ملانی

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mzn">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکی‌پدیا</sitename>
    <dbname>mznwiki</dbname>
    <base>https://mzn.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%AA_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">مدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">شا</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گپ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">کارور</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">کارور گپ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکی‌پدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویکی‌پدیا گپ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">پرونده</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">پرونده گپ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">مدیاویکی گپ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">شابلون</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">شابلون گپ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">رانما</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">رانما گپ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">رج</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">رج گپ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">پورتال</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">پورتال گپ</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">پروژه</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">پروژه گپ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماژول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماژول گپ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ملانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32296</id>
    <revision>
      <id>390192</id>
      <parentid>278007</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[رج:ایران ارمنی‌ئون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]]</comment>
      <origin>390192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3777" sha1="svhesaf1hubps10j0z4kc6s1sm2qrle" xml:space="preserve">{{جعبه اطلاعات هنرمند موسیقی
| نام             = ملانی
| تصویر           =
| توضیح_تصویر     =ملانی -۲۰۱۹ 
| اندازه_تصویر    = 300px
| دورنما          = 
| پس‌زمینه         =  
| نام_اصلی      = 
| تولد            = ۱۳۶۴/۰۳/۲۷ 
| مرگ             = 
| ملیت            =  {{flagicon|Iran}} [[ایران]]ی
| ساز             = 
| نوع_صوت         = 
| سبک             = &lt;small&gt;پاپ&lt;/small&gt;
| فعالیت          = &lt;small&gt;{{سخ}} نوازنده{{سخ}} [[خوننده]] &lt;/small&gt;
| مدت             = 
| ناشر            = 
| نقش‌های_مرتبط    = 
| وب‌گاه           = 
| اعضای_کنونی     = 
| اعضای_پیشین     = 
| سازهای_برجسته   = 
}}

'''ملانی آوانسیان''' (بزائه [[۲۷ خرداد]] ۱۳۶۴ [[تهرون]]) اتا [[ایران|ایرونی]] موزیسین هسته وه دبستان ره گه تموم هاکارده بورده [[موسیقی]] هنرستون و بعد از دیپلم بئیتن بورده [[ارمنستون]] و خاش تحصیل ره کنسرواتوار (هنرستان عالی موسیقی) دله تا کارشناسی‌ارشد (ویولن سل نوازندگی) ادامه هدا. سال ۲۰۰۸ بردگردسته [[ایران]] و ئه‌ت سال و نیم ارکستر سمفونیک دله (اون مِسِم گه چکناواریان و صهبائی ونه رهبر بینه) [[ساز]] بزوئه تا اینکه خله اتفاقی با ئه‌تا فان [[ترک|آهنگ]]، فارسی بخوندستن ره شروع هاکارده. وه با معروف [[خوننده|خوننده‌ئونی]] مثل ساسی مانکن، تنیلر ،توای‌اف‌ام ، [[علیشمس]] و [[مسعود صادقلو]] هم فیت هدائه. ولی وشون نماهنگ دله بازی نکارده و اون زنونی گه نماهنگون دله درنّــه در واقع مدل هستنه گه ملانی جا صرفا لب زنّه.&lt;ref&gt;ملانی گفتگو، پاپ‌تی‌وی جه.&lt;/ref&gt; 

==ارمنی زوون بخوندستن==
ملانی ئه‌تا ۱۲ [[ترک|ترکی]] آلبوم دارنه گه ون دله ارمنی خوندنه. این آلبوم فقط بصورت کنسرت ارمنی کلوپ‌ئون دله اجرا بَــیّه.

==خانواده==
ونه پیر و مار هم [[موسیقی|موزیک]] کار کاردنه. ونه برار ''' استیو آوانسیان'''  بنیامین بهادری ارکستر دله درامز زنده و ونه خواخر ''' رایسا آوانسیان'''  هم ملانی واری [[خوننده]] هسته.

==تئاتر==
وه ئه‌تا نمایش دله بازی هاکارده گه تماشاخانه پالیز، صحنهٔ رو بورده و «پُک» [[نوم (اسم)|نوم]] داشته و ونه کارگردون و تهیه‌کاننده بترتیب امیر سرافرازیان و علی احمدی بینه. ملانی هم‌بازیون این نمایش دله امیر خبازی، نشاط امیرمهدی و بابک بهشاد بینه.

==دوبله==
گروه گاسپل مدیا وه ره پیشنهاد هدا گه «زوتوپیا» دوبله دله شرکت هاکنه و وه هم گه از قبل صداپیشگی ره خله دوست داشته قبول هاکارده و این گروه جه بعنوان غزالِ دوبلُر همکاری هاکارده.

== بن‌مایه ==  
{{ترتیب:ملانی، آوانسیان}}
{{پانویس}}
{{فارسی زوون رپ خون‌ئون}}
[[رج:زننه آدمون]]
[[رج:ایران زنا خونش‌کرون]]
[[رج:رپرون]]
[[رج:ایران ارمنی‌ئون]]</text>
      <sha1>svhesaf1hubps10j0z4kc6s1sm2qrle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هوآ گوئوفنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33199</id>
    <revision>
      <id>390210</id>
      <parentid>188268</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T04:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amirhosszein</username>
        <id>40944</id>
      </contributor>
      <origin>390210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1586" sha1="57pdiiaw7cw31b750l531j9xbv6e718" xml:space="preserve">{{جعبه اطلاعات سیاست‌مدار
| نام = '''هوآ گوئوفنگ'''{{سخ}}华国锋
| تصویر = [[پرونده:Hua Guofeng-1 (cropped).jpg|200px]]
| شرح تصویر = 
| نام کامل =هوآ گوئوفنگ
| معروف به =
| زادروز = [[۱۶ فبرواری]] [[۱۹۲۱ (میلادی)|۱۹۲۱]]
| شهر تولد = [[جیاوچنگ]]
| کشور تولد = [[چین]]
| تاریخ مرگ = [[۲۰ اوگوست]] [[۲۰۰۸ (میلادی)|۲۰۰۸]]
| بمردن جا= [[پکن]], [[چین]]
| نام همسر =هان ژیجون
| فرزندان =سو هوا&lt;br&gt;سو بین&lt;br&gt;سو لینگ&lt;br&gt;سو لی
| دین =
| حزب سیاسی = حزب کمونیست چین
| سمت =  رئیس حزب کمونیست چین {{سخ}}[[۴ فوریه]] [[۱۹۷۶ (میلادی)|۱۹۷۶]] تا [[۱۰ سپتامبر]] [[۱۹۸۰ (میلادی)|۱۹۸۰]]
| پست‌های قبلی =
| فعالیت‌ها =
| وبگاه رسمی =}}
[[پرونده:Hua Guofeng with Shah Mohammad Reza Pahlavi during a state visit in Iran.jpg|بندانگشتی]]
'''هوآ گوئوفنگ''' اتا [[چین]]ی سیاستمدار بی‌یه که [[کمونیست حزب]] ِرهبر و چین ِنخست‌وزیر بیّه و شه کشورِ بالاترین مقوم ره چند سال بعهده داشته. هوآ تموم سیاسی و نظامی چیون ره [[چو ان‌لای|چو]] و [[مائو]] بمردن په، سال ۱۹۷۸، قبضه هاکرده.

== منابع ==
{{پانویس}}

{{سرد جنگ آدمون}}

[[رده:چین نخست‌وزیرون]]</text>
      <sha1>57pdiiaw7cw31b750l531j9xbv6e718</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اگم ته دییی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43273</id>
    <revision>
      <id>390217</id>
      <parentid>324637</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[رج:۲۰۱۷ فیلمون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]]</comment>
      <origin>390217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1508" sha1="fgsj3h9fp3kuz9almvmczks5od0rifk" xml:space="preserve">{{Infobox television|image=Si fueras tú - Official poster.jpg|caption=|picture_format=|runtime=حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه|writer={{Plain list|
* خاویر اولیوارس
* آنائیس شاف
* خاویر پاسکوال
}}|director=خواکین یاماس|executive_producer=|starring={{Plain list|
* [[ماریا پدراسا]]
* [[اینگرید روبیو]]
* [[روت دیاس]]
}}|country=اسپانیا|language=اسپانیایی|first_aired={{Start date|2017|09|11|df=y}}|last_aired={{End date|2017|10|30|df=y}}|num_episodes=۸}}
[[رده:Pages using infobox television with nonstandard dates]]
'''''اگم ته دییی''' اتا [[ایسپانیا|اسپونیایی]] سریال هسه کا استرسئور دراما هسهو''

== آسنی امبس بوه: ==
اتا هیفده سال دار کیجا هسه ما شونه اتا  نو محل امبا اونتا چی کا خلی عجائب غرائب هسه اینتا هسه کا اتا کیجا دی دره کا ونه نوم کیریس هسه و خلی  وه ره موننه…&lt;ref name=&quot;gq&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;

== ممبعئون ==
{{بن‌بنویشت|چپ‌چین=بله}}

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Si fueras tú». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۳.
{{چپ‌چین}}
* {{Cite journal}}
* {{Cite journal}}
{{پایان چپ‌چین}}
[[رج:ایسپانیایی سریالون]]
[[رج:۲۰۱۷ فیلمون]]</text>
      <sha1>fgsj3h9fp3kuz9almvmczks5od0rifk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390220</id>
      <parentid>390217</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <origin>390220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1457" sha1="m9yfcul44bsdsf231iff7y3cfvqk1gt" xml:space="preserve">{{Infobox television|image=Si fueras tú - Official poster.jpg|caption=|picture_format=|runtime=حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه|writer={{Plain list|
* خاویر اولیوارس
* آنائیس شاف
* خاویر پاسکوال
}}|director=خواکین یاماس|executive_producer=|starring={{Plain list|
* [[ماریا پدراسا]]
* [[اینگرید روبیو]]
* [[روت دیاس]]
}}|country=اسپانیا|language=اسپانیایی|first_aired={{Start date|2017|09|11|df=y}}|last_aired={{End date|2017|10|30|df=y}}|num_episodes=۸}}

'''''سی فوئراس تو''''' یعنی '''''اگم ته دییی''''' {{ایسپانیولی جه|Si fueras tú}} اتا [[ایسپانیا|اسپونیایی]] سریال هسه کا دل‌توآر دراما هسه.

== آسنی امبس بوه: ==
اتا هیفده سال دار کیجا هسه ما شونه اتا  نو محل امبا اونتا چی کا خلی عجائب غرائب هسه اینتا هسه کا اتا کیجا دی دره کا ونه نوم کیریس هسه و خلی  وه ره موننه…

== ممبعئون ==
{{بن‌بنویشت|چپ‌چین=بله}}
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Si fueras tú». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۳.
{{چپ‌چین}}
{{پایان چپ‌چین}}

[[رج:ایسپانیایی سریالون]]
[[رج:۲۰۱۷ فیلمون]]</text>
      <sha1>m9yfcul44bsdsf231iff7y3cfvqk1gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناتالیا وریرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66355</id>
    <revision>
      <id>390221</id>
      <parentid>224426</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T11:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[رج:اوروگوئه زنا خونش‌کرون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]]</comment>
      <origin>390221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="455plkvjkftvwe98lnlcpmvkyja71hq" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص}}
'''ناتالیا وریرو‎ ''' {{Lang-es|Natalia Oreiro‎ }} اتا خونش‌کر زنا هسته که [[آرژانتین]] کشور شنه.

== دپیته چرخه‌تو ==
* [[اٮسپانیولی زوون]]

== منابع ==
{{پانویس}}
*{{ویکی منبع|عنوان = Natalia Oreiro‎  |لینک= https://es.wikipedia.org/wiki/Natalia_Oreiro‎_ |زوون = اٮسپانیولی | بازیابی = ۱ ژوئن ۲۰۲۴}}

[[رج:آرژانتین زنا خونش‌کرون]]
[[رج:اوروگوئه زنا خونش‌کرون]]</text>
      <sha1>455plkvjkftvwe98lnlcpmvkyja71hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رج:2000s American film posters</title>
    <ns>14</ns>
    <id>93417</id>
    <revision>
      <id>390197</id>
      <parentid>279787</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;Jevansen</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>Copying from [[Category:American film posters]] to [[Category:2000s film posters]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]]</comment>
      <origin>390197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="qpa10dwsw15sevvo90x0foncysmgkvr" xml:space="preserve">{{Category series navigation}}
{{Automatic category TOC}}

__NOGALLERY__

[[Category:2000s American films|Ω]]
[[Category:American film posters| ]]
[[Category:2000s film posters| ]]</text>
      <sha1>qpa10dwsw15sevvo90x0foncysmgkvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390198</id>
      <parentid>390197</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>۱ نسخه واردشده از [[:en:Category:2000s_American_film_posters]]</comment>
      <origin>390197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="qpa10dwsw15sevvo90x0foncysmgkvr" xml:space="preserve">{{Category series navigation}}
{{Automatic category TOC}}

__NOGALLERY__

[[Category:2000s American films|Ω]]
[[Category:American film posters| ]]
[[Category:2000s film posters| ]]</text>
      <sha1>qpa10dwsw15sevvo90x0foncysmgkvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسام سلامت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112957</id>
    <revision>
      <id>390190</id>
      <parentid>390186</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>اونچی که [[Special:Contributions/~2026-39380-48|~2026-39380-48]] ([[User talk:~2026-39380-48|گپ]]) دچی بی‌یه، دگارسته بیه همونتایی که [[User:محک|محک]] این ولگه دله، اواخر بنویشت بی‌یه.</comment>
      <origin>321938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8783" sha1="daw2o5rjpny7tih6kab8woxhl1k5dec" xml:space="preserve">{{صندخ/شخص
| نام                = حسام سلامت
| تصویر              = Hesam Salamat. Iranian sociologist (cropped).jpg
| توضیح_تصویر        = 
| تاریخ_تولد         = ۱۳۶۱
| محل_تولد           = 
| ملیت               = ایران
| تحصیلات            = [[جامعه‌شناسی]]
| دانشگاه            = [[ تهران دانشگاه]]
| زمینه فعالیت       = محقق{{سخ}}[[جامعه‌شناس]]
| نقش‌های برجسته     = 
| منصب               = 
}}
'''حسام سلامت''' (بزائهٔ ۱۳۶۱ - بابل، مازرون) اتا مازرونی جامىعه‌شناس هسته.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|وبگاه=ایران‌اینترنشنال|نشانی=https://x.com/IranIntl/status/1782626937497591863?t=-Cy3I7xet2WOPzOjM2eN-Q&amp;s=35|عنوان=حسام سلامت، جامعه‌شناس: جمهوری اسلامی بدش نمی‌آید حس استیصال را به جامعه القا کند}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حسام سلامت - ایران آکادمیا|نشانی=https://iranacademia.com/profile/حسام-سلامت/|تاریخ=2024-03-26|بازبینی=2025-04-13|کد زبان=fa-IR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=انتخابات در ایران؛ «این بازی دیگر جواب نمی‌دهد»|نشانی=https://www.bbc.com/persian/articles/c8vv2ev576yo|وبگاه=BBC News فارسی|تاریخ=2024-06-26|بازبینی=2025-04-13|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حسام سلامت: نتیجه افغان ستیزی جدال و درگیری خواهد بود/ هادی کسایی زاده: افغان‌هایی که غیرقانونی وارد کشور می‌شوند، مجرمند|نشانی=https://www.didarnews.ir/fa/news/172594/حسام-سلامت-نتیجه-افغان-ستیزی-جدال-و-درگیری-خواهد-بود-هادی-کسایی-زاده-افغان‌هایی-که-غیرقانونی-وارد-کشور-می‌شوند-مجرمند|وبگاه=fa|تاریخ=۱۴۰۳/۰۷/۰۲–۱۳:۴۲|بازبینی=2025-04-13|کد زبان=fa|نام=پایگاه خبری تحلیلی|نام خانوادگی=دیدارنیوز}}&lt;/ref&gt; وه شه دکترای مدرک ره [[إقتىصادی جامعه‌اشناسی]] رشته بهیته و علمی-پجوهشی فعالیت دارنه. سلامت تا دانشگاه دیه، دانشجویی فعالیت داشته و سیاسی-إجتىماعی رمبش دله کایر شی‌یه.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=عباس عبدی و حسام سلامت {{!}} ایران و آینده اصلاح‌طلبی|نشانی=https://podcasts.apple.com/be/podcast/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B7%D9%84%D8%A8%DB%8C/id1639875478?i=1000664359753|وبگاه=Apple Podcasts|بازبینی=2025-04-23|کد زبان=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=Magiran {{!}} روزنامه شرق (1396/09/16): حسام سلامت، از فعالان دانشجویی، در گفت و گو با «شرق»: دانشگاه تبدیل به مسئله شده است|نشانی=https://www.magiran.com/article/3672294|وبگاه=www.magiran.com|بازبینی=2025-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حسام سلامت - پروفایل|نشانی=https://iranacademia.com/profile/حسام-سلامت/|تاریخ=2024-03-26|بازبینی=2025-03-31|کد زبان=fa-IR}}&lt;/ref&gt;

سلامت شه فوق‌لیسانس ره هم جامعه‌شناسی رشته، [[تهران دانشگاه]] دله بیته&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=سلامت|first=حسام|date=1392-09-01|title=جدال بر سر عقل: فوکو در برابر هابرماس؛ بازسازی گفت گوی انتقادی فوکووهابرماس در باب سطوح و سویه‌های عقل|url=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1023412/جدال-بر-سر-عقل-فوکو-در-برابر-هابرماس-بازسازی-گفت-گوی-انتقادی-فوکووهابرماس-در-باب-سطوح-و-سویه-های-عقل|journal=سوره اندیشه|language=fa|volume=72-73|issue=0|pages=162–168}}&lt;/ref&gt; وه [[سوز رمبش]] دله (۱۳۸۸) دستگیر بقیه و حدود دِ ماه وه ره [[ اوین]] بند ۲۰۹ دله داشتنه.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=دانشجوی ستاره دار به چهار سال زندان محکوم شد|نشانی=https://www.kanoon-zendanian.org/DOCuments%20(htm)/091112Zendan.htm|وبگاه=www.kanoon-zendanian.org|بازبینی=2025-04-Zendan.htm|وبگاه=www.kanoon-zendanian.org|بازبینی=2025-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=احکام سنگین برای اعضای شورای دفاع از حق تحصیل|نشانی=https://www.kanoon-zendanian.org/DOCuments%20(htm)/100328Mahrom.htm|وبگاه=www.kanoon-zendanian.org|بازبینی=2025-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=با دستور سرپرست وزارت علوم، ستاره دارها امسال ثبت‌نام می‌شوند|نشانی=https://www.zeitoons.com/34492|وبگاه=سایت خبری تحلیلی زیتون|تاریخ=2017-09-03|بازبینی=2025-04-01|کد زبان=fa-IR|نام خانوادگی=Admin2}}&lt;/ref&gt;
۱۴۰۰ آبان ماه هم دکلستنه ونه سره دله هر چی کب‌بی‌یه ره گرد بَوردنه.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=تفتیش منزل و ضبط لوازم حسام سلامت توسط نیروهای امنیتی|نشانی=https://www.hra-news.org/2021/hranews/a-32242/|وبگاه=خبرگزاری هرانا|تاریخ=2021-10-27|بازبینی=2025-03-31|کد زبان=fa-IR|نام=Hrana|نام خانوادگی=RV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=مانیفستی برای آکادمی موازی، آکادمی‌ای که دارد می‌آید…|نشانی=http://mindmotor.info/mind/?p=1108|وبگاه=مایندموتور|تاریخ=2009-10-24|بازبینی=2025-04-01|نام خانوادگی=Mindmotor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حسام سلامت {{!}} بیوگرافی، معرفی آثار و دانلود کتاب‌های او|نشانی=https://taaghche.com/author/حسام-سلامت|وبگاه=طاقچه|بازبینی=2025-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حسام سلامت - خانه هنر فروردین|نشانی=https://farvardinart.com/حسام-سلامت/|تاریخ=2020-06-24|بازبینی=2025-03-31|کد زبان=fa-IR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=موسسه مطالعاتی رخداد تازه :: دربارهٔ موسسه|نشانی=https://web.archive.org/web/20130918030012/http://www.rokhdadetazeh.com/rtc/35|وبگاه=web.archive.org|تاریخ=2013-09-18|بازبینی=2025-04-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=آینده دموکراسی در ایران: آیا &quot;جمهوریت&quot; کلید حل معما است؟|url=https://www.youtube.com/watch?v=LTDyxXuy2E4|date=2025-03-02|accessdate=2025-03-31|last=استودیو پات}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=حسام سلامت: نتیجه افغان ستیزی جدال و درگیری خواهد بود/ هادی کسایی زاده: افغان‌هایی که غیرقانونی وارد کشور می‌شوند، مجرمند|نشانی=https://www.didarnews.ir/fa/news/172594/حسام-سلامت-نتیجه-افغان-ستیزی-جدال-و-درگیری-خواهد-بود-هادی-کسایی-زاده-افغان‌هایی-که-غیرقانونی-وارد-کشور-می‌شوند-مجرمند|وبگاه=fa|تاریخ=۱۴۰۳/۰۷/۰۲–۱۳:۴۲|بازبینی=2025-04-01|کد زبان=fa|نام=پایگاه خبری تحلیلی|نام خانوادگی=دیدارنیوز}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=یکی از بهترین مناظره‌های که تا حالا شنیدم، سخنان آقای حسام سلامت در مورد مهاجرین در ایران شنیدنی است|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ldf9y_jU0Do|date=2024-09-25|accessdate=2025-04-01|last=Baztab Network}}&lt;/ref&gt;

== کتابون ==
* ''بازآرایی گورستان'': آیدین باقری، حسام سلامت، مهدی یوسفی. ۱۴۰۲
* ''سویه‌ها: مطالعه‌ای در فلسفه هگل''. نوشته [[تئودور آدورنو]]. ترجمه. ۱۳۹۷.
* ''از این دست‌ها و چند مواجهه''. ۱۳۹۶

= منابع =
{{پانویس}}

[[رج:بابل گت آدمون]]
[[رج:مازرون جامعه‌شناسون]]
[[رج:زننه آدمون]]
[[رج:مازرون نویسندگون]]</text>
      <sha1>daw2o5rjpny7tih6kab8woxhl1k5dec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دریاچه ارومیه ملی پارک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114195</id>
    <revision>
      <id>390209</id>
      <parentid>326742</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T01:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>25385</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>390209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="jibl19emxkg4k6bkr7lj0j87roz6jrh" xml:space="preserve">{{صندخ/ئو}}
'''دریوچه ارومی‌یه ملی پارک''' ، [[غربی آذربایجان اوستان|آذربایجان غربی]] و [[غربی آذربایجان اوستان|آذربایجان شرقی]] اُستانون می‌یون و جغرافی موقعیتِ ۳۷ تا ۳۰/۳۸ شمالی عرض و ۴۵ تا ۴۶ شرقی طول هسته. پارک گتی ۴۶۴۰۵۶ هسته. این دریوچه سرهم ۱۰۲ گت جزیره  و خورد جزیره به مساحت ۳۳۴۸۶ هکتار دارنه [[دریاچه ارومیه|ارومی‌یه دریاچه]] سال ۱۳۵۲ دله فهرست [[پارک‌های ملی ایران|ایرونِ ملی پارکون]] دله به ثبت بوی‌یه.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/persian/iran/2015/12/151206_nm_orumieh_lake_level هفتصد کیلومتر مربع دریوچه ارومی‌یه بنه جه «دواره او بن بورده»]، ''فارسی بی‌بی‌سی''&lt;/ref&gt;

دریوچه ارومی‌یه ملی پارک با وسعت ۴۶۲٬۶۰۰ هکتار، اتّا از ۹ [[ذخیره‌گاه زیست‌کره]] ایرون دله هسته.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161220163813/http://alborztour.com/information/289 زیست کره ذخیرگاه چیشی هسته؟]&lt;/ref&gt; سرهم ۱۰ [[آب‌انبار|اوانبار]]  دریوچه ارومی‌یه ملی پارک دله دره که گنجایش وشون ۱۸۰ هزار لیتر هسته.&lt;ref name=&quot;irna.ir&quot;&gt; [http://www.irna.ir/fa/News/81964916/ دریوچه ارومی.یه ملی پارک اوانبارون  پر بوی‌یه]، ''ایرنا''&lt;/ref&gt;

== منابع ==
{{په‌نویس}}

[[رج:ارومیه شهرستان]]
[[رج:ایران ملی پارکون]]</text>
      <sha1>jibl19emxkg4k6bkr7lj0j87roz6jrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جامعه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114506</id>
    <revision>
      <id>390202</id>
      <parentid>329198</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* جنسیت و خویشاوندی */</comment>
      <origin>390202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80298" sha1="4kraqywu1iwjaj4vz08nxa5jueka9gr" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پساصنعتی===
{{main article|پساصنعتی جامعه}}
پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====إطٮلاعاتی====
[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]]
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]]
{{Main|دانشی جامعه}}
قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجار و نقش ===
[[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]]
&lt;!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --&gt;

آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

انسانی قومی دسته‌ئون اتا اجتماعی دسته هستنه که مشترک ویژگی‌ئون جه که وشون ره دیگه دسته‌ئون جه متمایز کنه، باهم هویت دارنّه. این مشترک ویژگی‌ئون توننه مشترک سنتون، [[نیاکان]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگی منطقه دله اجتماعی رفتار باشنّه.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته چه تشکیل کنه تعریف عموماً قبول‌شده‌ای نی‌یه،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون اجتماعی دسته‌ئون جه وابستگی ره نسبتاً راحت تغییر هادن توانایی ره تکامل بیتنه، من‌جمله قبلاً قوی اتحادون جه دسته‌ئون ره رها کردن، اگه این کار شخصی مزایا بدنه دسوری دینّه.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه جدا هسته که فیزیکی ویژگی‌ئون سر بنه دارنه، اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|اجتماعی ساخته‌بیینه]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website=[[National Geographic]] |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره قومیت تعیین کردن پیچیده هسته، چون حتی مشترک قومی تعیین‌ئون دله هم متنوع زیردسته‌ئون توننه بوئنّه و این قومی دسته‌ئون ترکیب هم دسته‌ای و فردی سطح دله زمون جه تغییر کنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal=[[American Journal of Human Genetics]] |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندی‌ئون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله قوی نقش دارنّه. قومی هویت نوزدهمین و بیستمین قرن دله [[ملی دولت]] ره سیاسی سازمان‌دهی غالب شکل دسوری خیزش جه خله نزدیک مرتبط بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal=[[Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism]] |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher=[[SAGE Publications]] |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
&lt;!-- {{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}} --&gt;

[[رج:آدمون]]
[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>4kraqywu1iwjaj4vz08nxa5jueka9gr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390203</id>
      <parentid>390202</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* قومیت */</comment>
      <origin>390203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80115" sha1="d2dbkyp4jkic80hp91iu3oyget8ymlp" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پساصنعتی===
{{main article|پساصنعتی جامعه}}
پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====إطٮلاعاتی====
[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]]
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]]
{{Main|دانشی جامعه}}
قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجار و نقش ===
[[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]]
&lt;!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --&gt;

آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{Main|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[ملل متحد]] مقر که دنیا بزرگِ سیاسی سازمانون جه اتا ره اونجه دارنه]]
حکومتون قانونون و [[سیاستون]] ره بساجنّه که وشون اداره‌شده مردم سر تأثیر دانّه. انسانی تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرت تخصیص روشون و مردم سر کنترل سطح و روشون فرق داشته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخ اوایل دله، سیاسی قدرت توزیع [[شیرین آو|شیرین آو]]، [[خاک حاصلخیزی|حاصلخیز خاک]] و فرق‌داشتن مناطق [[معتدل آب‌وهوا|معتدل آب‌وهوا]] دسترسی جه تعیین وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و متراکم‌ته اجتماعون دله جمع بیه جه، فرق‌داشتن دسته‌ئون میون کنش متقابل ویشته بیّه و اجتماعون دله و میون حکومت بیشتر توسعه ره راست هاکرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher=[[University of California Press]] |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

{{As of|2022}}، ''[[اکونومیست]]'' جه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی|دموکراسی‌ئون]]، ۳۵٪ [[استبداد|استبدادون]] و ۲۲٪ هر دِ عناصر جه دارنه بینه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون بساتنه که بزرگِ‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دولت جه ملل متحد هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website=[[National Geographic]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher=[[Routledge]] |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
&lt;!-- {{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}} --&gt;

[[رج:آدمون]]
[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>d2dbkyp4jkic80hp91iu3oyget8ymlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390204</id>
      <parentid>390203</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* حکومت و سیاست */</comment>
      <origin>390204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80035" sha1="5dpw4gxcpjbho6f479idv9sqvo4ughc" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پساصنعتی===
{{main article|پساصنعتی جامعه}}
پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====إطٮلاعاتی====
[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]]
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]]
{{Main|دانشی جامعه}}
قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجار و نقش ===
[[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]]
&lt;!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --&gt;

آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{اصلی|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]]
حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و اقتصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}

[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه]] (سبز) و دیگه راهون (قرمز) دله دور-دست ادویه تجارت راهون میلادی اول قرن حدود]]
تجارت، کالا و خدمات داوطلبانه تبادل، خله وقت انسانی جامعه‌ئون ونه جه بی‌یه و آدمون ره دیگه حیوانون جه متمایز کننده ویژگی دسوری دینّه.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal=[[Journal of Economic Behavior &amp; Organization]] |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتی اتا عملکرد دسوری باته بیّه که ''هومو ساپینز'' ره دیگه انسان‌نماون سر مهم مزیت هادا؛ شواهد نشون دانه که اولی ''H. ساپینز'' دور-دست تجارت راهون ره کار زو که کالا و ایده‌ئون ره تبادل هاکنه، و این فرهنگی انفجارون ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، اضافی غذا منابع ره هادا. این تجارت شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website=[[Smithsonian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولی تجارت ابزار ساختن وسّه مواد ره دله داشته، مثل [[اُبسیدین]]، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher=[[Routledge]] |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دور-دست راهون جه بعضی غذا و لوکس کالاون حمل وونه، مثل [[ادویه تجارت]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولی انسانی [[اقتصاد|اقتصادون]] ویشتر [[هدیه اقتصاد|هدیه دادن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، بنه داشتنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولی پول [[کالایی پول|کالاون]] جه تشکیل وونه؛ قدیمی‌ترین گاو شکل دله و ویشترین کار زنه‌شده [[پشه‌کی صدف|پشه‌کی صدف‌ئون]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal=[[American Journal of Economics and Sociology]] |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher=[[University of Hawai'i Press]] |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; پول اون‌گدر جه حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|کاغذی]] و [[الکترونیکی پول]] وری تکامل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی اقتصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website=[[Federal Reserve Bank of San Francisco]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت تقسیم دله گت [[اقتصادی نابرابری|نابرابری‌ئون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، آدمون ثروتمند دهم‌یک، اون مناطق کل ثروتِ هفت دهم‌یک جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
&lt;!-- {{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}} --&gt;

[[رج:آدمون]]
[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>5dpw4gxcpjbho6f479idv9sqvo4ughc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390205</id>
      <parentid>390204</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* تجارت و اقتصاد */</comment>
      <origin>390205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80190" sha1="lxk79oocn0koerfwwu3qmv3yovafsg2" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پساصنعتی===
{{main article|پساصنعتی جامعه}}
پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====إطٮلاعاتی====
[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]]
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]]
{{Main|دانشی جامعه}}
قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجار و نقش ===
[[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]]
&lt;!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --&gt;

آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{اصلی|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]]
حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و إقتٮصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}
[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]]

تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior &amp; Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ میلادی [[فرانسه روسیه تهاجم|روسیه شکست‌خورده تهاجم]] پسّه عقب‌نشینی ([[آدولف نورتن]] رنگ‌روغن، ۱۸۵۱)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
&lt;!-- {{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}} --&gt;

[[رج:آدمون]]
[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>lxk79oocn0koerfwwu3qmv3yovafsg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390206</id>
      <parentid>390205</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>/* دعوا-درگیری */</comment>
      <origin>390206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80160" sha1="g2ptmakye5xwam5fyla5yd0tki6c89n" xml:space="preserve">{{multiple image
| perrow            = 2 / 1
| total_width       = 350
| image1            = Lao Mangkong family eats together (square).JPG
| alt1              = دِتا آسیایی زنان و وشون پنج‌تا وچه که خراک خِرنه
| image2            = Crowd in nagpur (square).jpg
| alt2              = ات دسته مردم که خیابون دله درنه و تبلیغات و دیکون وشون دور دره.
| image3            = Fiesta nacional, parada militar en Madrid, 2016 (03).jpg
| alt3              = سربازون که راه مجنّه
| footer            =بترتیب بالا جه: اتا خانواده [[لائوس]] دله؛ جمعیتی که [[مهاراشترا]]، هند دله درنه؛ اتا [[نظامیون رژه]]، [[ایسپانیا]] دله.
}}

'''جامعه''' اتا دسته [[فرد|آدمون]] هستنه که دائمی إجتٮماعی کنش دله دئینه یا اتا گت إجتٮماعی دسته هستنه که یتا مکانی یا إجتٮماعی سامون ره باهم دارنّه و معمولاً یتا [[سیاست|سیاسی]] قدرت و مسلطِ فرهنگی انتظار بِن درنّه. جوامع، آدمون میونِ روابط ([[اجتماعی رابطه]]) الگو جه بشناسی وونه که یتا خاص [[فرهنگ]] و نهادون ره باهم دارنه؛ اتا جامعه ره توندی ونه دسته میون روابطِ جمع دسوری تعریف هاکنی.

انسانی إجتٮماعی ساختار دپیت-دپیت هسته و خله ونه دله هم‌باز بیّن وجود دارنه و رَسِدبئی کار و [[نقش|إجتٮماعی نقش]] داشتن ونه دله جاجیگا دارنه. جامعه‌ئونِ نقش و دیگه رفتاری الگوئون ره اینتی ساجنه که بعضی کارون یا مفاهیم ره قبول‌داشتنی یا قبول‌نداشتنی حٮساب کانّه - این رفتاری انتظارون ره اتا جامعه دله [[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجار]] گنّه. تا اونجه که جمعی هسته، جامعه تونده شه عضوون ره هئی هاکنه که هم‌بازی سود بیرن.

جامعه‌ئون [[فناوری]] سطح و إقتٮصادی فعالیت نوع جه فرق دارنّه. گت جامعه‌ئون که ویشته إضافی‌هاکرد خِراک دارنّه، اکثراً [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقه‌بندی]] یا [[سلطه]] الگو ره سٮراق دنّه. جامعه‌ئون تونّه شه حکومت، فامیلی روابط، جنسیتی نقش و… جه فرق هاکنن. انسانی رفتار مختلفِ جامعه‌ئون دله خله ویشته فرق کنده؛ آدمون جامعه ره شکل دنّه، ولی جامعه هم أی آدمون سر تأثیر إلنه و وشون ره شکل دِنه.

== ریشه‌شناسی و کاربرد ==
«جامعه» کلمه معمولاً اتا گت دسته آدمون ره گانه که اتا کشور دله یا چنتا کشور مونائون دله منظم جامعه دله زندگی کانّه، یا «دیگه آدمون جه بی‌ین وضعیت» ره گانه، این جمله دسوری: «وشون قرون وسطایی جامعه دله زندگی کاردنه».&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

«جامعه» و ونه جمع، «جوامع»، همین‌جور «إجتىماع»، همگی [[عربی|عربی زوون]] جه ریشه دارنه و وشون‌ها پایه «جمع» هسته. {{مدرک}} ولی غربی کشورون دله وه ره ''سوسایتی'' (society) گننه.
این کلمه اقلاً ۱۵۱۳ میلادی جه وجود داشته و دوازدهمین قرن میلادی [[فرانسوی]] دله {{lang|fr|societe}} (أمروزی فرانسه {{lang|fr|société}}) جه گتنه که «همراهی» معنی داشته.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; اینتا فرانسوی کلمه، شه لاتین {{lang|la|[[Wikt:societas|societas]]}} («رفاقت»، «اتحاد» یا «انجمن») جه بامو که ونه ریشه {{lang|la|socius}} («[[رفخ]]»، دوست یا متحد) اسم جه ورگردنه.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

«إجتىماعی» معادل هم social هسته که لاتین {{lang|la|socii}} («متحدون») جه بامو. این کلمه مخصوصاً [[ایتالیایی]] {{lang|it|[[Socii]]}} دولتون جه بمو که [[روم جمهوری]] تاریخی متحدون بینه؛ اگه‌چه وشون ۹۱ تا ۸۷ پیش از میلاد [[اجتماعی جنگ (۹۱-۸۷ پیش از میلاد)|إجتىماعی جنگ]] ره رم تاریخ دله داشتنه که همین واژه ره دارنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== موضوعات==
=== زیست‌شناسی دله ===
{{Further|اجتماعی بی‌ین}}
[[File:Ants' Social Ethology.jpg|thumb|alt=ملیجه عکس که شاه کشنّه و اتا خراک ره ورنه.|ملیجه‌ئون [[اخلاق‌شناسی|إجتٮماعی اخلاق‌شناسی]]: ملیجه‌ئون [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] موجود هستنه. إجتٮماعی دسته‌ی عضوون نتیجه‌ای گیرنه که تک‌تینار ممکن نوونه.]]

[[انسان|آدمون]]، شه نزدیک‌ترین هم‌تبار، [[بونوبو]] و [[شامپانزه]]، واری خله إجتٮماعی حیوون هستنه. این زیست‌شناسی زمینه نشون دنه که إجتٮماعی بی‌ین، که جامعه بساتن وسّه لازم هسته، آدم طبیعت و ریشه دله دئی‌یه.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; آدمونِ جامعه خله همکاری داشتنِ سطح دارنه و شامپانزه و بونوبو دسته‌ئون جه مهم روشون دله فرق دارنه؛ من‌جمله نرِ پی‌یری نقش،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; گپ بزوئن وسّه زوون جه کار زنه،&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; کار ره رسد هکردن،&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; و «کلی» بساتن گرایش (چند نسلی اردوگاهون، شهر یا شهرستانون).&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

بعضی زیست‌شناسون، من‌جمله بئو-شناس ای.او. ویلسون، آدمون ره [[اجتماعی بی‌ین|إجتٮماعی]] دسته‌بندی کنّه و آدمون ره ملیجه‌ئون واری، [[حیوان اخلاق‌شناسی|جانوری اخلاق‌شناسیِ]] طیف دله بالاترین إجتٮماعی بی‌ین سطح دله بی‌یشتنه - اگه‌چه بعضی دیگه موافق نینه.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; إجتٮماعی دسته دله زندگی هاکردن آدمون دله [[دسته انتخاب]] وسّه تکامل بیته - چون فیزیکی محیطون دله، زنده بمونستن سخت بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== جامعه‌شناسی دله ===
{{Further|جامعه‌شناسی}}
غربی جامعه‌شناسی دله، جامعه‌ی بفهمستن وسّه سه‌تا مسلط شابلون دره: [[ساختاری کارکردگرایی|کارکردگرایی]] (که وه ره ساختاری کارکردگرایی هم گنّه)، [[تعارض نظریه‌ئون|تعارض نظریه]] و [[نمادین واکنش]].{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-108}}

[[کارل مارکس]] دیدگاه جه،&lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; آدمون ذاتاً، ضرورتاً و تعریف په، إجتٮماعی موجود هستنه که، «رَمه‌ای موجود» بی‌ین جه بالاتر، فقط إجتٮماعی همکاری و کایری جه توننه زنده بموندن و شه نیازون ره حل هاکنن. همین وسّه وشون إجتٮماعی ویژگیون خله ویشته اتا عینی واقعیت هسته که تولد په وشون سر دره و [[اجتماعی بی‌ین]] فرآیند جه تأیید وونه؛ و اونتی که مارکس گانه، آدمون شه مادی زندگی تولید و بازتولید دله، ضرورتاً «مستقل از اراده‌شون» [[تولید روابط]] دله بوردنه.

برعکس، جامعه‌شناس [[ماکس وبر]]&lt;ref name=morrison/&gt; انسانِ عمل (یا کنش) ره «إجتٮماعی» تعریف کنده و گنه افراد شه ذهنی معنائون وسه، «دیگرون رفتار ره حساب یارنه و همین وسّه شه مسیر دله جهت‌گری کننه».

==== کارکردگرایی ====
{{Further|ساختاری کارکردگرایی}}
کارکردگرایی مکتب دیدگاه جه، جامعه دله افراد هدی-هدیِ بدنِ اعضای دسوری کار کانّه که [[پدیداری]] رفتار ره ساجنه که بعضی گدر وه ره [[جمعی آگاهی]] هم گننه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=103-104}} قرن ۱۹ میلادی، جامعه‌شناسون [[اوگوست کنت]] و [[امیل دورکیم]]، باور داشتنه که جامعه اتا سٮوا «سطح» واقعیت جه ساجنه که هم زیست‌شناسی و هم غیرآلی ماده جه فرق دارنه. [[اجتماعی پدیده|إجتٮماعی پدیده‌ئونِ]] توضیح وسّه ونه این سطح ره بساتن و افراد فقط اسقاط اینان دله‌یِ نقش ره دارنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last1=Macionis |first1=John J. |last2=Gerber |first2=Linda Marie |year=2011 |title=Sociology |publisher=[[Pearson Prentice Hall]] |edition=7th |location=Toronto, Canada |isbn=978-0-13-700161-3 |oclc=434559397}}&lt;/ref&gt;

==== تعارض نظریه ====
تعارض نظریه‌پردازون دیدگاه سرکینگ هسته و گانّه که جامعه دله افراد و إجتٮماعی دسته‌ئون یا [[اجتماعی طبقات|إجتٮماعی طبقه‌ئون]] نا توافق جه، بلکه [[اجتماعی تعارض|تعارض]] جه واکنش دنّه. کارل مارکس تعارضِ اتا مشهور نظریه‌پرداز هسته که جامعه ره اقتصادی [[بنه و روبنا|«بنه» و «روبنا»]] جه تصویر هاکرده که حکومت، خانواده، دین و فرهنگ ره شه درون دارنه. مارکس گانه اقتصادی بنه روبنا ره تعیین کنده و تاریخ دله ره هارشی، إجتٮماعی تغییر [[کارگران|کارگرون]] و [[تولید ابزار]]، [[بورژوازی|صاحبون]] میون تعارض پیش یارده.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=104-105}}

==== نمادین واکنش====
نمادین واکنش اتا [[خورد جامعه‌شناسی]] نظریه هسته که افراد ره إشنه و این که وشونِ رابطه جامعه جه چتی هسته.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=21, 108}} نمادین واکنشِ محققین گانّه که آدمون چتی شه مشترک زوون ره کار زنّه که مشترک نمادون و معنائون ره بساجن،&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |last=Hall |first=Peter M. |editor1-last=Ritzer |editor1-first=George |year=2007 |title=Symbolic Interaction |encyclopedia=Blackwell Encyclopedia of Sociology |volume=10 |isbn=978-1-4051-2433-1 |lccn=2006004167 |oclc=63692691 |doi=10.1002/9781405165518.wbeoss310}}&lt;/ref&gt; و این چارچوب ره کار زنّه که هارشن دیگرون چتی-چتی واکنش سٮراق دنّه که نمادین دنیائون ره ساجنه و أی این دنیائون افراد رفتار ره چتی شکل دنّه.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book |last1=West |first1=Richard L. |last2=Turner |first2=Lynn H. |title=Introducing Communication Theory: Analysis and Application |date=2018 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1-259-87032-3 |lccn=2016059715 |oclc=967775008 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;

بیستمین قرنِ دومین نیمه، نظریه‌پردازون جامعه ره [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساته]] بشناسینه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|pp=109-110}} این‌طرزی، جامعه‌شناس [[پیتر برگر]] جامعه ره «دیالکتیک» دسوری توصیف کنده: جامعه آدمون جه بساته وونه ولی این بساته أی آدمون ره ساجنه یا شکل دِنه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Berger |first=Peter L. |author-link=Peter L. Berger |year=1967 |title=The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion |publisher=Doubleday &amp; Company, Inc. |location=Garden City, NYC |page=3 |isbn=978-0-385-07305-9 |lccn=90034844 |oclc=22736039}}&lt;/ref&gt;

==== غیرغربی دیدگاهون ====
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Black and white portrait of José Rizal |[[خوزه ریزال]]، استعماری جوامعِ نظریه‌پرداز]]
بعضی منتقدون گتنه که کارکردگرایی، تعارضِ نظریه و نمادینِ واکنش دله جامعه‌شناسی خله [[اروپامحوری]] داشته و اینان توضیحات بقیه جاهونِ بدرد نخرنه.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=al-Attas |first=Syed Farid |author-link=Syed Farid al-Attas |date=March 2021 |title=Deparochialising the Canon: The Case of Sociological Theory |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |journal=Journal of Historical Sociology |language=en |volume=34 |issue=1 |pages=13–27 |doi=10.1111/johs.12314 |s2cid=235548680 |issn=0952-1909 |lccn=89656316 |oclc=18102209 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131131620/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/johs.12314 |url-status=live |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; مالزیایی جامعه‌شناس، [[سید فرید الاطاس]]، گانه غربی متفکرون مخصوصاً [[مدرنیته]] بموئن جه علاقه دارنّه و همین وسّه وشونِ تحلیل فقط غیرغربی فرهنگون دامنه جه محدود هسته.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; غیرغربی متفکرونی که جامعه بفهمستن وسّه سیستماتیک روش داشتنه ره [[ابن خلدون]] (۱۳۳۲-۱۴۰۶) و [[خوزه ریزال]] (۱۸۶۱-۱۸۹۶) واری معرفی کنده.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ابن خلدون، قرن ۱۴ میلادی زندگی کرده و اتا [[عربون|عرب]] بی‌یه. وه جامعه ره، باقی جهون واری، «معنادار شکل» تصور کرده و ونه تصادفی بی‌ین ره ظاهری دونده و گنه ونه دلیلون ره ونه پٮدا هاکردن. خلدون إجتٮماعی ساختارون ره دِتا بنیادی شکل دسوری مفهوم‌پردازی هاکرده: کوچ‌کر و ات‌جانشین. کوچ‌کَرون زندگی خله إجتٮماعی انسجام (''عصبیه'') داشته که خلدون گته کسی-خِشی، هم‌بازِ رسوم و مشترکِ دفاع نیاز جه بساته بیّه. خلدون دیدگاه جه، ات‌جانشین‌های زندگی [[سکولاریسم|سکولاریزاسیون]]، إجتٮماعی انسجامِ کمترِ بیّن و زرق-برقِ ویشتر جه میّن بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Becker |first1=Howard |author1-link=Howard P. Becker |last2=Barnes |first2=Harry Elmer |author2-link=Harry Elmer Barnes |year=1961 |title=Social Thought from Lore to Science |chapter=The Meeting of East and West and the Advance of Secularism |publisher=[[Dover Publications]] |edition=3rd |volume=1 |location=New York, NY |pages=266–277 |lccn=61004323 |oclc=423043}}&lt;/ref&gt; ریزال، اسپانیایِ استعمارِ اواخر فیلیپینی دله دیّه و ملی‌گرا بی‌یه؛ وه که استعماری جامعه‌ئون خوری نظریه‌پردازی هاکرده، گته تنبلی که اسپانیاییون وشون استعماری اشغال ره توجیه هاکردن وسّه بهانه یاردنه، شه استعمار په بوجود بی‌یمو. ریزال پیش‌استعماری دوره - که فیلیپینی شه تجارتِ راهون ره داشته و اقتصادی فعالیت ویشته بی‌یه - ره استعماری حکومت دوره جه إندا-ور-إندا هاکرده و گته استثمار، اقتصادِ بی‌نظمی و کشاورزیِ کساد بیّن استعمارکَرونِ کار وسّه بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alatas |first1=Syed Farid |author1-link=Syed Farid al-Attas |last2=Sinha |first2=Vineeta |year=2017 |title=Sociological Theory Beyond the Canon |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=London, UK |chapter=Jose Rizal (1861-1896) |isbn=978-1-137-41133-4 |lccn=2017934880 |oclc=966921499}}&lt;/ref&gt;

== انواع ==
===پیش از صنعتی===
{{Main article|پیش از صنعتی جامعه}}

پیش از صنعتی جامعه بئه، خِراکِ تولید - که آدمون و حیوونِ [[دستی کار|یدی کار]] جه انجام بی‌یه - مهمترین اقتصادی فعالیت بی‌یه. این جامعه‌ئون ره بنشنه وشونِ تکنولوژیِ سطح و غذا تولید هاکردنِ روش جه تقسیم‌بندی هاکردن. این تقسیمات شکارچی-جمع‌کری، چپّونی، باغبونی و کشاورزی هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=96}}

====شکارچی‌کری و جمع‌کری ====
{{Main article|شکارچی-جمع‌کر}}

[[File:BushmenSan.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[بوتسوانا]] دله [[سان مردم|سان قبیله]] دست جه [[تش]] کنّه.]]
شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله غذایِ تولیدِ اصلی شیوه این بی‌یه که هر-روزِنه وحشی گیاهون ره جمع هاکنن یا وحشی حیوانات شکار جه شه إشکم ره سِر هاکنن. شکارچی-جمع‌کرون دائماً خِراکِ دمبال کتنه و کوچ دئینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=135}} همین‌سّه، وشون دائمی [[روستا]] نساتنه و [[دست‌ساخته (باستان‌شناسی)|مصنوعات]] خله متنوعی وشونِ دوره جه پٮدا بیّه. کوچِ نیاز این جامعه‌ئون اندازه ره هم محدود باقی یشته و وشون معمولاً فقط [[گروهی جامعه|گروه]] و [[قبیله]] دسوری، خله پچوک دسته‌ئون دله دئینه،{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} معمولاً هر دسته ۵۰ نفر جه کمته بینه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last1=Lee |first1=Richard B. |last2=Daly |first2=Richard H. |year=1999 |chapter=Introduction: Foragers &amp; Others |encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=3 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=134}} گروهون و قبیله‌ئون نسبتاً [[برابری‌طلب اجتماع|برابری‌طلب]] هستنه و تصمیم ره [[اجماع تصمیم‌گیری|اجماع]] جه گیتنه. گروهی جامعه‌ئون دله رسمی و سیاسی مقوم که واقعی قدرت داشت بوئه دنی‌بی‌یه - فقط [[قبیله رئیس]] اتا تأثیرگذار آدم هسته و [[رهبری]]ِ شخصی ویژگیون جه، شه گروهِ سر چاره ره کنده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=146}} خانواده اصلی [[اجتماعی دسته|واحد]] هسته که إجتٮماع ره تشکیل دنه و ویشتر اعضا یا همین دسته دله دنیا بمونه و گت بَینه، یا زن-شی بَینه که دسته دله عضو هستنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=142}}

مردم‌شناس، [[مارشال سالینز]]، شکارچی-جمع‌کرون ره «[[اصیل غنی جامعه]]» توصیف هاکرده چون خله اوقات فراغت داشتنه: سالینز تخمین بزو که شکارچی-جمع‌کرونِ جامعه‌ئون دله گت‌گت آدم هر روزی سه تا پنج ساعت کار کردنه.&lt;ref name=&quot;sahlins&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=DeVore |editor-first2=Irven |title=Man the Hunter |chapter=Discussions, Part II: Notes on the Original Affluent Society |publisher=Aldine Publishing Company |year=1968 |location=Chicago, Illinois |pages=85–89 |lccn=67017603 |oclc=490234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlins |first=Marshall D. |author-link=Marshall Sahlins |year=1972 |chapter=The Original Affluent Society |title=Stone Age Economics |publisher=Aldine-Atherton, Inc. |publication-place=Chicago, Illinois |page=34 |isbn=0-202-01098-8 |lccn=75169506 |oclc=363958 |chapter-url=http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001191830/http://www.primitivism.com/original-affluent.htm |archive-date=1 October 2019 |access-date=9 January 2024 |quote=Reports on hunters and gatherers of the ethnological present—specifically on those in marginal environments—suggest a mean of three to five hours per adult worker per day in food production.}}&lt;/ref&gt; این دیدگاه ره دیگه پژوهشگرون چالش بکشینه و گتنه شکارچی-جمع‌کر جوامع دله خله مرگ‌ومیر و دائمی جنگ زیاد بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hill |first1=Kim |last2=Hurtado |first2=A. M. |last3=Walker |first3=R. S. |title=High adult mortality among Hiwi hunter-gatherers: Implications for human evolution |journal=Journal of Human Evolution |volume=52 |issue=4 |pages=443–454 |date=April 2007 |doi=10.1016/j.jhevol.2006.11.003 |pmid=17289113 |bibcode=2007JHumE..52..443H |eissn=1095-8606 |issn=0047-2484 |lccn=72623558 |oclc=925940973}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keeley |first=Lawrence H. |author-link=Lawrence H. Keeley |year=1996 |chapter=Crying Havoc: The Question of Causes |pages=113–126 |title=War Before Civilization |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0-19-509112-4 |lccn=94008998 |oclc=30158105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=David |title=The Darker Side of the 'Original Affluent Society' |journal=Journal of Anthropological Research |volume=56 |number=3 |pages=287–484 |date=Autumn 2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |doi=10.1086/jar.56.3.3631086 |s2cid=140333399 |eissn=2153-3806 |issn=0091-7710 |lccn=2006237061 |oclc=60616192}}&lt;/ref&gt; سالینزِ دیدگاهِ طرفدارون گانّه که شکارچی-جمع‌کر جامعه‌ئون دله آدمون خله رفاه بی‌یه و وشونِ دوره تکنولوژیِ پیشرفت و [[پیشرفت|آدمونِ ترقی]]ِ رابطه میون چالش بوجود یارده.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Gowdy |first=John |editor-last1=Lee |editor-first1=Richard B. |editor-last2=Daly |editor-first2=Richard H. |year=2005 |title=Hunter-Gatherers and the Mythology of the Market |encyclopedia=Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=391–398 |isbn=0-521-57109-X |lccn=98038671 |oclc=39654919 |url=http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224174603/http://libcom.org/history/hunter-gatherers-mythology-market-john-gowdy |archive-date=24 February 2021 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewis |first=Jerome |editor-last1=Watkins |editor-first1=Stuart |date=September 2008 |title=Managing abundance, not chasing scarcity: the real challenge for the 21st century |issue=2 |journal=Radical Anthropology |url=http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513015838/http://www.radicalanthropologygroup.org/new/Journal_files/journal_02.pdf |archive-date=13 May 2013 |access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;

====چپّونی و مال‌داری ====
{{Main article|مالدار جامعه}}

[[File:Maasai-Adumu.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ماسایی مردم|ماسایی]] دله اتا بم‌پری و سٮما رسوم دره که ونه نوم «آدومو» هسته.]]
[[مال‌داری]] و چپّونی جامعه دله اعضا شه غذا و خِراکِ نیاز وسّه اهلی حیوانات سر حٮساب کردنه. چپّون‌ها معمولاً کوچ‌نشین بینه و شه رَنه ره این مرتع - اون مرتع وَردنه و أی یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=267}} مالدارِ جامعه‌ئونِ إجتٮماعِ قایده، شکارچی-جمع‌کرون جه مشابه هسته (حدود ۵۰ نفر)، ولی شکارچی-جمع‌کرون جه اتا فرق کردنه و مالدارِ جامعه‌ئون معمولاً چنتا إجتٮماع جه تشکیل بینه - اتا معمولی مالدارِ جامعه دله هزارون نفر دئینه. چون چپّونی دسته‌ئون مرتع‌هایی زندگی کانّه که کوچ راحت هسته و این مسئله وشون وسه سیاسی یکپارچگی ره ممکن کرده.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}} مالدارِ جامعه‌ئون دله معمولاً غذا مازاد موندِسته و [[تقسیم وظایف|تخصصی کار]] بساتنه{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=99}} و إختٮلاف و نابرابری جامعه دله بوجود بمو.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|pp=268-269}}

====باغبونی====
{{Further|باغبانی|معیشتی الگو}}
وشون‌ها، جنگل یا ویشه دله اتا قسمت ره آباد کِردنه و میوه و سبزیجات کاشتنه. باغبانی جامعه دله وشونِ اصلی خِراک همینان بی‌یه. این جامعه‌ئون هم مالدارِ جامعه‌ئون واری، سطحی إختٮلاف داشتنه و دپیت-دپیت بینه.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_v2p3/mode/2up |first1=Richard W. |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela Kyle |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel R. |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven W. |last4=Hirsch |first5=Lyman L. |last5=Johnson |first6=David |last6=Northrup |year=2015 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |page=14 |edition=6th |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-44563-2 |lccn=2014932005 |oclc=891574574 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; مالدارِ جامعه‌ئون و باغبانی جامعه‌ئون هم‌دوره رُش دَکتنه و حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش شٮنه که [[نیولیتیک انقلاب|کشاورزی إنقٮلاب]] باعث بیّه فناوری تغییر هاکنه و محصول دکاشتن و حیوون پرورش هدائن ره ممکن هاکرده.&lt;ref name=&quot;Bulliet&quot;/&gt; باغبانون، زمین ره آدمیِ کار و ساده ابزارون جه، اتا یا چنتا فصل کشت کردنه. وقتی بنه خاک دیگه نازا بی‌یه، باغبانون تازه جنگل گیتنه و آباد و پاک کردنه و قدیمی قطعه ره رها کردنه و شینه تا دِباره شه طبیعی حالت ره بیره. أی چن سال دمبال‌ته تونستنه دِباره اصلی زمین سر وردگردن و دِباره همین کار ره هاکنن. یاد بیتنه که اینتی باغ و لِتکا ره چرخشی کار زونه. باغبانون تونستنه خله وقت اتا جا بموندن. اینتی وشون دائمی یا نیمه‌دائمی روستائون ره اول‌بار بساتنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}}

همونتی که مالدارونِ جامعه دله باتمی، مازاد غذا بموندستن باعث بی‌یه کار و وظیفه تخصصی بووشه و جامعه دپیته (پیچیده) بوه. باغبونی جامعه‌ئون دله تخصصی نقشون من‌جمله صنعتگرون، [[شمن|شامانون]] (دینی رهبرون) و بازرگانون بینه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=165}} نقشِ تخصصی بیّن، باغبونی جامعه‌ئون ره کومِک هکرده که متنوع مصنوعات و دست‌بساتیون بساجن. بعضی شواهد دره که وشون دوره هم طبقاتی إختٮلاف ایجاد بئی بی‌یه.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|title=Domestication Alone Does Not Lead to Inequality: Intergenerational Wealth Transmission among Horticulturalists|first1=Michael|last1=Gurven|first2=Monique|last2=Borgerhoff Mulder|first3=Paul L.|last3=Hooper|first4=Hillard|last4=Kaplan|first5=Robert|last5=Quinlan|first6=Rebecca|last6=Sear|first7=Eric|last7=Schniter|first8=Christopher|last8=von Rueden|first9=Samuel|last9=Bowles|first10=Tom|last10=Hertz|first11=Adrian|last11=Bell|date=19 February 2010|journal=Current Anthropology|volume=51|issue=1|pages=49–64|via=CrossRef|doi=10.1086/648587|s2cid=12364888|access-date=19 December 2023|archive-date=1 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701161903/http://dro.dur.ac.uk/7607/1/7607.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====کشاورزی====
{{Main|کشاورزی جامعه}}

[[File:Detail of Les tres riches heures - March.jpg|thumb|alt=Painting of farmers, with one plouging with two oxen |قرن ۱۵ میلادی نقاشی؛ [[گو]] جه بنه ره کِل کِردنه.]]
کشاورزیِ جامعه‌ئون دله زراعت هاکردنِ [[فناوری]] پیشرفت هاکرده و وشون تونستنه دیگه گت-گت منطقه دله محصول دِکارن. لینسکی باغبونی و کشاورزی جامعه‌ئون میون فرق یلنه و وشونِ اصلی إختٮلاف ره [[ورزا]] جه کار بکشی‌ین دونده.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=164-166}} هرگدر فناوری بتتر بوو،  غذا ویشته مازاد موندِنه و این‌سه، کشاورزیِ جامعه خله باغبانی توم گت‌ته بیّه. این خِراکِ ویشته بیّن باعث بی‌یه که [[شهر]] (بازار) بساجن و تجارت مرکز بووشه. إقتٮصادی تجارت أی تخصصی‌سازی ره ویشته‌ته هاکرده؛ من‌جمله حاکمونِ طبقه و معلمون، صنعتگرون، بازرگانون و دینی شخصیتونِ کار ره بساته که مستقیماً غذا تولید هاکردت دله شرکت نکاردنه و فقط خدمات دانه.{{sfn|Lenski|Lenski|1987|pp=166-172}}

کشاورزی جامعه‌ئون دکّل شه إجتٮماعی طبقه‌ئونِ سختگیری و ثبات وسّه مشهور هستنه.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Langlois |first=Simon |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |year=2001 |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/292447431 |chapter=Traditions: Social |encyclopedia=[[International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences]] |edition=1st |volume=23 |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |page=15830 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/02028-3 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490 |access-date=7 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429035948/https://www.researchgate.net/publication/292447431_Traditions_Social |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنه (زمین) ثروتِ اصلی منبع هسته؛ پس إجتٮماعی سلسله‌مراتب [[زمین مالکیت]] په بساته وونه؛ نا کار جه. [[اجتماعی طبقه‌بندی|طبقاتِ]] سیستم دله سه‌تا تضاد میّن وونه: حاکمونِ طبقه در برابر [[عوام|توده]]، شهری اقلیت در برابر مَله‌یِ اکثریت، و باسوادونِ اقلیت در برابر بی‌سوادِ اکثریت. این‌طرزی دِتا سٮوا خوردفرهنگ بساته وونه؛ شهرِ خواص در برابر دهاتی عوام. علایده بر این، کشاورزی جامعه‌ئون دله خله فرهنگی تفاوت وجود إموئه.{{Sfn|Brown|1988|pages=78-82}}

زمین‌دارِ طبقه معمولاً حکومت، دین و نظامی نهادون ره شه میس دله گیتنه که شه مالکیت ره توجیه و إجرا هاکنن و روش‌هایی بساجن که شه کارِ نیرو ره راحت‌ته تأمین هاکنن؛ [[برده‌داری]]، [[رعیت‌داری]] و… معمولاً وشونِ تولید ره هِدار کرده. کشاورزی جامعه‌ئونِ حاکمون اکثراً شه امپراتوری ره [[عمومی خیر]] وسّه یا [[عمومی منفعت]] نوم جه إداره نکردنه، بلکه وه ره شه مِلکِ دسوری دینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Nolan |first2=Patrick |year=2010 |chapter=The Agricultural Economy |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=11th |pages=35–37 |publisher=Oxford University Press, Incorporated |isbn=978-0-19-994602-0}}&lt;/ref&gt; [[هند کاست سیستم|کاست سیستم]]، که سابق آسیای جنوب دله دئی‌یه، کشاورزی جامعه‌ئون جه مرتبط هسته اتا سفت-سخت شیوه بی‌یه که مردم ره ات‌خله گروه و طبقه دله رَسِد کرده. دونالد براون گانه که أمروزی غرب دله، شخصی آزادی‌ئون سر تأکید خله وونه چون کشاورزی جامعه‌ئونِ سفت-سختِ طبقه‌بندی ره پیش از این بدیمی و این شیوه أمه واکنش بی‌یه.{{Sfn|Brown|1988|page=112}}

===صنعتی===
{{main article|صنعتی جامعه}}

[[File:Union Pacific 844, Painted Rocks, NV, 2009 (crop).jpg|thumb|alt=An industrial train |صنعتی حمل‌ونقل، [[قطار]] دسوری، تونده إقتٮصاد ره وِلار هاده و جمعیت ره بالا وَرنه.]]
صنعتی جامعه‌ئون، که قرن ۱۸ [[صنعتی انقلاب]] په، پٮدا بینه، [[امبس تولید|کالایِ أمبسِ تولید]] وسّه خارجه‌یِ منابع ره گیتنه و [[مشین|مُشین]] جه وه ره عمل یاردنه.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=315}}{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} پیش از صنعتی جامعه‌ئون، کار ویشته کالِ موادِ استخراج (کشاورزی، ماهی بیتن، معدن و ...) سر تمرکز داشته، ولی صنعتی جامعه‌ئون دله کار ویشته کالِ ماده ره گیته و وه ره اتی محصول عمل یارده.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=221}} أمروزه-روز، جوامعِ صنعتی‌بیّن إندا فرق کنده؛ بعضی کشورون ویشتر تازه انرژیِ منابع ([[فسیلی سوخت|زغال، نفت]] و [[هسته‌ای انرژی|هسته‌ای انرژی]] واری) ره کار زنّه و بعضی دیگه هنتا آدمی و حیوونِ پشتی إستانه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=208}}

صنعتی‌بیّن، جمعیت ره رُش دینگو و شهرونِ گت بیّن جه مرتبط بی‌یه. تولید ویشته بیّه و حمل‌ونقل فاصله ره کم‌ته هاکرده و مرگ‌ومیر کمته بیّه و جمعیت رُش دکته.{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=319}} [[کارخنه|کارخنه‌ئون]] دله کالا ره متمرکز تولید کنّه و کشاورزیِ کار نیاز کمتر بیّه و [[شهرنشینی]] ویشته بیّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}}{{sfn|Lenski|Lenski|1974|p=328}} صنعتی جامعه‌ئون اکثراً [[سرمایه‌داری]] شیوه جه هستنه و خله نابرابری و خله [[اجتماعی تحرک]] دارنّه، چون [[کاسب|کاسبون]] بازار ره پیش ورنّه که خله ثروت جمع کنّه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=101}} کارخنه‌ئون دله کار شرایط معمولاً محدود و سخت هسته.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009}} کارگرون، که اتاجور منافع دارنّه، توننه [[کارگری اتحادیه|کارگری اتحادیه‌ئون]] دله هئی بوون که شه منافع ره په هایرن.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|p=223}}

کلاً، صنعتی جامعه‌ئون دله آدمون قدرت ویشتر بیه. فناوریِ پیشرفتون باعث هسته که صنعتی جامعه‌ئون دله جنگ دکتن خله ویشته تلفات داره. حکومتون [[اطلاعاتی فناوری|إطٮلاعاتی فناوریون]] ره کار زنّه که مردم سر ویشتر کنترل دارن. صنعتی جامعه‌ئون [[محیط زیست]] ره هم ویشته‌ته خراب کنّه.{{Sfn|Nolan|Lenski|2009|page=205}}

===پساصنعتی===
{{main article|پساصنعتی جامعه}}
پساصنعتی جامعه‌ئون اونانی هستنه که إطٮلاعات و خدمات وشون دله ویشترین إشتٮغال هسته؛ نا کالایِ تولید.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=102}} پیشرفت‌هاکرد و صنعتی جامعه‌ئون دله تولید شه جا ره خدماتی بخشون ره دٮنه. خدماتی صنایع تونده آموزش، بهداشت و مالی واری بوئه.{{sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=528}}

====إطٮلاعاتی====
[[File:ONU Geneva mainroom.jpg|thumb|upright=1|alt=Many people gathered in a large meeting room |اطلاعاتی جامعه‌یِ جهونی اجلاس، ژنو]]
{{Main article|اطلاعاتی جامعه}}

إطٮلاعاتی جامعه اتا جامعه هسته که ونه درون خله إطٮلاعات ره کار زنه، [[محتوا بساتن]]، [[اطلاعات توزیع|تنک‌کَری]] (توزیع)، دستکاری و [[اطلاعات یک‌دیم هاکردن|یک‌دیم هاکردن]] (یکپارچه‌سازی) اینجه مهم فعالیت وونه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beniger |first=James Ralph |author-link=James R. Beniger |year=1986 |title=The Control Revolution: Technological and Economic Origins of the Information Society |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=0-674-16986-7 |lccn=85031743 |oclc=13064782 |pages=21–22}}&lt;/ref&gt; أمروزی روز، جهونی جامعه ره إطٮلاعاتی جامعه دونستنِ طرفدارون گانّه که إطٮلاعاتی فناوریون إجتٮماعی سازمان‌دهی مهمِ شکلون سر تأثیر دارنّه؛ آموزش، إقتٮصاد، بهداشت، حکومت، [[جنگ]] و دموکراسی واری.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mattelart |first=Armand |author-link=Armand Mattelart |translator-last1=Taponier |translator-first1=Susan G. |translator-last2=Cohen |translator-first2=James A. |language=en |year=2003 |title=Histoire de la Société de l'information |trans-title=The Information Society: An Introduction |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=0-7619-4948-8 |lccn=2002114570 |oclc=52391229 |pages=99–158}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه إطٮلاعاتی جامعه‌یِ مفهوم ۱۹۳۰ دهه جه باب بیّه، أمروز تقریباً همیشک إطٮلاعاتی فناوریونِ تأثیر، جامعه و فرهنگ سر میّن هسته. همین وسّه کامپٮیوترون و مخابرات اثرون ره سِره، کارخنه، مدرسه‌ئون، حکومت، خله سازمانون، و همین فضای مجازی دله‌یِ إجتٮماعی شبکه‌ئون دله ویمبی.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lyon |first=David |author-link=David Lyon (sociologist) |editor-last1=Armitage |editor-first1=John |editor-last2=Roberts |editor-first2=Joanne |year=2002 |chapter=Cyberspace: Beyond the Information Society? |title=Living with Cyberspace: Technology &amp; Society in the 21st Century |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=0-8264-6035-6 |lccn=2002071646 |oclc=824653965 |pages=21–33 |url=https://www.researchgate.net/publication/324224249 |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040244/https://www.researchgate.net/publication/324224249_Living_With_Cyberspace_Technology_and_Society_in_the_21st_Century |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

====دانشی====
[[File:Seoul-Cyworld control room.jpg|thumb|right|upright=0.9|alt=Three people working on computers in a control room |سئول سای‌وُرلدِ کنترلِ اتاق]]
{{Main|دانشی جامعه}}
قرن ۲۱ شروع بیه په، الکترونیکی إطٮلاعاتِ منابع جه دسترسی ویشته بیه و إطٮلاعاتی جامعه جه دانشی جامعه وری در شومبی. دانشی جامعه، اونجه هسته که دانشی که تونده انسانی وضعیت ره بتتر هاکنه، بساته وونه و وه ره تنک‌تِرو کنده که گردِ جامعه‌یِ اعضا ونجه دسترسی دارن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phillips |first1=Fred |last2=Yu |first2=Ching-Ying |last3=Hameed |first3=Tahir |last4=El Akhdary |first4=Mahmoud Abdullah |date=2017 |title=The knowledge society's origins and current trajectory |journal=International Journal of Innovation Studies |volume=1 |issue=3 |pages=175–191 |doi=10.1016/j.ijis.2017.08.001 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; دانشی جامعه إطٮلاعاتی جامعه جه اتنده فرق دارنه که إطٮلاعات ره اون دسته منابع وری ورنه که جامعه ره توننه مفید واقع بوون؛ نا اینتی که فقط [[کال دیتا]] (داده خام) بساجه و تنک هاکنه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Castelfranchi |first=Cristiano |date=December 2007 |title=Six critical remarks on science and the construction of the knowledge society |journal=Journal of Science Communication |publisher=[[International School for Advanced Studies|SISSA]] |volume=6 |issue=4 |pages=C03 |doi=10.22323/2.06040303 |doi-access=free |issn=1824-2049 |oclc=56474936 }}&lt;/ref&gt;

==ویژگی‌ئون==
===هنجار و نقش ===
[[اجتماعی هنجار|إجتٮماعی هنجارون]] (Social norms) ات‌دسته رفتار هستنه که گروهون دله وه ره ات‌جور قبول هاکردنه.&lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، که جامعه‌یِ اعضایِ رفتار ره کنترل کنّه، هم تونّه غیررسمی تفاهم بوئن و هم تونّه [[قانون]] و مقررات دله ثبت‌هاکرد بوئن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; إجتٮماعی هنجارون، بهرحال، آدمونِ رفتار وسّه قوی محرک هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

[[اجتماعی نقشون|إجتٮماعی نقشون]] (Social roles) هنجارون، [[وظیفه|وظیفه‌ئون]] و رفتاری الگو هستنه که اتا فردِ إجتٮماعی جاجیگا جه مرتبط وونّه.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} کارکردگراییِ نظریه دله، افراد شه إجتٮماعی نقشون دله جا گیرنه و اینتی جامعه‌یِ ساختار ره ساجنّه.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ولی نمادین واکنش نظریه دله، افراد نمادون کار زنّه تا نقش‌ها ره هدایت هاکنن و وشون میون ارتباط برقرار هاکنن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} [[اروینگ گافمن]] تئاتر استعاره ره کار زو که [[نمایشگری (جامعه‌شناسی)|نمایشگری دیدگاه]] ره بساجه که گته نقش‌ها فیلمنامه‌ئونی ساجنّه که إجتٮماعی کنش و واکنش سر حاکم بوئن.{{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}}

===جنسیت و خویشاوندی===
[[File:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |۲۰۱۹ میلادی، مصری خانواده خر پشت گاری دله نیشتنه. خانوادگی رابطه‌ئون، جامعه دله مهمِ إجتٮماعی سازماندهیِ اصول جه هسته.]]
&lt;!-- {{main|جنسیت|جنسیتی نقش|خویشاوندی}} --&gt;

آدمون ره نر و ما جنسیتی نقش میون رَسِد کنّه؛ همونتی که وشون ره [[عمل (اجتماعی نظریه)|عملکرد]]، [[لباس]]، [[اجتماعی رفتار|رفتار]]، حقوق، وظیفه، [[امتیاز (اجتماعی نابرابری)|امتیازات]]، [[اجتماعی جایگاه|جایگاه]] و [[قدرت (اجتماعی و سیاسی)|قدرت]] جه دسته-دسته کِردنه. بعضی گنّه جنسیتی نقشون طبیعت جه إنه و [[جنسی دوشکلی|جنسی تفاوتون]] جه ناشی وونه چون زنان کار این بی‌یه که وچه هاکنن و سره دله کار ره انجام هادن.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Ridgeway |first=Cecilia L. |author-link=Cecilia L. Ridgeway |editor-last1=Smelser |editor-first1=Neil J. |editor1-link=Neil Smelser |editor-last2=Baltes |editor-first2=Paul B. |editor2-link=Paul Baltes |title=Small Group Interaction and Gender |chapter=Small-group Interaction and Gender |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social &amp; Behavioral Sciences |year=2001 |volume=21 |edition=1st |publisher=[[Elsevier|Elsevier Science]] |pages=14185–14189 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/03999-1 |isbn=0-08-043076-7 |lccn=2001044791 |oclc=47869490}}&lt;/ref&gt; جنسیتی نقشون تاریخ دله فرق کاردنه و ویشته جنسیتی هنجارون ره به چالش خله جامعه‌ئون دله دِباره چالش کشینه.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Alters |first1=Sandra |last2=Schiff |first2=Wendy |year=2011 |title=Essential Concepts for Healthy Living |publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]] |edition=Updated 5th |page=143 |isbn=978-0-7637-8975-6 |lccn=2009053267 |oclc=496282269}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fortin |first=Nicole M. |author-link1=Nicole Fortin |year=2005 |title=Gender Role Attitudes and the Labour-market Outcomes of Women across OECD Countries |journal=Oxford Review of Economic Policy |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=416–438 |doi=10.1093/oxrep/gri024 |lccn=92648878 |oclc=39193155}}&lt;/ref&gt;

دشتِ انسانی جامعه‌ئون دله پییر-مار، وچون و دیگه نسلونِ روابط ([[نسبی خانواده|نسبی]])، و شی هاکرد په روابط ([[سببی خانواده|سببی]]) جه اجتماعی رابطه‌ئون انواع ره سازماندهی، شناسایی و طبقه‌بندی کانّه. خوردی (فرزندخواندگی) وسّه هم اتا حالت سوم رابطه ([[رضائی خانواده|رضائی]]) دره. این فرهنگی تعریف‌بئی رابطه‌ئون ره کسی-خِشی (خویشاوندی) گانّه. خله جامعه‌ئون دله، وه مهمِ إجتٮماعی سازماندهی اصول جه هسته و جایگاه و [[ارث]] برسی‌ین دله نقش دارنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=Susan D. |author-link=Susan D. Gillespie |editor-last1=Joyce |editor-first1=Rosemary A. |editor-last2=Gillespie |editor-first2=Susan D. |year=2000 |chapter=Beyond Kinship: An Introduction |title=Beyond Kinship: Social and Material Reproduction in House Societies |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=0-8122-3547-9 |lccn=00021501 |oclc=43434760 |pages=1–21}}&lt;/ref&gt; دشتِ جامعه‌ئون [[محرم تابو]] ره شه قانون دله دارنّه که ونه جه بعضی کسی-خِشی‌ئون باعث وونه إزدواج محدود بوو؛ البته هر جامعه دله اینتایِ سامون فرق کنده و اتا جا ویندی مَثِل عامی‌دتر و عامی‌پسر ره محرم دونّه و هئی خنه نشونّه و اتا جا دیگه ویندی وشون إزدٮواج ره مقدس وینّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Itao |first1=Kenji |last2=Kaneko |first2=Kunihiko |date=4 February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi=10.1073/pnas.1917716117 |doi-access=free |bibcode=2020PNAS..117.2378I}}&lt;/ref&gt;

===قومیت===
{{main|قومیت}}

آدمونِ قومی دسته‌ئون اتا إجتٮماعی رج‌وَندی هسته که هم‌باز و مشترکِ ویژگیون جه إنه که وشونِ هویت وونه و این دسته‌یِ آدمون ره باقیِ دسته‌ئون جه سٮوا کنده. این هم‌بازی ویژگیون توننه سُنّت، [[جد]]، [[زوون]]، تاریخ، جامعه، فرهنگ، ملیت، دین یا وشون زندگیِ منطقه سر هم‌بازی بوئن.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |year=2012 |chapter=What is Ethnic Identity? A Minimalist Definition |title=Constructivist Theories of Ethnic Politics |publisher=Oxford University Press |pages=69–70 |isbn=978-0-19-989315-7 |lccn=2012006989 |oclc=779097212}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Peoples |first1=James |last2=Bailey |first2=Garrick |year=2012 |title=Humanity: An Introduction to Cultural Anthropology |publisher=Wadsworth, Cengage Learning |edition=9th |page=389 |isbn=978-1-111-34956-1 |lccn=2010936947 |oclc=698482450}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌یِ تعریف سر خله گپ دره،&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |date=15 June 2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polsci.9.062404.170715 |doi-access=free |issn=1094-2939 |lccn=98643699 |oclc=37047805}}&lt;/ref&gt; و آدمون شه وابستگی ره این دسته‌ئون جه نسبتاً راحت تونّه تغییر هادن و حتا اگه وشونِ سود بائه، اتا قوی اتحاد جه بریم بئن.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cronk |first1=Lee |last2=Leech |first2=Beth L. |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |website=Sapiens Anthropology Magazine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; قومیت [[نژاد (انسانی دسته‌بندی)|نژاد]] مفهوم جه فرق دارنه و فیزیکی ویژگیون سر نِستا؛ اگه‌چه هر دِ [[اجتماعی ساختارگرایی|إجتٮماعی بساتی]] هستنه.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Blackmore |first=Erin |date=22 February 2019 |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |title=Race and ethnicity: How are they different? |website= National Geographic |language=en |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; اتا خاص جمعیت ره بخائی قومیت تعیین هاکنی، خله ونه دله حرف دره چون حتا وقتی دِ گروهِ إشتراک خله هم بوئه، أی هدی میون شاید خله فرق-فَسِل دارن و این قومی دسته‌ئونِ ترکیب، چن توم بگذره تغییر کنده.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) |title=The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research |journal= American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–532 |date=October 2005 |doi=10.1086/491747 |pmc=1275602 |pmid=16175499}}&lt;/ref&gt; قومی دسته‌بندیون [[اجتماعی هویت]] و [[همبستگی]] دله خله نقش دارنّه. قومی هویت نوزهمین و بیستمین قرن دله [[دولت-ملت]] ره سیاستی هاکردنه که ویشته کشورون دله اتا اصل بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |year=1999 |title=Myths and Memories of the Nation |publisher= Oxford University Press |pages=4–7 |isbn=978-0-19-829534-1 |oclc=41641377}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Banton |first=Michael |author-link=Michael Banton |date=24 January 2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |journal= Nations and Nationalism (journal)|Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Anthony D. |editor-last1=Delanty |editor-first1=Gerard |editor1-link=Gerard Delanty |editor-last2=Kumar |editor-first2=Krishan |editor2-link=Krishan Kumar (sociologist) |year=2006 |chapter=Ethnicity and Nationalism |title=The SAGE Handbook of Nations and Nationalism |publisher= SAGE Publications |publication-place=London |page=171 |isbn=1-4129-0101-4 |lccn=2005936296 |oclc=64555613}}&lt;/ref&gt;

===حکومت و سیاست===
{{اصلی|حکومت|سیاست}}

[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |نیویورک شهر دله [[متحد ملل سازمان]] مقر دره که دنیایِ گت‌ترین سیاسی سازمان اونجه هسته.]]
حکومتون إنّه قانون و [[سیاست]] ره ساجنّه که وشونِ دست‌بنِ مردم سر تأثیر دارنه. آدمونِ تاریخ دله [[حکومت شکلون فهرست|خله شکل حکومتون]] دئی‌یه که قدرتِ تنک هاکردن شیوه و مردمِ سر کنترل داشتنِ سطح و شیوه وشون دله فرق کرده.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. Frank |editor-last1=Sekiguchi |editor-last2=Masashi |date=2010 |orig-date=2009 |chapter=Forms and Models of Government |title=Government and Politics |volume=1 |publisher=Eolss Publishers |publication-place=United Kingdom |pages=30–48 |isbn=978-1-84826-969-9 |oclc=938309332}}&lt;/ref&gt; تاریخِ اوایل، سیاسی قدرت تنک بیّن ویشته [[شیرین ئو|شیرین ئو]]، [[ولار هایته خاک]] و مناطقِ [[معتدل هوا]]یِ دسترسی جه تعیین بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Holslag |first=Jonathan |author-link=Jonathan Holslag |year=2018 |title=A Political History of the World: Three Thousand Years of War and Peace |pages=24–25|publisher=Penguin Books, Limited |isbn=978-0-241-35204-5 |lccn=2018487155 |oclc=1066747142}}&lt;/ref&gt; کشاورزی جمعیتون گت‌ته و أمبس‌ته بئینه و إجتٮماعون دله جمع بینه؛ چندین دسته میون ارتباط بوجود بمو و ویشته بیّه و اینتی حکومتون توسعه پٮدا هاکردنه.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |publisher= University of California Press |page=284 |isbn=978-0-520-24476-4 |lccn=2003012764 |oclc=52458844 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

اینتی که ''[[اکونومیست]]'' ۲۰۲۲ آمار جه گنه، ملی حکومتون ۴۳٪ [[دموکراسی]]، ۳۵٪ [[استبداد]] و ۲۲٪ ترکیبی هستنه.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |website= Economist Intelligence Unit |page=3 |url-status=live |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330123307/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/DI-final-version-report.pdf |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; خله کشورون [[بین‌الملل سیاسی سازمانون|بین‌الملل سیاسی سازمانون]] و اتحادون ره بساتنه که گت‌ترین وشون ۱۹۳ عضو دارنه و [[متحد ملل سازمان]] هسته.&lt;ref&gt;{{cite web |editor-last1=Evers |editor-first1=Jeanne |date=19 October 2023 |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |title=International Organization |website= National Geographic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211044654/https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |archive-date=11 December 2023 |access-date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mingst |first1=Karen A. |last2=Karns |first2=Margaret P. |last3=Lyon |first3=Alynna J. |year=2022 |chapter=The United Nations in World Politics |pages=1–20 |title=The United Nations in the 21st Century |edition=6th |publisher= Routledge |doi=10.4324/9781003038269-1 |isbn=978-1-003-03826-9 |lccn=2021042389 |oclc=1284920072}}&lt;/ref&gt;

===تجارت و إقتٮصاد===
{{Main|تجارت|اقتصاد}}
[[File:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |[[ابریشم راه|أباشم راه]] (سَوز) و دیگه راهون (قرمز) دله دیر شَر جه ادویه ره تجارت کردنه. این نقشه، حدوداً میلادی اول قرن شٮنه.]]

تجارت و کالا و خدماتِ شه‌بخاستی جابه‌جا بیّن، خله توم هسته که آدمونِ جامعه‌یِ اتا مهم ویژگی بی‌یه و فرقی هسته که آدمی ره دیگه جانورون جه سٮوا کنده.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horan |first1=Richard D. |last2=Bulte |first2=Erwin |last3=Shogren |first3=Jason F. |date=September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |journal= Journal of Economic Behavior &amp; Organization |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681 |lccn=81644042 |oclc=6974696}}&lt;/ref&gt; تجارت حتا اتا عملکرد دسوری جه تشبیه وونه که ''[[هومو ساپینز]]'' ره دیگه انسان‌مونائون جه مزیت هادا؛ شواهد سٮراق دنه که اولین ''هومو ساپینز'' دیر-شَر تجارت راهون ره دونسته و کالا و ایده ره جابه‌جا کرده و این فرهنگی إنفجار ره راست هاکرده و وقتی شکار کم بی‌یه، إضافی خِراکِ منابع ره ورده-یارده. ظارا، این تجارتِ شبکه‌ئون [[نئاندرتال|نئاندرتالون]] وسّه که إسا منقرض بینه، وجود نداشته.&lt;ref name=&quot;JEBO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gibbons |first=John |date=11 August 2015 |url=https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |title=Why did Neanderthals go extinct? |website= Smithsonian |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021755/https://insider.si.edu/2015/08/why-did-neanderthals-go-extinct/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024 }}&lt;/ref&gt; اولین تجارت ابزارِ بساتنِ مواد وسّه بی‌یه، [[اوبسیدین]] واری، که کوتاه فاصله‌ئون جه تبادل بیّه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gosch |editor-first1=Stephen S. |editor-last2=Stearns |editor-first2=Peter N. |editor2-link=Peter Stearns |year=2008 |chapter=Beginnings to 1000 BCE |title=Premodern Travel in World History |publisher= Routledge |pages=7–9 |isbn=978-0-415-22940-1 |lccn=2007004687 |oclc=82286698}}&lt;/ref&gt; برعکس، قدیم و قرون وسطایی دوره دله، مهمِ دیرِ شَر راهون جه بعضی غذا و لوکس کالا حمل بی‌یه، [[ادویه تجارت]] واری.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Henriques |first=Martha |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |title=How spices changed the ancient world |website=[[بی‌بی‌سی|BBC]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt;

اولیه آدمونِ [[إقتٮصاد|إقتٮصاد]] ویشته [[هدیه إقتٮصاد|هدیه هدائن]] جه، نا [[معاوضه]] سیستم جه، پایه بَیته.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Strauss |first=Ilana E. |date=26 February 2016 |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |title=The Myth of the Barter Economy |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; اولین پولی که بساتنه درواقع [[کالایی پول|کالا]] جه تشکیل بی‌یه؛ قدیمی‌ترین شکل شاید [[گو]] بی‌یه و ویشترین کاربرد هم [[گوش‌ماهی]] بی‌یه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Semenova |first=Alla |date=14 April 2011 |title=Would You Barter with God? Why Holy Debts and Not Profane Markets Created Money |journal= American Journal of Economics and Sociology |volume=70 |issue=2 |pages=376–400 |doi=10.1111/j.1536-7150.2011.00779.x |issn=0002-9246 |eissn=1536-7150 |lccn=45042294 |oclc=1480136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Bin |date=March 2011 |title=The Rise and Fall of Cowrie Shells: The Asian Story |journal=[[Journal of World History]] |publisher= University of Hawai'i Press |volume=22 |issue=1 |pages=1–25 |issn=1045-6007 |eissn=1527-8050 |jstor=23011676 |lccn=90640778 |oclc=20155374}}&lt;/ref&gt; اون‌گدر جه پول بمو، حکومتی [[سکه|سکه‌ئون]]، [[کاغذی پول|اسکناس]] و [[الکترونیکی پول]] واری رُش دکته.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chown |first=John F. |author-link=John Chown |year=1994 |title=A History of Money: From AD 800 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-10279-0 |lccn=93031293 |oclc=28708022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Evans |first=David S. |date=24 January 2005 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |title=The Growth and Diffusion of Credit Cards in Society |journal=Payment Card Economics Review |volume=2 |pages=59–76 |ssrn=653382 |issn=1946-4983 |lccn=2004240967 |oclc=54674679 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114070303/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=653382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انسانی إقتٮصاد مطالعه اتا [[اجتماعی علم]] هسته که هارشنه جامعه‌ئون چتی کمیاب منابع ره فرق‌داشتن آدمون میون تقسیم کانّه.&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2000 |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |title=Why do we need economists and the study of economics? |website= Federal Reserve Bank of San Francisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; آدمون میون ثروت رَسِد بیّه و این‌دله خله [[إقتٮصادی نابرابری|نابرابریون]] دره؛ ۲۰۱۸ میلادی سال، چین، اروپا و آمریکای متحده ایالات دله، یک‌دهم غنی‌ترین آدمون سرجمعِ هفت‌دهم دارایی جه ویشته‌ته دارنّه.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Zucman |first=Gabriel |author-link=Gabriel Zucman |year=2019 |title=Global Wealth Inequality |journal=Annual Review of Economics |volume=11 |pages=124–128 |doi=10.1146/annurev-economics-080218-025852 |eissn=1941-1391 |lccn=2008214322 |oclc=190859329}}&lt;/ref&gt;

===دعوا-درگیری===
{{وابسته|جنگ|خشونت}}
[[File:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |[[ناپلئون]] ۱۸۱۲ سال دله، روسیه جه شکست بخرده و عقب‌نشینی هدا. (نقاشی ره [[آدولف نورتن]] ۱۸۵۱ بکشی‌یه)]]
آدمون آمادگی که سازمان‌یافته تعارض (یعنی جنگ) جه دیگه شه نوع عضوون ره انبوه دله بکوشنّه، خله وقت بحث موضوع بی‌یه. اتا مکتب فکری گانه جنگ رقیبان ره حذف کردن وسّه تکامل بیته و خشونت اتا ذاتی انسانی ویژگی هسته. آدمون دیگه آدمون ره خشونت کردن نرخ دیگر نخستی‌سانون جه مشابه هسته (اگه‌چه آدمون بالغون ره نسبتاً بالا نرخ جه بکوشنّه و نسبتاً پایین [[نوزادکوشی (جانورشناسی)|نوزادکوشی]] نرخ دارنّه).&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yong |first=Ed |date=28 September 2016 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |website=The Atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;

دیگه اتا مکتب فکری گانه که جنگ نسبتاً تازه پدیده هسته و تغییر‌شده اجتماعی شرایط جه پیدا بیّه.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite web |last=Ferguson |first=R. Brian |date=1 September 2018 |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |title=War Is Not Part of Human Nature |website=Scientific American |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; اگه‌چه هنتا حل‌نشده هسته، أمروزی شواهد نشون دانه که جنگ‌مانند رفتار فقط حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش رایج بیّه، و خله مناطق دله حتی تازه‌تر.&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;/&gt;

فیلوژنتیک تحلیل پیش‌بینی کنه که انسانی مرگ‌ئون ۲٪ قتل جه بیّه، که تقریباً گروهی جامعه‌ئون دله قتل نرخ جه مطابقت دارنه.&lt;ref name=&quot;Gomez&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gómez |first1=José María |last2=Verdú |first2=Miguel |last3=González-Megías |first3=Adela |last4=Méndez |first4=Marcos |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}&lt;/ref&gt; ولی خشونت نرخ اجتماعی هنجارون جه خله فرق دارنه،&lt;ref name=&quot;Gomez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;&gt;{{cite journal |last=Pagel |first=Mark |date=October 2016 |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |journal=Nature |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |issn=1476-4687 |lccn=2005233250 |oclc=47076528 |pmid=27680700 |s2cid=4459560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt; و [[قانونی سیستم|قانونی سیستمون]] و خشونت ره خلاف قوی فرهنگی نگرشون داشتنی جامعه‌ئون دله قتل نرخ حدود ۰٫۰۱٪ هسته.&lt;ref name=&quot;Pagel&quot;/&gt;

==په‌نویس==
{{بن‌بنویشت|3|چپ‌چین= بله}}

==منابع==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite book |last=Brown |first=Donald E. |year=1988 |title=Hierarchy, History, and Human Nature: The Social Origins of Historical Consciousness |publisher=[[University of Arizona Press]] |isbn=0-8165-1060-1 |lccn=88015287 |oclc=17954611}}
* {{cite book |last1=Conerly | first1=Tanja |last2=Holmes |first2=Kathleen |last3=Tamang |first3=Asha Lal |year=2021 |title=Introduction to Sociology |isbn=978-1-711493-98-5 |oclc=1269073174 |edition=3rd |publisher=[[OpenStax]] |publication-place=Houston, TX |url=https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://assets.openstax.org/oscms-prodcms/media/documents/IntroductiontoSociology3e-WEB_9QTqRGQ.pdf |archive-date=9 October 2022 |access-date=9 January 2024}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1974 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=2nd |location=New York |publisher=McGraw-Hill, Inc |isbn=978-0-07-037172-9 |lccn=73008956 |oclc=650644 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/humansocietiesin00lens}}
* {{cite book |last1=Lenski |first1=Gerhard E. |author1-link=Gerhard Lenski |last2=Lenski |first2=Jean |year=1987 |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |edition=5th |publisher=[[McGraw-Hill Book Company]] |isbn=0-07-037181-4 |lccn=86010586 |oclc=13703170}}
* {{Cite book |last1=Nolan |first1=Patrick |last2=Lenski |first2=Gerhard Emmanuel |author2-link=Gerhard Lenski |title=Human Societies: An Introduction to Macrosociology |date=2009 |publisher=[[Paradigm Publishers]] |isbn=978-1-59451-578-1 |lccn=2008026843 |oclc=226355644 |edition=Rev. and Updated 11th |location=Boulder}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==ویشته بخوندستن==
{{چپ‌چین}}
{{آغاز منابع|30em}}
* {{cite encyclopedia |last1=Bicchieri |first1=Cristina |author1-link=Cristina Bicchieri |last2=Muldoon |first2=Ryan |last3=Sontuoso |first3=Alessandro |editor-last1=Zalta |editor-first1=Edward N. |date=24 September 2018 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |title=Social Norms |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |edition=Winter 2018 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=12 January 2024 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322042537/https://plato.stanford.edu/archives/win2018/entries/social-norms/ |url-status=live}}
* {{cite journal |last1=Boyd |first1=Robert |last2=Richerson |first2=Peter J. |title=Culture and the evolution of human cooperation |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3281–3288 |doi=10.1098/rstb.2009.0134 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805434 |pmc=2781880}}
* {{cite book |editor-last=Calhoun |editor-first=Craig |editor-link=Craig Calhoun |year=2002 |title=Dictionary of the Social Sciences |publisher=[[Oxford University Press]] |publication-place=New York, NY |isbn=0-19-512371-9 |lccn=00068151 |oclc=45505995}}
* {{cite journal |last1=Clutton-Brock |first1=T. |last2=West |first2=S. |last3=Ratnieks |first3=F. |last4=Foley |first4=R. |title=The evolution of society |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |date=12 November 2009 |volume=364 |issue=1533 |pages=3127–3133 |doi=10.1098/rstb.2009.0207 |lccn=86645785 |oclc=1403239 |pmid=19805421 |pmc=2781882}}
* {{cite journal |last=Griffen |first=Leonid |year=2021 |url=http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |title=The Society as a Superorganism |journal=The Scientific Heritage |volume=5 |number=67 |pages=51–60 |issn=9215-0365 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921164951/http://www.scientific-heritage.com/wp-content/uploads/2021/06/The-scientific-heritage-No-67-67-2021-Vol-5.pdf |archive-date=21 September 2021 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Jenkins |first=Richard |author-link=Richard Jenkins (sociologist) |year=2002 |title=Foundations of Sociology: Towards a Better Understanding of the Human World |location=London, UK |publisher=Palgrave MacMillan |isbn=978-0-333-96050-9 |lccn=2002071539 |oclc=49859950}}
* {{cite book |last=Lenski |first=Gerhard |author-link=Gerhard Lenski |year=1966 |chapter=Agrarian Societies [Parts I &amp; II] |title=Power and Privilege: A Theory of Social Stratification |publisher=[[S&amp;P Global|McGraw-Hill Book Company]] |pages=189–296 |isbn=0-07-037165-2 |lccn=65028594 |oclc=262063}}
* {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |year=1993 |title=Time, Labour, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |location=United Kingdom |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-56540-0 |lccn=92035758 |oclc=26853972}}
* {{cite book |last=Rummel |first=Ruldolph Joseph |author-link=Rudolph Rummel |year=1976 |chapter=The State, Political System and Society |title=Understanding Conflict and War, Vol. 2: The Conflict Helix |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-0-470-15123-5 |lccn=74078565 |oclc=59238703 |chapter-url=http://www.hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220321060614/https://hawaii.edu/powerkills/TCH.CHAP31.HTM |archive-date=21 March 2022 |access-date=12 January 2024}}
* {{cite book |last=Williams |first=Raymond |author-link=Raymond Williams |year=1976 |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |publisher=Fontana/[[Croom Helm]] |publication-place=London, UK |isbn=0-85664-289-4 |lccn=76377757 |oclc=2176518}}
{{پایان منابع}}
{{پایان چپ‌چین}}

==بریم بگردستن==
{{Portal|جامعه}}
{{چپ‌چین}}
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009JMarA...4...21D, Dolwick, JS. 2009. The 'Social' and Beyond: Introducing Actor Network Theory], article examining different meanings of the concept 'social'.
{{پایان}}

{{Authority control}}
&lt;!-- {{Subject bar
| commons     = y
| d           = y
| n           = y
| q           = y
| s           = y
| wikt        = y
}} --&gt;

[[رج:آدمون]]
[[رج:جامعه]]
[[رج:انسانی علوم]]</text>
      <sha1>g2ptmakye5xwam5fyla5yd0tki6c89n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سیندرلا من</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171924</id>
    <revision>
      <id>390187</id>
      <timestamp>2026-07-11T15:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>مقاله‌ئونی که گت صفحه‌یِ کادر جه بساتنه.</comment>
      <origin>390187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="376" sha1="8x9w1an92id96ke7hyeo6933zt0hyyb" xml:space="preserve">{{صندخ/فیلم}}
'''سیندرلا من''' اتا فیلم هسته که اتا آمریکایی بوکسور، ''[[جیمز برادوک]]''، زندگی ره سىراق دنه. [[راسل کرو]] ونه نقش ره کا بکرده.

== منابع ==
{{په‌نویس}}

&lt;!--- رج‌ئون: ---&gt;
[[رج:آمریکایی فیلمون]]
[[رج:ورزشی فیلمون]]</text>
      <sha1>8x9w1an92id96ke7hyeo6933zt0hyyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390188</id>
      <parentid>390187</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[رج:۲۰۰۵ فیلمون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]]</comment>
      <origin>390188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="ckv0pl9meu1mkgw7iu39a1xq3mdvejr" xml:space="preserve">{{صندخ/فیلم}}
'''سیندرلا من''' اتا فیلم هسته که اتا آمریکایی بوکسور، ''[[جیمز برادوک]]''، زندگی ره سىراق دنه. [[راسل کرو]] ونه نقش ره کا بکرده.

== منابع ==
{{په‌نویس}}

&lt;!--- رج‌ئون: ---&gt;
[[رج:آمریکایی فیلمون]]
[[رج:ورزشی فیلمون]]
[[رج:۲۰۰۵ فیلمون]]</text>
      <sha1>ckv0pl9meu1mkgw7iu39a1xq3mdvejr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390189</id>
      <parentid>390188</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T15:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[رج:بیوگرافی فیلمون]] اضافه شد با استفاده از [[ویکی‌پدیا:رج‌ساز]]</comment>
      <origin>390189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="446" sha1="e6ohxp93sllpqigxq5h4lc86p1d2b7e" xml:space="preserve">{{صندخ/فیلم}}
'''سیندرلا من''' اتا فیلم هسته که اتا آمریکایی بوکسور، ''[[جیمز برادوک]]''، زندگی ره سىراق دنه. [[راسل کرو]] ونه نقش ره کا بکرده.

== منابع ==
{{په‌نویس}}

&lt;!--- رج‌ئون: ---&gt;
[[رج:آمریکایی فیلمون]]
[[رج:ورزشی فیلمون]]
[[رج:۲۰۰۵ فیلمون]]
[[رج:بیوگرافی فیلمون]]</text>
      <sha1>e6ohxp93sllpqigxq5h4lc86p1d2b7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390200</id>
      <parentid>390189</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <origin>390200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="17gg2wtko5853rdtelwlynhed77jkdd" xml:space="preserve">{{صندخ/فیلم
|عکس= File:Cinderella Man poster.jpg
}}
'''سیندرلا من''' اتا فیلم هسته که اتا آمریکایی بوکسور، ''[[جیمز برادوک]]''، زندگی ره سىراق دنه. [[راسل کرو]] ونه نقش ره کا بکرده.

== منابع ==
{{په‌نویس}}

&lt;!--- رج‌ئون: ---&gt;
[[رج:آمریکایی فیلمون]]
[[رج:ورزشی فیلمون]]
[[رج:۲۰۰۵ فیلمون]]
[[رج:بیوگرافی فیلمون]]</text>
      <sha1>17gg2wtko5853rdtelwlynhed77jkdd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390201</id>
      <parentid>390200</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <origin>390201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="581" sha1="7xpsn22iz6r612c343cudlv4c6ovpau" xml:space="preserve">{{صندخ/فیلم
|عکس= File:Cinderella Man poster.jpg
}}
'''''سیندرلا مَن''''' یعنی '''''سیندرلایی مَردی''''' {{انگلیسی جه|Cinderella Man}} اتا فیلم هسته که اتا آمریکایی بوکسور، ''[[جیمز برادوک]]''، زندگی ره سىراق دنه. [[راسل کرو]] ونه نقش ره کا بکرده.

== منابع ==
{{په‌نویس}}

&lt;!--- رج‌ئون: ---&gt;
[[رج:آمریکایی فیلمون]]
[[رج:ورزشی فیلمون]]
[[رج:۲۰۰۵ فیلمون]]
[[رج:بیوگرافی فیلمون]]</text>
      <sha1>7xpsn22iz6r612c343cudlv4c6ovpau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هيژدهوم نوروز ما</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171925</id>
    <redirect title="۲۰ تیر" />
    <revision>
      <id>390191</id>
      <timestamp>2026-07-11T20:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>ونه مسیر ره دکشی‌یه [[۲۰ تیر]] دله</comment>
      <origin>390191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="seu6u2rm6xr3gh4a5y8fmcpqgfasab1" xml:space="preserve">#بور [[۲۰ تیر]]</text>
      <sha1>seu6u2rm6xr3gh4a5y8fmcpqgfasab1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنت هلینا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171926</id>
    <revision>
      <id>390193</id>
      <timestamp>2026-07-11T20:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>اتا نو ولگ بساته که ونه دله «{{صندخ/کشور}} '''سنت هلٮنا''' اتا [[بریتانیا]]یِ جزیره هسته که [[آفریقا]] قاره وَر کَته.  == منابع == {{په‌نویس}}  {{آفریقا کشورون}} {{انگلیسی زبون}}  [[رج:سنت هلینا| ]] [[رج:بریتانیا مستعمرات]]» دره</comment>
      <origin>390193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="esefiycs2r8259eydg3933ny2wvac6i" xml:space="preserve">{{صندخ/کشور}}
'''سنت هلٮنا''' اتا [[بریتانیا]]یِ جزیره هسته که [[آفریقا]] قاره وَر کَته.

== منابع ==
{{په‌نویس}}

{{آفریقا کشورون}}
{{انگلیسی زبون}}

[[رج:سنت هلینا| ]]
[[رج:بریتانیا مستعمرات]]</text>
      <sha1>esefiycs2r8259eydg3933ny2wvac6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سینت هلینا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171927</id>
    <redirect title="سنت هلینا" />
    <revision>
      <id>390194</id>
      <timestamp>2026-07-11T20:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>ونه مسیر ره دکشی‌یه [[سنت هلینا]] دله</comment>
      <origin>390194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="ryas2n5qhm78qkdxdbnddckrgis9ezd" xml:space="preserve">#بور [[سنت هلینا]]</text>
      <sha1>ryas2n5qhm78qkdxdbnddckrgis9ezd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرونده:Cinderella Man poster.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>171928</id>
    <revision>
      <id>390195</id>
      <timestamp>2024-07-16T18:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;TAnthony</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>/* Licensing */Refine image category</comment>
      <origin>390195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1139" sha1="nc5gqtee86wd5t3j1mr100he9er46jd" xml:space="preserve">== Summary ==
The theatrical poster for ''[[Cinderella Man]]'' (2005).&lt;br /&gt;
Copyright Universal Studios. 2005.

==Source==
*[http://www.impawards.com/2005/cinderella_man_ver2.html IMP Awards]

==Fair use rationale for ''[[Cinderella Man]]''==
#No free equivalent exists that would effectively identify the article's subject.
#The image does not in any way limit the ability of the copyright owners to market or sell their product.
#The image is only used once and is rendered in low resolution to avoid piracy.
#The image has been published outside Wikipedia; see source above.
#The image meets general Wikipedia content requirements and is encyclopedic.
#The image meets Wikipedia's media-specific policy.
#The image is used in the article wiki-linked in the section title.
#The image is significant in identifying the subject of the article, which is the film itself.
#The image is used in the article namespace.
#The image has a brief description that identifies the image, notes the source, and provides attribution to the copyright holder.

== Licensing ==
{{Non-free film poster|image has rationale=yes|2000s American film posters}}</text>
      <sha1>nc5gqtee86wd5t3j1mr100he9er46jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390196</id>
      <parentid>390195</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>۱ نسخه واردشده از [[:en:File:Cinderella_Man_poster.jpg]]</comment>
      <origin>390195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1139" sha1="nc5gqtee86wd5t3j1mr100he9er46jd" xml:space="preserve">== Summary ==
The theatrical poster for ''[[Cinderella Man]]'' (2005).&lt;br /&gt;
Copyright Universal Studios. 2005.

==Source==
*[http://www.impawards.com/2005/cinderella_man_ver2.html IMP Awards]

==Fair use rationale for ''[[Cinderella Man]]''==
#No free equivalent exists that would effectively identify the article's subject.
#The image does not in any way limit the ability of the copyright owners to market or sell their product.
#The image is only used once and is rendered in low resolution to avoid piracy.
#The image has been published outside Wikipedia; see source above.
#The image meets general Wikipedia content requirements and is encyclopedic.
#The image meets Wikipedia's media-specific policy.
#The image is used in the article wiki-linked in the section title.
#The image is significant in identifying the subject of the article, which is the film itself.
#The image is used in the article namespace.
#The image has a brief description that identifies the image, notes the source, and provides attribution to the copyright holder.

== Licensing ==
{{Non-free film poster|image has rationale=yes|2000s American film posters}}</text>
      <sha1>nc5gqtee86wd5t3j1mr100he9er46jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390199</id>
      <parentid>390196</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T20:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>محک [[پرونده:Cinderella Man poster.jpg]] ره بار بی‌یشته</comment>
      <origin>390195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1139" sha1="nc5gqtee86wd5t3j1mr100he9er46jd" xml:space="preserve">== Summary ==
The theatrical poster for ''[[Cinderella Man]]'' (2005).&lt;br /&gt;
Copyright Universal Studios. 2005.

==Source==
*[http://www.impawards.com/2005/cinderella_man_ver2.html IMP Awards]

==Fair use rationale for ''[[Cinderella Man]]''==
#No free equivalent exists that would effectively identify the article's subject.
#The image does not in any way limit the ability of the copyright owners to market or sell their product.
#The image is only used once and is rendered in low resolution to avoid piracy.
#The image has been published outside Wikipedia; see source above.
#The image meets general Wikipedia content requirements and is encyclopedic.
#The image meets Wikipedia's media-specific policy.
#The image is used in the article wiki-linked in the section title.
#The image is significant in identifying the subject of the article, which is the film itself.
#The image is used in the article namespace.
#The image has a brief description that identifies the image, notes the source, and provides attribution to the copyright holder.

== Licensing ==
{{Non-free film poster|image has rationale=yes|2000s American film posters}}</text>
      <sha1>nc5gqtee86wd5t3j1mr100he9er46jd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پورتال:اسایی دکته‌ئون/دکته‌ئون ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۶</title>
    <ns>100</ns>
    <id>171929</id>
    <revision>
      <id>390207</id>
      <timestamp>2026-07-11T23:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>اتا نو ولگ بساته که ونه دله «* [[نساجی مازندران ]] آزادگان لیگ دله قهرمان بیه. ولی [[شهرداری نوشهر ]] وضعیت خار نی‌یه و آخرین هفته میّن وونه که کفنه دسته دو یا همینجه موندنه.» دره</comment>
      <origin>390207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253" sha1="jo5msaxivh9mhtnm6fx2pxbfug4cyj9" xml:space="preserve">* [[نساجی مازندران ]] آزادگان لیگ دله قهرمان بیه. ولی [[شهرداری نوشهر ]] وضعیت خار نی‌یه و آخرین هفته میّن وونه که کفنه دسته دو یا همینجه موندنه.</text>
      <sha1>jo5msaxivh9mhtnm6fx2pxbfug4cyj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390208</id>
      <parentid>390207</parentid>
      <timestamp>2026-07-11T23:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <origin>390208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="mz8rmfhz2m26u2iw45ffzor8fu2a8ox" xml:space="preserve">* [[نساجی مازندران ]] آزادگان لیگ دله قهرمان بیه. ولی [[شهرداری نوشهر ]] وضعیت خار نی‌یه و آخرین هفته میّن وونه که کفنه دسته دو یا همینجه موندنه.
* سپاه باته اتا کشتی ره موشک بزو و [[هرمز تنگه]] ره أی وندنه. آمریکای ارتش هم باته این هفته وسه سومین بار هسته که ایران ره حمله کنده و جنوبی اوستان‌ها سر بمب بوارسته.</text>
      <sha1>mz8rmfhz2m26u2iw45ffzor8fu2a8ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پورتال:اسایی دکته‌ئون/دکته‌ئون ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶</title>
    <ns>100</ns>
    <id>171930</id>
    <revision>
      <id>390211</id>
      <timestamp>2026-07-12T05:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>اتا نو ولگ بساته که ونه دله «* [[ایران و آمریکا جنگ]]: **  ایران أی عرب کشورون ره هدف بیته. اتا آمریکای پایگاه که اوردون دله کته ره بزو. امارات، قطر و بحرین دله هم آژیر چمر إنه.» دره</comment>
      <origin>390211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="n19xvxhhw2dd4hwkbhfi9vse2m9brsc" xml:space="preserve">* [[ایران و آمریکا جنگ]]:
**  ایران أی عرب کشورون ره هدف بیته. اتا آمریکای پایگاه که اوردون دله کته ره بزو. امارات، قطر و بحرین دله هم آژیر چمر إنه.</text>
      <sha1>n19xvxhhw2dd4hwkbhfi9vse2m9brsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرونده:Si fueras tú - Official poster.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>171931</id>
    <revision>
      <id>390212</id>
      <timestamp>2024-09-26T17:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;TAnthony</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <comment>/* Licensing */ Image category</comment>
      <origin>390212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1123" sha1="mh6safzuste4tv0qkhowxuof1uwucaj" xml:space="preserve">==Summary==
{{Non-free use rationale 2
|Description = Official poster of the streaming television series &quot;Si fueras tú&quot;.
|Source = https://www.facebook.com/rtve/posts/10159185290415401/
|Date = 2017-09-05
|Author = [[RTVE]]
|Article = Si fueras tú
|Purpose = to serve as the primary means of visual identification at the top of the article dedicated to the work in question.
|Replaceability = n.a.
|Minimality = The image placed in the infobox at the top of the article discussing the television series, a subject of public interest. The significance of the poster is to help the reader identify the creative work, assure the readers that they have reached the right article containing critical commentary about the creative work, and illustrate the broadcaster's intended branding message in a way that words alone could not convey. The media is of a size and resolution sufficient to maintain the quality intended by the company or organization which owns it, without being unnecessarily high resolution.
|Commercial = n.a.
}}

==Licensing==
{{Non-free poster|image has rationale=yes|Spanish television series posters}}</text>
      <sha1>mh6safzuste4tv0qkhowxuof1uwucaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390213</id>
      <parentid>390212</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>۱ نسخه واردشده از [[:en:File:Si_fueras_tú_-_Official_poster.jpg]]</comment>
      <origin>390212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1123" sha1="mh6safzuste4tv0qkhowxuof1uwucaj" xml:space="preserve">==Summary==
{{Non-free use rationale 2
|Description = Official poster of the streaming television series &quot;Si fueras tú&quot;.
|Source = https://www.facebook.com/rtve/posts/10159185290415401/
|Date = 2017-09-05
|Author = [[RTVE]]
|Article = Si fueras tú
|Purpose = to serve as the primary means of visual identification at the top of the article dedicated to the work in question.
|Replaceability = n.a.
|Minimality = The image placed in the infobox at the top of the article discussing the television series, a subject of public interest. The significance of the poster is to help the reader identify the creative work, assure the readers that they have reached the right article containing critical commentary about the creative work, and illustrate the broadcaster's intended branding message in a way that words alone could not convey. The media is of a size and resolution sufficient to maintain the quality intended by the company or organization which owns it, without being unnecessarily high resolution.
|Commercial = n.a.
}}

==Licensing==
{{Non-free poster|image has rationale=yes|Spanish television series posters}}</text>
      <sha1>mh6safzuste4tv0qkhowxuof1uwucaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390214</id>
      <parentid>390213</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>محک [[پرونده:Si fueras tú - Official poster.jpg]] ره بار بی‌یشته</comment>
      <origin>390212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1123" sha1="mh6safzuste4tv0qkhowxuof1uwucaj" xml:space="preserve">==Summary==
{{Non-free use rationale 2
|Description = Official poster of the streaming television series &quot;Si fueras tú&quot;.
|Source = https://www.facebook.com/rtve/posts/10159185290415401/
|Date = 2017-09-05
|Author = [[RTVE]]
|Article = Si fueras tú
|Purpose = to serve as the primary means of visual identification at the top of the article dedicated to the work in question.
|Replaceability = n.a.
|Minimality = The image placed in the infobox at the top of the article discussing the television series, a subject of public interest. The significance of the poster is to help the reader identify the creative work, assure the readers that they have reached the right article containing critical commentary about the creative work, and illustrate the broadcaster's intended branding message in a way that words alone could not convey. The media is of a size and resolution sufficient to maintain the quality intended by the company or organization which owns it, without being unnecessarily high resolution.
|Commercial = n.a.
}}

==Licensing==
{{Non-free poster|image has rationale=yes|Spanish television series posters}}</text>
      <sha1>mh6safzuste4tv0qkhowxuof1uwucaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شابلون:Plain list</title>
    <ns>10</ns>
    <id>171932</id>
    <redirect title="شابلون:Plainlist" />
    <revision>
      <id>390215</id>
      <timestamp>2013-12-17T02:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>en&gt;RenamedUser jaskldjslak901</username>
        <id>0</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected Template:Plain list: [[WP:High-risk templates|Highly visible template]] ([Edit=Allow only template editors and admins] (indefinite) [Move=Allow only template editors and admins] (indefinite))</comment>
      <origin>390215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="01aeayl6b16iik8umczpd3ms931mcu5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Template:Plainlist]]</text>
      <sha1>01aeayl6b16iik8umczpd3ms931mcu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390216</id>
      <parentid>390215</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T08:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>۱ نسخه واردشده از [[:en:Template:Plain_list]]</comment>
      <origin>390215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="01aeayl6b16iik8umczpd3ms931mcu5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Template:Plainlist]]</text>
      <sha1>01aeayl6b16iik8umczpd3ms931mcu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سیلو (سریال)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171933</id>
    <revision>
      <id>390218</id>
      <timestamp>2026-07-12T09:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <comment>مقاله‌ئونی که گت صفحه‌یِ کادر جه بساتنه.</comment>
      <origin>390218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1276" sha1="p83ypc9s23rbvyxzg9eu8bekwhohif0" xml:space="preserve">{{صندخ/سریال}}
'''سیلو''' اتا [[آمریکای متحده ایالات|آمریکایی]] سریال نوم هسته.

== آسنی ==
زمین بِن، اتا گتِ پناهگاه دره که خله طبقه دارنه و ونه دله آدمون ندونّه چه ونه اینجه دوون و بریم چه خور هسته؟ وشون اتا روجین (پنجره) جه فقط تونّه بریم ره هارشن که همینتا روجین هم خاک نیشرنه و ونه دم اتا سی دره که نی‌یلنه پیشته ره هارشن و بیرون خار میّن نی‌یه.

اتا زنا که ونه شی کلونتر هسته، چیزهایی ره سرصاب وونه که نتیجه گیرنه سیستم در وشون ره دِرو زنده و همینسه گنه که خامبه بریم در بورم. ولی هرکس بریم شونه، تا خانه روجینِ شیشه ره پاک هاکنه و سی جه بالا بوره، غش کنده و همونجه کفِنه. اینتا زنا سر هم چنین بلا إنه ولی ونه پشت‌په دیگرون هم سؤال کنّه که بریم چتی‌چی هسته...

== منابع ==
{{په‌نویس}}

&lt;!--- رج‌ئون: ---&gt;
[[رج: آمریکایی سریالون]]</text>
      <sha1>p83ypc9s23rbvyxzg9eu8bekwhohif0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>390219</id>
      <parentid>390218</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T09:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>محک</username>
        <id>1023</id>
      </contributor>
      <origin>390219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1517" sha1="fmpzrqmqw8opegsc0wj4ge66ygk7sqd" xml:space="preserve">{{صندخ/سریال}}
'''سیلو''' اتا [[آمریکای متحده ایالات|آمریکایی]] سریال نوم هسته. وه ره ۲۰۲۳ جه در سازنّه و تا إسا ۳ سیزن (فصل) ونجه بمو. [[مورتن تیلدام]] ونه کارگردان و [[گراهام یوست]] ونه نویسنده هستنه.

== آسنی ==
زمین بِن، اتا گتِ پناهگاه دره که خله طبقه دارنه و ونه دله آدمون ندونّه چه ونه اینجه دوون و بریم چه خور هسته؟ وشون اتا روجین (پنجره) جه فقط تونّه بریم ره هارشن که همینتا روجین هم خاک نیشرنه و ونه دم اتا سی دره که نی‌یلنه پیشته ره هارشن و بیرون خار میّن نی‌یه.

اتا زنا که ونه شی کلونتر هسته، چیزهایی ره سرصاب وونه که نتیجه گیرنه سیستم در وشون ره دِرو زنده و همینسه گنه که خامبه بریم در بورم. ولی هرکس بریم شونه، تا خانه روجینِ شیشه ره پاک هاکنه و سی جه بالا بوره، غش کنده و همونجه کفِنه. اینتا زنا سر هم چنین بلا إنه ولی ونه پشت‌په دیگرون هم سؤال کنّه که بریم چتی‌چی هسته...

== منابع ==
{{په‌نویس}}

&lt;!--- رج‌ئون: ---&gt;
[[رج: آمریکایی سریالون]]
[[رج:۲۰۲۳ فیلمون]]</text>
      <sha1>fmpzrqmqw8opegsc0wj4ge66ygk7sqd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>