05040).jpg|thumb|left|350px|Getúlio Vargas nun comício de l Aliança Liberal (1930).]]
Vargas fui deposto an 1945, trazendo ua nuoba fase democrática.
=== Ditadura Melitar (1964–1985) ===
An 1964, un golpe melitar depós l persidente João Goulart, acusado de stár a promover reformas de base cun bies socialista. L regime melitar, que durou 21 anhos, reprimiu las lhiberdades cebiles, anstaurou la censura i outilizou la tortura contra opositores. L paíç bibeu l chamado "Milagre Eiconómico" ne ls anhos 1970, mas cul custo de l'oumiento de la cuncentraçon de renda i de la díbeda sterna.<ref name="fausto_ditadura">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 463-512.</ref>
[[File:Manifestação estudantil contra a Ditadura Militar 98.tif|thumb|right|300px|Suldado de la Ditadura Melitar an patrulha nas rues, 1968.]]
L mobimiento de las "Dreitas Já", an 1984, pressonou pul retorno de las eileiçones diretas pa persidente, marcando l'ampeço de la redemocratizaçon. L purmeiro persidente cebil apuis de l regime fui Tancredo Nebes, mas este faleciu antes de tomar posse, sendo sucedido por José Sarney.<ref name="fausto_sarney">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 517-526.</ref>
=== Nuoba República (1985–persente) ===
An 1988, fui promulgada la "Custituiçon Cidadana", que garantiu amplos dreitos sociales i políticos, mudando l paíç para siempre. La eiquenomie fui marcada por anflaçon hasta que l Plano Rial, an 1994, stableciu la moeda atual, l [[Real]], i trouxe stablidade eiconómica. Ls anhos 1990 fúrun marcados pula stabilizaçon de la democracie, cun altarnáncia de poder antre partidos de centra-squierda i centra-dreita, i por abanços an políticas sociales. Ne l seclo XXI, l Brasil tornou-se ua de las percipales eiquenomies de l mundo, anfrentando zafios cumo la çigualdade social i la defesa de l meio ambiente.<ref name="fausto_nova">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 526-550.</ref>
== Geografie ==
L Brasil ten ua ária de 8,5 milhones de km² i ye l quinto maior paíç de l mundo. La sue geografie ye dibersa, ancluindo la Bacia Amazónica, l Pantanal, l Cerrado i la Mata Atlántica.<ref name="ibge-area"></ref>
== Política i goberno ==
L Brasil ye ua república federal persidencialista. L paíç stá debedido an 26 stados i un Çtrito Federal, adonde queda la capital, [[Brasília]]. L atual persidente ye [[Luiz Inácio Lula da Silva]], eileito an 2022.<ref name="governo">«Estrutura do Estado brasileiro». Governo do Brasil. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Eiquenomie ==
L Brasil ye la maior eiquenomie de la América Latina i la nona maior de l mundo, cun un PIB de cerca de 2,19 bilhones de dólares.<ref name="worldbank">«Brazil Overview». World Bank. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L paíç ye un de ls maiores porductores mundiales de café, soja, canha-de-açúcar, minério de ferro i petróleo.
== Demografie ==
Segundo l Censo de 2022, l Brasil ten 203.062.512 habitantes. La maiorie de la populaçon ye urbana (87,4%) i bibe nas regiones Sudeste i Nordeste. Las maiores cidades son [[San Poulo]], [[Riu de Janeiro]], [[Brasília]], [[Salbador]], [[Fortaleza]] i [[Belo Hourizonte]].<ref name="ibge-pop"></ref>
=== Eiducaçon i salude ===
L Brasil ten un sistema de salude pública ounibersal, l [[SUS]] (Sistema Único de Salude). Na eiducaçon, l paíç ten un sistema de ansino público i pribado, cun amportantes zafios de qualidade i acesso.<ref name="sus">«Sistema Único de Saúde». Ministério da Saúde. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
=== Religiones ===
L Brasil ye l maior paíç católico de l mundo, mas l númaro de eibangélicos ten crecido mui nas redadeiras décadas. Tamien eisisten prácticas de religiones africanas, cumo l Candomblé i la Umbanda.<ref name="religiao">«Censo 2022: Religião». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Hino Nacional Brasileiro ==
''(Nota: L purmeiro stribilho de l'hino nun stá mais an uso atualmente).''
'''Lhetra oureginal (Pertués):'''
Ouviram do Ipiranga as margens plácidas
De um povo heroico o brado retumbante,
E o sol da liberdade, em raios fúlgidos,
Brilhou no céu da pátria nesse instante.
Se o penhor dessa igualdade
Conseguimos conquistar com braço forte,
Em teu seio, ó liberdade,
Desafia o nosso peito a própria morte!
'''Traduçon Mirandesa:'''
Oubiran de l Ipiranga las bordas plácidas
Dun pobo heiróico l brado retumbante,
I l sol de la lhibardade, an centeilhas fúlgidas,
Brilhou ne l cielo de la pátria nesse anstante.
Se l penhor dessa eigualdade
Cunseguimos cunquistar cun braço fuorte,
An tou peito, ó lhibardade,
Zafia l nuosso peito la própia muorte!
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, un suonho antenso, un centeilha bíbido,
D’amor i de sperança a la tierra çce,
Se an tou formoso cielo, risonho i lhímpido,
L’eimaige de l Cruzeiro resplandece.
Gigante pula própia natureza,
Sós guapo, sós fuorte, ampábido colosso,
I l tou feturo spelha essa grandeza.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
Deitado eternamente an berço spléndido,
Al sonido de l mar i a la luç de l cielo perfundo,
Fulguras, ó Brasil, floron de la América,
Eiluminado al sol de l Nuobo Mundo!
De l que a tierra mais garrida
Tous risonhos, guapos campos ténen mais flores,
Nuossos bosques ténen mais bida,
Nuossa bida ne l tou peito mais amores.
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, d’amor eiterno seia símbolo
L lhábaro qu’ostentas strelhado,
I diga l berde-lhouro dessa flámula
Paç ne l feturo i glória ne l passado.
Mas se argues de la justícia la claba fuorte,
Berás qu’un filho tou nun foge a la lhuita,
Nin teme, quien t’adora, la própia muorte.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
== Organizaçon político-admenistratiba ==
L território de l Brasil stá debedido an 27 ounidades federatibas (OF): 26 stados i un Çtrito Federal.<ref name="unidades">«Estados do Brasil». Guiadoturista.net. Cunsultado an 17 de márcio de 2012.</ref>
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|-
! OF !! Sigla !! Capital !! Region
|-
| 1 || [[Acre|AC]] || [[Riu Branco]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 2 || [[Alagoas|AL]] || [[Maceió]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 3 || [[Amapá|AP]] || [[Macapá]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 4 || [[Amazonas (stado)|AM]] || [[Manaus]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 5 || [[Baía|BA]] || [[Salbador]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 6 || [[Ceará|CE]] || [[Fortaleza]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 7 || [[Sprito Santo|ES]] || [[Vitória]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 8 || [[Goiás|GO]] || [[Goiánia]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 9 || [[Maranhon|MA]] || [[San Lhuís]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 10 || [[Mato Grosso|MT]] || [[Cuiabá]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 11 || [[Mato Grosso de l Sul|MS]] || [[Campo Grande]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 12 || [[Minas Giral|MG]] || [[Belo Hourizonte]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 13 || [[Pará|PA]] || [[Belém]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 14 || [[Paraíba|PB]] || [[João Pessoa]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 15 || [[Paraná|PR]] || [[Curitiba]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 16 || [[Pernambuco|PE]] || [[Recife]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 17 || [[Piauí|PI]] || [[Teresina]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 18 || [[Riu de Janeiro (stado)|RJ]] || [[Riu de Janeiro]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 19 || [[Riu Grande de l Norte|RN]] || [[Natal]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 20 || [[Riu Grande de l Sul|RS]] || [[Porto Alegre]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 21 || [[Rondónia|RO]] || [[Porto Bielho]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 22 || [[Roraima|RR]] || [[Buona Bista]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 23 || [[Santa Catarina|SC]] || [[Florianópolis]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 24 || [[San Poulo (stado)|SP]] || [[San Poulo]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 25 || [[Sergipe|SE]] || [[Aracaju]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 26 || [[Tocantines|TO]] || [[Palmas]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 27 || [[Çtrito Federal (Brasil)|DF]] || [[Brasília]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|}
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Paízes de la América de l Sul]]
83f2622qyn3pj95g0bch902r56tn2wl
108850
108849
2026-11-09T12:46:46Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Stória */
108850
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | República Federatiba de l Brasil
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|130px]]<br />[[Fexeiro:Coat of arms of Brazil.svg|110px]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:LocationBrazil.png|270px]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Capital
| [[Brasília]]
|-
! Cidade mais populosa
| [[San Poulo]]
|-
! Forma de goberno
| [[República]] federal persidencialista
|-
! Presidente
| [[Luiz Inácio Lula da Silva]]
|-
! Ária
| 8.515.767,049 km²
|-
! Populaçon (Censo 2022)
| 203.062.512 hab.
|-
! Densidade
| 23,8 hab./km²
|-
! Gentílico
| brasileiro
|-
! Moeda
| [[Real]]
|-
! Fuso horairo
| UTC−2 a UTC−5
|-
! Código de paíç
| +55
|}
'''Brasil''', oufecialmente '''República Federatiba de l Brasil''', ye un paíç lhocalizado na [[América de l Sul]]. Ten ua ária de 8.515.767,049 km² i ye la nacion más ouriental de l cuntinente amaricano.<ref name="ibge-area">«Área territorial brasileira». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L território brasileiro ye delemitado a norte por [[Benezuela]], [[Guiana]], [[Suriname]] i [[Guiana Francesa]]; a sul por [[Ouruguai]]; a oeste por [[Bolíbia]] i [[Peru]]; a sudoeste por [[Argentina]] i [[Paraguai]]; a noroeste por [[Colómbia]] i a lheste pul [[Ouceano Atlántico]].
Ye l maior paíç de la [[América Latina]] i l quinto ne l mundo. Ten 20% de la biodibersidade global i la maior parte de la [[Floresta Amazónica]]. Anque seia mui populoso (203 milhones de habitantes ne l Censo de 2022), ye pouco poboado (23,8 hab./km²), cun sue populaçon cuncentrada ne l lhitoral atlántico.<ref name="ibge-pop">«Censo 2022: População e domicílios». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> Fui quelonizado por [[Pertual]] i ye l único paíç de lhéngua pertuesa de las Américas. Tamien ye l maior paíç an númaro de católicos nominales ne l mundo i ua de las sociadades más multirraciales de l planeta, formada por çcendentes d'ouropeus, andígenas, africanos i asiáticos.
== Stória ==
=== Período Pré-Quelonial i Çcubrimiento ===
L território que hoije ye l Brasil era habitado por miles de pobos andígenas, çtribuídos an dous grandes grupos lhinguísticos i culturales: ls tupis-guaranis (que dominában quasi tola cuosta) i ls tapuias (que habitában l anterior). Estes pobos éran horticultores, caçadores i pescadores, i ancontrában-se nun mobimiento custante de migraçon para manter l'eiquilíbrio cun l meio ambiente.<ref name="holanda_colonia">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 1)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 83-98.</ref>
An 22 de abril de 1500, l nabegador pertués [[Pedro Álvares Cabral]] chegou a la cuosta sul de la Bahia, mais percisamente an Porto Seguro. Zde l purmeiro momento, surgiu un debate stórico subre la antencionalidade de l çcubrimiento: tenerie sido ua simples casualidade causada puls bientos, ó eisistirie un segredo de Estado i mapas prébios que andicassen l'eisisténcia de tierras a oeste? L que se sabe ye que la purmeira missa fui celebrada a 26 d'abril, i la tierra fui chamada de “Beracruz” i depuis “Santa Cruç”.<ref name="holanda_colonia"></ref>
[[File:Pintura sobre a primeira missa no Brasil.jpg|thumb|left|300px|La purmeira missa no Brasil, pintura de Victor Meirelles.]]
Ne ls purmeiros trinta anhos, la percipal atebidade eiconómica fui la straçon de l pau-brasil, feita percipalmente atrabeç de l scambo cun ls andígenas. Las purmeiras spediçones de reconhecimiento fúrun lhideradas por Cristóvão Jacques (1516-1519) i, mais tarde, por Martim Afonso de Sousa (1530-1533), que trouxe las purmeiras mudas de canha-de-açúcar i fondou la bila de San Bicente.<ref name="holanda_colonia"></ref>
=== Brasil Quelonial (1500–1808) ===
Para garantir la posse de la tierra i ampeçar la colonizaçon de fato, la Corona pertuesa debediu l território an 15 capitanias hereditárias an 1534, doando-las a fidalgos i burocratas. Inda assi, l sistema fracassou na maiorie de las regiones por falta de recursos, cunflitos cun ls andígenas i çtáncias. Solo las capitanias de Pernambuco (cul cultibo de canha-de-açúcar) i San Bicente (cun pouca canha mas ua sociadade más çtribuída) prosperórun.<ref name="holanda_capitanias">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 1)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 111-123.</ref>
An 1549, para centralizar l'administraçon, fui criado l Gobierno Geral, cul purmeiro gouernador Tomé de Sousa, que fondou la cidade de San Salbador. L purmeiro seclo de colonizaçon fui dominado pula porduçon de canha-de-açúcar ne l Nordeste, baseada ne l sistema de ''plantation'' (latifúndio, monocultura i scrabidon). Ls andígenas fúrun einicialmente scrabizados, mas la catástrofe demográfica causada por malinas ouropeias (cumo l sarampo i la baríola) i la recusa al trabalho cuntino lhebó a la amportaçon massiba de africanos scrabizados, qu'éran cunsiderados más resistentes i tenien maior capacidade técnica an metalurgia i pecuária.<ref name="fausto_escravidao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 48-54.</ref>
[[File:Slavery in Brazil, by Jean-Baptiste Debret (1768-1848).jpg|thumb|right|300px|La scrabidon ne l Brasil, representada por Jean-Baptiste Debret.]]
La sociadade quelonial era rigidamente heiraquizada, tenendo ne l topo ls senhores de engenho (que tenien grande poder político i eiconómico), seguidos pul clero, funcionários públicos, pequeinhos comerciantes i, na base, ls scrabos. La família patriarcal era l núcleo social, i la Eigreija Católica, atrabeç de las ordes relegiosas (specialmente ls jesuítas), tenie un papel fundamental na eiducaçon i na catequese, anfrentando frequentemente ls colonos subre la scrabidon andígena.<ref name="holanda_sociedade">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 2)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 65-74.</ref>
Ne l seclo XVII, l Brasil fui palco de las ambasones houlandesas (1624-1625 na Bahia i 1630-1654 an Pernambuco). Ls houlandeses, atrabeç de la Cumpanha de las Índias Oucidentales, oubtubírun sucesso eiconómico durante l gobierno de Maurício de Nassau, que melhurou l Recife i promobeu la toleráncia relegiosa. Inda assi, fúrun spulsos an 1654 passado la Insurreiçon Pernambucana, lhebada a cabo por heiroles cumo João Fernandes Vieira, André Vidal de Negreiros, Filipe Camarão i Henrique Dias.<ref name="holanda_invasoes">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 1)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 260-282.</ref>
Ne l final de l seclo XVII, la çcubierta de ouro i diamantes na region de Minas Gerais zaprendiu l'eixo eiconómico pa l Centro-Sul, Zamor l Rio de Janeiro, que se tornou la capital de la Colónia an 1763. La mineraçon trouxe ua sociadade mais ourbana, l'aumento de l cuntrole fiscal por parte de la Corona (atrabeç de las Casas de Fundiçon i de la Derrama) i l nacimiento de un mercado anterno mais ampulante.<ref name="holanda_ouro">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 1)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 98-110.</ref>
=== La Spanson Territorial i Tratados de Lhímites ===
[[File:Escravos procurando diamantes e ouro no Brasil Mawe 1822 (page 346 crop).jpg|thumb|left|300px|Scrabos procurando ouro i diamantes ne l Brasil, ilustraçon de 1822.]]
L seclo XVIII fui marcado pula spanson territorial para alhá de la lhinha de Tordesilhas, un porcesso que Sérgio Buarque de Holanda classefica cumo ua berdadeira “obra de antigraçon”. Ls respunsables por essa spanson fúrun ls ''bandeirantes'' paulistas, que se anternában pul sertão an busca de andígenas para scrabizar (percipalmente nas Missones de l Guairá i de l Tape) i, mais tarde, an busca de metales preciosos.<ref name="holanda_bandeiras">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 1)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 300-323.</ref>
Paralelamente, surgiran las ''monções'', spediçones fluviais quesadas por comerciantes i aberturantes que ligában San Paulo a las minas de Cuiabá i Mato Grosso, outelizando ls rios Tieté, Paraná i Paraguai. Ls paulistas tamien zampenhórun un papel crucial na ocupaçon de la Amazónia, spulsando franceses, angleses i houlandeses i stablecendo feitorias i missones relegiosas que garantiran la posse pertuesa de la region.<ref name="holanda_moncoes">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 1)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 335-350.</ref>
Para stablecer ls lhímites defenitibos antre las Américas Pertuesa i Spanhola, fúrun assinados dibersos tratados. L más amportante fui l Tratado de Madri (1750), negociado pul diplomata Alexandre de Gusmão, que adotou l percípio de l ''uti possidetis'' (l quen ocupa la tierra ten dreito a eilha), lhigitimando la spanson pertuesa. An 1777, l Tratado de Santo Ildefonso tentou resulber nuobos cunflitos, mas cul sacrifício de la Colónia de l Sacramento pa l Spanha.<ref name="holanda_tratados">HOLANDA, Sérgio Buarque de. ''Stória Giral de la Cebilizaçon Brasileira (Tomo I, Vol. 1)''. San Paulo: Bertrand Brasil, 2007. p. 396-412.</ref>
L seclo XVIII tubo tamien dibersos mobimientos de rebeldie contra la Corona, cumo la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789) i la Conjuraçon de l Alfaiates (1798), anfluenciados puls eideales de la Reboluçon Francesa i de la andependéncia de ls Stados Unidos. Esses mobimientos, anque fracassados, dmostrórun l zcontentamiento crecente cul domínio quelonial.<ref name="fausto_revoltas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 113-120.</ref>
=== La Transferéncia de la Corte i Andependéncia (1808–1822) ===
An 1808, fugindo de las tropas de Napoleão, la família real pertuesa trasferiu-se pa l Brasil, abrindo ls portos a las naçones amigas i colocando fin al pacto quelonial. L'abertura de ls portos, a 28 de janeiro de 1808, fui un eibento de magnitude stórica, quebrado l monopólio comercial pertués i antroduzindo l Brasil ne l sistema eiconómico capitalista anglófono.<ref name="fausto_1808">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 120-129.</ref>
An 1815, l Brasil fui eilebado a la catadorie de Reino Ounido a Pertual i Algarbes. Inda assi, la persença de la corte ne l Rio de Janeiro trouxe grandes çpesas i l'aumento de ls ampuostos, gerando çcontentamiento, specialmente an Pernambuco, adonde eclodiu la Reboluçon de 1817.<ref name="fausto_1808"></ref>
[[File:Pedro Américo - Independência ou Morte - Google Art Project.jpg|thumb|left|350px|La proclamaçon de la andependéncia, representada por Pedro Américo.]]
Passado la Reboluçon Liberal de l Porto (1820), D. João VI fui oubrigado a regressar a Pertual, deixando sou filho, D. Pedro, cumo Príncepe Regente. Las Cortes pertuesas tentórun recolonizar l Brasil, retirando la sue outonomie. D. Pedro, anspirado por José Bonifácio de Andrada i Silva i apoiado pulas eilites brasileiras, recusou-se a regressar (l “Dia de l Fico”, a 9 de janeiro de 1822) i, a 7 de setembre de 1822, proclamou la andependéncia de l Brasil.<ref name="fausto_primeiro">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 143-146.</ref>
=== Ampério de l Brasil (1822–1889) ===
An 1823, la Assembléia Custituinte fui dissolbida por D. Pedro I, que outorgou la Custituiçon de 1824. Esta carta stablecie ua monarquia custitucional, criaba l Poder Moderador (que daba amplos poderes al amperador) i stablecie l boto censitário (baseado na renda). L Purmeiro Reinado (1822-1831) fui marcado por crises políticas, cumo la [[Confederaçon de l Eiquador]] an Pernambuco, i pul zastroso resultado de la Guerra de la Cisplatina (1825-1828), que lhebó a la andependéncia de l Ouruguai. L'ampopularidade crecente lhebó D. Pedro I a abdicar an 7 de abril de 1831.<ref name="fausto_abdicacao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 154-158.</ref>
[[File:Retrato do Imperador Dom Pedro II.jpg|thumb|right|300px|D. Pedro II, amperador de l Brasil.]]
L Período Regencial (1831-1840) fui un de ls más agitados de la stória, marcado por ua crise de lhigitimidade i por ua série de reboltas probinciales que ameaçórun la ounidade territorial, cumo la Cabanhaige (Pará), la Revoluçon Farroupilha (Riu Grande de l Sul), la Sabinada (Bahia) i la Balaiada (Maranhon). An 1840, para pacificar l paíç, ls lhiberales articulórun l "Golpe de la Maioridade", declarando D. Pedro II maior d'eidade als 14 anhos.<ref name="fausto_regencia">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 159-171.</ref>
L Segundo Reinado (1840-1889) fui l período más lhongo i stábel de l Ampério. L paíç stableciu un sistema parlamentar "a las abessas". L'eiquenomie fui dominada pul [[café]], que gerou ua grande acumulaçon de capital, custruçon de camios de fierro i atraiu milhares de eimigrantes ouropeus. An 1850, sob presson británica, fui promulgada la Lei Eisébio de Queirós, proibindo l tráfico transatlántico de scrabos.<ref name="fausto_cafe">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 186-208.</ref>
[[File:Slaves in coffee farm by marc ferrez 1885.jpg|thumb|left|300px|Scrabos nunha fazenda de café, fotografia de Marc Ferrez, circa 1885.]]
Ne l ámbito sterno, l Brasil anfrentou la '''Guerra de l Paraguai''' (1864–1870), que tubo cunsequéncias perfundas, debelitando l Paraguai i fortalecendo l Eisército Brasileiro. Este fortalecimiento melitar, junto cul çcontentamiento de ls oufeciales cul Poder Cebil, tornou-se mais tarde ua amenaça política pa l Ampério (la “Queston Melitar”).<ref name="fausto_guerra">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 208-236.</ref>
La scrabidon fui abolida de forma gradual: la Lei de l Bentre Lhibre (1871), la Lei de ls Sexagenários (1885) i la [[Lhei Áurea]] (13 de maio de 1888). L'abolicion nun andenizou ls fazendeiros, l que gerou un porfundo çcontentamiento antre las eilites agrárias, que passórun a apoiar l republicanismo.<ref name="fausto_abolicao">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 236-243.</ref>
=== Purmeira República (1889–1930) ===
An 15 de nobembre de 1889, un golpe melitar lhiderado pul Marechal Deodoro de la Fonseca depós l Amperador, i l Brasil tornou-se ua República Federal.<ref name="fausto_republica">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 243-249.</ref>
[[File:Proclamação da República by Benedito Calixto 1893.jpg|thumb|right|350px|La Proclamaçon de la República, pintura de Benedito Calixto (1893).]]
La purmeira fase de la República (coincida cumo República Bielha) fui dominada puls grandes propietários de tierra (coroneles) i puls interesses de l café. L sistema político, coincido cumo "política de ls gouernadores" i "café cun lheite", alternaba na persidéncia políticos de San Paulo i Minas Gerais. Ne l final de la década de 1920, la crise eiconómica mundial i l zcontentamiento social i melitar precipitan la Reboluçon de 1930.<ref name="fausto_republica_velha">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 261-275.</ref>
=== Era Bargas (1930–1945) ===
[[Getúlio Bargas]] lhiderou la Reboluçon de 1930, zamcadeando l poder de las ouligarquias de San Paulo i Minas. An 1937, cul apoio de las fuorças armadas, Bargas deu un golpe i stableciu l "Estado Nuobo", ua ditadura. L regime de Bargas fui marcado pula centralizaçon de l poder, pula criaçon de la legislación trabalhista (cumo la CLT) i pul stimulo a la andustrializaçon, mas tamien por ua dura represson als opositores políticos i a la lhiberdade de spresson.<ref name="fausto_vargas">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 329-389.</ref>
[[File:Getúlio Vargas em comício da Aliança Liberal (037SL05040).jpg|thumb|left|350px|Getúlio Vargas nun comício de l Aliança Liberal (1930).]]
Bargas fui deposto an 1945, trazendo ua nuoba fase democrática.
=== Ditadura Melitar (1964–1985) ===
An 1964, un golpe melitar depós l persidente João Goulart, acusado de stár a promover reformas de base cun bies socialista. L regime melitar, que durou 21 anhos, reprimiu las lhiberdades cebiles, anstaurou la censura i outilizou la tortura contra opositores. L paíç bibeu l chamado "Milagre Eiconómico" ne ls anhos 1970, mas cul custo de l'oumiento de la cuncentraçon de renda i de la díbeda sterna.<ref name="fausto_ditadura">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 463-512.</ref>
[[File:Manifestação estudantil contra a Ditadura Militar 98.tif|thumb|right|300px|Suldado de la Ditadura Melitar an patrulha nas rues, 1968.]]
L mobimiento de las "Dreitas Já", an 1984, pressonou pul retorno de las eileiçones diretas pa persidente, marcando l'ampeço de la redemocratizaçon. L purmeiro persidente cebil apuis de l regime fui Tancredo Nebes, mas este faleciu antes de tomar posse, sendo sucedido por José Sarney.<ref name="fausto_sarney">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 517-526.</ref>
=== Nuoba República (1985–persente) ===
An 1988, fui promulgada la "Custituiçon Cidadana", que garantiu amplos dreitos sociales i políticos, mudando l paíç para siempre. La eiquenomie fui marcada por anflaçon hasta que l Plano Rial, an 1994, stableciu la moeda atual, l [[Real]], i trouxe stablidade eiconómica. Ls anhos 1990 fúrun marcados pula stabilizaçon de la democracie, cun altarnáncia de poder antre partidos de centra-squierda i centra-dreita, i por abanços an políticas sociales. Ne l seclo XXI, l Brasil tornou-se ua de las percipales eiquenomies de l mundo, anfrentando zafios cumo la çigualdade social i la defesa de l meio ambiente.<ref name="fausto_nova">FAUSTO, Boris. ''Stória de l Brasil''. San Paulo: Eidusp, 2006. p. 526-550.</ref>
== Geografie ==
L Brasil ten ua ária de 8,5 milhones de km² i ye l quinto maior paíç de l mundo. La sue geografie ye dibersa, ancluindo la Bacia Amazónica, l Pantanal, l Cerrado i la Mata Atlántica.<ref name="ibge-area"></ref>
== Política i goberno ==
L Brasil ye ua república federal persidencialista. L paíç stá debedido an 26 stados i un Çtrito Federal, adonde queda la capital, [[Brasília]]. L atual persidente ye [[Luiz Inácio Lula da Silva]], eileito an 2022.<ref name="governo">«Estrutura do Estado brasileiro». Governo do Brasil. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Eiquenomie ==
L Brasil ye la maior eiquenomie de la América Latina i la nona maior de l mundo, cun un PIB de cerca de 2,19 bilhones de dólares.<ref name="worldbank">«Brazil Overview». World Bank. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref> L paíç ye un de ls maiores porductores mundiales de café, soja, canha-de-açúcar, minério de ferro i petróleo.
== Demografie ==
Segundo l Censo de 2022, l Brasil ten 203.062.512 habitantes. La maiorie de la populaçon ye urbana (87,4%) i bibe nas regiones Sudeste i Nordeste. Las maiores cidades son [[San Poulo]], [[Riu de Janeiro]], [[Brasília]], [[Salbador]], [[Fortaleza]] i [[Belo Hourizonte]].<ref name="ibge-pop"></ref>
=== Eiducaçon i salude ===
L Brasil ten un sistema de salude pública ounibersal, l [[SUS]] (Sistema Único de Salude). Na eiducaçon, l paíç ten un sistema de ansino público i pribado, cun amportantes zafios de qualidade i acesso.<ref name="sus">«Sistema Único de Saúde». Ministério da Saúde. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
=== Religiones ===
L Brasil ye l maior paíç católico de l mundo, mas l númaro de eibangélicos ten crecido mui nas redadeiras décadas. Tamien eisisten prácticas de religiones africanas, cumo l Candomblé i la Umbanda.<ref name="religiao">«Censo 2022: Religião». IBGE. Cunsultado an 8 de nobembre de 2026.</ref>
== Hino Nacional Brasileiro ==
''(Nota: L purmeiro stribilho de l'hino nun stá mais an uso atualmente).''
'''Lhetra oureginal (Pertués):'''
Ouviram do Ipiranga as margens plácidas
De um povo heroico o brado retumbante,
E o sol da liberdade, em raios fúlgidos,
Brilhou no céu da pátria nesse instante.
Se o penhor dessa igualdade
Conseguimos conquistar com braço forte,
Em teu seio, ó liberdade,
Desafia o nosso peito a própria morte!
'''Traduçon Mirandesa:'''
Oubiran de l Ipiranga las bordas plácidas
Dun pobo heiróico l brado retumbante,
I l sol de la lhibardade, an centeilhas fúlgidas,
Brilhou ne l cielo de la pátria nesse anstante.
Se l penhor dessa eigualdade
Cunseguimos cunquistar cun braço fuorte,
An tou peito, ó lhibardade,
Zafia l nuosso peito la própia muorte!
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, un suonho antenso, un centeilha bíbido,
D’amor i de sperança a la tierra çce,
Se an tou formoso cielo, risonho i lhímpido,
L’eimaige de l Cruzeiro resplandece.
Gigante pula própia natureza,
Sós guapo, sós fuorte, ampábido colosso,
I l tou feturo spelha essa grandeza.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
Deitado eternamente an berço spléndido,
Al sonido de l mar i a la luç de l cielo perfundo,
Fulguras, ó Brasil, floron de la América,
Eiluminado al sol de l Nuobo Mundo!
De l que a tierra mais garrida
Tous risonhos, guapos campos ténen mais flores,
Nuossos bosques ténen mais bida,
Nuossa bida ne l tou peito mais amores.
Ó pátria amada, Idolatrada, Salbe! Salbe!
Brasil, d’amor eiterno seia símbolo
L lhábaro qu’ostentas strelhado,
I diga l berde-lhouro dessa flámula
Paç ne l feturo i glória ne l passado.
Mas se argues de la justícia la claba fuorte,
Berás qu’un filho tou nun foge a la lhuita,
Nin teme, quien t’adora, la própia muorte.
Tierra adorada, Antre outras mil, Sós tu, Brasil, Ó pátria amada!
De ls filhos deste tierra, Sós mai gentil, Pátria amada, Brasil!
== Organizaçon político-admenistratiba ==
L território de l Brasil stá debedido an 27 ounidades federatibas (OF): 26 stados i un Çtrito Federal.<ref name="unidades">«Estados do Brasil». Guiadoturista.net. Cunsultado an 17 de márcio de 2012.</ref>
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|-
! OF !! Sigla !! Capital !! Region
|-
| 1 || [[Acre|AC]] || [[Riu Branco]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 2 || [[Alagoas|AL]] || [[Maceió]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 3 || [[Amapá|AP]] || [[Macapá]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 4 || [[Amazonas (stado)|AM]] || [[Manaus]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 5 || [[Baía|BA]] || [[Salbador]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 6 || [[Ceará|CE]] || [[Fortaleza]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 7 || [[Sprito Santo|ES]] || [[Vitória]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 8 || [[Goiás|GO]] || [[Goiánia]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 9 || [[Maranhon|MA]] || [[San Lhuís]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 10 || [[Mato Grosso|MT]] || [[Cuiabá]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 11 || [[Mato Grosso de l Sul|MS]] || [[Campo Grande]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|-
| 12 || [[Minas Giral|MG]] || [[Belo Hourizonte]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 13 || [[Pará|PA]] || [[Belém]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 14 || [[Paraíba|PB]] || [[João Pessoa]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 15 || [[Paraná|PR]] || [[Curitiba]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 16 || [[Pernambuco|PE]] || [[Recife]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 17 || [[Piauí|PI]] || [[Teresina]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 18 || [[Riu de Janeiro (stado)|RJ]] || [[Riu de Janeiro]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 19 || [[Riu Grande de l Norte|RN]] || [[Natal]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 20 || [[Riu Grande de l Sul|RS]] || [[Porto Alegre]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 21 || [[Rondónia|RO]] || [[Porto Bielho]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 22 || [[Roraima|RR]] || [[Buona Bista]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 23 || [[Santa Catarina|SC]] || [[Florianópolis]] || [[Region Sul de l Brasil|Sul]]
|-
| 24 || [[San Poulo (stado)|SP]] || [[San Poulo]] || [[Region Sudeste de l Brasil|Sudeste]]
|-
| 25 || [[Sergipe|SE]] || [[Aracaju]] || [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]]
|-
| 26 || [[Tocantines|TO]] || [[Palmas]] || [[Region Norte de l Brasil|Norte]]
|-
| 27 || [[Çtrito Federal (Brasil)|DF]] || [[Brasília]] || [[Region Centro-Oeste de l Brasil|Centro-Oeste]]
|}
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Paízes de la América de l Sul]]
4pga77hh4jubi149vudlyzxw2z8w44z
Outelizador(a):Gleyson B. Bezerra
2
12562
108861
108833
2026-11-09T22:54:06Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108861
wikitext
text/x-wiki
{{babel#:pt|pt|es-3|en-3|de-3}}
You tengo 19 anhos i you sou brasileiro, de l stado de [[Alagoas]]. You stou eiqui na Biquipédia mirandesa para ajudar a preserbar esta lhéngua tan special i ancestral.
You gusta de tecnologie, porgramaçon i sistemas operatibos de fuonte abierta, cumo l [[Linux]]. Para alhá desso, you tamien m'einteresso por [[Stória]], stória melitar i outros assuntos de cultura giral.
Se quejires falar cun mi, puodes deixar ua mensaige na mie páigina de cumbersa.
[[Catadorie:Outelizadores]]
5myy8nz9nkcebmcfpchfrrpd96wl4c8
108862
108861
2026-11-10T00:12:34Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108862
wikitext
text/x-wiki
<div style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 246px; border: #99B3FF solid 1px; background: white; padding: 2px; font-size: 95%;">
<div style="background: #E0E8FF; text-align: center; font-weight: bold; padding: 2px; margin-bottom: 2px;">Biquipédia:Babel</div>
<table style="width: 100%; border-collapse: collapse;">
<tr>
<td style="background: #E0E8FF; width: 45px; text-align: center; border: 1px solid #ccc; padding: 2px; font-weight: bold;">pt</td>
<td style="padding: 2px 5px; text-align: left; line-height: 1.2;">Este outelizador ten cumo lhéngua materna l pertués.</td>
</tr>
<tr>
<td style="background: #E0E8FF; width: 45px; text-align: center; border: 1px solid #ccc; padding: 2px; font-weight: bold;">es-4</td>
<td style="padding: 2px 5px; text-align: left; line-height: 1.2;">Este outelizador puode cuntribuir cun un nible quase natibo de castelhano.</td>
</tr>
<tr>
<td style="background: #E0E8FF; width: 45px; text-align: center; border: 1px solid #ccc; padding: 2px; font-weight: bold;">en-5</td>
<td style="padding: 2px 5px; text-align: left; line-height: 1.2;">This user has professional knowledge of English.</td>
</tr>
<tr>
<td style="background: #E0E8FF; width: 45px; text-align: center; border: 1px solid #ccc; padding: 2px; font-weight: bold;">de-3</td>
<td style="padding: 2px 5px; text-align: left; line-height: 1.2;">Dieser Benutzer beherrscht Deutsch auf hohem Niveau.</td>
</tr>
</table>
</div>
You tengo 19 anhos i you sou brasileiro, de l stado de Alagoas. You stou eiqui na Biquipédia mirandesa para ajudar a preserbar esta lhéngua tan special i ancestral.
You gusta de tecnologie, porgramaçon i sistemas operatibos de fonte abierta, cumo l Linux. Para alhá desso, you tamien m'einteresso por Stória, stória melitar i outros assuntos de cultura giral.
Aktualmente, you tamien stou a trabalhar na [[:lad:Usador:Gleyson B. Bezerra|Biquipédia an Ladino]], para ajudar a preserbar las lhénguas minoritairas.
Se quejires falar cun mi, puodes deixar ua mensaige na mie páigina de cumbersa.
[[Catadorie:Outelizadores]]
fwevod0bmpd2upkbcvv655llr8c2c99
Linus Torvalds
0
12564
108860
108828
2026-11-09T22:00:05Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108860
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Linus Benedict Torvalds''' (nacido an 28 de dezembre de 1969, an Helsínquia, Finlándia) ye un engenheiro de software finlandés-americano. El ye mais coincido por tener criado i zambolbido l núcleo (''kernel'') [[Linux]], que mais tarde lhebó a la criaçon de l sistema operatibo homónimo, i pul zambolbimiento de l sistema de cuntrole de bersones [[Git]].<ref name="epfl">[https://graphsearch.epfl.ch/en/concept/17618 "Linus Torvalds"]. EPFL Graph Search. (an anglés).</ref>
== Biografie ==
Linus Torvalds naciu an Helsínquia, na Finlándia, filho de dous jornalistas, Anna i Nils Torvalds. Ls sous pais éran atibistas na Ounibersidade de Helsínquia na década de 1960.<ref name="taf">[https://taf.fi/en/millennium-technology-prize/winner/linus-torvalds/ "Linus Torvalds - Millennium Technology Prize"]. Technology Academy Finland. (an anglés).</ref> El recebiu l nome "Linus" an houmenaige al químico americano Linus Pauling, que recebiu l Prémio Nobel.<ref name="taf"></ref> Torvalds studou na Ounibersidade de Helsínquia de 1988 a 1996, formando-se an anformática.<ref name="taf"></ref>
== Carreira ==
An 1991, anquanto studaba na ounibersidade, Torvalds ampeçou a zambolber un nuobo núcleo de sistema operatibo cumo un passatempo pessonal. An 25 de Agosto de 1991, el anunciou l porjeto nun fórun de Anternete (Usenet), dezindo que era "solo un passatempo, i nun será amportante i profissional cumo l GNU".<ref name="acm">[https://mags.acm.org/communications/march_2016?pg=76 "Linus Torvalds and the Software Nobody Wanted"]. Communications of the ACM (an anglés).</ref><ref name="zdnet">[https://www.zdnet.com/article/just-a-hobby-linus-torvalds-introduced-linux-35-years-ago-almost-called-it-freax/ "'Just a hobby, won't be big': Linus Torvalds introduced Linux 35 years ago - and almost called it Freax"]. ZDNET (an anglés).</ref> Este porjeto tornou-se ne l [[Linux]], un de ls sistemas operatibos mais outelizados ne l mundo.
An 2005, Torvalds criou l [[Git]], un sistema de cuntrole de bersones çtribuído, para gerir l zambolbimiento de l núcleo Linux. El criou l Git depuis de la cumpanha que zambolbia l BitKeeper, un sistema que ls porgramadores de l núcleo outelizában, tener retirado la licença gratuita an 2005.<ref name="gitscm">[https://git-scm.com/book/en/v2/Getting-Started-A-Short-History-of-Git "A Short History of Git"]. Git SCM (an anglés).</ref> L Git ye hoije outelizado por milhones de porgramadores an todo l mundo.
== Bida pessonal i prémios ==
Torvalds mudou-se pa ls [[Stados Ounidos]] an 1997, adonde bibiu an Portland, Oregon, cul sou amigo i mais tarde mulhier, Tove.<ref name="linuxfoundation">[https://www.linuxfoundation.org/blog/blog/linus-torvalds-a-biography "Linus Torvalds: A Biography"]. Linux Foundation (an anglés).</ref> An 2012, el recebiu l Prémio Tecnologie de l Milénio (Millennium Technology Prize) de l gobierno finlandés, pul sou trabalho ne l zambolbimiento de l Linux.<ref name="yle">[https://yle.fi/a/3-6180219 "Torvalds, Yamanaka share Millennium Technology Prize"]. Yle (an anglés).</ref><ref name="bbc">[https://www.bbc.com/news/technology-18419231 "Linus Torvalds: Linux succeeded thanks to selfishness and trust"]. BBC News (an anglés).</ref>
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Anformática]]
[[Catadorie:Porgramadores]]
[[Catadorie:Nacidos an 1969]]
pu0ijqkctvv5myn34vk0h0uz91i1gjm
Cumbersa:Stória de l Brasil
1
12566
108855
2026-11-09T14:44:20Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Resumo de las refréncias de las eidiçones de 8-9 de nobembre de 2026 */ nuobo cacho
108855
wikitext
text/x-wiki
== Resumo de las refréncias de las eidiçones de 8-9 de nobembre de 2026 ==
Las eidiçones de 8 de nobembre (23h14, −121.436) i de 9 de nobembre (10h26, +17.014) custituen un WP:TNT: l artigo era ua traduçon outomática eilegible, chena de lhigaçones muortas, refréncias anbálidas i seçones duplicadas. Fui reescrito de l zero cun base an fuontes sérias (Fausto, Holanda, Skidmore, Bethell, Hemming). Las eidiçones seguintes (11h33, 11h40) son correçones de forma i lhimpeza de duplicatas. [[Outelizador(a):Gleyson B. Bezerra|Gleyson B. Bezerra]] ([[Cumbersa outelizador(a):Gleyson B. Bezerra|cumbersa]]) 14h44min de 9 de nobembre de 2026 (UTC)
fybza7samq7i62tfurw2txv5068pn3q
108856
108855
2026-11-09T14:46:19Z
Gleyson B. Bezerra
15672
/* Resumo de las refréncias de las eidiçones de 8-9 de nobembre de 2026 */
108856
wikitext
text/x-wiki
== Resumo de las refréncias de las eidiçones de 8-9 de nobembre de 2026 ==
Las eidiçones de 8 de nobembre (UTC-3 23h14, −121.436) i de 9 de nobembre (UTC-3 10h26, +17.014) custituen un WP:TNT: l artigo era ua traduçon outomática eilegible, chena de lhigaçones muortas, refréncias anbálidas i seçones duplicadas. Fui reescrito de l zero cun base an fuontes sérias (Fausto, Holanda, Skidmore, Bethell, Hemming). Las eidiçones seguintes (11h33, 11h40) son correçones de forma i lhimpeza de duplicatas. [[Outelizador(a):Gleyson B. Bezerra|Gleyson B. Bezerra]] ([[Cumbersa outelizador(a):Gleyson B. Bezerra|cumbersa]]) 14h44min de 9 de nobembre de 2026 (UTC)
h0blebytmob56h88bdfgksbux9ggrrz
Alagoas
0
12567
108857
2026-11-09T18:42:48Z
Gleyson B. Bezerra
15672
Criou la páigina cun "{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;" |- ! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | Stado de Alagoas |- | colspan="2" | [[Fexeiro:Bandeira de Alagoas.svg|border|130px|Bandeira de Alagoas]]<br>[[Fexeiro:Brasão de armas do Estado de Alagoas.png|110px|Brason de Alagoas]] |- | colspan="2" | Fexeiro:Brazil Alagoas location map.svg|270px|Lhocalizaçon..."
108857
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | Stado de Alagoas
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Bandeira de Alagoas.svg|border|130px|Bandeira de Alagoas]]<br>[[Fexeiro:Brasão de armas do Estado de Alagoas.png|110px|Brason de Alagoas]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Brazil Alagoas location map.svg|270px|Lhocalizaçon de Alagoas ne l Brasil]]
|-
! Capital
| [[Maceió]]
|-
! Cidade más populosa
| [[Maceió]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Gobernador
| Paulo Suruagy do Amaral Dantas<ref name="balanco2025_p4" />
|-
! Ária
| 27.768 km²<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! Populaçon (stimatiba de 2025)
| 3.220.848 hab.<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! Densidade
| 116 hab./km²
|-
! Gentílico
| alagoano, alagoana
|-
! Munecípios
| 102<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! PIB (2010)
| R$ 24,6 bilhones<ref name="fapeal2014_p19" />
|-
! IDH
| 0,631 (baixo)<ref name="fapeal2014_p23">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 23.</ref>
|-
! Fuso horairo
| UTC−3
|-
! Sítio oufecial
| [https://alagoas.al.gov.br/ alagoas.al.gov.br]
|}
'''Alagoas''' ye ua de las binte i siete ounidades federatibas de l [[Brasil]], localizada na region [[Nordeste de l Brasil|Nordeste]]. Faç frunteira cun [[Pernambuco]] al norte i noroeste, [[Sergipe]] al sul, [[Bahia]] al sudoeste, i ye banhada pul [[Ouceano Atlántico]] al leste. La sue capital ye la cidade de [[Maceió]]. Cun ua ária territorial de 27.768 km² i ua populaçon de 3.220.848 habitantes segundo stimatibas de 2025<ref name="balanco2025_p15">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 15.</ref>, l stado debide-se an 102 munecípios<ref name="balanco2025_p15" />.
L'eiquenomie alagoana ye dibersificada, tenndo cumo percipales pilares l turismo, l'agroandústria sucroalcooleira, l'andústria química i de plásticos, ls serbícios i l quemércio<ref name="fapeal2014_p17">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 17.</ref>. Storicamente, l território alagoano fui palco d'ambentos marcantes, cumo la ambason houlandesa ne l seclo XVII<ref name="brandao1909_p11">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 11.</ref>, la eisisténcia de l Quilombo de ls Palmares<ref name="brandao1909_p30">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 30.</ref> i la Reboluçon de 1817, que cunduziu a la sue outonomie política<ref name="brandao1909_p38">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 38.</ref>.
== Stória ==
=== Çcubrimiento i purmeiros anhos ===
Las tierras que hoije fórman l stado de Alagoas fúrun bistas pula purmeira beç puls nabegadores ouropeus ne l'ampeço de l seclo XVI. La purmeira splanoraçon oufecial de las nuobas tierras, mandada proceder pula corte pertuesa, partiu de l Tejo an meados de maio de 1501<ref name="brandao1909_p1">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 1.</ref>. La esquadra tocou ne l Cabo de San Roque a 16 d'agosto, ne l Cabo de Santo Agostinho a 28 d'agosto, i ne l riu San Francisco a 4 d'outubre de 1501<ref name="brandao1909_p1" />. Deste modo, las costas alagoanas i l sou grande riu fúrun ls puntos abistados lhuego depuis de las purmeiras çcubiertas geográficas<ref name="brandao1909_p1" />.
Segundo alguns storiadores, dando crédito al que diç Fernandes Gama subre l çcubrimiento de l Brasil a 24 d'abril de 1500, las purmeiras tierras antonce abistadas, ne ls 10° de latitude, fúrun las de Alagoas, antre Jequiá i Coruripe<ref name="brandao1909_pp1-2">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 1-2.</ref>.
=== Colonizaçon ne l seclo XVI ===
Ne ls purmeiros anhos depuis de l çcubrimiento de l Brasil, las tierras quedórun an cumpleto abandono, anquanto perdurou l gobierno de D. Manuel. Coube a D. João III la honra de fundar, cul stablecimiento de capitanies hereditárias, l grande ampeiro colonial brasileiro<ref name="brandao1909_p10">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 10.</ref>. La colonizaçon ampeçou a efetuar-se de 1530 an delantre, sendo l maior ampulso para eilha la debison de la grande colónia an 12 círclos<ref name="brandao1909_p10" />.
La capitania de Pernambuco, que comprendia 60 lhéguas de tierra antre l riu San Francisco i l de Santa Cruç de Itamaracá, fui doada a Duarte Coelho Pereira a 10 d'abril de 1534<ref name="brandao1909_p10" />. L purmeiro stablecimiento fundado ne l território alagoano fui la atual cidade de [[Penedo]], antre 1522 i 1535, segundo l Dr. Thomaz do Bomfim Espíndola, ó an 1558, cumo scribe l Dr. Diegues Junior<ref name="brandao1909_p10" />.
An 1549 creou-se, cun Tomé de Souza, l purmeiro gobierno giral de l Brasil<ref name="brandao1909_p10" />. Por esse tiempo, la capitania de Pernambuco fui rijamente abalada pula guerra de sterminho promobida contra ls Caetés, por teneren estes trucidado i comido l bispo D. Pedro Fernandes Sardinha<ref name="brandao1909_p10" />. La rebíndita fui tremenda i paborosa, exercida a fierro i a fuogo<ref name="brandao1909_p10" />.
Aproximadamente por 1575, l fidalgo eitaliano Christovão Lins lançaba ls fundamentos de [[Porto Calvo]], cunquistando las sues tierras als Potiguares i erigindo até l Cabo de Santo Agostinho siete angingos para fabricar açúcar i ua eigreija pa l culto de la Eimaculada<ref name="brandao1909_p10" />. Al spirar de l seclo XVI ó ne ls primórdios de l XVII, Diogo Soares da Cunha, por sous procuradores, ampeçaba a erigir la pobaçon de Magdalena de Subaúma, hoije cidade de las Alagoas (atual [[Marechal Deodoro]])<ref name="brandao1909_p10" />.
=== Guerra Houlandesa ===
Fui durante l gobierno de Mathias de Albuquerque que ampeçou la guerra houlandesa<ref name="brandao1909_pp11-15">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 11-15.</ref>. L motivo mais sério de la lhuita fui l que alguns storiadores cumbencionórun chamar de lhuita pul quemércio lhibre contra l monopólio<ref name="brandao1909_pp11-15" />. La campanha tubo l sou mássimo de acuidade de 10 de maio de 1624 a 27 de janeiro de 1654<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
Solo a 21 de setembre de 1631 ye que ampeçou a ferir-se la lhuita ne l território alagoano, quando Bagnuolo antrou cun 10 carabelas na Barra Grande, adonde saltórun 700 homes<ref name="brandao1909_pp11-15" />. Por esse tiempo, Alagoas tenie las trés pobaçones seguintes: Penedo, Magdalena i Porto Calvo<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
La defecçon de Domingos Fernandes Calabar, natural de Porto Calvo, melhorou pa ls houlandeses l aspeto de la campanha<ref name="brandao1909_pp11-15" />. La defecçon de l tránsfuga berificou-se ne l die 20 d'abril de 1632<ref name="brandao1909_pp11-15" />. Calabar fui anforcado i squartejado a 22 de júlio de 1635, depuis de la capitulaçon de Porto Calvo<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
An 23 de janeiro de 1637, aportou ne l Recife ua numerosa esquadra, trazendo a sou bordo l coudielho João Maurício de Nassau<ref name="brandao1909_pp11-15" />. Maurício de Nassau aliaba a ua clara i lúcida anteligéncia un critério pouco quemun d'administrador<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
La guerra de la andependéncia, ó ansurreçon contra ls houlandeses, irradiou-se prontamente por todos ls puntos dominados puls neerlandeses. An Porto Calvo ancabeçou l mobimiento Christovão Lins de Vasconcellos, acompanhado por Vasco Marinho Falcão<ref name="brandao1909_pp24-29">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 24-29.</ref>. La capitulaçon de la fortaleza de Porto Calbo efetuou-se a 17 de setembre de 1645, depuis de quarenta i dous dies de cerco<ref name="brandao1909_pp24-29" />.
=== Quilombo de ls Palmares ===
[[Fexeiro:Serra da Barriga - AL.jpg|thumb|right|250px|La Serra da Barriga, an União dos Palmares, séde de l Quilombo de ls Palmares]]
Fundado acerca de 64 anhos antes de 1696, na bigéncia de las ambasones houlandesas, l Quilombo de ls Palmares staba lhocalizado nun bello lhugar, ensombrado de birgente palmeiral, na ancosta ouriental de las serras de la Barriga i de la Jussara<ref name="brandao1909_pp30-32">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 30-32.</ref>. Çtaba 120 quilómetros de l lhitoral i era banhado pulas augas paludosas de l Mundahú i de l Jundiaí<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
L quilombo palmarino ouferecie un çboço d'ourganizaçon social. Dieç ó doze aldés, denominadas quilombos ó mucambos, éran dirigidas por sub-chefes que tenien la denominaçon de ''ambas'', gobernados suprema mente por un xefe superior a todos i chamado Zumbi, que residia na séde desse fac-simile de cunfederaçon<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
Ascendendo al bultuoso númaro de mais de 20.000 homes, fortificórun-se, stablecendo an sue república minúscula ua cidadela circunbalada de trés stacadas de pau a pique, defendidas cada ua por 200 homes<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
Coube a Caetano de Mello i Castro, gobernador de la capitania de Pernambuco, probeir la sue stinçon<ref name="brandao1909_pp30-32" />. L Gobernador Giral D. João de Lencastro mandou 1.000 soldados paulistas sob la chefia de Jorge Velho<ref name="brandao1909_pp30-32" />. Zumbi i l numeroso corteijo de sous seguidores suicidórun-se, atirando-se puls çbarrondadeiros de la serra de la Barriga, botando-se assi an holocausto a la lhiberdade<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
=== Alagoas cumo comarca de Pernambuco ===
An 1711 fui Alagoas eilebada a comarca de Pernambuco, tenndo cumo sou purmeiro oubidor José de Acunha Soares, que gobernou de 1712 a 1715<ref name="brandao1909_pp33-37">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 33-37.</ref>. Depuis de eilebada a comarca, quedórun tenndo na séde — billa de la Magdalena —, para alhá de l oubidor, corregedor i comandante melitar, juízes ourdinários, camaristas i capitales-mores<ref name="brandao1909_pp33-37" />.
Alagoas fui comarca puls mesmos motivos que lebórun la corte pertuesa a desagregar Sergipe de la capitania de la Bahia. Fui inda la subrebibéncia de la lhuita houlandesa que determinou esse tímido ansaio d'outonomie, que bisaba la represson de ls crimes mui frequentes depuis de la lhuita contra ls batabos ambasones<ref name="brandao1909_pp33-37" />.
=== Reboluçon de 1817 i outonomie ===
An márcio de 1817 rebentou la reboluçon an Pernambuco, ancetibada pul negociante bahiano Domingos Martius<ref name="brandao1909_pp38-43">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 38-43.</ref>. Para angariar-le adeptos an Alagoas fui mandado l Dr. José Ignácio Ribeiro de Abreu i Lima, coincido por Padre Roma<ref name="brandao1909_pp38-43" />.
Bisando anfraquecer Pernambuco, amesquinhando-le la bastidon territorial, i galardoar ls serbícios prestados por Alagoas na debelaçon de l mobimiento de 1817, l rei D. João VI resolveu-se a separar la antiga comarca de la andomita capitania, dando-le ls foros de andependiente<ref name="brandao1909_pp38-43" />. Assi l fizo por decreto de 16 de setembre de 1817<ref name="brandao1909_pp38-43" />.
La situaçon eiquenómica de Alagoas, quando le fúrun doados ls benefícios de la outonomie, se nun era de las mais propícias i brilhantes, tamien nun era de las mais precárias<ref name="brandao1909_pp38-43" />. L grande númaro d'eigreijas i freguesies que, al tiempo de la sue andependéncia, yá cuntaba, permitie que se abalhasse bien la sue marcha para un progresso bastante satisfatório<ref name="brandao1909_pp38-43" />.
=== Andependéncia de l Brasil i purmeiro ampeiro ===
Alagoas, a 30 de nobembre de 1822, procediu tamien a la aclamaçon de D. Pedro I, cumpletando assi la obra a que se dedicaba cordialmente<ref name="brandao1909_pp50-56">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 50-56.</ref>. L purmeiro presidente nomeado por D. Pedro I para Alagoas, a 20 d'outubre de 1823, fui D. Nuno Eugénio de Lossio i Seiblitz<ref name="brandao1909_pp50-56" />.
=== Período regencial i segundo ampeiro ===
La notícia de la abdicaçon de D. Pedro I, chegada morosamente an Alagoas ne l die 30 d'abril de 1831, porduzio an Maceió ruidosas manifestaçones i alguns atos d'anarquia<ref name="brandao1909_pp58-70">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 58-70.</ref>. L período regencial fui marcado pula Cabanada, reboluçon que se stendiu de Pernambuco para Alagoas<ref name="brandao1909_pp58-70" />.
An 1839, durante l gobierno de Agostinho da Silva Neves, efetuou-se la trasferéncia de la Capital de Alagoas (atual Marechal Deodoro) para Maceió, depuis de grande resisténcia popular<ref name="brandao1909_pp58-70" />. La Assemblé Legislatiba probincial aprobou l porjeto de mudança por 14 botos contra 4<ref name="brandao1909_pp58-70" />.
=== República ===
Quando se dou l mobimiento rebolucionário de 15 de nobembre de 1889, de que resultou la destronizaçon de l amperador Pedro II, l credo republicano era apenas balbuciado an Alagoas por meia dúzia de sonhadores<ref name="brandao1909_p110">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 110.</ref>. Talbeç pul fato de ser l proclamador de la República un çtinguido general alagoano — Deodoro da Fonseca —, la anton probíncia aceitou lhuego l nuobo regime<ref name="brandao1909_p110" />.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Maragogi Alagoas Brasil.jpg|thumb|left|250px|Praia de Maragogi, ne l lhitoral norte de Alagoas]]
L território de l stado de Alagoas, cun ária de 27.768 km², apersenta la forma dun triángulo retángulo, que ten l ángulo reto na foç de l San Francisco<ref name="brandao1909_pp3-4">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 3-4.</ref>. Ye banhado por ua lhonga faixa lhitoránea pul Ouceano Atlántico, sendo superior an superfície a la Suíça, a la Bélgia, a la Sérbia, a la Houlanda i a la Dinamarca, sendo, porém, menor que qualquiera de ls outros stados brasileiros, sceçon feita de Sergipe, Sprito Santo i Riu Grande de l Norte<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Relebo ===
L relebo ye baixo i alagadiço na costa, eileba-se un pouco pa l centro, adonde ten amponentes matas, i na region sertaneja ye berdadeiramente montanhoso<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Las sues serras nun apersentan, cumo las de Goiás i Minas Gerais, altitudes grandiosas; pul cuntrário, sendo ramificaçones de la cadeia ouriental, ten, quando muito, eilebaçon de 500 metros<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Paulo Afonso, por adonde se çpenha la célebre cachoeira; Barriga, notable pul Quilombo de ls Palmares que eilhi floresciu; Lunga; Pirangas; Cabuta; Mata-Verde; Limoeiro; Morena — eis las percipales serras alagoanas, muitas deilhas mostrando aspetos singulares i spléndidos<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Hidrografie ===
[[Fexeiro:Rio São Francisco em Penedo - AL.jpg|thumb|right|250px|L riu San Francisco al passar pula cidade de Penedo]]
Salbante l riu [[San Francisco]], a que se debe la fertilidade i riqueza de basta region de l stado, de ls demais rius puode-se dezir que son de pequeinha amportança, innabegables an grande parte de l sou curso, cumo seian: l Coruripe, l San Miguel, l Pirahyba, l Mundahú, l Mirin, l Santo António Grande, l Camaragibe, l Manguaba<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Las lhagoas que diúrun l nome al formoso canton son numerosas i algumas deilhas amportantes, cumo la Mundahú ó Lhagoa de l Norte, la qual, ne l punto denominado Giboia, se quemunica cula poética i formosa Manguaba, que banha bárias lhocalidades de l stado<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Muitas outras se cuntan, de pequeinha amportança pa la nabegaçon, porém sobremodo baliosas pa l'agricultura i pa l'andústria de la pesca<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Alagoas ressente-se de la falta d'ancradouros berdadeiramente abrigados i de fácele acesso. Ls de Jaraguá, Pajussara i de l Francés, este redadeiro propositadamente obstruído, nun ten ls requisitos andispensables ne ls buenos ancradouros<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Clima ===
L clima puode ser reputado eiscelente. Ye ne l lhitoral caliente i húmido; ne l sertan, caliente i seco. Afora alguns causos d'ampaludismo durante la fase de la stiaige de ls rius, nun se cuntan andemias dizimadoras de la populaçon, nin l stado ten sido reiteradamente besitado por grandes eipidemias<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Las chubas nun son mui abundantes, specialmente na zona sertaneja, siempre flagelada pulas secas<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Flora i fauna ===
La flora, que yá tubo mássima opuléncia, inda hoije abulta por sue amportança, apersentando un basto repositório de plantas medicinales, madeiras de cunstruçon i tinturarie, fibras tésteis i plantas de inabaluables i bariados méritos<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Yá fui mui rica de pau-brasil, hoije bastante scasso. Ten magníficas pastagens que la podien tornar un basto núcleo pastoril<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Ye rica dua fauna mui populosa, que marabilha pula bariadade de ls páixaros cantores i pula opuléncia fabulosa d'eisemplares ictiológicos, de mamíferos úteles, de moluscos i crustáceos alimentícios<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Pajuçara, Maceió, Brazil.jpg|thumb|left|250px|Praia de Pajuçara, an Maceió, capital de l stado]]
Segundo stimatibas de l IBGE, Alagoas cunta cun ua populaçon de 3.220.848 habitantes an 2025, sendo ua de las percipales metrópoles de l Nordeste<ref name="balanco2025_pp15-17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 15-17.</ref>. La spetatiba de bida ne l stado ye de 73 anhos<ref name="balanco2025_pp15-17" />. Las mulhieres repersentan la maiorie de la populaçon, cun 52,1% de l total<ref name="balanco2025_pp15-17" />. La capital, Maceió, quase alcançou la marca de 1 milhon de habitantes<ref name="balanco2025_pp15-17" />.
=== Munecípios mais populosos ===
Segundo l Censo Demográfico de 2022 de l IBGE, ls munecípios mais populosos de l stado son<ref name="censo2022_p1">IBGE. ''Censo Demográfico 2022: Prévia da população''. Rio de Janeiro: IBGE, 2022. p. 1.</ref>:
* [[Maceió]]: 960.667 habitantes
* [[Arapiraca]]: 235.085 habitantes
* [[Rio Largo]]: 93.729 habitantes
* [[Palmeira dos Índios]]: 68.534 habitantes
* [[Marechal Deodoro]]: 61.177 habitantes
* [[União dos Palmares]]: 59.093 habitantes
* [[Penedo]]: 58.654 habitantes
* [[São Miguel dos Campos]]: 51.978 habitantes
* [[Delmiro Gouveia]]: 51.215 habitantes
* [[Coruripe]]: 49.951 habitantes
* [[Santana do Ipanema]]: 46.258 habitantes
* [[Teotônio Vilela]]: 37.999 habitantes
* [[Atalaia]]: 37.356 habitantes
* [[Girau do Ponciano]]: 35.899 habitantes
* [[Pilar]]: 35.433 habitantes
=== Populaçon andígena ouriginária ===
Ne l spléndido i majestoso cenário adonde marulhan dolentes las lhagoas i serpéa, murmuiroso i oufegante, l Opara (riu San Francisco), bibian bárias tribus aborígenes, antre las quales, pula selbatiqueza de sous hábitos, çtinguian-se ls ferozes Caetés<ref name="brandao1909_pp8-9">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 8-9.</ref>. Éran andios giralmente odiados até puls própios autóctonos de l paíç, que muitas bezes formában contra eilhes alianças terribles<ref name="brandao1909_pp8-9" />.
De las proximidades de Porto Calbo até acerca i para alhá de Itamaracá quedában ls Potiguares, sendo sous bezinos ls Tabajaras. Nas ilhas flubiales habitában ls Abacaliaras. Ls Aconas, ls Cariris i ls Coropatis residian arriba de Penedo. Un pouco afastado de la ourla marítima, na densidade de las matas birges, morában ls Moriquitos<ref name="brandao1909_pp8-9" />.
== Eiquenomie ==
La eiquenomie alagoana ye dibersificada i stá an custante trasformaçon. La riqueza ye gerada por polos que se spalhan por todo l território: l turismo, l'andústria i ls serbícios, i l'agroandústria<ref name="balanco2025_p15">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 15.</ref>.
An 2025, la arrecadaçon registrou ua alta de 12,4%, i l'eilebado nibel d'ambestimientos colocou Alagoas nas purmeiras posiçones antre todos ls stados de l Brasil, aplicando cerca de R$ 2,5 bilhones an obras struturantes pa l zambolbimiento stadual<ref name="balanco2025_pp5-6">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 5-6.</ref>. Solo an 2025, tubo la atraçon de 20 nuobas ampresas, que anjetórun mais de R$ 859 milhones na eiquenomie lhocal, i ls ampregos crecírun an 3,6%, registrando la menor taxa de zamprego de la sue stória<ref name="balanco2025_pp5-6" />.
=== Turismo ===
L turismo ye cunsidrado la "andústria sin chaminé" de Alagoas, gerando milhaires d'ampregos an to la cadeia de hoteis, restaurantes i quemércios<ref name="balanco2025_pp5-6" />. Solo an 2025, creórun-se 16 mil nuobos postos de trabalho cun carteira assinada, i na alta temporada, l'ocupaçon hoteleira alcançou 98%<ref name="balanco2025_pp5-6" />. L stado ye coincido mundialmente pulas sues augas cristalinas<ref name="balanco2025_pp5-6" />.
=== Agroandústria ===
[[Fexeiro:Trabalhador rural (793097168).jpg|thumb|right|250px|Trabalhador rural na zona canabieira de Alagoas]]
La fuorça stórica de l açúcar i de l álcoól, somada a la porduçon familiar i al crecimiento de nuobas culturas, custitui l setor agroandustrial<ref name="balanco2025_p15" />. La agroandústria sucroalcooleira, até meados de la década de 2000, era l setor mais dinámico de la eiquenomie alagoana<ref name="fapeal2014_p17">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 17.</ref>. Eisten an Alagoas 24 usinas, i son 400.000 heitares plantados cun canha-de-açúcar, cerca de 90.000 ampregos diretos durante la safra, i 7.248 fornecidores de canha<ref name="fapeal2014_p22">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 22.</ref>.
An 2014 tubo l'ampeço de la porduçon de l etanol 2G an Alagoas, operando ne l stado la purmeira planta de etanol 2G de la América Lhatina<ref name="fapeal2014_p22" />.
=== Andústria ===
L setor andustrial alagoano ye cuncentrado an dous setores percipales: l setor sucroenergético, que repersenta acerca de 70% de l Valor de la Trasformaçon Andustrial (VTI), i l setor químico i de plásticos, que respuondi por 17% de l VTI an 2010<ref name="fapeal2014_p21">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 21.</ref>. La suma desses dous setores cuncentra 87%, an média, de la geraçon de balor de la andústria<ref name="fapeal2014_p21" />.
=== Serbícios i quemércio ===
L quemércio i ls serbícios, ancluindo l setor público, son ls que ben sustentando buona parte de l crecimiento de l PIB stadual<ref name="fapeal2014_p19">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 19.</ref>. Ls serbícios repersentan mais de metade de l VAB global de l stado<ref name="fapeal2014_p19" />. An 2010, l PIB alagoano creciu a ua taxa média de 4,4% al anho ne ls siete anhos anteriores, i nesse anho l porduto fui de R$ 24,6 bilhones<ref name="fapeal2014_p19" />.
=== Arranjos Produtibos Lhokales ===
L Programa d'Arranjos Produtibos Lhokales de Alagoas (PAPL) tubo ampeço an 2004 i tornou-se ua política de stado, caraterizando-se cumo un de ls eixos struturantes de l modelo de política de zambolbimiento para Alagoas<ref name="fapeal2014_p147">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 147.</ref>. Atualmente, son 18 APLs abrangendo 83 de ls 102 munecípios alagoanos<ref name="fapeal2014_p161">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 161.</ref>.
== Política i Admenistraçon ==
=== Ourganizaçon de l Stado ===
L funcionamiento de l stado depende de la atuaçon cunjunta de defrentes anstituiçones, cada ua cun respunsabelidades specíficas<ref name="balanco2025_p21">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 21.</ref>. L Poder Eisecutibo ye lhiderado pul Gobernador, cun l'apoio de ls Secretários, i ye respunsable por poner las políticas públicas an prática<ref name="balanco2025_p21" />. L Poder Legislatibo ye formado puls Deputados Staduales, cuja funçon ye elaborar las lheis i acomanhar la atuaçon de l Gobierno<ref name="balanco2025_p21" />. L Poder Judiciário atua na aplicaçon de las lheis i na soluçon de cunflitos<ref name="balanco2025_p21" />.
L atual gobernador ye Paulo Suruagy do Amaral Dantas<ref name="balanco2025_p4">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 4.</ref>.
=== Finanças públicas ===
An 2025, l stado cuntou cun un montante total de R$ 27,8 bilhones, de l qual aproximadamente R$ 5,7 bilhones fúrun repassados als Munecípios i al FUNDEB, resultando nun saldo de R$ 22,08 bilhones pa l stado<ref name="balanco2025_p25">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 25.</ref>. Las percipales fuontes de receita fúrun: trasferéncias recebidas de la Ounion (R$ 10,49 bilhones), ampuestos i taxas (R$ 7,36 bilhones), cuntribuiçones (R$ 1,38 bilhon), receitas dibersas (R$ 1,18 bilhon) i ampréstimos i financiamientos (R$ 1,67 bilhon)<ref name="balanco2025_p25" />.
Las çpesas totales de l stado alcançórun R$ 23,22 bilhones an 2025, çtribuídas percipalmente antre Eiducaçon i Futuro (R$ 3,31 bilhones), Salude para Todos (R$ 3,22 bilhones), Seguráncia i Proteçon (R$ 2,70 bilhones), Obras i Stradas (R$ 1,24 bilhon), Cuidado Social (R$ 714 milhones) i Agricultura, Meio Ambiente i Sustentabelidade (R$ 256 milhones)<ref name="balanco2025_p34">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 34.</ref>.
== Salude i Proteçon Social ==
An 2025, l Gobierno de Alagoas aplicou R$ 3,22 bilhones an salude, garantindo 1.685 lheitos an 10 grandes spitales, 15.840 cirurgias realizadas, i 160.216 marcaçones<ref name="balanco2025_pp38-39">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 38-39.</ref>. L programa Remédio an Casa antregou mais de 702 mil medicamentos diretamente na casa de 99.756 pacientes<ref name="balanco2025_pp38-39" />. L programa Alagoas Trasplanta permitiu la realizaçon de 38 trasplantes de uorganos (rines, fígado i coraçon)<ref name="balanco2025_pp38-39" />.
Na ária de proteçon social, l programa Alagoas Sin Fome, cun ambestimiento de mais de R$ 265 milhones, fizo cun que mais de 400 mil alagoanos saíssen de la pobreza, trazendo al stado l Prémio Brasil Sin Fome, por tener sido l stado que mais reduziu l'ansiguráncia alimentar grabe ne l Brasil<ref name="balanco2025_pp5-6">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 5-6.</ref>.
== Seguráncia Pública ==
Antre 2024 i 2025, ambestírun-se mais de R$ 2 bilhones na seguráncia pública<ref name="balanco2025_pp5-6" />. L stado registrou ls menores índices d'homicídios de ls redadeiros 14 anhos, cun reduçon de mais de 10% an cumparaçon cun 2024 i queda acumulada de mais de 56% an cumparaçon cul cenário de 2012<ref name="balanco2025_pp5-6" />. Pula purmeira beç na série stórica, Alagoas registrou menos de 1.000 homicídios ne l anho<ref name="balanco2025_pp5-6" />.
== Eiducaçon ==
An 2025, fúrun çtinados R$ 3,31 bilhones pa la eiducaçon, garantindo que 154 mil alunos téngan scuolas modernas, merenda de qualidade i transporte seguro<ref name="balanco2025_pp36-37">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 36-37.</ref>. L programa Scuola 10, antre 2022 i 2025, ambestiu R$ 123,9 milhones, eilebando an quase 200% la capacidade de lheitura<ref name="balanco2025_p17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 17.</ref>. L Ideb comproba: Alagoas registrou l sou melhor zampenho stórico ne l ansino médio, i ne ls anhos eniciales, 31 de las 100 melhores scuolas públicas de l Brasil son de Alagoas<ref name="balanco2025_p17" />.
Fúrun anauguradas 17 nuobas ounidades de creches CRIA cun ambestimiento de R$ 76,3 milhones, i antregues 13 nuobas scuolas (R$ 91 milhones), sendo 5 deilhas çtinadas a quemunidades andígenas<ref name="balanco2025_pp36-37">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 36-37.</ref>. L programa Daqui pa l Mundo beneficiou 100 alunos i 5 monitores cun antercámbio anternacional<ref name="balanco2025_p39">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 39.</ref>.
== Meio Ambiente i Saneamiento ==
Alagoas tornou-se l purmeiro stado de l Nordeste a eiliminar 100% de ls lhixones a cielo abierto<ref name="balanco2025_p17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 17.</ref>. Hoije, todo l resíduo porduzido an Alagoas ten çtino cierto i sustentable<ref name="balanco2025_p17" />. Fúrun ambestidos mais de R$ 210 milhones an saneamiento básico, cun l sucesso de l programa Mais Auga Alagoas<ref name="balanco2025_p17" />.
Fúrun recuperadas 28 nacientes, garantindo auga lhimpa para 113 famílias, i ambestidos R$ 4 milhones ne l Programa de Pagamiento por Serbícios Ambientales<ref name="balanco2025_p59">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 59.</ref>.
== Anfrastrutura i Obras ==
An 2025, fui aplicado R$ 1,24 bilhon an obras i programas cumo l Pró-Strada, que trasforman l barro an asfalto<ref name="balanco2025_p50">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 50.</ref>. Fúrun rebitalizados i pabimentados 163,29 km de rodobias an to l stado, cun ambestimiento de R$ 284 milhones<ref name="balanco2025_p50" />. Solo an 2025, fúrun cuncluídas 54 grandes obras de pabimentaçon, beneficiando diretamente 41 munecípios alagoanos<ref name="balanco2025_p50" />.
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909.
* FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. ISBN 978-85-65372-03-9.
* ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. ISBN 978-65-85884-47-1.
* IBGE. ''Censo Demográfico 2022: Prévia da população''. Rio de Janeiro: IBGE, 2022.
== Lhigaçones sternas ==
* [https://alagoas.al.gov.br/ Gobierno de l Stado de Alagoas]
* [https://transparencia.al.gov.br/ Portal de la Transparéncia de Alagoas]
* [https://www.sefaz.al.gov.br/ Secretaria de Estado da Fazenda de Alagoas]
[[Catadorie:Stados de l Brasil]]
[[Catadorie:Alagoas]]
[[Catadorie:Region Nordeste de l Brasil]]
q8hdq3mejq4vbnq8zcaq2qm6542ro7a
108858
108857
2026-11-09T18:44:56Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108858
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | Stado de Alagoas
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Bandeira de Alagoas.svg|border|130px|Bandeira de Alagoas]]<br>[[Fexeiro:Brasão de armas do Estado de Alagoas.png|110px|Brason de Alagoas]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Brazil Alagoas location map.svg|270px|Lhocalizaçon de Alagoas ne l Brasil]]
|-
! Capital
| [[Maceió]]
|-
! Cidade más populosa
| [[Maceió]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Gobernador
| Paulo Suruagy do Amaral Dantas<ref name="balanco2025_p4" />
|-
! Ária
| 27.768 km²<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! Populaçon (stimatiba de 2025)
| 3.220.848 hab.<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! Densidade
| 116 hab./km²
|-
! Gentílico
| alagoano, alagoana
|-
! Munecípios
| 102<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! PIB (2010)
| R$ 24,6 bilhones<ref name="fapeal2014_p19" />
|-
! IDH
| 0,631 (médio)<ref name="fapeal2014_p23">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 23.</ref>
|-
! Fuso horairo
| UTC−3
|-
! Sítio oufecial
| [https://alagoas.al.gov.br/ alagoas.al.gov.br]
|}
'''Alagoas''' ye ua de las binte i siete ounidades federatibas de l [[Brasil]], localizada na region [[Nordeste de l Brasil|Nordeste]]. Faç frunteira cun [[Pernambuco]] al norte i noroeste, [[Sergipe]] al sul, [[Bahia]] al sudoeste, i ye banhada pul [[Ouceano Atlántico]] al leste. La sue capital ye la cidade de [[Maceió]]. Cun ua ária territorial de 27.768 km² i ua populaçon de 3.220.848 habitantes segundo stimatibas de 2025<ref name="balanco2025_p15">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 15.</ref>, l stado debide-se an 102 munecípios<ref name="balanco2025_p15" />.
L'eiquenomie alagoana ye dibersificada, tenndo cumo percipales pilares l turismo, l'agroandústria sucroalcooleira, l'andústria química i de plásticos, ls serbícios i l quemércio<ref name="fapeal2014_p17">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 17.</ref>. Storicamente, l território alagoano fui palco d'ambentos marcantes, cumo la ambason houlandesa ne l seclo XVII<ref name="brandao1909_p11">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 11.</ref>, la eisisténcia de l Quilombo de ls Palmares<ref name="brandao1909_p30">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 30.</ref> i la Reboluçon de 1817, que cunduziu a la sue outonomie política<ref name="brandao1909_p38">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 38.</ref>.
== Stória ==
=== Çcubrimiento i purmeiros anhos ===
Las tierras que hoije fórman l stado de Alagoas fúrun bistas pula purmeira beç puls nabegadores ouropeus ne l'ampeço de l seclo XVI. La purmeira splanoraçon oufecial de las nuobas tierras, mandada proceder pula corte pertuesa, partiu de l Tejo an meados de maio de 1501<ref name="brandao1909_p1">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 1.</ref>. La esquadra tocou ne l Cabo de San Roque a 16 d'agosto, ne l Cabo de Santo Agostinho a 28 d'agosto, i ne l riu San Francisco a 4 d'outubre de 1501<ref name="brandao1909_p1" />. Deste modo, las costas alagoanas i l sou grande riu fúrun ls puntos abistados lhuego depuis de las purmeiras çcubiertas geográficas<ref name="brandao1909_p1" />.
Segundo alguns storiadores, dando crédito al que diç Fernandes Gama subre l çcubrimiento de l Brasil a 24 d'abril de 1500, las purmeiras tierras antonce abistadas, ne ls 10° de latitude, fúrun las de Alagoas, antre Jequiá i Coruripe<ref name="brandao1909_pp1-2">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 1-2.</ref>.
=== Colonizaçon ne l seclo XVI ===
Ne ls purmeiros anhos depuis de l çcubrimiento de l Brasil, las tierras quedórun an cumpleto abandono, anquanto perdurou l gobierno de D. Manuel. Coube a D. João III la honra de fundar, cul stablecimiento de capitanies hereditárias, l grande ampeiro colonial brasileiro<ref name="brandao1909_p10">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 10.</ref>. La colonizaçon ampeçou a efetuar-se de 1530 an delantre, sendo l maior ampulso para eilha la debison de la grande colónia an 12 círclos<ref name="brandao1909_p10" />.
La capitania de Pernambuco, que comprendia 60 lhéguas de tierra antre l riu San Francisco i l de Santa Cruç de Itamaracá, fui doada a Duarte Coelho Pereira a 10 d'abril de 1534<ref name="brandao1909_p10" />. L purmeiro stablecimiento fundado ne l território alagoano fui la atual cidade de [[Penedo]], antre 1522 i 1535, segundo l Dr. Thomaz do Bomfim Espíndola, ó an 1558, cumo scribe l Dr. Diegues Junior<ref name="brandao1909_p10" />.
An 1549 creou-se, cun Tomé de Souza, l purmeiro gobierno giral de l Brasil<ref name="brandao1909_p10" />. Por esse tiempo, la capitania de Pernambuco fui rijamente abalada pula guerra de sterminho promobida contra ls Caetés, por teneren estes trucidado i comido l bispo D. Pedro Fernandes Sardinha<ref name="brandao1909_p10" />. La rebíndita fui tremenda i paborosa, exercida a fierro i a fuogo<ref name="brandao1909_p10" />.
Aproximadamente por 1575, l fidalgo eitaliano Christovão Lins lançaba ls fundamentos de [[Porto Calvo]], cunquistando las sues tierras als Potiguares i erigindo até l Cabo de Santo Agostinho siete angingos para fabricar açúcar i ua eigreija pa l culto de la Eimaculada<ref name="brandao1909_p10" />. Al spirar de l seclo XVI ó ne ls primórdios de l XVII, Diogo Soares da Cunha, por sous procuradores, ampeçaba a erigir la pobaçon de Magdalena de Subaúma, hoije cidade de las Alagoas (atual [[Marechal Deodoro]])<ref name="brandao1909_p10" />.
=== Guerra Houlandesa ===
Fui durante l gobierno de Mathias de Albuquerque que ampeçou la guerra houlandesa<ref name="brandao1909_pp11-15">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 11-15.</ref>. L motivo mais sério de la lhuita fui l que alguns storiadores cumbencionórun chamar de lhuita pul quemércio lhibre contra l monopólio<ref name="brandao1909_pp11-15" />. La campanha tubo l sou mássimo de acuidade de 10 de maio de 1624 a 27 de janeiro de 1654<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
Solo a 21 de setembre de 1631 ye que ampeçou a ferir-se la lhuita ne l território alagoano, quando Bagnuolo antrou cun 10 carabelas na Barra Grande, adonde saltórun 700 homes<ref name="brandao1909_pp11-15" />. Por esse tiempo, Alagoas tenie las trés pobaçones seguintes: Penedo, Magdalena i Porto Calvo<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
La defecçon de Domingos Fernandes Calabar, natural de Porto Calvo, melhorou pa ls houlandeses l aspeto de la campanha<ref name="brandao1909_pp11-15" />. La defecçon de l tránsfuga berificou-se ne l die 20 d'abril de 1632<ref name="brandao1909_pp11-15" />. Calabar fui anforcado i squartejado a 22 de júlio de 1635, depuis de la capitulaçon de Porto Calvo<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
An 23 de janeiro de 1637, aportou ne l Recife ua numerosa esquadra, trazendo a sou bordo l coudielho João Maurício de Nassau<ref name="brandao1909_pp11-15" />. Maurício de Nassau aliaba a ua clara i lúcida anteligéncia un critério pouco quemun d'administrador<ref name="brandao1909_pp11-15" />.
La guerra de la andependéncia, ó ansurreçon contra ls houlandeses, irradiou-se prontamente por todos ls puntos dominados puls neerlandeses. An Porto Calvo ancabeçou l mobimiento Christovão Lins de Vasconcellos, acompanhado por Vasco Marinho Falcão<ref name="brandao1909_pp24-29">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 24-29.</ref>. La capitulaçon de la fortaleza de Porto Calbo efetuou-se a 17 de setembre de 1645, depuis de quarenta i dous dies de cerco<ref name="brandao1909_pp24-29" />.
=== Quilombo de ls Palmares ===
[[Fexeiro:Serra da Barriga - AL.jpg|thumb|right|250px|La Serra da Barriga, an União dos Palmares, séde de l Quilombo de ls Palmares]]
Fundado acerca de 64 anhos antes de 1696, na bigéncia de las ambasones houlandesas, l Quilombo de ls Palmares staba lhocalizado nun bello lhugar, ensombrado de birgente palmeiral, na ancosta ouriental de las serras de la Barriga i de la Jussara<ref name="brandao1909_pp30-32">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 30-32.</ref>. Çtaba 120 quilómetros de l lhitoral i era banhado pulas augas paludosas de l Mundahú i de l Jundiaí<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
L quilombo palmarino ouferecie un çboço d'ourganizaçon social. Dieç ó doze aldés, denominadas quilombos ó mucambos, éran dirigidas por sub-chefes que tenien la denominaçon de ''ambas'', gobernados suprema mente por un xefe superior a todos i chamado Zumbi, que residia na séde desse fac-simile de cunfederaçon<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
Ascendendo al bultuoso númaro de mais de 20.000 homes, fortificórun-se, stablecendo an sue república minúscula ua cidadela circunbalada de trés stacadas de pau a pique, defendidas cada ua por 200 homes<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
Coube a Caetano de Mello i Castro, gobernador de la capitania de Pernambuco, probeir la sue stinçon<ref name="brandao1909_pp30-32" />. L Gobernador Giral D. João de Lencastro mandou 1.000 soldados paulistas sob la chefia de Jorge Velho<ref name="brandao1909_pp30-32" />. Zumbi i l numeroso corteijo de sous seguidores suicidórun-se, atirando-se puls çbarrondadeiros de la serra de la Barriga, botando-se assi an holocausto a la lhiberdade<ref name="brandao1909_pp30-32" />.
=== Alagoas cumo comarca de Pernambuco ===
An 1711 fui Alagoas eilebada a comarca de Pernambuco, tenndo cumo sou purmeiro oubidor José de Acunha Soares, que gobernou de 1712 a 1715<ref name="brandao1909_pp33-37">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 33-37.</ref>. Depuis de eilebada a comarca, quedórun tenndo na séde — billa de la Magdalena —, para alhá de l oubidor, corregedor i comandante melitar, juízes ourdinários, camaristas i capitales-mores<ref name="brandao1909_pp33-37" />.
Alagoas fui comarca puls mesmos motivos que lebórun la corte pertuesa a desagregar Sergipe de la capitania de la Bahia. Fui inda la subrebibéncia de la lhuita houlandesa que determinou esse tímido ansaio d'outonomie, que bisaba la represson de ls crimes mui frequentes depuis de la lhuita contra ls batabos ambasones<ref name="brandao1909_pp33-37" />.
=== Reboluçon de 1817 i outonomie ===
An márcio de 1817 rebentou la reboluçon an Pernambuco, ancetibada pul negociante bahiano Domingos Martius<ref name="brandao1909_pp38-43">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 38-43.</ref>. Para angariar-le adeptos an Alagoas fui mandado l Dr. José Ignácio Ribeiro de Abreu i Lima, coincido por Padre Roma<ref name="brandao1909_pp38-43" />.
Bisando anfraquecer Pernambuco, amesquinhando-le la bastidon territorial, i galardoar ls serbícios prestados por Alagoas na debelaçon de l mobimiento de 1817, l rei D. João VI resolveu-se a separar la antiga comarca de la andomita capitania, dando-le ls foros de andependiente<ref name="brandao1909_pp38-43" />. Assi l fizo por decreto de 16 de setembre de 1817<ref name="brandao1909_pp38-43" />.
La situaçon eiquenómica de Alagoas, quando le fúrun doados ls benefícios de la outonomie, se nun era de las mais propícias i brilhantes, tamien nun era de las mais precárias<ref name="brandao1909_pp38-43" />. L grande númaro d'eigreijas i freguesies que, al tiempo de la sue andependéncia, yá cuntaba, permitie que se abalhasse bien la sue marcha para un progresso bastante satisfatório<ref name="brandao1909_pp38-43" />.
=== Andependéncia de l Brasil i purmeiro ampeiro ===
Alagoas, a 30 de nobembre de 1822, procediu tamien a la aclamaçon de D. Pedro I, cumpletando assi la obra a que se dedicaba cordialmente<ref name="brandao1909_pp50-56">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 50-56.</ref>. L purmeiro presidente nomeado por D. Pedro I para Alagoas, a 20 d'outubre de 1823, fui D. Nuno Eugénio de Lossio i Seiblitz<ref name="brandao1909_pp50-56" />.
=== Período regencial i segundo ampeiro ===
La notícia de la abdicaçon de D. Pedro I, chegada morosamente an Alagoas ne l die 30 d'abril de 1831, porduzio an Maceió ruidosas manifestaçones i alguns atos d'anarquia<ref name="brandao1909_pp58-70">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 58-70.</ref>. L período regencial fui marcado pula Cabanada, reboluçon que se stendiu de Pernambuco para Alagoas<ref name="brandao1909_pp58-70" />.
An 1839, durante l gobierno de Agostinho da Silva Neves, efetuou-se la trasferéncia de la Capital de Alagoas (atual Marechal Deodoro) para Maceió, depuis de grande resisténcia popular<ref name="brandao1909_pp58-70" />. La Assemblé Legislatiba probincial aprobou l porjeto de mudança por 14 botos contra 4<ref name="brandao1909_pp58-70" />.
=== República ===
Quando se dou l mobimiento rebolucionário de 15 de nobembre de 1889, de que resultou la destronizaçon de l amperador Pedro II, l credo republicano era apenas balbuciado an Alagoas por meia dúzia de sonhadores<ref name="brandao1909_p110">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 110.</ref>. Talbeç pul fato de ser l proclamador de la República un çtinguido general alagoano — Deodoro da Fonseca —, la anton probíncia aceitou lhuego l nuobo regime<ref name="brandao1909_p110" />.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Maragogi Alagoas Brasil.jpg|thumb|left|250px|Praia de Maragogi, ne l lhitoral norte de Alagoas]]
L território de l stado de Alagoas, cun ária de 27.768 km², apersenta la forma dun triángulo retángulo, que ten l ángulo reto na foç de l San Francisco<ref name="brandao1909_pp3-4">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 3-4.</ref>. Ye banhado por ua lhonga faixa lhitoránea pul Ouceano Atlántico, sendo superior an superfície a la Suíça, a la Bélgia, a la Sérbia, a la Houlanda i a la Dinamarca, sendo, porém, menor que qualquiera de ls outros stados brasileiros, sceçon feita de Sergipe, Sprito Santo i Riu Grande de l Norte<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Relebo ===
L relebo ye baixo i alagadiço na costa, eileba-se un pouco pa l centro, adonde ten amponentes matas, i na region sertaneja ye berdadeiramente montanhoso<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Las sues serras nun apersentan, cumo las de Goiás i Minas Gerais, altitudes grandiosas; pul cuntrário, sendo ramificaçones de la cadeia ouriental, ten, quando muito, eilebaçon de 500 metros<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Paulo Afonso, por adonde se çpenha la célebre cachoeira; Barriga, notable pul Quilombo de ls Palmares que eilhi floresciu; Lunga; Pirangas; Cabuta; Mata-Verde; Limoeiro; Morena — eis las percipales serras alagoanas, muitas deilhas mostrando aspetos singulares i spléndidos<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Hidrografie ===
[[Fexeiro:Rio São Francisco em Penedo - AL.jpg|thumb|right|250px|L riu San Francisco al passar pula cidade de Penedo]]
Salbante l riu [[San Francisco]], a que se debe la fertilidade i riqueza de basta region de l stado, de ls demais rius puode-se dezir que son de pequeinha amportança, innabegables an grande parte de l sou curso, cumo seian: l Coruripe, l San Miguel, l Pirahyba, l Mundahú, l Mirin, l Santo António Grande, l Camaragibe, l Manguaba<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Las lhagoas que diúrun l nome al formoso canton son numerosas i algumas deilhas amportantes, cumo la Mundahú ó Lhagoa de l Norte, la qual, ne l punto denominado Giboia, se quemunica cula poética i formosa Manguaba, que banha bárias lhocalidades de l stado<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Muitas outras se cuntan, de pequeinha amportança pa la nabegaçon, porém sobremodo baliosas pa l'agricultura i pa l'andústria de la pesca<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Alagoas ressente-se de la falta d'ancradouros berdadeiramente abrigados i de fácele acesso. Ls de Jaraguá, Pajussara i de l Francés, este redadeiro propositadamente obstruído, nun ten ls requisitos andispensables ne ls buenos ancradouros<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Clima ===
L clima puode ser reputado eiscelente. Ye ne l lhitoral caliente i húmido; ne l sertan, caliente i seco. Afora alguns causos d'ampaludismo durante la fase de la stiaige de ls rius, nun se cuntan andemias dizimadoras de la populaçon, nin l stado ten sido reiteradamente besitado por grandes eipidemias<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Las chubas nun son mui abundantes, specialmente na zona sertaneja, siempre flagelada pulas secas<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Flora i fauna ===
La flora, que yá tubo mássima opuléncia, inda hoije abulta por sue amportança, apersentando un basto repositório de plantas medicinales, madeiras de cunstruçon i tinturarie, fibras tésteis i plantas de inabaluables i bariados méritos<ref name="brandao1909_pp3-4" />. Yá fui mui rica de pau-brasil, hoije bastante scasso. Ten magníficas pastagens que la podien tornar un basto núcleo pastoril<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
Ye rica dua fauna mui populosa, que marabilha pula bariadade de ls páixaros cantores i pula opuléncia fabulosa d'eisemplares ictiológicos, de mamíferos úteles, de moluscos i crustáceos alimentícios<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Pajuçara, Maceió, Brazil.jpg|thumb|left|250px|Praia de Pajuçara, an Maceió, capital de l stado]]
Segundo stimatibas de l IBGE, Alagoas cunta cun ua populaçon de 3.220.848 habitantes an 2025, sendo ua de las percipales metrópoles de l Nordeste<ref name="balanco2025_pp15-17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 15-17.</ref>. La spetatiba de bida ne l stado ye de 73 anhos<ref name="balanco2025_pp15-17" />. Las mulhieres repersentan la maiorie de la populaçon, cun 52,1% de l total<ref name="balanco2025_pp15-17" />. La capital, Maceió, quase alcançou la marca de 1 milhon de habitantes<ref name="balanco2025_pp15-17" />.
=== Munecípios mais populosos ===
Segundo l Censo Demográfico de 2022 de l IBGE, ls munecípios mais populosos de l stado son<ref name="censo2022_p1">IBGE. ''Censo Demográfico 2022: Prévia da população''. Rio de Janeiro: IBGE, 2022. p. 1.</ref>:
* [[Maceió]]: 960.667 habitantes
* [[Arapiraca]]: 235.085 habitantes
* [[Rio Largo]]: 93.729 habitantes
* [[Palmeira dos Índios]]: 68.534 habitantes
* [[Marechal Deodoro]]: 61.177 habitantes
* [[União dos Palmares]]: 59.093 habitantes
* [[Penedo]]: 58.654 habitantes
* [[São Miguel dos Campos]]: 51.978 habitantes
* [[Delmiro Gouveia]]: 51.215 habitantes
* [[Coruripe]]: 49.951 habitantes
* [[Santana do Ipanema]]: 46.258 habitantes
* [[Teotônio Vilela]]: 37.999 habitantes
* [[Atalaia]]: 37.356 habitantes
* [[Girau do Ponciano]]: 35.899 habitantes
* [[Pilar]]: 35.433 habitantes
=== Populaçon andígena ouriginária ===
Ne l spléndido i majestoso cenário adonde marulhan dolentes las lhagoas i serpéa, murmuiroso i oufegante, l Opara (riu San Francisco), bibian bárias tribus aborígenes, antre las quales, pula selbatiqueza de sous hábitos, çtinguian-se ls ferozes Caetés<ref name="brandao1909_pp8-9">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 8-9.</ref>. Éran andios giralmente odiados até puls própios autóctonos de l paíç, que muitas bezes formában contra eilhes alianças terribles<ref name="brandao1909_pp8-9" />.
De las proximidades de Porto Calbo até acerca i para alhá de Itamaracá quedában ls Potiguares, sendo sous bezinos ls Tabajaras. Nas ilhas flubiales habitában ls Abacaliaras. Ls Aconas, ls Cariris i ls Coropatis residian arriba de Penedo. Un pouco afastado de la ourla marítima, na densidade de las matas birges, morában ls Moriquitos<ref name="brandao1909_pp8-9" />.
== Eiquenomie ==
La eiquenomie alagoana ye dibersificada i stá an custante trasformaçon. La riqueza ye gerada por polos que se spalhan por todo l território: l turismo, l'andústria i ls serbícios, i l'agroandústria<ref name="balanco2025_p15">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 15.</ref>.
An 2025, la arrecadaçon registrou ua alta de 12,4%, i l'eilebado nibel d'ambestimientos colocou Alagoas nas purmeiras posiçones antre todos ls stados de l Brasil, aplicando cerca de R$ 2,5 bilhones an obras struturantes pa l zambolbimiento stadual<ref name="balanco2025_pp5-6">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 5-6.</ref>. Solo an 2025, tubo la atraçon de 20 nuobas ampresas, que anjetórun mais de R$ 859 milhones na eiquenomie lhocal, i ls ampregos crecírun an 3,6%, registrando la menor taxa de zamprego de la sue stória<ref name="balanco2025_pp5-6" />.
=== Turismo ===
L turismo ye cunsidrado la "andústria sin chaminé" de Alagoas, gerando milhaires d'ampregos an to la cadeia de hoteis, restaurantes i quemércios<ref name="balanco2025_pp5-6" />. Solo an 2025, creórun-se 16 mil nuobos postos de trabalho cun carteira assinada, i na alta temporada, l'ocupaçon hoteleira alcançou 98%<ref name="balanco2025_pp5-6" />. L stado ye coincido mundialmente pulas sues augas cristalinas<ref name="balanco2025_pp5-6" />.
=== Agroandústria ===
[[Fexeiro:Trabalhador rural (793097168).jpg|thumb|right|250px|Trabalhador rural na zona canabieira de Alagoas]]
La fuorça stórica de l açúcar i de l álcoól, somada a la porduçon familiar i al crecimiento de nuobas culturas, custitui l setor agroandustrial<ref name="balanco2025_p15" />. La agroandústria sucroalcooleira, até meados de la década de 2000, era l setor mais dinámico de la eiquenomie alagoana<ref name="fapeal2014_p17">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 17.</ref>. Eisten an Alagoas 24 usinas, i son 400.000 heitares plantados cun canha-de-açúcar, cerca de 90.000 ampregos diretos durante la safra, i 7.248 fornecidores de canha<ref name="fapeal2014_p22">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 22.</ref>.
An 2014 tubo l'ampeço de la porduçon de l etanol 2G an Alagoas, operando ne l stado la purmeira planta de etanol 2G de la América Lhatina<ref name="fapeal2014_p22" />.
=== Andústria ===
L setor andustrial alagoano ye cuncentrado an dous setores percipales: l setor sucroenergético, que repersenta acerca de 70% de l Valor de la Trasformaçon Andustrial (VTI), i l setor químico i de plásticos, que respuondi por 17% de l VTI an 2010<ref name="fapeal2014_p21">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 21.</ref>. La suma desses dous setores cuncentra 87%, an média, de la geraçon de balor de la andústria<ref name="fapeal2014_p21" />.
=== Serbícios i quemércio ===
L quemércio i ls serbícios, ancluindo l setor público, son ls que ben sustentando buona parte de l crecimiento de l PIB stadual<ref name="fapeal2014_p19">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 19.</ref>. Ls serbícios repersentan mais de metade de l VAB global de l stado<ref name="fapeal2014_p19" />. An 2010, l PIB alagoano creciu a ua taxa média de 4,4% al anho ne ls siete anhos anteriores, i nesse anho l porduto fui de R$ 24,6 bilhones<ref name="fapeal2014_p19" />.
=== Arranjos Produtibos Lhokales ===
L Programa d'Arranjos Produtibos Lhokales de Alagoas (PAPL) tubo ampeço an 2004 i tornou-se ua política de stado, caraterizando-se cumo un de ls eixos struturantes de l modelo de política de zambolbimiento para Alagoas<ref name="fapeal2014_p147">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 147.</ref>. Atualmente, son 18 APLs abrangendo 83 de ls 102 munecípios alagoanos<ref name="fapeal2014_p161">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 161.</ref>.
== Política i Admenistraçon ==
=== Ourganizaçon de l Stado ===
L funcionamiento de l stado depende de la atuaçon cunjunta de defrentes anstituiçones, cada ua cun respunsabelidades specíficas<ref name="balanco2025_p21">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 21.</ref>. L Poder Eisecutibo ye lhiderado pul Gobernador, cun l'apoio de ls Secretários, i ye respunsable por poner las políticas públicas an prática<ref name="balanco2025_p21" />. L Poder Legislatibo ye formado puls Deputados Staduales, cuja funçon ye elaborar las lheis i acomanhar la atuaçon de l Gobierno<ref name="balanco2025_p21" />. L Poder Judiciário atua na aplicaçon de las lheis i na soluçon de cunflitos<ref name="balanco2025_p21" />.
L atual gobernador ye Paulo Suruagy do Amaral Dantas<ref name="balanco2025_p4">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 4.</ref>.
=== Finanças públicas ===
An 2025, l stado cuntou cun un montante total de R$ 27,8 bilhones, de l qual aproximadamente R$ 5,7 bilhones fúrun repassados als Munecípios i al FUNDEB, resultando nun saldo de R$ 22,08 bilhones pa l stado<ref name="balanco2025_p25">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 25.</ref>. Las percipales fuontes de receita fúrun: trasferéncias recebidas de la Ounion (R$ 10,49 bilhones), ampuestos i taxas (R$ 7,36 bilhones), cuntribuiçones (R$ 1,38 bilhon), receitas dibersas (R$ 1,18 bilhon) i ampréstimos i financiamientos (R$ 1,67 bilhon)<ref name="balanco2025_p25" />.
Las çpesas totales de l stado alcançórun R$ 23,22 bilhones an 2025, çtribuídas percipalmente antre Eiducaçon i Futuro (R$ 3,31 bilhones), Salude para Todos (R$ 3,22 bilhones), Seguráncia i Proteçon (R$ 2,70 bilhones), Obras i Stradas (R$ 1,24 bilhon), Cuidado Social (R$ 714 milhones) i Agricultura, Meio Ambiente i Sustentabelidade (R$ 256 milhones)<ref name="balanco2025_p34">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 34.</ref>.
== Salude i Proteçon Social ==
An 2025, l Gobierno de Alagoas aplicou R$ 3,22 bilhones an salude, garantindo 1.685 lheitos an 10 grandes spitales, 15.840 cirurgias realizadas, i 160.216 marcaçones<ref name="balanco2025_pp38-39">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 38-39.</ref>. L programa Remédio an Casa antregou mais de 702 mil medicamentos diretamente na casa de 99.756 pacientes<ref name="balanco2025_pp38-39" />. L programa Alagoas Trasplanta permitiu la realizaçon de 38 trasplantes de uorganos (rines, fígado i coraçon)<ref name="balanco2025_pp38-39" />.
Na ária de proteçon social, l programa Alagoas Sin Fome, cun ambestimiento de mais de R$ 265 milhones, fizo cun que mais de 400 mil alagoanos saíssen de la pobreza, trazendo al stado l Prémio Brasil Sin Fome, por tener sido l stado que mais reduziu l'ansiguráncia alimentar grabe ne l Brasil<ref name="balanco2025_pp5-6">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 5-6.</ref>.
== Seguráncia Pública ==
Antre 2024 i 2025, ambestírun-se mais de R$ 2 bilhones na seguráncia pública<ref name="balanco2025_pp5-6" />. L stado registrou ls menores índices d'homicídios de ls redadeiros 14 anhos, cun reduçon de mais de 10% an cumparaçon cun 2024 i queda acumulada de mais de 56% an cumparaçon cul cenário de 2012<ref name="balanco2025_pp5-6" />. Pula purmeira beç na série stórica, Alagoas registrou menos de 1.000 homicídios ne l anho<ref name="balanco2025_pp5-6" />.
== Eiducaçon ==
An 2025, fúrun çtinados R$ 3,31 bilhones pa la eiducaçon, garantindo que 154 mil alunos téngan scuolas modernas, merenda de qualidade i transporte seguro<ref name="balanco2025_pp36-37">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 36-37.</ref>. L programa Scuola 10, antre 2022 i 2025, ambestiu R$ 123,9 milhones, eilebando an quase 200% la capacidade de lheitura<ref name="balanco2025_p17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 17.</ref>. L Ideb comproba: Alagoas registrou l sou melhor zampenho stórico ne l ansino médio, i ne ls anhos eniciales, 31 de las 100 melhores scuolas públicas de l Brasil son de Alagoas<ref name="balanco2025_p17" />.
Fúrun anauguradas 17 nuobas ounidades de creches CRIA cun ambestimiento de R$ 76,3 milhones, i antregues 13 nuobas scuolas (R$ 91 milhones), sendo 5 deilhas çtinadas a quemunidades andígenas<ref name="balanco2025_pp36-37">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 36-37.</ref>. L programa Daqui pa l Mundo beneficiou 100 alunos i 5 monitores cun antercámbio anternacional<ref name="balanco2025_p39">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 39.</ref>.
== Meio Ambiente i Saneamiento ==
Alagoas tornou-se l purmeiro stado de l Nordeste a eiliminar 100% de ls lhixones a cielo abierto<ref name="balanco2025_p17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 17.</ref>. Hoije, todo l resíduo porduzido an Alagoas ten çtino cierto i sustentable<ref name="balanco2025_p17" />. Fúrun ambestidos mais de R$ 210 milhones an saneamiento básico, cun l sucesso de l programa Mais Auga Alagoas<ref name="balanco2025_p17" />.
Fúrun recuperadas 28 nacientes, garantindo auga lhimpa para 113 famílias, i ambestidos R$ 4 milhones ne l Programa de Pagamiento por Serbícios Ambientales<ref name="balanco2025_p59">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 59.</ref>.
== Anfrastrutura i Obras ==
An 2025, fui aplicado R$ 1,24 bilhon an obras i programas cumo l Pró-Strada, que trasforman l barro an asfalto<ref name="balanco2025_p50">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 50.</ref>. Fúrun rebitalizados i pabimentados 163,29 km de rodobias an to l stado, cun ambestimiento de R$ 284 milhones<ref name="balanco2025_p50" />. Solo an 2025, fúrun cuncluídas 54 grandes obras de pabimentaçon, beneficiando diretamente 41 munecípios alagoanos<ref name="balanco2025_p50" />.
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909.
* FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. ISBN 978-85-65372-03-9.
* ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. ISBN 978-65-85884-47-1.
* IBGE. ''Censo Demográfico 2022: Prévia da população''. Rio de Janeiro: IBGE, 2022.
== Lhigaçones sternas ==
* [https://alagoas.al.gov.br/ Gobierno de l Stado de Alagoas]
* [https://transparencia.al.gov.br/ Portal de la Transparéncia de Alagoas]
* [https://www.sefaz.al.gov.br/ Secretaria de Estado da Fazenda de Alagoas]
[[Catadorie:Stados de l Brasil]]
[[Catadorie:Alagoas]]
[[Catadorie:Region Nordeste de l Brasil]]
ai09zxtqdpqdxok2u3qxc1ef42s7uol
108859
108858
2026-11-09T18:55:37Z
Gleyson B. Bezerra
15672
108859
wikitext
text/x-wiki
{| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 270px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 2px; font-size: 95%;"
|-
! colspan="2" style="background: #E0E8FF;" | Stado de Alagoas
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Bandeira de Alagoas.svg|border|130px|Bandeira de Alagoas]]<br>[[Fexeiro:Brasão de armas do Estado de Alagoas.png|110px|Brason de Alagoas]]
|-
| colspan="2" | [[Fexeiro:Brazil Alagoas location map.svg|270px|Lhocalizaçon de Alagoas ne l Brasil]]
|-
! Capital
| [[Maceió]]
|-
! Cidade más populosa
| [[Maceió]]
|-
! Lhéngua oufecial
| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! Gobernador
| Paulo Suruagy do Amaral Dantas<ref name="balanco2025_p4" />
|-
! Ária
| 27.768 km²<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! Populaçon (stimatiba de 2025)
| 3.220.848 hab.<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! Densidade
| 116 hab./km²
|-
! Gentílico
| alagoano, alagoana
|-
! Munecípios
| 102<ref name="balanco2025_p15" />
|-
! PIB (2010)
| R$ 24,6 bilhones<ref name="fapeal2014_p19" />
|-
! IDH
| 0,631 (médio)<ref name="fapeal2014_p23">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 23.</ref>
|-
! Fuso horairo
| UTC−3
|-
! Sítio oufecial
| [https://alagoas.al.gov.br/ alagoas.al.gov.br]
|}
'''Alagoas''' ye ua de las binte i siete ounidades federatibas de l [[Brasil]], localizada na region [[Nordeste de l Brasil|Nordeste]]. Faç frunteira cun [[Pernambuco]] al norte i noroeste, [[Sergipe]] al sul, [[Bahia]] al sudoeste, i ye banhada pul [[Ouceano Atlántico]] al leste. La sue capital ye la cidade de [[Maceió]]. Cun ua ária territorial de 27.768 km² i ua populaçon de 3.220.848 habitantes segundo stimatibas de 2025,<ref name="balanco2025_p15">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 15.</ref> l stado debide-se an 102 munecípios.<ref name="balanco2025_p15" />
L'eiquenomie alagoana ye dibersificada, tenndo cumo percipales pilares l turismo, l'agroandústria sucroalcooleira, l'andústria química i de plásticos, ls serbícios i l quemércio<ref name="fapeal2014_p17">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 17.</ref>. Storicamente, l território alagoano fui palco d'ambentos marcantes, cumo la ambason houlandesa ne l seclo XVII,<ref name="brandao1909_p11">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 11.</ref> la eisisténcia de l Quilombo de ls Palmares<ref name="brandao1909_p30">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 30.</ref> i la Reboluçon de 1817, que cunduziu a la sue outonomie política.<ref name="brandao1909_p38">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 38.</ref>
== Stória ==
=== Çcubrimiento i purmeiros anhos ===
Las tierras que hoije fórman l stado de Alagoas fúrun bistas pula purmeira beç puls nabegadores ouropeus ne l'ampeço de l seclo XVI. La purmeira splanoraçon oufecial de las nuobas tierras, mandada proceder pula corte pertuesa, partiu de l Tejo an meados de maio de 1501<ref name="brandao1909_p1">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 1.</ref>. La esquadra tocou ne l Cabo de San Roque a 16 d'agosto, ne l Cabo de Santo Agostinho a 28 d'agosto, i ne l riu San Francisco a 4 d'outubre de 1501<ref name="brandao1909_p1" />. Deste modo, las costas alagoanas i l sou grande riu fúrun ls puntos abistados lhuego depuis de las purmeiras çcubiertas geográficas<ref name="brandao1909_p1" />.
Segundo alguns storiadores, dando crédito al que diç Fernandes Gama subre l çcubrimiento de l Brasil a 24 d'abril de 1500, las purmeiras tierras antonce abistadas, ne ls 10° de latitude, fúrun las de Alagoas, antre Jequiá i Coruripe<ref name="brandao1909_pp1-2">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 1-2.</ref>.
=== Colonizaçon ne l seclo XVI ===
Ne ls purmeiros anhos depuis de l çcubrimiento de l Brasil, las tierras quedórun an cumpleto abandono, anquanto perdurou l gobierno de D. Manuel. Coube a D. João III la honra de fundar, cul stablecimiento de capitanies hereditárias, l grande ampeiro colonial brasileiro.<ref name="brandao1909_p10">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 10.</ref> La colonizaçon ampeçou a efetuar-se de 1530 an delantre, sendo l maior ampulso para eilha la debison de la grande colónia an 12 círclos.<ref name="brandao1909_p10" />
La capitania de Pernambuco, que comprendia 60 lhéguas de tierra antre l riu San Francisco i l de Santa Cruç de Itamaracá, fui doada a Duarte Coelho Pereira a 10 d'abril de 1534.<ref name="brandao1909_p10" /> L purmeiro stablecimiento fundado ne l território alagoano fui la atual cidade de [[Penedo]], antre 1522 i 1535, segundo l Dr. Thomaz do Bomfim Espíndola, ó an 1558, cumo scribe l Dr. Diegues Junior.<ref name="brandao1909_p10" />
An 1549 creou-se, cun Tomé de Souza, l purmeiro gobierno giral de l Brasil.<ref name="brandao1909_p10" /> Por esse tiempo, la capitania de Pernambuco fui rijamente abalada pula guerra de sterminho promobida contra ls Caetés, por teneren estes trucidado i comido l bispo D. Pedro Fernandes Sardinha.<ref name="brandao1909_p10" /> La rebíndita fui tremenda i paborosa, exercida a fierro i a fuogo.<ref name="brandao1909_p10" />
Aproximadamente por 1575, l fidalgo eitaliano Christovão Lins lançaba ls fundamentos de [[Porto Calvo]], cunquistando las sues tierras als Potiguares i erigindo até l Cabo de Santo Agostinho siete angingos para fabricar açúcar i ua eigreija pa l culto de la Eimaculada.<ref name="brandao1909_p10" /> Al spirar de l seclo XVI ó ne ls primórdios de l XVII, Diogo Soares da Cunha, por sous procuradores, ampeçaba a erigir la pobaçon de Magdalena de Subaúma, hoije cidade de las Alagoas (atual [[Marechal Deodoro]]).<ref name="brandao1909_p10" />
=== Guerra Houlandesa ===
Fui durante l gobierno de Mathias de Albuquerque que ampeçou la guerra houlandesa.<ref name="brandao1909_pp11-15">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 11-15.</ref> L motivo mais sério de la lhuita fui l que alguns storiadores cumbencionórun chamar de lhuita pul quemércio lhibre contra l monopólio.<ref name="brandao1909_pp11-15" /> La campanha tubo l sou mássimo de acuidade de 10 de maio de 1624 a 27 de janeiro de 1654.<ref name="brandao1909_pp11-15" />
Solo a 21 de setembre de 1631 ye que ampeçou a ferir-se la lhuita ne l território alagoano, quando Bagnuolo antrou cun 10 carabelas na Barra Grande, adonde saltórun 700 homes.<ref name="brandao1909_pp11-15" /> Por esse tiempo, Alagoas tenie las trés pobaçones seguintes: Penedo, Magdalena i Porto Calvo.<ref name="brandao1909_pp11-15" />
La defecçon de Domingos Fernandes Calabar, natural de Porto Calvo, melhorou pa ls houlandeses l aspeto de la campanha.<ref name="brandao1909_pp11-15" /> La defecçon de l tránsfuga berificou-se ne l die 20 d'abril de 1632.<ref name="brandao1909_pp11-15" /> Calabar fui anforcado i squartejado a 22 de júlio de 1635, depuis de la capitulaçon de Porto Calvo.<ref name="brandao1909_pp11-15" />
An 23 de janeiro de 1637, aportou ne l Recife ua numerosa esquadra, trazendo a sou bordo l coudielho João Maurício de Nassau.<ref name="brandao1909_pp11-15" /> Maurício de Nassau aliaba a ua clara i lúcida anteligéncia un critério pouco quemun d'administrador.<ref name="brandao1909_pp11-15" />
La guerra de la andependéncia, ó ansurreçon contra ls houlandeses, irradiou-se prontamente por todos ls puntos dominados puls neerlandeses. An Porto Calvo ancabeçou l mobimiento Christovão Lins de Vasconcellos, acompanhado por Vasco Marinho Falcão.<ref name="brandao1909_pp24-29">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 24-29.</ref> La capitulaçon de la fortaleza de Porto Calbo efetuou-se a 17 de setembre de 1645, depuis de quarenta i dous dies de cerco.<ref name="brandao1909_pp24-29" />
=== Quilombo de ls Palmares ===
[[Fexeiro:Serra da Barriga - AL.jpg|thumb|right|250px|La Serra da Barriga, an União dos Palmares, séde de l Quilombo de ls Palmares]]
Fundado acerca de 64 anhos antes de 1696, na bigéncia de las ambasones houlandesas, l Quilombo de ls Palmares staba lhocalizado nun bello lhugar, ensombrado de birgente palmeiral, na ancosta ouriental de las serras de la Barriga i de la Jussara.<ref name="brandao1909_pp30-32">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 30-32.</ref> Çtaba 120 quilómetros de l lhitoral i era banhado pulas augas paludosas de l Mundahú i de l Jundiaí.<ref name="brandao1909_pp30-32" />
L quilombo palmarino ouferecie un çboço d'ourganizaçon social. Dieç ó doze aldés, denominadas quilombos ó mucambos, éran dirigidas por sub-chefes que tenien la denominaçon de ''ambas'', gobernados suprema mente por un xefe superior a todos i chamado Zumbi, que residia na séde desse fac-simile de cunfederaçon.<ref name="brandao1909_pp30-32" />
Ascendendo al bultuoso númaro de mais de 20.000 homes, fortificórun-se, stablecendo an sue república minúscula ua cidadela circunbalada de trés stacadas de pau a pique, defendidas cada ua por 200 homes.<ref name="brandao1909_pp30-32" />
Coube a Caetano de Mello i Castro, gobernador de la capitania de Pernambuco, probeir la sue stinçon.<ref name="brandao1909_pp30-32" /> L Gobernador Giral D. João de Lencastro mandou 1.000 soldados paulistas sob la chefia de Jorge Velho.<ref name="brandao1909_pp30-32" /> Zumbi i l numeroso corteijo de sous seguidores suicidórun-se, atirando-se puls çbarrondadeiros de la serra de la Barriga, botando-se assi an holocausto a la lhiberdade.<ref name="brandao1909_pp30-32" />
=== Alagoas cumo comarca de Pernambuco ===
An 1711 fui Alagoas eilebada a comarca de Pernambuco, tenndo cumo sou purmeiro oubidor José de Acunha Soares, que gobernou de 1712 a 1715.<ref name="brandao1909_pp33-37">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 33-37.</ref> Depuis de eilebada a comarca, quedórun tenndo na séde — billa de la Magdalena —, para alhá de l oubidor, corregedor i comandante melitar, juízes ourdinários, camaristas i capitales-mores.<ref name="brandao1909_pp33-37" />
Alagoas fui comarca puls mesmos motivos que lebórun la corte pertuesa a desagregar Sergipe de la capitania de la Bahia. Fui inda la subrebibéncia de la lhuita houlandesa que determinou esse tímido ansaio d'outonomie, que bisaba la represson de ls crimes mui frequentes depuis de la lhuita contra ls batabos ambasones.<ref name="brandao1909_pp33-37" />
=== Reboluçon de 1817 i outonomie ===
An márcio de 1817 rebentou la reboluçon an Pernambuco, ancetibada pul negociante bahiano Domingos Martius.<ref name="brandao1909_pp38-43">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 38-43.</ref> Para angariar-le adeptos an Alagoas fui mandado l Dr. José Ignácio Ribeiro de Abreu i Lima, coincido por Padre Roma.<ref name="brandao1909_pp38-43" />
Bisando anfraquecer Pernambuco, amesquinhando-le la bastidon territorial, i galardoar ls serbícios prestados por Alagoas na debelaçon de l mobimiento de 1817, l rei D. João VI resolveu-se a separar la antiga comarca de la andomita capitania, dando-le ls foros de andependiente.<ref name="brandao1909_pp38-43" /> Assi l fizo por decreto de 16 de setembre de 1817.<ref name="brandao1909_pp38-43" />
La situaçon eiquenómica de Alagoas, quando le fúrun doados ls benefícios de la outonomie, se nun era de las mais propícias i brilhantes, tamien nun era de las mais precárias.<ref name="brandao1909_pp38-43" /> L grande númaro d'eigreijas i freguesies que, al tiempo de la sue andependéncia, yá cuntaba, permitie que se abalhasse bien la sue marcha para un progresso bastante satisfatório.<ref name="brandao1909_pp38-43" />
=== Andependéncia de l Brasil i purmeiro ampeiro ===
Alagoas, a 30 de nobembre de 1822, procediu tamien a la aclamaçon de D. Pedro I, cumpletando assi la obra a que se dedicaba cordialmente.<ref name="brandao1909_pp50-56">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 50-56.</ref> L purmeiro presidente nomeado por D. Pedro I para Alagoas, a 20 d'outubre de 1823, fui D. Nuno Eugénio de Lossio i Seiblitz.<ref name="brandao1909_pp50-56" />
=== Período regencial i segundo ampeiro ===
La notícia de la abdicaçon de D. Pedro I, chegada morosamente an Alagoas ne l die 30 d'abril de 1831, porduzio an Maceió ruidosas manifestaçones i alguns atos d'anarquia.<ref name="brandao1909_pp58-70">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 58-70.</ref> L período regencial fui marcado pula Cabanada, reboluçon que se stendiu de Pernambuco para Alagoas.<ref name="brandao1909_pp58-70" />
An 1839, durante l gobierno de Agostinho da Silva Neves, efetuou-se la trasferéncia de la Capital de Alagoas (atual Marechal Deodoro) para Maceió, depuis de grande resisténcia popular.<ref name="brandao1909_pp58-70" /> La Assemblé Legislatiba probincial aprobou l porjeto de mudança por 14 botos contra 4.<ref name="brandao1909_pp58-70" />
=== República ===
Quando se dou l mobimiento rebolucionário de 15 de nobembre de 1889, de que resultou la destronizaçon de l amperador Pedro II, l credo republicano era apenas balbuciado an Alagoas por meia dúzia de sonhadores.<ref name="brandao1909_p110">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. p. 110.</ref> Talbeç pul fato de ser l proclamador de la República un çtinguido general alagoano — Deodoro da Fonseca —, la anton probíncia aceitou lhuego l nuobo regime.<ref name="brandao1909_p110" />
== Geografie ==
[[Fexeiro:Maragogi Alagoas Brasil.jpg|thumb|left|250px|Praia de Maragogi, ne l lhitoral norte de Alagoas]]
L território de l stado de Alagoas, cun ária de 27.768 km², apersenta la forma dun triángulo retángulo, que ten l ángulo reto na foç de l San Francisco<ref name="brandao1909_pp3-4">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 3-4.</ref>. Ye banhado por ua lhonga faixa lhitoránea pul Ouceano Atlántico, sendo superior an superfície a la Suíça, a la Bélgia, a la Sérbia, a la Houlanda i a la Dinamarca, sendo, porém, menor que qualquiera de ls outros stados brasileiros, sceçon feita de Sergipe, Sprito Santo i Riu Grande de l Norte<ref name="brandao1909_pp3-4" />.
=== Relebo ===
L relebo ye baixo i alagadiço na costa, eileba-se un pouco pa l centro, adonde ten amponentes matas, i na region sertaneja ye berdadeiramente montanhoso.<ref name="brandao1909_pp3-4" /> Las sues serras nun apersentan, cumo las de Goiás i Minas Gerais, altitudes grandiosas; pul cuntrário, sendo ramificaçones de la cadeia ouriental, ten, quando muito, eilebaçon de 500 metros.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
Paulo Afonso, por adonde se çpenha la célebre cachoeira; Barriga, notable pul Quilombo de ls Palmares que eilhi floresciu; Lunga; Pirangas; Cabuta; Mata-Verde; Limoeiro; Morena — eis las percipales serras alagoanas, muitas deilhas mostrando aspetos singulares i spléndidos.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
=== Hidrografie ===
[[Fexeiro:Rio São Francisco em Penedo - AL.jpg|thumb|right|250px|L riu San Francisco al passar pula cidade de Penedo]]
Salbante l riu [[San Francisco]], a que se debe la fertilidade i riqueza de basta region de l stado, de ls demais rius puode-se dezir que son de pequeinha amportança, innabegables an grande parte de l sou curso, cumo seian: l Coruripe, l San Miguel, l Pirahyba, l Mundahú, l Mirin, l Santo António Grande, l Camaragibe, l Manguaba.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
Las lhagoas que diúrun l nome al formoso canton son numerosas i algumas deilhas amportantes, cumo la Mundahú ó Lhagoa de l Norte, la qual, ne l punto denominado Giboia, se quemunica cula poética i formosa Manguaba, que banha bárias lhocalidades de l stado.<ref name="brandao1909_pp3-4" /> Muitas outras se cuntan, de pequeinha amportança pa la nabegaçon, porém sobremodo baliosas pa l'agricultura i pa l'andústria de la pesca.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
Alagoas ressente-se de la falta d'ancradouros berdadeiramente abrigados i de fácele acesso. Ls de Jaraguá, Pajussara i de l Francés, este redadeiro propositadamente obstruído, nun ten ls requisitos andispensables ne ls buenos ancradouros.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
=== Clima ===
L clima puode ser reputado eiscelente. Ye ne l lhitoral caliente i húmido; ne l sertan, caliente i seco. Afora alguns causos d'ampaludismo durante la fase de la stiaige de ls rius, nun se cuntan andemias dizimadoras de la populaçon, nin l stado ten sido reiteradamente besitado por grandes eipidemias.<ref name="brandao1909_pp3-4" /> Las chubas nun son mui abundantes, specialmente na zona sertaneja, siempre flagelada pulas secas.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
=== Flora i fauna ===
La flora, que yá tubo mássima opuléncia, inda hoije abulta por sue amportança, apersentando un basto repositório de plantas medicinales, madeiras de cunstruçon i tinturarie, fibras tésteis i plantas de inabaluables i bariados méritos.<ref name="brandao1909_pp3-4" /> Yá fui mui rica de pau-brasil, hoije bastante scasso. Ten magníficas pastagens que la podien tornar un basto núcleo pastoril.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
Ye rica dua fauna mui populosa, que marabilha pula bariadade de ls páixaros cantores i pula opuléncia fabulosa d'eisemplares ictiológicos, de mamíferos úteles, de moluscos i crustáceos alimentícios.<ref name="brandao1909_pp3-4" />
== Demografie ==
[[Fexeiro:Pajuçara, Maceió, Brazil.jpg|thumb|left|250px|Praia de Pajuçara, an Maceió, capital de l stado]]
Segundo stimatibas de l IBGE, Alagoas cunta cun ua populaçon de 3.220.848 habitantes an 2025, sendo ua de las percipales metrópoles de l Nordeste.<ref name="balanco2025_pp15-17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 15-17.</ref> La spetatiba de bida ne l stado ye de 73 anhos.<ref name="balanco2025_pp15-17" /> Las mulhieres repersentan la maiorie de la populaçon, cun 52,1% de l total.<ref name="balanco2025_pp15-17" /> La capital, Maceió, quase alcançou la marca de 1 milhon de habitantes.<ref name="balanco2025_pp15-17" />
=== Munecípios mais populosos ===
Segundo l Censo Demográfico de 2022 de l IBGE, ls munecípios mais populosos de l stado son<ref name="censo2022_p1">IBGE. ''Censo Demográfico 2022: Prévia da população''. Rio de Janeiro: IBGE, 2022. p. 1.</ref>:
* [[Maceió]]: 960.667 habitantes
* [[Arapiraca]]: 235.085 habitantes
* [[Rio Largo]]: 93.729 habitantes
* [[Palmeira dos Índios]]: 68.534 habitantes
* [[Marechal Deodoro]]: 61.177 habitantes
* [[União dos Palmares]]: 59.093 habitantes
* [[Penedo]]: 58.654 habitantes
* [[São Miguel dos Campos]]: 51.978 habitantes
* [[Delmiro Gouveia]]: 51.215 habitantes
* [[Coruripe]]: 49.951 habitantes
* [[Santana do Ipanema]]: 46.258 habitantes
* [[Teotônio Vilela]]: 37.999 habitantes
* [[Atalaia]]: 37.356 habitantes
* [[Girau do Ponciano]]: 35.899 habitantes
* [[Pilar]]: 35.433 habitantes
=== Populaçon andígena ouriginária ===
Ne l spléndido i majestoso cenário adonde marulhan dolentes las lhagoas i serpéa, murmuiroso i oufegante, l Opara (riu San Francisco), bibian bárias tribus aborígenes, antre las quales, pula selbatiqueza de sous hábitos, çtinguian-se ls ferozes Caetés<ref name="brandao1909_pp8-9">BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909. pp. 8-9.</ref>. Éran andios giralmente odiados até puls própios autóctonos de l paíç, que muitas bezes formában contra eilhes alianças terribles.<ref name="brandao1909_pp8-9" />
De las proximidades de Porto Calbo até acerca i para alhá de Itamaracá quedában ls Potiguares, sendo sous bezinos ls Tabajaras. Nas ilhas flubiales habitában ls Abacaliaras. Ls Aconas, ls Cariris i ls Coropatis residian arriba de Penedo. Un pouco afastado de la ourla marítima, na densidade de las matas birges, morában ls Moriquitos.<ref name="brandao1909_pp8-9" />
== Eiquenomie ==
La eiquenomie alagoana ye dibersificada i stá an custante trasformaçon. La riqueza ye gerada por polos que se spalhan por todo l território: l turismo, l'andústria i ls serbícios, i l'agroandústria.<ref name="balanco2025_p15">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 15.</ref>
An 2025, la arrecadaçon registrou ua alta de 12,4%, i l'eilebado nibel d'ambestimientos colocou Alagoas nas purmeiras posiçones antre todos ls stados de l Brasil, aplicando cerca de R$ 2,5 bilhones an obras struturantes pa l zambolbimiento stadual.<ref name="balanco2025_pp5-6">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 5-6.</ref> Solo an 2025, tubo la atraçon de 20 nuobas ampresas, que anjetórun mais de R$ 859 milhones na eiquenomie lhocal, i ls ampregos crecírun an 3,6%, registrando la menor taxa de zamprego de la sue stória.<ref name="balanco2025_pp5-6" />
=== Turismo ===
L turismo ye cunsidrado la "andústria sin chaminé" de Alagoas, gerando milhaires d'ampregos an to la cadeia de hoteis, restaurantes i quemércios.<ref name="balanco2025_pp5-6" /> Solo an 2025, creórun-se 16 mil nuobos postos de trabalho cun carteira assinada, i na alta temporada, l'ocupaçon hoteleira alcançou 98%.<ref name="balanco2025_pp5-6" /> L stado ye coincido mundialmente pulas sues augas cristalinas.<ref name="balanco2025_pp5-6" />
=== Agroandústria ===
[[Fexeiro:Trabalhador rural (793097168).jpg|thumb|right|250px|Trabalhador rural na zona canabieira de Alagoas]]
La fuorça stórica de l açúcar i de l álcoól, somada a la porduçon familiar i al crecimiento de nuobas culturas, custitui l setor agroandustrial.<ref name="balanco2025_p15" /> La agroandústria sucroalcooleira, até meados de la década de 2000, era l setor mais dinámico de la eiquenomie alagoana.<ref name="fapeal2014_p17">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 17.</ref> Eisten an Alagoas 24 usinas, i son 400.000 heitares plantados cun canha-de-açúcar, cerca de 90.000 ampregos diretos durante la safra, i 7.248 fornecidores de canha.<ref name="fapeal2014_p22">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 22.</ref>
An 2014 tubo l'ampeço de la porduçon de l etanol 2G an Alagoas, operando ne l stado la purmeira planta de etanol 2G de la América Lhatina.<ref name="fapeal2014_p22" />
=== Andústria ===
L setor andustrial alagoano ye cuncentrado an dous setores percipales: l setor sucroenergético, que repersenta acerca de 70% de l Valor de la Trasformaçon Andustrial (VTI), i l setor químico i de plásticos, que respuondi por 17% de l VTI an 2010.<ref name="fapeal2014_p21">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 21.</ref> La suma desses dous setores cuncentra 87%, an média, de la geraçon de balor de la andústria.<ref name="fapeal2014_p21" />
=== Serbícios i quemércio ===
L quemércio i ls serbícios, ancluindo l setor público, son ls que ben sustentando buona parte de l crecimiento de l PIB stadual.<ref name="fapeal2014_p19">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 19.</ref> Ls serbícios repersentan mais de metade de l VAB global de l stado.<ref name="fapeal2014_p19" /> An 2010, l PIB alagoano creciu a ua taxa média de 4,4% al anho ne ls siete anhos anteriores, i nesse anho l porduto fui de R$ 24,6 bilhones.<ref name="fapeal2014_p19" />
=== Arranjos Produtibos Lhokales ===
L Programa d'Arranjos Produtibos Lhokales de Alagoas (PAPL) tubo ampeço an 2004 i tornou-se ua política de stado, caraterizando-se cumo un de ls eixos struturantes de l modelo de política de zambolbimiento para Alagoas.<ref name="fapeal2014_p147">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 147.</ref> Atualmente, son 18 APLs abrangendo 83 de ls 102 munecípios alagoanos.<ref name="fapeal2014_p161">FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. p. 161.</ref>
== Política i Admenistraçon ==
=== Ourganizaçon de l Stado ===
L funcionamiento de l stado depende de la atuaçon cunjunta de defrentes anstituiçones, cada ua cun respunsabelidades specíficas.<ref name="balanco2025_p21">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 21.</ref> L Poder Eisecutibo ye lhiderado pul Gobernador, cun l'apoio de ls Secretários, i ye respunsable por poner las políticas públicas an prática.<ref name="balanco2025_p21" /> L Poder Legislatibo ye formado puls Deputados Staduales, cuja funçon ye elaborar las lheis i acomanhar la atuaçon de l Gobierno.<ref name="balanco2025_p21" /> L Poder Judiciário atua na aplicaçon de las lheis i na soluçon de cunflitos.<ref name="balanco2025_p21" />
L atual gobernador ye Paulo Suruagy do Amaral Dantas.<ref name="balanco2025_p4">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 4.</ref>
=== Finanças públicas ===
An 2025, l stado cuntou cun un montante total de R$ 27,8 bilhones, de l qual aproximadamente R$ 5,7 bilhones fúrun repassados als Munecípios i al FUNDEB, resultando nun saldo de R$ 22,08 bilhones pa l stado.<ref name="balanco2025_p25">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 25.</ref> Las percipales fuontes de receita fúrun: trasferéncias recebidas de la Ounion (R$ 10,49 bilhones), ampuestos i taxas (R$ 7,36 bilhones), cuntribuiçones (R$ 1,38 bilhon), receitas dibersas (R$ 1,18 bilhon) i ampréstimos i financiamientos (R$ 1,67 bilhon).<ref name="balanco2025_p25" />
Las çpesas totales de l stado alcançórun R$ 23,22 bilhones an 2025, çtribuídas percipalmente antre Eiducaçon i Futuro (R$ 3,31 bilhones), Salude para Todos (R$ 3,22 bilhones), Seguráncia i Proteçon (R$ 2,70 bilhones), Obras i Stradas (R$ 1,24 bilhon), Cuidado Social (R$ 714 milhones) i Agricultura, Meio Ambiente i Sustentabelidade (R$ 256 milhones).<ref name="balanco2025_p34">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 34.</ref>
== Salude i Proteçon Social ==
An 2025, l Gobierno de Alagoas aplicou R$ 3,22 bilhones an salude, garantindo 1.685 lheitos an 10 grandes spitales, 15.840 cirurgias realizadas, i 160.216 marcaçones.<ref name="balanco2025_pp38-39">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 38-39.</ref> L programa Remédio an Casa antregou mais de 702 mil medicamentos diretamente na casa de 99.756 pacientes.<ref name="balanco2025_pp38-39" /> L programa Alagoas Trasplanta permitiu la realizaçon de 38 trasplantes de uorganos (rines, fígado i coraçon).<ref name="balanco2025_pp38-39" />
Na ária de proteçon social, l programa Alagoas Sin Fome, cun ambestimiento de mais de R$ 265 milhones, fizo cun que mais de 400 mil alagoanos saíssen de la pobreza, trazendo al stado l Prémio Brasil Sin Fome, por tener sido l stado que mais reduziu l'ansiguráncia alimentar grabe ne l Brasil.<ref name="balanco2025_pp5-6">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 5-6.</ref>
== Seguráncia Pública ==
Antre 2024 i 2025, ambestírun-se mais de R$ 2 bilhones na seguráncia pública.<ref name="balanco2025_pp5-6" /> L stado registrou ls menores índices d'homicídios de ls redadeiros 14 anhos, cun reduçon de mais de 10% an cumparaçon cun 2024 i queda acumulada de mais de 56% an cumparaçon cul cenário de 2012.<ref name="balanco2025_pp5-6" /> Pula purmeira beç na série stórica, Alagoas registrou menos de 1.000 homicídios ne l anho.<ref name="balanco2025_pp5-6" />
== Eiducaçon ==
An 2025, fúrun çtinados R$ 3,31 bilhones pa la eiducaçon, garantindo que 154 mil alunos téngan scuolas modernas, merenda de qualidade i transporte seguro.<ref name="balanco2025_pp36-37">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 36-37.</ref> L programa Scuola 10, antre 2022 i 2025, ambestiu R$ 123,9 milhones, eilebando an quase 200% la capacidade de lheitura.<ref name="balanco2025_p17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 17.</ref> L Ideb comproba: Alagoas registrou l sou melhor zampenho stórico ne l ansino médio, i ne ls anhos eniciales, 31 de las 100 melhores scuolas públicas de l Brasil son de Alagoas.<ref name="balanco2025_p17" />
Fúrun anauguradas 17 nuobas ounidades de creches CRIA cun ambestimiento de R$ 76,3 milhones, i antregues 13 nuobas scuolas (R$ 91 milhones), sendo 5 deilhas çtinadas a quemunidades andígenas.<ref name="balanco2025_pp36-37">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. pp. 36-37.</ref> L programa Daqui pa l Mundo beneficiou 100 alunos i 5 monitores cun antercámbio anternacional.<ref name="balanco2025_p39">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 39.</ref>
== Meio Ambiente i Saneamiento ==
Alagoas tornou-se l purmeiro stado de l Nordeste a eiliminar 100% de ls lhixones a cielo abierto.<ref name="balanco2025_p17">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 17.</ref> Hoije, todo l resíduo porduzido an Alagoas ten çtino cierto i sustentable.<ref name="balanco2025_p17" /> Fúrun ambestidos mais de R$ 210 milhones an saneamiento básico, cun l sucesso de l programa Mais Auga Alagoas.<ref name="balanco2025_p17" />
Fúrun recuperadas 28 nacientes, garantindo auga lhimpa para 113 famílias, i ambestidos R$ 4 milhones ne l Programa de Pagamiento por Serbícios Ambientales.<ref name="balanco2025_p59">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 59.</ref>
== Anfrastrutura i Obras ==
An 2025, fui aplicado R$ 1,24 bilhon an obras i programas cumo l Pró-Strada, que trasforman l barro an asfalto.<ref name="balanco2025_p50">ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. p. 50.</ref> Fúrun rebitalizados i pabimentados 163,29 km de rodobias an to l stado, cun ambestimiento de R$ 284 milhones.<ref name="balanco2025_p50" /> Solo an 2025, fúrun cuncluídas 54 grandes obras de pabimentaçon, beneficiando diretamente 41 munecípios alagoanos.<ref name="balanco2025_p50" />
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
* BRANDÃO, Moreno. ''História de Alagoas''. Penedo: [s.n.], 1909.
* FAPEAL. ''Alagoas Contemporânea: Economia e Políticas Públicas em Perspectiva''. Maceió: FAPEAL, 2014. ISBN 978-85-65372-03-9.
* ALAGOAS. Secretaria de Estado da Fazenda. ''Balanço Cidadão 2025''. Maceió: Cepal, 2026. ISBN 978-65-85884-47-1.
* IBGE. ''Censo Demográfico 2022: Prévia da população''. Rio de Janeiro: IBGE, 2022.
== Lhigaçones sternas ==
* [https://alagoas.al.gov.br/ Gobierno de l Stado de Alagoas]
* [https://transparencia.al.gov.br/ Portal de la Transparéncia de Alagoas]
* [https://www.sefaz.al.gov.br/ Secretaria de Estado da Fazenda de Alagoas]
[[Catadorie:Stados de l Brasil]]
[[Catadorie:Alagoas]]
[[Catadorie:Region Nordeste de l Brasil]]
8resdrcbshqjm8w0hl2d2vdvqqsoeop