Wikipedia nds_nlwiki https://nds-nl.wikipedia.org/wiki/V%C3%B6%C3%A4rblad MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Media Spesiaal Overleg Gebruker Overleg gebruker Wikipedia Overleg Wikipedia Bestaand Overleg bestaand MediaWiki Overleg MediaWiki Mal Overleg mal Hulpe Overleg hulpe Kategorie Overleg kategorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 2845 333002 332942 2026-07-10T09:53:37Z Tom9358 14952 /* Boetende hìnwiezen */ spelling 333002 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Madonna by David Shankbone.jpg|duum|Foto van Madonna uut 2008]] '''Madonna Louise Veronica Ritchie Ciccone''', geboren op [[16 augustus|16 augustus]] [[1958]] bie [[Detroit]]) is n [[USA|Amerikoanse]] pop[[zangeres]], [[danseres]], [[schriefster]], [[actrice]] en [[songwriter]]. Ze wordt ook ''the queen of pop'' nuimd, dat gain onterrechte bienoam is. Zie domineert al zo'n 35 joar de hitliesten en is de bestverkopende vraauwleke artiest aller tieden. == Biogroafie == === Vrouge joaren === In 1958 wuir Madonna in Bay City, n ploatske bie [[Michigan]]'s heufdstad [[Detroit]] geboren as oldste van 6 kinder. Heur pa, Sylvio (of Tony) Ciccone, is Italioans en heur moe, Madonna Ciccone-Fortin, was van Frans-Kanadees. Madonna gruide op in [[Rochester]], n veurstad van Detroit. In 1963, overlaid heur 30-joarege mouder aan kanker. Madonna was dou nog mor 5 joaren old. Heur voader hertraauwde mit de hoesholdster, Joan Gustafson. Madonna begriept heur voader nait. De dood van heur moe en de misverstanden tussen heur en heur voader hebben n enorme inpact had op heur. Dit is ook trugge te vinden in laidjes as ''Oh father'', ''Keep it together'', ''Inside of me'' en ''Mother and father'' dij zai loater schrieven zoll. As kind volgde Madonna piano- en balletlessen en op school dee zai aktief mit aan de artistieke aktiviteiten. Noa de middelboare school kreeg zai n studiebeurs veur de Universiteit van [[Michigan]]. Noa twij joar (1978) verleut zai de universiteit om mit 35 dollar in n [[taxi]] te stappen noar Times Square in [[New York]]. == Begun van heur affeer == Doar begunt Madonna's profesjonele daans- en akteeraffeer. Zie speult in n körte film en speelt in verschillnde punk-bandjes. As zai de bruiers [[Warner Brothers|Warner]] tegen komt, kriegt zai n ploatenkontrakt en moakt heur eerste album "Madonna". Singles van dit album waren ''Everybody'', ''Holiday'', ''Borderline'', ''Burning up'' en ''Lucky Star''. Veuraal ''Holiday'' was n grode hit dat tegenswoordeg nog aal ain van Madonna's persoonleke favorieten is. t Imago van Madonna was "stroatwicht" en "boy toy". Dit huil zai ook bie de single ''Like a Virgin'' aan. Dizze single en album mit dezulfde noam worden voak zain as heur grode deurbroak. As aine zegt: "Like a virgin, touched for the very first time" den wait elk dat t om Madonna gait. Noa t oetbrengen van de single Like a Virgin, kwam Madonna mit heur volgende grode hit "Material Girl", n titel dij zai tot nau tou nog aal mit zoch mit droagt. De video was Madonna, in tegenstellen tot de veurege video's, in n wereld van [[Hollywood]], style, sieroaden, körtom "the material world". De video was inspireerd deur de film ''Men want ''mit [[Marilyn Monroe]]. Op de set van Material Girl komt zai akteur Sean Penn tegen, woar Madonna loater dat joar heur joa-woord aan geft. In datzulfde joar speulde Madonna in de film ''Desperately seeking susan'', woarvan zai de soundtrack meuk ''Into the groove''. Dit wuir ook ain van heur grootste hits ooit. Dizze kwam op de heroetgoave van Like a Virgin. Wieder kwamen de singles ''Dress you up'' en ''angel'' nog oet van t Like a Virgin album. Noa dij singles gong Madonna op tour, de ''Virgin tour''. Dit was heur eerste tournee mit nog wat simpele optredens. Noa dizze tour en n aandere film, mit twij grode soundtrack hits ''Crazy for you'' en ''Gambler'', begon zai in 1986 mit t "True Blue Album" n serieuze affeer as zangeres. Bienoa alle singles wuiren succesvol. Versies as ''Live To Tell'', ''La Isla Bonita'', ''Papa Don't Preach'' en ''Open Your Heart'' worden deur elk oet dij tied wel heugd. Papa Don't Preach zörgde veur de eerste ophef rond heur. t Laidje gait over tiener[[zwangerschop]], n onderwaarp dat gevuileg lag in dij tied. In 1987 speult Madonna in de film ''Who's That Girl'', woarvan zai ook n soundtrack moakt. t Laidje ''Who's That Girl'' wuir n grode hit, moar de aandere singles ''The Look of Love'' en ''Causing a Commotion'' wuiren minder suksesvol. Noa dizze singles gong zai weer op tour, noamelk heur ''Who's That Girl Tour''. == 2006 == Tiedens heur ''Confessions tour'' hong Madonna aan n kruus en druig zai n doornkroon, tiedens t laidje Live to Tell. Dit zörgde veur wereldwied ophef onder kristenen en kristelke laaiders. In Duutslaand riskeerde Madonna zulfs n gevangenisstraf van drij joar. Ook in Nederland perbaaierde de SGP jongern de vertonen van Madonna aan t kruus te veurkommen. Minister Donner van Justitie en de gemainte Amsterdam zeggen dat zai t optreden nait verbaiden kinnen. Madonna het in oktober 2006 n raaize moakt noar [[Malawi]], n klaain [[Afrika|Afrikoans]] laand. Doar het zai n kind adopteerd mit de noam ''David''. t Zörgde veur veul onrust in de wereld, omdat n haile bult mensen dochten dat Madonna dit enkeld veur de publisiteit dee. Madonna het, as reaksie doarop, heur aigen verhoal doan bie [[Oprah Winfrey]], woarin zai vertelt al hail laank n daarde kind hebben te willen. Zai wol n kind oet de daarde wereld n kaans op n goud leven baiden. == Diskografie == * Madonna 1983 * Like a virgin 1984 * True blue 1986 * Who's that girl? (soundtrack) 1987 * You can dance 1987 * Like a prayer 1989 * I'm breathless 1990 * The immaculate collection 1990 * Erotica 1992 * Bedtime stories 1994 * Something to remember 1995 * Evita (soundtrack) 1996 * Ray of light 1998 * Music 2000 * GHV2 (Greatest hits volume 2) 2001 * American life 2003 * Confessions on a Dance Floor 2005 * I'm going to tell you a secret (live) 2006 * The Confessions Tour, Live From London (live) 2007 * Hard Candy 2008 * MDNA 2012 * Rebel Heart 2015 * Madame X 2019 * Confessions II 2026 == Verwiezens noar boeten == {{commonscat|Madonna (entertainer)}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Amerikoanse zanger]] 1mpquaksmuvbnt1pvjedpivwl9th0kr 333003 333002 2026-07-10T09:58:31Z Tom9358 14952 /* Begun van heur affeer */ 333003 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Madonna by David Shankbone.jpg|duum|Foto van Madonna uut 2008]] '''Madonna Louise Veronica Ritchie Ciccone''', geboren op [[16 augustus|16 augustus]] [[1958]] bie [[Detroit]]) is n [[USA|Amerikoanse]] pop[[zangeres]], [[danseres]], [[schriefster]], [[actrice]] en [[songwriter]]. Ze wordt ook ''the queen of pop'' nuimd, dat gain onterrechte bienoam is. Zie domineert al zo'n 35 joar de hitliesten en is de bestverkopende vraauwleke artiest aller tieden. == Biogroafie == === Vrouge joaren === In 1958 wuir Madonna in Bay City, n ploatske bie [[Michigan]]'s heufdstad [[Detroit]] geboren as oldste van 6 kinder. Heur pa, Sylvio (of Tony) Ciccone, is Italioans en heur moe, Madonna Ciccone-Fortin, was van Frans-Kanadees. Madonna gruide op in [[Rochester]], n veurstad van Detroit. In 1963, overlaid heur 30-joarege mouder aan kanker. Madonna was dou nog mor 5 joaren old. Heur voader hertraauwde mit de hoesholdster, Joan Gustafson. Madonna begriept heur voader nait. De dood van heur moe en de misverstanden tussen heur en heur voader hebben n enorme inpact had op heur. Dit is ook trugge te vinden in laidjes as ''Oh father'', ''Keep it together'', ''Inside of me'' en ''Mother and father'' dij zai loater schrieven zoll. As kind volgde Madonna piano- en balletlessen en op school dee zai aktief mit aan de artistieke aktiviteiten. Noa de middelboare school kreeg zai n studiebeurs veur de Universiteit van [[Michigan]]. Noa twij joar (1978) verleut zai de universiteit om mit 35 dollar in n [[taxi]] te stappen noar Times Square in [[New York]]. == Begun van heur affeer == Doar begunt Madonna's professionele daans- en akteeraffeer. Zie speult in n körte film en speelt in verschillende punk-bandjes. As zai de bruiers [[Warner Brothers|Warner]] tegen komt, kriegt zai n ploatenkontrakt en moakt heur eerste album "Madonna". Singles van dit album waren ''Everybody'', ''Holiday'', ''Borderline'', ''Burning up'' en ''Lucky Star''. Veuraal ''Holiday'' was n grode hit dat tegenswoordeg nog aal ain van Madonna's persoonleke favorieten is. t Imago van Madonna was "stroatwicht" en "boy toy". Dit huil zai ook bie de single ''Like a Virgin'' aan. Dizze single en album mit dezulfde noam worden voak zain as heur grode deurbroak. As aine zegt: "Like a virgin, touched for the very first time" den wait elk dat t om Madonna gait. Noa t oetbrengen van de single Like a Virgin, kwam Madonna mit heur volgende grode hit "Material Girl", n titel dij zai tot nau tou nog aal mit zoch mit droagt. De video was Madonna, in tegenstellen tot de veurege video's, in n wereld van [[Hollywood]], style, sieroaden, körtom "the material world". De video was inspireerd deur de film ''Men want ''mit [[Marilyn Monroe]]. Op de set van Material Girl komt zai akteur Sean Penn tegen, woar Madonna loater dat joar heur joa-woord aan geft. In datzulfde joar speulde Madonna in de film ''Desperately seeking susan'', woarvan zai de soundtrack meuk ''Into the groove''. Dit wuir ook ain van heur grootste hits ooit. Dizze kwam op de heroetgoave van Like a Virgin. Wieder kwamen de singles ''Dress you up'' en ''angel'' nog oet van t Like a Virgin album. Noa dij singles gong Madonna op tour, de ''Virgin tour''. Dit was heur eerste tournee mit nog wat simpele optredens. Noa dizze tour en n aandere film, mit twij grode soundtrack hits ''Crazy for you'' en ''Gambler'', begon zai in 1986 mit t "True Blue Album" n serieuze affeer as zangeres. Bienoa alle singles wuiren succesvol. Versies as ''Live To Tell'', ''La Isla Bonita'', ''Papa Don't Preach'' en ''Open Your Heart'' worden deur elk oet dij tied wel heugd. Papa Don't Preach zörgde veur de eerste ophef rond heur. t Laidje gait over tiener[[zwangerschop]], n onderwaarp dat gevuileg lag in dij tied. In 1987 speult Madonna in de film ''Who's That Girl'', woarvan zai ook n soundtrack moakt. t Laidje ''Who's That Girl'' wuir n grode hit, moar de aandere singles ''The Look of Love'' en ''Causing a Commotion'' wuiren minder suksesvol. Noa dizze singles gong zai weer op tour, noamelk heur ''Who's That Girl Tour''. == 2006 == Tiedens heur ''Confessions tour'' hong Madonna aan n kruus en druig zai n doornkroon, tiedens t laidje Live to Tell. Dit zörgde veur wereldwied ophef onder kristenen en kristelke laaiders. In Duutslaand riskeerde Madonna zulfs n gevangenisstraf van drij joar. Ook in Nederland perbaaierde de SGP jongern de vertonen van Madonna aan t kruus te veurkommen. Minister Donner van Justitie en de gemainte Amsterdam zeggen dat zai t optreden nait verbaiden kinnen. Madonna het in oktober 2006 n raaize moakt noar [[Malawi]], n klaain [[Afrika|Afrikoans]] laand. Doar het zai n kind adopteerd mit de noam ''David''. t Zörgde veur veul onrust in de wereld, omdat n haile bult mensen dochten dat Madonna dit enkeld veur de publisiteit dee. Madonna het, as reaksie doarop, heur aigen verhoal doan bie [[Oprah Winfrey]], woarin zai vertelt al hail laank n daarde kind hebben te willen. Zai wol n kind oet de daarde wereld n kaans op n goud leven baiden. == Diskografie == * Madonna 1983 * Like a virgin 1984 * True blue 1986 * Who's that girl? (soundtrack) 1987 * You can dance 1987 * Like a prayer 1989 * I'm breathless 1990 * The immaculate collection 1990 * Erotica 1992 * Bedtime stories 1994 * Something to remember 1995 * Evita (soundtrack) 1996 * Ray of light 1998 * Music 2000 * GHV2 (Greatest hits volume 2) 2001 * American life 2003 * Confessions on a Dance Floor 2005 * I'm going to tell you a secret (live) 2006 * The Confessions Tour, Live From London (live) 2007 * Hard Candy 2008 * MDNA 2012 * Rebel Heart 2015 * Madame X 2019 * Confessions II 2026 == Verwiezens noar boeten == {{commonscat|Madonna (entertainer)}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Amerikoanse zanger]] qfncs7fngv89jz46huvgqfea2k4mw5l 333004 333003 2026-07-10T10:00:25Z Tom9358 14952 /* Vrouge joaren */ 333004 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Madonna by David Shankbone.jpg|duum|Foto van Madonna uut 2008]] '''Madonna Louise Veronica Ritchie Ciccone''', geboren op [[16 augustus|16 augustus]] [[1958]] bie [[Detroit]]) is n [[USA|Amerikoanse]] pop[[zangeres]], [[danseres]], [[schriefster]], [[actrice]] en [[songwriter]]. Ze wordt ook ''the queen of pop'' nuimd, dat gain onterrechte bienoam is. Zie domineert al zo'n 35 joar de hitliesten en is de bestverkopende vraauwleke artiest aller tieden. == Biogroafie == === Vrouge joaren === In 1958 wuir Madonna in Bay City, n ploatske bie [[Michigan]]'s heufdstad [[Detroit]] geboren as oldste van 6 kinder. Heur pa, Sylvio (of Tony) Ciccone, is Italioans en heur moe, Madonna Ciccone-Fortin, was van Frans-Kanadees. Madonna gruide op in [[Rochester]], n veurstad van Detroit. In 1963, overlaid heur 30-joarege mouder aan kanker. Madonna was dou nog mor 5 joaren old. Heur voader hertraauwde mit de hoesholdster, Joan Gustafson. Madonna begriept heur voader nait. De dood van heur moe en de misverstanden tussen heur en heur voader hebben n enorme inpact had op heur. Dit is ook trugge te vinden in laidjes as ''Oh father'', ''Keep it together'', ''Inside of me'' en ''Mother and father'' dij zai loater schrieven zol. As kind volgde Madonna piano- en balletlessen en op school dee zai aktief mit aan de artistieke aktiviteiten. Noa de middelboare school kreeg zai n studiebeurs veur de Universiteit van [[Michigan]]. Noa twij joar (1978) verleut zai de universiteit om mit 35 dollar in n [[taxi]] te stappen noar Times Square in [[New York]]. == Begun van heur affeer == Doar begunt Madonna's professionele daans- en akteeraffeer. Zie speult in n körte film en speelt in verschillende punk-bandjes. As zai de bruiers [[Warner Brothers|Warner]] tegen komt, kriegt zai n ploatenkontrakt en moakt heur eerste album "Madonna". Singles van dit album waren ''Everybody'', ''Holiday'', ''Borderline'', ''Burning up'' en ''Lucky Star''. Veuraal ''Holiday'' was n grode hit dat tegenswoordeg nog aal ain van Madonna's persoonleke favorieten is. t Imago van Madonna was "stroatwicht" en "boy toy". Dit huil zai ook bie de single ''Like a Virgin'' aan. Dizze single en album mit dezulfde noam worden voak zain as heur grode deurbroak. As aine zegt: "Like a virgin, touched for the very first time" den wait elk dat t om Madonna gait. Noa t oetbrengen van de single Like a Virgin, kwam Madonna mit heur volgende grode hit "Material Girl", n titel dij zai tot nau tou nog aal mit zoch mit droagt. De video was Madonna, in tegenstellen tot de veurege video's, in n wereld van [[Hollywood]], style, sieroaden, körtom "the material world". De video was inspireerd deur de film ''Men want ''mit [[Marilyn Monroe]]. Op de set van Material Girl komt zai akteur Sean Penn tegen, woar Madonna loater dat joar heur joa-woord aan geft. In datzulfde joar speulde Madonna in de film ''Desperately seeking susan'', woarvan zai de soundtrack meuk ''Into the groove''. Dit wuir ook ain van heur grootste hits ooit. Dizze kwam op de heroetgoave van Like a Virgin. Wieder kwamen de singles ''Dress you up'' en ''angel'' nog oet van t Like a Virgin album. Noa dij singles gong Madonna op tour, de ''Virgin tour''. Dit was heur eerste tournee mit nog wat simpele optredens. Noa dizze tour en n aandere film, mit twij grode soundtrack hits ''Crazy for you'' en ''Gambler'', begon zai in 1986 mit t "True Blue Album" n serieuze affeer as zangeres. Bienoa alle singles wuiren succesvol. Versies as ''Live To Tell'', ''La Isla Bonita'', ''Papa Don't Preach'' en ''Open Your Heart'' worden deur elk oet dij tied wel heugd. Papa Don't Preach zörgde veur de eerste ophef rond heur. t Laidje gait over tiener[[zwangerschop]], n onderwaarp dat gevuileg lag in dij tied. In 1987 speult Madonna in de film ''Who's That Girl'', woarvan zai ook n soundtrack moakt. t Laidje ''Who's That Girl'' wuir n grode hit, moar de aandere singles ''The Look of Love'' en ''Causing a Commotion'' wuiren minder suksesvol. Noa dizze singles gong zai weer op tour, noamelk heur ''Who's That Girl Tour''. == 2006 == Tiedens heur ''Confessions tour'' hong Madonna aan n kruus en druig zai n doornkroon, tiedens t laidje Live to Tell. Dit zörgde veur wereldwied ophef onder kristenen en kristelke laaiders. In Duutslaand riskeerde Madonna zulfs n gevangenisstraf van drij joar. Ook in Nederland perbaaierde de SGP jongern de vertonen van Madonna aan t kruus te veurkommen. Minister Donner van Justitie en de gemainte Amsterdam zeggen dat zai t optreden nait verbaiden kinnen. Madonna het in oktober 2006 n raaize moakt noar [[Malawi]], n klaain [[Afrika|Afrikoans]] laand. Doar het zai n kind adopteerd mit de noam ''David''. t Zörgde veur veul onrust in de wereld, omdat n haile bult mensen dochten dat Madonna dit enkeld veur de publisiteit dee. Madonna het, as reaksie doarop, heur aigen verhoal doan bie [[Oprah Winfrey]], woarin zai vertelt al hail laank n daarde kind hebben te willen. Zai wol n kind oet de daarde wereld n kaans op n goud leven baiden. == Diskografie == * Madonna 1983 * Like a virgin 1984 * True blue 1986 * Who's that girl? (soundtrack) 1987 * You can dance 1987 * Like a prayer 1989 * I'm breathless 1990 * The immaculate collection 1990 * Erotica 1992 * Bedtime stories 1994 * Something to remember 1995 * Evita (soundtrack) 1996 * Ray of light 1998 * Music 2000 * GHV2 (Greatest hits volume 2) 2001 * American life 2003 * Confessions on a Dance Floor 2005 * I'm going to tell you a secret (live) 2006 * The Confessions Tour, Live From London (live) 2007 * Hard Candy 2008 * MDNA 2012 * Rebel Heart 2015 * Madame X 2019 * Confessions II 2026 == Verwiezens noar boeten == {{commonscat|Madonna (entertainer)}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Amerikoanse zanger]] 9r0sp811aek8d9ujc5zr4flw23tbw4q 333005 333004 2026-07-10T10:13:57Z Tom9358 14952 333005 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Madonna by David Shankbone.jpg|duum|Foto van Madonna uut 2008]] '''Madonna Louise Veronica Ritchie Ciccone''', geboren op [[16 augustus|16 augustus]] [[1958]] bie [[Detroit]]) is n [[USA|Amerikoanse]] pop[[zangeres]], [[danseres]], [[schriefster]], [[actrice]] en [[songwriter]]. Ze wordt ook ''the queen of pop'' nuimd, dat gain onterrechte bienoam is. Zie domineert al zo'n 35 joar de hitliesten en is de bestverkopende vraauwleke artiest aller tieden. == Biogroafie == === Vrouge joaren === In 1958 wuir Madonna in Bay City, n ploatske bie [[Michigan]]'s heufdstad [[Detroit]] geboren as oldste van 6 kinder. Heur pa, Sylvio (of Tony) Ciccone, is Italioans en heur moe, Madonna Ciccone-Fortin, was van Frans-Kanadees. Madonna gruide op in [[Rochester]], n veurstad van Detroit. In 1963, overlaid heur 30-joarege mouder aan kanker. Madonna was dou nog mor 5 joaren old. Heur voader hertraauwde mit de hoesholdster, Joan Gustafson. Madonna begriept heur voader nait. De dood van heur moe en de misverstanden tussen heur en heur voader hebben n enorme inpact had op heur. Dit is ook trugge te vinden in laidjes as ''Oh father'', ''Keep it together'', ''Inside of me'' en ''Mother and father'' dij zai loater schrieven zol. As kind volgde Madonna piano- en balletlessen en op school dee zai aktief mit aan de artistieke aktiviteiten. Noa de middelboare school kreeg zai n studiebeurs veur de Universiteit van [[Michigan]]. Noa twij joar (1978) verleut zai de universiteit om mit 35 dollar in n [[taxi]] te stappen noar Times Square in [[New York]]. == Begun van heur affeer == Doar begunt Madonna's professionele daans- en akteeraffeer. Zie speult in n körte film en speelt in verschillende punk-bandjes. As zai de bruiers [[Warner Brothers|Warner]] tegen komt, kriegt zai n ploatenkontrakt en moakt heur eerste album "Madonna". Singles van dit album waren ''Everybody'', ''Holiday'', ''Borderline'', ''Burning up'' en ''Lucky Star''. Veuraal ''Holiday'' was n grode hit dat tegenswoordeg nog aal ain van Madonna's persoonleke favorieten is. t Imago van Madonna was "stroatwicht" en "boy toy". Dit huil zai ook bie de single ''Like a Virgin'' aan. Dizze single en album mit dezulfde noam worden voak zain as heur grode deurbroak. As aine zegt: "Like a virgin, touched for the very first time" den wait elk dat t om Madonna gait. Noa t oetbrengen van de single Like a Virgin, kwam Madonna mit heur volgende grode hit "Material Girl", n titel dij zai tot nau tou nog aal mit zoch mit dragt. De video was Madonna, in tegenstellen tot de veurege video's, in n wereld van [[Hollywood]], style, sieroaden, körtom "the material world". De video was inspireerd deur de film ''Men want ''mit [[Marilyn Monroe]]. Op de set van Material Girl komt zai akteur Sean Penn tegen, woar Madonna loater dat joar heur joa-woord aan geft. In datzulfde joar speulde Madonna in de film ''Desperately seeking susan'', woarvan zai de soundtrack meuk ''Into the groove''. Dit wuir ook ain van heur grootste hits ooit. Dizze kwam op de heroetgoave van Like a Virgin. Wieder kwamen de singles ''Dress you up'' en ''angel'' nog oet van t Like a Virgin album. Noa dij singles gong Madonna op tour, de ''Virgin tour''. Dit was heur eerste tournee mit nog wat simpele optredens. Noa dizze tour en n aandere film, mit twij grode soundtrack hits ''Crazy for you'' en ''Gambler'', begon zai in 1986 mit t "True Blue Album" n serieuze affeer as zangeres. Bienoa alle singles wuiren succesvol. Versies as ''Live To Tell'', ''La Isla Bonita'', ''Papa Don't Preach'' en ''Open Your Heart'' worden deur elk oet dij tied wel heugd. Papa Don't Preach zörgde veur de eerste ophef rond heur. t Laidje gait over tiener[[zwangerschop]], n onderwaarp dat gevuileg lag in dij tied. In 1987 speult Madonna in de film ''Who's That Girl'', woarvan zai ook n soundtrack moakt. t Laidje ''Who's That Girl'' wuir n grode hit, moar de aandere singles ''The Look of Love'' en ''Causing a Commotion'' wuiren minder suksesvol. Noa dizze singles gong zai weer op tour, noamelk heur ''Who's That Girl Tour''. == 2006 == Tiedens heur ''Confessions tour'' hong Madonna aan n kruus en druig zai n doornkroon, tiedens t laidje Live to Tell. Dit zörgde veur wereldwied ophef onder kristenen en kristelke laaiders. In Duutslaand riskeerde Madonna zulfs n gevangenisstraf van drij joar. Ook in Nederland perbaaierde de SGP jongern de vertonen van Madonna aan t kruus te veurkommen. Minister Donner van Justitie en de gemainte Amsterdam zeggen dat zai t optreden nait verbaiden kinnen. Madonna het in oktober 2006 n raaize moakt noar [[Malawi]], n klaain [[Afrika|Afrikoans]] laand. Doar het zai n kind adopteerd mit de noam ''David''. t Zörgde veur veul onrust in de wereld, omdat n haile bult mensen dochten dat Madonna dit enkeld veur de publisiteit dee. Madonna het, as reaksie doarop, heur aigen verhoal doan bie [[Oprah Winfrey]], woarin zai vertelt al hail laank n daarde kind hebben te willen. Zai wol n kind oet de daarde wereld n kaans op n goud leven baiden. == Diskografie == * Madonna 1983 * Like a virgin 1984 * True blue 1986 * Who's that girl? (soundtrack) 1987 * You can dance 1987 * Like a prayer 1989 * I'm breathless 1990 * The immaculate collection 1990 * Erotica 1992 * Bedtime stories 1994 * Something to remember 1995 * Evita (soundtrack) 1996 * Ray of light 1998 * Music 2000 * GHV2 (Greatest hits volume 2) 2001 * American life 2003 * Confessions on a Dance Floor 2005 * I'm going to tell you a secret (live) 2006 * The Confessions Tour, Live From London (live) 2007 * Hard Candy 2008 * MDNA 2012 * Rebel Heart 2015 * Madame X 2019 * Confessions II 2026 == Verwiezens noar boeten == {{commonscat|Madonna (entertainer)}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Amerikoanse zanger]] g4i50qwqjzv1wc71plkb8via16d563j 333006 333005 2026-07-10T10:15:26Z Tom9358 14952 /* Biogroafie */ 333006 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:Madonna by David Shankbone.jpg|duum|Foto van Madonna uut 2008]] '''Madonna Louise Veronica Ritchie Ciccone''', geboren op [[16 augustus|16 augustus]] [[1958]] bie [[Detroit]]) is n [[USA|Amerikoanse]] pop[[zangeres]], [[danseres]], [[schriefster]], [[actrice]] en [[songwriter]]. Ze wordt ook ''the queen of pop'' nuimd, dat gain onterrechte bienoam is. Zie domineert al zo'n 35 joar de hitliesten en is de bestverkopende vraauwleke artiest aller tieden. == Biogroafie == === Vrouge joaren === In 1958 wuir Madonna in Bay City, n ploatske bie [[Michigan]]'s heufdstad [[Detroit]] geboren as oldste van 6 kinder. Heur pa, Sylvio (of Tony) Ciccone, is Italioans en heur moe, Madonna Ciccone-Fortin, was van Frans-Kanadees. Madonna gruide op in [[Rochester]], n veurstad van Detroit. In 1963, overlaid heur 30-joarege mouder aan kanker. Madonna was dou nog mor 5 joaren old. Heur voader hertraauwde mit de hoesholdster, Joan Gustafson. Madonna begriept heur voader nait. De dood van heur moe en de misverstanden tussen heur en heur voader hebben n enorme inpact had op heur. Dit is ook trugge te vinden in laidjes as ''Oh father'', ''Keep it together'', ''Inside of me'' en ''Mother and father'' dij zai loater schrieven zol. As kind volgde Madonna piano- en balletlessen en op school dee zai aktief mit aan de artistieke aktiviteiten. Noa de middelboare school kreeg zai n studiebeurs veur de Universiteit van [[Michigan]]. Noa twij joar (1978) verluit zai de universiteit om mit 35 dollar in n [[taxi]] te stappen noar Times Square in [[New York]]. == Begun van heur affeer == Doar begunt Madonna's professionele daans- en akteeraffeer. Zie speult in n körte film en speelt in verschillende punk-bandjes. As zai de bruiers [[Warner Brothers|Warner]] tegen komt, kriegt zai n ploatenkontrakt en moakt heur eerste album "Madonna". Singles van dit album waren ''Everybody'', ''Holiday'', ''Borderline'', ''Burning up'' en ''Lucky Star''. Veuraal ''Holiday'' was n grode hit dat tegenswoordeg nog aal ain van Madonna's persoonleke favorieten is. t Imago van Madonna was "stroatwicht" en "boy toy". Dit huil zai ook bie de single ''Like a Virgin'' aan. Dizze single en album mit dezulfde noam worden voak zain as heur grode deurbroak. As aine zegt: "Like a virgin, touched for the very first time" den wait elk dat t om Madonna gait. Noa t oetbrengen van de single Like a Virgin, kwam Madonna mit heur volgende grode hit "Material Girl", n titel dij zai tot nau tou nog aal mit zoch mit dragt. De video was Madonna, in tegenstellen tot de veurege video's, in n wereld van [[Hollywood]], style, sieroaden, körtom "the material world". De video was inspireerd deur de film ''Men want ''mit [[Marilyn Monroe]]. Op de set van Material Girl komt zai akteur Sean Penn tegen, woar Madonna loater dat joar heur joa-woord aan geft. In datzulfde joar speulde Madonna in de film ''Desperately seeking susan'', woarvan zai de soundtrack meuk ''Into the groove''. Dit wuir ook ain van heur grootste hits ooit. Dizze kwam op de heroetgoave van Like a Virgin. Wieder kwamen de singles ''Dress you up'' en ''angel'' nog oet van t Like a Virgin album. Noa dij singles gong Madonna op tour, de ''Virgin tour''. Dit was heur eerste tournee mit nog wat simpele optredens. Noa dizze tour en n aandere film, mit twij grode soundtrack hits ''Crazy for you'' en ''Gambler'', begon zai in 1986 mit t "True Blue Album" n serieuze affeer as zangeres. Bienoa alle singles wuiren succesvol. Versies as ''Live To Tell'', ''La Isla Bonita'', ''Papa Don't Preach'' en ''Open Your Heart'' worden deur elk oet dij tied wel heugd. Papa Don't Preach zörgde veur de eerste ophef rond heur. t Laidje gait over tiener[[zwangerschop]], n onderwaarp dat gevuileg lag in dij tied. In 1987 speult Madonna in de film ''Who's That Girl'', woarvan zai ook n soundtrack moakt. t Laidje ''Who's That Girl'' wuir n grode hit, moar de aandere singles ''The Look of Love'' en ''Causing a Commotion'' wuiren minder suksesvol. Noa dizze singles gong zai weer op tour, noamelk heur ''Who's That Girl Tour''. == 2006 == Tiedens heur ''Confessions tour'' hong Madonna aan n kruus en druig zai n doornkroon, tiedens t laidje Live to Tell. Dit zörgde veur wereldwied ophef onder kristenen en kristelke laaiders. In Duutslaand riskeerde Madonna zulfs n gevangenisstraf van drij joar. Ook in Nederland perbaaierde de SGP jongern de vertonen van Madonna aan t kruus te veurkommen. Minister Donner van Justitie en de gemainte Amsterdam zeggen dat zai t optreden nait verbaiden kinnen. Madonna het in oktober 2006 n raaize moakt noar [[Malawi]], n klaain [[Afrika|Afrikoans]] laand. Doar het zai n kind adopteerd mit de noam ''David''. t Zörgde veur veul onrust in de wereld, omdat n haile bult mensen dochten dat Madonna dit enkeld veur de publisiteit dee. Madonna het, as reaksie doarop, heur aigen verhoal doan bie [[Oprah Winfrey]], woarin zai vertelt al hail laank n daarde kind hebben te willen. Zai wol n kind oet de daarde wereld n kaans op n goud leven baiden. == Diskografie == * Madonna 1983 * Like a virgin 1984 * True blue 1986 * Who's that girl? (soundtrack) 1987 * You can dance 1987 * Like a prayer 1989 * I'm breathless 1990 * The immaculate collection 1990 * Erotica 1992 * Bedtime stories 1994 * Something to remember 1995 * Evita (soundtrack) 1996 * Ray of light 1998 * Music 2000 * GHV2 (Greatest hits volume 2) 2001 * American life 2003 * Confessions on a Dance Floor 2005 * I'm going to tell you a secret (live) 2006 * The Confessions Tour, Live From London (live) 2007 * Hard Candy 2008 * MDNA 2012 * Rebel Heart 2015 * Madame X 2019 * Confessions II 2026 == Verwiezens noar boeten == {{commonscat|Madonna (entertainer)}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Amerikoanse zanger]] 1tfpwxy6lq6fuzq710vp0460shyccjz 0 3131 333007 265030 2026-07-10T10:27:37Z Tom9358 14952 333007 wikitext text/x-wiki [[Ofbeelding:HoogholtjeMensingeweer RA.JPG|thumb|Hoogholtje in Mìnskeweer]] n '''Hoogholtje''' is in [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]] n hoge vaste [[Brogge (bouwwark)|voutbrug]], hoog genog om schepen onderdeur te loaten. Aan weerszieden binnen der trappen. De bekende Grunnegse draankfabrikant (destilloatsiebedrief) ''[[Hooghoudt]]'' dankt zien noam aan t vernederlandsen van de noam van zo ain brugje. Ain van heur produkten is "Hoogholtje [[Fladderak]]" (nou wel op zien Grunnegs). Bekende hoogholtjes: *Jeneverbrug in [[Winzum (Grunnen)|Winzum]], dij zien noam te danken zol hebben aan t feit dat zuch oeit aan weerskanten n kefee bevond. *'t Balkje in [[Middelstom]] *Mìnskeweersterbalkje in [[Mìnskeweer]] (aan t [[Paiderpad]]) *Menkeweersterholtje bie [[Onderndaam]] [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Grunnen]] [[Kategorie:Brogge]] c72t5ihbvhy6vjerp4702dochpjvibo 1 4133 332996 42196 2026-07-10T06:58:20Z Tom9358 14952 Tom9358 hevt de syde [[Overleg:Westlaauwers Frais]] hernöömd nå [[Overleg:Westerlaauwers Frais]] 42196 wikitext text/x-wiki Ik bin aan t vertoalen, dus dizze pagina geern nait benutten. Alvast bedankt. [[Gebruker:Grönneger 1|Grönneger 1]] 16:49, 26 aug 2006 (CEST) ''Veur ontstoan van Frais mout der n aandere toal proat wezen, meugelk deur oorspronkelke bewoner van de Fraise gebieden, veur Germoanen woar Fraizen van oafstammen.'' Stammen de Fraizen van de Germoanen oaf? Dat is volgens mij nait goud. :De Fraizen stammen oaf van de Frisii, n Germoanse stam. t Begrip germoanen is dus hail braid, t omvat n hail ìnde vôlker in en om Duutslaand. [[Gebruker:Grönneger 1|Grönneger 1]] 17:00, 25 juli 2007 (CEST) 1fp0l8c7oovc130rdhc5tdggdxc1tuf 0 4134 332994 332950 2026-07-10T06:58:20Z Tom9358 14952 Tom9358 hevt de syde [[Westlaauwers Frais]] hernöömd nå [[Westerlaauwers Frais]] 332950 wikitext text/x-wiki {{etalage}} {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em; !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>Westerlaauwers Frais</big> |- |Noam |Westerlaauwers Frais |- |Andere noamen |Frysk, Westlaauwers-Frysk |- |Nederlandse noam |Fries |- |Proat in |[[Fraislaand]], [[Nederlaand]] |- |Toalgebied | * Pervinzie [[Fraislaand]], mit uutzundern van [[Et Bildt|t Bilt]], [[Stellingwarven|Stellenwaarven]], t oostelke dail van de gemainte [[Kölmerlaand]], [[Amelaand]], [[Vlielaand]] en t midden van [[Terschelling]]. * De drijhouk Moarum - De Wilp - De Penne in pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]] |- |Aantal sprekers |600.000 |- |Dialekten | * [[Wooldfries|Woldfrais]] * [[Kleifries|Klaaifrais]] * [[Zuudwesthoeks|Zuudwesthouks]] * [[Noordhoeks|Noordhouks]] * [[Hindeloopers|Hìndelopsters]] * [[Westerskellings|Schèllngers]] (Westers) * [[Oosters (Terschelling)|Oosters]] * [[Schiermonnikoogs|Aailaandsters]] |- |Toalklassifikoatsie | * [[Indo Europees]] ** [[Germaanse sproaken|Germoans]] *** [[West-Germoanse toalen|West-Germoans]] **** [[Ingvaeoons]] **** [[Freeske taaln|Frais]] ***** '''Westlaauwers Frais''' |- |Schrift |[[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Toalstoatus |t Westerlaauwers Frais is de officiële toal van de pervinzie Fraislaand, noast t [[Nederlaands]]. |- |Toalkode ISO 639-1 |fy |- |Toalkode ISO 639-2 |fry |- |Toalkode ISO 639-3/DIS |fri |} {{wrapper}} [[Bestaand:Fraise dialekten.png|thumb|Westerlaauwerse dialekten en Schiermunnekoogs]] [[Bestaand:Grafyk_talen_sprutsen_yn_fryslân.gif|thumb|Weergoave van de toalen dij in pervinzie Fraislaand (as moudertoal) proat worden (in procenten)]] [[Bestaand:Grafyk_behearsking_frysk_troch_ynwenners_fryslân.gif|thumb|Beheersen van Frais deur de inwoners van pervinzie Fraislaand (in procenten).]] |} <!-- ende mal:wrapper --> '''Westerlaauwers Frais''' (of gewoon ''Frais'', in de toal zulf ''Frysk'') is n toal dij heurt bie de [[West-Germoanse toalen|Noordwestgermoanse dail]] van de [[West-Germoanse toalen|Westgermoanse toalen]]. Deur toalkundegen wordt t mainsttied ''Westerlaauwers Frais'' nuimd. In t boetenlaand staait t veuraal bekend as ''Westfrais'', mor in [[Nederlaand]] het [[Westfrais]] n aandere betaikenis. Op dizze pagina wordt de noam "Frais" aanholden. == Verwantschop mit aandere toalen == Frais is naauw verbonden aan baaide aandere [[Freeske taaln|Fraise toalen]], t [[Selterfrais]] en t [[Noordfrais]]. Wieder is t Frais van oorsprong ook naauw verbonden aan t [[Oldengels]], [[Engels]] en [[Skots|Schots]]. Onder meer deurdat dizze toalen aiwenlaang onòfhankelk deurontwikkeld hebben, het t hudege Frais wat meer gemain mit t [[Nederlaands]] as mit t Engels. == Sprekers == === Toalgebied === t Frais wordt proat op t vastelaand van de [[Nederlaand|Nederland]]se pervinzie [[Fraislaand]], mit oetzundern van de [[Stellingwarven|Stellenwaarven]] in t zuudoosten, oostelk [[Kölmerlaand]] in t noordoosten en [[Et Bildt|t Bilt]] (olle monden van [[Middelzee]]) in t noorden. Op de [[Waddenaailanden]] wordt t Frais proat op [[Schiermonnikoog|Schiermunnekoog]] mor nait op [[Amelaand]] en [[Vlielaand]]. Op [[Terschelling]] wordt t allain proat op de oostelke en westelke oetenden van t aailaand, mor nait in t midden van Terschelling, in t gebied om [[Midslaand]] tou. Wieder wordt t ook nog proat in n dail van pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]], van de Fraise grens tot de ploatsen [[Moarum]], [[De Wilp]] en [[De Penne (Grönnen)|De Penne]] tou. === Aantal sprekers === t Frais wordt in pervinzie Fraislaand as moudertoal proat deur 347.000 mensen, oftewel deur 55% van de inwoners. In t noaburege Grunnen wordt t proat deur sikkom 3.000 lu. Boeten t aaigen toalgebied wordt t proat deur sikkom 150.000 mensen in de rest van Nederlaand, veurnoamelk in de [[Raandstad (gebeed)|Raandstad]], in stad [[Grunnen (stad)|Grunnen]] en in [[Noordoostpolder]]. Den is der nog n biezunder grode Fraistoalege groep in t boetenlaand, dij schat wordt op 80.000 tot 100.000 Fraizen. Dat komt den oet op minimoal 600.000 Fraistoalegen. Doarbie wordt Frais ook nog as twijde toal proat deur sikkom 110.000 van hoes oet nait-Fraistoalege inwoners van pervinzie Fraislaand. === Toalbeheersen === Van de sikkom 630.000 inwoners van pervinzie Fraislaand kin 94% Frais verstoan, 74% Frais proaten, 65% Frais lezen en 17% Frais schrieven. == Dialekten == <small>Zai ook: [[Freeske taaln#Indeling|Fraise dialekten]]</small> Der worden acht Fraise dialekten onderschaaiden, dij onder mekoar vrij goud verstoanboar binnen. Vaaier doarvan, [[Klaaifrais]], [[Woldfrais]], [[Zuudhouks]] en [[Noordhouks]] worden deur n hail ende mensen in n groot gebied proat, in tied dat de aander vaaier, [[Oosters (Terschelling)|Oosters]], [[Hindelopsters]], [[Schèllngers]] en [[Aailaandsters]] lokoal proat worden en bekend binnen bie lutje gemainschoppen van hoogoet enkeld honderden mìnsken. Deur heur isoloatsie binnen t veuraal dizze vaaier minder sproken dialekten dij t mainst van [[Standaordfries|Standerdfrais]] òfwieken. == Fraise standerdtoal == In de leste helft van [[19e eeuw|19e]] en eerste helt van [[20e eeuw|20e aiw]] is Fraise standerdtoal soamensteld. Bie de standoardisoatsie van t Frais hebben Woldfrais, as grootste dialekt, en Klaaifrais, dat van oldsheer de hoogste stoatus haar, wiedvot mainste invloud had. Zuudhouks wuir vrijwel boeten beschaauwen loaten, in tied dat de vaaier lutje dialekten hailmoal negeerd wuiren. Toch bestaait der in Frais n, veur standerdtoal, haile ongewone vrijhaid wat woordgebruuk aangaait. Eerste officiële spellen, de [[Selskipsstavering]], dateert oet [[1879]]. In [[1948]] wuir dij vervangen deur de [[Akademystavering]], ook wel ''olle spellen'' nuimd. In [[1980]] wuir ook dij weer vervangen, deur [[Steatesstavering]], ook wel ''nije spellen'', dij tegenswoordeg nog in gebruuk is. Vergeliek in onderstoande tabel de telwoorden ain tot en met tien tou in Standerdfrais en de vaaier mainst òfwiekende dialekten. {| align=centre | {| border="1" align=right padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hoogelaandsters !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ain !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|drij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vaaier !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vief !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zès !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zeuven !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|aacht !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|negen !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Standerdfrais |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trije |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seis |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sân |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hindelopsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|een |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twaa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trê |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fèuwer<br />fouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiiuw |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saan |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht<br />akst |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|nèugen<br />nougen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tên |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Schèllngers (Westers) |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Oosters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Aailaandsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|iën |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trooi |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjèuwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saun |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuegen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsiën |} |} t Fraise alfabet bestaait nait zo as Nederlandse alfabet oet 26 letters, mor oet 23. In t Frais kommen noamelk letters "q" en "x" nait veur. Bovendat wordt letter "y" zain as variant van "i" en doar ook onder alfabetiseerd, zodat woord "ympulsyf" in Frais woordbouk ook veur woord "inisjaasje" staait. Wieder komt letter "c" in Frais allend veur in kombinoatsie "ch". De letters "v", "z" en "ch" kommen noeit aan begun van woord en letter "g" noeit aan ende van n woord. t Karakteristieke van schreven Frais wordt vörmd deur klanken mit diakritische tekens ("â", "ê", "ô", "û" en "ú"), dij in Nederlaands nait veurkommen. == Invlouden van aandere toalen == Nevven invloud van Nederlaands het Frais deur aiwen hìn ook staarke invloud van [[Frans|Fraans]] ondergoan. Oldste serie Fraanse lainwoorden is aiglieks allenneg veur toalkundegen weer te kennen. t Gaait doarbie om woorden as "bist"/"beest" (Oldfraans "''beste''" - Nijfraans "''bête''"), "duorje" ("''durer''"), "kâns" ("''chance''") en "keatse" ("''chasser''"). t Opnemen van Fraanse lainwoorden in t Frais zol middelkerwies via Nederlaands gongen wezen (vergeliek t Nederlandse "''beest''", "''duren''", "''kans''" en "''kaatsen''"). Mor t Frais het ook wat lainwoorden oet t Fraans opnomen dij in t Nederlaands nait veurkommen, zo as "perfoarst" ("''par force''"), "argewaasje" ("''arguer''"), "krupsje" ("''corruption''") en "aljemint" ("''alignement''"). Lèste aiv het Frysk noast dij van Nederlaands veuraal invloud van t Engels had, en den veurnoamelk van [[Amerikoans Engels]]. Dit onderandere deur media: Amerikoanse films, Engelse komputerprogrammeern, enzoveurt. == Geschiedenis == Veur ontstoan van t Frais mout der n aandere toal proat wezen, meugelk deur oorspronkelke bewoner van de Fraise gebieden, veur de [[Germoanen]] woar [[Friezen (volk)|Fraizen]] van òfstammen. Dizze toal wordt ook wel aanduud as [[Proto-Frais]], mor toalkundegen binnen der nait over ais of der van dizze [[substraat|substroattoal]] in tegenswoordege Frais nog spoorn weer te vinden binnen. Oldste Frais het in [[runen|rune-inskripsies]] van veur aachtste aiw overleefd. n Betere bron lieken olle [[plaknoam]]en, dij veur eerst sunt [[700]] spesifieke [[klankverschiensel]]s zain luiten. Der wordt doarom wel docht dat ontstoan van Frais as òfzunderlke toal, in dij tied steevonden haar. Loatere geschiedenis van Fraise toal wordt grofzain opdaild in drij tiedsflakken, noamelk dij van [[Oldfrais]] (±1150-±1550), t [[Midfrais|Middelfrais]] (±1550-±1820) en [[Nijfrais]] (±1820-non). Aantal toalkundegen zain Middelfrais nait as apaarte periode mor as dail van t Nijfrais. == Frais in bestuur == Houwel dat fansels in de praktijk al laank barde, kregen de [[Frieslaand|Fraizen]] in [[1995]] wettelk recht om heur toal in de sweern van gemainteroaden en [[Pervinciaole Staoten|Fraise Stoaten]] te bruken. In [[1997]] wuiren bie wet meugelkheden om Frais in de rechtzoal te bruken, goudkeurd, zodat non onder meer ook openboar ministerie en rechterelke macht Frais officiëel bruken maggen. Inwoners van Fraislaand kinnen in t Frais mit gemaintelke en pervinzioale overhaid communiceren en corresponderen. De pervinzie en n aantal gemaintes hebben der belaaidspunt van moakt om meer Frais te bruken bie t opstellen van officiële documenten. Deur aantal wetswiezegens binnen zukse Fraise stukken non vrijwel aaltied rechtsgeldeg. Ain van de leste oetzunderns doarop waren statuten veur verainen, mor sunt [[2002]] kinnen dij ook in t Frais opsteld worden. Traauw- en geboorte-akten binnen op heden in ale Fraise gemaintes twijtoaleg. === Eerkennen in Europees verbaand === In [[1996]] het Nederlandse overhaid Frais opgeven onder Artikel III van [[Europeesk handväst vöär streaktalen of minderheidstalen|Europees Haandvest veur regionoale toalen of toalen van minderheden]], dat 48 meugelkheden veur toalbeschaarmen budt. As oetvouern doarvan wuir in [[2001]] ''verdrag van Fraise toal en kultuur'' sloten tussen de Nederlandse overhaid en de pervinzie Fraislaand. === Fraise plaknoamen === Ook op gebied van plaknoamen het Frais veuroetgong moakt. In tied dat twijtoalege plaknoambreds al sunt de viefteger joaren deur vrijwel aal Fraise gemaintes bruukt wuiren, haren van [[1989]] òf vaaier van de 31 gemaintes, [[Tietjerksterediel|Tietsjerksteradail]], [[Boornsterhem|Boornsterhaim]], [[Littenserediel|Littenseradail]] en [[Ferwerderediel|Feerwerderadail]], officiële plaknoamen verfraisd. Bovendat is in [[1997]] de officiële pervinzienoam veraanderd van "''Friesland''" in "Fryslân". Ook hebben ale [[waoterschap|zielvesten]], mit oetzundern van dij van nait-Fraistoalege [[Stellingwarven|Stellingwaarven]], heur officiële noamen verfraisd. == Onderwies == Houwel t in de praktijk allaank gebeurde, wuir Frais in [[1937]] as extra vak in onderwies toustoan, houwel t pas in [[1956]] stoatus van volweerdeg schoulvak kreeg. In [[1980]] wuir t n verplicht vak op grondschoulen en in [[1993]] in t eerste joar van veurtzet onderwies. Ook mag Frais op grondschoulen officiëel bruukt worden as lestoal, zo as dat op sikkom 80% van de schoulen doan wordt. Wat Frais as akademische oplaaiden aangaait, haar t al in [[1896]] as privoat docentschop tougaang kregen tot [[Rieksuniversiteit Utrecht|Rieksakedemie Utrecht]] en in [[1917]] tot [[Rieksakademie Grunnen]]. In [[1930]] kwam der lektoroat Frais aan [[Rieksakademie Grunnen]], dat in [[1941]] omzet wuir in volweerdege leerstoul. Al eer waren aan [[Universiteit van Amsterdam|Akademie van Amsterdam]] ([[1934]]) en aan Rieksakademie Utrecht ([[1935]]) biezundere leerstoulen tot staand kommen. In [[1951]] kwam aan [[Vrije Universiteit|Vrije Akademie]] in [[Amsterdaam]] gewone leerstoul, dij in [[1994]] ook weer ophefd wuir. Op heden is der ain gewone leerstoul Frais, aan Rieksakademie in Stad, en binnen der drij biezundere leerstoulen Frais, aan Rieksakademie Utrecht, Akademie van Amsterdaam en [[Rieksuniversiteit Leiden|Rieksakademie Laaiden]]. == Media == === Dagbloaden === In media het Frais wizzelnde resultoaten boukt. In schreven zoaken wordt Frais mor in sikkom 5% van artikels in baaide pervinzioale kraanten, ''[[Ljouwerter Krante]]'' en ''[[Frysk Deiblêd]]'', bruukt. Wel worden Fraise sitoaten in wierdere Nederlaandstoalege artikels in Frais gebruukt, wat uniek is veur [[Europa (continent)|Europa]]. === Femilieberichten van dagbloaden === In femilieberichten in baaide pervinzioale kranten wordt bienoa allain mor Frais bruukt. Volgens n tellen oet begun van de zeuventeger joaren was 12% van familieberichten in t Frais, volgens n tellen oet [[1991]]-[[1992]] 23% en volgens steekpruif oet [[2000]] sikkom 30%. === Tiedschriften === In [[1997]] wuir ''[[Frysk en Frij]]'', lèste braid-orienteerde Fraistoalege tiedschrift, opheven. As vervangen kwam der de zogenoamde ''F-side'', Fraistoaleg blad dij ain moal in week in baaide pervinzioale kraanten verscheen. Dij ''F-side'' het hoast gain daipgoande inhold en kin nait in schade van ''[[Frysk en Frij]]'' stoan. De ainegste echte Fraistoalege publikoatsies binnen tegenswoordeg de vaaier literaire tiedschriften ''Trotwaer'', ''Hjir'', ''Kistwurk'' en ''M3''. Wel binnen der nog aandere Fraistoalege oetgoaven, mor dij binnen mainsttied verbonden aan instellens, as ''[[Swingel]]'', dan [[Ried fan de Fryske Beweging]]; ''It Beaken'', dan [[Fryske Akademy|Fraise akademie]]; ''Us Wurk'', van [[Fries Instituut|Frais Instituut]] aan Rieksakademie Grunnen; ''Frijbûtser'', van de [[FNP]]; en ''Each en Ear'', van [[Omrop Fryslân]]. === Radio === In aander media gong t Frais beter òf. Eerste Fraistoalege radioprogramma wuir oetzonden in [[1946]], deur de regionoale zender RONO (''Regionoale Omroup Noord en Oost'') dij doudestieds de helft van Nederlaand beslogt. Pas in [[1977]] wuir de pervinzioale ''Radio Fryslân'', loater omtaaierd tot ''Omrop Fryslân'', opricht. Tegenswoordeg zendt dij op radio 80 uur in week oet en is t de populairste radiozender van pervinzie Fraislaand. === Televisie === Op laandelke televisie zendt Omrop Fryslân mainste weke programma van sikkom hail uur oet en verder nog ais 20 menuten schoulprogramma. Mit ainander komt dat oet op 37 uur in joar. Sunt [[1994]] verzörgde de Omrop ook regionoale programma's, soavends ain uur, mit de rest van oavend weerhoalens. === Speulfilms en series === De lèste joaren binnen der ook verschaaidene Fraistoalege speulfilms moakt deur regisseurs as [[Pieter Verhoeff]] en [[Steven de Jong]]. Zo verscheen in [[1985]] ''De Dream''; in [[1996]] ''[[De Gouden Swipe]]''; in [[2001]] ''[[Nynke]]''; en [[2002]] ''[[De Fûke]]''. Sunt [[2001]] is der ook n Fraistoalege soap op Omrop Fryslân, mit as titel ''[[Baas Boppe Baas]]''. Noa vaaier seizoenen wuir dat vervangen deur [[Dankert & Dankert]], n serie over n poar avvekoaten. === Internet === Op [[Internet|droad]] is groot aantal Fraistoalege webstees te vinden, dij n groot skala aan onderwaarpen behandelt. Om in t Frais makkelker tekstverwaarken te kinnen, het t Amerikoanske IT-bedrief [[Microsoft]] in soamenwaarken mit [[Fraise Akademie]] Fraise spellensysteem ontwikkeld. Sunt begun 2005 is der van n aantal programma's dus Fraise verzie beschikboar. Sunt [[2 september|2 septìmber]] [[2002]] wordt op internet schreven aan [http://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside Fraise Wikipedie], dij op t moment meer as 2.500 zieden het. == Kunsten == === Literatuur === Wat de literaire produksie aangaait, verschenen der joalieks sikkom honderd nije Fraistoalege fiksie- en non-fiksiewaarken, wat hail wat is veur zo'n lutje toal. Doarbie mout reken holden worden mit dat de oploagen mainsttied vrij bepaarkt binnen. Mainst verkochte Fraistoalege bouk is nog aal de roman ''[[De Gouden Swipe]]'' ([[1941]]), van [[Abe Brouwer]], woarvan 30.000 exemploaren van verkocht binnen, al wordt ''[[Feroaring fan Lucht]]'' ([[1971]]), van [[Rink van der Velde]], mit 29.900 verkochte exemploaren, ook oareg noabersk. === Meziek === Noast Fraise bouken komen der elk joar ook nog om en bie 20 Fraistoalege cd's oet, mainsttied mit popmuziek. Verschaaidene Fraistoalege vèrskes hebben leste joaren in nationoale hitliesten stoan, bieveurbeeld ''Bonkefeart'' van [[Anneke Douma|Anke Douma]], ''In nije dei'' van [[de Kast]], en ''Wêr bisto'' van [[Twarres]]. Dij leste was t eerste Fraistoalege vèrske oeit op nommer ain in de Nederlansde hitliesten. === Theoater en toneel === Op t gebied van drama bestaait der professioneel Fraistoaleg theoatergilde, [[Tryater]], dat vrij grode populariteit het. Verder het bienoa elk dörp zien aigen amateurtoneelverainen, dij deur de grode meerderhaid van verainen bie de [[Ried fan de Fryske Beweging]] aansloten [[Bûn fan Fryske Tonielselskippen]] is. == Kerk == Ain stee woar t Frais nog nait echt deurdrongen is, is in kerk. n Grode meerderhaid van kerksdainsten is tot op heden in t Nederlaands. Toch binnen der elke zundag wel aantal Fraise dainsten, mainsttied tussen 10 en 20, verspraaid over de haile pervinzie. Der het in verleden wel aaltied aandacht veur t vertoalen van gebeden en gezangen wèst. Zo het "de Yntertsjerklike Kommisje foar de Earetsjinst" (YKFE) der in 2004 veur zörgd dat t [[Lieteboek foar de Tsjerken]] non ook op kompaktformoat te kriegen is. == Zai ook == *[[Geef-Frysk]] {{Dia|Schreven in t [[Hoogelaandsters]]}} {{SNLV}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Freesk]] [[Kategorie:Streektaol in Frieslaand]] 8g9wfdiojbb8glvgzdrk757wx0iyiwa 332998 332994 2026-07-10T07:39:10Z Tom9358 14952 /* Fraise standerdtoal */ 332998 wikitext text/x-wiki {{etalage}} {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em; !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>Westerlaauwers Frais</big> |- |Noam |Westerlaauwers Frais |- |Andere noamen |Frysk, Westlaauwers-Frysk |- |Nederlandse noam |Fries |- |Proat in |[[Fraislaand]], [[Nederlaand]] |- |Toalgebied | * Pervinzie [[Fraislaand]], mit uutzundern van [[Et Bildt|t Bilt]], [[Stellingwarven|Stellenwaarven]], t oostelke dail van de gemainte [[Kölmerlaand]], [[Amelaand]], [[Vlielaand]] en t midden van [[Terschelling]]. * De drijhouk Moarum - De Wilp - De Penne in pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]] |- |Aantal sprekers |600.000 |- |Dialekten | * [[Wooldfries|Woldfrais]] * [[Kleifries|Klaaifrais]] * [[Zuudwesthoeks|Zuudwesthouks]] * [[Noordhoeks|Noordhouks]] * [[Hindeloopers|Hìndelopsters]] * [[Westerskellings|Schèllngers]] (Westers) * [[Oosters (Terschelling)|Oosters]] * [[Schiermonnikoogs|Aailaandsters]] |- |Toalklassifikoatsie | * [[Indo Europees]] ** [[Germaanse sproaken|Germoans]] *** [[West-Germoanse toalen|West-Germoans]] **** [[Ingvaeoons]] **** [[Freeske taaln|Frais]] ***** '''Westlaauwers Frais''' |- |Schrift |[[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Toalstoatus |t Westerlaauwers Frais is de officiële toal van de pervinzie Fraislaand, noast t [[Nederlaands|Nederlands]]. |- |Toalkode ISO 639-1 |fy |- |Toalkode ISO 639-2 |fry |- |Toalkode ISO 639-3/DIS |fri |} {{wrapper}} [[Bestaand:Fraise dialekten.png|thumb|Westerlaauwerse dialekten en Schiermunnekoogs]] [[Bestaand:Grafyk_talen_sprutsen_yn_fryslân.gif|thumb|Weergoave van de toalen dij in pervinzie Fraislaand (as moudertoal) proat worden (in procenten)]] [[Bestaand:Grafyk_behearsking_frysk_troch_ynwenners_fryslân.gif|thumb|Beheersen van Frais deur de inwoners van pervinzie Fraislaand (in procenten).]] |} <!-- ende mal:wrapper --> '''Westerlaauwers Frais''' (of gewoon ''Frais'', in de toal zulf ''Frysk'') is n toal dij heurt bie de [[West-Germoanse toalen|Noordwestgermoanse dail]] van de [[West-Germoanse toalen|Westgermoanse toalen]]. Deur toalkundegen wordt t mainsttied ''Westerlaauwers Frais'' nuimd. In t boetenlaand staait t veuraal bekend as ''Westfrais'', mor in [[Nederlaand]] het [[Westfrais]] n aandere betaikenis. Op dizze pagina wordt de noam "Frais" aanholden. == Verwantschop mit aandere toalen == Frais is naauw verbonden aan baaide aandere [[Freeske taaln|Fraise toalen]], t [[Selterfrais]] en t [[Noordfrais]]. Wieder is t Frais van oorsprong ook naauw verbonden aan t [[Oldengels]], [[Engels]] en [[Skots|Schots]]. Onder meer deurdat dizze toalen aiwenlaang onòfhankelk deurontwikkeld hebben, het t hudege Frais wat meer gemain mit t [[Nederlaands|Nederlands]] as mit t Engels. == Sprekers == === Toalgebied === t Frais wordt proat op t vastelaand van de [[Nederlaand|Nederland]]se pervinzie [[Fraislaand]], mit oetzundern van de [[Stellingwarven|Stellenwaarven]] in t zuudoosten, oostelk [[Kölmerlaand]] in t noordoosten en [[Et Bildt|t Bilt]] (olle monden van [[Middelzee]]) in t noorden. Op de [[Waddenaailanden]] wordt t Frais proat op [[Schiermonnikoog|Schiermunnekoog]] mor nait op [[Amelaand]] en [[Vlielaand]]. Op [[Terschelling]] wordt t allain proat op de oostelke en westelke oetenden van t aailaand, mor nait in t midden van Terschelling, in t gebied om [[Midslaand]] tou. Wieder wordt t ook nog proat in n dail van pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]], van de Fraise grens tot de ploatsen [[Moarum]], [[De Wilp]] en [[De Penne (Grönnen)|De Penne]] tou. === Aantal sprekers === t Frais wordt in pervinzie Fraislaand as moudertoal proat deur 347.000 mensen, oftewel deur 55% van de inwoners. In t noaburege Grunnen wordt t proat deur sikkom 3.000 lu. Boeten t aaigen toalgebied wordt t proat deur sikkom 150.000 mensen in de rest van Nederlaand, veurnoamelk in de [[Raandstad (gebeed)|Raandstad]], in stad [[Grunnen (stad)|Grunnen]] en in [[Noordoostpolder]]. Den is der nog n biezunder grode Fraistoalege groep in t boetenlaand, dij schat wordt op 80.000 tot 100.000 Fraizen. Dat komt den oet op minimoal 600.000 Fraistoalegen. Doarbie wordt Frais ook nog as twijde toal proat deur sikkom 110.000 van hoes oet nait-Fraistoalege inwoners van pervinzie Fraislaand. === Toalbeheersen === Van de sikkom 630.000 inwoners van pervinzie Fraislaand kin 94% Frais verstoan, 74% Frais proaten, 65% Frais lezen en 17% Frais schrieven. == Dialekten == <small>Zai ook: [[Freeske taaln#Indeling|Fraise dialekten]]</small> Der worden acht Fraise dialekten onderschaaiden, dij onder mekoar vrij goud verstoanboar binnen. Vaaier doarvan, [[Klaaifrais]], [[Woldfrais]], [[Zuudhouks]] en [[Noordhouks]] worden deur n hail ende mensen in n groot gebied proat, in tied dat de aander vaaier, [[Oosters (Terschelling)|Oosters]], [[Hindelopsters]], [[Schèllngers]] en [[Aailaandsters]] lokoal proat worden en bekend binnen bie lutje gemainschoppen van hoogoet enkeld honderden mìnsken. Deur heur isoloatsie binnen t veuraal dizze vaaier minder sproken dialekten dij t mainst van [[Standaordfries|Standerdfrais]] òfwieken. == Fraise standerdtoal == In de leste helft van [[19e eeuw|19e]] en eerste helt van [[20e eeuw|20e aiw]] is Fraise standerdtoal soamensteld. Bie de standoardisoatsie van t Frais hebben Woldfrais, as grootste dialekt, en Klaaifrais, dat van oldsheer de hoogste stoatus haar, wiedvot mainste invloud had. Zuudhouks wuir vrijwel boeten beschaauwen loaten, in tied dat de vaaier lutje dialekten hailmoal negeerd wuiren. Toch bestaait der in Frais n, veur standerdtoal, haile ongewone vrijhaid wat woordgebruuk aangaait. Eerste officiële spellen, de [[Selskipsstavering]], dateert oet [[1879]]. In [[1948]] wuir dij vervangen deur de [[Akademystavering]], ook wel ''olle spellen'' nuimd. In [[1980]] wuir ook dij weer vervangen, deur [[Steatesstavering]], ook wel ''nije spellen'', dij tegenswoordeg nog in gebruuk is. Vergeliek in onderstoande tabel de telwoorden ain tot en met tien tou in Standerdfrais en de vaaier mainst òfwiekende dialekten. {| align=centre | {| border="1" align=right padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hoogelaandsters !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ain !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|drij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vaaier !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vief !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zès !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zeuven !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|aacht !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|negen !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Standoardfrais |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trije |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seis |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sân |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hindelopsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|een |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twaa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trê |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fèuwer<br />fouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiiuw |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saan |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht<br />akst |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|nèugen<br />nougen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tên |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Schèllngers (Westers) |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Oosters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Aailaandsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|iën |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trooi |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjèuwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saun |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuegen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsiën |} |} t Fraise alfabet bestaait nait zo as Nederlandse alfabet oet 26 letters, mor oet 23. In t Frais kommen noamelk letters "q" en "x" nait veur. Bovendat wordt letter "y" zain as variant van "i" en doar ook onder alfabetiseerd, zodat woord "ympulsyf" in Frais woordbouk ook veur woord "inisjaasje" staait. Wieder komt letter "c" in Frais allend veur in kombinoatsie "ch". De letters "v", "z" en "ch" kommen noeit aan begun van woord en letter "g" noeit aan ende van n woord. t Karakteristieke van schreven Frais wordt vörmd deur klanken mit diakritische tekens ("â", "ê", "ô", "û" en "ú"), dij in Nederlands nait veurkommen. == Invlouden van aandere toalen == Noast invloud van t Nederlands het t Frais deur de aiwen hìn ook staarke invloud van [[Frans|Fraans]] ondergoan. De oldste serie Franse lainwoorden is aiglieks allenneg veur toalkundegen te herkennen. t Gaait doarbie om woorden as "bist"/"beest" (Oldfraans "''beste''" - Nijfraans "''bête''"), "duorje" ("''durer''"), "kâns" ("''chance''") en "keatse" ("''chasser''"). t Opnemen van Franse lainwoorden in t Frais zol via t Nederlands goan hebben (vergeliek t Nederlandse "''beest''", "''duren''", "''kans''" en "''kaatsen''"). Mor t Frais het ook wat lainwoorden oet t Fraans opnomen dij in t Nederlands nait veurkommen, zo as "perfoarst" ("''par force''"), "argewaasje" ("''arguer''") en "aljemint" ("''alignement''"). De leste aiw het t Frysk veul invloud had van t Engels, noast t Nederlands. [[Amerikoans Engels]] komt via media zoas Amerikoanse films en computerprogramma's de toal binnen. == Geschiedenis == Veur ontstoan van t hudege Frais mout der n aandere toal west hebben dij in t Fraise gebied proat wuir. Van dizze oorspronkelke bewoners van de Fraise gebieden, stammen de olle Fraizen òf. Dizze toal wordt ook wel aanduud as [[Proto-Frais]], mor toalkundegen binnen der nait over oet of der van dizze [[substroattoal]] in t moderne Frais nog sporen te vinden binnen. t Oldste Frais het in [[runen|rune-inskripsies]] van veur de aachtste aiw overleefd. n Betere bron lieken olle [[plaknoam]]en, dij veur t eerst sunt [[700]] spesifieke [[klankverschiensel]]s zain luiten. Der wordt doarom wel docht dat in dij tied t Frais as òfzunderleke toal ontstoan is. Loatere geschiedenis van de Fraise toal wordt roegweg opdaild in drij periodes, noamelk dij van t [[Oldfrais]] (±1150-±1550), t [[Midfrais|Middelfrais]] (±1550-±1820) en t [[Nijfrais]] (±1820-non). n Aantal toalkundegen zain Middelfrais nait as n apaarte periode mor as dail van t Nijfrais. == Frais in bestuur == Houwel dat vanzulf in de praktijk al laank zo was, kregen de [[Frieslaand|Fraizen]] in [[1995]] wettelk recht om heur toal in de sferen van gemainteroaden en [[Pervinciaole Staoten|Fraise Stoaten]] te bruken. In [[1997]] wuiren bie wet meugelkheden om Frais in de rechtzoal te bruken goudkeurd, zodat nou onder meer ook t openboar ministerie en de rechterelke macht Frais officiëel bruken maggen. Inwoners van Fraislaand kinnen in t Frais mit gemaintelke en pervinzioale overhaid communiceren en corresponderen. De pervinzie en n aantal gemaintes hebben der belaaidspunt van moakt om meer Frais te bruken bie t opstellen van officiële documenten. Deur aantal wetswiezegens binnen zukse Fraise stukken nou vrijwel aaltied rechtsgeldeg. Ain van de leste oetzunderns doarop waren statuten veur verainen, mor sunt [[2002]] kinnen dij ook in t Frais opsteld worden. Traauw- en geboorte-akten binnen op heden in ale Fraise gemaintes twijtoaleg. === Erkennen in Europees verbaand === In [[1996]] het de Nederlandse overhaid t Frais opgeven onder Artikel III van [[Europeesk handväst vöär streaktalen of minderheidstalen|Europees Handvest veur regionoale toalen of toalen van minderheden]], dat 48 meugelkheden veur toalbeschaarmen budt. As oetvouern doarvan wuir in [[2001]] t ''verdrag van Fraise toal en kultuur'' sloten tussen de Nederlandse overhaid en de pervinzie Fraislaand. === Fraise plaknoamen === Ook op gebied van plaknoamen het Frais veuroetgang moakt. Terwiel twijtoalege plaknoambreds al sunt de viefteger joaren deur vrijwel ale Fraise gemaintes bruukt wuiren, haren van [[1989]] òf vaaier van de 31 gemaintes, [[Tietjerksterediel|Tietsjerksteradail]], [[Boornsterhem|Boornsterhaim]], [[Littenserediel|Littenseradail]] en [[Ferwerderediel|Feerwerderadail]], heyr officiële plaknoamen verfraisd. Boetendes is in [[1997]] de officiële pervinzienoam veraanderd van "''Friesland''" in "Fryslân". Ook hebben ale [[waoterschap|zielvesten]], mit oetzundern van dij van nait-Fraistoalege [[Stellingwarven|Stellingwaarven]], heur officiële noamen aanpaasd noar de Fraise noam. == Onderwies == Houwel t in de praktijk allaank gebeurde, wuir Frais in [[1937]] as extra vak in onderwies toustoan, houwel t pas in [[1956]] stoatus van volweerdeg schoulvak kreeg. In [[1980]] wuir t n verplicht vak op grondschoulen en in [[1993]] in t eerste joar van veurtgezet onderwies. Ook mag Frais op grondschoulen officiëel bruukt worden as lestoal, zo as dat op sikkom 80% van de schoulen doan wordt. Wat Frais as akademische oplaaiden aangaait, haar t al in [[1896]] as privoat docentschop tougaang kregen tot [[Rieksuniversiteit Utrecht|Rieksakedemie Utrecht]] en in [[1917]] tot [[Rieksakademie Grunnen]]. In [[1930]] kwam der lektoroat Frais aan [[Rieksakademie Grunnen]], dat in [[1941]] omzet wuir in volweerdege leerstoul. Al eer waren aan [[Universiteit van Amsterdam|Akademie van Amsterdam]] ([[1934]]) en aan Rieksakademie Utrecht ([[1935]]) biezundere leerstoulen tot staand kommen. In [[1951]] kwam aan [[Vrije Universiteit|Vrije Akademie]] in [[Amsterdaam|Amsterdam]] gewone leerstoul, dij in [[1994]] ook weer ophefd wuir. Op heden is der ain gewone leerstoul Frais aan de Rieksakademie in Stad, en binnen der drij biezundere leerstoulen Frais, aan Rieksakademie Utrecht, Akademie van Amsterdam en [[Rieksuniversiteit Leiden|Rieksakademie Laaiden]]. == Media == === Dagbloaden === In media het Frais wizzelnde resultoaten boukt. In schreven zoaken wordt Frais mor in sikkom 5% van artikels in baaide pervinzioale kraanten, ''[[Ljouwerter Krante]]'' en ''[[Frysk Deiblêd]]'', bruukt. Wel worden Fraise sitoaten in wierdere Nederlandstoalege artikels in Frais gebruukt, wat uniek is veur [[Europa (continent)|Europa]]. === Femilieberichten van dagbloaden === In femilieberichten in baaide pervinzioale kranten wordt bienoa allain mor Frais bruukt. Volgens n tellen oet begun van de zeuventeger joaren was 12% van familieberichten in t Frais, volgens n tellen oet [[1991]]-[[1992]] 23% en volgens steekpruif oet [[2000]] sikkom 30%. === Tiedschriften === In [[1997]] wuir ''[[Frysk en Frij]]'', lèste braid-orienteerde Fraistoalege tiedschrift, opheven. As vervangen kwam der de zogenoamde ''F-side'', Fraistoaleg blad dij ain moal in week in baaide pervinzioale kraanten verscheen. Dij ''F-side'' het hoast gain daipgoande inhold en kin nait in schade van ''[[Frysk en Frij]]'' stoan. De ainegste echte Fraistoalege publikoatsies binnen tegenswoordeg de vaaier literaire tiedschriften ''Trotwaer'', ''Hjir'', ''Kistwurk'' en ''M3''. Wel binnen der nog aandere Fraistoalege oetgoaven, mor dij binnen mainsttied verbonden aan instellens, as ''[[Swingel]]'', dan [[Ried fan de Fryske Beweging]]; ''It Beaken'', dan [[Fryske Akademy|Fraise akademie]]; ''Us Wurk'', van [[Fries Instituut|Frais Instituut]] aan Rieksakademie Grunnen; ''Frijbûtser'', van de [[FNP]]; en ''Each en Ear'', van [[Omrop Fryslân]]. === Radio === In aander media gong t Frais beter òf. Eerste Fraistoalege radioprogramma wuir oetzonden in [[1946]], deur de regionoale zender RONO (''Regionoale Omroup Noord en Oost'') dij doudestieds de helft van Nederlaand beslagt. Pas in [[1977]] wuir de pervinzioale ''Radio Fryslân'', loater omtaaierd tot ''Omrop Fryslân'', opricht. Tegenswoordeg zendt dij op radio 80 uur in week oet en is t de populairste radiozender van pervinzie Fraislaand. === Televisie === Op laandelke televisie zendt Omrop Fryslân mainste weke programma van sikkom hail uur oet en verder nog ais 20 menuten schoulprogramma. Mit ainander komt dat oet op 37 uur in joar. Sunt [[1994]] verzörgde de Omrop ook regionoale programma's, soavends ain uur, mit de rest van oavend weerhoalens. === Speulfilms en series === De lèste joaren binnen der ook verschaaidene Fraistoalege speulfilms moakt deur regisseurs as [[Pieter Verhoeff]] en [[Steven de Jong]]. Zo verscheen in [[1985]] ''De Dream''; in [[1996]] ''[[De Gouden Swipe]]''; in [[2001]] ''[[Nynke]]''; en [[2002]] ''[[De Fûke]]''. Sunt [[2001]] is der ook n Fraistoalege soap op Omrop Fryslân, mit as titel ''[[Baas Boppe Baas]]''. Noa vaaier seizoenen wuir dat vervangen deur [[Dankert & Dankert]], n serie over n poar avvekoaten. === Internet === Op [[Internet|droad]] is groot aantal Fraistoalege webstees te vinden, dij n groot skala aan onderwaarpen behandelt. Om in t Frais makkelker tekstverwaarken te kinnen, het t Amerikoanske IT-bedrief [[Microsoft]] in soamenwaarken mit [[Fraise Akademie]] Fraise spellensysteem ontwikkeld. Sunt begun 2005 is der van n aantal programma's dus Fraise verzie beschikboar. Sunt [[2 september|2 septìmber]] [[2002]] wordt op internet schreven aan [http://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside Fraise Wikipedie], dij op t moment meer as 2.500 zieden het. == Kunsten == === Literatuur === Wat de literaire produksie aangaait, verschenen der joalieks sikkom honderd nije Fraistoalege fiksie- en non-fiksiewaarken, wat hail wat is veur zo'n lutje toal. Doarbie mout reken holden worden mit dat de oploagen mainsttied vrij bepaarkt binnen. Mainst verkochte Fraistoalege bouk is nog aal de roman ''[[De Gouden Swipe]]'' ([[1941]]), van [[Abe Brouwer]], woarvan 30.000 exemploaren van verkocht binnen, al wordt ''[[Feroaring fan Lucht]]'' ([[1971]]), van [[Rink van der Velde]], mit 29.900 verkochte exemploaren nog oareg in de buurt. === Meziek === Noast Fraise bouken komen der elk joar ook nog om en bie 20 Fraistoalege cd's oet, mainsttied mit popmuziek. Verschaaidene Fraistoalege vèrskes hebben leste joaren in nationoale hitliesten stoan, bieveurbeeld ''Bonkefeart'' van [[Anneke Douma|Anke Douma]], ''In nije dei'' van [[de Kast]], en ''Wêr bisto'' van [[Twarres]]. Dij leste was t eerste Fraistoalege vèrske oeit op nommer ain in de Nederlansde hitliesten. === Theoater en toneel === Op t gebied van drama bestaait der professioneel Fraistoaleg theoatergilde, [[Tryater]], dat vrij grode populariteit het. Verder het bienoa elk dörp zien aigen amateurtoneelverainen, dij deur de grode meerderhaid van verainen bie de [[Ried fan de Fryske Beweging]] aansloten [[Bûn fan Fryske Tonielselskippen]] is. == Kerk == Ain stee woar t Frais nog nait echt deurdrongen is, is in kerk. n Grode meerderhaid van kerksdainsten is tot op heden in t Nederlands. Toch binnen der elke zundag wel aantal Fraise dainsten, mainsttied tussen 10 en 20, verspraaid over de haile pervinzie. Der het in verleden wel aaltied aandacht veur t vertoalen van gebeden en gezangen wèst. Zo het "de Yntertsjerklike Kommisje foar de Earetsjinst" (YKFE) der in 2004 veur zörgd dat t [[Lieteboek foar de Tsjerken]] nou ook op kompaktformoat te kriegen is. == Zai ook == *[[Geef-Frysk]] {{Dia|Schreven in t [[Hoogelaandsters]]}} {{SNLV}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Freesk]] [[Kategorie:Streektaol in Frieslaand]] 8hb6ckrdl18rbk3ku9h2j87jtjg2j0a 332999 332998 2026-07-10T08:39:49Z Tom9358 14952 /* Geschiedenis */ 332999 wikitext text/x-wiki {{etalage}} {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em; !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>Westerlaauwers Frais</big> |- |Noam |Westerlaauwers Frais |- |Aandere noamen |Frysk, Westerlaauwers-Frysk |- |Nederlandse noam |Fries |- |Proat in |[[Fraislaand]], [[Nederlaand]] |- |Toalgebied | * Pervinzie [[Fraislaand]], mit uutzundern van [[Et Bildt|t Bilt]], [[Stellingwarven|Stellenwaarven]], t oostelke dail van de gemainte [[Kölmerlaand]], [[Amelaand]], [[Vlielaand]] en t midden van [[Terschelling]]. * De drijhouk Moarum - De Wilp - De Penne in pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]] |- |Aantal sprekers |600.000 |- |Dialekten | * [[Wooldfries|Woldfrais]] * [[Kleifries|Klaaifrais]] * [[Zuudwesthoeks|Zuudwesthouks]] * [[Noordhoeks|Noordhouks]] * [[Hindeloopers|Hìndelopsters]] * [[Westerskellings|Schèllngers]] (Westers) * [[Oosters (Terschelling)|Oosters]] * [[Schiermonnikoogs|Aailaandsters]] |- |Toalklassifikoatsie | * [[Indo Europees]] ** [[Germaanse sproaken|Germoans]] *** [[West-Germoanse toalen|West-Germoans]] **** [[Ingvaeoons]] **** [[Freeske taaln|Frais]] ***** '''Westerlaauwers Frais''' |- |Schrift |[[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Toalstoatus |t Westerlaauwers Frais is de officiële toal van de pervinzie Fraislaand, noast t [[Nederlaands|Nederlands]]. |- |Toalkode ISO 639-1 |fy |- |Toalkode ISO 639-2 |fry |- |Toalkode ISO 639-3/DIS |fri |} {{wrapper}} [[Bestaand:Fraise dialekten.png|thumb|Westerlaauwerse dialekten en Schiermunnekoogs]] [[Bestaand:Grafyk_talen_sprutsen_yn_fryslân.gif|thumb|Weergoave van de toalen dij in pervinzie Fraislaand (as moudertoal) proat worden (in procenten)]] [[Bestaand:Grafyk_behearsking_frysk_troch_ynwenners_fryslân.gif|thumb|Beheersen van Frais deur de inwoners van pervinzie Fraislaand (in procenten).]] |} <!-- ende mal:wrapper --> '''Westerlaauwers Frais''' (of gewoon ''Frais'', in de toal zulf ''Frysk'') is n toal dij heurt bie de [[West-Germoanse toalen|Noordwestgermoanse dail]] van de [[West-Germoanse toalen|Westgermoanse toalen]]. Deur toalkundegen wordt t mainsttied ''Westerlaauwers Frais'' nuimd. In t boetenlaand staait t veuraal bekend as ''Westfrais'', mor in [[Nederlaand]] het [[Westfrais]] n aandere betaikenis. Op dizze pagina wordt de noam "Frais" aanholden. == Verwantschop mit aandere toalen == Frais is naauw verbonden aan baaide aandere [[Freeske taaln|Fraise toalen]], t [[Selterfrais]] en t [[Noordfrais]]. Wieder is t Frais van oorsprong ook naauw verbonden aan t [[Oldengels]], [[Engels]] en [[Skots|Schots]]. Onder meer deurdat dizze toalen aiwenlaang onòfhankelk deurontwikkeld hebben, het t hudege Frais wat meer gemain mit t [[Nederlaands|Nederlands]] as mit t Engels. == Sprekers == === Toalgebied === t Frais wordt proat op t vastelaand van de [[Nederlaand|Nederland]]se pervinzie [[Fraislaand]], mit oetzundern van de [[Stellingwarven|Stellenwaarven]] in t zuudoosten, oostelk [[Kölmerlaand]] in t noordoosten en [[Et Bildt|t Bilt]] (olle monden van [[Middelzee]]) in t noorden. Op de [[Waddenaailanden]] wordt t Frais proat op [[Schiermonnikoog|Schiermunnekoog]] mor nait op [[Amelaand]] en [[Vlielaand]]. Op [[Terschelling]] wordt t allain proat op de oostelke en westelke oetenden van t aailaand, mor nait in t midden van Terschelling, in t gebied om [[Midslaand]] tou. Wieder wordt t ook nog proat in n dail van pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]], van de Fraise grens tot de ploatsen [[Moarum]], [[De Wilp]] en [[De Penne (Grönnen)|De Penne]] tou. === Aantal sprekers === t Frais wordt in pervinzie Fraislaand as moudertoal proat deur 347.000 mensen, oftewel deur 55% van de inwoners. In t noaburege Grunnen wordt t proat deur sikkom 3.000 lu. Boeten t aaigen toalgebied wordt t proat deur sikkom 150.000 mensen in de rest van Nederlaand, veurnoamelk in de [[Raandstad (gebeed)|Raandstad]], in stad [[Grunnen (stad)|Grunnen]] en in [[Noordoostpolder]]. Den is der nog n biezunder grode Fraistoalege groep in t boetenlaand, dij schat wordt op 80.000 tot 100.000 Fraizen. Dat komt den oet op minimoal 600.000 Fraistoalegen. Doarbie wordt Frais ook nog as twijde toal proat deur sikkom 110.000 van hoes oet nait-Fraistoalege inwoners van pervinzie Fraislaand. === Toalbeheersen === Van de sikkom 630.000 inwoners van pervinzie Fraislaand kin 94% Frais verstoan, 74% Frais proaten, 65% Frais lezen en 17% Frais schrieven. == Dialekten == <small>Zai ook: [[Freeske taaln#Indeling|Fraise dialekten]]</small> Der worden acht Fraise dialekten onderschaaiden, dij onder mekoar vrij goud verstoanboar binnen. Vaaier doarvan, [[Klaaifrais]], [[Woldfrais]], [[Zuudhouks]] en [[Noordhouks]] worden deur n hail ende mensen in n groot gebied proat, in tied dat de aander vaaier, [[Oosters (Terschelling)|Oosters]], [[Hindelopsters]], [[Schèllngers]] en [[Aailaandsters]] lokoal proat worden en bekend binnen bie lutje gemainschoppen van hoogoet enkeld honderden mìnsken. Deur heur isoloatsie binnen t veuraal dizze vaaier minder sproken dialekten dij t mainst van [[Standaordfries|Standerdfrais]] òfwieken. == Fraise standerdtoal == In de leste helft van [[19e eeuw|19e]] en eerste helt van [[20e eeuw|20e aiw]] is Fraise standerdtoal soamensteld. Bie de standoardisoatsie van t Frais hebben Woldfrais, as grootste dialekt, en Klaaifrais, dat van oldsheer de hoogste stoatus haar, wiedvot mainste invloud had. Zuudhouks wuir vrijwel boeten beschaauwen loaten, in tied dat de vaaier lutje dialekten hailmoal negeerd wuiren. Toch bestaait der in Frais n, veur standerdtoal, haile ongewone vrijhaid wat woordgebruuk aangaait. Eerste officiële spellen, de [[Selskipsstavering]], dateert oet [[1879]]. In [[1948]] wuir dij vervangen deur de [[Akademystavering]], ook wel ''olle spellen'' nuimd. In [[1980]] wuir ook dij weer vervangen, deur [[Steatesstavering]], ook wel ''nije spellen'', dij tegenswoordeg nog in gebruuk is. Vergeliek in onderstoande tabel de telwoorden ain tot en met tien tou in Standerdfrais en de vaaier mainst òfwiekende dialekten. {| align=centre | {| border="1" align=right padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hoogelaandsters !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ain !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|drij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vaaier !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vief !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zès !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zeuven !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|aacht !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|negen !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Standoardfrais |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trije |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seis |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sân |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hindelopsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|een |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twaa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trê |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fèuwer<br />fouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiiuw |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saan |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht<br />akst |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|nèugen<br />nougen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tên |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Schèllngers (Westers) |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Oosters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Aailaandsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|iën |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trooi |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjèuwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saun |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuegen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsiën |} |} t Fraise alfabet bestaait nait zo as Nederlandse alfabet oet 26 letters, mor oet 23. In t Frais kommen noamelk letters "q" en "x" nait veur. Bovendat wordt letter "y" zain as variant van "i" en doar ook onder alfabetiseerd, zodat woord "ympulsyf" in Frais woordbouk ook veur woord "inisjaasje" staait. Wieder komt letter "c" in Frais allain veur in kombinoatsie "ch". De letters "v", "z" en "ch" kommen noeit aan begun van woord en letter "g" noeit aan ende van n woord. t Karakteristieke van schreven Frais wordt vörmd deur klanken mit diakritische tekens ("â", "ê", "ô", "û" en "ú"), dij in Nederlands nait veurkommen. == Invlouden van aandere toalen == Noast invloud van t Nederlands het t Frais deur de aiwen hìn ook staarke invloud van [[Frans|Fraans]] ondergoan. De oldste serie Franse lainwoorden is aiglieks allenneg veur toalkundegen te herkennen. t Gaait doarbie om woorden as "bist"/"beest" (Oldfraans "''beste''" - Nijfraans "''bête''"), "duorje" ("''durer''"), "kâns" ("''chance''") en "keatse" ("''chasser''"). t Opnemen van Franse lainwoorden in t Frais zol via t Nederlands goan hebben (vergeliek t Nederlandse "''beest''", "''duren''", "''kans''" en "''kaatsen''"). Mor t Frais het ook wat lainwoorden oet t Fraans opnomen dij in t Nederlands nait veurkommen, zo as "perfoarst" ("''par force''"), "argewaasje" ("''arguer''") en "aljemint" ("''alignement''"). De leste aiw het t Frysk veul invloud had van t Engels, noast t Nederlands. [[Amerikoans Engels]] komt via media zoas Amerikoanse films en computerprogramma's de toal binnen. == Geschiedenis == Veur ontstoan van t hudege Frais mout der n aandere toal west hebben dij in t Fraise gebied proat wuir. Van dizze oorspronkelke bewoners van de Fraise gebieden, stammen de olle Fraizen òf. Dizze toal wordt ook wel aanduud as [[Proto-Frais]], mor toalkundegen binnen der nait over oet of der van dizze [[substroattoal]] in t moderne Frais nog sporen te vinden binnen. t Oldste Frais het in [[runen|rune-inskripsies]] van veur de achtste aiw overleefd. n Betere bron lieken olle [[plaknoam]]en, dij veur t eerst sunt [[700]] spesifieke [[klankverschiensel]]s zain luiten. Der wordt doarom wel docht dat in dij tied t Frais as òfzunderleke toal ontstoan is. Loatere geschiedenis van de Fraise toal wordt roegweg opdaild in drij periodes, noamelk dij van t [[Oldfrais]] (±1150-±1550), t [[Midfrais|Middelfrais]] (±1550-±1820) en t [[Nijfrais]] (±1820-nou). n Aantal toalkundegen zain Middelfrais nait as n apaarte periode mor as dail van t Nijfrais. == Frais in bestuur == Houwel dat vanzulf in de praktijk al laank zo was, kregen de [[Frieslaand|Fraizen]] in [[1995]] wettelk recht om heur toal in de sferen van gemainteroaden en [[Pervinciaole Staoten|Fraise Stoaten]] te bruken. In [[1997]] wuiren bie wet meugelkheden om Frais in de rechtzoal te bruken goudkeurd, zodat nou onder meer ook t openboar ministerie en de rechterelke macht Frais officiëel bruken maggen. Inwoners van Fraislaand kinnen in t Frais mit gemaintelke en pervinzioale overhaid communiceren en corresponderen. De pervinzie en n aantal gemaintes hebben der belaaidspunt van moakt om meer Frais te bruken bie t opstellen van officiële documenten. Deur aantal wetswiezegens binnen zukse Fraise stukken nou vrijwel aaltied rechtsgeldeg. Ain van de leste oetzunderns doarop waren statuten veur verainen, mor sunt [[2002]] kinnen dij ook in t Frais opsteld worden. Traauw- en geboorte-akten binnen op heden in ale Fraise gemaintes twijtoaleg. === Erkennen in Europees verbaand === In [[1996]] het de Nederlandse overhaid t Frais opgeven onder Artikel III van [[Europeesk handväst vöär streaktalen of minderheidstalen|Europees Handvest veur regionoale toalen of toalen van minderheden]], dat 48 meugelkheden veur toalbeschaarmen budt. As oetvouern doarvan wuir in [[2001]] t ''verdrag van Fraise toal en kultuur'' sloten tussen de Nederlandse overhaid en de pervinzie Fraislaand. === Fraise plaknoamen === Ook op gebied van plaknoamen het Frais veuroetgang moakt. Terwiel twijtoalege plaknoambreds al sunt de viefteger joaren deur vrijwel ale Fraise gemaintes bruukt wuiren, haren van [[1989]] òf vaaier van de 31 gemaintes, [[Tietjerksterediel|Tietsjerksteradail]], [[Boornsterhem|Boornsterhaim]], [[Littenserediel|Littenseradail]] en [[Ferwerderediel|Feerwerderadail]], heyr officiële plaknoamen verfraisd. Boetendes is in [[1997]] de officiële pervinzienoam veraanderd van "''Friesland''" in "Fryslân". Ook hebben ale [[waoterschap|zielvesten]], mit oetzundern van dij van nait-Fraistoalege [[Stellingwarven|Stellingwaarven]], heur officiële noamen aanpaasd noar de Fraise noam. == Onderwies == Houwel t in de praktijk allaank gebeurde, wuir Frais in [[1937]] as extra vak in onderwies toustoan, houwel t pas in [[1956]] stoatus van volweerdeg schoulvak kreeg. In [[1980]] wuir t n verplicht vak op grondschoulen en in [[1993]] in t eerste joar van veurtgezet onderwies. Ook mag Frais op grondschoulen officiëel bruukt worden as lestoal, zo as dat op sikkom 80% van de schoulen doan wordt. Wat Frais as akademische oplaaiden aangaait, haar t al in [[1896]] as privoat docentschop tougaang kregen tot [[Rieksuniversiteit Utrecht|Rieksakedemie Utrecht]] en in [[1917]] tot [[Rieksakademie Grunnen]]. In [[1930]] kwam der lektoroat Frais aan [[Rieksakademie Grunnen]], dat in [[1941]] omzet wuir in volweerdege leerstoul. Al eer waren aan [[Universiteit van Amsterdam|Akademie van Amsterdam]] ([[1934]]) en aan Rieksakademie Utrecht ([[1935]]) biezundere leerstoulen tot staand kommen. In [[1951]] kwam aan [[Vrije Universiteit|Vrije Akademie]] in [[Amsterdaam|Amsterdam]] gewone leerstoul, dij in [[1994]] ook weer ophefd wuir. Op heden is der ain gewone leerstoul Frais aan de Rieksakademie in Stad, en binnen der drij biezundere leerstoulen Frais, aan Rieksakademie Utrecht, Akademie van Amsterdam en [[Rieksuniversiteit Leiden|Rieksakademie Laaiden]]. == Media == === Dagbloaden === In media het Frais wizzelnde resultoaten boukt. In schreven zoaken wordt Frais mor in sikkom 5% van artikels in baaide pervinzioale kraanten, ''[[Ljouwerter Krante]]'' en ''[[Frysk Deiblêd]]'', bruukt. Wel worden Fraise sitoaten in wierdere Nederlandstoalege artikels in Frais gebruukt, wat uniek is veur [[Europa (continent)|Europa]]. === Femilieberichten van dagbloaden === In femilieberichten in baaide pervinzioale kranten wordt bienoa allain mor Frais bruukt. Volgens n tellen oet begun van de zeuventeger joaren was 12% van familieberichten in t Frais, volgens n tellen oet [[1991]]-[[1992]] 23% en volgens steekpruif oet [[2000]] sikkom 30%. === Tiedschriften === In [[1997]] wuir ''[[Frysk en Frij]]'', lèste braid-orienteerde Fraistoalege tiedschrift, opheven. As vervangen kwam der de zogenoamde ''F-side'', Fraistoaleg blad dij ain moal in week in baaide pervinzioale kraanten verscheen. Dij ''F-side'' het hoast gain daipgoande inhold en kin nait in schade van ''[[Frysk en Frij]]'' stoan. De ainegste echte Fraistoalege publikoatsies binnen tegenswoordeg de vaaier literaire tiedschriften ''Trotwaer'', ''Hjir'', ''Kistwurk'' en ''M3''. Wel binnen der nog aandere Fraistoalege oetgoaven, mor dij binnen mainsttied verbonden aan instellens, as ''[[Swingel]]'', dan [[Ried fan de Fryske Beweging]]; ''It Beaken'', dan [[Fryske Akademy|Fraise akademie]]; ''Us Wurk'', van [[Fries Instituut|Frais Instituut]] aan Rieksakademie Grunnen; ''Frijbûtser'', van de [[FNP]]; en ''Each en Ear'', van [[Omrop Fryslân]]. === Radio === In aander media gong t Frais beter òf. Eerste Fraistoalege radioprogramma wuir oetzonden in [[1946]], deur de regionoale zender RONO (''Regionoale Omroup Noord en Oost'') dij doudestieds de helft van Nederlaand beslagt. Pas in [[1977]] wuir de pervinzioale ''Radio Fryslân'', loater omtaaierd tot ''Omrop Fryslân'', opricht. Tegenswoordeg zendt dij op radio 80 uur in week oet en is t de populairste radiozender van pervinzie Fraislaand. === Televisie === Op laandelke televisie zendt Omrop Fryslân mainste weke programma van sikkom hail uur oet en verder nog ais 20 menuten schoulprogramma. Mit ainander komt dat oet op 37 uur in joar. Sunt [[1994]] verzörgde de Omrop ook regionoale programma's, soavends ain uur, mit de rest van oavend weerhoalens. === Speulfilms en series === De lèste joaren binnen der ook verschaaidene Fraistoalege speulfilms moakt deur regisseurs as [[Pieter Verhoeff]] en [[Steven de Jong]]. Zo verscheen in [[1985]] ''De Dream''; in [[1996]] ''[[De Gouden Swipe]]''; in [[2001]] ''[[Nynke]]''; en [[2002]] ''[[De Fûke]]''. Sunt [[2001]] is der ook n Fraistoalege soap op Omrop Fryslân, mit as titel ''[[Baas Boppe Baas]]''. Noa vaaier seizoenen wuir dat vervangen deur [[Dankert & Dankert]], n serie over n poar avvekoaten. === Internet === Op [[Internet|droad]] is groot aantal Fraistoalege webstees te vinden, dij n groot skala aan onderwaarpen behandelt. Om in t Frais makkelker tekstverwaarken te kinnen, het t Amerikoanske IT-bedrief [[Microsoft]] in soamenwaarken mit [[Fraise Akademie]] Fraise spellensysteem ontwikkeld. Sunt begun 2005 is der van n aantal programma's dus Fraise verzie beschikboar. Sunt [[2 september|2 septìmber]] [[2002]] wordt op internet schreven aan [http://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside Fraise Wikipedie], dij op t moment meer as 2.500 zieden het. == Kunsten == === Literatuur === Wat de literaire produksie aangaait, verschenen der joalieks sikkom honderd nije Fraistoalege fiksie- en non-fiksiewaarken, wat hail wat is veur zo'n lutje toal. Doarbie mout reken holden worden mit dat de oploagen mainsttied vrij bepaarkt binnen. Mainst verkochte Fraistoalege bouk is nog aal de roman ''[[De Gouden Swipe]]'' ([[1941]]), van [[Abe Brouwer]], woarvan 30.000 exemploaren van verkocht binnen, al wordt ''[[Feroaring fan Lucht]]'' ([[1971]]), van [[Rink van der Velde]], mit 29.900 verkochte exemploaren nog oareg in de buurt. === Meziek === Noast Fraise bouken komen der elk joar ook nog om en bie 20 Fraistoalege cd's oet, mainsttied mit popmuziek. Verschaaidene Fraistoalege vèrskes hebben leste joaren in nationoale hitliesten stoan, bieveurbeeld ''Bonkefeart'' van [[Anneke Douma|Anke Douma]], ''In nije dei'' van [[de Kast]], en ''Wêr bisto'' van [[Twarres]]. Dij leste was t eerste Fraistoalege vèrske oeit op nommer ain in de Nederlansde hitliesten. === Theoater en toneel === Op t gebied van drama bestaait der professioneel Fraistoaleg theoatergilde, [[Tryater]], dat vrij grode populariteit het. Verder het bienoa elk dörp zien aigen amateurtoneelverainen, dij deur de grode meerderhaid van verainen bie de [[Ried fan de Fryske Beweging]] aansloten [[Bûn fan Fryske Tonielselskippen]] is. == Kerk == Ain stee woar t Frais nog nait echt deurdrongen is, is in kerk. n Grode meerderhaid van kerksdainsten is tot op heden in t Nederlands. Toch binnen der elke zundag wel aantal Fraise dainsten, mainsttied tussen 10 en 20, verspraaid over de haile pervinzie. Der het in verleden wel aaltied aandacht veur t vertoalen van gebeden en gezangen wèst. Zo het "de Yntertsjerklike Kommisje foar de Earetsjinst" (YKFE) der in 2004 veur zörgd dat t [[Lieteboek foar de Tsjerken]] nou ook op kompaktformoat te kriegen is. == Zai ook == *[[Geef-Frysk]] {{Dia|Schreven in t [[Hoogelaandsters]]}} {{SNLV}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Freesk]] [[Kategorie:Streektaol in Frieslaand]] noef087ypyzj76jc70u189uqplxi3n8 333000 332999 2026-07-10T08:51:12Z Tom9358 14952 333000 wikitext text/x-wiki {{etalage}} {| {{prettytable}} border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em; !colspan="2" bgcolor="lightgrey"|<big>Westerlaauwers Frais</big> |- |Noam |Westerlaauwers Frais |- |Aandere noamen |Frysk, Westerlaauwers-Frysk |- |Nederlandse noam |Fries |- |Proat in |[[Fraislaand]], [[Nederlaand]] |- |Toalgebied | * Pervinzie [[Fraislaand]], mit uutzundern van [[Et Bildt|t Bilt]], [[Stellingwarven|Stellenwaarven]], t oostelke dail van de gemainte [[Kölmerlaand]], [[Amelaand]], [[Vlielaand]] en t midden van [[Terschelling]]. * De drijhouk Moarum - De Wilp - De Penne in pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]] |- |Aantal sprekers |600.000 |- |Dialekten | * [[Wooldfries|Woldfrais]] * [[Kleifries|Klaaifrais]] * [[Zuudwesthoeks|Zuudwesthouks]] * [[Noordhoeks|Noordhouks]] * [[Hindeloopers|Hìndelopsters]] * [[Westerskellings|Schèllngers]] (Westers) * [[Oosters (Terschelling)|Oosters]] * [[Schiermonnikoogs|Aailaandsters]] |- |Toalklassifikoatsie | * [[Indo Europees]] ** [[Germaanse sproaken|Germoans]] *** [[West-Germoanse toalen|West-Germoans]] **** [[Ingvaeoons]] **** [[Freeske taaln|Frais]] ***** '''Westerlaauwers Frais''' |- |Schrift |[[Latainse alfabet|Latiense alfabet]] |- |Toalstoatus |t Westerlaauwers Frais is de officiële toal van de pervinzie Fraislaand, noast t [[Nederlaands|Nederlands]]. |- |Toalkode ISO 639-1 |fy |- |Toalkode ISO 639-2 |fry |- |Toalkode ISO 639-3/DIS |fri |} {{wrapper}} [[Bestaand:Fraise dialekten.png|thumb|Westerlaauwerse dialekten en Schiermunnekoogs]] [[Bestaand:Grafyk_talen_sprutsen_yn_fryslân.gif|thumb|Weergoave van de toalen dij in pervinzie Fraislaand (as moudertoal) proat worden (in procenten)]] [[Bestaand:Grafyk_behearsking_frysk_troch_ynwenners_fryslân.gif|thumb|Beheersen van Frais deur de inwoners van pervinzie Fraislaand (in procenten).]] |} <!-- ende mal:wrapper --> '''Westerlaauwers Frais''' (of gewoon ''Frais'', in de toal zulf ''Frysk'') is n toal dij heurt bie de [[West-Germoanse toalen|Noordwestgermoanse dail]] van de [[West-Germoanse toalen|Westgermoanse toalen]]. Deur toalkundegen wordt t mainsttied ''Westerlaauwers Frais'' nuimd. In t boetenlaand staait t veuraal bekend as ''Westfrais'', mor in [[Nederlaand]] het [[Westfrais]] n aandere betaikenis. Op dizze pagina wordt de noam "Frais" aanholden. == Verwantschop mit aandere toalen == Frais is naauw verbonden aan baaide aandere [[Freeske taaln|Fraise toalen]], t [[Selterfrais]] en t [[Noordfrais]]. Wieder is t Frais van oorsprong ook naauw verbonden aan t [[Oldengels]], [[Engels]] en [[Skots|Schots]]. Onder meer deurdat dizze toalen aiwenlaang onòfhankelk deurontwikkeld hebben, het t hudege Frais wat meer gemain mit t [[Nederlaands|Nederlands]] as mit t Engels. == Sprekers == === Toalgebied === t Frais wordt proat op t vastelaand van de [[Nederlaand|Nederland]]se pervinzie [[Fraislaand]], mit oetzundern van de [[Stellingwarven|Stellenwaarven]] in t zuudoosten, oostelk [[Kölmerlaand]] in t noordoosten en [[Et Bildt|t Bilt]] (olle monden van [[Middelzee]]) in t noorden. Op de [[Waddenaailanden]] wordt t Frais proat op [[Schiermonnikoog|Schiermunnekoog]] mor nait op [[Amelaand]] en [[Vlielaand]]. Op [[Terschelling]] wordt t allain proat op de oostelke en westelke oetenden van t aailaand, mor nait in t midden van Terschelling, in t gebied om [[Midslaand]] tou. Wieder wordt t ook nog proat in n dail van pervinzie [[Grunnen (provìnzie)|Grunnen]], van de Fraise grens tot de ploatsen [[Moarum]], [[De Wilp]] en [[De Penne (Grönnen)|De Penne]] tou. === Aantal sprekers === t Frais wordt in pervinzie Fraislaand as moudertoal proat deur 347.000 mensen, oftewel deur 55% van de inwoners. In t noaburege Grunnen wordt t proat deur sikkom 3.000 lu. Boeten t aaigen toalgebied wordt t proat deur sikkom 150.000 mensen in de rest van Nederlaand, veurnoamelk in de [[Raandstad (gebeed)|Raandstad]], in stad [[Grunnen (stad)|Grunnen]] en in [[Noordoostpolder]]. Den is der nog n biezunder grode Fraistoalege groep in t boetenlaand, dij schat wordt op 80.000 tot 100.000 Fraizen. Dat komt den oet op minimoal 600.000 Fraistoalegen. Doarbie wordt Frais ook nog as twijde toal proat deur sikkom 110.000 van hoes oet nait-Fraistoalege inwoners van pervinzie Fraislaand. === Toalbeheersen === Van de sikkom 630.000 inwoners van pervinzie Fraislaand kin 94% Frais verstoan, 74% Frais proaten, 65% Frais lezen en 17% Frais schrieven. == Dialekten == <small>Zai ook: [[Freeske taaln#Indeling|Fraise dialekten]]</small> Der worden acht Fraise dialekten onderschaaiden, dij onder mekoar vrij goud verstoanboar binnen. Vaaier doarvan, [[Klaaifrais]], [[Woldfrais]], [[Zuudhouks]] en [[Noordhouks]] worden deur n hail ende mensen in n groot gebied proat, in tied dat de aander vaaier, [[Oosters (Terschelling)|Oosters]], [[Hindelopsters]], [[Schèllngers]] en [[Aailaandsters]] lokoal proat worden en bekend binnen bie lutje gemainschoppen van hoogoet enkeld honderden mìnsken. Deur heur isoloatsie binnen t veuraal dizze vaaier minder sproken dialekten dij t mainst van [[Standaordfries|Standerdfrais]] òfwieken. == Fraise standerdtoal == In de leste helft van [[19e eeuw|19e]] en eerste helt van [[20e eeuw|20e aiw]] is de Fraise standerdtoal soamensteld. Bie de standoardisoatsie van t Frais hebben Woldfrais, as grootste dialekt, en Klaaifrais, dat van oldsheer de hoogste stoatus haar, wiedvot mainste invloud had. Zuudhouks wuir vrijwel boeten beschaauwen loaten, in tied dat de vaaier lutje dialekten hailmoal negeerd wuiren. Toch bestaait der in Frais n, veur standerdtoal, haile ongewone vrijhaid wat woordgebruuk aangaait. Eerste officiële spellen, de [[Selskipsstavering]], dateert oet [[1879]]. In [[1948]] wuir dij vervangen deur de [[Akademystavering]], ook wel ''olle spellen'' nuimd. In [[1980]] wuir ook dij weer vervangen, deur [[Steatesstavering]], ook wel ''nije spellen'', dij tegenswoordeg nog in gebruuk is. Vergeliek in onderstoande tabel de telwoorden ain tot en met tien tou in Standerdfrais en de vaaier mainst òfwiekende dialekten. {| align=centre | {| border="1" align=right padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hoogelaandsters !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ain !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|drij !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vaaier !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|vief !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zès !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|zeuven !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|aacht !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|negen !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Standoardfrais |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trije |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seis |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sân |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Hindelopsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|een |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twaa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trê |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fèuwer<br />fouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiiuw |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saan |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht<br />akst |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|nèugen<br />nougen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tên |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Schèllngers (Westers) |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njoggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Oosters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|ien |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twae |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trea |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjouwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|sôn |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuggen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsjien |- !style="border: 1px #aaaaaa solid;"|Aailaandsters |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|iën |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|twa |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|trooi |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fjèuwer |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|fiif |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|seks |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|saun |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|acht |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|njuegen |style="border: 1px #aaaaaa solid;"|tsiën |} |} t Fraise alfabet bestaait nait zo as Nederlandse alfabet oet 26 letters, mor oet 23. In t Frais kommen noamelk letters "q" en "x" nait veur. Bovendat wordt letter "y" zain as variant van "i" en doar ook onder alfabetiseerd, zodat woord "ympulsyf" in Frais woordbouk ook veur t en woord "inisjaasje" staait. Wieder komt letter "c" in Frais allain veur in kombinoatsie "ch". De letters "v", "z" en "ch" kommen noeit aan begun van woord en letter "g" noeit aan ende van n woord. t Karakteristieke van schreven Frais wordt vörmd deur klanken mit diakritische tekens ("â", "ê", "ô", "û" en "ú"), dij in Nederlands nait veurkommen. == Invlouden van aandere toalen == Noast invloud van t Nederlands het t Frais deur de aiwen hìn ook staarke invloud van [[Frans|Fraans]] ondergoan. De oldste serie Franse lainwoorden is aiglieks allenneg veur toalkundegen te herkennen. t Gaait doarbie om woorden as "bist"/"beest" (Oldfraans "''beste''" - Nijfraans "''bête''"), "duorje" ("''durer''"), "kâns" ("''chance''") en "keatse" ("''chasser''"). t Opnemen van Franse lainwoorden in t Frais zol via t Nederlands goan hebben (vergeliek t Nederlandse "''beest''", "''duren''", "''kans''" en "''kaatsen''"). Mor t Frais het ook wat lainwoorden oet t Fraans opnomen dij in t Nederlands nait veurkommen, zo as "perfoarst" ("''par force''"), "argewaasje" ("''arguer''") en "aljemint" ("''alignement''"). De leste aiw het t Frysk veul invloud had van t Engels, noast t Nederlands. [[Amerikoans Engels]] komt via media zoas Amerikoanse films en computerprogramma's de toal binnen. == Geschiedenis == Veur ontstoan van t hudege Frais mout der n aandere toal west hebben dij in t Fraise gebied proat wuir. Van dizze oorspronkelke bewoners van de Fraise gebieden, stammen de olle Fraizen òf. Dizze toal wordt ook wel aanduud as [[Proto-Frais]], mor toalkundegen binnen der nait over oet of der van dizze [[substroattoal]] in t moderne Frais nog sporen te vinden binnen. t Oldste Frais het in [[runen|rune-inskripsies]] van veur de achtste aiw overleefd. n Betere bron lieken olle [[plaknoam]]en, dij veur t eerst sunt [[700]] spesifieke [[klankverschiensel]]s zain luiten. Der wordt doarom wel docht dat in dij tied t Frais as òfzunderleke toal ontstoan is. Loatere geschiedenis van de Fraise toal wordt roegweg opdaild in drij periodes, noamelk dij van t [[Oldfrais]] (±1150-±1550), t [[Midfrais|Middelfrais]] (±1550-±1820) en t [[Nijfrais]] (±1820-nou). n Aantal toalkundegen zain Middelfrais nait as n apaarte periode mor as dail van t Nijfrais. == Frais in bestuur == Houwel dat vanzulf in de praktijk al laank zo was, kregen de [[Frieslaand|Fraizen]] in [[1995]] wettelk recht om heur toal in de sferen van gemainteroaden en [[Pervinciaole Staoten|Fraise Stoaten]] te bruken. In [[1997]] wuiren bie wet meugelkheden om Frais in de rechtzoal te bruken goudkeurd, zodat nou onder meer ook t openboar ministerie en de rechterelke macht Frais officiëel bruken maggen. Inwoners van Fraislaand kinnen in t Frais mit gemaintelke en pervinzioale overhaid communiceren en corresponderen. De pervinzie en n aantal gemaintes hebben der belaaidspunt van moakt om meer Frais te bruken bie t opstellen van officiële documenten. Deur n aantal wetswiezegens binnen zukse Fraise stukken nou vrijwel aaltied rechtsgeldeg. Ain van de leste oetzunderns doarop waren statuten veur verainen, mor sunt [[2002]] kinnen dij ook in t Frais opsteld worden. Traauw- en geboorte-akten binnen op heden in ale Fraise gemaintes twijtoaleg. === Erkennen in Europees verbaand === In [[1996]] het de Nederlandse overhaid t Frais opgeven onder Artikel III van [[Europeesk handväst vöär streaktalen of minderheidstalen|Europees Handvest veur regionoale toalen of toalen van minderheden]], dat 48 meugelkheden veur toalbeschaarmen budt. As oetvouern doarvan wuir in [[2001]] t ''verdrag van Fraise toal en kultuur'' sloten tussen de Nederlandse overhaid en de pervinzie Fraislaand. === Fraise plaknoamen === Ook op gebied van plaknoamen het Frais veuroetgang moakt. Terwiel twijtoalege plaknoambreds al sunt de viefteger joaren deur vrijwel ale Fraise gemaintes bruukt wuiren, haren van [[1989]] òf vaaier van de 31 gemaintes, [[Tietjerksterediel|Tietsjerksteradail]], [[Boornsterhem|Boornsterhaim]], [[Littenserediel|Littenseradail]] en [[Ferwerderediel|Feerwerderadail]], heyr officiële plaknoamen verfraisd. Boetendes is in [[1997]] de officiële pervinzienoam veraanderd van "''Friesland''" in "Fryslân". Ook hebben ale [[waoterschap|zielvesten]], mit oetzundern van dij van nait-Fraistoalege [[Stellingwarven|Stellingwaarven]], heur officiële noamen aanpaasd noar de Fraise noam. == Onderwies == Houwel t in de praktijk allaank gebeurde, wuir Frais in [[1937]] as extra vak in t onderwies toustoan, houwel t pas in [[1956]] stoatus van volweerdeg schoulvak kreeg. In [[1980]] wuir t n verplicht vak op grondschoulen en in [[1993]] in t eerste joar van veurtgezet onderwies. Ook mag Frais op grondschoulen officiëel bruukt worden as lestoal, zo as dat op sikkom 80% van de schoulen doan wordt. Wat Frais as akademische oplaaiden aangaait, haar t al in [[1896]] as privoat docentschop tougaang kregen tot [[Rieksuniversiteit Utrecht|Rieksakedemie Utrecht]] en in [[1917]] tot [[Rieksakademie Grunnen]]. In [[1930]] kwam der lektoroat Frais aan [[Rieksakademie Grunnen]], dat in [[1941]] omzet wuir in volweerdege leerstoul. Al eer waren aan [[Universiteit van Amsterdam|Akademie van Amsterdam]] ([[1934]]) en aan Rieksakademie Utrecht ([[1935]]) biezundere leerstoulen tot staand kommen. In [[1951]] kwam aan [[Vrije Universiteit|Vrije Akademie]] in [[Amsterdaam|Amsterdam]] gewone leerstoul, dij in [[1994]] ook weer ophefd wuir. Op heden is der ain gewone leerstoul Frais aan de Rieksakademie in Stad, en binnen der drij biezundere leerstoulen Frais, aan Rieksakademie Utrecht, Akademie van Amsterdam en [[Rieksuniversiteit Leiden|Rieksakademie Laaiden]]. == Media == === Dagbloaden === In media het Frais wizzelnde resultoaten boukt. In schreven zoaken wordt Frais mor in sikkom 5% van artikels in baaide pervinzioale kraanten, ''[[Ljouwerter Krante]]'' en ''[[Frysk Deiblêd]]'', bruukt. Wel worden Fraise sitoaten in wierdere Nederlandstoalege artikels in Frais gebruukt, wat uniek is veur [[Europa (continent)|Europa]]. === Femilieberichten van dagbloaden === In femilieberichten in baaide pervinzioale kranten wordt bienoa allain mor Frais bruukt. Volgens n tellen oet begun van de zeuventeger joaren was 12% van familieberichten in t Frais, volgens n tellen oet [[1991]]-[[1992]] 23% en volgens steekpruif oet [[2000]] sikkom 30%. === Tiedschriften === In [[1997]] wuir ''[[Frysk en Frij]]'', lèste braid-orienteerde Fraistoalege tiedschrift, opheven. As vervangen kwam der de zogenoamde ''F-side'', Fraistoaleg blad dij ain moal in week in baaide pervinzioale kraanten verscheen. Dij ''F-side'' het hoast gain daipgoande inhold en kin nait in schade van ''[[Frysk en Frij]]'' stoan. De ainegste echte Fraistoalege publikoatsies binnen tegenswoordeg de vaaier literaire tiedschriften ''Trotwaer'', ''Hjir'', ''Kistwurk'' en ''M3''. Wel binnen der nog aandere Fraistoalege oetgoaven, mor dij binnen mainsttied verbonden aan instellens, as ''[[Swingel]]'', dan [[Ried fan de Fryske Beweging]]; ''It Beaken'', dan [[Fryske Akademy|Fraise akademie]]; ''Us Wurk'', van [[Fries Instituut|Frais Instituut]] aan Rieksakademie Grunnen; ''Frijbûtser'', van de [[FNP]]; en ''Each en Ear'', van [[Omrop Fryslân]]. === Radio === In aander media gong t Frais beter òf. Eerste Fraistoalege radioprogramma wuir oetzonden in [[1946]], deur de regionoale zender RONO (''Regionoale Omroup Noord en Oost'') dij doudestieds de helft van Nederlaand beslagt. Pas in [[1977]] wuir de pervinzioale ''Radio Fryslân'', loater omtaaierd tot ''Omrop Fryslân'', opricht. Tegenswoordeg zendt dij op radio 80 uur in week oet en is t de populairste radiozender van pervinzie Fraislaand. === Televisie === Op laandelke televisie zendt Omrop Fryslân mainste weke programma van sikkom hail uur oet en verder nog ais 20 menuten schoulprogramma. Mit ainander komt dat oet op 37 uur in joar. Sunt [[1994]] verzörgde de Omrop ook regionoale programma's, soavends ain uur, mit de rest van oavend weerhoalens. === Speulfilms en series === De lèste joaren binnen der ook verschaaidene Fraistoalege speulfilms moakt deur regisseurs as [[Pieter Verhoeff]] en [[Steven de Jong]]. Zo verscheen in [[1985]] ''De Dream''; in [[1996]] ''[[De Gouden Swipe]]''; in [[2001]] ''[[Nynke]]''; en [[2002]] ''[[De Fûke]]''. Sunt [[2001]] is der ook n Fraistoalege soap op Omrop Fryslân, mit as titel ''[[Baas Boppe Baas]]''. Noa vaaier seizoenen wuir dat vervangen deur [[Dankert & Dankert]], n serie over n poar avvekoaten. === Internet === Online is n groot aantal Fraistoalege webstees te vinden, dij n groot skala aan onderwaarpen behandelt. Om in t Frais makkelker tekstverwaarken te kinnen, het t Amerikoanske IT-bedrief [[Microsoft]] in soamenwaarken mit [[Fraise Akademie]] Fraise spellensysteem ontwikkeld. Sunt begun 2005 is der van n aantal programma's dus Fraise verzie beschikboar. Sunt [[2 september]] [[2002]] wordt op t internet schreven aan n [http://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside Fraise Wikipedie], dij op t moment meer as 2.500 zieden het. == Kunsten == === Literatuur === Wat de literaire produksie aangaait, verschenen der joalieks sikkom honderd nije Fraistoalege fiksie- en non-fiksiewaarken, wat hail wat is veur zo'n lutje toal. Doarbie mout reken holden worden mit dat de oploagen mainsttied vrij bepaarkt binnen. Mainst verkochte Fraistoalege bouk is nog aal de roman ''[[De Gouden Swipe]]'' ([[1941]]), van [[Abe Brouwer]], woarvan 30.000 exemploaren van verkocht binnen, al wordt ''[[Feroaring fan Lucht]]'' ([[1971]]), van [[Rink van der Velde]], mit 29.900 verkochte exemploaren nog oareg in de buurt. === Meziek === Noast Fraise bouken komen der elk joar ook nog om en bie 20 Fraistoalege cd's oet, mainsttied mit popmuziek. Verschaaidene Fraistoalege vèrskes hebben leste joaren in nationoale hitliesten stoan, bieveurbeeld ''Bonkefeart'' van [[Anneke Douma|Anke Douma]], ''In nije dei'' van [[de Kast]], en ''Wêr bisto'' van [[Twarres]]. Dij leste was t eerste Fraistoalege vèrske oeit op nommer ain in de Nederlansde hitliesten. === Theoater en toneel === Op t gebied van drama bestaait der n professioneel Fraistoaleg theoatergilde, [[Tryater]], dat vrij grode populariteit het. Verder het bienoa elk dörp zien aigen amateurtoneelverainen, dij deur de grode meerderhaid van verainen bie de [[Ried fan de Fryske Beweging]] aansloten [[Bûn fan Fryske Tonielselskippen]] is. == Kerk == Ain stee woar t Frais nog nait echt deurdrongen is, is in kerk. n Grode meerderhaid van kerksdainsten is tot op heden in t Nederlands. Toch binnen der elke zundag wel aantal n Fraise dainsten, mainsttied tussen 10 en 20, verspraaid over de haile pervinzie. Der het in verleden wel aaltied aandacht veur t vertoalen van gebeden en gezangen wèst. Zo het "de Yntertsjerklike Kommisje foar de Earetsjinst" (YKFE) der in 2004 veur zörgd dat t [[Lieteboek foar de Tsjerken]] nou ook op kompaktformoat te kriegen is. == Zai ook == *[[Geef-Frysk]] {{Dia|Schreven in t [[Hoogelaandsters]]}} {{SNLV}} [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Freesk]] [[Kategorie:Streektaol in Frieslaand]] f3inljsczrbi36mr427d4m4r7gpt2l1 0 12239 333008 324615 2026-07-10T10:30:11Z Tom9358 14952 /* Boetende hìnwiezen */ 333008 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:30 Seconds to Mars - 2009 Buzz Bake Sale.jpg|thumb|30 Seconds to Mars]] '''30 Seconds to Mars''' is n [[Verienigde Staoten van Amerika|Amerikoanse]] rockband dij sunt [[1998]] bestaait, mit as bandleden [[Jared Leto]] (hoofdzanger), [[Tomo Milicevic]] (gitoarist), [[Shannon Leto]] (drummer) en [[Tim Kelleher]] (bassist). De band is opricht ien [[Los Angeles]]. == Diskogroafie == === Albums === * 2002: ''30 Seconds to Mars'' * 2005: ''A Beautiful Lie'' * 2009: ''This Is War'' * 2013: ''Love, Lust, Faith and Dreams'' * 2018: ''America'' * 2023: ''It's the End of the World but It's a Beautiful Day'' === Singles === * 2002: ''Capricorn (A Brand New Name)'' * 2002: ''Edge of the Earth'' * 2005: ''Attack'' * 2006: ''The Kill'' * 2007: ''From Yesterday'' * 2007: ''A Beautiful Lie'' * 2009: ''Kings and Queens'' * 2010: ''This Is War'' == Verwiezens noar boeten == {{commons|30 Seconds to Mars}} * [http://www.30secondstomars.com/ Officiële webstee] [[Kategorie:Grunnegs artikel]] [[Kategorie:Muziekgroep]] [[Kategorie:Rock]] 6thkqnqgx1g8j5ttn13lg3gkt2cg9qb 0 33944 333001 323277 2026-07-10T08:59:48Z Tom9358 14952 333001 wikitext text/x-wiki [[Bestaand:DuaLipaO2020522 (101 of 110) (52052470251) (cropped).jpg|duum|Dua Lipa]] '''Dua Lipa''' ([[22 augustus]] [[1995]]) is ne sangeresse en leedkesskryvster uut de [[Verienigd Keuninkriek]]. == Diskografie == * 2017 - ''Dua Lipa'' * 2020 - ''Future Nostalgia'' == Boetende hìnwiezen == {{commonscat|Dua Lipa}} [[Kategorie:Verienigd Keuninkriek]] swun2tet7u2z6d63fknra7mbkae8lxm 0 35662 332995 2026-07-10T06:58:20Z Tom9358 14952 Tom9358 hevt de syde [[Westlaauwers Frais]] hernöömd nå [[Westerlaauwers Frais]] 332995 wikitext text/x-wiki #DEURVERWIEZING [[Westerlaauwers Frais]] hkxyrcs2sr74o69mon0c3k83nnaee5q 1 35663 332997 2026-07-10T06:58:20Z Tom9358 14952 Tom9358 hevt de syde [[Overleg:Westlaauwers Frais]] hernöömd nå [[Overleg:Westerlaauwers Frais]] 332997 wikitext text/x-wiki #DEURVERWIEZING [[Overleg:Westerlaauwers Frais]] 5f4i6ut4vr867umdme2zn564jpz3jrz