ویکی‌پدیا mznwiki https://mzn.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter مدیا شا گپ کارور کارور گپ ویکی‌پدیا ویکی‌پدیا گپ پرونده پرونده گپ مدیاویکی مدیاویکی گپ شابلون شابلون گپ رانما رانما گپ رج رج گپ پورتال پورتال گپ پروژه پروژه گپ TimedText TimedText talk ماژول ماژول گپ Event Event talk 0 2428 329287 158329 2026-06-29T04:36:50Z محک 1023 329287 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Pole-south.gif|بندانگشتی]] '''جنوبگان قاره''' یا جنوب قطب قاره زمین جنوبی‌ترین جا دره. ونه گتی ۱۴ میلیون کیلومتر مربع هسه. ونه رو ره درست ورف و یخ دپوشنی‌یه. هیچ‌کس اینتا قاره دله زندگی نکنه و فقط دانشمندونی که ونه درباره پژوهش کننه، اونجه موقتی درنه. ونه گت‌ترین حیوونون دریایی فیل و پنگوئن هسنه. ونه گت‌ترین قوله [[مارکهام قوله]] هسه که ونه گتی ۴۵۸۰ متر هسه. اینتا قاره ۱۴۲۳ [[تبری تقویم|مازرونی سال]] دله اتا [[نروژ]]ی دریانورد که ونه نوم [[رونالد آموندسن]] بی‌یه، پیدا هکرده. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:جنوبی قطب]] eopn3tq17j7hn7tajiilpprf27q411g 0 3893 329190 181641 2026-06-28T14:17:55Z ~2026-37283-39 45871 /* جغرافیا */ اصلاح اشتباه تایپی 329190 wikitext text/x-wiki {{Coord|15|06|40|N|23|37|00|W|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی =''República de Cabo Verde'' | مازرونی رسمی نوم= کیپ ورد ِجمهوری | نام عادی = کیپ ورد | تصویر پرچم =Flag of Cape Verde.svg | تصویر نشان ملی =Coat_of_arms_of_Cape_Verde.svg| شعار ملی=صلح، کار، وطن| سرود ملی = آزادی ِسرود | نقشه = Location_Cape_Verde_AU_Africa.svg| پایتخت = [[پرایا]] |latd=14 |latm=55 |latNS=N |longd=23 |longm=31 |longEW=W| بزرگ‌ترین شهر =پرایا| زبان رسمی = [[پرتغالی]] | نوع حکومت = [[جمهوری]] | نوع حاکمان = • رئیس جمهور{{سخ}}• نخست وزیر | نام حاکمان = [[خورخه کارلوس فونسکا]]{{سخ}}[[خوزه ماریا نوس]] | نحوه تشکیل = استقلال | موارد منجر به تشکیل = [[پرتغال]] جه| تاریخ تشکیل = [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] | مساحت = ۴٬۰۳۳ | رتبه مساحت = ۱۷۲ام | درصد آبها = ناچیز | سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۸ (میلادی)|۲۰۰۸]] | جمعیت = ۵۰۳٬۰۰۰ | رتبه جمعیت = ۱۶۵ام | تراکم جمعیت = ۱۲۶ | رتبه تراکم جمعیت = ۷۹ام | سال تولید ناخالص داخلی = | تولید ناخالص داخلی = | رتبه تولید ناخالص داخلی = | سرانه تولید ناخالص داخلی = | رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = | سال شاخص توسعه انسانی = | شاخص توسعه انسانی = | رتبه شاخص توسعه انسانی = | وضع شاخص توسعه انسانی = | واحد پول = [[ایسکودو]]| کد واحد پول = CVE | منطقه زمانی = CVT | منطقه زمانی تابستانی = DST | utc = -1| dst = -1| کد بین‌المللی خودرو = | دامنه اینترنتی = [[CV]] | پیش‌شماره تلفنی = ۲۳۸ | }} '''کیپ ورد''' اتا جزیره‌یی کشوری هسته که [[اطلس اوقیانوس]] ِشمال دَره و ونه شرقی وَر [[آفریقا]]یِ سواحل جه رِسِنه. ونه نیشتگا (=پایتخت) [[پرایا]] هسته. == تاریخ == [[پرونده:Flag of Portuguese Cape Verde (proposal).svg|راست|150px|بندانگشتی|کولونی ِپرچم]] تا سال [[۱۴۵۶ (میلادی)|۱۴۵۶]] کیپ ورد دله هِچکی زندگی نَکارده و این گادِر بی‌یه که پرتغالیون وه ره کشف هاکردنه. این جزیره سال [[۱۴۹۵ (میلادی)|۱۴۹۵]] بعنوان [[پرتغال امپراتوری]] ِاتا قسمت دربمو. ونه مردم هَنتا پرتغالیون و آفریقایی‌تبارون ِتِبار جه هستنه. برده‌ئون ِتجارت این منطقه دله خله اهمیت داشته و تا سال [[۱۸۷۶ (میلادی)|۱۸۷۶]] مهمترین اقتصادی فعالیتون جه بی‌یه. قرن بیستم گادِر هم کشتی‌رانی ِصنعت رونق پیدا هاکرده. [[پرونده:Flag of Cape Verde (1975–1992).svg|بندانگشتی|راست|150px|۱۹۷۵-۱۹۹۲]] تا سال [[۱۹۵۱ (میلادی)|۱۹۵۱]] پرتغال ِمستعمره یا کولونی بی‌یه و این سال اتا ماوراء بحاری استان بگردسته، سال [[۱۹۶۱ (میلادی)|۱۹۶۱]] پرتغال تموم کیپ‌وردِ مردمون ره تابعیت هِدا. استقلال خائون این گادِر این منطقه دله رَم و روش دَکِتنه. وشون ِرهبری ره «''آفریقایی حزب، [[بیسائو گینه]] و کیپ ورد استقلال وسّه''» که اختصاراً وه ره PAIGC گاتنه، بعهده داشته و سال [[۱۹۵۶ (میلادی)|۱۹۵۶]] جه بساته بیّه. اتا کودتا سال [[۱۹۷۴ (میلادی)|۱۹۷۴]] پرتغال دله انجام بیّه که باعث بیّه این کشور شه کولونی‌ئون ره از دَس هاده و کیپ ورد استقلال پیدا هاکنه. این کشور [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] پرتغال جه رسماً سیوا بیّه. == مردمون == این کشور دله ۷۱٪ ِنژاد کریول (دِ رگه اسپه-سیو)، ۲۸ ٪ سیو یا آفریقایی‌تبار و ۱ ٪ هم اسپه و اروپایی‌تبار هستنه.مردمِ ۹۱ ٪ دین [[کاتولیک]] و ۹ ٪ [[پروتستان]] هسته. [[رسمی زوون]] کیپ ورد دله [[پرتغالی]] هسته ولی [[کریولو]] (Crioulo) هم خله رایج هسته و مردمون ونجه هم گپ زنّه. کریولو اتا تلفیقی زوون هسته که پرتغالی و آفریقایی زوونون ِقاطی بیّن جه بساته بیّه. {{-}} == جغرافیا== [[پرونده:Cape Verde in its region.svg|400px|چپ|thumb]] این کشور اتا [[مجمع الجزایر]] هسته و غربی [[آفریقا]] دله جا گیرنه. ونه دور تا دور [[اطلس اوقیانوس]] جه محاصروئه و ونه شرقی دریائون [[سنگال]] جه نزدیکه. پرایا گتترین شهر و [[نیشتنگا]] هسته و ۱۲۴٬۶۶۱ نفر جمعیت دانه. کیپ ورد ِگتی ۴٬۰۳۳ کیلومتر مربع و ونه جمعیت ۵۰۳٬۰۰۰ نفر هسته. کیپ ورد ِمهمترین شهرون میندلو با ۷۰٬۶۱۱ نفر جمعیت و سائو فیلیپه با ۲۷٬۸۲۶ نفر جمعیت هستنه. اونجه‌یِ آب-هوا نسبتاً معتدل، گرم، خشکِ تابستون و کم وارش هسته. کیپ ورد بنه خله شیب‌دار، ناهموار، کوهستونی و تشفشونی هسته. بلندترین نقطه کیپ ورد دله [[مونت فوگو]] (Mount Fogo) ۲۸۲۹ متر ارتفاع جه هسته. === مهم شهرون === {| class="wikiclass" style="width:40em;" |- ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ترتیب ! align=center style="background:#B3B7FF;" | شهر ! align=center style="background:#B3B7FF;" | جمعیت (۲۰۰۵) ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ناحیه |- style="background:#f0f0f0;" || ۱ || [[پرایا]] || ۱۱۳٫۳۶۴ || پرایا |- style="background:#f0f0f0;" || ۲ || [[میندلو]] || ۷۰٫۶۱۱ || سائو ویسنته |- style="background:#f0f0f0;" || ۳ || [[سانتا ماریا]] || ۱۷٫۲۳۱ || سال |-style="background:#f0f0f0;" || ۴ || [[پدرا بادژو]] || ۹٫۴۸۸ || سانتاکروز |-style="background:#f0f0f0;" || ۵ || [[سائو فیلیپه]] || ۸٫۱۸۹ || سائو فیلیپه |-style="background:#f0f0f0;" || ۶ || [[آسومادا]] || ۷٫۹۲۷ || سانتا کاترینا |-style="background:#f0f0f0;" || ۷ || [[تارافال]] || ۶٫۴۶۳ || تارافال |-style="background:#f0f0f0;" || ۸ || [[اسپارگوس]] || ۶٫۱۷۳ || سال |} === تقسیمات === [[پرونده:Topographic map of Cape Verde-en.svg|470px|چپ|thumb]] [[پرونده:Cv map mun num.gif|چپ|420px]] کیپ ورد ۱۷ بخش دانه: {| class="wikitable" |- ! شماره !جزیره ! |- | |rowspan=3| سانتو آنتائو |ریبیرا گرانده |- | | پل |- | |پورتو نووو |- | |سائو ویسنته | |- | |rowspan=2| سائو نیکولائو Sao Nicolau |ریبیرا براوا |- |۱۸ |تارافال د سائو نیکولائو |- | |سائو ویسنته |rowspan=2| سائو ویسنته |- | | سانتا لوئیزا |- |۱۶ |سال Sal |سال |- |۱۵ |بوآ ویشتا Boa Vista |بوآ ویشتا |} * ۱۴-مایو * -۱۷ریبیرا براوا {| class="wikitable" |- ! شماره ! !جزیره |- |۱ |تارافال |rowspan=9| |- |۲ |سائو میگوئل Sao Miguel |- |۳ |سائو سالوادور دو موندا |- |۴ |سانتا کروز Santa Cruz |- |۵ |سائو دومینگوس Sao Domingos |- |۶ |پرایا Praia |- |۷ |ریبیرا گرانده د سانتیاگو Ribeira Grande |- |۸ |سائو لورنسو دوس اوگئوس |- |۹ |سانتا کاتارینا |- |۱۰ |براوا |براوا Brava |- |۱۱ |سائو فیلیپه Sao Filipe |rowspan=3| فوگو |- |۱۲ |سانتا کاتارینا دو فوگو Santa Catarina |- |۱۳ |موستئیروس Mosteiros |- |۱۹ |سائو ویسنته{{سخ}}Sao Vicente | |- |۲۰ |پورتو نووو Porto Novo |rowspan=3| سانتو آنتائو |- |۲۱ |ریبیرا گرانده |- |۲۲ | پل Paul |} == منابع == {{ویکی‌تلمبار|Cabo Verde}} * انگلیسی ویکی‌پدیا {{پانویس|۲|چپ‌چین=بله}} {{آفریقا اتحادیه}} [[رج:کیپ ورد| ]] [[رج:آفریقا اتحادیه]] [[رج:پرتغال قدیمی مستعمرات]] [[رج:پرتغالی‌زوون کشورون]] [[رج:آفریقایی کشورون]] [[رج:مجمع‌الجزایر]] c7w4h3s7julflwveqfuriiq69l8yhin 329191 329190 2026-06-28T14:19:58Z ~2026-37283-39 45871 /* نژادی مردمی */ اصلاح تایپی 329191 wikitext text/x-wiki {{Coord|15|06|40|N|23|37|00|W|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی =''República de Cabo Verde'' | مازرونی رسمی نوم= کیپ ورد ِجمهوری | نام عادی = کیپ ورد | تصویر پرچم =Flag of Cape Verde.svg | تصویر نشان ملی =Coat_of_arms_of_Cape_Verde.svg| شعار ملی=صلح، کار، وطن| سرود ملی = آزادی ِسرود | نقشه = Location_Cape_Verde_AU_Africa.svg| پایتخت = [[پرایا]] |latd=14 |latm=55 |latNS=N |longd=23 |longm=31 |longEW=W| بزرگ‌ترین شهر =پرایا| زبان رسمی = [[پرتغالی]] | نوع حکومت = [[جمهوری]] | نوع حاکمان = • رئیس جمهور{{سخ}}• نخست وزیر | نام حاکمان = [[خورخه کارلوس فونسکا]]{{سخ}}[[خوزه ماریا نوس]] | نحوه تشکیل = استقلال | موارد منجر به تشکیل = [[پرتغال]] جه| تاریخ تشکیل = [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] | مساحت = ۴٬۰۳۳ | رتبه مساحت = ۱۷۲ام | درصد آبها = ناچیز | سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۸ (میلادی)|۲۰۰۸]] | جمعیت = ۵۰۳٬۰۰۰ | رتبه جمعیت = ۱۶۵ام | تراکم جمعیت = ۱۲۶ | رتبه تراکم جمعیت = ۷۹ام | سال تولید ناخالص داخلی = | تولید ناخالص داخلی = | رتبه تولید ناخالص داخلی = | سرانه تولید ناخالص داخلی = | رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = | سال شاخص توسعه انسانی = | شاخص توسعه انسانی = | رتبه شاخص توسعه انسانی = | وضع شاخص توسعه انسانی = | واحد پول = [[ایسکودو]]| کد واحد پول = CVE | منطقه زمانی = CVT | منطقه زمانی تابستانی = DST | utc = -1| dst = -1| کد بین‌المللی خودرو = | دامنه اینترنتی = [[CV]] | پیش‌شماره تلفنی = ۲۳۸ | }} '''کیپ ورد''' اتا جزیره‌یی کشوری هسته که [[اطلس اوقیانوس]] ِشمال دَره و ونه شرقی وَر [[آفریقا]]یِ سواحل جه رِسِنه. ونه نیشتگا (=پایتخت) [[پرایا]] هسته. == تاریخ == [[پرونده:Flag of Portuguese Cape Verde (proposal).svg|راست|150px|بندانگشتی|کولونی ِپرچم]] تا سال [[۱۴۵۶ (میلادی)|۱۴۵۶]] کیپ ورد دله هِچکی زندگی نَکارده و این گادِر بی‌یه که پرتغالیون وه ره کشف هاکردنه. این جزیره سال [[۱۴۹۵ (میلادی)|۱۴۹۵]] بعنوان [[پرتغال امپراتوری]] ِاتا قسمت دربمو. ونه مردم هَنتا پرتغالیون و آفریقایی‌تبارون ِتِبار جه هستنه. برده‌ئون ِتجارت این منطقه دله خله اهمیت داشته و تا سال [[۱۸۷۶ (میلادی)|۱۸۷۶]] مهمترین اقتصادی فعالیتون جه بی‌یه. قرن بیستم گادِر هم کشتی‌رانی ِصنعت رونق پیدا هاکرده. [[پرونده:Flag of Cape Verde (1975–1992).svg|بندانگشتی|راست|150px|۱۹۷۵-۱۹۹۲]] تا سال [[۱۹۵۱ (میلادی)|۱۹۵۱]] پرتغال ِمستعمره یا کولونی بی‌یه و این سال اتا ماوراء بحاری استان بگردسته، سال [[۱۹۶۱ (میلادی)|۱۹۶۱]] پرتغال تموم کیپ‌وردِ مردمون ره تابعیت هِدا. استقلال خائون این گادِر این منطقه دله رَم و روش دَکِتنه. وشون ِرهبری ره «''آفریقایی حزب، [[بیسائو گینه]] و کیپ ورد استقلال وسّه''» که اختصاراً وه ره PAIGC گاتنه، بعهده داشته و سال [[۱۹۵۶ (میلادی)|۱۹۵۶]] جه بساته بیّه. اتا کودتا سال [[۱۹۷۴ (میلادی)|۱۹۷۴]] پرتغال دله انجام بیّه که باعث بیّه این کشور شه کولونی‌ئون ره از دَس هاده و کیپ ورد استقلال پیدا هاکنه. این کشور [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] پرتغال جه رسماً سیوا بیّه. =نژادی مردمی= این کشور دله ۷۱٪ ِنژاد کریول (دِ رگه اسپه-سیو)، ۲۸ ٪ سیو یا آفریقایی‌تبار و ۱ ٪ هم اسپه و اروپایی‌تبار هستنه.مردمِ ۹۱ ٪ دین [[کاتولیک]] و ۹ ٪ [[پروتستان]] هسته. [[رسمی زوون]] کیپ ورد دله [[پرتغالی]] هسته ولی [[کریولو]] (Crioulo) هم خله رایج هسته و مردمون ونجه هم گپ زنّه. کریولو اتا تلفیقی زوون هسته که پرتغالی و آفریقایی زوونون ِقاطی بیّن جه بساته بیّه. {{-}} == جغرافیا== [[پرونده:Cape Verde in its region.svg|400px|چپ|thumb]] این کشور اتا [[مجمع الجزایر]] هسته و غربی [[آفریقا]] دله جا گیرنه. ونه دور تا دور [[اطلس اوقیانوس]] جه محاصروئه و ونه شرقی دریائون [[سنگال]] جه نزدیکه. پرایا گتترین شهر و [[نیشتنگا]] هسته و ۱۲۴٬۶۶۱ نفر جمعیت دانه. کیپ ورد ِگتی ۴٬۰۳۳ کیلومتر مربع و ونه جمعیت ۵۰۳٬۰۰۰ نفر هسته. کیپ ورد ِمهمترین شهرون میندلو با ۷۰٬۶۱۱ نفر جمعیت و سائو فیلیپه با ۲۷٬۸۲۶ نفر جمعیت هستنه. اونجه‌یِ آب-هوا نسبتاً معتدل، گرم، خشکِ تابستون و کم وارش هسته. کیپ ورد بنه خله شیب‌دار، ناهموار، کوهستونی و تشفشونی هسته. بلندترین نقطه کیپ ورد دله [[مونت فوگو]] (Mount Fogo) ۲۸۲۹ متر ارتفاع جه هسته. === مهم شهرون === {| class="wikiclass" style="width:40em;" |- ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ترتیب ! align=center style="background:#B3B7FF;" | شهر ! align=center style="background:#B3B7FF;" | جمعیت (۲۰۰۵) ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ناحیه |- style="background:#f0f0f0;" || ۱ || [[پرایا]] || ۱۱۳٫۳۶۴ || پرایا |- style="background:#f0f0f0;" || ۲ || [[میندلو]] || ۷۰٫۶۱۱ || سائو ویسنته |- style="background:#f0f0f0;" || ۳ || [[سانتا ماریا]] || ۱۷٫۲۳۱ || سال |-style="background:#f0f0f0;" || ۴ || [[پدرا بادژو]] || ۹٫۴۸۸ || سانتاکروز |-style="background:#f0f0f0;" || ۵ || [[سائو فیلیپه]] || ۸٫۱۸۹ || سائو فیلیپه |-style="background:#f0f0f0;" || ۶ || [[آسومادا]] || ۷٫۹۲۷ || سانتا کاترینا |-style="background:#f0f0f0;" || ۷ || [[تارافال]] || ۶٫۴۶۳ || تارافال |-style="background:#f0f0f0;" || ۸ || [[اسپارگوس]] || ۶٫۱۷۳ || سال |} === تقسیمات === [[پرونده:Topographic map of Cape Verde-en.svg|470px|چپ|thumb]] [[پرونده:Cv map mun num.gif|چپ|420px]] کیپ ورد ۱۷ بخش دانه: {| class="wikitable" |- ! شماره !جزیره ! |- | |rowspan=3| سانتو آنتائو |ریبیرا گرانده |- | | پل |- | |پورتو نووو |- | |سائو ویسنته | |- | |rowspan=2| سائو نیکولائو Sao Nicolau |ریبیرا براوا |- |۱۸ |تارافال د سائو نیکولائو |- | |سائو ویسنته |rowspan=2| سائو ویسنته |- | | سانتا لوئیزا |- |۱۶ |سال Sal |سال |- |۱۵ |بوآ ویشتا Boa Vista |بوآ ویشتا |} * ۱۴-مایو * -۱۷ریبیرا براوا {| class="wikitable" |- ! شماره ! !جزیره |- |۱ |تارافال |rowspan=9| |- |۲ |سائو میگوئل Sao Miguel |- |۳ |سائو سالوادور دو موندا |- |۴ |سانتا کروز Santa Cruz |- |۵ |سائو دومینگوس Sao Domingos |- |۶ |پرایا Praia |- |۷ |ریبیرا گرانده د سانتیاگو Ribeira Grande |- |۸ |سائو لورنسو دوس اوگئوس |- |۹ |سانتا کاتارینا |- |۱۰ |براوا |براوا Brava |- |۱۱ |سائو فیلیپه Sao Filipe |rowspan=3| فوگو |- |۱۲ |سانتا کاتارینا دو فوگو Santa Catarina |- |۱۳ |موستئیروس Mosteiros |- |۱۹ |سائو ویسنته{{سخ}}Sao Vicente | |- |۲۰ |پورتو نووو Porto Novo |rowspan=3| سانتو آنتائو |- |۲۱ |ریبیرا گرانده |- |۲۲ | پل Paul |} == منابع == {{ویکی‌تلمبار|Cabo Verde}} * انگلیسی ویکی‌پدیا {{پانویس|۲|چپ‌چین=بله}} {{آفریقا اتحادیه}} [[رج:کیپ ورد| ]] [[رج:آفریقا اتحادیه]] [[رج:پرتغال قدیمی مستعمرات]] [[رج:پرتغالی‌زوون کشورون]] [[رج:آفریقایی کشورون]] [[رج:مجمع‌الجزایر]] oqb3rj66rjhym9n3ub930qhiao4tkdh 329192 329191 2026-06-28T14:21:11Z ~2026-37283-39 45871 /* نژاد مردمی */ 329192 wikitext text/x-wiki {{Coord|15|06|40|N|23|37|00|W|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی =''República de Cabo Verde'' | مازرونی رسمی نوم= کیپ ورد ِجمهوری | نام عادی = کیپ ورد | تصویر پرچم =Flag of Cape Verde.svg | تصویر نشان ملی =Coat_of_arms_of_Cape_Verde.svg| شعار ملی=صلح، کار، وطن| سرود ملی = آزادی ِسرود | نقشه = Location_Cape_Verde_AU_Africa.svg| پایتخت = [[پرایا]] |latd=14 |latm=55 |latNS=N |longd=23 |longm=31 |longEW=W| بزرگ‌ترین شهر =پرایا| زبان رسمی = [[پرتغالی]] | نوع حکومت = [[جمهوری]] | نوع حاکمان = • رئیس جمهور{{سخ}}• نخست وزیر | نام حاکمان = [[خورخه کارلوس فونسکا]]{{سخ}}[[خوزه ماریا نوس]] | نحوه تشکیل = استقلال | موارد منجر به تشکیل = [[پرتغال]] جه| تاریخ تشکیل = [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] | مساحت = ۴٬۰۳۳ | رتبه مساحت = ۱۷۲ام | درصد آبها = ناچیز | سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۸ (میلادی)|۲۰۰۸]] | جمعیت = ۵۰۳٬۰۰۰ | رتبه جمعیت = ۱۶۵ام | تراکم جمعیت = ۱۲۶ | رتبه تراکم جمعیت = ۷۹ام | سال تولید ناخالص داخلی = | تولید ناخالص داخلی = | رتبه تولید ناخالص داخلی = | سرانه تولید ناخالص داخلی = | رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = | سال شاخص توسعه انسانی = | شاخص توسعه انسانی = | رتبه شاخص توسعه انسانی = | وضع شاخص توسعه انسانی = | واحد پول = [[ایسکودو]]| کد واحد پول = CVE | منطقه زمانی = CVT | منطقه زمانی تابستانی = DST | utc = -1| dst = -1| کد بین‌المللی خودرو = | دامنه اینترنتی = [[CV]] | پیش‌شماره تلفنی = ۲۳۸ | }} '''کیپ ورد''' اتا جزیره‌یی کشوری هسته که [[اطلس اوقیانوس]] ِشمال دَره و ونه شرقی وَر [[آفریقا]]یِ سواحل جه رِسِنه. ونه نیشتگا (=پایتخت) [[پرایا]] هسته. == تاریخ == [[پرونده:Flag of Portuguese Cape Verde (proposal).svg|راست|150px|بندانگشتی|کولونی ِپرچم]] تا سال [[۱۴۵۶ (میلادی)|۱۴۵۶]] کیپ ورد دله هِچکی زندگی نَکارده و این گادِر بی‌یه که پرتغالیون وه ره کشف هاکردنه. این جزیره سال [[۱۴۹۵ (میلادی)|۱۴۹۵]] بعنوان [[پرتغال امپراتوری]] ِاتا قسمت دربمو. ونه مردم هَنتا پرتغالیون و آفریقایی‌تبارون ِتِبار جه هستنه. برده‌ئون ِتجارت این منطقه دله خله اهمیت داشته و تا سال [[۱۸۷۶ (میلادی)|۱۸۷۶]] مهمترین اقتصادی فعالیتون جه بی‌یه. قرن بیستم گادِر هم کشتی‌رانی ِصنعت رونق پیدا هاکرده. [[پرونده:Flag of Cape Verde (1975–1992).svg|بندانگشتی|راست|150px|۱۹۷۵-۱۹۹۲]] تا سال [[۱۹۵۱ (میلادی)|۱۹۵۱]] پرتغال ِمستعمره یا کولونی بی‌یه و این سال اتا ماوراء بحاری استان بگردسته، سال [[۱۹۶۱ (میلادی)|۱۹۶۱]] پرتغال تموم کیپ‌وردِ مردمون ره تابعیت هِدا. استقلال خائون این گادِر این منطقه دله رَم و روش دَکِتنه. وشون ِرهبری ره «''آفریقایی حزب، [[بیسائو گینه]] و کیپ ورد استقلال وسّه''» که اختصاراً وه ره PAIGC گاتنه، بعهده داشته و سال [[۱۹۵۶ (میلادی)|۱۹۵۶]] جه بساته بیّه. اتا کودتا سال [[۱۹۷۴ (میلادی)|۱۹۷۴]] پرتغال دله انجام بیّه که باعث بیّه این کشور شه کولونی‌ئون ره از دَس هاده و کیپ ورد استقلال پیدا هاکنه. این کشور [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] پرتغال جه رسماً سیوا بیّه. =نژاد مردمی= این کشور دله ۷۱٪ ِنژاد کریول (دِ رگه اسپه-سیو)، ۲۸ ٪ سیو یا آفریقایی‌تبار و ۱ ٪ هم اسپه و اروپایی‌تبار هستنه.مردمِ ۹۱ ٪ دین [[کاتولیک]] و ۹ ٪ [[پروتستان]] هسته. [[رسمی زوون]] کیپ ورد دله [[پرتغالی]] هسته ولی [[کریولو]] (Crioulo) هم خله رایج هسته و مردمون ونجه هم گپ زنّه. کریولو اتا تلفیقی زوون هسته که پرتغالی و آفریقایی زوونون ِقاطی بیّن جه بساته بیّه. {{-}} == جغرافیا== [[پرونده:Cape Verde in its region.svg|400px|چپ|thumb]] این کشور اتا [[مجمع الجزایر]] هسته و غربی [[آفریقا]] دله جا گیرنه. ونه دور تا دور [[اطلس اوقیانوس]] جه محاصروئه و ونه شرقی دریائون [[سنگال]] جه نزدیکه. پرایا گتترین شهر و [[نیشتنگا]] هسته و ۱۲۴٬۶۶۱ نفر جمعیت دانه. کیپ ورد ِگتی ۴٬۰۳۳ کیلومتر مربع و ونه جمعیت ۵۰۳٬۰۰۰ نفر هسته. کیپ ورد ِمهمترین شهرون میندلو با ۷۰٬۶۱۱ نفر جمعیت و سائو فیلیپه با ۲۷٬۸۲۶ نفر جمعیت هستنه. اونجه‌یِ آب-هوا نسبتاً معتدل، گرم، خشکِ تابستون و کم وارش هسته. کیپ ورد بنه خله شیب‌دار، ناهموار، کوهستونی و تشفشونی هسته. بلندترین نقطه کیپ ورد دله [[مونت فوگو]] (Mount Fogo) ۲۸۲۹ متر ارتفاع جه هسته. === مهم شهرون === {| class="wikiclass" style="width:40em;" |- ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ترتیب ! align=center style="background:#B3B7FF;" | شهر ! align=center style="background:#B3B7FF;" | جمعیت (۲۰۰۵) ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ناحیه |- style="background:#f0f0f0;" || ۱ || [[پرایا]] || ۱۱۳٫۳۶۴ || پرایا |- style="background:#f0f0f0;" || ۲ || [[میندلو]] || ۷۰٫۶۱۱ || سائو ویسنته |- style="background:#f0f0f0;" || ۳ || [[سانتا ماریا]] || ۱۷٫۲۳۱ || سال |-style="background:#f0f0f0;" || ۴ || [[پدرا بادژو]] || ۹٫۴۸۸ || سانتاکروز |-style="background:#f0f0f0;" || ۵ || [[سائو فیلیپه]] || ۸٫۱۸۹ || سائو فیلیپه |-style="background:#f0f0f0;" || ۶ || [[آسومادا]] || ۷٫۹۲۷ || سانتا کاترینا |-style="background:#f0f0f0;" || ۷ || [[تارافال]] || ۶٫۴۶۳ || تارافال |-style="background:#f0f0f0;" || ۸ || [[اسپارگوس]] || ۶٫۱۷۳ || سال |} === تقسیمات === [[پرونده:Topographic map of Cape Verde-en.svg|470px|چپ|thumb]] [[پرونده:Cv map mun num.gif|چپ|420px]] کیپ ورد ۱۷ بخش دانه: {| class="wikitable" |- ! شماره !جزیره ! |- | |rowspan=3| سانتو آنتائو |ریبیرا گرانده |- | | پل |- | |پورتو نووو |- | |سائو ویسنته | |- | |rowspan=2| سائو نیکولائو Sao Nicolau |ریبیرا براوا |- |۱۸ |تارافال د سائو نیکولائو |- | |سائو ویسنته |rowspan=2| سائو ویسنته |- | | سانتا لوئیزا |- |۱۶ |سال Sal |سال |- |۱۵ |بوآ ویشتا Boa Vista |بوآ ویشتا |} * ۱۴-مایو * -۱۷ریبیرا براوا {| class="wikitable" |- ! شماره ! !جزیره |- |۱ |تارافال |rowspan=9| |- |۲ |سائو میگوئل Sao Miguel |- |۳ |سائو سالوادور دو موندا |- |۴ |سانتا کروز Santa Cruz |- |۵ |سائو دومینگوس Sao Domingos |- |۶ |پرایا Praia |- |۷ |ریبیرا گرانده د سانتیاگو Ribeira Grande |- |۸ |سائو لورنسو دوس اوگئوس |- |۹ |سانتا کاتارینا |- |۱۰ |براوا |براوا Brava |- |۱۱ |سائو فیلیپه Sao Filipe |rowspan=3| فوگو |- |۱۲ |سانتا کاتارینا دو فوگو Santa Catarina |- |۱۳ |موستئیروس Mosteiros |- |۱۹ |سائو ویسنته{{سخ}}Sao Vicente | |- |۲۰ |پورتو نووو Porto Novo |rowspan=3| سانتو آنتائو |- |۲۱ |ریبیرا گرانده |- |۲۲ | پل Paul |} == منابع == {{ویکی‌تلمبار|Cabo Verde}} * انگلیسی ویکی‌پدیا {{پانویس|۲|چپ‌چین=بله}} {{آفریقا اتحادیه}} [[رج:کیپ ورد| ]] [[رج:آفریقا اتحادیه]] [[رج:پرتغال قدیمی مستعمرات]] [[رج:پرتغالی‌زوون کشورون]] [[رج:آفریقایی کشورون]] [[رج:مجمع‌الجزایر]] tnb7jylqo3y7ix96dg4o2j0u94i4kvx 329193 329192 2026-06-28T14:31:24Z محک 1023 اونچی که [[Special:Contributions/~2026-37283-39|~2026-37283-39]] ([[User talk:~2026-37283-39|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه. 149310 wikitext text/x-wiki {{Coord|15|06|40|N|23|37|00|W|display=title}} {{جعبه اطلاعات کشور| نام اصلی =''República de Cabo Verde'' | مازرونی رسمی نوم= کیپ ورد ِجمهوری | نام عادی = کیپ ورد | تصویر پرچم =Flag of Cape Verde.svg | تصویر نشان ملی =Coat_of_arms_of_Cape_Verde.svg| شعار ملی=صلح، کار، وطن| سرود ملی = آزادی ِسرود | نقشه = Location_Cape_Verde_AU_Africa.svg| پایتخت = [[پرایا]] |latd=14 |latm=55 |latNS=N |longd=23 |longm=31 |longEW=W| بزرگ‌ترین شهر =پرایا| زبان رسمی = [[پرتغالی]] | نوع حکومت = [[جمهوری]] | نوع حاکمان = • رئیس جمهور{{سخ}}• نخست وزیر | نام حاکمان = [[خورخه کارلوس فونسکا]]{{سخ}}[[خوزه ماریا نوس]] | نحوه تشکیل = استقلال | موارد منجر به تشکیل = [[پرتغال]] جه| تاریخ تشکیل = [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] | مساحت = ۴٬۰۳۳ | رتبه مساحت = ۱۷۲ام | درصد آبها = ناچیز | سال براورد جمعیت = [[۲۰۰۸ (میلادی)|۲۰۰۸]] | جمعیت = ۵۰۳٬۰۰۰ | رتبه جمعیت = ۱۶۵ام | تراکم جمعیت = ۱۲۶ | رتبه تراکم جمعیت = ۷۹ام | سال تولید ناخالص داخلی = | تولید ناخالص داخلی = | رتبه تولید ناخالص داخلی = | سرانه تولید ناخالص داخلی = | رتبه سرانه تولید ناخالص داخلی = | سال شاخص توسعه انسانی = | شاخص توسعه انسانی = | رتبه شاخص توسعه انسانی = | وضع شاخص توسعه انسانی = | واحد پول = [[ایسکودو]]| کد واحد پول = CVE | منطقه زمانی = CVT | منطقه زمانی تابستانی = DST | utc = -1| dst = -1| کد بین‌المللی خودرو = | دامنه اینترنتی = [[CV]] | پیش‌شماره تلفنی = ۲۳۸ | }} '''کیپ ورد''' اتا جزیره‌یی کشوری هسته که [[اطلس اوقیانوس]] ِشمال دَره و ونه شرقی وَر [[آفریقا]]یِ سواحل جه رِسِنه. ونه نیشتگا (=پایتخت) [[پرایا]] هسته. == تاریخ == [[پرونده:Flag of Portuguese Cape Verde (proposal).svg|راست|150px|بندانگشتی|کولونی ِپرچم]] تا سال [[۱۴۵۶ (میلادی)|۱۴۵۶]] کیپ ورد دله هِچکی زندگی نَکارده و این گادِر بی‌یه که پرتغالیون وه ره کشف هاکردنه. این جزیره سال [[۱۴۹۵ (میلادی)|۱۴۹۵]] بعنوان [[پرتغال امپراتوری]] ِاتا قسمت دربمو. ونه مردم هَنتا پرتغالیون و آفریقایی‌تبارون ِتِبار جه هستنه. برده‌ئون ِتجارت این منطقه دله خله اهمیت داشته و تا سال [[۱۸۷۶ (میلادی)|۱۸۷۶]] مهمترین اقتصادی فعالیتون جه بی‌یه. قرن بیستم گادِر هم کشتی‌رانی ِصنعت رونق پیدا هاکرده. [[پرونده:Flag of Cape Verde (1975–1992).svg|بندانگشتی|راست|150px|۱۹۷۵-۱۹۹۲]] تا سال [[۱۹۵۱ (میلادی)|۱۹۵۱]] پرتغال ِمستعمره یا کولونی بی‌یه و این سال اتا ماوراء بحاری استان بگردسته، سال [[۱۹۶۱ (میلادی)|۱۹۶۱]] پرتغال تموم کیپ‌وردِ مردمون ره تابعیت هِدا. استقلال خائون این گادِر این منطقه دله رَم و روش دَکِتنه. وشون ِرهبری ره «''آفریقایی حزب، [[بیسائو گینه]] و کیپ ورد استقلال وسّه''» که اختصاراً وه ره PAIGC گاتنه، بعهده داشته و سال [[۱۹۵۶ (میلادی)|۱۹۵۶]] جه بساته بیّه. اتا کودتا سال [[۱۹۷۴ (میلادی)|۱۹۷۴]] پرتغال دله انجام بیّه که باعث بیّه این کشور شه کولونی‌ئون ره از دَس هاده و کیپ ورد استقلال پیدا هاکنه. این کشور [[۵ ژوئیه]] [[۱۹۷۵ (میلادی)|۱۹۷۵]] پرتغال جه رسماً سیوا بیّه. == مردمون == این کشور دله ۷۱٪ ِنژاد کریول (دِ رگه اسپه-سیو)، ۲۸ ٪ سیو یا آفریقایی‌تبار و ۱ ٪ هم اسپه و اروپایی‌تبار هستنه.مردمِ ۹۱ ٪ دین [[کاتولیک]] و ۹ ٪ [[پروتستان]] هسته. [[رسمی زوون]] کیپ ورد دله [[پرتغالی]] هسته ولی [[کریولو]] (Crioulo) هم خله رایج هسته و مردمون ونجه هم گپ زنّه. کریولو اتا تلفیقی زوون هسته که پرتغالی و آفریقایی زوونون ِقاطی بیّن جه بساته بیّه. {{-}} == جوغرافی == [[پرونده:Cape Verde in its region.svg|400px|چپ|thumb]] این کشور اتا [[مجمع الجزایر]] هسته و غربی [[آفریقا]] دله جا گیرنه. ونه دور تا دور [[اطلس اوقیانوس]] جه محاصروئه و ونه شرقی دریائون [[سنگال]] جه نزدیکه. پرایا گتترین شهر و [[نیشتنگا]] هسته و ۱۲۴٬۶۶۱ نفر جمعیت دانه. کیپ ورد ِگتی ۴٬۰۳۳ کیلومتر مربع و ونه جمعیت ۵۰۳٬۰۰۰ نفر هسته. کیپ ورد ِمهمترین شهرون میندلو با ۷۰٬۶۱۱ نفر جمعیت و سائو فیلیپه با ۲۷٬۸۲۶ نفر جمعیت هستنه. اونجه‌یِ آب-هوا نسبتاً معتدل، گرم، خشکِ تابستون و کم وارش هسته. کیپ ورد بنه خله شیب‌دار، ناهموار، کوهستونی و تشفشونی هسته. بلندترین نقطه کیپ ورد دله [[مونت فوگو]] (Mount Fogo) ۲۸۲۹ متر ارتفاع جه هسته. === مهم شهرون === {| class="wikiclass" style="width:40em;" |- ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ترتیب ! align=center style="background:#B3B7FF;" | شهر ! align=center style="background:#B3B7FF;" | جمعیت (۲۰۰۵) ! align=center style="background:#B3B7FF;" | ناحیه |- style="background:#f0f0f0;" || ۱ || [[پرایا]] || ۱۱۳٫۳۶۴ || پرایا |- style="background:#f0f0f0;" || ۲ || [[میندلو]] || ۷۰٫۶۱۱ || سائو ویسنته |- style="background:#f0f0f0;" || ۳ || [[سانتا ماریا]] || ۱۷٫۲۳۱ || سال |-style="background:#f0f0f0;" || ۴ || [[پدرا بادژو]] || ۹٫۴۸۸ || سانتاکروز |-style="background:#f0f0f0;" || ۵ || [[سائو فیلیپه]] || ۸٫۱۸۹ || سائو فیلیپه |-style="background:#f0f0f0;" || ۶ || [[آسومادا]] || ۷٫۹۲۷ || سانتا کاترینا |-style="background:#f0f0f0;" || ۷ || [[تارافال]] || ۶٫۴۶۳ || تارافال |-style="background:#f0f0f0;" || ۸ || [[اسپارگوس]] || ۶٫۱۷۳ || سال |} === تقسیمات === [[پرونده:Topographic map of Cape Verde-en.svg|470px|چپ|thumb]] [[پرونده:Cv map mun num.gif|چپ|420px]] کیپ ورد ۱۷ بخش دانه: {| class="wikitable" |- ! شماره !جزیره ! |- | |rowspan=3| سانتو آنتائو |ریبیرا گرانده |- | | پل |- | |پورتو نووو |- | |سائو ویسنته | |- | |rowspan=2| سائو نیکولائو Sao Nicolau |ریبیرا براوا |- |۱۸ |تارافال د سائو نیکولائو |- | |سائو ویسنته |rowspan=2| سائو ویسنته |- | | سانتا لوئیزا |- |۱۶ |سال Sal |سال |- |۱۵ |بوآ ویشتا Boa Vista |بوآ ویشتا |} * ۱۴-مایو * -۱۷ریبیرا براوا {| class="wikitable" |- ! شماره ! !جزیره |- |۱ |تارافال |rowspan=9| |- |۲ |سائو میگوئل Sao Miguel |- |۳ |سائو سالوادور دو موندا |- |۴ |سانتا کروز Santa Cruz |- |۵ |سائو دومینگوس Sao Domingos |- |۶ |پرایا Praia |- |۷ |ریبیرا گرانده د سانتیاگو Ribeira Grande |- |۸ |سائو لورنسو دوس اوگئوس |- |۹ |سانتا کاتارینا |- |۱۰ |براوا |براوا Brava |- |۱۱ |سائو فیلیپه Sao Filipe |rowspan=3| فوگو |- |۱۲ |سانتا کاتارینا دو فوگو Santa Catarina |- |۱۳ |موستئیروس Mosteiros |- |۱۹ |سائو ویسنته{{سخ}}Sao Vicente | |- |۲۰ |پورتو نووو Porto Novo |rowspan=3| سانتو آنتائو |- |۲۱ |ریبیرا گرانده |- |۲۲ | پل Paul |} == منابع == {{ویکی‌تلمبار|Cabo Verde}} * انگلیسی ویکی‌پدیا {{پانویس|۲|چپ‌چین=بله}} {{آفریقا اتحادیه}} [[رج:کیپ ورد| ]] [[رج:آفریقا اتحادیه]] [[رج:پرتغال قدیمی مستعمرات]] [[رج:پرتغالی‌زوون کشورون]] [[رج:آفریقایی کشورون]] [[رج:مجمع‌الجزایر]] 1bb8qw27xdqijuncnroqzuorkkajgcm 0 4075 329207 10960 2026-06-28T15:49:36Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[۳ مرداد]] دله 329207 wikitext text/x-wiki #بور [[۳ مرداد]] nyywztyfo1frscdzid74nxts5moe8js 0 4301 329210 287775 2026-06-28T15:53:05Z محک 1023 329210 wikitext text/x-wiki {{coord|39.6553|N|44.8034|E |format=dms}} {{صندخ/کوه}} [[پرونده:Ararat PIA03399 modest.jpg|500px|بندانگشتی|چپ|گتِ آرارات (وسط) و پچوکِ آرارات (چپ)]] ''' آرارات''' ([[ترکی]] جه: ''Ağrı Dağı''، [[ارمنی]] جه: ''Արարատ''، [[کوردی]] جه: ''Çiyayê Ararat'' و یا ''Çiyayê Agirî'') اتا کوه نوم هسه که [[ارمنستون]] رشته کوه شنه و [[ترکیه]] دله ونه ِباخی دمباله دانّه. ونه بلندی ۵۱۶۵ متر هسه. {{-}} == نگارخنه == <gallery> File:Ararat_3d_version_1.gif|اتا سه بعدی انیمیشن، آرارات جه File:Ararat by Victor Vardanyan.jpg File:Ararat Khor Virap.JPG File:Ararat view from plane under Naxicivan Sharur.jpg File:NEO ararat big.jpg Khor Virap Monastery and Mount Ararat, Armenia.jpg|آرارات کوهون که [[ارمنستون]] ِ[[خورویراپ]] پَلی جه میّن هستنه </gallery> == منابع == {{په‌نویس}} {{تلمبار-رج|Mount Ararat}} * فارسی ویکی‌پدیا * [https://web.archive.org/web/20090427170118/http://www.ararattrek.com/photos/araratphotos/ Ararat Photos] [[رج:کوهون]] [[رج:ترکیه جوغرافی]] [[رج:ارمنستون]] ltaf2w4xql47rh6vsd25qywiwysywjb 0 4304 329219 110046 2026-06-28T16:04:31Z محک 1023 329219 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''البروس''' اتا کوه نوم هسه که [[قفقاز]] رشته کوه شنه و [[ارمنستون]] دله دره. ونه بلندی ۵۶۳۳ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:ارمنستون جوغرافی]] t4158td4je6zgfsfpzl6vf2ow7gy04o 329220 329219 2026-06-28T16:05:00Z محک 1023 329220 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''البروس''' اتا کوه نوم هسه که [[قفقاز]] رشته کوه شنه و [[روسیه]] دله دره. ونه بلندی ۵۶۳۳ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:روسیه جوغرافی]] hbi8yfd1cwh7i28owffcnviofuhbpz1 0 4305 329221 156601 2026-06-28T16:05:37Z محک 1023 329221 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''انیکاهواسی ''' کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کوه شٮنه و [[آرجانتین]] و [[شیلی]] دله دره.ونه بلنّی ۶۵۱۵ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:آرژانتین جوغرافی]] [[رج:شیلی جوغرافی]] 7col0sbulsgswm2ngg7oh9jvk1mknvj 0 4306 329222 156602 2026-06-28T16:06:02Z محک 1023 329222 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' اواسکاران''' کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شٮنه و [[پرو]] دله دره. ونه بلنّی ۶۷۶۸ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:پرو جوغرافی]] sgkem9g4uhn7qrc3xgj2ipiyviiboul 0 4307 329224 156608 2026-06-28T16:06:59Z محک 1023 329224 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' اوچوس دل سالادو''' کوه نوم هسه که [[اند]] رشته کو شٮنه و [[آرجانتین]] و [[شیلی]] دله دره. ونه بلنّی ۶۹۰۸ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:آرژانتین جوغرافی]] [[رج:شیلی جوغرافی]] 7ekz80vqjq0embnnwat9lshi5zvde09 0 4308 329215 136553 2026-06-28T15:58:28Z محک 1023 329215 wikitext text/x-wiki {{coord|۲۷|۵۹|۱۷|N|۸۶|۵۵|۳۱|E}} {{صندخ/کوه |عکس= Everest kalapatthar crop.jpg |جیرنویس=ونه قله که جهون ِچاچ حیساب وونه. }} '''اورست ''' یا '''ساگارماتا''' ''(सगरमाथा که ونه معنی وونه آسمون ِسر)'' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته‌کوه شنه و [[نپال]] و [[تبت]] میون دره. ونه بلندی ۸۸۴۸ متر هسه و جهون دله گت‌ترین کوه هسته. == منابع == {{انبار-رده|Mount Everest}} * Wikipedia contributors, «Mount Everest,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mount_Everest&oldid=192088967 (accessed February ۱۹, ۲۰۰۸). {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] bybka82zkkh9huiswevmilncg5g3sfl 0 4309 329223 156606 2026-06-28T16:06:29Z محک 1023 329223 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''اوری رایا ''' کوه نوم هسه که [[سیرامادره]] رشته کو شٮنه و [[مکزیک]] دله دره. ونه بلنّی ۵۷۰۰ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:مکزیک جوغرافی]] sno9jsjrpygq4cprddo1eqapxzael6j 0 4310 329212 156665 2026-06-28T15:54:26Z محک 1023 329212 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' ایستانی''' یا '''استنلی '''کوه نوم هسه که [[روون روزی]] رشته کو شنه و [[اوگاندا]] و [[زئیر]] سامون‌سر دره. ونه بلندی ۵۱۰۹ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:اوگاندا]] [[رج:زئیر]] 1wgaxlj8ny3ifzvozksv55zfa0r7m4f 0 4311 329226 156668 2026-06-28T16:07:46Z محک 1023 329226 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه |عکس= Cerro Bonete Chico.jpg|}} '''بونت ''' کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شٮنه و [[آرجانتین]] دله دره. ونه بلنّی ۶۷۷۰ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:آرژانتین جوغرافی]] 7cgrx4oruepfccckdqz7z8o8feeo8a3 0 4312 329227 156669 2026-06-28T16:08:01Z محک 1023 329227 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''تاتلاموی''' اتا کوه نوم هسه که [[همیالیا]] رشته کوه شٮنه و [[هند]] دله دره. ونه بلندی ۷۶۹۳ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:هند جوغرافی]] 4o2ayrxx97srwre0v9vuw4ln5yyellv 329228 329227 2026-06-28T16:10:26Z محک 1023 محک صفحهٔ [[تاتلاموی]] را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به [[ساتوپانت]] منتقل کرد: چنین کوهی وجود ندارنه! 329227 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''تاتلاموی''' اتا کوه نوم هسه که [[همیالیا]] رشته کوه شٮنه و [[هند]] دله دره. ونه بلندی ۷۶۹۳ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:هند جوغرافی]] 4o2ayrxx97srwre0v9vuw4ln5yyellv 329229 329228 2026-06-28T16:10:42Z محک 1023 329229 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''ساتوپانت''' اتا کوه نوم هسه که [[همیالیا]] رشته کوه شٮنه و [[هند]] دله دره. ونه بلندی ۷۶۹۳ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:هند جوغرافی]] 4cqn28v6jezkypzj7m2l6okgu3utrap 329230 329229 2026-06-28T16:11:19Z محک 1023 329230 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''ساتوپانت''' اتا کوه نوم هسه که [[همیالیا]] رشته کوه شٮنه و [[هند]] دله دره. ونه بلندی هفت هزار متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:هند جوغرافی]] sntkk8hwu9zp8irxu9mcj184mhx9cby 0 4313 329231 156670 2026-06-28T16:11:35Z محک 1023 329231 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''تفتان ''' کوه نوم هسه که [[ایران]] دله دره.ونه بلندی ۴۰۴۲ متر هسه. == منابع == [[رده:کوهون]] [[رج:ایران جوغرافی]] tne9hpb81jcxlwolgiadynn5pgewhp3 0 4314 329232 156671 2026-06-28T16:12:51Z محک 1023 329232 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''توریج میبر ''' (Tirich Mir) کوه نوم هسه که [[هندوکوش]] رشته کو شٮنه و [[پاکستان]] دله دره. ونه بلندی ۷۵۷۰ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:پاکستون]] 06v080mhk3xy8wiyk812cwo95tagsuz 329233 329232 2026-06-28T16:13:40Z محک 1023 کارور محک، [[توريج ميبر]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[تیريچ مير]] دله 329232 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''توریج میبر ''' (Tirich Mir) کوه نوم هسه که [[هندوکوش]] رشته کو شٮنه و [[پاکستان]] دله دره. ونه بلندی ۷۵۷۰ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:پاکستون]] 06v080mhk3xy8wiyk812cwo95tagsuz 0 4315 329235 156672 2026-06-28T16:14:19Z محک 1023 329235 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' دنا''' کوه نوم هسه که [[زاگرس]] رشته کو شەنه و [[ایران]] دله دره. ونه بلندی ۴۲۷۶ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:ایران جوغرافی]] 9nnaxwwlqu1mvy5vhuf4xrnmg4cru5t 0 4316 329217 328054 2026-06-28T16:00:10Z محک 1023 329217 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه |عکس= Damavand in winter.jpg| |جیرنویس= دماوند کوه ِتِک }} '''دِماوَند''' اتا کوه هسته که [[مازرون]] دله دره که ایران گت‌ترین کوه و خاورمیونه گت‌ترین [[تش فشون|تشفشون]] و آسیایِ گت‌ترین بٮستا تشفشونی [[چکل]] بشناسی وانه.<ref name="nasa" /> این کوه [[البرز|البرز رشته‌کوه]] میونه کته و مازرون جنوب دله و [[لاریجان بخش]]، [[آمل شهرستان|آمل شهرستون]] درون قرار دانّه.<ref>مسعود نصرتی، ۱۵</ref> اینتا قله که از نظر تقسیمات کشوری مازرون دله دره،<ref name="mountainzone"/> صاف و آفتابی هوا دله تهرون، ورامین و قم و همینتی مازرون دریای سواحل جه، وه ره بنشنه بدی‌یـِن.<ref>مسعود نصرتی، ۱۵</ref> [[رینه]]، این کوه ره نزدیکترین شهر هسته. دماوند ۱ میرمای ۱۵۱۹ تبری به عنوان ایران ِاولین طبيعی اثر ثبت بیّه. <ref> http://www.radiofarda.com/Article/2008/0721/f4_Damavand_mountain_national_heritage.html ثبت میلّی دماوند؛ راهی به سوی جهونی بیّن] (''رادیو فردا'')</ref> دماوند، ایران اساطیر دله هم مطرح هسته و ونه شوهرت ویشته از هرچی به خاطر اینه که [[ضحاک]] ره اونجه بند هکشینه.<ref>شاهنامهٔ فردوسی دله</ref> == جوغرافی== [[پرونده:MazandaranDamavand.PNG|thumb|left|250px|قرار بیتن دماوند روی نقشه [[مازرون]].]] ===ارتٮفاع=== منابع دماوند قایده ره هرکمین ات‌چی باتنه. درگاه ملی آمار رسماً ونه چکل بلندی ره ۵٬۶۱۰ مٮتر ثبت هاکرده.<ref>{{یادکرد وب|نشانی = http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci/sci.negahbeiran/sci.Land|عنوان = نگاهی به ایران؛ سرزمین و حکومت|ناشر = درگاه ملی آمار|تاریخ بدی‌ین= ۱۸ آوریل ۲۰۰۷}}</ref><!-- که با عدد به دست بیمو از طریق نقشه‌برداری ماهواره‌ئی موطابقت دانّه-->؛ علوم زمینِ پایگاه و [[ناسا]]یِ رصدخنه ونه إرتٮفاع ره ۵٬۶۷۰ مٮتر<ref name="ngdir" /><ref name="nasa"/> و ۵٬۶۷۱ مٮتر باتنه<ref name="mountainzone"/>. اتا آلمانی زمین‌شناس گنه دماوند «خالص ارتٮفاع» یعنی پایه جه تا چکل، ۴۷۰۰ مٮتر وونه و [[اورست]] جه ویشتر هسته. دماوند و [[کلیمانجارو]] دنیایِ گت‌ترین تک-تینار چکل هستنه. <ref>ر. ک. [http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 World peaks]</ref> === فاصله از شهرهای نزدیک === این قوله ۶۹ کیلومیتری شومال شرقی تهرون، ۶۲ کیلومیتری غرب آمل و ۲۶ کیلومیتری شومال شهر دماوند دله دره.<ref>مسعود نصرتی،۱۵</ref> ===کوهستون=== قوله دماوند شرق کوهستون البرز مرکزی دله (مازرون) از رشته کوئ البرز قرار دانّه. قولّه‌ئون موجاور وه ورارو ، سه سنگ ، زرد ِگل و میون‌رود هستنه.ref>[https://web.archive.org/web/20090429170946/http://www.koohayealborz.blogfa.com/ کوه‌ئون البرز]</ref> {{البرز مرکزی}} ===عکسای ماهواره‌ئی=== موقعيت جوغرافیائی کوه البرز عکسای ماهواره‌ئی "ناسا" دماوند ِجه: <center> <gallery> Image:Damavand1.jpg|در تاريخ 2000/07/27 Image:Damavand3n.jpg|در تاريخ Image:Damavand11.jpg|در تاريخ 2002/08/09 </gallery> </center> == ئو و هوا == ===دما=== حداقل دِمای هوا ارتیفاع‌ئون دماوند دله تا ۶۰ درجه زیرصفر (زمستون دله) و تا اتا دِ درجه زیر صفر (تابستون دله) پایین اِنِه. ===وا=== سرعت توفان دماوند دله بعضی وختا از ۱۵۰ کیلومیتر ساعت دله جه گوذنه. سرعت وا کوهپایه‌ئون دله ات زمون به هِفتاد کیلومیتر ساعت دله جه رَسنه. ویشته وائون غرب و شومال غربی جه زنّه. ===وارش=== میونگین وارش ارتیفاع‌ئون دله ۱۴۰۰ میلی‌میتر سال دله هسته و وارش ارتیفاعای دله معمولاً به صورت ورف هسته. ===فشار هوا=== فیشار هوا دماوند دله نیصف فیشار سطح دریا دله هسته. == تشفشون == [[پرونده:Damavand Fumarole.JPG|انگشتدان|300px |فوران گوگرد از نزدیک قلهٔ دماوند]] دماوند اتا کوه تشفشونی مطبق<ref>{{انگلیسی|stratovolcano}}</ref>^*هسته <ref>{{یادکرد وب|نشانی =http://www.dur.ac.uk/j.p.davidson/damavand.html |عنوان = تشفشون دماوند|زوون=انگلیسی|تاریخ بدی‌ین= ۲۱ آوریل ۲۰۰۷}}</ref> که ویشته دورون چاروم زمین‌شیناسی موسوم به دورون "هولوسین" تشکیل بیه و نسبتاً جوون هسته. <ref>{{یادکرد وب|نشانی =http://www.parstimes.com/spaceimages/mt_damavand.html|عنوان = کوه دماوند|ناشر = وب‌گاه Pars Times|تاریخ بدی‌ین= ۲۱ آوریل ۲۰۰۷}}</ref> فعالیتای تش‌فشونی این کوه در حال حاضر محدود به "تصعید" گازای گوگردی هسته.<ref>{{یادکرد وب|نش.نی =http://www2.irna.ir/fa/news/view/menu-152/8601252768191615.htm|ع.نوان=یک مسؤول: علت تغییر رفتار قله دماوند در دست تحقیق هسته|ناشر=[[ایرنا]]|تاریخ بازدید = ۲۱ آوریل ۲۰۰۷}}</ref> آخرین فعالیتای تشفشونی این کوه مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل بی‌یه.<ref name="ngdir">{{یادکرد وب|نشانی =http://www.ngdir.ir/GeoportalInfo SubjectInfoDetail.asp?PID=687&index=-1|عنوان= اطلس زمین‌شیناسی راه‌ئون|زوون=انگلیسی|ناشر = پایگاه میلی داده‌ای علوم زمین|تاریخ بدی‌ین= ۲۱ آوریل ۲۰۰۷} </ref> دماوند اتا[[بخاته تشفشون]]‌ هسته که ایمکان فعال بیّن دِبارع وه وجود دانّه. <ref>[https://web.archive.org/web/20070523225924/http://www.hamshahri.net/News/?id=20843 گوزارش موطالعه تشفشون دماوند]</ref> برخی از سالا دله از جومله سال ۱۳۸۶، [[دی]] و [[بخار]]ایی قله جه خارج بیّه که بعضی از شاهدا وه ره گوائی به فعال بیّن این تشفشون دونّه. اما به حقیقت سالایی که خله وارش زنده ، با فرو بوردن ئو به درون قله و بخاردن با سنگای داغ، جریونی از بخار ئو دهونه قوله جه بیرون اِنه و همینتی به نظر رسنه که فعالیتای تشفشونی صورت بَیته.<ref name="etemad" />قطر دهونه این آتشفشان در حدود ۴۰۰ میتر هسته<ref>[https://web.archive.org/web/20081222145309/http://www.gsi.ir/Science/Lang_fa/Page_01-01-36-01/content.html سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی ایران]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20090727234823/http://www.afarineshdaily.ir/afarinesh/Article.aspx?AID=4456 روزنامه آفرینش</ref> که دریاچه‌ئی یخ جه وه ره دپوشنی‌یه. ‏<ref name="etemad">شیرآقایی، روزنامه اعتماد</ref> همینتی نشونه‌ئون از وجود دهونه‌ئون قدیمی پهلوای جنوبی و شومالی کوه دله مئلومه<ref name="etemad" /> == ونه نومون و ریشه‌شناسی وشون == ایسم ''دماوند'' به 2شیکل مشهوره ''دماوند'' و ''دنباوند'' .<ref>مازرونی شهید ۳۳۰</ref>{{رچ}}<ref name="mosahab"/> حتی بعضی مآخذ دله هردِتا ره بنویشتنه.<ref>برای نمونه در ''[[ویس و رامین]]'' {{ب|تو گفتی بود دشت نهاوند|ز بس جنگ‌آوران کوه دماوند}}(فخرالدین اسعد گرگانی ۶۲) و «درم با بند و ویس از بند رفتست / مگر امشب به دنباوند رفتست» (فخرالدین اسعد گرگانی ۲۱۴)</ref> صورت دیگه‌‌ای که از نوم این کوه بشناسته بیّه '''دباوند''' هسته.<ref>دهخدا ۲۲۱</ref> اینتا کوه ره با نوم‌ئون کاملاً متفاوت "بیکنی" و "جبل لاجورد" هم ثبت هکردنه.<ref>دهخدا ۲۲۱</ref> «نوم دماوند [[تورات]] دله بموئه و صورت کهن "آشوری" وه «''بیکن''» هسته (ری باستون ۲/۶۴۲)»<ref>محمدجعفر یاحقی، ۱۹۶</ref> در مورد دلیل نوم‌گوذاری دماوند [[فرهنگ معین]] دله بیموئه: «دم (دمه، دی) + اوند = وند؛ چیزی که دمه و دی و بخار (تشفشون) دانّه»<ref>معین ۵۳۶</ref> <!--در منابع مختلف همین نظر کم‌وبیش نقل شده‌است در [[لغت‌نامه دهخدا]] علاوه بر آن به نقل از فهرست ''ابن ندیم'' بیموئه:«کوئی هسته مشهور و درون اتا دِتا منزل فاصله از [[ری]] و شرق ری و اصل در آن دنیاآوند هسته، یعنی ظرف دنیا، چه پارسی دله ‎آوند به معنی ظرف هسته»<ref>دهخدا ۲۲۱</ref>--> [[کسروی]] درباره‌ٔ نوم‌گوذاری ''دماوند'' یا ''دنباوند'' نظر کاملاً موتفاوتی دانّه.<ref>وه این نظر ره ۱۳۰۴ مقاله‌ئی به ایسم «نهاوند-دماوند» دله که ''آینده'' دله مونتشر بیّه ابراز داشته.</ref>^*. وه با استدلالایی نسبتاً پیچیده نوم‌گوذاری «نهاوند» و «دماوند» ره مرتبط دونده و نویسنه «زوونای قدیمی دله «نها» یعنی پیش و «دما» به‌ضم دال به‌معنی دمباله بی‌یه،...»<ref>کسروی ۲۶۵</ref> و «وند» ِدرباره هم نویسنه:««وندن» زوونای باستون ایران دله به‌معنای «نهادن» بی‌یه[...] اتا از معنائون «نهادن» واقع بیّن و هرسائن به‌جایی هسته.[...] و ناچار «وندن» هم همون معنی ره داشته و «وند» که ماضی وه هسته به‌معنی اتا جا استائن اموئه»<ref>کسروی ۲۶۷</ref> وه دمباله این بنویشته‌ئون نتیجه گنّه:«پس «نهاوند» یعنی شهر یا مَله جلویی و «دماوند» یعنی شهر یا مله‌ی استائه پشت ِسر.<ref>کسروی ۲۶۷</ref> == اسطوره == [[پرونده:Baysonghori Shahnameh 6 The tyrant Zahhak is nailed to the walls of a cave in Mount Damavand.jpg|thumb|200px|عکس بند دکشی‌یه بیّن ضحاک به دست [[فریدون]] شاهنومه بایسنقری دله]] دماوند اساطیر [[ایران]] دله جایگاه ویژه‌ئی دانّه. شهرت وه ویشته به این خاطره که فریدون اونجه ضحاک ره دمبدائه دماوند دله<ref>این مطلب خله جائون بنویشته هسته</ref>^* و ضحاک اونجه زندونی‌هسته تا آخرالزمون<ref> به بیون دقیق‌ته نزدیک به آخر هزارهٔ ''هوشیدرماه''</ref>^* که بند پاره وانه و بکاشتن خلق شروء وانه و آخرسری به دست ''گرشاسپ'' کشته شودبکاشته بونه.<ref>''بندهش'' ۱۴۲</ref> هنوز هم بعضی از ساکنین نزدیک این کوه باور دارنه که ضحاک دماوند دله زندونی هسته و اعتقاد دارنه که بعضی صدائونی که کوه دله جه انه ،ونه صدائه.<ref name="mosahab"/> ''تاریخ بلعمی'' دله جای گت بیّن [[کیومرث]] دماوند بئوته بیّه <ref>طبری [بلعمی] ۷۶</ref> و ونه ریکای قبر هم بئوتنه که اونجه هسته. با این تفصیل که چون فرزندش بکوشته بیّه خدا چائی به سر کوه درست هاکرده و کیومرث شه وچه ره اون چاه دله دفن هکرده. بلعمی سپس از ''مغان'' گانه که: کیومرث سر کوه تش روشن هکرده و تش دکته چاله‌ی دله و از اون روز تا امروز (روزگار بلعمی) ده پونزده بار تش زونه بیته و هوا دله تش دکارده و از مغان نقل کانده که این تش دیو ره ونه وچه جه دور کانده.<ref>طبری [بلعمی] ۷۷</ref> به بئوته تاریخ بلعمی [[جمشید]] به [[تبرستون]] به دماوند بی‌یه که سپاه ضحاک ون جه برسی‌یه. <ref>طبری [بلعمی] ۸۹</ref>. بنا به روایتی نبرد لشگر فریدون به سپاهسالاری ''کاوه آهنگر'' با ضحاک حوالی دماوند بی‌یه.<ref>طبری [بلمعی] ۹۹-۱۰۰: این روایت خلاف اون شاهنامه‌هسته که جای نبرد بیت‌المقدس بی‌یه.</ref>دماوند بار دیگه درگاه پادشائی [[منوچهر]] مطرح وانه؛ [[آرش کمانگیر]] ونه بالا جه تیر دمدنه تا ایران و توران ِسامون ره معلوم هکنه. <ref>طبری [بلعمی] ۲۴۱–۲۴۲</ref> بعدأ با پا بیتن اساطیر ''سامی'' ایران دله برخی شخصیتای این اساطیر هم با دماوند ارتباطات پیدا هکردنه. از جموله «عوام [...] معتقدنه که سلیمون‌بن داوود, اتا از دیوا ره که «صخر المارد» (سنگ سرکش) نوم داشته اون‌جه زندونی هکردنه. گانّه، به قلهٔ‌ دماوند، زمین هموار هسته و از چاهی که به فراز وه قرار دانّه، روشنی بیرون اِنه.»<ref>محمدجعفر یاحقی، ۱۹۶</ref> == ادبیات == اشعار ایرانی دله معمولاً ایسم دماوند درباره‌ی بند دکشی‌یه بیّن ضحاک. [[فردوسی]] [[شاهنومه]] دله اینتی داستون ره تعریف کانده:<ref>شاهنامه > فصل ۵ ضحاک > بخش ۹ به بند کشیده‌شدن ضحاک به دست فریدون</ref> {{شعر}} {{ب|برآن گونه ضحاک را بسته سخت|سوی شیرخوان برد بیدار بخت}} {{ب|همی راند او را به کوه اندرون|همی خواست کارد سرش را نگون}} {{ب|بیامد هم آنگه خجسته سروش|به خوبی یکی راز گفتش به گوش}} {{ب|که این بسته را تا '''دماوند کوه'''|بِبَر همچنان تازیان بی‌گروه}} {{پایان شعر}} [[اسدی طوسی]] ''گرشاسپ‌نومه'' دله که به پیروی از ''شاهنومه'' بئوته بیّه به این اسطوره اشاره کانده.<ref>«فریدون فرخ به گرز نبرد /ز ضحاک تازی برآورد گرد/ ببردش به کوه دماوند بست به جایش به تخت شهی برنشست» (اسدی طوسی، ۳۶۶)</ref> اشعار و منظومه‌ئون شاعرون دیگه ازجومله قصیده‌ئی از [[ناصرخسرو]]<ref>«ز بیدادی سمر گشته ست ضحاک /که گویند او به بند است در دماوند» (به نقل از علی‌اکبر دهخدا، ۲۲۱)</ref> منظومهٔ ''[[ویس و رامین]]'' <ref>«درم با بند و ویس از بند رفتست/مگر امشب به دنباوند رفتست/چرا رفتست کاو خود نامدارست چو ضحاکش هزاران پیشکارست» (فخرالدین اسعد گرگانی ۲۱۴–۲۱۵) </ref> از [[فخرالدین اسعد گرگانی]] و قصیده‌ای از [[خاقانی]] <ref>«اوست فریدون ظفر بلکه دماوند حلم / عالم ضحاک فعل بستهٔ چاهش سزد» (ترکیبات خاقانی در مدح رکن‌الدین ارسلان شاه بن طغرل)</ref> تلمیح این اسطوره دیده می‌شود. همینتی بعضیا ونه گت بی‌ین جه شعر بائوتنه.<ref>«دلی باید مه از کوه دماوند / که بشکیبد ز دیدار خداوند» (فخرالدین اسعد گرگانی ۳۴۳)</ref> قصیده ''دماوندیه'' اثر ''ملک الشعرای بهار'' اتا از چندین شعری هسته که در مورد دماوند بئوته بیّه. دماوندیه ابل وه در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی با این مطلع شروء بیّه: {{شعر}} {{ب|ای کوه سپیدسر، درخشان شو|مانند وزو، شراره افشان شو}} {{پایان شعر}} قصیدهٔ «دماوندیه دیّم» که سال ۱۳۰۱ توسط همین شاعر بئوته بیّه، از شعرون موعروفی هسته که دربارهٔ دماوند بئوته بیّه که چند بیت ابّلی وه اینتی هسته: {{شعر}} {{ب|ای [[دیو]] سپید پای در بند|ای گنبد گیتی ای دماوند}} {{ب|از پای به سر یکی کُلَه‌خود|ز آهن به میان یکی کمربند}} {{ب|تا چشم بشر نبیندت روی|بنهفته به ابر چهر دلبند}} {{پایان شعر}} == دماوند ِتاریخ == [[پرونده:Estakhri.jpg|250px|بندانگشتی|[[اصطخری]] نقشه، که ونه دله دماوند ره اتا گت مثلث جا دیاره.]] [[پرونده:House of pahlavi.gif|left|200px|thumb|زمون [[پهلوی]] ، تصویر کوه دماوند وسط نشون رسمی ایران قرار داشته.]] [[آشور]]یون این کوه ره '''معدن''' '''لاجورد''' گاتنه. البته وشون اشتباه کاردنه و سنگ لاجورد [[بدخشان]] جه اموئه. زمون تاخت و تاز آشوریا به ایران این کوه بخشی از حدود [[ماد دولت]] اشمارسته بی‌یه و متنای آشوری دله هم ونجه اشاره‌ بیّه. [[سارگون دیّم]] توی لشکرکشی خادش سرزمینا تا دماوند ره خراج‌گوزار خادش هکرد بی‌یه. زمون '''اسرحدون''' هم آشوریا تا پای کوه دماوند لشکر دکشینه.<ref>ا.م.دیاکونوف، ماد ِتاریخ، چاپ هفتم، انتشارات علمی فرنگی، صفحه ۲۴۳</ref>اما به‌پیشروی ایدامه ندائه چون دماوند و اون‌سوترش [[کویر لوت]] ره آخر دونیا دونسته.<ref>پیرنیا (جلد سیّم) ۱۸۰۹</ref> [[دیاکونوف]] سنت گوذاردن پیکر بمردگون توی کوه‌ئون ره آیین مغانی دونده که دامنه دماوند دله زندگی کاردنه و آیین خادشون ره به دیگه جائون ایران بوردنه.<ref>ا.م.دیاکونوف، ماد تاریخ، صفحه ۳۷۱</ref> دامنهٔ دماوند دله تعداد زیادی گور پیش از تاریخ وجود دانّه.<ref>ماکسیم سیرو، ۳۷</ref> سده هشتوم میلادی دله پای دماوند دژی دیّه که موبدی زرتشتی به نوم مَس‌مُغان و پیروونش ونه دله زندگی کاردنه و این دژ به فرمون '''المهدی خلیفه عباسی''' رِقِدبورده و مس‌مغان هم بکوشته‌ بیّه.<ref>محمد محمدی، ۵۱</ref> مس‌مغان (به عربی ''کبیرالمجوس'') لقب بزرگون [[کارنوندیون]] بی‌یه. <ref>ا.م.دیاکونوف،ماد تاریخ،صفحه ۳۴۷</ref> غازان خان،ایلخان مغول ۴ شعبان ۶۹۴ (هجری) لارِ دماوند دله به دست شیخ صدرالدین غسل‌ هکرده و مسلمون بیّه. <ref>مرتضی راوندی، تاریخ ایجتیمائی ایران، جلد دیّم، چاپ سیّم، صفحه ۳۰۹، بخش ''ایسلام بیاردن غازان خان''</ref> «در حدودالعالم آمده که ''ویمه'' و ''شلنبه'' دو شهرست از حدود کوه دنباوند و ونه دله بتابستان و زمستون سخت سرد بی‌یه و این کوه جه [[آهن]] دریاردنه.(حدودالعالم. ص ۱۴۷)»<ref>مازرونی شهید ۳۳۰</ref> دوران سلطنت [[پهلوی]] شائون از نقش دماوند و خارشید به عنوان نیماد ایران ایستیفاده بیّه.<ref> [http://4dw.net/royalark/Persia/Orders/pahlavi.htm نشون‌ئون خاندان سلطنتی پهلوی] '(وب‌گاه اطلاعاتی نشون ئون)'' </ref> == ادعای ثبت در میراث جهونی == فروردین ۱۳۸۷، خَوِرگوزاری‌ئون ایران بئوتنه یونسکو دماوند ره ثبت هکرده. این خَوِرا که از خَوِرگوزاری‌ئون گوناگون میثل خَوِرگوزاری فارس مونتشر بیّه که اون زمون، کوه دماوند ره به عنوان ابلین اثر طبیعی ایران که فهرست میراث طبیعی جهونی یونسکو به ثبت برسی‌یه معرفی هکردنه.<ref>[http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8701110051 خَوِرگوزاری فارس، ۱۱ فرودین ۱۳۸۷]؛ [https://web.archive.org/web/20080401053036/http://www.tabnak.ir./pages/?cid=8294 تابناک، ۱۱ فرودين ۱۳۸۷، كد خبر: ۸۲۹۴.]</ref> اما فریبرز دولت آبادی، موعاون '''سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری''' توی گپ بزوئن با خَوِرگوزاری میراث فرهنگی این ادعا ره رد هکرده و وه ره سو تفاهم دونسته. وه ابراز هکرده: «متاسفانه برداشت ایشتبائی از موضوع ثبت دماوند صورت بیته و این خَور اشتباه هسته.»<ref>خَوِرگوزاری میراث فرنگی، ۱۶ فروردین ۱۳۸۷ [http://www.chn.ir/news/?section=2&id=45418 متن خبر]</ref> == کوهنوردی == [[پرونده:Damavand Volcanic Crater.JPG|انگشتدان|300px | عکسی از دهونه تشفشون]] [[پرونده:Damavand Southern Shelter.JPG|thumb|300 px|پناهگاه بارگاه سیّم جبههٔ جنوبی دماوند دله]] زمونای قدیم عده‌ئی خادشون ره به قلهٔ دماوند برسنینه. ناصر خسرو شه سفرنومه دله بنویشته که گویند بر سر دماوند چاهی‌است که نوشادر و کبریت (گوگرد) از وه گیرنه.<ref>ناصرخسرو، ''سفرنومه'' ۴</ref> صاحب ''آثار البلاد و اخبار العباد'' با نقل قولی دست دیّم گانه که عده‌ئی از اهالی اون نواحی گاتنه که در طی پنج روز و پنج شب به قله‌ٔ دماوند برسینه و قلهٔ وه ره مسطح با مساحت صد جریب پیدا هکردنه البته از دور مخروطی موندنه.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927074512/http://al-eman.net/Islamlib/viewchp.asp?BID=232&CID=17&SW=%CF%E3%C7%E6%E4%CF#SR1 قزوینی ''آثار البلاد و اخبار العباد''] (بخش ۱۷ از ۳۱ در نسخهٔ برخط) بازدید ۲۵ آوریل ۲۰۰۷</ref> ابّلین صعود موفقیت‌آمیز اروپائی‌ئون به قلهٔ دماوند در سال ۱۸۳۷ (میلادی توسط [[تیلر تامسن]] صورت بیته.<ref name="mosahab"/> همینتی ابّلین صعود مستند ایرانی به این قله، به سال ۱۸۵۷ بی‌یه که تیم سرهنگ محمدصادق‌خان قاجار ارتفاع وه ره ۶۶۱۳ [[ذرع]] تعیین هکردنه. <ref name="etemad" /> === مسیرای اصلی صعود === [[پرونده:Demavand1.jpg|thumb|300px|دماوند اتا شو دله]] برای برسی‌ین به قله دماوند، مسیرای موختلفی وجود دانّه که شناخته‌ترین وشون اینان هستنه: * رائ شومالی؛ مسیر صعود این راه میون دِتا یخچال سیوله (سمت راست) و دوبی سل (سمت چپ) جه صورت گنّه. * رائ شومال شرقی؛ پناهگائ تخت فریدون اینتا مسیر دله قرار دانّه. * رائ غربی؛ پناهگائ [[سیمرغ]] اینتا مسیر دله دره. * رائ جنوبی؛ از سمت جنوب شرقی کوه. [[پلور]]، [[رینه]]، [[گوسفندسرا|گاسفن‌سرا]] و [[بارگاه سوم|بارگائ سیّم]] اینتا مسیر دله درنه. آسون‌ترین این مسیرا رائ جنوبی و سخت‌ترین وشون رائ شمالی هسته<ref>مسعود نصرتی، ۱۴۴</ref>. سه رائ شمالی، جنوبی و شمال شرقی نزدیکی روستائون قرار دارنه و همینتی همه راه دله جونپناه دارنه<ref>مسعود نصرتی، ۱۴۵</ref>. مسیر جنوبی دله، [[اوشار]]ی وجود دانّه که همهٔ سال یخ‌بزوئه و فقط تابستونای خله گرم، راه کفنه همینتا وسّه وه ره [[یخی اوشار]] گانّه. اینتا اوشار با 5100میتر ارتفاع از ئو بلن‌ترین اوشار خاورمیونه‌هسته.<ref name="Icefall">{{یادکرد وب| نشانی = http://damavandmt.blogspot.com/search/label/Icefall| عنوان = Mt Damavand Icefall| تاریخ بدی‌ین= خرداد ۱۳۸۸|زوون = انگلیسی}}</ref> === پناهگاه‌ئون === ''نقشه‌ راهنمای صعود به قله‌ئون البرز مرکزی'' دله پناه‌گاه‌ئونی دره که گمبی:<ref>نقشه‌ راهنمای صعود به قله‌های البرز مرکزی</ref> * پناه‌گاه گاسفن‌سرا (کوهپایه) با ارتفاع ۲۹۵۰ متری. * بارگاه سیّم (یال جنوبی) با ارتفاع ۴۱۵۰ متری. * پناه‌گاه سیمرغ (یال غربی) با ارتفاع ۴۱۵۰ متری. * پناه‌گاه تخت فریدون (یال شومال شرقی) با ارتفاع ۴۳۶۰ متری. == یخچالای معروف == * یخچال سیوله (رائ شومالی) * یخچال دوبی سل (رائ شومالی) * یخچال عروسک‌ئون (رائ شومالی) * یخچال یخار (شومال شرقی) == نیگارخِنِه == <gallery> تصویر:Mount Damavand and birds.jpg|منظره‌ئی کوه دماوند جه تصویر:Gosfandsara.JPG|عکسی قله جه که میاه وه ره دپوشنی‌یه </gallery> == بن بنویشت == {{بن بنویشت|عرض=30em}} </refrence> == منابع == مشارکت کنندگان ویکی‌پدیا, "کوه دماوند," ویکی‌پدیا, دانشنامهٔ آزاد,http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=کوه دماوند&oldid=3278778(بازیابی در ۲۲ آوریل , ۲۰۱۰). ‪‪‪‬ **این مقاله از ویکی‌پدیای فارسی ترجومه هسته که اون دله از این منابع یاد شده‌است.: * {{یادکرد|کتاب= گرشاسپ‌نومه|نویسنده = [[اسدی طوسی]]|ناشر =طهوری|چاپ=دوم|شهر= [[تهران]]|کوشش= به اهتمام [[حبیب یغمایی]]|سال=۱۳۵۴}} * {{یادکرد |کتاب=[[تاریخ ایران باستان (کتاب)|تاریخ ایران باستون]]|نویسنده =[[حسن پیرنیا|پیرنیا، حسن]] (مشیرالدوله)|ناشر =مؤسسهٔ انتشارات نگاه |چاپ=سوم|شهر=[[تهران]] |سال=۱۳۸۵|شابک=دوره ISBN 964-351-195-2}} * {{یادکرد| کتاب = شاهنشاهی ساسانی | نویسنده = [[تورج دریایی]] | ترجمه = مرتضی ثاقب‌فر | ناشر = [[نشر ققنوس]] | چاپ = یکم | سال = ۱۳۸۳ | شابک = ISBN 964-311-436-8}} * {{یادکرد |کتاب=[[لغت‌نامه دهخدا]] جلد ۲۳ شماره مسلسل ۲۰۱ |نویسنده = دهخدا، علی‌اکبر| ناشر =[[دانشگاه تهران]]، سازمان لغت‌نامه| شهر=تهران |صفحه= |کوشش=زیر نظر [[محمد معین|دکتر محمد معین]] }} * دیاکونوف، ایگور میخائیلوویچ. ''تاریخ ماد'' ،برگردان کریم کشاورز، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هفتم، ۱۳۸۳، ISBN 964-445-106-6 * [[مرتضی راوندی|راوندی، مرتضی]]. ''تاریخ ایجتیمائی ایران''. پوشینه دیّم، چاپ سیّم، انتشارات امیرکبیر * {{یادکرد وب|نشانی =http://www.chn.ir/news/?section=1&id=8846|نویسنده = سلطان‌زاده، حسین|عنوان = «صعود به دماوند، گرد گردن‌فراز ایران» |ناشر=[[خبرگزاری میراث فرهنگی]]|تاریخ بازدید = ۲۴ آوریل ۲۰۰۷}} * {{یادکرد |کتاب=کاروانسرون ایران و ساختمانای کوچک میون راه‌ئون|نویسنده = سیرو، ماکسیم|ناشر =سازمان میلی حفاظت آثار باستونی ایران|صفحه =|شهر=[[تهرون]] |سال=بدون تاریخ انتشار|شابک=}} * {{یادکرد |کتاب=فرهنگ [[شاهنامه]] (نام کسان و جای‌ها)|نویسنده = شهیدی مازندرانی، حسین|ناشر =نشر بلخ |شهر=[[تهران]] |سال=۱۳۷۷|شابک=ISBN 964-6337-15-5}} * {{یادکرد|نویسنده=شیرآقایی، نگین|مقاله=گزارشی از وضعیت دماوند پس از خروج گاز از قله|نشریه=روزنامه اعتماد|شماره=۱۳۶۵|تاریخ=۲۳ فروردین ۱۳۸۶}} * {{یادکرد|نویسنده=[[محمد بن جریر طبری]]|کتاب=تاریخ الرسل و الملوک [تاریخ بلعمی]|چاپ=سیّم|شهر=تهرون|ناشر=زوّار|سال=۱۳۸۵|شابک=ISBN 964-401-0-94-9}} * {{یادکرد|نویسنده=[[فخرالدین اسعد گرگانی]]|کتاب=[[ویس و رامین]]|کوشش=با مقدمه تصحیح و تحشیهٔ محمد روشن و دو گفتار از [[صادق هدایت]] و مینورسکی]]|شهر=تهران|چاپ=دوم|سال=۱۳۸۱|شابک=ISBN 964-6494-11-0}} * {{یادکرد|نویسنده=فرنبغ دادگی|کتاب=بندهش|کوشش=گزارنده مهرداد بهار|شهر=تهران|ناشر=توس|سال=۱۳۷۸|شابک=ISBN 964-315-292-8}} * {{یادکرد|نویسنده=قزوینی، زکریا بن محمد |کتاب=آثار البلاد و اخبار العباد ([http://al-eman.net/Islamlib/viewchp.asp?BID=232&CID=1 نسخهٔ برخط])}} * {{یادکرد|فصل=نهاوند-دماوند|کتاب= کاروند کسروی (مجموعهٔ ۷۸ رساله و گفتار از احمد کسروی)|نویسنده=[[احمد کسروی|کسروی، احمد]] |ناشر =شرکت سهامی کتابای جیبی|چاپ=دیّم|شهر=تهرون|کوشش=به کوشش یحیی ذکاء|سال=۲۵۳۶}} * {{یادکرد|فصل=آثار فرهنگی ایران و سرگذشت آن در حملهٔ اعراب|کتاب=فرنگ ایرانی پیش از ایسلام و آثار وه تمدن ایسلامی و ادبیات عربی دله|نویسنده = محمدی، محمد|ناشر =انتشارات توس|چاپ=سوم|شهر=تهران|سال=۱۳۷۴}} * مصاحب، غلامحسین (سرپرست). مدخل «دماوند» در ''دایرةالمعارف فارسی''. جلد اول، چاپ سوم ۱۳۸۱. * {{یادکرد|کتاب=فرهنگ‌نامه فارسی جلد پنجم، اعلام |نویسنده= معین، محمد|ناشر =موسسه انتشارات امیرکبیر|چاپ=نهم|شهر=تهران|سال=۱۳۷۵|شابک=ISBN 964-00-0164-3}} * {{یادکرد|نویسنده=ناصرخسرو|کتاب=سفرنامه|کوشش=به کوشش محمد دبیرسیاقی|چاپ=شیشوم|سال = تابستون ۱۳۷۵|شهر=تهرون|ناشر=زوّار|شابک=ISBN 964-401-009-4}} * {{یادکرد|کتاب = دماوند خاستگاه اساطیر ایران‌زمین|نویسنده =نصرتی، مسعود|ناشر = نشر تربت| صفحه = | شهر = |سال = ۱۳۸۱|شابک = ISBN 964-403-101-6}} * {{یادکرد|کتاب= فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی|نویسنده = یاحقی، محمدجعفر|ناشر =سروش|چاپ=دوم|شهر= [[تهران]]|سال=۱۳۵۷}} * {{یادکرد وب|نشانی=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=16826|عنوان=Mt. Davamand, Iran|ناشر=ناسا|زوون=انگلیسی|تاریخ بدی‌ین=۲۱ آوریل ۲۰۰۷}} * {{یادکرد وب|نشانی=http://www.mountainzone.ir/MountainIndex/damavand.htm |عنوان = کوه دماوند|زوون=انگلیسی|تاریخ بدی‌ین= ۱۸ آوریل ۲۰۰۷|ناشر = وب‌سایت قلمرو کوهستونی ایران}} * {{یادکرد|کتاب= نقشه راهنمای صعود به قله‌های البرز مرکزی|ناشر =موسسهٔ جوغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشیناسی|شهر=[[تهرون]]|سال=۱۳۷۸|شابک=ISBN 964-342-086-8}} * {{یادکرد وب|نشانی =http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci/sci.negahbeiran/sci.Land|عنوان = نگائی به ایران؛ سرزمین و حکومت|ناشر = درگائ میلی آمار|تاریخ بدی‌ین= ۱۸ آوریل ۲۰۰۷}} * {{یادکرد وب|نشانی = http://www.dur.ac.uk/j.p.davidson/damavand.html |عنوان = تشفشون دماوند|زوون=انگلیسی|تاریخ بدی‌ین= ۲۱ آوریل ۲۰۰۷}} * {{یادکرد وب|نشانی =http://www.parstimes.com/spaceimages/mt_damavand.html|عنوان = کوه دماوند|ناشر = وب‌گاه Pars Times|تاریخ بدی‌ین= ۲۱ آوریل ۲۰۰۷}} * {{یادکرد وب|نشانی =http://www2.irna.ir/fa/news/view/menu-152/8601252768191615.htm|عنوان =اتا مسوول: علت تغییر رفتار قله دماوند دست تحقیق دله دره |ناشر=ایرنا|تاریخ بدی‌ین= ۲۱ آوریل ۲۰۰۷}} * {{یادکرد وب|نشانی =http://www.ngdir.ir/GeoportalInfo/SubjectInfoDetail.asp?PID=687&index=-1|عنوان= اطلس زمین‌شیناسی راه‌ئون|زوون=انگلیسی|ناشر = پایگاه میلی داده‌های علوم زمین|تاریخ بدی‌ین= ۲۱ آوریل ۲۰۰۷}} * {{یادکرد وب|نشانی=http://www.peaklist.org/theory/orometry/article/Orometry_1.html|عنوان=An Introduction to Prominence|زوون=انگلیسی|تاریخ بدی‌ین=۲۵ آوریل ۲۰۰۷}} == وابسته جستارون == * [[البرز]] * [[هفت کوه تشفشونی]] == بیرون بگردستن == {{commons|Mount_Damavand}} * [https://web.archive.org/web/20080920083712/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=16826 عکس ماهواره‌ئی ناسا دماوند جه] * [https://web.archive.org/web/20090727194940/http://www.mazandnume.com/?PNID=V4623 تاریخچه ابّلین صعودون به قلهدماوند] * [http://www.snow-forecast.com/resorts/Damavand.html پیش‌بینی ئو وهوای کوه دماوند] * [https://web.archive.org/web/20071215034438/http://www.zanjanclimbing.ir/3.htm گوزارش صعود از جبههٔ غربی دماوند در شهریور ۱۳۸۵] * [https://web.archive.org/web/20100606055644/http://www.iranview.ir/damavand/index.htm نقشهٔ مسیرون صعود به دماوند] <!--بقیه زوونا--> [[رج:کوهون]] [[رج:مازرون تاریخی جائون]] cfrho5sykdpxlic8il1nnpmt56lz3hx 0 4317 329236 156673 2026-06-28T16:15:36Z محک 1023 329236 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' دیک تائو''' یا '''دیخ تائو''' کوه نوم هسه که [[قفقاز]] رشته کو شٮنه و [[روسیه]] دله دره.ونه بلندی ۵۱۱۶ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:ارمنستون جوغرافی]] jns2qubnyr7dyyc48u3yp3sblf4sso8 329237 329236 2026-06-28T16:16:08Z محک 1023 [[رج:ارمنستون جوغرافی]] حذف شد; [[رج:روسیه جوغرافی]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 329237 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' دیک تائو''' یا '''دیخ تائو''' کوه نوم هسه که [[قفقاز]] رشته کو شٮنه و [[روسیه]] دله دره.ونه بلندی ۵۱۱۶ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:روسیه جوغرافی]] bh9x5dxues7erotjm2rlr0v0iplrjy9 0 4318 329238 26788 2026-06-28T16:17:16Z محک 1023 329238 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''راس دهشان ''' (ራስ ደጀን) کوه نوم هسه که [[اتیوپی]] رشته کو شٮنه و [[اتیوپی]] دله دره. ونه بلندی ۴۶۲۰ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:اتیوپی جوغرافی]] osobh6cb877abtz9cipe10vy12qvsk3 0 4319 329239 156674 2026-06-28T16:18:59Z محک 1023 329239 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' راکاپوشئی''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شنه و [[هند]] دله دره.ونه بلندی ۷۶۶۵ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:هند جوغرافی]] hoesbnw0fckqkzel472pgz28c1i4s0j 0 4320 329240 26802 2026-06-28T16:20:07Z محک 1023 329240 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' روزا''' کوه نوم هسه که [[آلپ]] رشته کو شٮنه و [[ایتالیا]] و [[سوئیس]] دله دره.ونه بلنّی ۴۶۳۳ متر هسه. == دپیته چرخه‌تو == * [[مون بلان]] == منابع== {{پانویس}} [[رج:ایتالیا جوغرافی]] [[رج:سوییس جوغرافی]] [[رده:کوهون]] bi8udj0dq6c3rb2kf8se4jfr2pxnotk 0 4321 329241 26831 2026-06-28T16:21:03Z محک 1023 329241 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''ساجاما ''' کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شٮنه و [[بولیوی]] دله دره.ونه بلنّی ۶۴۶۶ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:بولیوی جوغرافی]] [[رده:کوهون]] i8qxqxaxdn9ef0k4i7ismkmomgygluw 0 4322 329245 233603 2026-06-28T16:23:55Z محک 1023 329245 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' سبلان''' یا '''سَوَلون''' کوه نوم هسه که [[ایران]] دله دره. ونه بلنّی ۴۸۱۱ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:ایران جوغرافی]] h6l2o9w98qlh5qp3lquwra06mso4hh4 0 4323 329243 26855 2026-06-28T16:23:06Z محک 1023 329243 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' سن الیاس''' کوه نوم هسه که [[سن الیاس]] رشته کو شنه و [[کاندا]] دله دره.ونه بلندی ۵۴۰۲ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:کانادا جوغرافی]] qpk4kwcpuijr8bwjid1w5edes33etfo 0 4324 329244 156676 2026-06-28T16:23:35Z محک 1023 329244 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' سهند''' کوه نوم هسه که [[آذربایجان]] رشته کو شنه و [[ایران]] دله دره. ونه بلنی ۳۷۱۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:ایران جوغرافی]] 8zvii6a4aox9r6tghv5yx6lqgij1w7z 0 4325 329218 328055 2026-06-28T16:01:05Z محک 1023 329218 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} [[پرونده:AlamKooh.jpg|left|thumb|260px|قلهٔ علم‌کوه]] [[پرونده:myalamkooh.jpg|left]] '''علم‌کوه''' اتا مازرون دله‌یِ کوه هسته که ونه چکل بلندی تا ۴۸۵۰ متر جه رسنه و تخت سلیمون منطقه دله دره. علم‌کوه، [[دماوند]] په، ایران و مازرونِ دومین بلند چکل ره دارنه. [[رودبارک]] و [[کلاردشت]] نزدیکترین شهرون به این منطقه هسنه که [[مازرون]] اوستان دله درنه. جبهه جنوبی این کوه هم موشرف به طالقان کوهون هسته. ونه سر کوهنوردی خله بدجور-بچم هسته و خار-خار کوه‌نوردونِ هِداری هسته. ==نخشه دله== {{شابلون:البرز مرکزی}} == منبع== * [http://www.flickr.com/photos/torghabehonline/sets/72157612549356686/ عکس هایی از علم کوه] {{په‌نویس}} [[رده:کوهون]] e778ofmkx3x6ppe8szfrzf28g4dgnah 0 4326 329246 26957 2026-06-28T16:25:54Z محک 1023 329246 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' فالسو آسوفره''' کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شنه و [[آرجانتین]] و [[شیلی]] دله دره. ونه بلنی ۵٬۹۰۰ تا ۵٬۹۱۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:آرژانتین جوغرافی]] [[رج:شیلی جوغرافی]] [[رده:کوهون]] 746xsay7bgydc5v4l9wd4lqkqsp0nk6 329247 329246 2026-06-28T16:26:16Z محک 1023 کارور محک، [[فالو]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[فالسو آسوفره]] دله: Falso Azufre 329246 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' فالسو آسوفره''' کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شنه و [[آرجانتین]] و [[شیلی]] دله دره. ونه بلنی ۵٬۹۰۰ تا ۵٬۹۱۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:آرژانتین جوغرافی]] [[رج:شیلی جوغرافی]] [[رده:کوهون]] 746xsay7bgydc5v4l9wd4lqkqsp0nk6 0 4327 329249 192119 2026-06-28T16:26:59Z محک 1023 329249 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} [[پرونده:Cygnus olor (flocks) and Mount Fuji.jpg|بندانگشتی]] '''فوجی (اینگلیسی جه: ''Fuji'')''' اتا کوه نوم هسه که [[جاپون|جاپونِ]] [[هنشو جزيره|هونشویِ جزیره]] دله دره. ونه بلنی ۳۷۷۶ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:جاپون جوغرافی]] tqs21wf6mxpeu8s1k6s12ewuqjz33cm 0 4328 329266 27233 2026-06-28T16:43:18Z محک 1023 329266 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' کدار دوم''' کوه نوم هسه که [[قره قوروم]] رشته کو شٮنه و [[هند]] دله دره. ونه بلندی ۶۸۳۱ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:هند جوغرافی]] [[رده:کوهون]] s3rq90fz7rormevnoluxo2edaye9nu7 329267 329266 2026-06-28T16:43:32Z محک 1023 محک صفحهٔ [[کادو]] را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به [[کدار دوم]] منتقل کرد: Kedar Dome 329266 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' کدار دوم''' کوه نوم هسه که [[قره قوروم]] رشته کو شٮنه و [[هند]] دله دره. ونه بلندی ۶۸۳۱ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:هند جوغرافی]] [[رده:کوهون]] s3rq90fz7rormevnoluxo2edaye9nu7 0 4329 329268 47766 2026-06-28T16:45:06Z محک 1023 329268 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کوروپونا''' (Coropuna) کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شٮنه و [[پرو]] دله دره.ونه بلندی حدود ۶۵۰۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:پرو جوغرافی]] [[رده:کوهون]] p5wj02ffbav2gurfaa1abvszmvi7sjy 329269 329268 2026-06-28T16:45:44Z محک 1023 محک صفحهٔ [[کارتی پرو]] را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به [[کوروپونا]] منتقل کرد: Coropuna 329268 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کوروپونا''' (Coropuna) کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شٮنه و [[پرو]] دله دره.ونه بلندی حدود ۶۵۰۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:پرو جوغرافی]] [[رده:کوهون]] p5wj02ffbav2gurfaa1abvszmvi7sjy 0 4330 329270 27238 2026-06-28T16:46:42Z محک 1023 329270 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کامِت ''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شٮنه و [[هند]] دله دره.ونه بلنّی ۷۶۳۴ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:هند جوغرافی]] [[رده:کوهون]] 0icwggyjwnpgg6yn2kw1rf365rzhw8a 329271 329270 2026-06-28T16:47:12Z محک 1023 محک صفحهٔ [[کاست]] را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به [[کامت]] منتقل کرد 329270 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کامِت ''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شٮنه و [[هند]] دله دره.ونه بلنّی ۷۶۳۴ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:هند جوغرافی]] [[رده:کوهون]] 0icwggyjwnpgg6yn2kw1rf365rzhw8a 0 4331 329272 27248 2026-06-28T16:48:13Z محک 1023 329272 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کان چن جونکا ''' کوه نوم هسه که [[همیالیا]] رشته کو شٮنه و [[نپال]] دله دره.ونه بلندی ۸۳۳۷ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:نپال]] [[رده:کوهون]] 1gdg51kmjzeqe508icgh59dslmz158a 0 4332 329273 27249 2026-06-28T16:49:51Z محک 1023 329273 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کانجوت سر''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شٮنه و [[پاکستان]] دله دره. ونه بلندی ۶۹۱۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:پاکستان جوغرافی]] [[رده:کوهون]] cgfnymgs4do601owb4c6jgf5lsz0pol 329274 329273 2026-06-28T16:50:04Z محک 1023 کارور محک، [[کان کنج هان]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[کانجوت سر]] دله 329273 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کانجوت سر''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شٮنه و [[پاکستان]] دله دره. ونه بلندی ۶۹۱۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:پاکستان جوغرافی]] [[رده:کوهون]] cgfnymgs4do601owb4c6jgf5lsz0pol 0 4333 329276 27258 2026-06-28T16:51:10Z محک 1023 329276 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' کلیمانجارو''' کوه نوم هسه که [[تانزانیا]] دله دره.ونه بلندی ۵۸۵۹ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:تانزانیا جوغرافی]] [[رده:کوهون]] iobq7mnxkb9u298310t4vasz4t8v5bg 329284 329276 2026-06-29T04:32:04Z محک 1023 کارور محک، [[کليمانجارو]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[کلیمانجارو]] دله 329276 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' کلیمانجارو''' کوه نوم هسه که [[تانزانیا]] دله دره.ونه بلندی ۵۸۵۹ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:تانزانیا جوغرافی]] [[رده:کوهون]] iobq7mnxkb9u298310t4vasz4t8v5bg 0 4334 329277 27266 2026-06-28T16:52:31Z محک 1023 329277 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' کوتاکینابالو''' کوه نوم هسه که [[مالزی]] دله دره.ونه بەلەننی ۴۱۰۱ متر هسه. سال 2000 جه، این کوه ره [[یونسکو]] آثار دله لیست هاکردنه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:مالزی جوغرافی]] 0tw9u1r94syuk7zqdfvv6xl74v9y9xn 0 4335 329279 27279 2026-06-28T16:55:52Z محک 1023 329279 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' کونک جو''' (Kangphu Kang) کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شٮنه و [[بوتان]] دله دره.ونه بلنّی ۶۷۱۳ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:بوتان]] [[رده:کوهون]] b0x96hhedqt0bajk7b0ygtgvj2paimk 0 4337 329253 156506 2026-06-28T16:30:20Z محک 1023 329253 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه |عکس= Mount Logan.jpg| }} {{For|لوگان}} '''لوگانیا'''، '''لوگن''' یا '''لوگان''' (انگلیسی جه: ''Mount Logan'') اتا کوه نوم هسه که [[سن الیاس]] رشته کوه شِنه و [[کانادا]] دله دره. ونه بِلِنّی ۵۱۴۵ متر هسه. == منبع == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Mount_Logan انگلیسی ویکی‌پدیا] [[رج:کوهون]] [[رج:کانادا جوغرافی]] ga22gl45fu3rg5yyv3x26q7p4bdbsa0 0 4338 329254 47789 2026-06-28T16:31:25Z محک 1023 329254 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''مائولاگیری ''' اتا کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کوه شنه و [[نپال]] دله دره. ونه بلندی ۸۰۳۷ متر هسه. وه دنیایِ هفتمین بلندِ [[چکل]] هسته. == منابع == {{پانویس}} [[رج:نپال]] [[رده:کوهون]] dfb42mclnt24u5f1lkjg4yie1p012l1 0 4339 329255 27029 2026-06-28T16:33:09Z محک 1023 329255 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' مارکهام''' کوه نوم هسه که [[جنوبی قطب]] دله دره.ونه بەلەننی ۴۵۸۰ متر هسه. این کوه ره ۱۹۰۲ سال دله کشف هاکردنه و نوم بی‌یشتنه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:جنوبی یخ‌بزه قطب]] [[رده:کوهون]] 0330ruqu8atz57ggexhha612mi3qjva 329289 329255 2026-06-29T04:37:51Z محک 1023 [[رج:جنوبی یخ‌بزه قطب]] حذف شد; [[رج:جنوبی قطب]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 329289 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' مارکهام''' کوه نوم هسه که [[جنوبی قطب]] دله دره.ونه بەلەننی ۴۵۸۰ متر هسه. این کوه ره ۱۹۰۲ سال دله کشف هاکردنه و نوم بی‌یشتنه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:جنوبی قطب]] [[رده:کوهون]] 7jwewmz9vfsooo62gwuukunawflqini 0 4340 329256 27046 2026-06-28T16:34:14Z محک 1023 329256 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''ماکالو ''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شنه و [[نپال]] دله دره. ونه بلنّی ۷۴۷۲ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:نپال]] [[رده:کوهون]] l8dfzxffq3osnfxmpjpzmm29ial7a1v 0 4341 329208 47764 2026-06-28T15:52:17Z محک 1023 329208 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''مک کینلی ''' کوه نوم هسه که [[آلاسکا]] رشته کو شەنه ئو [[آلاسکا]] دله دره.ونه بەلەننی ۶۱۹۴ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] afzq0ycfrx8p1pmtai8lngdw6q3jxne 0 4342 329257 27081 2026-06-28T16:35:23Z محک 1023 329257 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} ''' موزتنع''' کوه نوم هسه که [[کوئن لون]] رشته کو شەنه و [[چین]] دله دره. ونه بلنی ۷۱۶۷ متر هسه. این کوه [[سین کیانگ]] ناحیه دله کته. == منابع == {{پانویس}} [[رج:چین جوغرافی]] [[رده:کوهون]] dkaa9yzcn4qd1spepq70uscrbpcqrhz 0 4343 329258 167535 2026-06-28T16:36:07Z محک 1023 329258 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} [[پرونده:Lacs_de_Cheserys.jpg|انگشتدان|ونه عکس]] '''مون بلان ''' ([[فرانسوی]] جه: Mont Blanc) اتا کوه نوم هسه که [[آلپ]] رشته کوه شنه و [[فرانسه]] و [[ایتالیا]] دله دره. ونه بلندی ۴۸۰۹ متر هسه. وه آلپ ِگت‌ترین کوه هم هسته. ونه نومِ معنی '''اسپه کوه''' وونه. ونه نوم [[ایتالیایی زوون]] جه هم «مونته بیانکو» هسته که ونه معنی همونتائه. == منابع == {{تلمبار-رج|Mont Blanc}} * [https://web.archive.org/web/20070418013640/http://www.pardoes.com/climbing/blanc.htm مون بلان خَوِری] {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:فرانسه جوغرافی]] [[رج:آلپ]] nz28xy97qz7f9cqbto4l6omwkpchf4o 0 4344 329259 27100 2026-06-28T16:37:44Z محک 1023 329259 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''ناتگاپاربات''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شٮنه و [[پاکستان]] دله دره.ونه بلندی ۷۹۸۰ متر هسه. وه دنیایِ نهمین گت [[چکل]] هسته. == منابع == {{پانویس}} [[رج:پاکستان جوغرافی]] [[رده:کوهون]] t7hnnqiw4yjb6a7plmsdxmoxs3m4ngz 329260 329259 2026-06-28T16:38:31Z محک 1023 کارور محک، [[ناتگاپاربات]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[نانگا پاربات]] دله 329259 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''ناتگاپاربات''' کوه نوم هسه که [[هیمالیا]] رشته کو شٮنه و [[پاکستان]] دله دره.ونه بلندی ۷۹۸۰ متر هسه. وه دنیایِ نهمین گت [[چکل]] هسته. == منابع == {{پانویس}} [[رج:پاکستان جوغرافی]] [[رده:کوهون]] t7hnnqiw4yjb6a7plmsdxmoxs3m4ngz 0 4345 329263 47761 2026-06-28T16:39:09Z محک 1023 329263 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} [[پرونده:Alpenrelief_01.jpg|بندانگشتی|ونه نقشه که آلپ دله دره]] '''وایس هورن''' اتا کوه نوم هسه که [[آلپ]] رشته کوه شنه و [[سوئیس]] دله دره. ونه بلندی ۴۵۰۶ متر هسه. ونه معنی مازرونی زوون میون '''اسپه شاخ''' وونه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:سوییس جوغرافی]] [[رج:ایتالیا جوغرافی]] [[رج:کوهون]] k4hp573hp5qepfmq43npsivn99wnyhm 0 4346 329264 27169 2026-06-28T16:41:05Z محک 1023 329264 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''ویلهلم ''' کوه نوم هسه که [[گینه]] رشته کو شٮنه و [[نو گینه]] دله دره.ونه بلندی ۴۶۹۴ متر هسه. == منابع== {{پانویس}} [[رج:نو پاپوآ گینه]] [[رده:کوهون]] 91mr138urgw6gt5zmqshwnv55cpopem 0 4388 329225 156661 2026-06-28T16:07:24Z محک 1023 329225 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''اکون کاگوآ ''' کوه نوم هسه که [[آند]] رشته کو شٮنه و [[آرجانتین]] و [[شیلی]] دله دره. ونه بلنّی ۶۹۶۰ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:آرژانتین جوغرافی]] [[رج:شیلی جوغرافی]] rwyrd0n6k3ult8w5mobu8fdz7p05bb8 0 4389 329211 156596 2026-06-28T15:53:44Z محک 1023 329211 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''آنتوفالا''' اتا کوه نوم هسه که [[آرجانتین]] دله دره.ونه بلننی ۶۴۵۰ متر هسه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:کوهون]] [[رج:آرژانتین جوغرافی]] 7najje62i45xzs0ts9lpnk5glta50ir 0 4390 329280 27313 2026-06-28T16:57:11Z محک 1023 329280 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''گوآلاتیری''' (Guallatiri) اتا کوه نوم هسه که [[شیلی]] دله دره.ونه بلننی ۶۰۶۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:شیلی جوغرافی]] [[رده:کوهون]] 2a5osqhmfbccczi1ez1fexu15xbvmcz 329281 329280 2026-06-28T16:57:27Z محک 1023 کارور محک، [[گوآلاتيري]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[گوئایاتیری]] دله: Guallatiri 329280 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''گوآلاتیری''' (Guallatiri) اتا کوه نوم هسه که [[شیلی]] دله دره.ونه بلننی ۶۰۶۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:شیلی جوغرافی]] [[رده:کوهون]] 2a5osqhmfbccczi1ez1fexu15xbvmcz 0 4391 329278 47770 2026-06-28T16:53:41Z محک 1023 329278 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''کوتوپاکسی''' اتا کوه نوم هسه که [[اکوادور]] و [[آند]] دله دره.ونه بلنی ۵۸۹۶ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رج:اکوادور جوغرافی]] [[رده:کوهون]] h4b40g4ulgm0uqh2mk5hhtgta1bcoeq 0 4392 329251 192118 2026-06-28T16:28:47Z محک 1023 329251 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه |عکس= Lascar 2.jpg }} '''لاسکار''' (اینگلیسی جه: '''''Lascar''''') اتا [[تش فشون]] نوم هسه که [[شیلی]] دله دره. ونه بلننی ۵۶۴۱ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:تش فشون]] 0u9i6dp07prc3bp0b5qnqem6jvuoe8p 329252 329251 2026-06-28T16:28:56Z محک 1023 [[رج:تش فشون]] حذف شد; [[رج:شیلی جوغرافی]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 329252 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه |عکس= Lascar 2.jpg }} '''لاسکار''' (اینگلیسی جه: '''''Lascar''''') اتا [[تش فشون]] نوم هسه که [[شیلی]] دله دره. ونه بلننی ۵۶۴۱ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] [[رج:شیلی جوغرافی]] o4ss4zvbmi55p7nm3qt6hfaycxuolkt 0 4393 329214 192123 2026-06-28T15:57:20Z محک 1023 329214 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''پوپوکاتپتل (اینگلیسی جه: ''Popocatépetl'' )''' اتا کوه نوم هسه که [[مکزیک]] دله دره. ونه بلننی ۵۴۵۲ متر هسه. == منبع == {{په‌نویس}} [[رده:کوهون]] 3ppytnhxqtc33d0frd7z7lgvas6nybr 0 4394 329242 47779 2026-06-28T16:22:00Z محک 1023 329242 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} '''سانگای''' اتا کوه نوم هسه که [[اکوادور]] دله دره.ونه بلننی ۵۲۳۰ متر هسه. == منابع == {{پانویس}} [[رده:کوهون]] qyhoc537ofi990e8b7esr2snsi1kynz 0 6115 329286 110435 2026-06-29T04:33:28Z محک 1023 /* رج کوهون */ 329286 wikitext text/x-wiki [[پرونده:VolcanicSevenSummits-1440.jpg|thumb|مکون این هفتا کوه روی نقشه جهون]] هفت کوئ تشفشونی اصطلاحا به هفتا‌ تشفشونی بائوت بونه که ویشترین ارتفاع ره هفت قاره جهون دله دارنه. == رج کوهون == {{چپ‌چین}} {| class="wikitable" !colspan="8"|''هفت قله تشفشونی ، به اساس ارتفاع'' |- ! تشفشون ! ارتفاع ! برجستگی ! قاره ! رشته کوه ! کشور |-align=center |[[اوچوس دل سالادو]] |align=center| {{Convert|6893|m|ft|0|abbr=on}} |align=center| {{Convert|3700|m|ft|0|abbr=on}} |[[جنوبی امریکا]] |[[آند]] |[[شیلی]]/[[آرجونتین]] |-align=center |[[کلیمانجارو]] |align=center| {{Convert|5895|m|ft|0|abbr=on}} |align=center| {{Convert|5885|m|ft|0|abbr=on}} |[[آفریقا]] |[[کلیمانجارو]] |[[تانزانیا]] |-align=center |[[البروس]] |align=center| {{Convert|5642|m|ft|0|abbr=on}} |align=center| {{Convert|4741|m|ft|0|abbr=on}} |[[اوروپا]] |[[قفقاز]] |[[روسیه]] |-align=center |[[اوری زابا]] |align=center| {{Convert|5636|m|ft|0|abbr=on}} |align=center| {{Convert|4922|m|ft|0|abbr=on}} |[[آمریکای شومالی]] |[[Trans-Mexican Volcanic Belt]] |[[مکزیک]] |-align=center |[[دماوند]] |align=center| {{Convert|5610|m|ft|0|abbr=on}} |align=center| {{Convert|4667|m|ft|0|abbr=on}} |[[آسیا]] |[[البرز]] |[[ایران]] |-align=center |[[گیلووی]] |align=center| {{Convert|4368|m|ft|0|abbr=on}} |align=center| {{Convert|2488|m|ft|0|abbr=on}} |[[استرالیا]] | [[Southern Highlands (Papua New Guinea)|Southern Highlands]] |[[پاپوآ نو گینه]] |-align=center |[[سیدلی]] |align=center| {{Convert|4285|m|ft|0|abbr=on}} |align=center| {{Convert|2517|m|ft|0|abbr=on}} |[[جنوب قطب]] |[[Executive Committee Range]] | - |} {{پایان چپ‌چین}} [[رج:کوهون]] 7ux9n3nj831g9seou53bg6hdaamihw3 0 8043 329188 167298 2026-06-28T12:38:42Z HenryThe 27142 329188 wikitext text/x-wiki {{جعبه بازیگر | نام = الیزابت رزموند تیلور | تصویر = Elizabeth Taylor Argentinean Magazine AD.jpg | توضیح تصویر =عکس الیزابت تیلور روی جلد مجله سال ۱۹۴۷ گادر | نام اصلی = '''الیزابت رزاموند تیلور''' | زمینه فعالیت = بازیگر | ملیت = | تاریخ تولد = ۲۷ فوریه ۱۹۳۲ | محل تولد = هامپستد, [[لندن]]، انگلستان | تاریخ مرگ = ۲۳ مارس ۲۰۱۱ | محل مرگ =لس آنجلس، آمریکا | محل زندگی =امریکا | مختصات محل زندگی = | مدفن = | نام دیگر = '''لیز تیلور''' | پیشه = | سال‌های فعالیت = ۱۹۴۲-۲۰۰۳ | همسر = '''کنراد هیلتون جونیور ''' ۱۹۵۱-۱۹۵۰{{سخ}} '''مایکل ویلدینگ''' ۱۹۵۷-۱۹۵۲ {{سخ}} '''مایک تاد''' ۱۹۵۸-۱۹۵۷ {{سخ}} '''ادی فیشر''' ۱۹۶۴-۱۹۵۹ {{سخ}} '''ریچارد برتن''' ۱۹۷۴-۱۹۶۴{{سخ}} '''ریچارد برتن''' ۱۹۷۶-۱۹۷۵ {{سخ}} '''جان وارنر''' ۱۹۸۲-۱۹۷۶ {{سخ}} '''لاری فورتنسکی''' ۱۹۹۶-۱۹۹۱ | فرزندان =کریستوفر، مایکل و ماریا | والدین = | وب‌گاه = | imdb_id = | جوایز اسکار =دِبار: باترفیلد ۸ در سال ۱۹۶۰وچه کسی از ویرجینیا وولف می ترسد در سال ۱۹۶۶ |جایزه بشر دوستانهٔ =جین هرشولت در سال ۱۹۹۳ | جوایز = }} '''الیزابت تیلور''' ''( [[اینگلیسی زوون|انگلیسی]] جه: Elizabeth Taylor)'' (۲۷ فوریه ۱۹۳۲ - ۲۳ مارس ۲۰۱۱) اتا [[موتحده ایالات|آمریکایی]] مروف بوزی‌کر بی‌یه گه [[اوسکار جایزه]] ره برنده بئیه. == تصاویر == <gallery> Image:DavisTaylor.jpg|Bette Davis and Taylor during a show that was celebrating Taylor's life. Image by Alan Light (۱۹۸۱) Image:Elizabeth Taylor (1096429080).jpg|Taylor during a show that was celebrating Taylor's life. Image by Alan Light (۱۹۸۱) Image:Elizabeth Taylor 2.jpg Image:Gregory Peck Elizabeth Taylor.jpg Image:Elizabeth Taylor36.JPG|in Normandie, France on September 1985 Image:اليزابت_تيلور_در_لباس_ايراني_در_سفر_به_اصفهان.jpg‏|اليزابت تيلور در لباس ايراني در سفر به اصفهان - سال ۱۳۵۵ Image:تيلور_با_چادر_در_حرم_امام_رضا_(ع)_در_مشهد_مقدس.jpg‏|تيلور با چادر در حرم امام رضا (ع) در مشهد مقدس - سال ۱۳۵۵ Image:تيلور_و_ناصر_ملك_مطيعي_هنر_پيشه_ايراني_در_هتل_شرايتون_تهران.jpg|تيلور و ناصر ملك مطيعي هنر پيشه ايراني در هتل شرايتون تهران در مراسم افتتاح نخستين خط پروازي مستقيم هما به لندن . در آن سال ايران نخستين هواپيماي مسافر بري بوئينگ ۷۴۷ را از آمريكا خريداري كرده و وارد ناوگان هواپيمايي خود كرده بود كه نخستين پرواز با بوئينگ در خط پروازي تهران - لندن به كار گرفته شد - سال ۱۳۵۵ </gallery> == تصویراز فیلم == === ''غول(فیلم)'' (۱۹۵۶) === <gallery> Image:Elizabeth Taylor in Giant trailer.jpg Image:Elizabeth Taylor trailer.jpg Image:Elizabeth Taylor in Giant trailer 2.jpg </gallery> === ''[[:Category:Cat on a Hot Tin Roof|گربه روی شیروانی داغ ]]'' (۱۹۵۸) === <gallery> Image:Cat on a Hot Tin Roof1.jpg|with [[Paul Newman]] Image:Cat on a Hot Tin Roof3.jpg Image:Cat on a Hot Tin Roof4.jpg Image:Cat on a Hot Tin Roof5.jpg Image:Cat on a Hot Tin Roof8.jpg Image:Cat on a Hot Tin Roof12.jpg|with [[Judith Anderson]] Image:Cat on a Hot Tin Roof13.jpg </gallery> === ''[[:Category:Cleopatra (1963 film)|کلئوپاترا]]'' (1963) === <gallery> Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (10).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (11).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (12).jpg Image:Elizabeth Taylor in Cleopatra 2.jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (13).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (15).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (23).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (24).jpg Image:Richard Burton and Elizabeth Taylor.jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (25).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (33).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (35).jpg Image:1963 Cleopatra trailer screenshot (37).jpg Image:Liz Taylor 1963.jpg </gallery> == بریم بگردستن == * [https://web.archive.org/web/20110320204457/http://www.iranian.com/main/2011/mar/firooz-zahedi الیزابت تیلور عکسون و فیروز زاهدی توزیون](ویدئو) == منابع == {{پانویس|اندازه=کوچک}} {{تلمبار-رج|Elizabeth Taylor}} [[رج:امریکا بازیگرون]] 342o2ez63xvv3t47tt63vng2fox47hx 0 9690 329200 327163 2026-06-28T15:19:59Z محک 1023 محک صفحهٔ [[بودیک کیش]] را به [[بودایی دین]] که تغییرمسیر بود منتقل کرد 188279 wikitext text/x-wiki [[پرونده:Buddha Bodhgaya.JPG|بندانگشتی|چپ|بودای موجستمه هند دله]] '''بودائیج''' یا '''بودیسم'''<ref>Buddhism</ref> [[دین]] و [[فلسفه]]‌ای هسته که [[بودا|سیدارتا گوتامای]]<ref>Siddhartha Gautama</ref> حرفون سَره جه بساته بیّه. سیدارتا گوتاما اتا [[نپال|نپالیج]] شازده بیه کا بعد سالها خشگذرونی و قصر له دین و ناز و نعمت دله گت بین ، اتا روج شه جه بپرسید قصر گت په چی دره؟ من ونه بورم قصر جا دیرگاه و بریم ر هشم. بورده بریم اتا راهب جا آشنا بیه و بزو جنگل دله و ویشار بیه و مردم ر ویشار هاکرده، بودا دی یعنی همین، ویشار بئی.</p> == منبع == {{پانویس}} [[رج:دین]] [[رج:بودایی]] k71t6uv3b7qhgpowiq6omuvbi4ir1hu 0 28544 329216 131429 2026-06-28T15:59:10Z محک 1023 329216 wikitext text/x-wiki {{Coord|43|15|N|25|00|E|region:BG_type:mountain|display=title}} {{صندخ/کوه |عکس= Balkangebirge_Balkan_topo_de.jpg| |جیرنویس=بالکان ِکوهون ِنقشه}} '''بالکان ِکوهون''' ات‌سری [[رشته‌کوه]]ون ِنوم هسته که تا [[كارابات]] ِکوهون دمباله دانّه و [[دانوب|دانوب ِروخنه]] جه وصل وانه. این کوهون ۵۶۰ كیلومتر [[بلغارستون]] جه تا [[صربستون]] ِشرق قرار دارنه و [[بالکان]] ِمنطقه دله دَرنه. == منابع == {{تلمبار-رج|Stara planina}} * عربی ویکی‌پدیا [[رج:کوهون]] [[رج:بالکان]] 0gkt7nvuv4p3x87ylyn75vhyavg95gv 0 29905 329250 192362 2026-06-28T16:27:22Z محک 1023 329250 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} قله '''دگال'''، نام کوهی هسته که در ارتفاعات دماوند واقع بیتبو. ای کوه، [[آلاشت|الاشت]] دو ساعت لینگ کتش راه هسته. == منابع == {{پانویس}} [[رج:ایران جوغرافی]] [[رج:کوهون]] md3b35xz7r2hxdmb1koo1lab1yiqlhg 0 35580 329290 279415 2026-06-29T07:23:20Z HenryThe 27142 329290 wikitext text/x-wiki {{جعبه زندگینامه|نوم=ایشان خاتر|تصویر=Ishaan_Khatter_snapped_at_Kitchen_Garden_in_Bandra.jpg|بزائنی‌روز= 1 نومبر 1995|بزائن جا=مومبای(بمبئی)|ملیت=هندیج|دانشگا=|دین=}}'''ایشان خاتر''' (بزائن روج ۱۹۹۵) [[هند|هندیج]] کاکر(بازیگر) هسه. راجش خاتر ریکا هسه ونیلیما عظیم ریکا هسه. وه اولین تمن اتا وچه نقش دله Vaah!Life Ho Toh Aisi! دله پیدار بویه که درآناونتا دله ونه ناتنی برار ناتنی شاهد کاپور سوسو هاکرده(درخشید). وه گتگی تمن [[مجید مجیدی]] فیلم دله به نوم (۲۰۱۷)که وه اونتا دله اتا مواد فروش نقش ره داشته و همچنین در درام عاشقانه Dhadak (2018 سوسو هاکرده (درخشید). == منبع == [[رج:هندی بازیگرون]] [[رج:زننه آدمون]] ccnnx65s95uwae4z9kv6t592i95ri57 828 41066 329194 328999 2026-06-28T14:35:16Z محک 1023 فا 329194 Scribunto text/plain return { aria_label = 'Navbox', nowrap_item = '%s<span class="nowrap">%s</span>', templatestyles = mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Navbox/styles.css' } }, hlist_templatestyles = 'Hlist/styles.css', plainlist_templatestyles = 'فهرست ساده/styles.css', -- do not localize marker table marker = { oddeven = '\127_ODDEVEN_\127', restart = '\127_ODDEVEN0_\127', regex = '\127_ODDEVEN(%d?)_\127' }, category = { orphan = '[[رده:جعبه‌های ناوبری یتیم]]', horizontal_lists = 'جعبه‌های ناوبری بدون فهرست افقی', background_colors = 'جعبه‌های ناوبری با استفاده از رنگ‌های پس‌زمینه', illegible = 'جعبه‌های ناوبری بالقوه ناخوانا', borders = 'جعبه‌های ناوبری با استفاده از حاشیه', without_first_col = '[[Category:Pages using navbox columns without the first column]]' }, keyword = { border_subgroup = 'subgroup', border_child = 'child', border_none = 'none', evenodd_swap = 'swap', navbar_off = 'off', navbar_plain = 'plain', nocat_false = 'false', nowrapitems_yes = 'yes', orphan_yes = 'yes', state_collapsed = 'collapsed', state_off = 'off', state_plain = 'plain', state_uncollapsed = 'uncollapsed', subgroups = {'subgroup', 'child', ''}, subpage_doc = 'توضیحات', subpage_sandbox = 'تمرین', subpage_testcases = 'آزمایشی', tracking_no = 'no', with_collapsible_groups = 'with collapsible groups', with_columns = 'with columns', }, class = { autocollapse = 'autocollapse', collapsible = 'mw-collapsible', collapsed = 'mw-collapsed', -- Warning navbox = 'navbox', -- WMF currently hides 'navbox' from mobile, -- so you probably shouldn't change the navbox class. navbox_abovebelow = 'navbox-abovebelow', navbox_group = 'navbox-group', navbox_image = 'navbox-image', navbox_inner = 'navbox-inner', navbox_list = 'navbox-list', navbox_list_with_group = 'navbox-list-with-group', navbox_part = 'navbox-', -- do not l10n navbox_styles = 'navbox-styles', navbox_subgroup = 'navbox-subgroup', navbox_title = 'navbox-title', -- l10n only if you change pattern.navbox_title below navbox_odd_part = 'odd', -- do not l10n navbox_even_part = 'even', -- do not l10n nomobile = 'nomobile', nowraplinks = 'nowraplinks', noviewer = 'noviewer', -- used to remove images from MediaViewer notheme = 'notheme' }, pattern = { class = 'class', colnum = '^col(%d+)$', colheadernum = '^col(%d+)header$', colfooternum = '^col(%d+)footer$', contentnum = '^content(%d+)$', groupnum = '^group(%d+)$', hlist = 'hlist', listnum = '^list(%d+)$', navbox = 'شابلون:Navbox', navbox_title = '<th[^>]*"navbox%-title"', nowrap = '^<span class="nowrap">', num = '^%a+(%d+)$', plainlist = 'plainlist', sandbox = '/تمرین$', sectionnum = '^section(%d+)$', sectnum = '^sect(%d+)$', style = 'style$', with_collapsible_groups = 'Template:Navbox with collapsible groups', with_columns = 'Template:Navbox with columns', }, arg = { abbr_and_num = 'abbr%d', above = 'above', aboveclass = 'aboveclass', abovestyle = 'abovestyle', basestyle = 'basestyle', below = 'below', belowclass = 'belowclass', belowstyle = 'belowstyle', bodyclass = 'bodyclass', bodystyle = 'bodystyle', border = 'border', content_and_num = 'content%d', contentstyle = 'contentstyle', contentstyle_and_num = 'content%dstyle', colheaderstyle = 'colheaderstyle', colheader_and_num = 'col%dheader', colheaderstyle_and_num = 'col%dheaderstyle', colheadercolspan_and_num = 'col%dheadercolspan', colstyle = 'colstyle', col_and_num = 'col%d', colstyle_and_num = 'col%dstyle', colwidth = 'colwidth', colwidth_and_num = 'col%dwidth', colhfooterstyle = 'colfooterstyle', colfooter_and_num = 'col%dfooter', colfooterstyle_and_num = 'col%dfooterstyle', colfootercolspan_and_num = 'col%dfootercolspan', coltablestyle = 'coltablestyle', evencolstyle = 'evencolstyle', evenodd = 'evenodd', evenstyle = 'evenstyle', fullwidth = 'fullwidth', group1 = 'group1', group2 = 'group2', group_and_num = 'group%d', groupclass = 'groupclass', groupstyle = 'groupstyle', groupstyle_and_num = 'group%dstyle', groupwidth = 'groupwidth', image = 'image', image_and_num = 'image%d', imageclass = 'imageclass', imageleft = 'imageleft', imageleft_and_num = 'imageleft%d', imageleftstyle = 'imageleftstyle', imagestyle = 'imagestyle', innerstyle = 'innerstyle', list1padding = 'list1padding', list_and_num = 'list%d', listclass = 'listclass', listclass_and_num = 'list%dclass', listpadding = 'listpadding', liststyle = 'liststyle', liststyle_and_num = 'list%dstyle', name = 'name' or 'نام', navbar = 'navbar', navboxclass = 'navboxclass', nocat = 'nocat', nowrapitems = 'nowrapitems', oddcolstyle = 'oddcolstyle', oddstyle = 'oddstyle', orphan = 'orphan', padding = 'padding', sect_and_num = 'sect%d', section_and_num = 'section%d', sectiontitlestyle_and_num = 'section%dtitlestyle', secttitlestyle = 'secttitlestyle', selected = 'selected', state = 'state', state_and_num = 'state%d', style = 'style', subgroups_and_num = {'subgroup%d', 'child%d', '%d'}, templatestyles = 'templatestyles', child_templatestyles = 'child templatestyles', title = 'title' or 'عنوان', titleclass = 'titleclass', titlestyle = 'titlestyle', tracking = 'tracking', }, -- names of navbar arguments navbar = { name = 1, fontstyle = 'fontstyle', mini = 'mini' } } njz1yql1pl77fti0dhegsmpfel0ivuj 828 41067 329195 329001 2026-06-28T14:37:13Z محک 1023 329195 sanitized-css text/css /* {{pp|small=y}} */ .navbox { box-sizing: border-box; border: 1px solid #a2a9b1; width: 100%; clear: both; font-size: 88%; text-align: center; padding: 1px; margin: 1em auto 0; /* Prevent preceding content from clinging to navboxes */ } .navbox .navbox { margin-top: 0; /* No top margin for nested navboxes */ } .navbox + .navbox, /* TODO: remove first line after transclusions have updated */ .navbox + .navbox-styles + .navbox { margin-top: -1px; /* Single pixel border between adjacent navboxes */ } .navbox-inner, .navbox-subgroup { width: 100%; } .navbox-group, .navbox-title, .navbox-abovebelow { padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; text-align: center; } .navbox-group { white-space: nowrap; /* @noflip */ text-align: right; } .navbox, .navbox-subgroup { background-color: #f8f9fa; } .navbox-list { line-height: 1.5em; border-color: #f8f9fa; /* Must match background color */ } .navbox-list-with-group { text-align: right; border-left-width: 2px; border-right-style: solid; } /* cell spacing for navbox cells */ /* Borders above 2nd, 3rd, etc. rows */ /* TODO: figure out how to replace tr as structure; * with div structure it should be just a matter of first-child */ tr + tr > .navbox-abovebelow, tr + tr > .navbox-group, tr + tr > .navbox-image, tr + tr > .navbox-list { border-top: 2px solid #f8f9fa; /* Must match background color */ } .navbox-title { background-color: #b3ccff; /* Level 1 color */ } .navbox-abovebelow, .navbox-group, .navbox-subgroup .navbox-title { background-color: #dbe7ff; /* Level 2 color */ } .navbox-subgroup .navbox-group, .navbox-subgroup .navbox-abovebelow { background-color: #e5edff; /* Level 3 color */ } .navbox-even { background-color: #f8f9fa; } .navbox-odd { background-color: transparent; } /* TODO: figure out how to remove reliance on td as structure */ .navbox .hlist td dl, .navbox .hlist td ol, .navbox .hlist td ul, .navbox td.hlist dl, .navbox td.hlist ol, .navbox td.hlist ul { padding: 0.125em 0; } .navbox .navbar { display: block; font-size: 100%; } .navbox-title .navbar { /* @noflip */ float: right; /* @noflip */ text-align: right; /* @noflip */ margin-left: 0.5em; } /* RTL fix for navbox-list bullet lists; See [[Special:Permalink/24864265#خطای ظاهری]]. */ .navbox-list li { unicode-bidi: isolate; } 71ttnaauufd7ky6coeymuqslgpknpnn 329196 329195 2026-06-28T14:38:18Z محک 1023 «[[ماژول:Navbox/styles.css]]» را محافظت کرد: حساس شابلون: دله دشنی‌ین په، ناوباکس چپ‌چین بی‌یه ([دچی‌ین=تنها مدیران] (بی‌پایون) [دکش=تنها مدیران] (بی‌پایون)) 329195 sanitized-css text/css /* {{pp|small=y}} */ .navbox { box-sizing: border-box; border: 1px solid #a2a9b1; width: 100%; clear: both; font-size: 88%; text-align: center; padding: 1px; margin: 1em auto 0; /* Prevent preceding content from clinging to navboxes */ } .navbox .navbox { margin-top: 0; /* No top margin for nested navboxes */ } .navbox + .navbox, /* TODO: remove first line after transclusions have updated */ .navbox + .navbox-styles + .navbox { margin-top: -1px; /* Single pixel border between adjacent navboxes */ } .navbox-inner, .navbox-subgroup { width: 100%; } .navbox-group, .navbox-title, .navbox-abovebelow { padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; text-align: center; } .navbox-group { white-space: nowrap; /* @noflip */ text-align: right; } .navbox, .navbox-subgroup { background-color: #f8f9fa; } .navbox-list { line-height: 1.5em; border-color: #f8f9fa; /* Must match background color */ } .navbox-list-with-group { text-align: right; border-left-width: 2px; border-right-style: solid; } /* cell spacing for navbox cells */ /* Borders above 2nd, 3rd, etc. rows */ /* TODO: figure out how to replace tr as structure; * with div structure it should be just a matter of first-child */ tr + tr > .navbox-abovebelow, tr + tr > .navbox-group, tr + tr > .navbox-image, tr + tr > .navbox-list { border-top: 2px solid #f8f9fa; /* Must match background color */ } .navbox-title { background-color: #b3ccff; /* Level 1 color */ } .navbox-abovebelow, .navbox-group, .navbox-subgroup .navbox-title { background-color: #dbe7ff; /* Level 2 color */ } .navbox-subgroup .navbox-group, .navbox-subgroup .navbox-abovebelow { background-color: #e5edff; /* Level 3 color */ } .navbox-even { background-color: #f8f9fa; } .navbox-odd { background-color: transparent; } /* TODO: figure out how to remove reliance on td as structure */ .navbox .hlist td dl, .navbox .hlist td ol, .navbox .hlist td ul, .navbox td.hlist dl, .navbox td.hlist ol, .navbox td.hlist ul { padding: 0.125em 0; } .navbox .navbar { display: block; font-size: 100%; } .navbox-title .navbar { /* @noflip */ float: right; /* @noflip */ text-align: right; /* @noflip */ margin-left: 0.5em; } /* RTL fix for navbox-list bullet lists; See [[Special:Permalink/24864265#خطای ظاهری]]. */ .navbox-list li { unicode-bidi: isolate; } 71ttnaauufd7ky6coeymuqslgpknpnn 0 43340 329189 326646 2026-06-28T12:44:48Z HenryThe 27142 329189 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |+ class="infobox-title" id="4" |تزیراناپوق | colspan="2" class="infobox-image" |[[پرونده:Duduk_(landscape).jpg|250x250پیکسل]]<div class="infobox-caption">دودوک</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |کلاسونّی | class="infobox-data" style="text-align: right" |وائی ساز |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:" | |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align: right" | [[پرونده:Duduk_range.jpg|وسط|130x130پیکسل]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:" |نومدار مزقون زنونی کا اینتا ساز بلتنه |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align: right" | [[جیوان گاسپاریان]] |} '''دودوک''' ( [[ارمنیج|ارمنیج جه]] Դուդուկ - [[اینگلیسی زوون|انگلیسی جه]] Duduk)، '''تزیراناپوق''' ([[ارمنیج|ارمنی]] جه ծիրանափող - [[اینگلیسی زوون|انگلیسی]] جه Tsiranapogh ) اتا [[ارمنسون|ارمنی]] ساز هسه کت 1200 سال میلاد بزائین روج جه پسترون دی دبیه. == ممبعئون == {{بن‌بنویشت|۲|چپ‌چین=بله}} [[رج:بادی سازون]] 70i10apbn9bf6fdlgb9xyuf3a6uuo7i 0 45256 329262 186118 2026-06-28T16:38:38Z محک 1023 329262 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کوه}} [[پرونده:Mountains of Afghanistan.jpg|بندانگشتی]] '''هندوکش''' کوهستونی هسته که [[افغانستان]] وَری دره و [[ایران فلات]] ِشرقی سامون هسته. == منابع == {{پانویس}} * افغانستان اطلس. [[رج:کوهون]] [[رج:افغانستون]] c3rumniboi99zerrx9y53zuiijxmg49 0 114506 329197 328938 2026-06-28T14:51:42Z محک 1023 /* پساصنعتی */ 329197 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === {{Further|اجتماعی بی‌ین}} [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === {{Further|جامعه‌شناسی}} غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجارون و نقشون=== [[اجتماعی هنجار|اجتماعی هنجارون]] دسته‌ئون جه مشترک [[قبول کردن|قبول‌داشتنی]] رفتارِ مشترک استانداردون هستنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> اجتماعی هنجارون، که هم جامعه عضوون رفتار ره اداره کننده غیررسمی تفاهمون توننه باشنّه و هم [[قانون|قانونون]] و [[قانون|مقرراتون]] دله مدوّن بوئن،<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> انسانی رفتارِ قوی محرکون هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون]] هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگوئون هستنه که اتا فرد اجتماعی جایگاه جه مرتبط هستنه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگرایی فکر دله، افراد اجتماعی نقشون اشغال کردن جه جامعه ساختار ره بساجنّه.<ref name=":4" /> نمادین کنش متقابل جه، افراد نقشون ره هدایت و ارتباط وسّه نمادون کار زنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گانه نقشون اجتماعی کنش متقابلون ره هدایت کنده فیلمنامه‌ئون هادنّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی دله مصری خانواده الاغ‌کشیده ارابه سر. خانوادگی رابطه‌ئون خله جامعه‌ئون دله مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته.]] آدمون ره نر و ماده جنسیتی نقشون وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{Main|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]] حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> {{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و اقتصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]] تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior & Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]] آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] 286lecic13beifcte1n04159zha37cp 329198 329197 2026-06-28T15:04:35Z محک 1023 /* ویژگی‌ئون */ 329198 wikitext text/x-wiki {{multiple image | perrow = 2 / 1 | total_width = 350 | image1 = Lao Mangkong family eats together (square).JPG | alt1 = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه | image2 = Crowd in nagpur (square).jpg | alt2 = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره. | image3 = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg | alt3 = سربازون که راه مجنّه | footer =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله. }} '''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی. انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن. جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه. == ریشه‌شناسی و کاربرد == «جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».<ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> «جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه. این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.<ref name=":0" /> «إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.<ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == موضوعات== === زیست‌شناسی دله === {{Further|اجتماعی بی‌ین}} [[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]] [[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.<ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،<ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،<ref name=":5" /> کار ره رسد هکردن،<ref name=":6" /> و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).<ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.<ref name=":6" /> إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === جامعه‌شناسی دله === {{Further|جامعه‌شناسی}} غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}} [[کارل مارکس]] دیدگاه جه،<ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه. برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]<ref name=morrison/> انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه». ==== کارکردگرایی ==== {{Further|ساختاری کارکردگرایی}} کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.<ref name=":4">{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}</ref> ==== تعارض نظریه ==== تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}} ==== نمادین واکنش==== نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،<ref>{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}</ref> و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.<ref name=":12">{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}</ref> بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.<ref>{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday & Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}</ref> ==== غیرغربی دیدگاهون ==== [[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]] بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.<ref name=":1">{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.<ref name=":1" /> غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.<ref name=":1" /> ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}</ref> ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.<ref>{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}</ref> == انواع == ===پیش از صنعتی=== {{Main article|پیش از صنعتی جامعه}} پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}} ====شکارچی‌کری و جمع‌کری ==== {{Main article|شکارچی-جمع‌کر}} [[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]] شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers & Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}</ref>{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}} مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.<ref name="sahlins">{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}</ref><ref>{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}</ref> این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.<ref>{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}</ref><ref>{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}</ref> سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.<ref>{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}</ref> ====چپّونی و مال‌داری ==== {{Main article|مالدار جامعه}} [[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]] [[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} ====باغبونی==== {{Further|باغبانی|معیشتی الگو}} وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.<ref name="Bulliet">{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}</ref> مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.<ref name="Bulliet"/> باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.<ref>{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}</ref> ====کشاورزی==== {{Main|کشاورزی جامعه}} [[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]] کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو، غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}} کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}</ref> بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}} زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.<ref>{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}</ref> [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}} ===صنعتی=== {{main article|صنعتی جامعه}} [[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]] صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}} صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}} کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}} ===پساصنعتی=== {{main article|پساصنعتی جامعه}} پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}} ====إطٮلاعاتی==== [[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]] {{Main article|اطلاعاتی جامعه}} إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.<ref>{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}</ref> أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.<ref>{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}</ref> اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.<ref>{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology & Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}</ref> ====دانشی==== [[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]] {{Main|دانشی جامعه}} قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.<ref>{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}</ref> دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.<ref>{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}</ref> ==ویژگی‌ئون== ===هنجار و نقش === [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.<ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.<ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref> إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.<ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> [[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.<ref name=":4" /> ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} ===جنسیت و خویشاوندی=== [[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]] {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش وری بخش‌کردن فرهنگی جه هنجارون، [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکردون]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه‌ئون، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازون]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] وری مشابه بخش‌بندی جه نشون‌داشتنی بی‌یه. بعضی گانّه جنسیتی نقشون طبیعی جه [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه بیامونه که کار بخش‌بندی ره راست کنه که زنان [[زایشی کار]] و دیگه خانگی نقشون ره بیرنّه.<ref>{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}</ref> جنسیتی نقشون تاریخی جه فرق کاردنه و غالب جنسیتی هنجارون ره به چالش کشیدن خله جامعه‌ئون دله دِباره دِباره اتفاق دکته.<ref>{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=[[Oxford University Press]] |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}</ref> همه انسانی جامعه‌ئون والدین، وچون و دیگه نسلون میون رابطه‌ئون ([[خونی خویشاوندی]])، و شی جه رابطه‌ئون ([[قانونی خویشاوندی|قانونی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون نوعون ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. پدرخوانده یا [[فرزندخواندگی|فرزندخوانده‌ئون]] وسّه هم اتا سوم نوع خانوادگی رابطه ([[نمادین خویشاوندی|نمادین]]) دره. این فرهنگی تعریف‌شده رابطه‌ئون ره خویشاوندی گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ اجتماعی سازماندهی اصولون جه اتا هسته و جایگاه و [[ارث]] منتقل کردن دله نقش دارنه.<ref>{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}</ref> همه جامعه‌ئون [[محارم تابو]] قانونون دارنّه که ونه جه بعضی خویشاوندی رابطه‌ئون میون شی ممنوع هسته؛ و بعضی جامعه‌ئون هم بعضی دیگه خویشاوندی رابطه‌ئون جه ترجیحی شی قانونون دارنّه.<ref>{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}</ref> ===قومیت=== {{main|قومیت}} انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.<ref name=":04">{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}</ref><ref>{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}</ref> قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،<ref>{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}</ref> و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.<ref>{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}</ref> قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].<ref>{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}</ref> اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.<ref>{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}</ref> قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.<ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}</ref><ref>{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}</ref> ===حکومت و سیاست=== {{Main|حکومت|سیاست}} [[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]] حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}</ref> تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.<ref>{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}</ref> کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.<ref>{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}</ref> {{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}</ref> خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.<ref>{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}</ref> ===تجارت و اقتصاد=== {{Main|تجارت|اقتصاد}} [[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]] تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.<ref name="JEBO">{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior & Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}</ref> تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.<ref name="JEBO"/><ref>{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}</ref> اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.<ref>{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}</ref> برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].<ref>{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.<ref>{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}</ref> اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.<ref>{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}</ref><ref>{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}</ref> پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.<ref>{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}</ref><ref>{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}</ref> انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.<ref>{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}</ref> آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.<ref>{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}</ref> ===دعوا-درگیری=== {{وابسته|جنگ|خشونت}} [[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]] آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).<ref>{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.<ref name="Ferguson">{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}</ref> اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.<ref name="Ferguson"/> فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.<ref name="Gomez">{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،<ref name="Gomez" /><ref name="Pagel">{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}</ref> و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.<ref name="Pagel"/> ==په‌نویس== {{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}} ==منابع== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}} * {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}} * {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}} * {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==ویشته بخوندستن== {{چپ‌چین}} {{آغاز منابع|30em}} * {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}} * {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}} * {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}} * {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}} * {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I & II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}} * {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}} * {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}} {{پایان منابع}} {{پایان چپ‌چین}} ==بریم بگردستن== {{Portal|جامعه}} {{چپ‌چین}} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'. {{پایان}} {{Authority control}} <!-- {{Subject bar | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | wikt = y }} --> [[رج:آدمون]] [[رج:جامعه]] [[رج:انسانی علوم]] 71vm6wj8fi6j7wtrcyoc0dukzbc4nxt 100 114555 329283 329166 2026-06-28T20:18:14Z محک 1023 329283 wikitext text/x-wiki * [[فوتوال جهونی جام ۲۰۲۶|جهونی جام]] اولین مرحله سر بیه و میّن بیّه کی-کی حذفی مرحله دله هئی جه کا کنّه. * [[ایران و آمریکا جنگ|ایران و آمریکا]] أی هدی ره ات‌گال بروشتنه! ایرانِ سپاه اتا کشتی که نامجاز مسیر جه درشی‌یه ره بزو و آمریکا تلافی وسه جنوبِ چندسر ره بمب هشنی‌یه. أی این‌صوه سپاه باته کویت و بحرین دله‌ی آمریکایی پایگاهون ره بزومی. * [[فرانسه]] دله هوا گرم بیّه په، خله‌ها گرمی جه تلف بئینه و گنّه حدود هزار نفر آدم بمردنه. ([https://l.euronews.com/5UN5 یورونیوز]) ch14ltlh04ia08aq3m65gnyoz72oy5n 0 114559 329199 2026-06-28T15:18:21Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «{{دیتاباکس}} '''ابریشم راه''' اتا تاریخی تجارتِ شبکه هسته که [[چین]] ره [[اوروپا قاره|اوروپا]]، [[خاورمیونه]] و [[جنوبی آسیا]] جه وصل کرده. ونه نوم [[ابریشم]] جه بامو که چین مهمِ صادراتی کالا بی‌یه. این راه فقط کالایِ تجارتِ وسّه نئی‌یه و ونه جا فرهنگ، د...» دره 329199 wikitext text/x-wiki {{دیتاباکس}} '''ابریشم راه''' اتا تاریخی تجارتِ شبکه هسته که [[چین]] ره [[اوروپا قاره|اوروپا]]، [[خاورمیونه]] و [[جنوبی آسیا]] جه وصل کرده. ونه نوم [[ابریشم]] جه بامو که چین مهمِ صادراتی کالا بی‌یه. این راه فقط کالایِ تجارتِ وسّه نئی‌یه و ونه جا فرهنگ، دین، زوون و ایده‌ئون هم تنک‌ترو بینه. ==تاریخچه== ابریشم راه حدود ۲۰۰ پیش از میلاد، [[هان امپراتوری|هان سلسله]] دوران دله، فعال بیّه. [[هان ووتی]] (چینی امپراتور) اتا پغوم‌کَش، ژانگ قیان، ره غرب وری برسنی‌یه که متحد پٮدا هاکنه. ژانگ قیان وردگرسته و خله چیز شه همرکت بیارده و وشون ره این خَوِر ره هدا که غرب دله خله تجاری فرصتون دره. دمبال‌ته تجارتِ شبکه ره بساتنه که هزار سال به‌یور، فعال بمونسته. ==کالائون== ابریشم راه جه خله متنوع کالا تجارت بی‌یه: چین جه ابریشم، چینی ظرف، چایی و کاغذ یاردنه. غرب جه طلا، نقره، شیشه و پارچه وردنه و آسیای میونه جه اسب، ادویه و معدنِ سنگ ره تجارت کردنه. ==تأثیرات == ابریشم راه فقط إقتٮصادی راه نئی‌یه. [[بودایی دین]] این راه جه چین وری برسی‌یه. [[اسلام]] هم این راه جه آسیا دله تنک‌ترو بیّه. هنر، موسیقی و معماری هم این راه جه جا-به-جا بینه. متأسفانه ابریشم راه بیماری هم دکش کرده. [[طاعون|سیو طاعون]] که چاردهمین قرن دله اروپا ره کورکاشم هاکرد بی‌یه، این راه جه بموئه. ==پایان== پونزهمین قرن دله دریایی راهون کشف بینه و ابریشم راه اهمیت ره کمته هاکردنه ولی ونه تاریخی و فرهنگی میراث هنتا زنده هسته. أمروز چین «[[کمربند و راه]]» طرح ره راست هاکرده که بعضی وه ره «تازه ابریشم راه» گنّه. == منابع == {{په‌نویس}} [[رج:چین تاریخ]] [[رج:تجارت]] [[رج:راه]] 4ikbx70g7jtnotrriri3f32qjlvs6vc 0 114560 329201 2026-06-28T15:19:59Z محک 1023 محک صفحهٔ [[بودیک کیش]] را به [[بودایی دین]] که تغییرمسیر بود منتقل کرد 329201 wikitext text/x-wiki #بور [[بودایی دین]] 8aqxzts1tgc2tdvxxzy5l0mzbtzwovy 0 114561 329202 2026-06-28T15:30:12Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «{{صندخ/جنگ}} '''پلوپونزی جنگ''' ۴۳۱ تا ۴۰۴ پیش از میلاد دله، [[آتن]] و [[اسپارت]] میون بی‌یه و [[یونان باستان دوره|یونان باستانِ]] مهمِ جنگون جه هسته. این جنگ عملاً همه یونانی [[دولت-شهر|دولت-شهرون]] ره درگیر داشته و آتنِ قدرت ره کامل رِقِد بدا. ==دلیلون...» دره 329202 wikitext text/x-wiki {{صندخ/جنگ}} '''پلوپونزی جنگ''' ۴۳۱ تا ۴۰۴ پیش از میلاد دله، [[آتن]] و [[اسپارت]] میون بی‌یه و [[یونان باستان دوره|یونان باستانِ]] مهمِ جنگون جه هسته. این جنگ عملاً همه یونانی [[دولت-شهر|دولت-شهرون]] ره درگیر داشته و آتنِ قدرت ره کامل رِقِد بدا. ==دلیلون== جنگ پیش، یونان دله شهرها دِتا قدرتمند دسته بینه: *[[دلوس اتحادیه]]: آتن رهبری جه، دریایی قدرت سر إستا بینه. *[[پلوپونزی اتحادیه]]: اسپارت رهبری جه، زمینی قدرت جه توک هدا بینه. آتن ویشته‌ته قدرت بیته و دیگه شهرون ره بترسنی بی‌یه. همین‌سه اسپارت و ونه متحدون تصمیم بیتنه جنگ ره شروع هاکنن. ==جنگِ مراحل== اول مرحله ره [[آرخیداموس جنگ]] (۴۳۱-۴۲۱ پیش از میلاد) گنّه. اسپارت هر سال آتن کناره زمین‌ها ره له دا، ولی آتن دریا جه قوی بی‌یه و ونه سپاه ره خنه‌دله داشته. [[پریکلس]]، آتنی رهبر، این استراتژی ره بیته و کار بزو. ولی طاعون بامو په، خله آتنی مردم بمردنه و پریکلس هم وشون دله بمرده. ۴۲۱ پیش از میلاد «نیکیاس صلح» ره بساتنه ولی باقی نئی‌یه. دومین مرحله دله آتن اتا گت إشتٮفا هاکرده: [[سیسیل جزیره]] ره حمله هاکرده (۴۱۵-۴۱۳ پیش از میلاد). این حمله شکست بخرده و آتنِ سپاه و دریانوردون تقریباً همه بمردنه یا اسیر بینه. سومین مرحله دله اسپارت، [[هخامنشیون]] جه پول گیته و اتا گت دریایی سپاه بساته. آتنِ دریایی قدرت هم آخرسر شکست بخرده. ۴۰۴ پیش از میلاد آتن تسلیم بیّه. اسپارتون هم آتنِ حصار ره له بدانه و [[دموکراسی]] دوره ره ختم هاکردنه. ==تأثیر== پلوپونزی جنگ یونان ره خله ضعیف هاکرده. چند دهه بعد، [[سکندر|اسکندر مقدونی]] سر-کلّه پٮدا بیّه و یونان ره دِرِستی بیته. [[توکیدید]]، که شه این جنگ دله دیّه، ونه تاریخ ره بنویشته - که هنتا تاریخ‌نویسی مهمِ آثار جه اتا هسته. == منابع == {{په‌نویس}} * انگلیسی ویکی‌پدیا [[رج:یونان تاریخ]] [[رج:یونان جنگون]] kqn89af3h8rwkoz3858qla175fevbz6 0 114562 329203 2026-06-28T15:31:22Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[سیسیلی]] دله 329203 wikitext text/x-wiki #بور[[سیسیلی]] jq0xjcw477thxxh6076kkzj60u7bw3i 0 114563 329204 2026-06-28T15:46:45Z محک 1023 اتا نو ولگ بساته که ونه دله «{{صندخ/کشور}} '''کارتاژ''' اتا قدیمی و قِد-دار شهر بی‌یه که [[آفریقای شمال|شمالی آفریقا]] دله، جائی که إسا [[تونس]] دره، دئی‌یه. این شهر ره حدود ۸۱۴ پیش از میلاد [[فینیقیه|فنیقیون]] بساتنه. کارتاژی‌شون [[مدیترانه دریا]] دله خله قدرتمند تجاری امپراتو...» دره 329204 wikitext text/x-wiki {{صندخ/کشور}} '''کارتاژ''' اتا قدیمی و قِد-دار شهر بی‌یه که [[آفریقای شمال|شمالی آفریقا]] دله، جائی که إسا [[تونس]] دره، دئی‌یه. این شهر ره حدود ۸۱۴ پیش از میلاد [[فینیقیه|فنیقیون]] بساتنه. کارتاژی‌شون [[مدیترانه دریا]] دله خله قدرتمند تجاری امپراتوری راست هاکردنه. وشون دریانوردی و تجارت جه خله ثروت بیتنه و [[ایسپانیا|إسپانیا]]، [[ساردنی]]، [[سیسیلی|سیسیل]] و شمالی آفریقا دله مستعمره‌ئونی داشتنه که [[روم امپراتوری]] جه رقابت کردنه. ==پونیک جنگون== کارتاژ مهمِ دشمن روم بی‌یه. وشون میون سه‌تا گت جنگ بیّه که «[[پونیک جنگون]]» گنّه: * [[اول پونیک جنگ]] (۲۶۴-۲۴۱ پیش از میلاد) دله رم سیسیل ره بیته. * [[دومین پونیک جنگ]] (۲۱۸-۲۰۱ پیش از میلاد) مشهورترین جنگ هسته - [[هانیبال|هانیبال بارکا]]، کارتاژِ سردار، إسپانیا راه اسب و فیل جه بورده [[آلپ|آلپ کوهون]] جه بگذره و [[ایتالیا]] دله دربئه. وه چنتا گت جنگ دله روم ره شکست هادا. ولی آخرسر روم وردگرسته و [[زاما کالیجار]] دله هانیبال ره شکست هادا. * [[سومین پونیک جنگ]] (۱۴۹-۱۴۶ پیش از میلاد) دله روم بورده کارتاژ ره کاملاً رِقِد بدا. گانّه رومیون شهر ره سه روز تش بزونه و بعد زمین ره نمک دپاشینه که دیگه هچّی نُج نزنه! ==فرهنگ== کارتاژِ مردم [[فنیقی زوون]] و فرهنگ داشتنه. وشون [[بعل]] و [[تانیت]] خدائون ره پرستینه. متأسفانه چون رومیون وشون ره نابود هاکردنه، کارتاژ بنویشته‌ئون جه خله کم باقی بمونسته. == منابع == * انگلیسی ویکی‌پدیا {{په‌نویس}} [[رج:تونس تاریخ]] [[رج:رقد بورده کشورون]] [[رج:روم تاریخ]] [[رج:فینیقیه]] 4ywiqxchkf5otr1ur9cec1ur0m08qj3 329205 329204 2026-06-28T15:47:13Z محک 1023 329205 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شهر}} '''کارتاژ''' اتا قدیمی و قِد-دار شهر بی‌یه که [[آفریقای شمال|شمالی آفریقا]] دله، جائی که إسا [[تونس]] دره، دئی‌یه. این شهر ره حدود ۸۱۴ پیش از میلاد [[فینیقیه|فنیقیون]] بساتنه. کارتاژی‌شون [[مدیترانه دریا]] دله خله قدرتمند تجاری امپراتوری راست هاکردنه. وشون دریانوردی و تجارت جه خله ثروت بیتنه و [[ایسپانیا|إسپانیا]]، [[ساردنی]]، [[سیسیلی|سیسیل]] و شمالی آفریقا دله مستعمره‌ئونی داشتنه که [[روم امپراتوری]] جه رقابت کردنه. ==پونیک جنگون== کارتاژ مهمِ دشمن روم بی‌یه. وشون میون سه‌تا گت جنگ بیّه که «[[پونیک جنگون]]» گنّه: * [[اول پونیک جنگ]] (۲۶۴-۲۴۱ پیش از میلاد) دله رم سیسیل ره بیته. * [[دومین پونیک جنگ]] (۲۱۸-۲۰۱ پیش از میلاد) مشهورترین جنگ هسته - [[هانیبال|هانیبال بارکا]]، کارتاژِ سردار، إسپانیا راه اسب و فیل جه بورده [[آلپ|آلپ کوهون]] جه بگذره و [[ایتالیا]] دله دربئه. وه چنتا گت جنگ دله روم ره شکست هادا. ولی آخرسر روم وردگرسته و [[زاما کالیجار]] دله هانیبال ره شکست هادا. * [[سومین پونیک جنگ]] (۱۴۹-۱۴۶ پیش از میلاد) دله روم بورده کارتاژ ره کاملاً رِقِد بدا. گانّه رومیون شهر ره سه روز تش بزونه و بعد زمین ره نمک دپاشینه که دیگه هچّی نُج نزنه! ==فرهنگ== کارتاژِ مردم [[فنیقی زوون]] و فرهنگ داشتنه. وشون [[بعل]] و [[تانیت]] خدائون ره پرستینه. متأسفانه چون رومیون وشون ره نابود هاکردنه، کارتاژ بنویشته‌ئون جه خله کم باقی بمونسته. == منابع == * انگلیسی ویکی‌پدیا {{په‌نویس}} [[رج:تونس تاریخ]] [[رج:رقد بورده کشورون]] [[رج:روم تاریخ]] [[رج:فینیقیه]] 1isq2evisca6qecij99410z1yrvvb5s 329206 329205 2026-06-28T15:47:32Z محک 1023 [[رج:رقد بورده کشورون]] حذف شد; [[رج:رقد بورده شهرون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]] 329206 wikitext text/x-wiki {{صندخ/شهر}} '''کارتاژ''' اتا قدیمی و قِد-دار شهر بی‌یه که [[آفریقای شمال|شمالی آفریقا]] دله، جائی که إسا [[تونس]] دره، دئی‌یه. این شهر ره حدود ۸۱۴ پیش از میلاد [[فینیقیه|فنیقیون]] بساتنه. کارتاژی‌شون [[مدیترانه دریا]] دله خله قدرتمند تجاری امپراتوری راست هاکردنه. وشون دریانوردی و تجارت جه خله ثروت بیتنه و [[ایسپانیا|إسپانیا]]، [[ساردنی]]، [[سیسیلی|سیسیل]] و شمالی آفریقا دله مستعمره‌ئونی داشتنه که [[روم امپراتوری]] جه رقابت کردنه. ==پونیک جنگون== کارتاژ مهمِ دشمن روم بی‌یه. وشون میون سه‌تا گت جنگ بیّه که «[[پونیک جنگون]]» گنّه: * [[اول پونیک جنگ]] (۲۶۴-۲۴۱ پیش از میلاد) دله رم سیسیل ره بیته. * [[دومین پونیک جنگ]] (۲۱۸-۲۰۱ پیش از میلاد) مشهورترین جنگ هسته - [[هانیبال|هانیبال بارکا]]، کارتاژِ سردار، إسپانیا راه اسب و فیل جه بورده [[آلپ|آلپ کوهون]] جه بگذره و [[ایتالیا]] دله دربئه. وه چنتا گت جنگ دله روم ره شکست هادا. ولی آخرسر روم وردگرسته و [[زاما کالیجار]] دله هانیبال ره شکست هادا. * [[سومین پونیک جنگ]] (۱۴۹-۱۴۶ پیش از میلاد) دله روم بورده کارتاژ ره کاملاً رِقِد بدا. گانّه رومیون شهر ره سه روز تش بزونه و بعد زمین ره نمک دپاشینه که دیگه هچّی نُج نزنه! ==فرهنگ== کارتاژِ مردم [[فنیقی زوون]] و فرهنگ داشتنه. وشون [[بعل]] و [[تانیت]] خدائون ره پرستینه. متأسفانه چون رومیون وشون ره نابود هاکردنه، کارتاژ بنویشته‌ئون جه خله کم باقی بمونسته. == منابع == * انگلیسی ویکی‌پدیا {{په‌نویس}} [[رج:تونس تاریخ]] [[رج:رقد بورده شهرون]] [[رج:روم تاریخ]] [[رج:فینیقیه]] oicyobk24ghoolvl3va3k7bt9i2dlqc 10 114564 329209 2026-06-28T15:52:34Z محک 1023 اسقاط 329209 wikitext text/x-wiki #بور [[شابلون:صندخ/بنا]] 17sxtnnsj9pnuvmhf5z5hwfsyyry0lr 10 114565 329213 2026-06-28T15:55:20Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[شابلون:Country data Democratic Republic of the Congo]] دله 329213 wikitext text/x-wiki #بور [[شابلون:Country data Democratic Republic of the Congo]] sb95lvut1yb79g8yjnh0wi9doypkd2p 0 114566 329234 2026-06-28T16:13:40Z محک 1023 کارور محک، [[توريج ميبر]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[تیريچ مير]] دله 329234 wikitext text/x-wiki #بور [[تیريچ مير]] jpn15u2he26lgywpqipov0awbfwg15a 0 114567 329248 2026-06-28T16:26:16Z محک 1023 کارور محک، [[فالو]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[فالسو آسوفره]] دله: Falso Azufre 329248 wikitext text/x-wiki #بور [[فالسو آسوفره]] mux4v4a099pzrv1c632ryoilqe4tmmw 0 114568 329261 2026-06-28T16:38:31Z محک 1023 کارور محک، [[ناتگاپاربات]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[نانگا پاربات]] دله 329261 wikitext text/x-wiki #بور [[نانگا پاربات]] kicqt7ki2x4ao7mbiusgchjhbbbv5y9 0 114569 329265 2026-06-28T16:41:42Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[پاپوآ نو گینه]] دله 329265 wikitext text/x-wiki #بور [[پاپوآ نو گینه]] 4kfk7chcnyb0reway9ibdne0jq8g6bu 0 114570 329275 2026-06-28T16:50:04Z محک 1023 کارور محک، [[کان کنج هان]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[کانجوت سر]] دله 329275 wikitext text/x-wiki #بور [[کانجوت سر]] 5hebff9kzhs3vnst790sdzwsgk9lnq2 0 114571 329282 2026-06-28T16:57:27Z محک 1023 کارور محک، [[گوآلاتيري]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[گوئایاتیری]] دله: Guallatiri 329282 wikitext text/x-wiki #بور [[گوئایاتیری]] 0asp37gacax9yyotcr1tgnvfw4ihwm6 0 114572 329285 2026-06-29T04:32:04Z محک 1023 کارور محک، [[کليمانجارو]] ِصفحه ره دَکشی‌یه [[کلیمانجارو]] دله 329285 wikitext text/x-wiki #بور [[کلیمانجارو]] s7brpwzid0x64ylu1rbx9bqazgyrwmt 0 114573 329288 2026-06-29T04:37:16Z محک 1023 ونه مسیر ره دکشی‌یه [[مارکهام]] دله 329288 wikitext text/x-wiki #بور[[مارکهام]] fpqeni3ouekt95ffm6em7oobpi232od