Şeyx tabersi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mzn">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکی‌پدیا</sitename>
    <dbname>mznwiki</dbname>
    <base>https://mzn.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">مدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">شا</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گپ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارور</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">کارور گپ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکی‌پدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویکی‌پدیا گپ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">پرونده</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">پرونده گپ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">مدیاویکی گپ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">شابلون</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">شابلون گپ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">رانما</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">رانما گپ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">رج</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">رج گپ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">پورتال</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">پورتال گپ</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">پروژه</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">پروژه گپ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماژول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماژول گپ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Şeyx tabersi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3476</id>
    <revision>
      <id>328920</id>
      <parentid>324673</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in mäz[ә]runi to Latin</comment>
      <origin>328920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1146" sha1="g6kzzesbdn4gabo5og3fmxstcfag64r" xml:space="preserve">&lt;div align=left dir=ltr&gt;
[[Image:Shaykhtabarsi_2008.jpg|thumb|right|250px]]
'''Aminudin abuali fazl ebn e hasәn e tabәrsi''' eşnäs şayx tabәrsi attä [[Mäzerun|Mäzәruni]] u [[şiae]] gat e mardi bye.ve [[تبری تقویم|mäzəruni]] säl dәle dәnyä bәmu.ve attä [[Emämye]] bәzәrgun jä bye.şayx tabәrsi attä gat [[Fәqh|Faqih]],[[Hadis|Hadis rävi]] u [[Tafsir|Muffasәr]] bye.şast şälegi dәle naqәs [[Sәkte]] vasәr huş jä şune u vәne xänәvade gәmun kәrdәne ke ve bamerd hase hamintä ve sәr ve re xäk hakәrdәne.vali ve qabr dәle huş ene u nazr kәne ke age nәjät pidä hakәrde attä tafsir [[Qurän]] ve sәr banvise.haminti ham bune attä mardi ke kafәn dәzi ve sәr nabş qabr kәrde vәne qabr re eşkune u şayx nәjat pidä kәne.[[Majmaulbayän]] tafsir vәne jä hase.vәşun ۹۰ sälegi sәn dәle mäzəruni ۶۳۸ säl dәle [[Sabzәvär]] dәle bamәrde.vәne qabr [[Maşhad]] dәle dare.Täjulmәvälid u Javämeujämea ham şayx tabәrsi banviştun jä hase.
&lt;/div&gt;

[[رج:مازرون تاریخ]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]</text>
      <sha1>g6kzzesbdn4gabo5og3fmxstcfag64r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328923</id>
      <parentid>328920</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in d[ә]le to Latin</comment>
      <origin>328923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1146" sha1="3uujd4w6yo8itoe9wmx2hk8cpnx8rgb" xml:space="preserve">&lt;div align=left dir=ltr&gt;
[[Image:Shaykhtabarsi_2008.jpg|thumb|right|250px]]
'''Aminudin abuali fazl ebn e hasәn e tabәrsi''' eşnäs şayx tabәrsi attä [[Mäzerun|Mäzәruni]] u [[şiae]] gat e mardi bye.ve [[تبری تقویم|mäzəruni]] säl dəle dәnyä bәmu.ve attä [[Emämye]] bәzәrgun jä bye.şayx tabәrsi attä gat [[Fәqh|Faqih]],[[Hadis|Hadis rävi]] u [[Tafsir|Muffasәr]] bye.şast şälegi dəle naqәs [[Sәkte]] vasәr huş jä şune u vәne xänәvade gәmun kәrdәne ke ve bamerd hase hamintä ve sәr ve re xäk hakәrdәne.vali ve qabr dəle huş ene u nazr kәne ke age nәjät pidä hakәrde attä tafsir [[Qurän]] ve sәr banvise.haminti ham bune attä mardi ke kafәn dәzi ve sәr nabş qabr kәrde vәne qabr re eşkune u şayx nәjat pidä kәne.[[Majmaulbayän]] tafsir vәne jä hase.vәşun ۹۰ sälegi sәn dəle mäzəruni ۶۳۸ säl dəle [[Sabzәvär]] dəle bamәrde.vәne qabr [[Maşhad]] dəle dare.Täjulmәvälid u Javämeujämea ham şayx tabәrsi banviştun jä hase.
&lt;/div&gt;

[[رج:مازرون تاریخ]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]</text>
      <sha1>3uujd4w6yo8itoe9wmx2hk8cpnx8rgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328927</id>
      <parentid>328923</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in v[ә]ne to Latin</comment>
      <origin>328927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1146" sha1="kxgj5jdxirz6y3jb3bro563zznst0sj" xml:space="preserve">&lt;div align=left dir=ltr&gt;
[[Image:Shaykhtabarsi_2008.jpg|thumb|right|250px]]
'''Aminudin abuali fazl ebn e hasәn e tabәrsi''' eşnäs şayx tabәrsi attä [[Mäzerun|Mäzәruni]] u [[şiae]] gat e mardi bye.ve [[تبری تقویم|mäzəruni]] säl dəle dәnyä bәmu.ve attä [[Emämye]] bәzәrgun jä bye.şayx tabәrsi attä gat [[Fәqh|Faqih]],[[Hadis|Hadis rävi]] u [[Tafsir|Muffasәr]] bye.şast şälegi dəle naqәs [[Sәkte]] vasәr huş jä şune u vəne xänәvade gәmun kәrdәne ke ve bamerd hase hamintä ve sәr ve re xäk hakәrdәne.vali ve qabr dəle huş ene u nazr kәne ke age nәjät pidä hakәrde attä tafsir [[Qurän]] ve sәr banvise.haminti ham bune attä mardi ke kafәn dәzi ve sәr nabş qabr kәrde vəne qabr re eşkune u şayx nәjat pidä kәne.[[Majmaulbayän]] tafsir vəne jä hase.vәşun ۹۰ sälegi sәn dəle mäzəruni ۶۳۸ säl dəle [[Sabzәvär]] dəle bamәrde.vəne qabr [[Maşhad]] dəle dare.Täjulmәvälid u Javämeujämea ham şayx tabәrsi banviştun jä hase.
&lt;/div&gt;

[[رج:مازرون تاریخ]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]</text>
      <sha1>kxgj5jdxirz6y3jb3bro563zznst0sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رضا قلی خان هدایت طبرستانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3478</id>
    <revision>
      <id>328919</id>
      <parentid>248952</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in mäz[ә]runi to Latin</comment>
      <origin>328919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="hl3um318ucpxq1vnhiz6bbcjzo3sz4w" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص}}
&lt;div algin=&quot;left&quot; dir=ltr&gt;
'''Rәzä qәli xänellä buşi tabәrstuni''' Hәdäyәt jä muttәxallәs attä mäzəruni tәbär adib biye ke [[Tәhrun]] dәle dәnyä bәmu. ve attä [[Tärix]]nәvis bye [[Mammәd şä]] u vәne rikä [[Näsәrәdin şä]] darbär dәle.vәne mәhärәt viştәr [[Tazkәre banviştәn]] dәle bye.vәne Äsär num hase:
Ryäzulärәfin,Majmaaulfusәhä,Ärä anjumәn fәrhәng
Ve attä şaer ham bye u taqriban si hәzär bayt şer baute.vene ärumgä Hәdayәt masjәd,Tәhrän dәle hase.

&lt;/div&gt;

'''رضا قلی خان لله‌باشی طبرستانی''' که وه ره '''هدایت''' إشناسینه، اتا مازرونی ادیب بی‌یه که [[تهرون]] دله دنیا بمو. وه اتا تاریخ‌نویس بی‌یه که [[محمد شاه]] و ونه ریکا [[ناصرالدین شاه]] دربار دله دوی‌یه. ونه مهارت ویشته تذکره‌نویسی بی‌یه. ونه آثار نوم اینان هسنه: ریاض‌العارفین، مجمع‌الفصحا، آرا انحمن فرهنگ و اتا شعر کتاب هم دارنه و حوالی سی هزار بیت شعر بائوته. ونه قَور إسا [[هدایت مسجد]]، تهران دله کَته.

== منابع / Manäbe  ==
{{پانویس}}
* فارسی ویکی‌پدیا 
[[رج:مازرون نویسندگون]]
[[رج:مازرونی تاریخدونا]]
[[رج:مازرون سیاست‌مدارون]]
[[رج:تهران گت آدمون]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]
[[رج:هزارجریب گت آدمون]]
[[رج:مازرون شاعرون]]</text>
      <sha1>hl3um318ucpxq1vnhiz6bbcjzo3sz4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328924</id>
      <parentid>328919</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in d[ә]le to Latin</comment>
      <origin>328924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="7gbhyqml7mgqdv5sqw3uvpxbwfk9iba" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص}}
&lt;div algin=&quot;left&quot; dir=ltr&gt;
'''Rәzä qәli xänellä buşi tabәrstuni''' Hәdäyәt jä muttәxallәs attä mäzəruni tәbär adib biye ke [[Tәhrun]] dəle dәnyä bәmu. ve attä [[Tärix]]nәvis bye [[Mammәd şä]] u vәne rikä [[Näsәrәdin şä]] darbär dəle.vәne mәhärәt viştәr [[Tazkәre banviştәn]] dəle bye.vәne Äsär num hase:
Ryäzulärәfin,Majmaaulfusәhä,Ärä anjumәn fәrhәng
Ve attä şaer ham bye u taqriban si hәzär bayt şer baute.vene ärumgä Hәdayәt masjәd,Tәhrän dəle hase.

&lt;/div&gt;

'''رضا قلی خان لله‌باشی طبرستانی''' که وه ره '''هدایت''' إشناسینه، اتا مازرونی ادیب بی‌یه که [[تهرون]] دله دنیا بمو. وه اتا تاریخ‌نویس بی‌یه که [[محمد شاه]] و ونه ریکا [[ناصرالدین شاه]] دربار دله دوی‌یه. ونه مهارت ویشته تذکره‌نویسی بی‌یه. ونه آثار نوم اینان هسنه: ریاض‌العارفین، مجمع‌الفصحا، آرا انحمن فرهنگ و اتا شعر کتاب هم دارنه و حوالی سی هزار بیت شعر بائوته. ونه قَور إسا [[هدایت مسجد]]، تهران دله کَته.

== منابع / Manäbe  ==
{{پانویس}}
* فارسی ویکی‌پدیا 
[[رج:مازرون نویسندگون]]
[[رج:مازرونی تاریخدونا]]
[[رج:مازرون سیاست‌مدارون]]
[[رج:تهران گت آدمون]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]
[[رج:هزارجریب گت آدمون]]
[[رج:مازرون شاعرون]]</text>
      <sha1>7gbhyqml7mgqdv5sqw3uvpxbwfk9iba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328929</id>
      <parentid>328924</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in v[ә]ne to Latin</comment>
      <origin>328929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="nv4u7xmff7p8yq5wh1ok3eq41h0mwk0" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص}}
&lt;div algin=&quot;left&quot; dir=ltr&gt;
'''Rәzä qәli xänellä buşi tabәrstuni''' Hәdäyәt jä muttәxallәs attä mäzəruni tәbär adib biye ke [[Tәhrun]] dəle dәnyä bәmu. ve attä [[Tärix]]nәvis bye [[Mammәd şä]] u vəne rikä [[Näsәrәdin şä]] darbär dəle.vəne mәhärәt viştәr [[Tazkәre banviştәn]] dəle bye.vəne Äsär num hase:
Ryäzulärәfin,Majmaaulfusәhä,Ärä anjumәn fәrhәng
Ve attä şaer ham bye u taqriban si hәzär bayt şer baute.vene ärumgä Hәdayәt masjәd,Tәhrän dəle hase.

&lt;/div&gt;

'''رضا قلی خان لله‌باشی طبرستانی''' که وه ره '''هدایت''' إشناسینه، اتا مازرونی ادیب بی‌یه که [[تهرون]] دله دنیا بمو. وه اتا تاریخ‌نویس بی‌یه که [[محمد شاه]] و ونه ریکا [[ناصرالدین شاه]] دربار دله دوی‌یه. ونه مهارت ویشته تذکره‌نویسی بی‌یه. ونه آثار نوم اینان هسنه: ریاض‌العارفین، مجمع‌الفصحا، آرا انحمن فرهنگ و اتا شعر کتاب هم دارنه و حوالی سی هزار بیت شعر بائوته. ونه قَور إسا [[هدایت مسجد]]، تهران دله کَته.

== منابع / Manäbe  ==
{{پانویس}}
* فارسی ویکی‌پدیا 
[[رج:مازرون نویسندگون]]
[[رج:مازرونی تاریخدونا]]
[[رج:مازرون سیاست‌مدارون]]
[[رج:تهران گت آدمون]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]
[[رج:هزارجریب گت آدمون]]
[[رج:مازرون شاعرون]]</text>
      <sha1>nv4u7xmff7p8yq5wh1ok3eq41h0mwk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رادیو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3549</id>
    <revision>
      <id>328925</id>
      <parentid>324464</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in d[ә]le to Latin</comment>
      <origin>328925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="936" sha1="1nfuxozzub09y08ze5jxqx0lwesfieg" xml:space="preserve">'''Rädyu''' attä [[barq]]y vasile hasse ke vene jä [[Miqnätisi emväj]] muntaqәl bune. Rädyu detä kärvәri därne yä attä jur rәsäne hasse yä ike attä vasile hasse xavәr barәsyәn vәsәr ke dәvvumi imdäd u nәzämi dəle xale kärvari därne. amruze attä xale Rädyui esgä dare ke vәşun kär I hasse ke barnume ejrä hakәnәn u I barnume'un re attä rähikar jä rähi kәnәne mardәm [[سره|sәre]] u age şәmä attä baite därin rahәt tunәni I amväj re bayrin u barnume'un re guş hadin.hamintä kär re bisim jä ham bune anjum hәdä'әn. Rädyu yä miqnatisi amväj re bi unke sim jä attä Rädyu dyge jä vasәl bue vәre muntaqәl kәne. Rädyu re [[märkuni]] attä [[Itälyä|itäliki]] dänәşmand dәrәst hakәrde u avvәl attä vasile bye ke [[brytänyä]] artәş vәne jä istәfäde kәrde vali baadan vәne dige kärvarun pidä baye u vәne karvari xale zyät baye.
[[رج:رسانه]]</text>
      <sha1>1nfuxozzub09y08ze5jxqx0lwesfieg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328928</id>
      <parentid>328925</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in v[ә]ne to Latin</comment>
      <origin>328928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="936" sha1="qmsgawkw4uz6pjsf91wlafz5u1uco8o" xml:space="preserve">'''Rädyu''' attä [[barq]]y vasile hasse ke vene jä [[Miqnätisi emväj]] muntaqәl bune. Rädyu detä kärvәri därne yä attä jur rәsäne hasse yä ike attä vasile hasse xavәr barәsyәn vәsәr ke dәvvumi imdäd u nәzämi dəle xale kärvari därne. amruze attä xale Rädyui esgä dare ke vәşun kär I hasse ke barnume ejrä hakәnәn u I barnume'un re attä rähikar jä rähi kәnәne mardәm [[سره|sәre]] u age şәmä attä baite därin rahәt tunәni I amväj re bayrin u barnume'un re guş hadin.hamintä kär re bisim jä ham bune anjum hәdä'әn. Rädyu yä miqnatisi amväj re bi unke sim jä attä Rädyu dyge jä vasәl bue vәre muntaqәl kәne. Rädyu re [[märkuni]] attä [[Itälyä|itäliki]] dänәşmand dәrәst hakәrde u avvәl attä vasile bye ke [[brytänyä]] artәş vəne jä istәfäde kәrde vali baadan vəne dige kärvarun pidä baye u vəne karvari xale zyät baye.
[[رج:رسانه]]</text>
      <sha1>qmsgawkw4uz6pjsf91wlafz5u1uco8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سینما</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3550</id>
    <revision>
      <id>328921</id>
      <parentid>328256</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in mäz[ә]runi to Latin</comment>
      <origin>328921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="cd8iz6pq11lmf8jk9kgp6h7sjjju28n" xml:space="preserve">;عربی خط جه
'''سینما''' ([[فرانسوی]] جه: ''Cinéma'') اتا هنر هسه که وه ره هفتومی هنر خرش دنه. اینتا وسر که دیگه هنرون توم دٮرته پا بیته. سینما پا بیتن چکوت (تاریخ) ۱۸۹۵ میلادیِ فوریه ۱۳ برابر با مازرونی ۱۴۰۷ سال هسه. سینما موخترع اتا [[فرانسه|فرانسوی]] بی‌یه که ونه نوم ره [[لوی لومیر]] گتنه. هرچن‌که ونه پیش جه آدمونی [[لئوناردو داوینچی]]، [[ایستانفورد]]، [[امیل رینو]] و [[ادیسون]] شه کارون جا سینما پا بیتن ره پشتیبونی هاکردنه. دنیا اولی فیلم میلادی ۱۸۹۵ سال دله برابر با مازرونی ۱۴۰۷ سال دله همون روزی که اول بائوت بیه نشون هدا بیه. این اتفاق په، ات خله آدم سعی هاکردنه تا چمر-دار فیلم ره هم بسازن. آدمونی که این راه سر زحمت بکشینه نوم جه اینان ره بنشنه باتن:
* [[ادیسون]]، مازرونی ۱۴۱۱ سال
* [[هانتی ژولی]]، مازرونی ۱۴۱۲ سال
* [[اوژن لوست]]، مازرونی ۱۴۱۹ سال
* [[نیکل مانیفیکو]]، مازرونی ۱۴۲۰ سال 
* [[وگت]] مازرونی ۱۴۳۵ سال
* [[گومون]]، مازرونی ۱۴۳۵ سال
* [[اورگون]]، مازرونی ۱۴۳۷ سال

آخرسر اولی چمر-دار فیلم ره ۶ اکتبر ۱۹۲۸ میلادی سال دله ، برابر با مازرونی ۱۴۴۰ سال دله، [[وارنر برارون کومپانی]] دس جا نشون هدا بیه که ونه نوم ''[[جاز خونش‌کر]]'' بی‌یه.

&lt;div algin=&quot;left&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
;Latin xat je
'''Sinәmä'''attä hәnәr has eke vәre haftumi hәnәr xәrәş dәne inattä vәsәr ke dige hәnәrun tum dәrtә pa bayte.Sinәmä pä baytәn çekut fәvrye 13 milädi 1895  bәräbәr bä mäzəruni 1407 hase.Sinәmä muxtareaa attä [[Fәränse|fәränseki]] bye ke vәne num [[lui lumir]] bye.har çan ke vәne piş jä ädәmuni munәnd [[Leunärdo dävinçi]],[[Istanfurd]],[[Imil rinu]] u [[Edisun]] şe kärun jä Sinәmä pä baytәn re pәştibuni hakәrdәne.dәnyä avvәli film milady 1895 säl dәle bәräbәr bä mäzəruni 1407 säl dәle hamun ruzi ke avvәl baut baye nәşun hәdä baye.
baadә inattä itәfq ädәmun zyäti saay hakәrdәne tä sәdädärә film re ham bәsäzәn ädәmuni ke inattä rä dәle zahmәt bakşine num:
&lt;/br&gt;[[Edisun]] mäzəruni 1411 säl dәle
&lt;/br&gt;[[Hänti žuli]] mäzəruni 1412 säl dәle
&lt;/br&gt;[[Užәn lust]] mäzәuni 1419 säl dәle 
&lt;/br&gt;[[Nikәl mänifiku]] mäzəruni 1420 säl dәle
&lt;/br&gt;[[vәgt]] mäzəruni 1435 säl dәle 
&lt;/br&gt;[[Gumun]] mäzəruni 1435 säl dәle 
&lt;/br&gt;[[urgun]] mäzәrui 1437 säl dәle
&lt;/br&gt;äxәr sar avvәli sәdä där film 6 uktubr 1928 milädi säl dәle bәräbәr bä mäzəruni 1440 säl dәle [[Värnәr bәrärun şәrkәt]] dasә jä nәşun hәdä baye ke vәne num [[Jäzә xunәnde]] bye.
&lt;/div&gt;

== منابع/manäbee ==
{{پانویس}}

[[رده:رسانه]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]</text>
      <sha1>cd8iz6pq11lmf8jk9kgp6h7sjjju28n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328922</id>
      <parentid>328921</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in d[ә]le to Latin</comment>
      <origin>328922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="9kex9oh7n3z09zc0e55b2wo0cpbwuk3" xml:space="preserve">;عربی خط جه
'''سینما''' ([[فرانسوی]] جه: ''Cinéma'') اتا هنر هسه که وه ره هفتومی هنر خرش دنه. اینتا وسر که دیگه هنرون توم دٮرته پا بیته. سینما پا بیتن چکوت (تاریخ) ۱۸۹۵ میلادیِ فوریه ۱۳ برابر با مازرونی ۱۴۰۷ سال هسه. سینما موخترع اتا [[فرانسه|فرانسوی]] بی‌یه که ونه نوم ره [[لوی لومیر]] گتنه. هرچن‌که ونه پیش جه آدمونی [[لئوناردو داوینچی]]، [[ایستانفورد]]، [[امیل رینو]] و [[ادیسون]] شه کارون جا سینما پا بیتن ره پشتیبونی هاکردنه. دنیا اولی فیلم میلادی ۱۸۹۵ سال دله برابر با مازرونی ۱۴۰۷ سال دله همون روزی که اول بائوت بیه نشون هدا بیه. این اتفاق په، ات خله آدم سعی هاکردنه تا چمر-دار فیلم ره هم بسازن. آدمونی که این راه سر زحمت بکشینه نوم جه اینان ره بنشنه باتن:
* [[ادیسون]]، مازرونی ۱۴۱۱ سال
* [[هانتی ژولی]]، مازرونی ۱۴۱۲ سال
* [[اوژن لوست]]، مازرونی ۱۴۱۹ سال
* [[نیکل مانیفیکو]]، مازرونی ۱۴۲۰ سال 
* [[وگت]] مازرونی ۱۴۳۵ سال
* [[گومون]]، مازرونی ۱۴۳۵ سال
* [[اورگون]]، مازرونی ۱۴۳۷ سال

آخرسر اولی چمر-دار فیلم ره ۶ اکتبر ۱۹۲۸ میلادی سال دله ، برابر با مازرونی ۱۴۴۰ سال دله، [[وارنر برارون کومپانی]] دس جا نشون هدا بیه که ونه نوم ''[[جاز خونش‌کر]]'' بی‌یه.

&lt;div algin=&quot;left&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
;Latin xat je
'''Sinәmä'''attä hәnәr has eke vәre haftumi hәnәr xәrәş dәne inattä vәsәr ke dige hәnәrun tum dәrtә pa bayte.Sinәmä pä baytәn çekut fәvrye 13 milädi 1895  bәräbәr bä mäzəruni 1407 hase.Sinәmä muxtareaa attä [[Fәränse|fәränseki]] bye ke vәne num [[lui lumir]] bye.har çan ke vәne piş jä ädәmuni munәnd [[Leunärdo dävinçi]],[[Istanfurd]],[[Imil rinu]] u [[Edisun]] şe kärun jä Sinәmä pä baytәn re pәştibuni hakәrdәne.dәnyä avvәli film milady 1895 säl dəle bәräbәr bä mäzəruni 1407 säl dəle hamun ruzi ke avvәl baut baye nәşun hәdä baye.
baadә inattä itәfq ädәmun zyäti saay hakәrdәne tä sәdädärә film re ham bәsäzәn ädәmuni ke inattä rä dəle zahmәt bakşine num:
&lt;/br&gt;[[Edisun]] mäzəruni 1411 säl dəle
&lt;/br&gt;[[Hänti žuli]] mäzəruni 1412 säl dəle
&lt;/br&gt;[[Užәn lust]] mäzәuni 1419 säl dəle 
&lt;/br&gt;[[Nikәl mänifiku]] mäzəruni 1420 säl dəle
&lt;/br&gt;[[vәgt]] mäzəruni 1435 säl dəle 
&lt;/br&gt;[[Gumun]] mäzəruni 1435 säl dəle 
&lt;/br&gt;[[urgun]] mäzәrui 1437 säl dəle
&lt;/br&gt;äxәr sar avvәli sәdä där film 6 uktubr 1928 milädi säl dəle bәräbәr bä mäzəruni 1440 säl dəle [[Värnәr bәrärun şәrkәt]] dasә jä nәşun hәdä baye ke vәne num [[Jäzә xunәnde]] bye.
&lt;/div&gt;

== منابع/manäbee ==
{{پانویس}}

[[رده:رسانه]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]</text>
      <sha1>9kex9oh7n3z09zc0e55b2wo0cpbwuk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328926</id>
      <parentid>328922</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trey314159</username>
        <id>16057</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in v[ә]ne to Latin</comment>
      <origin>328926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="j3l51km3m23jy517yxbtmc5quxlo56g" xml:space="preserve">;عربی خط جه
'''سینما''' ([[فرانسوی]] جه: ''Cinéma'') اتا هنر هسه که وه ره هفتومی هنر خرش دنه. اینتا وسر که دیگه هنرون توم دٮرته پا بیته. سینما پا بیتن چکوت (تاریخ) ۱۸۹۵ میلادیِ فوریه ۱۳ برابر با مازرونی ۱۴۰۷ سال هسه. سینما موخترع اتا [[فرانسه|فرانسوی]] بی‌یه که ونه نوم ره [[لوی لومیر]] گتنه. هرچن‌که ونه پیش جه آدمونی [[لئوناردو داوینچی]]، [[ایستانفورد]]، [[امیل رینو]] و [[ادیسون]] شه کارون جا سینما پا بیتن ره پشتیبونی هاکردنه. دنیا اولی فیلم میلادی ۱۸۹۵ سال دله برابر با مازرونی ۱۴۰۷ سال دله همون روزی که اول بائوت بیه نشون هدا بیه. این اتفاق په، ات خله آدم سعی هاکردنه تا چمر-دار فیلم ره هم بسازن. آدمونی که این راه سر زحمت بکشینه نوم جه اینان ره بنشنه باتن:
* [[ادیسون]]، مازرونی ۱۴۱۱ سال
* [[هانتی ژولی]]، مازرونی ۱۴۱۲ سال
* [[اوژن لوست]]، مازرونی ۱۴۱۹ سال
* [[نیکل مانیفیکو]]، مازرونی ۱۴۲۰ سال 
* [[وگت]] مازرونی ۱۴۳۵ سال
* [[گومون]]، مازرونی ۱۴۳۵ سال
* [[اورگون]]، مازرونی ۱۴۳۷ سال

آخرسر اولی چمر-دار فیلم ره ۶ اکتبر ۱۹۲۸ میلادی سال دله ، برابر با مازرونی ۱۴۴۰ سال دله، [[وارنر برارون کومپانی]] دس جا نشون هدا بیه که ونه نوم ''[[جاز خونش‌کر]]'' بی‌یه.

&lt;div algin=&quot;left&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
;Latin xat je
'''Sinәmä'''attä hәnәr has eke vәre haftumi hәnәr xәrәş dәne inattä vәsәr ke dige hәnәrun tum dәrtә pa bayte.Sinәmä pä baytәn çekut fәvrye 13 milädi 1895  bәräbәr bä mäzəruni 1407 hase.Sinәmä muxtareaa attä [[Fәränse|fәränseki]] bye ke vəne num [[lui lumir]] bye.har çan ke vəne piş jä ädәmuni munәnd [[Leunärdo dävinçi]],[[Istanfurd]],[[Imil rinu]] u [[Edisun]] şe kärun jä Sinәmä pä baytәn re pәştibuni hakәrdәne.dәnyä avvәli film milady 1895 säl dəle bәräbәr bä mäzəruni 1407 säl dəle hamun ruzi ke avvәl baut baye nәşun hәdä baye.
baadә inattä itәfq ädәmun zyäti saay hakәrdәne tä sәdädärә film re ham bәsäzәn ädәmuni ke inattä rä dəle zahmәt bakşine num:
&lt;/br&gt;[[Edisun]] mäzəruni 1411 säl dəle
&lt;/br&gt;[[Hänti žuli]] mäzəruni 1412 säl dəle
&lt;/br&gt;[[Užәn lust]] mäzәuni 1419 säl dəle 
&lt;/br&gt;[[Nikәl mänifiku]] mäzəruni 1420 säl dəle
&lt;/br&gt;[[vәgt]] mäzəruni 1435 säl dəle 
&lt;/br&gt;[[Gumun]] mäzəruni 1435 säl dəle 
&lt;/br&gt;[[urgun]] mäzәrui 1437 säl dəle
&lt;/br&gt;äxәr sar avvәli sәdä där film 6 uktubr 1928 milädi säl dəle bәräbәr bä mäzəruni 1440 säl dəle [[Värnәr bәrärun şәrkәt]] dasә jä nәşun hәdä baye ke vəne num [[Jäzә xunәnde]] bye.
&lt;/div&gt;

== منابع/manäbee ==
{{پانویس}}

[[رده:رسانه]]
[[رج:مقاله‌ئونی که لاتین خط جه بنویشت هستنه]]</text>
      <sha1>j3l51km3m23jy517yxbtmc5quxlo56g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعودی عربستون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3652</id>
    <revision>
      <id>328907</id>
      <parentid>327372</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:AR VLD|AR VLD]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>185659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7766" sha1="jbxdtbv6yudfo15k2o2y4xwki6vppas" xml:space="preserve">{{coord|24|39|N|46|46|E|type:country|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی = المملکة العربیة السعودیة |
نام فارسی رسمی = سعودی عربستون پادشائی |
نام عادی = عربستون{{سخ}}بلاد الحرمین|
تصویر پرچم = Flag of Saudi Arabia.svg |
تصویر نشان ملی = Emblem of Saudi Arabia.svg |
شعار ملی = لا اله الا الله، محمّد رسول‌الله |
سرود ملی = شاه ِزندگی دراز بوئه! |
نقشه = Location Saudi AW.png|thumb|عربستون ِموقیعت عرب اتحادیه میون|
نقشه۲ = Saudi Arabia (orthographic projection).svg|thumb|200px |
پایتخت = [[ریاض]] |latd=۴|latm=۳۹|latNS=N|longd=۴۶|longm=۴۶|longEW=E|
بزرگ‌ترین شهر = [[ریاض]] |
زبان رسمی = [[عربی]] |
نوع حکومت = سلطنتی |
نوع حاکمان = • شاه{{سخ}}• ولیعهد{{سخ}}• ولی ولیعهد |
نام حاکمان = [[سلمان بن عبدالعزیز]]{{سخ}}[[مقرن بن عبدالعزیز]]{{سخ}}[[محمد بن نایف]] |
نحوه تشکیل = استقلال |
موارد منجر به تشکیل = [[بریتانیا]] جه |
تاریخ تشکیل = ۵ اوت ۱۹۶۰ |
مساحت = ۲٬۱۴۹٬۶۹۰ |
رتبه مساحت = ۱۴ام |
درصد آبها = جزئی |
سال براورد جمعیت = ۲۰۱۰ |
جمعیت = ۲۷٬۱۳۶٬۹۹۷ نفر |
رتبه جمعیت = ۴۶ام |
تراکم جمعیت = ۱۱ |
رتبه تراکم جمعیت = ۲۰۵ام |
سال تولید ناخالص داخلی = ۲۰۱۱|
تولید ناخالص داخلی = ۶۷۶٬۲۲۳ میلیارد دلار (اسمی)|
رتبه تولید ناخالص داخلی = |
سرانه تولید ناخالص داخلی = ۲۵٬۳۴۵ دلار |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = |
سال شاخص توسعه انسانی =۲۰۱۳ |
شاخص توسعه انسانی = ۰٬۸۳۶ |
رتبه شاخص توسعه انسانی = ۳۴ام |
وضع شاخص توسعه انسانی = |
واحد پول = [[ریال]]|
کد واحد پول = SAR |
منطقه زمانی = AST |
منطقه زمانی تابستانی = DST |
utc_offset_DST = +۳ |
utc = |
dst = |
کد بین‌المللی خودرو = |
دامنه اینترنتی = [[.sa]] |
پیش‌شماره تلفنی = ۹۶۶ 
|}}
'''سعودی عربسّون'''، '''عربسّون''' یا ''' عربئون''' اتا کشور نوم هسه که [[آسیا]] قاره و [[خاورمیونه]] دله دره. این کشور [[عربستون جزیره‌مونا]]ی ِگتترین کشور هسته. این کشور [[عراق]]، [[اردن]]، [[کویت]]، [[امارات]]، [[قطر]]، [[عمان]] و [[یمن]] جه هم‌سامون هسته و [[سرخ دریا]] و [[خلیج فارس]] جه هم وَر خانّه.

عربستان سعودی ۲٫۱۴۹ میلیون کیلومتر گتی دانّه و دومین عرب‌هِنیشت ([[الجزایر]] په) هسته. این کشور بیش از ۲۷ میلیون جمعیت دانه که فقط ۱۶ میلیون وشون دله عربستونی هستنه و الباقی خارجی تابعیت دارنه.

عربستون اصلاً اتا [[جزیره‌مونا]] نوم هسته که سعودی عربستون ِکشور ونه دله دَره. این جزیره‌مونا دله ات‌سری کشور دیگه هم درنه که همه عرب هستنه. این مناطق اکثراً [[عثمانی]] دَس دیی‌یه و وقتی [[جهونی جنگ اول]] ِپه [[بریتانیا]] بتونسته عثمانی ِتیکه‌ئون ره شه وسّه بَیره، سعودی مملکت اتا سِوا کشور بیّه که بریتانیا ونه پـِشتی ره کارده.

==تاریخ==
عربستون قدیم تاسا [[عرب]]ون نیشتنگا بی‌یه. ایسلام دین اینتا کشور جا پیدا بیه و بعد اینتا ایتفاق وشون بتونسنه اتا گت ِایمپراتوری [[آسیا]] غرب ور و [[آفریقا]] شمال ور درس هکنن. اینتا کشور موعاصر دوره دله [[عثمانی]] کولونی بیّه تا ایکه [[بریتانیا]] وه ره [[جهونی جنگ اول]] دله بَییته. عربئون مازرونی ۱۴۴۴ سال دله اتا سیوا کشور بیه.

==فرهنگ==
ونه مردم ویشتر [[عربی]] زوون ره گپ زننه و [[ایسلام]] دین ره په‌روو هسنه. عربستون دله رسمی مذهب [[حنبلی]] هسته ولی شاهون و سیاستمدارون [[وهابیت]] په دَرنه. البته [[تشیع]] هم عربستون دله په‌روو دانّه و این مذهب ِپه‌روون ویشته شرقی مناطق درنه. عربستون ِشاهون شه ره دنیای ِمسلمون‌های ِرهبر دونّه. این کشور دله سلطنت مطلقه هسته که یعنی شاه هر کار بخاسته کانده و هچکی ونه جلودار نی‌یه. عربستون دله [[حقوق بشر]] و علی‌الخصوص زنان ِحقوق رعایت نَوانه و اصلاً عربستون حقوق‌بشر ِاعلامیه ره هَنتا قبول نَکارده و هچکی نتونده وه ره مجبور هاکنه که وه ره رعایت هاکِنه. [[محمد بن سلمان]] ولیعهد بیّه تاسا ات‌که این وضعیت عربستون دله بتتر بیّه. وه [[زنان رانندگی]] ره اجازه هدا، [[سینما]]ئون ره سی سال په اَی وا هاکرده، زنان ِ[[فتوا]] هدائن ره مجاز هاکرده، زنان حضور ره فوتوال زمین و کنسرتون مخصوص زنان دله اجازه هدا و...

==ایقتصاد==
اینتا کشور پیل یکا نوم [[ریال]] هسه. ونه ایقتصادی نیشتنگا نوم [[جده]] هسه. سعودی عربستون گتترین تولیدکرون و صادرکرون [[نفت]] دنیا دله هسته. این کشور ویشترین نفتی ذخایر ره دنیا دله دانه که این ذخایر ویشته ونه [[شرقی استان ]] دله درنه. نفت ۹۵٪ صادرات و ۷۰٪ درآمد ره تشکیل دنه. عربستون گاز سَره هم شیشمین تولیدکَر هسته و این ثروتی که بدست اِنه عربستون ره اتا پولدار و [[رفاه محور]] کشور هاکرده.


== کشوری تقسیمات ==
[[پرونده:Saudi Arabia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|370px|بندانگشتی|راست]]
عربستون دله ۱۳تا استان دَره:
# [[جوف]]
# [[شمالی حدود (استان)]]
# [[تبوک]]
# [[حائل]]
# [[مدینه]]
# [[قصیم]]
# [[مکه]]
# [[ریاض]]
# [[شرقی استان]]
# [[باحه]]
# [[عسیر]]
# [[جازان]]
# [[نجران]]

== وابسته جستارون ==
*[[سعودی سلسله]]
*[[مکه]]
*[[مدینه]]
*[[کعبه خنه]]

== بن بنویشت ==
{{بن بنویشت|۲}}

{{تلمبار-رج|Saudi Arabia}}
* انگلیسی ویکی‌پدیا

{{خاورمیونه}}
{{آسیا کشورون}}
{{عربستون شهرون}}
{{عرب اتحادیه}}
{{عربی خلیج کایری شورا}}
{{اوپک}}
{{جی بیست}}

[[رج:عربستون| ]]
[[رج:آسیایی کشورون]]
[[رج:عرب کشورون]]
[[رج:اوپک]]
[[رج:جی بیست]]
[[رج:عربی خلیج کایری شورا]]
[[رج:عربی‌زوون کشورون]]
[[رج:بریتانیا قدیمی مستعمرات]]
[[رج:سلطنتی کشورون]]
[[رج:اسلامی کشورون]]</text>
      <sha1>jbxdtbv6yudfo15k2o2y4xwki6vppas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنوبی آفریقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3697</id>
    <revision>
      <id>328906</id>
      <parentid>328465</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>202526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14817" sha1="01ozcn6e4kw9vobr7xaqn7wxyma4ebi" xml:space="preserve">{{Coord|-30|25|type:country|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی =  Republic of South Africa{{سخ}}Republiek van Suid-Afrika|
نام فارسی رسمی =  کنسونیج آفریقای ِجمهوری |
نام عادی = کنسونیج آفریقا |
تصویر پرچم = Flag of South Africa.svg |
تصویر نشان ملی =|
شعار ملی = اتحاد تنوع شِنه|
سرود ملی = |
نقشه = Location_South_Africa_AU_Africa.svg|thumb|200px |
پایتخت = [[پرتوریا]] (مجریه){{سخ}}[[بلوم فونتین]] (قضائیه){{سخ}}[[کیپ تاون]] (مقننه) |latd=0|latm=19|latNS=N|longd=32|longm=35|longEW=E|
بزرگ‌ترین شهر = [[ژوهانسبورگ]] |
زبان رسمی = [[آفریکانس]]، [[انگلیسی]]{{سخ}}تا۹ آفریقایی زوون دیگه|
نوع حکومت = پارلمونی [[جمهوری]] |
نوع حاکمان = • [[رئیس جمهور]]{{سخ}}• معاون اول |
نام حاکمان = [[جاکوب زوما]]{{سخ}}[[گالیما موتلانته]] |
نحوه تشکیل = استقلال |
موارد منجر به تشکیل = [[بریتانیا]] جه|
تاریخ تشکیل = ۳ مه ۱۹۱۰|
مساحت = ۱٬۲۲۱٬۰۳۷ |
رتبه مساحت = ۲۵ام |
درصد آبها = جزئی |
سال براورد جمعیت = ۲۰۱۰|
جمعیت = ۵۰٬۵۸۶،۷۵۷ نفر |
رتبه جمعیت = ۲۴ام |
تراکم جمعیت = ۴۱ |
رتبه تراکم جمعیت = ۱۷۰ام |
سال تولید ناخالص داخلی = ۲۰۰۹|
تولید ناخالص داخلی = ۵۰۵٬۲۱۴ میلیارد دلار  |
رتبه تولید ناخالص داخلی =  |
سرانه تولید ناخالص داخلی =  ۱۰٬۲۴۳ |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی =  |
سال شاخص توسعه انسانی = ۲۰۰۹|
شاخص توسعه انسانی = ۰٬۶۸۳ |
رتبه شاخص توسعه انسانی =  ۱۲۹|
وضع شاخص توسعه انسانی = متوسط |
واحد پول = [[راند]]  |
کد واحد پول = XOF |
منطقه زمانی = SAST |
منطقه زمانی تابستانی =  |
utc = +2 |
dst =  |
کد بین‌المللی خودرو =  |
دامنه اینترنتی = [[.za]] |
پیش‌شماره تلفنی = ۲۷ |}}

'''کنسونیج آفریقا'''بیا '''جنوبی افریقا''' اتا کشور [[آفریقا]]ی ِجنوبی سواحل دله هَسته. ونه اِت وَر [[اطلس اوقیانوس |اطلس]] و ات وَر دیگه [[هند اوقیانوس |هند]] ِاوقیانوس دَرنه. این کشور سه‌تا [[نیشتنگا]] (=پایتخت) دانّه. مجریه قوه [[پرتوریا]] دله، پارلمون [[کیپ تاون]] دله و قضائیه قوه [[بلوم فونتین]] دله دَرنه. پرجمعیت‌ترین شهر هم [[ژوهانسبورگ]] هسته. جنوبی آفریقا کشورون [[نامیبیا]]، [[بوتسوانا]]، [[زیمباوه]]، [[موزامبیک]]، [[سوازیلند]] و [[لسوتو]] جه هم‌سامون هسته. جنوبی آفریقا دله ۱۱تا رسمی زوون درنه. اینتا کشور گتی ۱۱۴۶۰۶۳ کیلومترمربع هسه و ۲۲ میلیون نفر جمعیت دارنه. 

جنوبی آفریقا دله تا سال ۱۹۹۴ سیوپوستون حق نداشتنه رأی هادِن و حکومِت اسپه‌ئون ِبی‌یه. این کشور دله هیچ گادِر [[کودتا]] نیّه و [[انتخابات]] هم منظم یک قرن اخیر انجام بیّه که این مسئله آفریقا دله استثنایی هسته. [[آپارتاید]] اتی حکومِت بی‌یه که قبلاً اسپه‌ئون این کشور دله انجام هِدا بینه. این روش دله مردمون ره وشون ِنژاد وسّه همه جا سِوا کاردنه. [[نلسون ماندلا]] آفریقای ِملّی قهرمون هسته که این قوانین ره حذف هاکِرده و شه مقاومت جه تمومی نژادون میون صلح برقِرار هاکِرده.

این کشور [[آفریقای اتحادیه]]‌ی ِمؤسسون جه هسته و گت‌ترین اقتصاد ره این اتحادیه دله دانّه. این کشور [[متحد ملل سازمان]]، [[همسود کشورون اتحادیه]]، [[جهونی تجارت سازمان]]، [[پول بین‌المللی صندوق]]، [[گروه ۷۷]] و [[گروه ۲۰]] دله هم عضوه.

این کشور نسیاسی ظام [[پارلمون|پارلمونی]] ِدموکراسی هسته اما دولت ِرییس و کشور ِرییس هر دِتا «رئیس‌جمهور» ِمقوم هَستنه که پارلمون وه ره انتخاب کانده. این کشور ِپارلمون دِتا مجلس جه تشکیل وانه. اتا مناطق ِشورائون ِشِنه و ات دیگه ملّی مجلس هسته.

== تاریخ ==
=== باستانی===
جنوبی آفریقا قدیمی‌ترین آثار باستانی ره [[آفریقا]] دله دانّه. [[فسیل]]ونی که [[استرک‌فونتاین]]، [[کرومدرای]] و [[ماکاپانسگات]] ِغارون دله پیدا بَیینه سِراق دِنّه که [[آسترالوپتسین]]‌ئون سه میلیون سال پیش جه اونجه حضور داشتنه. همین‌جور [[تکامل]]‌پیدانَکارد آدِمون ِفسیل هم اونجه خله پیدا بیّه.

=== استعمارکـَرون بِموئِن===
اروپایی دریانوردون که [[شرقی هند]] جه اِمونه، کم‌کم این منطقه جه آشنا بَیینه. اولین اروپایی دریانورد که موفق بیّه این ئوراهه جه رَد بَواشه، اتا [[پرتغال]]ی، [[بارتلومیو دیاس]] نوم، بی‌یه که سال ۱۴۸۸ میلادی منطقه ره هارشائه. وه وقتی برسی‌یه [[لیسبون]] بائوته ات جا که ونه نوم ره «طوفان دماغه»&lt;ref&gt;Cabo das Tormentas&lt;/ref&gt; بی‌یشت بی‌یه ره کشف هاکرده. اما هنری دریانورد، که دیاس ِمالی پشتیبون بی‌یه، اون منطقه نوم ره «[[امید نیک دماغه]]»&lt;ref&gt;Cabo da Boa Esperança&lt;/ref&gt; بی‌یشته که [[هند]] ِجدید ِراه جه اشاره دانّه.

=== هلندیون ===
[[پرونده:Charles_Bell_-_Zoeloe-aanval_op_'n_Boerelaer_-_1838.jpg|انگشتدان|راست| زولوئون ِحمله‌ی ِنقاشی که فوریه ۱۸۳۸ بوئِر ِکَمپ دله اتفاق دَکِته.]]
اوایل پرتغال جه ات سری امید نیک ِدماغه پَلی ساکن بَیینه و ماهی‌گیری کاردنه. سال ۱۶۵۳ [[جان ون ریسبک]] [[هلند شرقی هند کمپانی]] جه اتا خواربارروشی اینجه تأسیس هاکرده. قرون ۱۷ و ۱۸ دله [[هلند|هلندیون]] ویشته بَیینه و بومیون جه جنگ دَکِتنه.

هلندیون که کارگر ویشته لازم داشتنه [[اندونزی]]، [[ماداگاسکار]] و [[هند]] جه ات خله برده بیاردنه و بعضی سیاسی رهبرون که [[هلند مستعمرات ]] دله شلوغ کاردنه ره تبعید کاردنه جنوبی آفریقا. این گروه که بردگی کاردنه یا تبعیدی بینه اسا [[کیپ مالایی‌ئون]] ِنژادی ترکیب ره سازنّه. وشون ره استعمارکرون بعداً زمین هِدانه و وشون ره سیوئون جه بالاتر دونِستنه. وشون [[آپارتاید]] ِدوره گادِر صاحب زمین بَیی‌بینه.

=== بریتانیایی‌ئون ===
[[بریتانیا]] سال ۱۷۹۷ [[امید نیک دماغه ]] ره بَییته تا [[هند]] و [[استرالیا]] سَر بِتتر کنترل داره. [[هلند شرقی هند کمپانی]] ورشکسته بیّه و [[بریتانیا]] کیپ ره سال ۱۸۰۵ شه مستعمره هاکرده. [[بریتانیا]] امید نیک ِشرقی سامون ره گت‌ته هاکرده و بومیون جه این مناطق دله جنگ دَکِته و شه آدِمون ره این مناطق دله اسکان هِدا. بریتانیا سال ۱۸۰۶ برده‌ئون ِتجارت و برده داشتِن ره سال ۱۸۳۳ ممنوع هاکِرده.

=== بوئر جنگ ===
[[الماس]] سال ۱۸۶۷ و [[طلا]] سال ۱۸۸۶ کشف بَیینه و باعث بَیینه که اسپه‌ئون گروه-گروه شه کوچ ره دَکشِن جنوبی آفریقا دله و اینتی بومیون ِوضعیت بَدته بیّه. [[بوئرون]] اتا بومی گروه بینه که[[بریتانیا]] جلو هِرِسّانه و [[استتار]] و [[اختفا]] جه بتونِستنه بریتانیا ره اولین جنگ سَره شکست هادِن. [[بریتانیا|بریتانیایی‌ئون]] دومین جنگ دله اتا گت‌ته ارتش جه بمونه و این بار شه لباس ره عوض هاکردنه و اینتی جنگ دله پیروز بَیینه. بوئرون خله تلاش داشتنه که [[آلمان]] جه متحد بَواشِن که نَیّه و بریتانیا این بهانه جه [[بوئر جمهوری]] ره نهایتاً فتح هاکِرده.

[[پرونده:Boercamp1.jpg|بندانگشتی|چپ|250px| بریتانیایی‌ئون بوئریون ِزن و وَچه ره اجباری کار وسّه وَردنه اردوگاه دله و وشون جه استفاده کاردنه.]]

بعضی مستعمرات و ایالات که بریتانیائ ِبینه، متحد بَیینه و ات جور پادشائی حکومِت این منطقه دله بِساتنه که بریتانیا وه ره کنترل داشته. سال ۱۹۳۴ [[جنوبی آفریقا حزب]] و [[جنوبی آفریقا ملی حزب]] قاطی بَیینه تا [[جنوبی آفریقا متحد حزب]] ره بساتنه. وشون خاستنه اسپه‌ئون و بومیون وسط صلح راه دِمبَدِن ولی [[جهونی جنگ دوم]] شروع بیّه و با اینکه ملی حزب ِاعضا مخالف بینه، این اتحادیه دپاشنی‌یه بیّه.

=== آپارتاید ===
سال ۱۹۴۸ [[جنوبی آفریقا ملی حزب]] اتا رای‌گیری په قدرت بَییته و «[[آپارتاید]]» ِقوانین ره بساته. این قوانین مردمون ره وشون ِنژاد سَره همه جا سِوا کارده. این تبعیضات دهه‌ئون ۵۰، ۶۰ و ۷۰ میلادی دله که صنعتی‌سازی انجام بینه، باعث بَیینه طبقاتی فاصله خله بَواشه. این قوانین باعث بی‌یه اسپه‌ئون بتترین زندگی ره آفریقا قاره دله دارِن ولی سیوئون حتی تحصیل، رأی، کارمند بیّن و... حق ره نِداشتنه.

=== ماندلا بِموئِن و آزاد ِانتخابات ===
[[پرونده:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|بندانگشتی|راست|170px| [[نلسون ماندلا]]یِ عکس]]
[[آفریقای ملی کنگره]] (ANC) آپارتاید جلو هِرسّا و هر روز این کشور دله جنگ و درگیری ویشته بی‌یه و خارجی کشورون هم وشون ره مِزراب بی‌یِشت بینه که شه قانون ره تغییر هادِن. سال ۱۹۹۰ ملّی حزب حاضر بیّه ملّی کنگره جه مذاکره هاکِنه و رییس جمهور، [[فریدریک ویلیام دی کلیرک]]، قدرت جه کنار بوره. وشون [[نلسون ماندلا]]، که ملّی کنگره‌ی ِرهبر بی‌یه ره ۲۷ سال په، زندون جه آزاد هاکردنه. آپارتاید ِقوانین تدریجاً حذف بَیینه و سال ۱۹۹۴ اولین انتخاباتی که همه ونه دله برابری کاردنه، انجام بیّه. این رفراندوم دله ملّی کنگره رای بیارده و ماندلا قدرت ره شه میس دله بَییته.

== مردمون==
[[File:South Africa dominant language map.svg|thumb|اتا نقشه که این کشور ِماری زوونون ره سِراق دِنه:
{{Columns
|col1=
{{legend|#8dd3c7|آفریکانس}}
{{legend|#ffffb3|انگلیسی}}
{{legend|#bebada|ندبل}}
{{legend|#fb8072|خوسا}}
{{legend|#80b1d3|زولو}}
{{legend|#fdb462|شمالی سوتو}}
|col2=
{{legend|#b3de69|سوتو}}
{{legend|#fccde5|تسوانا}}
{{legend|#bc80bd|سوازی}}
{{legend|#ccebc5|وندا}}
{{legend|#ffed6f|تسونگا}}
{{legend|#d0d0d0|دیگه جائون}}}}]]

=== زوون ===
جنوبی آفریقا دله ۱۱تا رسمی زوون دَره که اینتی بخایم باوّیم [[هند]] ِپه دومین کشوری هَسته که ویشترین رسمی زوون ره دانّه. [[انگلیسی]] این کشور دله اتا مهم زوون هسته ولی ویشترین گِنِش‌کَر ره نِدانّه. هر منطقه شه زوون ره دانّه و بعضی این زوون‌ها دَر منقرض وانّه. مهاجرون هم هر کامین شه زوون ره دارنه.

=== فرهنگ ===
این کشور دله نَنشِنه اتا واحد ِفرهنگ پیدا هاکِردِن. اَنده تنوع زیاده که هر گروهی شه وسّه سِوا آداب و رسوم دانّه و این مسئله باعث وانه تنوع غذائون، سِمائون، موسیقی و... دله زیاد بائه و این مسئله توریسم ره تقویت کانده.

== ایقتصاد ==
اینتا کشور پیل یکا نوم [[راند]] هسه. ونه ایقتصادی نیشتگا نوم [[دوربان]] هسه. وه اقتصاد دله آفریقا قارهِ سرترین کشور هسه.

== وابسته جستارون ==
* [[جنوبی آفریقا ملی کنگره]]
* [[نلسون ماندلا]]
* [[آپارتاید]]

== بن‌بنویشت ==
{{تلمبار-رج|South Africa}}
{{بن‌بنویشت}}
{{آفریقا اتحادیه}}
{{همسود کشورون}}
{{مناطق انگلیسی‌زبان}}
{{گروه بیست}}

[[رج:جنوبی آفریقا| ]]
[[رج:آفریقایی کشورون]]
[[رج:انگلیسی‌زوون کشورون]]
[[رج:آفریقا اتحادیه]]
[[رج:مشترک‌المنافع کشورون]]
[[رج:بریکس]]
[[رج:جی بیست]]
[[رج:بریتانیا قدیمی مستعمرات]]
[[رج:هلندی‌زوون کشورون]]</text>
      <sha1>01ozcn6e4kw9vobr7xaqn7wxyma4ebi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لیبی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3913</id>
    <revision>
      <id>328908</id>
      <parentid>328460</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>183936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9198" sha1="apnyevjb6qy00ivh31kb8wjoqycwryb" xml:space="preserve">{{Coord|۲۷٫۴|۱۷٫۶|dim:۲۰۰۰۰۰۰_type:country|display=title|display=title}}
{{جعبه اطلاعات کشور|
نام اصلی =  لیبیا|
نام فارسی رسمی =  لیبی ِدولت |
نام عادی = لیبی |
تصویر پرچم = Flag of Libya.svg|
تصویر نشان ملی = |
شعار ملی = آزادی، عدالت، جمهوری|
سرود ملی = لیبیا،لیبیا،لیبیا|
نقشه = Libya in its region.svg|center|200px |
پایتخت = [[طرابلس]]|
بزرگ‌ترین شهر =  [[طرابلس]]|
زبان رسمی = [[عربی]] |
نوع حکومت = جمهوری |
نوع حاکمان = لیبی ِانتقالی شورا |
نام حاکمان = رئیس شورای ملی انتقالی: [[مصطفی عبدالجلیل]]{{سخ}}رئیس دفتر اجرایی شورای ملی انتقالی: [[محمود جبرئیل]]{{سخ}}نایب رئیس شورای ملی انتقالی: [[عبدالحفیظ غوغا]]{{سخ}}نخست‌وزیر موقت: [[عبدالرحیم الکیب]]{{سخ}}|
نحوه تشکیل =  |
موارد منجر به تشکیل =  |
تاریخ تشکیل =   ۲۷ فوریه ۲۰۱۱ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Gaddafi Figures Say Form National Council |author= |url=http://www.forexyard.com/en/news/Anti-Gaddafi-figures-say-form-national-council-2011-02-27T145134Z | publisher = [[forexyard.com]] |date= 28 February ۲۰۱۱ |accessdate=5 March ۲۰۱۱}}&lt;/ref&gt;|
مساحت = ۱٬۷۵۹٬۵۴۱ |
رتبه مساحت = ۱۷ام |
درصد آبها = ۰٫۱ |
سال براورد جمعیت = برآورد ۲۰۱۰|
جمعیت = ۶٬۴۲۰٬۰۰۰ |
رتبه جمعیت = ۹۸ام |
تراکم جمعیت = ۳٫۶ |
رتبه تراکم جمعیت = ۲۱۸ام |
سال تولید ناخالص داخلی =  |
تولید ناخالص داخلی =  |
رتبه تولید ناخالص داخلی =  |
سرانه تولید ناخالص داخلی =  |
رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی =  |
سال شاخص توسعه انسانی =  |
شاخص توسعه انسانی =  |
رتبه شاخص توسعه انسانی =  |
وضع شاخص توسعه انسانی =  |
واحد پول = هر [[دینار]]  ۱۰۰۰ درهم هسته |
کد واحد پول = XOF |
منطقه زمانی = GMT |
منطقه زمانی تابستانی =  |
utc = +۲ |
dst =  |
کد بین‌المللی خودرو =  |
دامنه اینترنتی = |[[:.ly|ly]] |
پیش‌شماره تلفنی = ۲۱۸ |
}}
'''لیبی''' ([[عربی]] جه: ''ليبيا'') اتا کشور نوم هسه که [[آفریخا|آفریقا قاره]] دله دره. لیبی  [[مصر]]، [[سودان]]، [[چاد]]، [[نیجر]]، [[الجزایر]] و [[تونس]] جه سامون دانّه.

لیبی ِگـَتی (=مساحت) حدوداً ۱٬۸۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع هسته که چارومین گت ِکشور آفریقا دله و هیودَهمین کشور جهون دلوئه.&lt;ref&gt; U.N. Demographic Yearbook, (۲۰۰۳), «Demographic Yearbook (۳) Pop. , Rate of Pop. Increase, Surface Area &amp; Density», United Nations Statistics Division. Retrieved July 15, 2006.&lt;/ref&gt; ۱٫۷ میلیون نفر جمعیت ۶٫۴ میلیون نفری جه لیبی ِنیشتنگا (=پایتخت)، طرابلس، دله دَرنه.

== جوغرافی ==
اینتا کشور گتی۱۷۷۵۰۰۰ کیلومترمربع هسه.اینتا کشور ۶.۴ میلیون نفرجمعیت دارنه. ونه نیشتنگاء(=پایتخت) نوم [[تریپولی|طرابلس]] هسه.

== تاریخ ==
اینتا کشور میلادی نوزدهوم سده دله [[عثمانی]] دس دیه ولی وه ره [[جهونی جنگ اول]] نمه په، [[ایتالیا]] مسلمون‌ها دس جا در یارنه. اینتا کشور [[جهونی جنگ دوم]] په اتا سیوا کشور بیّه.

== سیاست ==
اینتا کشور حکومت تا [[عربی بهار]] گادِر سوسیالیستی-عربی ِجمهوری بی‌یه و ونه رییس جمهور هم [[معمر قذافی]] بی‌یه که ۴۰ سال رهبر نوم جه حکومت کارده. اتا انقلاب په قذافی ره ونه مخالفون بکاشتنه و [[ناتو]] همراهی جه اتا موقتی دولت بساتنه. ولی این دولت خله دووم نیارده چون لیبی ِاوضاع قارش-میش بیّه و همه هِدی جه شهرون و روستائون ِتصرف وسّه جنگینه. [[لیبی دله‌یی جنگ]] په، این کشور چنتا تیکه بیّه که اسا هرکمین ره اتا شورشی گروه و دولت اداره کنّه. [[اخوان المسلمین]]، [[جنرال حفتر]] و [[بربری]] سیوا-خاهون این گروه‌ها جه هستنه.

== فرهنگ ==
ونه مردم ویشتر [[عربی]] زوون جه گپ زنّه و [[ایسلام]] ِدین ره په‌روو هستنه.

== ایقتصاد ==
اینتا کشور پیل یکا نوم [[دینار]] هسه.

== تقسیمات ==
[[پرونده:Libya_New_Municipalities.png|چپ|300px|]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!#{{سخ}}(map)
!اوستان
!مرکز
!گتی{{سخ}}km2
!جمعیت{{سخ}}(۲۰۰۶)
!امبسی
!شماره
|-
|۱
|[[بطنان اوستان|بطنان]] 
|[[طبرق]]
|align=&quot;right&quot;|۸۳٬۸۶۰  
|align=&quot;right&quot;|۱۵۹٬۵۳۶
|align=&quot;right&quot;|۱٫۹
|۱۴
|-
|۲ 
|[[درنه اوستان|درنه]]
|[[درنه]]
|align=&quot;right&quot;|۱۹٬۶۳۰ 
|align=&quot;right&quot;|۱۶۳٬۳۵۱
|align=&quot;right&quot;|۸٫۳
|۱۰
|-
|۳
|[[جبل‌الاخضر اوستان|جبل‌الاخضر]] 
|[[بیضا (لیبی)|بیضا]]
|align=&quot;right&quot;|۷۸۰۰ 
|align=&quot;right&quot;|۲۰۶،۱۸۰  
|align=&quot;right&quot;|۲۶
|
|-
|۴
|[[مرج اوستان|مرج]] 
|[[المرج]]
|align=&quot;right&quot;|۱۰٬۰۰۰
|align=&quot;right&quot;|۱۸۵٬۸۴۸
|align=&quot;right&quot;|۱۸٫۶
|۱۸ 
|-
|۵
|[[بنغازی]] 
|
|align=&quot;right&quot;|۳۱۴ 
|align=&quot;right&quot;|۶۳۱،۵۵۵ 
|align=&quot;right&quot;|۲۰۰۰ 
|
|-
|۶
|[[واحات اوستان|واحات]] 
|[[اجدابیا]]
|align=&quot;right&quot;|۱۰۸٬۶۷۰
|align=&quot;right&quot;|۱۷۷٬۰۴۷
|align=&quot;right&quot;|۱٫۶
|۱۶ 
|-
|۷
|[[کفره اوستان|کفره]] 
|[[الجوف، لیبی|الجوف]]
|align=&quot;right&quot;|۴۸۳٬۵۱۰
|align=&quot;right&quot;|۵۰٬۱۰۴
|align=&quot;right&quot;|۰٫۱
|۲۰  
|-
|۸
|[[سرت اوستان|سرت]] 
|[[سرت]]
|align=&quot;right&quot;|
|align=&quot;right&quot;|۱۴۱٬۳۷۸
|align=&quot;right&quot;|۱٫۸
|۷ 
|-
|۹
|[[مصراته اوستان|مصراته]] 
|[[مصراته]]
|align=&quot;right&quot;|۲٬۷۷۰
|align=&quot;right&quot;|۵۵۰٬۹۳۸
|align=&quot;right&quot;|۱۹۸٫۹
|۳ 
|-
|۱۰
|[[مرقب اوستان|مرقب]] 
|[[الخمس، لیبی|الخمس]]
|align=&quot;right&quot;|۱۰۹٫۴۳
|align=&quot;right&quot;|۴۳۲٬۲۰۲
|align=&quot;right&quot;|۳٬۹۴۹٫۶
|۶ 
|-
|۱۱
|[[طرابلس اوستان|طرابلس]] 
|[[طرابلس]]
|align=&quot;right&quot;|
|align=&quot;right&quot;|۱،۰۶۵،۴۰۵
|align=&quot;right&quot;|
|
|-
|۱۲
|[[جفره اوستان|جفره]] 
|[[هون، لیبی|هون]]
|align=&quot;right&quot;|۱۱۷٬۴۱۰
|align=&quot;right&quot;|۵۲۳۴۲
|align=&quot;right&quot;|۰٫۴
|۱۳ 
|-
|۱۳
|[[زاویه اوستان|زاویه]] 
|[[زاویه (لیبی)|زاویه]]
|align=&quot;right&quot;|۲٬۸۹۰
|align=&quot;right&quot;|۲۹۰٬۹۹۳
|align=&quot;right&quot;|۱۰۰٫۷
|۴ 
|-
|۱۴
|[[نقاط الخمس اوستان|نقاط الخمس]] 
|[[زواره (لیبی)|زواره]]
|align=&quot;right&quot;|۵٬۲۵۰
|align=&quot;right&quot;|۲۸۷٬۶۶۲
|align=&quot;right&quot;|
|۹ 
|-
|۱۵
|[[جبل غربی اوستان|جبل غربی]] 
|[[غریان، لیبی|غریان]]
|align=&quot;right&quot;|
|align=&quot;right&quot;|۳۰۴٬۱۵۹ 
|align=&quot;right&quot;|
|
|-
|۱۶
|[[نالوت اوستان|نالوت]] 
|[[نالوت]]
|align=&quot;right&quot;|۱۳٬۳۰۰
|align=&quot;right&quot;|۹۳٬۲۲۴
|align=&quot;right&quot;|۷
|۱۹ 
|-
|۱۷
|[[جفاره اوستان|جفاره]] 
|[[العزیزیه]]
|align=&quot;right&quot;|۱،۹۴۰  
|align=&quot;right&quot;|۴۵۱،۱۷۵   
|align=&quot;right&quot;|۲۳۳
|
|-
|۱۸
|[[وادی الشاطی اوستان|وادی الشاطی]] 
|[[براک، لیبی|براک]]
|align=&quot;right&quot;|۹۷٬۱۶۰   
|align=&quot;right&quot;|۷۸٬۵۳۲
|align=&quot;right&quot;|۱
|
|-
|۱۹
|[[سبها اوستان|سبها]] 
|[[سبها]]
|align=&quot;right&quot;|۱۵٬۳۳۰ 
|align=&quot;right&quot;|۱۳۴٬۱۶۲
|align=&quot;right&quot;|۸٫۸
|
|-
|۲۰
|[[وادی الحیاه اوستان|وادی الحیاه]] 
|[[اوباری، لیبی|اوباری]]
|align=&quot;right&quot;|۳۱٬۸۹۰
|align=&quot;right&quot;|۷۲٬۵۸۷
|align=&quot;right&quot;|۲٫۳
|۲۴ 
|-
|۲۱
|[[غات اوستان|غات]] 
|[[غات]]
|align=&quot;right&quot;|۷۲٬۷۰۰
|align=&quot;right&quot;|۲۳٬۵۱۸
|align=&quot;right&quot;|۰٫۳
|۲۱ 
|-
|۲۲
|[[مرزق اوستان|مرزق]] 
|[[مرزق، لیبی|مرزق]]
|align=&quot;right&quot;|۳۴۹٬۷۹۰
|align=&quot;right&quot;|۷۸٬۶۲۱
|align=&quot;right&quot;|۰٫۲
|۱۵ 
|}


== دپیته چرخه‌تو ==
* [[معمر قزافی]]

== پانویس==
{{پانویس}}

{{آفریقا اتحادیه}}
{{عرب اتحادیه}}
{{اوپک}}

[[رج:لیبی| ]]
[[رج:آفریقایی کشورون]]
[[رج:ایتالیا قدیمی مستعمرات]]
[[رج:عربی‌زوون کشورون]]
[[رج:عرب کشورون]]
[[رج:عرب اتحادیه]]
[[رج:آفریقا اتحادیه]]
[[رج:اوپک]]</text>
      <sha1>apnyevjb6qy00ivh31kb8wjoqycwryb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاساعت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5237</id>
    <revision>
      <id>328897</id>
      <parentid>171000</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T14:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>328897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="mxv4uh6v8reqbfeanjzw07q24sbl9l7" xml:space="preserve">{{coord|36|34|4.66|N|53|3|55.29|E|display=title}}
{{صندخ/بنا|}}
'''پاساعت میدون''' یا '''میدون ساعت''' اتا میدون نوم هسته که [[ساری]] میون دره.&lt;ref&gt;{{یادکرد|مقاله=[http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1108151 نگاهی به جاذبه‌های تاریخی و تفریحی ساری]}}&lt;/ref&gt; پاساعت ساری ِمرکزی میدون و شهرِ قلب‌مونا هسته که تموم شهر ونجه وصل وانه.

این میدون اتا برج دانّه که ونه دله اتا گت عقربه‌ای ساعت دره. برج شه اتا ناقوسی زنگ دانّه که هرگدر ساعت عوض بیه، وه تعداد اون ساعت، زنگ زنده. وه 4 تا ساعت دانه.

وه ره اولین بار سه سال ۱۲۹۹ [[رضا شاه]] دستور جه بساتنه. بعد ات‌گدر وه ره رِقِد بدانه و أی دِباره سال ۱۳۵۵ این برج بساتن ره شروع هاکردنه و سال ۱۳۵۷ توم بیّه. [[محمد علی حیدری]] این برج ره طراحی هاکرده.&lt;ref&gt;{{یادکرد|مقاله=[http://www.mazandnume.com/?PNID=V689 معمار میدان ساعت ساری ۷۴ ساله شد]}}&lt;/ref&gt;

== منابع ==
{{پانویس}}

{{پروژه مازرون تاریخی جائون}}

[[رج:ساری تاریخی جائون]]
[[رج:ایران ملی آثار، مازرون دله]]</text>
      <sha1>mxv4uh6v8reqbfeanjzw07q24sbl9l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>معمر قذافی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7923</id>
    <revision>
      <id>328905</id>
      <parentid>328865</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:TapuriaBot|TapuriaBot]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>209497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="osdyt4qk0cbb413bmozgptp6qhvegld" xml:space="preserve">{{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار
| نوم = معمر قذافی
| تصویر = [[پرونده:Muammar al-Gaddafi at the AU summit.jpg|250px]]
| تصویر شرح = معمر قذافی
| کامل نوم= '''مُعَمَّر ابومنیار قَذّافی'''
| بزاروز          = ۷ ژوئن ۱۹۴۲
| تولد شهر         = شطیب الکراعیه، وادی جارف دله {{سخ}} اوستان سرت دله
| تولد کشور = تریپولی تانیا
| بمردن تاریخ        =[[2011]]
| بمردن شهر          =
| بمردن کشور         =
| همسر نوم = اتخله زن داشته
| وچون          = هفتا ریکا، ات کیجا
| دین =اسلام
| سیاسی حزب =
| سمت = رهبر انقلاب [[لیبی]] (از ۱۹۶۹ تا 2011) 
| قبلی پست‌ئون = نخست وزیر [[لیبی]] (از ۱۹۷۰  تا ۱۹۷۲)
| فعالیت‌ئون         = 
| رسمی وبگاه       = [http://www.algathafi.org/ وب‌گاه رسمی]
}}

''' مُعَمَّر ممد القَذّافی''' (بزائه ۷ ژوئن ۱۹۴۲) از سال ۱۹۶۹ رهبر [[لیبی]] و رهبر انقلاب این کشور بوده. معمر قذافی فوریه ۲۰۰۹ میلادی به عنوان رئیس دوره‌یی [[اتحادیه آفریقا]] انتخاب بیه .&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/persian/world/2009/02/090202_wkf-bt-libya-au.shtml سرهنگ قذافی رهبر اتحادیه آفریقا شد] (''بی‌بی‌سی فارسی'')&lt;/ref&gt;

با اینکه او بطور رسمی دارای هیچ مقام یا عنوانی نیه ولی رئیس مجلس شورای انقلاب [[لیبی]] به‌شمار انه و در بیانات حکومتی و مطبوعات دولتی از وه با القاب تشریفاتی «رهنمای انقلاب کبیر سوسیالیستی اول سپتامبر خلق جوموری عربی لیبی» و «رهبر برارونه و رهنمای انقلاب» اسم ورنه .

== زندگی ==
قذافی شطیب الکراعیه وادی جارف دله [[سرت اوستان]] دله دنیا بموئه.
وه آخرسری هم همون [[سرت]] دله به شکل مرموزی بکوشته بیّه.
زمونی که اتا جوب دله جا بخرد بی‌یه که انقلابیون وه ره پیدا نکنن، وه ره بیتنه و دوربین پلی لخت هاکردنه و درحالی که خاهش-التماس و موری کرده، وه ره بکوشتنه.

== پاورقی ==
{{پانویس|اندازه=ریز}}

== منابع ==
* {{یادکرد-ویکی
|پیوند =http://en.wikipedia.org/wiki/Muammar_al-Gaddafi 
|عنوان =Muammar al-Gaddafi 
|زبان =انگلیسی 
|بازیابی =۲۰ ژانویه ۲۰۰۸
}}

{{تلمبار-رج|Muammar al-Gaddafi}}

{{سرد جنگ آدمون}}

[[رج:سیاست مدارون]]
[[رج:گت مردمون لیبی]]
[[رج:لیبی رییس‌جمهورون]]
[[رج:عرب گت آدمون]]
[[رج:لیبی نخست‌وزیرون]]</text>
      <sha1>osdyt4qk0cbb413bmozgptp6qhvegld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25354</id>
    <revision>
      <id>328913</id>
      <parentid>327562</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T16:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36854-80</username>
        <id>45845</id>
      </contributor>
      <comment>حذف تصاویر</comment>
      <origin>328913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1500" sha1="dge76pu0er1c47anuhm885vfjmg79qm" xml:space="preserve">[[پرونده:Vaginal opening description.jpg|250px|بندانگشتی|چپ|پپش ِمختلفِ بخشون:{{سخ}}۱. کلیتوریس هود (تینگِ جلد){{سخ}}۲.[[تینگ]] یا [[کلیتوریس]]{{سخ}}۳.دله‌یی لو{{سخ}}۴.شاش‌مقوم{{سخ}}۵.پپش دله{{سخ}}۶.کتم و تینگ{{سخ}}۷.[[موس]]]]
'''پَپُش''' یا  '''پَپِش''' یا  '''پَپُس''' یا  '''پَپِس''' یا  '''بِند''' یا '''کاس''' یا '''کُس''' یا '''کِس''' {{انگلیسی جه|Vulva}} اتا بیرونی بخش زنان ِچک میون هسته. ونه دله شه بخشای مختلفی قرار دارنه. مثلاً کس پشم، [[کتم]] و [[تینگ]] (انگلیسی نوم: [[کلیتوریس]]) &lt;ref&gt;[http://www.tabarestan.ir/dictionary?searchMethod=contains&amp;searchword=%D8%A2%D9%84%D8%AA+%D8%AA%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%84%DB%8C+%D8%B2%D9%86&amp;searchType=n.meaning&amp;search=%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%AC%D9%88&amp;limitstart=0&amp;option=com_dictionary&amp;Itemid=437&amp;1d46f051b99d2862ec8955e4f7c6604f=1 تبرستون آنلاین لغتنومه: کس]&lt;/ref&gt;

== نگارخانه ==
&lt;gallery&gt;
&lt;/gallery&gt;
{{شابلون:آدم تن}}

== منابع ==
{{تلمبار-رج|Female genitalia}} 
{{پانویس}}
{{چپ‌چین}}
* Wikipedia contributors, &quot;Vulva,&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vulva&amp;oldid=487428553 (accessed April 19, 2012). 
{{پایان چپ‌چین}}

[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>dge76pu0er1c47anuhm885vfjmg79qm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328914</id>
      <parentid>328913</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T16:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>26659</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/~2026-36854-80|~2026-36854-80]] ([[User talk:~2026-36854-80|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>327556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1699" sha1="4w9fhje13u3g3my4wrhxglcdez5di6d" xml:space="preserve">[[پرونده:Vaginal opening description.jpg|250px|بندانگشتی|چپ|پپش ِمختلفِ بخشون:{{سخ}}۱. کلیتوریس هود (تینگِ جلد){{سخ}}۲.[[تینگ]] یا [[کلیتوریس]]{{سخ}}۳.دله‌یی لو{{سخ}}۴.شاش‌مقوم{{سخ}}۵.پپش دله{{سخ}}۶.کتم و تینگ{{سخ}}۷.[[موس]]]]
'''پَپُش''' یا  '''پَپِش''' یا  '''پَپُس''' یا  '''پَپِس''' یا  '''بِند''' یا '''کاس''' یا '''کُس''' یا '''کِس''' {{انگلیسی جه|Vulva}} اتا بیرونی بخش زنان ِچک میون هسته. ونه دله شه بخشای مختلفی قرار دارنه. مثلاً کس پشم، [[کتم]] و [[تینگ]] (انگلیسی نوم: [[کلیتوریس]]) &lt;ref&gt;[http://www.tabarestan.ir/dictionary?searchMethod=contains&amp;searchword=%D8%A2%D9%84%D8%AA+%D8%AA%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%84%DB%8C+%D8%B2%D9%86&amp;searchType=n.meaning&amp;search=%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%AC%D9%88&amp;limitstart=0&amp;option=com_dictionary&amp;Itemid=437&amp;1d46f051b99d2862ec8955e4f7c6604f=1 تبرستون آنلاین لغتنومه: کس]&lt;/ref&gt;

== نگارخانه ==
&lt;gallery&gt;
Labioplasty and Clitoral Hood Reduc یا tion.jpg|زنان پپش بتونده شکلای مختلف داره
Female_sexual_arousal.JPG|تحریک بیی پپش و معمولی پپش ِمقایسه
&lt;/gallery&gt;
{{شابلون:آدم تن}}

== منابع ==
{{تلمبار-رج|Female genitalia}} 
{{پانویس}}
{{چپ‌چین}}
* Wikipedia contributors, &quot;Vulva,&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vulva&amp;oldid=487428553 (accessed April 19, 2012). 
{{پایان چپ‌چین}}

[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>4w9fhje13u3g3my4wrhxglcdez5di6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328930</id>
      <parentid>328914</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T05:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36904-10</username>
        <id>45856</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>328930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1351" sha1="3pk2ojhbns0p1k406agq84bkwhl8xsa" xml:space="preserve">'''پَپُش''' یا  '''پَپِش''' یا  '''پَپُس''' یا  '''پَپِس''' یا  '''بِند''' یا '''کاس''' یا '''کُس''' یا '''کِس''' {{انگلیسی جه|Vulva}} اتا بیرونی بخش زنان ِچک میون هسته. ونه دله شه بخشای مختلفی قرار دارنه. مثلاً کس پشم، [[کتم]] و [[تینگ]] (انگلیسی نوم: [[کلیتوریس]]) &lt;ref&gt;[http://www.tabarestan.ir/dictionary?searchMethod=contains&amp;searchword=%D8%A2%D9%84%D8%AA+%D8%AA%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%84%DB%8C+%D8%B2%D9%86&amp;searchType=n.meaning&amp;search=%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%AC%D9%88&amp;limitstart=0&amp;option=com_dictionary&amp;Itemid=437&amp;1d46f051b99d2862ec8955e4f7c6604f=1 تبرستون آنلاین لغتنومه: کس]&lt;/ref&gt;

== نگارخانه ==
&lt;gallery&gt;
Labioplasty and Clitoral Hood Reduc یا tion.jpg|زنان پپش بتونده شکلای مختلف داره
Female_sexual_arousal.JPG|تحریک بیی پپش و معمولی پپش ِمقایسه
&lt;/gallery&gt;
{{شابلون:آدم تن}}

== منابع ==
{{تلمبار-رج|Female genitalia}} 
{{پانویس}}
{{چپ‌چین}}
* Wikipedia contributors, &quot;Vulva,&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vulva&amp;oldid=487428553 (accessed April 19, 2012). 
{{پایان چپ‌چین}}

[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>3pk2ojhbns0p1k406agq84bkwhl8xsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328931</id>
      <parentid>328930</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T09:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/~2026-36904-10|~2026-36904-10]] ([[User talk:~2026-36904-10|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:Quinlan83|Quinlan83]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>327556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1699" sha1="4w9fhje13u3g3my4wrhxglcdez5di6d" xml:space="preserve">[[پرونده:Vaginal opening description.jpg|250px|بندانگشتی|چپ|پپش ِمختلفِ بخشون:{{سخ}}۱. کلیتوریس هود (تینگِ جلد){{سخ}}۲.[[تینگ]] یا [[کلیتوریس]]{{سخ}}۳.دله‌یی لو{{سخ}}۴.شاش‌مقوم{{سخ}}۵.پپش دله{{سخ}}۶.کتم و تینگ{{سخ}}۷.[[موس]]]]
'''پَپُش''' یا  '''پَپِش''' یا  '''پَپُس''' یا  '''پَپِس''' یا  '''بِند''' یا '''کاس''' یا '''کُس''' یا '''کِس''' {{انگلیسی جه|Vulva}} اتا بیرونی بخش زنان ِچک میون هسته. ونه دله شه بخشای مختلفی قرار دارنه. مثلاً کس پشم، [[کتم]] و [[تینگ]] (انگلیسی نوم: [[کلیتوریس]]) &lt;ref&gt;[http://www.tabarestan.ir/dictionary?searchMethod=contains&amp;searchword=%D8%A2%D9%84%D8%AA+%D8%AA%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%84%DB%8C+%D8%B2%D9%86&amp;searchType=n.meaning&amp;search=%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%AC%D9%88&amp;limitstart=0&amp;option=com_dictionary&amp;Itemid=437&amp;1d46f051b99d2862ec8955e4f7c6604f=1 تبرستون آنلاین لغتنومه: کس]&lt;/ref&gt;

== نگارخانه ==
&lt;gallery&gt;
Labioplasty and Clitoral Hood Reduc یا tion.jpg|زنان پپش بتونده شکلای مختلف داره
Female_sexual_arousal.JPG|تحریک بیی پپش و معمولی پپش ِمقایسه
&lt;/gallery&gt;
{{شابلون:آدم تن}}

== منابع ==
{{تلمبار-رج|Female genitalia}} 
{{پانویس}}
{{چپ‌چین}}
* Wikipedia contributors, &quot;Vulva,&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vulva&amp;oldid=487428553 (accessed April 19, 2012). 
{{پایان چپ‌چین}}

[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>4w9fhje13u3g3my4wrhxglcdez5di6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تینگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26166</id>
    <revision>
      <id>328909</id>
      <parentid>191465</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T16:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36854-80</username>
        <id>45845</id>
      </contributor>
      <comment>حذف تصاویر</comment>
      <origin>328909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="962fxrmdzbt7ac8xocafwp2xb3q8qh2" xml:space="preserve">'''تینگ''' اتا واجه هسته که ونه معنی فارسی دله «چوچوله» و انگلیسی زبون دله «کلیتوریس» (clitoris) هسِّه. اینتا اتا کچیکِ گوشت اضافی هسِّه که [[کس|کِسِ]] میون دره و در تحریک جنسی زنا موثر هسِّه. اینتا قسمت از بدِن رِه بعضی جاهای جهون دله وریننه که ورِ [[ختنه زنا]] هم گنِِنِه.
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goodman |first=S. |editor-last=Wilson |editor-first=D |editor2-last=Mittermeier |editor2-first=R |chapter=Family Eupleridae (Madagascar Carnivores) |title=Handbook of the Mammals of the World |volume= Carnivores |year=2009 |publisher=Lynx Edicions |isbn=978-84-96553-49-1 |url=http://www.lynxeds.com/hmw/species-accounts/hmw-1-species-accounts-red-panda-ailurus-fulgens |accessdate=November 27, 2012 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

== نگارخنه ==
{{تلمبار-رج|clitoris}}
&lt;gallery&gt;
&lt;/gallery&gt;

== منابع ==
{{په‌نویس}}
{{شابلون:آدم تن}}
[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>962fxrmdzbt7ac8xocafwp2xb3q8qh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328910</id>
      <parentid>328909</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T16:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>26659</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/~2026-36854-80|~2026-36854-80]] ([[User talk:~2026-36854-80|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>191465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="71g84sl9hk8kpv8bin4q4k2c4uopmmk" xml:space="preserve">'''تینگ''' اتا واجه هسته که ونه معنی فارسی دله «چوچوله» و انگلیسی زبون دله «کلیتوریس» (clitoris) هسِّه. اینتا اتا کچیکِ گوشت اضافی هسِّه که [[کس|کِسِ]] میون دره و در تحریک جنسی زنا موثر هسِّه. اینتا قسمت از بدِن رِه بعضی جاهای جهون دله وریننه که ورِ [[ختنه زنا]] هم گنِِنِه.
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goodman |first=S. |editor-last=Wilson |editor-first=D |editor2-last=Mittermeier |editor2-first=R |chapter=Family Eupleridae (Madagascar Carnivores) |title=Handbook of the Mammals of the World |volume= Carnivores |year=2009 |publisher=Lynx Edicions |isbn=978-84-96553-49-1 |url=http://www.lynxeds.com/hmw/species-accounts/hmw-1-species-accounts-red-panda-ailurus-fulgens |accessdate=November 27, 2012 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

== نگارخنه ==
{{تلمبار-رج|clitoris}}
&lt;gallery&gt;
Labioplasty and Clitoral Hood Reduction.jpg |این عکسای دله تینگ دیاره
پرونده:Clitoris glans - detailed.jpg|د کلیتوریس
&lt;/gallery&gt;

== منابع ==
{{په‌نویس}}
{{شابلون:آدم تن}}
[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>71g84sl9hk8kpv8bin4q4k2c4uopmmk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328911</id>
      <parentid>328910</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T16:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36854-80</username>
        <id>45845</id>
      </contributor>
      <comment>حذف تصاویر</comment>
      <origin>328911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="962fxrmdzbt7ac8xocafwp2xb3q8qh2" xml:space="preserve">'''تینگ''' اتا واجه هسته که ونه معنی فارسی دله «چوچوله» و انگلیسی زبون دله «کلیتوریس» (clitoris) هسِّه. اینتا اتا کچیکِ گوشت اضافی هسِّه که [[کس|کِسِ]] میون دره و در تحریک جنسی زنا موثر هسِّه. اینتا قسمت از بدِن رِه بعضی جاهای جهون دله وریننه که ورِ [[ختنه زنا]] هم گنِِنِه.
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goodman |first=S. |editor-last=Wilson |editor-first=D |editor2-last=Mittermeier |editor2-first=R |chapter=Family Eupleridae (Madagascar Carnivores) |title=Handbook of the Mammals of the World |volume= Carnivores |year=2009 |publisher=Lynx Edicions |isbn=978-84-96553-49-1 |url=http://www.lynxeds.com/hmw/species-accounts/hmw-1-species-accounts-red-panda-ailurus-fulgens |accessdate=November 27, 2012 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

== نگارخنه ==
{{تلمبار-رج|clitoris}}
&lt;gallery&gt;
&lt;/gallery&gt;

== منابع ==
{{په‌نویس}}
{{شابلون:آدم تن}}
[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>962fxrmdzbt7ac8xocafwp2xb3q8qh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328912</id>
      <parentid>328911</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T16:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>26659</id>
      </contributor>
      <comment>Restored revision 328910 by [[Special:Contributions/Quinlan83|Quinlan83]] ([[User talk:Quinlan83|talk]]): Restore  (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>328912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="71g84sl9hk8kpv8bin4q4k2c4uopmmk" xml:space="preserve">'''تینگ''' اتا واجه هسته که ونه معنی فارسی دله «چوچوله» و انگلیسی زبون دله «کلیتوریس» (clitoris) هسِّه. اینتا اتا کچیکِ گوشت اضافی هسِّه که [[کس|کِسِ]] میون دره و در تحریک جنسی زنا موثر هسِّه. اینتا قسمت از بدِن رِه بعضی جاهای جهون دله وریننه که ورِ [[ختنه زنا]] هم گنِِنِه.
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goodman |first=S. |editor-last=Wilson |editor-first=D |editor2-last=Mittermeier |editor2-first=R |chapter=Family Eupleridae (Madagascar Carnivores) |title=Handbook of the Mammals of the World |volume= Carnivores |year=2009 |publisher=Lynx Edicions |isbn=978-84-96553-49-1 |url=http://www.lynxeds.com/hmw/species-accounts/hmw-1-species-accounts-red-panda-ailurus-fulgens |accessdate=November 27, 2012 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

== نگارخنه ==
{{تلمبار-رج|clitoris}}
&lt;gallery&gt;
Labioplasty and Clitoral Hood Reduction.jpg |این عکسای دله تینگ دیاره
پرونده:Clitoris glans - detailed.jpg|د کلیتوریس
&lt;/gallery&gt;

== منابع ==
{{په‌نویس}}
{{شابلون:آدم تن}}
[[رج:بگائستن]]
[[رج:بدن]]</text>
      <sha1>71g84sl9hk8kpv8bin4q4k2c4uopmmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حیدر العبادی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28631</id>
    <revision>
      <id>328904</id>
      <parentid>328873</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>326960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="8q1kwvn32ffn6aiwyhv0cvwre4vlqcb" xml:space="preserve">{{سیاستمدار اطلاعات جعبه
| نوم              =حيدر العبادي
| تصویر            =Haider_al-Abadi_January_2015.jpg
| تصویر شرح        =
| کامل نوم         =دکتر حیدر جواد العبادی
| معروف به         =
| مستعار نوم       =
| بزاروز          ={{سال تولد و سن|1952}}
| تولد شهر         =[[بغداد]]
| تولد کشور        =[[عراق]]
| بمردن تاریخ        =
| بمردن شهر          =
| بمردن کشور         =
| همسر نوم         =
| وچون          =
|سرشناس خشاوندون =
| تحصیلات           =برق و الکترونیک ِدکترا
| دین              =[[تشیع]]
| سیاسی حزب        =[[اسلامی دعوت حزب]]
| سمت              =عراق نخست‌وزیر
| قبلی پست‌شون      =
| فعالیت‌ئون         = 
| قبلی           = [[نوری المالکی]]
| بعدی          = -
| رسمی وبگاه       =
| زیرنویس          =
}}
'''دکتر حیدر جواد العبادی''' (بزائه‌ی [[۱۹۵۲ (میلادی)|۱۹۵۲]]، [[بغداد]] دله) [[عراق|عراقی]] و [[شیعه]] سیاست‌مدار هسته و [[اسلامی دعوت حزب|اسلامی دعوت ِحزب ]] ِگپ‌کر (=سخنگو) هسته. وه ره سال ۲۰۱۴ عراق نخست‌وزیر معرفی هاکردنه.

وه شه لیسانس ره [[برق مهندسی]] سَره [[بغداد دانشگا]] جه سال ۱۹۷۵ بَییته و شه فوق‌لیسانس و دکترا ره الکترونیک و برق ِمهندسی سَره [[منچستر دانشگا]] دله سال ۱۹۸۰ بَییته. وه [[برونل دانشگا]] دله هم قورآنی علوم درس دائه.&lt;ref name=&quot;ecas&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140812202803/http://www.asriran.com/fa/news/350062 «حیدر العبادی» کیست؟]&lt;/ref&gt;

== منابع ==
{{پانویس}}

[[رده:زننه آدمون]]
[[رده:گت مردمون بغداد]]
[[رده:عراق نخست‌وزیرون]]
[[رده:عراق سیاست‌مدارون]]</text>
      <sha1>8q1kwvn32ffn6aiwyhv0cvwre4vlqcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فیض الصراج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34018</id>
    <revision>
      <id>328902</id>
      <parentid>328875</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>326787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1155" sha1="jbcdk40cexv60lp0fk8e7wvbhfw0v9m" xml:space="preserve">{{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار
| نام = '''فیض الصراج'''
| تصویر = Fayez al-Sarraj in Washington - 2017 (38751877521) (cropped).jpg
| شرح تصویر = 
| نام کامل =فیض مصطفی الصراج
| معروف به =
| زادروز = [[۲۰ فوریه]] [[۱۹۶۰ (میلادی)|۱۹۶۰]]
| شهر تولد = [[طرابلس]]
| کشور تولد = [[لیبی]]
| تاریخ مرگ =
| بمردن جا=
| نام همسر =
| فرزندان =
| دین =
| حزب سیاسی = ایندپندنت
| سمت = 
| پست‌های قبلی =
| فعالیت‌ها =
| وبگاه رسمی =}}

'''فیض مصطفی الصراج''' اتا [[لیبی]] سیاستمدار هسه که ۱۷ دسامبر ۲۰۱۵، [[لیبی دله‌یی جنگ]] گدر، وه ره رییس جمهور بشتنه.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190411210849/https://news.un.org/en/story/2019/04/1036481 'Still time' to stop a 'bloody battle' for Libya's capital, insists Guterres]&lt;/ref&gt;

==منابع==
{{پانویس}}

[[رج:زننه آدمون]]
[[رج:لیبی رییس‌جمهورون]]
[[رج:لیبی نخست‌وزیرون]]</text>
      <sha1>jbcdk40cexv60lp0fk8e7wvbhfw0v9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هایله مریم دسالین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34067</id>
    <revision>
      <id>328903</id>
      <parentid>328874</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>157692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1598" sha1="4lhb3l18q55u2svcmhfq5h1as17e2e2" xml:space="preserve">{{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار
| نام = '''هایله مریم دسالین'''{{سخ}}Hailemariam Desalegn
| تصویر = Hailemariam Dessalegn in London, 8 June 2011.jpg
| شرح تصویر = 
| نام کامل =هایله مریم دسالین بوش
| معروف به =
| زادروز = [[۱۹ جولی]] [[۱۹۶۵ (میلادی)|۱۹۶۵]]
| شهر تولد = [[درد بولوزو]]
| کشور تولد = [[اتیوپی امپراتوری]]
| تاریخ مرگ = 
| بمردن جا= 
| نام همسر =روم تسفی
| فرزندان =۳
| دین =
| حزب سیاسی =جنوبی اتیوپی خلق دموکراتیک جنبش 
| سمت = اتیوپی نخست وزیر {{سخ}}[[۲۰ اوگوست]] [[۲۰۱۲ (میلادی)|۲۰۱۲]] تا [[۲ آپریل]] [[۲۰۱۸ (میلادی)|۲۰۱۸]]
| پست‌های قبلی =
| فعالیت‌ها =
| وبگاه رسمی =}}
'''هایله مریم دسالین بوش''' اتا اتیوپی سیاستمدار هسته که سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۸ بعنوان اتیوپی ِچاردهمین نخست‌وزیر خدمت کرده. هایله مریم [[آفریقای اتحادیه ]] دله هم ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۴ رییس بی‌یه. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2018/02/ethiopia-prime-minister-hailemariam-desalegn-resigns-180215115215988.html|title=Ethiopia prime minister Hailemariam Desalegn resigns|date=February 15, 2018|website=Aljazeera|access-date=2018-02-17}}&lt;/ref&gt;

== منابع ==
{{reflist}}

[[رج:زننه آدمون]]
[[رج:اتیوپی نخست‌وزیرون]]</text>
      <sha1>4lhb3l18q55u2svcmhfq5h1as17e2e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مورارجی دسای</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46989</id>
    <revision>
      <id>328901</id>
      <parentid>328883</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>190668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="lvqta5qwudxbm8jdv6wp1qefvymhu0u" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص}}
'''مورارجی دسای''' (۱۸۹۶–۱۹۹۵) اتا [[هند]]ی سیاستمدار بی‌یه که حدود دِ سال و نیم هندِ نخست‌وزیر بی‌یه. وه که [[جاناتا حزب]] دله عضو بی‌یه، [[هند میلس|هندِ مِیلِسِ]]  شیشمین دوره نخست‌وزیر انتخاب بیّه و ونه دوره که ۲۴ مارس ۱۹۷۷ تا 28 جولای ۱۹۷۹ طول بکشی‌یه، [[بی.دی. جاتی ]] ریاست‌جمهوری جه هم‌زمون بی‌یه.

== منابع ==
{{په‌نویس}}
*{{ویکی منبع|عنوان = فهرست نخست‌وزیران هند |لینک= https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF |زوون = فارسی| بازیابی =25 بهمن 1402}}

{{هند نخست‌وزیرون}}
[[رج:هند نخست‌وزیرون]]</text>
      <sha1>lvqta5qwudxbm8jdv6wp1qefvymhu0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پی.وی. ناراسیما رائو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46992</id>
    <revision>
      <id>328899</id>
      <parentid>328885</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>190671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="985" sha1="e3q10b4rruyh5nju6v3qgjvhwxp1qjk" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص}}
'''پی.وی. ناراسیما رائو''' (۱۹۲۱–۲۰۰۴) اتا [[هند]]ی سیاستمدار بی‌یه که حدود پنج سال هندِ نخست‌وزیر بی‌یه. وه که [[هند ملی کنگره]] دله عضو بی‌یه، [[هند میلس|هندِ مِیلِسِ]] دَهمین دوره نخست‌وزیر انتخاب بیّه و ونه دوره که ۲۱ ژوئن ۱‌۹۹۱ تا ۱۶ مه ۱‌۹۹۶ طول بکشی‌یه، [[رمسومی ونکترمن ]] ریاست‌جمهوری جه هم‌زمون بی‌یه.

== منابع ==
{{په‌نویس}}
*{{ویکی منبع|عنوان = فهرست نخست‌وزیران هند |لینک= https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF |زوون = فارسی| بازیابی =25 بهمن 1402}}

{{هند نخست‌وزیرون}}
[[رج:هند نخست‌وزیرون]]</text>
      <sha1>e3q10b4rruyh5nju6v3qgjvhwxp1qjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اچ.دی. دوی گودا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46994</id>
    <revision>
      <id>328900</id>
      <parentid>328884</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/أوس|أوس]] ([[User talk:أوس|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>190673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="981" sha1="q3jq622jt2s18igg89wbf4kggrv05yc" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص}}
'''اچ.دی. دوی گودا'''  اتا [[هند]]ی سیاستمدار هسته که حدود یک سال هندِ نخست‌وزیر بی‌یه. وه که [[جاناتا دال]] دله عضو بی‌یه، [[هند میلس|هندِ مِیلِسِ]] یازدهمین دوره نخست‌وزیر انتخاب بیّه و ونه دوره که ژوئن [[۱۹۹۶]] تا آوریل [[۱۹۹۷]] طول بکشی‌یه، [[شانکار دایال شارما]] ریاست‌جمهوری جه هم‌زمون بی‌یه.

== منابع ==
{{په‌نویس}}
*{{ویکی منبع|عنوان = فهرست نخست‌وزیران هند |لینک= https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF |زوون = فارسی| بازیابی =25 بهمن 1402}}

{{هند نخست‌وزیرون}}
[[رج:هند نخست‌وزیرون]]
[[رج:زننه آدمون]]</text>
      <sha1>q3jq622jt2s18igg89wbf4kggrv05yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جامعه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114506</id>
    <revision>
      <id>328895</id>
      <parentid>328706</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T13:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>کلود ای‌آی آزمایش</comment>
      <origin>328895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5434" sha1="dky1qmr1bwdiajiofpzsdoj6xxbdqlc" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا شبیه کشورون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، مثل این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی فرانسه {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه بامو که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; فرانسه کلمه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که خودش {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه بمو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«اجتماعی» کلمه لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً ایتالیایی {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[رم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه، اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|اجتماعی جنگ]] دله رم جه سر برداشتنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>dky1qmr1bwdiajiofpzsdoj6xxbdqlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328896</id>
      <parentid>328895</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T13:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* ریشه‌شناسی و کاربرد */</comment>
      <origin>328896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5602" sha1="043wlzm0sq0pdswwp45ek4wetqgut3z" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، عربی زوون جه ریشه دارنه ولی غربی کشورون دله وه ره سوسایتی (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی فرانسه {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه بامو که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; فرانسه کلمه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که شه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه بمو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«اجتماعی» کلمه لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً ایتالیایی {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[رم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه، اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|اجتماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>043wlzm0sq0pdswwp45ek4wetqgut3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328898</id>
      <parentid>328896</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T15:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* ریشه‌شناسی و کاربرد */</comment>
      <origin>328898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5858" sha1="c8ds4gmzv5sdwzs5hju3c0ahfee0l03" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>c8ds4gmzv5sdwzs5hju3c0ahfee0l03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328915</id>
      <parentid>328898</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T21:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>آزمایش. ای‌آی کلود جه</comment>
      <origin>328915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20186" sha1="cafwil4f6262dhstrdeaghgugur03u5" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی‌بودن}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|right|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis |مورچه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|اجتماعی اخلاق‌شناسی]]: مورچه‌ئون [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] حشره‌ئون هستنه. اجتماعی دسته ونه عضوون ره راهی کنه که سود بیرنّه که تنها حالت دله ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین خویشاوندون [[بونوبو]] و [[شٮمپانزه]] جه، خله اجتماعی حیوانون هستنه. این زیست‌شناسی زمٮینه نشون دانه که جامعه‌ئون ساختن وسّه لازم اجتماعی‌بودن آدم طبیعت دله ریشه دارنه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; انسانی جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شٮمپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرون پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ زنه وسّه زوون کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار بخش‌بندی،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «لونه» ساجنه گرایش (چند نسلی اردوگاه‌ئون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله حشره‌شناس [[E. O. Wilson|ای‌اُ. ویلسون]]، آدمون ره [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] دسته‌بندی کانّه و آدمون ره مورچه‌ئون جه [[حیوان اخلاق‌شناسی|حیوانی اخلاق‌شناسی]] طٮیف دله بالاترین اجتماعی‌بودن سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه راقاضی نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; اجتماعی دسته زندگی توننه آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تٮکامل بیته باشه - فٮیزیکی محٮیطون دله که زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه فهمیدن وسّه سه‌تا مسلط الگو دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین کنش متقابل]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه دله،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف جه اجتماعی موجودون هستنه که، «گله‌ای موجودون» بی‌ین جه فراتر، فقط اجتماعی همکاری و انجمن جه توننه زنده بمونن و شه نیازون ره برآورده هاکنن. همین وسّه وشون اجتماعی ویژگی‌ئون خله ویشته اتا عینی داده‌شده واقعیت هسته که تولد جه وشون سر مهر بزه بیّه و [[اجتماعی‌شدن]] فرآیندون جه تأیید وونه؛ و مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «اراده‌شون جه مستقل» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانی کنش ره «اجتماعی» تعریف کنه اگه، افراد جه کنش ره شه ذهنی معناون جه، «دیگرون رفتار ره حساب بیاره و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گٮری هاکنه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد یتی‌دیگه جه بدن دله اندامون دسوری کار کانّه که [[پدٮیداری|پدیدار]] رفتار بساجنه که بعضی گدر [[جمعی آگاهی]] گنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} نوزدهمین قرن جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امٮیل دورکٮیم]]، مثلاً، باور داشتنه که جامعه اتا جدا «سطح» واقعیت ره بساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه متمایز هسته. [[اجتماعی پدٮیده|اجتماعی پدٮیده‌ئون]] توضیح دله وسّه باید این سطح دله بساته بوئن و افراد فقط گذرا نقشون ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون برعکس دیدگاه دارنّه و گانّه که جامعه دله افراد و اجتماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقه‌ئون]] توافق جه نا، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه کنش متقابل دارنّه. کارل مارکس اتا مشهور تعارض نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصور هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره دله دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعٮیین کنه و تاریخ دله، اجتماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزارون]] [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض جه پٮیش بامونه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین کنش متقابل ====
نمادین کنش متقابل اتا [[خردجامعه‌شناسی|خردجامعه‌شناسانه]] نظریه هسته که افراد و افراد جامعه جه رابطه سر تمرکز کنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین کنش متقابل‌گرایون مطالعه کانّه که آدمون چتی مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معناون بساجنه،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که بفهمنّه افراد چتی کنش متقابل کانّه که نمادین دنیاون ره بساجنه و أی این دنیاون [[اجتماعی‌شدن|افراد رفتار ره چتی شکل دنّه]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرن دومین نٮیمه دله، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیی]] دسوری هارشتنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این راستا دله، جامعه‌شناس [[پٮیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتٮیک» دسوری توصیف کنه: جامعه آدمون جه ساخته وونه ولی این ساختن أی آدمون ره ساجنه یا شکل دانه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاه‌ئون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جامعه‌ئون نظریه‌پرداز]]
کارکردگرایی، تعارض نظریه و نمادین کنش متقابل سر جامعه‌شناسی تأکید ره [[اروپامحوری|اروپامحور]] دسوری نقد هاکردنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس [[سٮید فرٮید الاطاس]]، مثلاً، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنٮیته]] پٮیامدون سر علاقه دارنّه و همین وسّه وشون غیرغربی فرهنگون تحلٮیل دامنه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه فهمیدن وسّه سٮیستماتٮیک روش بیتنه مثال دسوری، الاطاس [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) ره باته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

خلدون، چاردهمین قرن دله زندگی کرده اتا [[عربون|عرب]]، جامعه ره، جهانِ باقی جه، «معنادار شکل» دارنه دسوری تصور کرده و ونه ظاهری تصادفی بودن ره پنهان دلیلون سر بار بی‌یشته. خلدون اجتماعی ساختارون ره دِتا بنٮیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌نشین و ساکن. کوچ‌نشین زندگی خله اجتماعی انسجام (''عصبٮیه'') داشته که خلدون گته خویشاوندی، مشترک رسمون و مشترک دفاع نٮیاز جه بیّه. خلدون دیدگاه دله ساکن زندگی سکولارٮیزاسٮیون، اجتماعی انسجامِ کمترِ بیامو و تجمل علاقه‌یِ ویشته‌تر جه نشون‌داشتنی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال اسپانیایی استعماری دوره آخری سر زندگی کرده اتا فٮیلٮیپٮینی ملٮی‌گرا بی‌یه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده. ریزال گته تنبلی که اسپانیایٮیون وشون استعماری اشغال ره توجٮیه هاکردن وسّه کار زدنه، بلکه خودش استعماری اشغال جه بامو. ریزال پٮیش‌استعماری دوره - که فٮیلٮیپٮینٮیون تجارت راهون ره کنترل کاردنه و اقتصادی فعالٮیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه مقایسه هاکرده و گته استثمار، اقتصادی بی‌نظمی و کشاورزی ره دلسرد‌کننده استعماری سٮیاستون کار ره علاقه‌یِ کمترِ بیامو ره راست هاکردنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>cafwil4f6262dhstrdeaghgugur03u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328916</id>
      <parentid>328915</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T21:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>آزمایش</comment>
      <origin>328916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36578" sha1="fntlgqjhystah7l0bx3cl91ldvy71hm" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی‌بودن}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|right|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis |مورچه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|اجتماعی اخلاق‌شناسی]]: مورچه‌ئون [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] حشره‌ئون هستنه. اجتماعی دسته ونه عضوون ره راهی کنه که سود بیرنّه که تنها حالت دله ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین خویشاوندون [[بونوبو]] و [[شمپانزه]] جه، خله اجتماعی حیوانون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دانه که جامعه‌ئون ساختن وسّه لازم اجتماعی‌بودن آدم طبیعت دله ریشه دارنه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; انسانی جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شمپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرون پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ زنه وسّه زوون کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار بخش‌بندی،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «لونه» ساجنه گرایش (چند نسلی اردوگاه‌ئون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله حشره‌شناس [[E. O. Wilson|ای‌اُ. ویلسون]]، آدمون ره [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] دسته‌بندی کانّه و آدمون ره مورچه‌ئون جه [[حیوان اخلاق‌شناسی|حیوانی اخلاق‌شناسی]] طیف دله بالاترین اجتماعی‌بودن سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه راقاضی نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; اجتماعی دسته زندگی توننه آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته باشه - فیزیکی محیطون دله که زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه فهمیدن وسّه سه‌تا مسلط الگو دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین کنش متقابل]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه دله،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف جه اجتماعی موجودون هستنه که، «گله‌ای موجودون» بی‌ین جه فراتر، فقط اجتماعی همکاری و انجمن جه توننه زنده بمونن و شه نیازون ره برآورده هاکنن. همین وسّه وشون اجتماعی ویژگی‌ئون خله ویشته اتا عینی داده‌شده واقعیت هسته که تولد جه وشون سر مهر بزه بیّه و [[اجتماعی‌شدن]] فرآیندون جه تأیید وونه؛ و مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «اراده‌شون جه مستقل» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانی کنش ره «اجتماعی» تعریف کنه اگه، افراد جه کنش ره شه ذهنی معناون جه، «دیگرون رفتار ره حساب بیاره و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری هاکنه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد یتی‌دیگه جه بدن دله اندامون دسوری کار کانّه که [[پدیداری|پدیدار]] رفتار بساجنه که بعضی گدر [[جمعی آگاهی]] گنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} نوزدهمین قرن جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، مثلاً، باور داشتنه که جامعه اتا جدا «سطح» واقعیت ره بساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه متمایز هسته. [[اجتماعی پدیده|اجتماعی پدیده‌ئون]] توضیح دله وسّه باید این سطح دله بساته بوئن و افراد فقط گذرا نقشون ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون برعکس دیدگاه دارنّه و گانّه که جامعه دله افراد و اجتماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقه‌ئون]] توافق جه نا، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه کنش متقابل دارنّه. کارل مارکس اتا مشهور تعارض نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصور هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره دله دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنه و تاریخ دله، اجتماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزارون]] [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض جه پیش بامونه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین کنش متقابل ====
نمادین کنش متقابل اتا [[خردجامعه‌شناسی|خردجامعه‌شناسانه]] نظریه هسته که افراد و افراد جامعه جه رابطه سر تمرکز کنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین کنش متقابل‌گرایون مطالعه کانّه که آدمون چتی مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معناون بساجنه،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که بفهمنّه افراد چتی کنش متقابل کانّه که نمادین دنیاون ره بساجنه و أی این دنیاون [[اجتماعی‌شدن|افراد رفتار ره چتی شکل دنّه]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرن دومین نیمه دله، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیی]] دسوری هارشتنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این راستا دله، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنه: جامعه آدمون جه ساخته وونه ولی این ساختن أی آدمون ره ساجنه یا شکل دانه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاه‌ئون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جامعه‌ئون نظریه‌پرداز]]
کارکردگرایی، تعارض نظریه و نمادین کنش متقابل سر جامعه‌شناسی تأکید ره [[اروپامحوری|اروپامحور]] دسوری نقد هاکردنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس [[سید فرید الاطاس]]، مثلاً، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] پیامدون سر علاقه دارنّه و همین وسّه وشون غیرغربی فرهنگون تحلیل دامنه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه فهمیدن وسّه سیستماتیک روش بیتنه مثال دسوری، الاطاس [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) ره باته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

خلدون، چاردهمین قرن دله زندگی کرده اتا [[عربون|عرب]]، جامعه ره، جهانِ باقی جه، «معنادار شکل» دارنه دسوری تصور کرده و ونه ظاهری تصادفی بودن ره پنهان دلیلون سر بار بی‌یشته. خلدون اجتماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌نشین و ساکن. کوچ‌نشین زندگی خله اجتماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته خویشاوندی، مشترک رسمون و مشترک دفاع نیاز جه بیّه. خلدون دیدگاه دله ساکن زندگی سکولاریزاسیون، اجتماعی انسجامِ کمترِ بیامو و تجمل علاقه‌یِ ویشته‌تر جه نشون‌داشتنی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال اسپانیایی استعماری دوره آخری سر زندگی کرده اتا فیلیپینی ملی‌گرا بی‌یه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده. ریزال گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه کار زدنه، بلکه خودش استعماری اشغال جه بامو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینیون تجارت راهون ره کنترل کاردنه و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه مقایسه هاکرده و گته استثمار، اقتصادی بی‌نظمی و کشاورزی ره دلسرد‌کننده استعماری سیاستون کار ره علاقه‌یِ کمترِ بیامو ره راست هاکردنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه دله، غذا تولید - که آدمون و حیوانون [[دستی کار|دستی کار]] جه انجام وونه - اصلی اقتصادی فعالیت هسته. این جامعه‌ئون ره توندی فناوری سطح و غذا تولید روش جه بخش‌بندی هاکنی. این بخش‌بندی‌ئون شکارچی-جمع‌کر، چوپانی، باغبانی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی و جمع‌کر====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |بوتسوانا دله [[سان مردم]] دست جه آتش تش دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذا تولیدِ اصلی شکل، روزانه وحشی گیاهون جمع‌آوری و وحشی حیوانون شکار هسته. شکارچی-جمع‌کرون دائماً غذا دنبال کنّه و کوچ کانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین وسّه وشون دائمی [[روستا|روستاون]] نساجنّه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|دست‌ساخته‌ئون]] خله متنوع بساجنّه. کوچ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود کنه و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری خله پچوک دسته‌ئون راست کانّه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر اجتماع دله ۵۰ نفر جه کمته.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروه‌ئون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم‌ئون [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه بیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله هچ رسمی سیاسی مقامی که واقعی قدرت داشته باشه نی‌یه - بلکه [[قبیله رئیس|رئیس]] فقط اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]] شخصی ویژگیون سر بنه دارنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|اجتماعی واحد]] ره تشکیل دانه و ویشتر عضوون تولد یا شی جه باهم خویشاوند هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس [[مارشال سالینز]] شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل ثروتمند جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین زده که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله بالغون روزانه سه تا پنج ساعت کار کاردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون به چالش کشیدنه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ سر نشون دادنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینز دیدگاه طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون کلی رفاه، فناوری پیشرفت و [[پیشرفت|انسانی ترقی]] میون ادعاشده رابطه ره به چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چوپانی====
{{Main article|چوپانی جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] مردان [[آدومو]]، سنتی جست‌وخیز سماکری ره انجام دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کرون دسوری روزانه غذا دنبال کردن جه نا، [[چوپانی|چوپانی]] جامعه عضوون شه غذا نیاز وسّه اهلی گله حیوانون سر حساب کانّه. چوپانون معمولاً کوچ‌نشین زندگی دارنّه و شه گله‌ئون ره اتا چراگاه جه دیگه چراگاه وری دگاردنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} چوپانی جامعه‌ئون اجتماع اندازه شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون برعکس، چوپانی جامعه‌ئون معمولاً چنتا اجتماع جه تشکیل وونّه - متوسط چوپانی جامعه هزاران نفر دله دارنه. چون چوپانی دسته‌ئون باز مناطق دله زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این سیاسی یکپارچگی ره ممکن کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} چوپانی جامعه‌ئون معمولاً غذا مازاد بساجنّه و [[کار بخش‌بندی|تخصصی کار]]{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و بالا نابرابری سطح دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبانی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
جنگل یا بیشه جه پاک‌شده باغ قطعه‌ئون دله کشت‌شده میوه و سبزیجات، باغبانی جامعه دله اصلی غذا منبع ره تشکیل دانّه. این جامعه‌ئون چوپانی جامعه‌ئون جه مشابه فناوری سطح و پیچیدگی دارنّه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; چوپانی جامعه‌ئون جه، باغبانی جامعه‌ئون حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش، [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی انقلاب]] فناوری تغییرون پسّه که محصول کشت و حیوان پرورش ره ممکن هاکرده، پیدا بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون زمین ره آدمی کار و ساده ابزارون جه اتا یا چنتا فصل دله کشت کانّه. وقتی زمین نازا وونه، باغبانون تازه قطعه ره پاک کانّه و قدیمی قطعه ره رها کانّه که دِباره طبیعی حالت ره بیته. چنتا سال بعد توننه دِباره اصلی زمین وری بگردنّه و دِباره همین کار ره هاکنّه. باغ قطعه‌ئون ره چرخشی کار زنه جه، باغبانون توننه خله وقت اتا جا دله بمونّه. این وشون ره توننه دائمی یا نیمه‌دائمی روستاون بساجنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

چوپانی جامعه‌ئون دسوری، مازاد غذا پیچیده‌تر کار بخش‌بندی ره راست کنه. باغبانی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شامان|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} این نقش تخصصی‌سازی باغبانی جامعه‌ئون ره توننه که متنوع دست‌ساخته‌ئون بساجنّه. کمیاب و قابل‌دفاع منابع باغبانی سیاسی سیستمون دله ثروت نابرابری ره راست کنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |پانزدهمین قرن دله گاوون جه شخم زنه]]
کشاورزی جامعه‌ئون کشاورزی [[فناوری]] پیشرفتون ره کار زنّه که گت منطقه دله محصول کشت هاکنّه. لینسکی باغبانی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق ره [[گاوآهن]] کار زنه جه نشون دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} بهتر فناوری جه غذا بیشتر مازاد یعنی کشاورزی اجتماعون باغبانی اجتماعون جه گت‌ته هستنه. بیشتر غذا مازاد شهرون راست کنه که تجارت مرکز وونّه. اقتصادی تجارت أی بیشتر تخصصی‌سازی ره راست کنه، من‌جمله حاکم طبقه و همینتا معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتون که مستقیم غذا تولید دله شرکت نکانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون مخصوصاً اجتماعی طبقه‌ئون افراط و سخت اجتماعی تحرک وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; زمین ثروتِ اصلی منبع هسته همین وسّه اجتماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] جه، نا کار جه، بساته وونه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] سیستم سه‌تا هم‌زمان تضاد جه مشخص وونه: حاکم طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر روستایی اکثریت، و باسواد اقلیت در برابر بی‌سواد اکثریت. این دِتا جدا خرده‌فرهنگ راست کنه؛ شهری نخبگان در برابر روستایی توده. علاوه بر این، این یعنی کشاورزی جامعه‌ئون دله فرهنگی فرق‌ئون وشون میون فرق‌ئون جه گت‌ته هسته.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دار طبقه معمولاً حکومت، دینی و نظامی نهادون ره باهم کار زنّه که شه مالکیت ره توجیه و اجرا هاکنّه و پیچیده مصرف الگوئون ره پشتیبانی کانّه. [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] یا [[کیله‌داری]] معمولاً اصلی تولیدکننده سرنوشت هسته. کشاورزی جامعه‌ئون حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم دله اداره نکانّه، بلکه شه مالکیت دسوری.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم‌ئون]]، که تاریخی جه جنوب آسیا دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هستنه که عمری کشاورزی روتین‌ئون سخت وظیفه و انضباط احساس سر بنه دارنّه. دانشمند دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله ویشته‌ته کشاورزی جامعه‌ئون تند و سخت طبقه‌بندی ره واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>fntlgqjhystah7l0bx3cl91ldvy71hm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328917</id>
      <parentid>328916</parentid>
      <timestamp>2026-06-26T21:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* منابع */ آزمایش</comment>
      <origin>328917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67607" sha1="l0l9vzumcyv6h28fjbn6y51lnbasttc" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی‌بودن}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|right|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis |مورچه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|اجتماعی اخلاق‌شناسی]]: مورچه‌ئون [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] حشره‌ئون هستنه. اجتماعی دسته ونه عضوون ره راهی کنه که سود بیرنّه که تنها حالت دله ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین خویشاوندون [[بونوبو]] و [[شمپانزه]] جه، خله اجتماعی حیوانون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دانه که جامعه‌ئون ساختن وسّه لازم اجتماعی‌بودن آدم طبیعت دله ریشه دارنه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; انسانی جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شمپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرون پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ زنه وسّه زوون کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار بخش‌بندی،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «لونه» ساجنه گرایش (چند نسلی اردوگاه‌ئون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله حشره‌شناس [[E. O. Wilson|ای‌اُ. ویلسون]]، آدمون ره [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] دسته‌بندی کانّه و آدمون ره مورچه‌ئون جه [[حیوان اخلاق‌شناسی|حیوانی اخلاق‌شناسی]] طیف دله بالاترین اجتماعی‌بودن سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه راقاضی نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; اجتماعی دسته زندگی توننه آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته باشه - فیزیکی محیطون دله که زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه فهمیدن وسّه سه‌تا مسلط الگو دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین کنش متقابل]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه دله،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف جه اجتماعی موجودون هستنه که، «گله‌ای موجودون» بی‌ین جه فراتر، فقط اجتماعی همکاری و انجمن جه توننه زنده بمونن و شه نیازون ره برآورده هاکنن. همین وسّه وشون اجتماعی ویژگی‌ئون خله ویشته اتا عینی داده‌شده واقعیت هسته که تولد جه وشون سر مهر بزه بیّه و [[اجتماعی‌شدن]] فرآیندون جه تأیید وونه؛ و مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «اراده‌شون جه مستقل» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانی کنش ره «اجتماعی» تعریف کنه اگه، افراد جه کنش ره شه ذهنی معناون جه، «دیگرون رفتار ره حساب بیاره و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری هاکنه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد یتی‌دیگه جه بدن دله اندامون دسوری کار کانّه که [[پدیداری|پدیدار]] رفتار بساجنه که بعضی گدر [[جمعی آگاهی]] گنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} نوزدهمین قرن جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، مثلاً، باور داشتنه که جامعه اتا جدا «سطح» واقعیت ره بساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه متمایز هسته. [[اجتماعی پدیده|اجتماعی پدیده‌ئون]] توضیح دله وسّه باید این سطح دله بساته بوئن و افراد فقط گذرا نقشون ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون برعکس دیدگاه دارنّه و گانّه که جامعه دله افراد و اجتماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقه‌ئون]] توافق جه نا، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه کنش متقابل دارنّه. کارل مارکس اتا مشهور تعارض نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصور هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره دله دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنه و تاریخ دله، اجتماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزارون]] [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض جه پیش بامونه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین کنش متقابل ====
نمادین کنش متقابل اتا [[خردجامعه‌شناسی|خردجامعه‌شناسانه]] نظریه هسته که افراد و افراد جامعه جه رابطه سر تمرکز کنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین کنش متقابل‌گرایون مطالعه کانّه که آدمون چتی مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معناون بساجنه،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که بفهمنّه افراد چتی کنش متقابل کانّه که نمادین دنیاون ره بساجنه و أی این دنیاون [[اجتماعی‌شدن|افراد رفتار ره چتی شکل دنّه]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرن دومین نیمه دله، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیی]] دسوری هارشتنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این راستا دله، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنه: جامعه آدمون جه ساخته وونه ولی این ساختن أی آدمون ره ساجنه یا شکل دانه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاه‌ئون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جامعه‌ئون نظریه‌پرداز]]
کارکردگرایی، تعارض نظریه و نمادین کنش متقابل سر جامعه‌شناسی تأکید ره [[اروپامحوری|اروپامحور]] دسوری نقد هاکردنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس [[سید فرید الاطاس]]، مثلاً، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] پیامدون سر علاقه دارنّه و همین وسّه وشون غیرغربی فرهنگون تحلیل دامنه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه فهمیدن وسّه سیستماتیک روش بیتنه مثال دسوری، الاطاس [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) ره باته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

خلدون، چاردهمین قرن دله زندگی کرده اتا [[عربون|عرب]]، جامعه ره، جهانِ باقی جه، «معنادار شکل» دارنه دسوری تصور کرده و ونه ظاهری تصادفی بودن ره پنهان دلیلون سر بار بی‌یشته. خلدون اجتماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌نشین و ساکن. کوچ‌نشین زندگی خله اجتماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته خویشاوندی، مشترک رسمون و مشترک دفاع نیاز جه بیّه. خلدون دیدگاه دله ساکن زندگی سکولاریزاسیون، اجتماعی انسجامِ کمترِ بیامو و تجمل علاقه‌یِ ویشته‌تر جه نشون‌داشتنی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال اسپانیایی استعماری دوره آخری سر زندگی کرده اتا فیلیپینی ملی‌گرا بی‌یه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده. ریزال گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه کار زدنه، بلکه خودش استعماری اشغال جه بامو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینیون تجارت راهون ره کنترل کاردنه و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه مقایسه هاکرده و گته استثمار، اقتصادی بی‌نظمی و کشاورزی ره دلسرد‌کننده استعماری سیاستون کار ره علاقه‌یِ کمترِ بیامو ره راست هاکردنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه دله، غذا تولید - که آدمون و حیوانون [[دستی کار|دستی کار]] جه انجام وونه - اصلی اقتصادی فعالیت هسته. این جامعه‌ئون ره توندی فناوری سطح و غذا تولید روش جه بخش‌بندی هاکنی. این بخش‌بندی‌ئون شکارچی-جمع‌کر، چوپانی، باغبانی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی و جمع‌کر====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |بوتسوانا دله [[سان مردم]] دست جه آتش تش دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذا تولیدِ اصلی شکل، روزانه وحشی گیاهون جمع‌آوری و وحشی حیوانون شکار هسته. شکارچی-جمع‌کرون دائماً غذا دنبال کنّه و کوچ کانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین وسّه وشون دائمی [[روستا|روستاون]] نساجنّه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|دست‌ساخته‌ئون]] خله متنوع بساجنّه. کوچ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود کنه و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری خله پچوک دسته‌ئون راست کانّه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر اجتماع دله ۵۰ نفر جه کمته.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروه‌ئون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم‌ئون [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه بیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله هچ رسمی سیاسی مقامی که واقعی قدرت داشته باشه نی‌یه - بلکه [[قبیله رئیس|رئیس]] فقط اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]] شخصی ویژگیون سر بنه دارنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|اجتماعی واحد]] ره تشکیل دانه و ویشتر عضوون تولد یا شی جه باهم خویشاوند هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس [[مارشال سالینز]] شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل ثروتمند جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین زده که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله بالغون روزانه سه تا پنج ساعت کار کاردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون به چالش کشیدنه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ سر نشون دادنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینز دیدگاه طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون کلی رفاه، فناوری پیشرفت و [[پیشرفت|انسانی ترقی]] میون ادعاشده رابطه ره به چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چوپانی====
{{Main article|چوپانی جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] مردان [[آدومو]]، سنتی جست‌وخیز سماکری ره انجام دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کرون دسوری روزانه غذا دنبال کردن جه نا، [[چوپانی|چوپانی]] جامعه عضوون شه غذا نیاز وسّه اهلی گله حیوانون سر حساب کانّه. چوپانون معمولاً کوچ‌نشین زندگی دارنّه و شه گله‌ئون ره اتا چراگاه جه دیگه چراگاه وری دگاردنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} چوپانی جامعه‌ئون اجتماع اندازه شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون برعکس، چوپانی جامعه‌ئون معمولاً چنتا اجتماع جه تشکیل وونّه - متوسط چوپانی جامعه هزاران نفر دله دارنه. چون چوپانی دسته‌ئون باز مناطق دله زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این سیاسی یکپارچگی ره ممکن کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} چوپانی جامعه‌ئون معمولاً غذا مازاد بساجنّه و [[کار بخش‌بندی|تخصصی کار]]{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و بالا نابرابری سطح دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبانی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
جنگل یا بیشه جه پاک‌شده باغ قطعه‌ئون دله کشت‌شده میوه و سبزیجات، باغبانی جامعه دله اصلی غذا منبع ره تشکیل دانّه. این جامعه‌ئون چوپانی جامعه‌ئون جه مشابه فناوری سطح و پیچیدگی دارنّه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; چوپانی جامعه‌ئون جه، باغبانی جامعه‌ئون حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش، [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی انقلاب]] فناوری تغییرون پسّه که محصول کشت و حیوان پرورش ره ممکن هاکرده، پیدا بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون زمین ره آدمی کار و ساده ابزارون جه اتا یا چنتا فصل دله کشت کانّه. وقتی زمین نازا وونه، باغبانون تازه قطعه ره پاک کانّه و قدیمی قطعه ره رها کانّه که دِباره طبیعی حالت ره بیته. چنتا سال بعد توننه دِباره اصلی زمین وری بگردنّه و دِباره همین کار ره هاکنّه. باغ قطعه‌ئون ره چرخشی کار زنه جه، باغبانون توننه خله وقت اتا جا دله بمونّه. این وشون ره توننه دائمی یا نیمه‌دائمی روستاون بساجنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

چوپانی جامعه‌ئون دسوری، مازاد غذا پیچیده‌تر کار بخش‌بندی ره راست کنه. باغبانی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شامان|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} این نقش تخصصی‌سازی باغبانی جامعه‌ئون ره توننه که متنوع دست‌ساخته‌ئون بساجنّه. کمیاب و قابل‌دفاع منابع باغبانی سیاسی سیستمون دله ثروت نابرابری ره راست کنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |پانزدهمین قرن دله گاوون جه شخم زنه]]
کشاورزی جامعه‌ئون کشاورزی [[فناوری]] پیشرفتون ره کار زنّه که گت منطقه دله محصول کشت هاکنّه. لینسکی باغبانی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق ره [[گاوآهن]] کار زنه جه نشون دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} بهتر فناوری جه غذا بیشتر مازاد یعنی کشاورزی اجتماعون باغبانی اجتماعون جه گت‌ته هستنه. بیشتر غذا مازاد شهرون راست کنه که تجارت مرکز وونّه. اقتصادی تجارت أی بیشتر تخصصی‌سازی ره راست کنه، من‌جمله حاکم طبقه و همینتا معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتون که مستقیم غذا تولید دله شرکت نکانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون مخصوصاً اجتماعی طبقه‌ئون افراط و سخت اجتماعی تحرک وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; زمین ثروتِ اصلی منبع هسته همین وسّه اجتماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] جه، نا کار جه، بساته وونه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] سیستم سه‌تا هم‌زمان تضاد جه مشخص وونه: حاکم طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر روستایی اکثریت، و باسواد اقلیت در برابر بی‌سواد اکثریت. این دِتا جدا خرده‌فرهنگ راست کنه؛ شهری نخبگان در برابر روستایی توده. علاوه بر این، این یعنی کشاورزی جامعه‌ئون دله فرهنگی فرق‌ئون وشون میون فرق‌ئون جه گت‌ته هسته.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دار طبقه معمولاً حکومت، دینی و نظامی نهادون ره باهم کار زنّه که شه مالکیت ره توجیه و اجرا هاکنّه و پیچیده مصرف الگوئون ره پشتیبانی کانّه. [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] یا [[کیله‌داری]] معمولاً اصلی تولیدکننده سرنوشت هسته. کشاورزی جامعه‌ئون حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم دله اداره نکانّه، بلکه شه مالکیت دسوری.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم‌ئون]]، که تاریخی جه جنوب آسیا دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هستنه که عمری کشاورزی روتین‌ئون سخت وظیفه و انضباط احساس سر بنه دارنّه. دانشمند دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله ویشته‌ته کشاورزی جامعه‌ئون تند و سخت طبقه‌بندی ره واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، من‌جمله [[قطار|قطارون]]، توننه اقتصاد ره ثابت هاکنه و جمعیت رشد ره راست کنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که هیجدهمین قرن دله [[صنعتی انقلاب]] دله پیدا بینه، کالاون انبوه تولید وسّه خارجی منابع جه تغذیه‌شده ماشینون سر خله بنه دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر بخش اولیه صنایع دله هسته که خام مواد استخراج (کشاورزی، ماهیگیری، معدن و ...) سر تمرکز کانّه، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر خام مواد ره تمام‌شده محصولات وری تبدیل سر تمرکز دارنه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزی جامعه‌ئون وشون صنعتی‌شدن درجه دله فرق دارنّه؛ بعضی ویشتر تازه انرژی منابع (مثل [[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]]) کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوانی قدرت سر بنه دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌شدن جمعیت رشد و شهرون بزرگ‌بیشدن جه مرتبط هسته. بیشتر تولید، و همینتا بهتر حمل‌ونقل جه ثبات، مرگ‌ومیر ره کمته کنه و جمعیت رشد ره راست کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} کارخنه‌ئون دله کالاون متمرکز تولید و کشاورزی کار نیاز کمتر بیامو [[شهرنشینی]] ره راست هاکرده.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری|سرمایه‌دار]] هستنه و خله نابرابری و همینتا خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره کار زنّه که خله ثروت جمع‌آوری هاکنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدودکننده و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که مشترک منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله متشکل بوئن که این منافع ره پیش بیارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون آدمون قدرت بیشتر بیامو جه نشون‌داشتنی هستنه. فناوری پیشرفتون یعنی صنعتی جامعه‌ئون مرگ‌بار جنگ وسّه بیشتر پتانسیل دارنّه. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|اطلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر بیشتر کنترل هاکنّه. صنعتی جامعه‌ئون [[طبیعی محیط]] سر هم بیشتر تأثیر دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پس از صنعتی===
{{main article|پس از صنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;


==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.c

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>l0l9vzumcyv6h28fjbn6y51lnbasttc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328918</id>
      <parentid>328917</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T04:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* موضوعات */</comment>
      <origin>328918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67575" sha1="eibw913tv5c6mjlgxypl0ub1e8m1swe" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|right|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis |ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|اجتماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] موجود هستنه. اجتماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله اجتماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که اجتماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس [[E. O. Wilson|ای‌او. ویلسون]]، آدمون ره [[اجتماعی‌بودن|اجتماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین اجتماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; اجتماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین کنش متقابل]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په اجتماعی موجود هستنه که، «گله‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط اجتماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون اجتماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر مهر بزه بیّه و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیندون جه تأیید وونه؛ و مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «اراده‌شون جه مستقل» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانی کنش ره «اجتماعی» تعریف کنه اگه، افراد جه کنش ره شه ذهنی معناون جه، «دیگرون رفتار ره حساب بیاره و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری هاکنه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد یتی‌دیگه جه بدن دله اندامون دسوری کار کانّه که [[پدیداری|پدیدار]] رفتار بساجنه که بعضی گدر [[جمعی آگاهی]] گنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} نوزدهمین قرن جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، مثلاً، باور داشتنه که جامعه اتا جدا «سطح» واقعیت ره بساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه متمایز هسته. [[اجتماعی پدیده|اجتماعی پدیده‌ئون]] توضیح دله وسّه باید این سطح دله بساته بوئن و افراد فقط گذرا نقشون ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون برعکس دیدگاه دارنّه و گانّه که جامعه دله افراد و اجتماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقه‌ئون]] توافق جه نا، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه کنش متقابل دارنّه. کارل مارکس اتا مشهور تعارض نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصور هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره دله دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنه و تاریخ دله، اجتماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزارون]] [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض جه پیش بامونه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین کنش متقابل ====
نمادین کنش متقابل اتا [[خردجامعه‌شناسی|خردجامعه‌شناسانه]] نظریه هسته که افراد و افراد جامعه جه رابطه سر تمرکز کنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین کنش متقابل‌گرایون مطالعه کانّه که آدمون چتی مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معناون بساجنه،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که بفهمنّه افراد چتی کنش متقابل کانّه که نمادین دنیاون ره بساجنه و أی این دنیاون [[اجتماعی‌شدن|افراد رفتار ره چتی شکل دنّه]].&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرن دومین نیمه دله، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیی]] دسوری هارشتنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این راستا دله، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنه: جامعه آدمون جه ساخته وونه ولی این ساختن أی آدمون ره ساجنه یا شکل دانه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاه‌ئون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جامعه‌ئون نظریه‌پرداز]]
کارکردگرایی، تعارض نظریه و نمادین کنش متقابل سر جامعه‌شناسی تأکید ره [[اروپامحوری|اروپامحور]] دسوری نقد هاکردنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس [[سید فرید الاطاس]]، مثلاً، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] پیامدون سر علاقه دارنّه و همین وسّه وشون غیرغربی فرهنگون تحلیل دامنه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه فهمیدن وسّه سیستماتیک روش بیتنه مثال دسوری، الاطاس [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) ره باته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

خلدون، چاردهمین قرن دله زندگی کرده اتا [[عربون|عرب]]، جامعه ره، جهانِ باقی جه، «معنادار شکل» دارنه دسوری تصور کرده و ونه ظاهری تصادفی بودن ره پنهان دلیلون سر بار بی‌یشته. خلدون اجتماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌نشین و ساکن. کوچ‌نشین زندگی خله اجتماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته خویشاوندی، مشترک رسمون و مشترک دفاع نیاز جه بیّه. خلدون دیدگاه دله ساکن زندگی سکولاریزاسیون، اجتماعی انسجامِ کمترِ بیامو و تجمل علاقه‌یِ ویشته‌تر جه نشون‌داشتنی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال اسپانیایی استعماری دوره آخری سر زندگی کرده اتا فیلیپینی ملی‌گرا بی‌یه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده. ریزال گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه کار زدنه، بلکه خودش استعماری اشغال جه بامو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینیون تجارت راهون ره کنترل کاردنه و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه مقایسه هاکرده و گته استثمار، اقتصادی بی‌نظمی و کشاورزی ره دلسرد‌کننده استعماری سیاستون کار ره علاقه‌یِ کمترِ بیامو ره راست هاکردنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه دله، غذا تولید - که آدمون و حیوانون [[دستی کار|دستی کار]] جه انجام وونه - اصلی اقتصادی فعالیت هسته. این جامعه‌ئون ره توندی فناوری سطح و غذا تولید روش جه بخش‌بندی هاکنی. این بخش‌بندی‌ئون شکارچی-جمع‌کر، چوپانی، باغبانی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی و جمع‌کر====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |بوتسوانا دله [[سان مردم]] دست جه آتش تش دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذا تولیدِ اصلی شکل، روزانه وحشی گیاهون جمع‌آوری و وحشی حیوانون شکار هسته. شکارچی-جمع‌کرون دائماً غذا دنبال کنّه و کوچ کانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین وسّه وشون دائمی [[روستا|روستاون]] نساجنّه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|دست‌ساخته‌ئون]] خله متنوع بساجنّه. کوچ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود کنه و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری خله پچوک دسته‌ئون راست کانّه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر اجتماع دله ۵۰ نفر جه کمته.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروه‌ئون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم‌ئون [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه بیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله هچ رسمی سیاسی مقامی که واقعی قدرت داشته باشه نی‌یه - بلکه [[قبیله رئیس|رئیس]] فقط اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]] شخصی ویژگیون سر بنه دارنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|اجتماعی واحد]] ره تشکیل دانه و ویشتر عضوون تولد یا شی جه باهم خویشاوند هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس [[مارشال سالینز]] شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل ثروتمند جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین زده که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله بالغون روزانه سه تا پنج ساعت کار کاردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون به چالش کشیدنه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ سر نشون دادنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینز دیدگاه طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون کلی رفاه، فناوری پیشرفت و [[پیشرفت|انسانی ترقی]] میون ادعاشده رابطه ره به چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چوپانی====
{{Main article|چوپانی جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] مردان [[آدومو]]، سنتی جست‌وخیز سماکری ره انجام دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کرون دسوری روزانه غذا دنبال کردن جه نا، [[چوپانی|چوپانی]] جامعه عضوون شه غذا نیاز وسّه اهلی گله حیوانون سر حساب کانّه. چوپانون معمولاً کوچ‌نشین زندگی دارنّه و شه گله‌ئون ره اتا چراگاه جه دیگه چراگاه وری دگاردنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} چوپانی جامعه‌ئون اجتماع اندازه شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون برعکس، چوپانی جامعه‌ئون معمولاً چنتا اجتماع جه تشکیل وونّه - متوسط چوپانی جامعه هزاران نفر دله دارنه. چون چوپانی دسته‌ئون باز مناطق دله زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این سیاسی یکپارچگی ره ممکن کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} چوپانی جامعه‌ئون معمولاً غذا مازاد بساجنّه و [[کار بخش‌بندی|تخصصی کار]]{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و بالا نابرابری سطح دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبانی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
جنگل یا بیشه جه پاک‌شده باغ قطعه‌ئون دله کشت‌شده میوه و سبزیجات، باغبانی جامعه دله اصلی غذا منبع ره تشکیل دانّه. این جامعه‌ئون چوپانی جامعه‌ئون جه مشابه فناوری سطح و پیچیدگی دارنّه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; چوپانی جامعه‌ئون جه، باغبانی جامعه‌ئون حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش، [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی انقلاب]] فناوری تغییرون پسّه که محصول کشت و حیوان پرورش ره ممکن هاکرده، پیدا بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون زمین ره آدمی کار و ساده ابزارون جه اتا یا چنتا فصل دله کشت کانّه. وقتی زمین نازا وونه، باغبانون تازه قطعه ره پاک کانّه و قدیمی قطعه ره رها کانّه که دِباره طبیعی حالت ره بیته. چنتا سال بعد توننه دِباره اصلی زمین وری بگردنّه و دِباره همین کار ره هاکنّه. باغ قطعه‌ئون ره چرخشی کار زنه جه، باغبانون توننه خله وقت اتا جا دله بمونّه. این وشون ره توننه دائمی یا نیمه‌دائمی روستاون بساجنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

چوپانی جامعه‌ئون دسوری، مازاد غذا پیچیده‌تر کار بخش‌بندی ره راست کنه. باغبانی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شامان|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} این نقش تخصصی‌سازی باغبانی جامعه‌ئون ره توننه که متنوع دست‌ساخته‌ئون بساجنّه. کمیاب و قابل‌دفاع منابع باغبانی سیاسی سیستمون دله ثروت نابرابری ره راست کنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |پانزدهمین قرن دله گاوون جه شخم زنه]]
کشاورزی جامعه‌ئون کشاورزی [[فناوری]] پیشرفتون ره کار زنّه که گت منطقه دله محصول کشت هاکنّه. لینسکی باغبانی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق ره [[گاوآهن]] کار زنه جه نشون دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} بهتر فناوری جه غذا بیشتر مازاد یعنی کشاورزی اجتماعون باغبانی اجتماعون جه گت‌ته هستنه. بیشتر غذا مازاد شهرون راست کنه که تجارت مرکز وونّه. اقتصادی تجارت أی بیشتر تخصصی‌سازی ره راست کنه، من‌جمله حاکم طبقه و همینتا معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتون که مستقیم غذا تولید دله شرکت نکانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون مخصوصاً اجتماعی طبقه‌ئون افراط و سخت اجتماعی تحرک وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; زمین ثروتِ اصلی منبع هسته همین وسّه اجتماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] جه، نا کار جه، بساته وونه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] سیستم سه‌تا هم‌زمان تضاد جه مشخص وونه: حاکم طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر روستایی اکثریت، و باسواد اقلیت در برابر بی‌سواد اکثریت. این دِتا جدا خرده‌فرهنگ راست کنه؛ شهری نخبگان در برابر روستایی توده. علاوه بر این، این یعنی کشاورزی جامعه‌ئون دله فرهنگی فرق‌ئون وشون میون فرق‌ئون جه گت‌ته هسته.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دار طبقه معمولاً حکومت، دینی و نظامی نهادون ره باهم کار زنّه که شه مالکیت ره توجیه و اجرا هاکنّه و پیچیده مصرف الگوئون ره پشتیبانی کانّه. [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] یا [[کیله‌داری]] معمولاً اصلی تولیدکننده سرنوشت هسته. کشاورزی جامعه‌ئون حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم دله اداره نکانّه، بلکه شه مالکیت دسوری.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم‌ئون]]، که تاریخی جه جنوب آسیا دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هستنه که عمری کشاورزی روتین‌ئون سخت وظیفه و انضباط احساس سر بنه دارنّه. دانشمند دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله ویشته‌ته کشاورزی جامعه‌ئون تند و سخت طبقه‌بندی ره واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، من‌جمله [[قطار|قطارون]]، توننه اقتصاد ره ثابت هاکنه و جمعیت رشد ره راست کنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که هیجدهمین قرن دله [[صنعتی انقلاب]] دله پیدا بینه، کالاون انبوه تولید وسّه خارجی منابع جه تغذیه‌شده ماشینون سر خله بنه دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر بخش اولیه صنایع دله هسته که خام مواد استخراج (کشاورزی، ماهیگیری، معدن و ...) سر تمرکز کانّه، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر خام مواد ره تمام‌شده محصولات وری تبدیل سر تمرکز دارنه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزی جامعه‌ئون وشون صنعتی‌شدن درجه دله فرق دارنّه؛ بعضی ویشتر تازه انرژی منابع (مثل [[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]]) کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوانی قدرت سر بنه دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌شدن جمعیت رشد و شهرون بزرگ‌بیشدن جه مرتبط هسته. بیشتر تولید، و همینتا بهتر حمل‌ونقل جه ثبات، مرگ‌ومیر ره کمته کنه و جمعیت رشد ره راست کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} کارخنه‌ئون دله کالاون متمرکز تولید و کشاورزی کار نیاز کمتر بیامو [[شهرنشینی]] ره راست هاکرده.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری|سرمایه‌دار]] هستنه و خله نابرابری و همینتا خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره کار زنّه که خله ثروت جمع‌آوری هاکنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدودکننده و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که مشترک منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله متشکل بوئن که این منافع ره پیش بیارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون آدمون قدرت بیشتر بیامو جه نشون‌داشتنی هستنه. فناوری پیشرفتون یعنی صنعتی جامعه‌ئون مرگ‌بار جنگ وسّه بیشتر پتانسیل دارنّه. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|اطلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر بیشتر کنترل هاکنّه. صنعتی جامعه‌ئون [[طبیعی محیط]] سر هم بیشتر تأثیر دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پس از صنعتی===
{{main article|پس از صنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;


==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.c

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>eibw913tv5c6mjlgxypl0ub1e8m1swe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328932</id>
      <parentid>328918</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T10:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* موضوعات */</comment>
      <origin>328932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67518" sha1="ktg3bhfdlw5ed3y3g7a4nqj7wpgk6et" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|right|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis |ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه دله، غذا تولید - که آدمون و حیوانون [[دستی کار|دستی کار]] جه انجام وونه - اصلی اقتصادی فعالیت هسته. این جامعه‌ئون ره توندی فناوری سطح و غذا تولید روش جه بخش‌بندی هاکنی. این بخش‌بندی‌ئون شکارچی-جمع‌کر، چوپانی، باغبانی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی و جمع‌کر====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |بوتسوانا دله [[سان مردم]] دست جه آتش تش دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذا تولیدِ اصلی شکل، روزانه وحشی گیاهون جمع‌آوری و وحشی حیوانون شکار هسته. شکارچی-جمع‌کرون دائماً غذا دنبال کنّه و کوچ کانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین وسّه وشون دائمی [[روستا|روستاون]] نساجنّه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|دست‌ساخته‌ئون]] خله متنوع بساجنّه. کوچ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود کنه و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری خله پچوک دسته‌ئون راست کانّه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر اجتماع دله ۵۰ نفر جه کمته.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروه‌ئون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم‌ئون [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه بیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله هچ رسمی سیاسی مقامی که واقعی قدرت داشته باشه نی‌یه - بلکه [[قبیله رئیس|رئیس]] فقط اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]] شخصی ویژگیون سر بنه دارنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|اجتماعی واحد]] ره تشکیل دانه و ویشتر عضوون تولد یا شی جه باهم خویشاوند هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس [[مارشال سالینز]] شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل ثروتمند جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین زده که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله بالغون روزانه سه تا پنج ساعت کار کاردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون به چالش کشیدنه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ سر نشون دادنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینز دیدگاه طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون کلی رفاه، فناوری پیشرفت و [[پیشرفت|انسانی ترقی]] میون ادعاشده رابطه ره به چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چوپانی====
{{Main article|چوپانی جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] مردان [[آدومو]]، سنتی جست‌وخیز سماکری ره انجام دنّه.]]
شکارچی-جمع‌کرون دسوری روزانه غذا دنبال کردن جه نا، [[چوپانی|چوپانی]] جامعه عضوون شه غذا نیاز وسّه اهلی گله حیوانون سر حساب کانّه. چوپانون معمولاً کوچ‌نشین زندگی دارنّه و شه گله‌ئون ره اتا چراگاه جه دیگه چراگاه وری دگاردنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} چوپانی جامعه‌ئون اجتماع اندازه شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون برعکس، چوپانی جامعه‌ئون معمولاً چنتا اجتماع جه تشکیل وونّه - متوسط چوپانی جامعه هزاران نفر دله دارنه. چون چوپانی دسته‌ئون باز مناطق دله زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این سیاسی یکپارچگی ره ممکن کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} چوپانی جامعه‌ئون معمولاً غذا مازاد بساجنّه و [[کار بخش‌بندی|تخصصی کار]]{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و بالا نابرابری سطح دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبانی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
جنگل یا بیشه جه پاک‌شده باغ قطعه‌ئون دله کشت‌شده میوه و سبزیجات، باغبانی جامعه دله اصلی غذا منبع ره تشکیل دانّه. این جامعه‌ئون چوپانی جامعه‌ئون جه مشابه فناوری سطح و پیچیدگی دارنّه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; چوپانی جامعه‌ئون جه، باغبانی جامعه‌ئون حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش، [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی انقلاب]] فناوری تغییرون پسّه که محصول کشت و حیوان پرورش ره ممکن هاکرده، پیدا بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون زمین ره آدمی کار و ساده ابزارون جه اتا یا چنتا فصل دله کشت کانّه. وقتی زمین نازا وونه، باغبانون تازه قطعه ره پاک کانّه و قدیمی قطعه ره رها کانّه که دِباره طبیعی حالت ره بیته. چنتا سال بعد توننه دِباره اصلی زمین وری بگردنّه و دِباره همین کار ره هاکنّه. باغ قطعه‌ئون ره چرخشی کار زنه جه، باغبانون توننه خله وقت اتا جا دله بمونّه. این وشون ره توننه دائمی یا نیمه‌دائمی روستاون بساجنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

چوپانی جامعه‌ئون دسوری، مازاد غذا پیچیده‌تر کار بخش‌بندی ره راست کنه. باغبانی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شامان|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} این نقش تخصصی‌سازی باغبانی جامعه‌ئون ره توننه که متنوع دست‌ساخته‌ئون بساجنّه. کمیاب و قابل‌دفاع منابع باغبانی سیاسی سیستمون دله ثروت نابرابری ره راست کنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |پانزدهمین قرن دله گاوون جه شخم زنه]]
کشاورزی جامعه‌ئون کشاورزی [[فناوری]] پیشرفتون ره کار زنّه که گت منطقه دله محصول کشت هاکنّه. لینسکی باغبانی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق ره [[گاوآهن]] کار زنه جه نشون دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} بهتر فناوری جه غذا بیشتر مازاد یعنی کشاورزی اجتماعون باغبانی اجتماعون جه گت‌ته هستنه. بیشتر غذا مازاد شهرون راست کنه که تجارت مرکز وونّه. اقتصادی تجارت أی بیشتر تخصصی‌سازی ره راست کنه، من‌جمله حاکم طبقه و همینتا معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتون که مستقیم غذا تولید دله شرکت نکانّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون مخصوصاً اجتماعی طبقه‌ئون افراط و سخت اجتماعی تحرک وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; زمین ثروتِ اصلی منبع هسته همین وسّه اجتماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] جه، نا کار جه، بساته وونه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] سیستم سه‌تا هم‌زمان تضاد جه مشخص وونه: حاکم طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر روستایی اکثریت، و باسواد اقلیت در برابر بی‌سواد اکثریت. این دِتا جدا خرده‌فرهنگ راست کنه؛ شهری نخبگان در برابر روستایی توده. علاوه بر این، این یعنی کشاورزی جامعه‌ئون دله فرهنگی فرق‌ئون وشون میون فرق‌ئون جه گت‌ته هسته.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دار طبقه معمولاً حکومت، دینی و نظامی نهادون ره باهم کار زنّه که شه مالکیت ره توجیه و اجرا هاکنّه و پیچیده مصرف الگوئون ره پشتیبانی کانّه. [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] یا [[کیله‌داری]] معمولاً اصلی تولیدکننده سرنوشت هسته. کشاورزی جامعه‌ئون حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم دله اداره نکانّه، بلکه شه مالکیت دسوری.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم‌ئون]]، که تاریخی جه جنوب آسیا دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هستنه که عمری کشاورزی روتین‌ئون سخت وظیفه و انضباط احساس سر بنه دارنّه. دانشمند دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله ویشته‌ته کشاورزی جامعه‌ئون تند و سخت طبقه‌بندی ره واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، من‌جمله [[قطار|قطارون]]، توننه اقتصاد ره ثابت هاکنه و جمعیت رشد ره راست کنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که هیجدهمین قرن دله [[صنعتی انقلاب]] دله پیدا بینه، کالاون انبوه تولید وسّه خارجی منابع جه تغذیه‌شده ماشینون سر خله بنه دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر بخش اولیه صنایع دله هسته که خام مواد استخراج (کشاورزی، ماهیگیری، معدن و ...) سر تمرکز کانّه، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر خام مواد ره تمام‌شده محصولات وری تبدیل سر تمرکز دارنه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزی جامعه‌ئون وشون صنعتی‌شدن درجه دله فرق دارنّه؛ بعضی ویشتر تازه انرژی منابع (مثل [[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]]) کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوانی قدرت سر بنه دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌شدن جمعیت رشد و شهرون بزرگ‌بیشدن جه مرتبط هسته. بیشتر تولید، و همینتا بهتر حمل‌ونقل جه ثبات، مرگ‌ومیر ره کمته کنه و جمعیت رشد ره راست کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} کارخنه‌ئون دله کالاون متمرکز تولید و کشاورزی کار نیاز کمتر بیامو [[شهرنشینی]] ره راست هاکرده.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری|سرمایه‌دار]] هستنه و خله نابرابری و همینتا خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره کار زنّه که خله ثروت جمع‌آوری هاکنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدودکننده و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که مشترک منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله متشکل بوئن که این منافع ره پیش بیارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون آدمون قدرت بیشتر بیامو جه نشون‌داشتنی هستنه. فناوری پیشرفتون یعنی صنعتی جامعه‌ئون مرگ‌بار جنگ وسّه بیشتر پتانسیل دارنّه. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|اطلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر بیشتر کنترل هاکنّه. صنعتی جامعه‌ئون [[طبیعی محیط]] سر هم بیشتر تأثیر دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پس از صنعتی===
{{main article|پس از صنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;


==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.c

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>ktg3bhfdlw5ed3y3g7a4nqj7wpgk6et</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328934</id>
      <parentid>328932</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T11:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* انواع */</comment>
      <origin>328934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68340" sha1="ihx5ip5u3oe0cmh3vg33xfuurr998n6" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|right|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis |ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی، گو جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون مخصوصاً اجتماعی طبقه‌ئون افراط و سخت اجتماعی تحرک وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; زمین ثروتِ اصلی منبع هسته همین وسّه اجتماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] جه، نا کار جه، بساته وونه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] سیستم سه‌تا هم‌زمان تضاد جه مشخص وونه: حاکم طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر روستایی اکثریت، و باسواد اقلیت در برابر بی‌سواد اکثریت. این دِتا جدا خرده‌فرهنگ راست کنه؛ شهری نخبگان در برابر روستایی توده. علاوه بر این، این یعنی کشاورزی جامعه‌ئون دله فرهنگی فرق‌ئون وشون میون فرق‌ئون جه گت‌ته هسته.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دار طبقه معمولاً حکومت، دینی و نظامی نهادون ره باهم کار زنّه که شه مالکیت ره توجیه و اجرا هاکنّه و پیچیده مصرف الگوئون ره پشتیبانی کانّه. [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] یا [[کیله‌داری]] معمولاً اصلی تولیدکننده سرنوشت هسته. کشاورزی جامعه‌ئون حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم دله اداره نکانّه، بلکه شه مالکیت دسوری.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم‌ئون]]، که تاریخی جه جنوب آسیا دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هستنه که عمری کشاورزی روتین‌ئون سخت وظیفه و انضباط احساس سر بنه دارنّه. دانشمند دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله ویشته‌ته کشاورزی جامعه‌ئون تند و سخت طبقه‌بندی ره واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، من‌جمله [[قطار|قطارون]]، توننه اقتصاد ره ثابت هاکنه و جمعیت رشد ره راست کنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که هیجدهمین قرن دله [[صنعتی انقلاب]] دله پیدا بینه، کالاون انبوه تولید وسّه خارجی منابع جه تغذیه‌شده ماشینون سر خله بنه دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر بخش اولیه صنایع دله هسته که خام مواد استخراج (کشاورزی، ماهیگیری، معدن و ...) سر تمرکز کانّه، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر خام مواد ره تمام‌شده محصولات وری تبدیل سر تمرکز دارنه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزی جامعه‌ئون وشون صنعتی‌شدن درجه دله فرق دارنّه؛ بعضی ویشتر تازه انرژی منابع (مثل [[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]]) کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوانی قدرت سر بنه دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌شدن جمعیت رشد و شهرون بزرگ‌بیشدن جه مرتبط هسته. بیشتر تولید، و همینتا بهتر حمل‌ونقل جه ثبات، مرگ‌ومیر ره کمته کنه و جمعیت رشد ره راست کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} کارخنه‌ئون دله کالاون متمرکز تولید و کشاورزی کار نیاز کمتر بیامو [[شهرنشینی]] ره راست هاکرده.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری|سرمایه‌دار]] هستنه و خله نابرابری و همینتا خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره کار زنّه که خله ثروت جمع‌آوری هاکنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدودکننده و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که مشترک منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله متشکل بوئن که این منافع ره پیش بیارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون آدمون قدرت بیشتر بیامو جه نشون‌داشتنی هستنه. فناوری پیشرفتون یعنی صنعتی جامعه‌ئون مرگ‌بار جنگ وسّه بیشتر پتانسیل دارنّه. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|اطلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر بیشتر کنترل هاکنّه. صنعتی جامعه‌ئون [[طبیعی محیط]] سر هم بیشتر تأثیر دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پس از صنعتی===
{{main article|پس از صنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.c

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>ihx5ip5u3oe0cmh3vg33xfuurr998n6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328935</id>
      <parentid>328934</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T11:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>AI</comment>
      <origin>328935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80315" sha1="h4pkiuxfzh9rr3dac4uyp02gq9zw8e3" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|right|alt=Multiple black ants surrounding and crawling on a dead mantis |ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی، گو جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون مخصوصاً اجتماعی طبقه‌ئون افراط و سخت اجتماعی تحرک وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; زمین ثروتِ اصلی منبع هسته همین وسّه اجتماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] جه، نا کار جه، بساته وونه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] سیستم سه‌تا هم‌زمان تضاد جه مشخص وونه: حاکم طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر روستایی اکثریت، و باسواد اقلیت در برابر بی‌سواد اکثریت. این دِتا جدا خرده‌فرهنگ راست کنه؛ شهری نخبگان در برابر روستایی توده. علاوه بر این، این یعنی کشاورزی جامعه‌ئون دله فرهنگی فرق‌ئون وشون میون فرق‌ئون جه گت‌ته هسته.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دار طبقه معمولاً حکومت، دینی و نظامی نهادون ره باهم کار زنّه که شه مالکیت ره توجیه و اجرا هاکنّه و پیچیده مصرف الگوئون ره پشتیبانی کانّه. [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] یا [[کیله‌داری]] معمولاً اصلی تولیدکننده سرنوشت هسته. کشاورزی جامعه‌ئون حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم دله اداره نکانّه، بلکه شه مالکیت دسوری.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم‌ئون]]، که تاریخی جه جنوب آسیا دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هستنه که عمری کشاورزی روتین‌ئون سخت وظیفه و انضباط احساس سر بنه دارنّه. دانشمند دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله ویشته‌ته کشاورزی جامعه‌ئون تند و سخت طبقه‌بندی ره واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، من‌جمله [[قطار|قطارون]]، توننه اقتصاد ره ثابت هاکنه و جمعیت رشد ره راست کنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که هیجدهمین قرن دله [[صنعتی انقلاب]] دله پیدا بینه، کالاون انبوه تولید وسّه خارجی منابع جه تغذیه‌شده ماشینون سر خله بنه دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر بخش اولیه صنایع دله هسته که خام مواد استخراج (کشاورزی، ماهیگیری، معدن و ...) سر تمرکز کانّه، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر خام مواد ره تمام‌شده محصولات وری تبدیل سر تمرکز دارنه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزی جامعه‌ئون وشون صنعتی‌شدن درجه دله فرق دارنّه؛ بعضی ویشتر تازه انرژی منابع (مثل [[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]]) کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوانی قدرت سر بنه دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌شدن جمعیت رشد و شهرون بزرگ‌بیشدن جه مرتبط هسته. بیشتر تولید، و همینتا بهتر حمل‌ونقل جه ثبات، مرگ‌ومیر ره کمته کنه و جمعیت رشد ره راست کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} کارخنه‌ئون دله کالاون متمرکز تولید و کشاورزی کار نیاز کمتر بیامو [[شهرنشینی]] ره راست هاکرده.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری|سرمایه‌دار]] هستنه و خله نابرابری و همینتا خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره کار زنّه که خله ثروت جمع‌آوری هاکنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدودکننده و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که مشترک منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله متشکل بوئن که این منافع ره پیش بیارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون آدمون قدرت بیشتر بیامو جه نشون‌داشتنی هستنه. فناوری پیشرفتون یعنی صنعتی جامعه‌ئون مرگ‌بار جنگ وسّه بیشتر پتانسیل دارنّه. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|اطلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر بیشتر کنترل هاکنّه. صنعتی جامعه‌ئون [[طبیعی محیط]] سر هم بیشتر تأثیر دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پس از صنعتی===
{{main article|پس از صنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{اصلی|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
{{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}}

[[رج:آدمون]]

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>h4pkiuxfzh9rr3dac4uyp02gq9zw8e3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328936</id>
      <parentid>328935</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T11:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* موضوعات */</comment>
      <origin>328936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80321" sha1="6ctw4gx4rwhqnzxdcgum0xybxnw55d7" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی، گو جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون مخصوصاً اجتماعی طبقه‌ئون افراط و سخت اجتماعی تحرک وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; زمین ثروتِ اصلی منبع هسته همین وسّه اجتماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] جه، نا کار جه، بساته وونه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] سیستم سه‌تا هم‌زمان تضاد جه مشخص وونه: حاکم طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر روستایی اکثریت، و باسواد اقلیت در برابر بی‌سواد اکثریت. این دِتا جدا خرده‌فرهنگ راست کنه؛ شهری نخبگان در برابر روستایی توده. علاوه بر این، این یعنی کشاورزی جامعه‌ئون دله فرهنگی فرق‌ئون وشون میون فرق‌ئون جه گت‌ته هسته.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دار طبقه معمولاً حکومت، دینی و نظامی نهادون ره باهم کار زنّه که شه مالکیت ره توجیه و اجرا هاکنّه و پیچیده مصرف الگوئون ره پشتیبانی کانّه. [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] یا [[کیله‌داری]] معمولاً اصلی تولیدکننده سرنوشت هسته. کشاورزی جامعه‌ئون حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم دله اداره نکانّه، بلکه شه مالکیت دسوری.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم‌ئون]]، که تاریخی جه جنوب آسیا دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هستنه که عمری کشاورزی روتین‌ئون سخت وظیفه و انضباط احساس سر بنه دارنّه. دانشمند دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله ویشته‌ته کشاورزی جامعه‌ئون تند و سخت طبقه‌بندی ره واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، من‌جمله [[قطار|قطارون]]، توننه اقتصاد ره ثابت هاکنه و جمعیت رشد ره راست کنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که هیجدهمین قرن دله [[صنعتی انقلاب]] دله پیدا بینه، کالاون انبوه تولید وسّه خارجی منابع جه تغذیه‌شده ماشینون سر خله بنه دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر بخش اولیه صنایع دله هسته که خام مواد استخراج (کشاورزی، ماهیگیری، معدن و ...) سر تمرکز کانّه، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر خام مواد ره تمام‌شده محصولات وری تبدیل سر تمرکز دارنه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزی جامعه‌ئون وشون صنعتی‌شدن درجه دله فرق دارنّه؛ بعضی ویشتر تازه انرژی منابع (مثل [[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]]) کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوانی قدرت سر بنه دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌شدن جمعیت رشد و شهرون بزرگ‌بیشدن جه مرتبط هسته. بیشتر تولید، و همینتا بهتر حمل‌ونقل جه ثبات، مرگ‌ومیر ره کمته کنه و جمعیت رشد ره راست کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} کارخنه‌ئون دله کالاون متمرکز تولید و کشاورزی کار نیاز کمتر بیامو [[شهرنشینی]] ره راست هاکرده.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری|سرمایه‌دار]] هستنه و خله نابرابری و همینتا خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره کار زنّه که خله ثروت جمع‌آوری هاکنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدودکننده و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که مشترک منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله متشکل بوئن که این منافع ره پیش بیارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون آدمون قدرت بیشتر بیامو جه نشون‌داشتنی هستنه. فناوری پیشرفتون یعنی صنعتی جامعه‌ئون مرگ‌بار جنگ وسّه بیشتر پتانسیل دارنّه. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|اطلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر بیشتر کنترل هاکنّه. صنعتی جامعه‌ئون [[طبیعی محیط]] سر هم بیشتر تأثیر دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پس از صنعتی===
{{main article|پس از صنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{اصلی|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
{{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}}

[[رج:آدمون]]

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>6ctw4gx4rwhqnzxdcgum0xybxnw55d7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328937</id>
      <parentid>328936</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T11:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* کشاورزی */</comment>
      <origin>328937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80318" sha1="1gvi5i0yo6mk6oa2xtjrmdj6e87ub3d" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، من‌جمله [[قطار|قطارون]]، توننه اقتصاد ره ثابت هاکنه و جمعیت رشد ره راست کنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که هیجدهمین قرن دله [[صنعتی انقلاب]] دله پیدا بینه، کالاون انبوه تولید وسّه خارجی منابع جه تغذیه‌شده ماشینون سر خله بنه دارنّه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر بخش اولیه صنایع دله هسته که خام مواد استخراج (کشاورزی، ماهیگیری، معدن و ...) سر تمرکز کانّه، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشتر خام مواد ره تمام‌شده محصولات وری تبدیل سر تمرکز دارنه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزی جامعه‌ئون وشون صنعتی‌شدن درجه دله فرق دارنّه؛ بعضی ویشتر تازه انرژی منابع (مثل [[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]]) کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوانی قدرت سر بنه دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌شدن جمعیت رشد و شهرون بزرگ‌بیشدن جه مرتبط هسته. بیشتر تولید، و همینتا بهتر حمل‌ونقل جه ثبات، مرگ‌ومیر ره کمته کنه و جمعیت رشد ره راست کنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} کارخنه‌ئون دله کالاون متمرکز تولید و کشاورزی کار نیاز کمتر بیامو [[شهرنشینی]] ره راست هاکرده.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری|سرمایه‌دار]] هستنه و خله نابرابری و همینتا خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره کار زنّه که خله ثروت جمع‌آوری هاکنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدودکننده و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که مشترک منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله متشکل بوئن که این منافع ره پیش بیارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون آدمون قدرت بیشتر بیامو جه نشون‌داشتنی هستنه. فناوری پیشرفتون یعنی صنعتی جامعه‌ئون مرگ‌بار جنگ وسّه بیشتر پتانسیل دارنّه. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|اطلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر بیشتر کنترل هاکنّه. صنعتی جامعه‌ئون [[طبیعی محیط]] سر هم بیشتر تأثیر دارنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پس از صنعتی===
{{main article|پس از صنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{اصلی|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
{{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}}

[[رج:آدمون]]

== منابع ==
* انگلیسی ویکی‌پدیا
{{په‌نویس}}

[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>1gvi5i0yo6mk6oa2xtjrmdj6e87ub3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>328938</id>
      <parentid>328937</parentid>
      <timestamp>2026-06-27T11:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <origin>328938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80138" sha1="iswwqybqopej9lf7dbc6gukjhj6xftg" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پساصنعتی===
{{main article|پساصنعتی جامعه}}

{{see also|اطلاعاتی انقلاب}}
پس از صنعتی جامعه‌ئون اونان جامعه‌ئون هستنه که کالا تولید جه نا، بلکه اطلاعات و خدمات وشون ره غالب هسته.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفته صنعتی جامعه‌ئون دله تولید جه خدمات بخشون وری تغییر دینّه. خدماتی صنایع من‌جمله آموزش، بهداشت و مالی هستنه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====اطلاعاتی====
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه سر جهانی اجلاس، ژنو]]

اطلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که اونجه اطلاعات کار زنه، [[محتوا خلق کردن|خلق کردن]]، [[اطلاعات توزیع|توزیع]]، دستکاری و [[اطلاعات یکپارچه‌سازی|یکپارچه‌سازی]] اتا مهم فعالیت هسته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی جهانی جامعه ره اطلاعاتی جامعه دونستن طرفدارون گانّه که اطلاعاتی فناوریون اجتماعی سازمان‌دهی مهمِ اکثر شکلون سر تأثیر دارنّه، من‌جمله آموزش، اقتصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی سطحون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه اطلاعاتی جامعه مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه بحث بیّه، أمروز تقریباً همیشک اطلاعاتی فناوریون جامعه و فرهنگ سر تأثیر روشون سر کار زنّه. همین وسّه کامپیوترون و مخابرات ونه اثرون ره خنه، کارستون، مدرسه‌ئون، حکومت و چنتا اجتماعون و سازمانون سر، و همینتا فضای مجازی دله تازه اجتماعی شکلون پیدا بیامو ره دله دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
{{Main|دانشی جامعه}}

[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول [[Cyworld]] کنترل اتاق]]
بیست‌ویکمین قرن شروع دله الکترونیکی اطلاعات منابع دسترسی بیشتر بیامو جه، اطلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری توجه ویشته‌ته بیّه. دانشی جامعه، دانش ره که توننه انسانی وضعیت ره بهتر هاکنه، بساجنه، بخش کنه و همه جامعه عضوون وسّه دسترس‌پذیر هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه اطلاعاتی جامعه جه این فرق دارنه که اطلاعات ره منابع وری تبدیل کنه که جامعه ره توننه مؤثر اقدام هاکنه، نا فقط [[خام داده]] خلق کردن و توزیع کردن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجارون و نقشون===
[[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
{{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}}

[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]]
آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
&lt;!-- {{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}} --&gt;

[[رج:آدمون]]
[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>iswwqybqopej9lf7dbc6gukjhj6xftg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شابلون:Main article</title>
    <ns>10</ns>
    <id>114529</id>
    <redirect title="شابلون:Main" />
    <revision>
      <id>328933</id>
      <timestamp>2026-06-27T10:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>ونه مسیر ره دکشی‌یه [[شابلون:Main]] دله</comment>
      <origin>328933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="jtbo8fc1njzp20hfbalxd5p2leet5h1" xml:space="preserve">#بور [[Template:Main]]</text>
      <sha1>jtbo8fc1njzp20hfbalxd5p2leet5h1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>