Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 215 1064053 1063804 2026-05-02T12:21:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064053 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak |Koort=Low Saxon dialects.png |Spraak=Plattdüütsch</br> Nedderdüütsch/Neddersassisch |Länner={{DEU}}<br/> {{NLD}}<br/> {{DNK}}<br/> <small>'''In Spraakeilannen''':</br> {{BLZ}}<br/> {{BRA}}</br> {{BOL}}<br/> {{CAN}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{KGZ}}<br/> {{MEX}}<br/> {{PRY}}<br/> {{RUS}}<br/> {{USA}}</small> |Spreker=4–8&nbsp;Millionen weltwied * Düütschland: ≈ 2,2&nbsp;Mio. gode Sprekers, ≈ 5&nbsp;Mio. Sprekers allens tohoop<ref>Adler u.&nbsp;a: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016''. ([https://web.archive.org/web/20180313031748/http://www.ins-bremen.de/fileadmin/ins-bremen/user_upload/umfrage2016/broschuere-umfrage.pdf online])</ref> * Nedderlannen: ≈ 1,6–2,15&nbsp;Mio.<ref>[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> * Brasilien: ≈ 0,3–0,4&nbsp;Mio. * Plautdietsch: ≈ 0,5&nbsp;Mio. |Klassifikatschoon= * [[Indoeuropääsche Spraken|Ιndoeuropääsch]] *: [[Germaansche Spraken|Germaansch]] *:: [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] |KSpraak=Plattdüütsch |Amtsspraak= |ISO1=- |ISO2=nds |ISO3='''För de ganze Spraak:''' nds<ref>[[SIL International]]: {{Internetquelle |url=https://iso639-3.sil.org/code/nds |titel=nds {{!}} ISO 639-3 |abruf=2021-01-12}}</ref><br />'''För enkel Dialekten:'''</br>[[Achterhooksch]]: act <br />[[Drents]]: drt</br>[[Grunnegs|Grönnegs]]: gos<br/>[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]: frs<br />[[Plautdietsch]]: pdt<br/> [[Sallandsch]]: sdz</br>[[Stellingwarfs]]: stl</br>[[Twents|Twentsch]]: twd</br>[[Veluws]]: vel</br>[[Westfäölsk Plat|Westföölsch]]: wep<br /> |Minderheitensprache={{DEU}} {{NLD}} {{BRA}}|Minnerhedenspraak={{DEU}}</br> {{NLD}}</br> {{BRA}}}} '''Plattdüütsch''', kort '''Platt''', ook '''Nedderdüütsch''' oder '''Neddersassisch''' un '''Sassisch''' heten, is ene [[Regionaalspraak]] un [[Dialektgrupp]], de rund twee Millionen Minschen in [[Noorddüütschland]] un an de twee Millionen Minschen in [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderland]] snackt. Besünners mit dat [[Mennisten|mennistsche]] [[Plautdietsch]] het sik de Spraak ook weltwied uutbreedt. Se höört to’n [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]], het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt, un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak, de tohoop mit [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Engelsche Spraak|Engelsch]] to de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaanschen]] Spraken tellt. Dat frömiddelöllerlich [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] is de öllste överlevert Spraakform vun dat Plattdüütsche. Later het de Spraak as [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] Inflood op [[Europa|Noordeuropa]] namen un weer Schrievspraak för Recht un Hannel. In de fröhe Neetied hebbt [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] de Rull as Schrievspraken övernamen, so dat Plattdüütsch, nu sünner Standard- un Schrievspraak un in verscheden Dialekten –&nbsp;so as [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]], [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersch]], [[Noordneddersassisch]], [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] un [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]&nbsp;– deelt, wieder besteit. Striedig blivt de Stand as Spraak. Op de enen Sied warrt Platt je na [[Dackspraak]] as hoogdüütschen oder nedderlandsschen Dialekt bekeken, annersieds behanndelt en Deel Spraakwetenschoppers un Kultuurorganisatschonen Plattdüütsch as ene egen Spraak. Ook mang den Spraakgemeenschop is de Ansicht, dat Plattdüütsch ene Spraak is, wied verbreedt. Vundaag laat [[Düütschland]] un de [[Königriek vun de Nedderlannen|Nedderlannen]] de Regionaalspraak Plattdüütsch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta vun de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] gellen. Liekers is de Spraak bedroot, denn de Präzens in dat Alldagsleven un de Apentlichkeid is ring. Hoogdüütsch un Nedderlandsch hebbt allerwegens de Överhand. Versöök, de Spraak to bewaren un wedder in’t Leven to halen, ümfaat [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütsch Schoolünnerricht]], [[Plattdüütsche Schrieveree|Literatuur]] un [[Plattdüütsche Musik|Musik]] in de Spraak, seltener ook Medien so as [[List vun plattdüütsche Films un TV-Serien|Feernseen]] oder [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radio op Platt]]. Verscheden regionale Organisatschonen stütt de Spraak mit Events, Spraakkursen un Publikatschonen. Doch blivt de Tokumst vun dat Plattdüütsch unseker. Öllern geevt eer meist nich meer an de Kinner wieder. So is Platt in Delen vun dat Spraakrebeed al meist uutstorven, un in wieden Delen vun dat Spraakrebeed bloot ünner de öllste Generatschoon begäng. == Klassifikatschoon == === Spraakverwandschop === [[Bild:2022 04 16 - KARTE WG – um 580 n.Chr. - END.png|duum|Westgermaansche Spraken üm 580.<ref>[[Wolfram Euler]]: ''Das Westgermanische: von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert – Analyse und Rekonstruktion''. Inspiration Unlimited Berlin 2022.</ref> Ooldsassisch hier mit Ooldengelsch un Ooldfressch, de wedder ene enegere anglo-freesche Grupp (hier ook noordseegermaansch) billt, as Deel vun ene nöördliche westgermaansche Grupp]] Dat [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche]] Plattdüütsch tellt to’n [[germaansche Spraken|germaanschen]] Telg vun de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie. De Spraak het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]], de [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoogdüütsch]] vun annern westgermaanschen Spraken ünnerscheedt, nich mitmaakt un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;440&nbsp;f.</ref><ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;55.</ref> Plattdüütsch is en Deel vun dat [[kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum]], dat sied den Schrievsprakenwessel vun [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] to’n [[Düütsche Spraak|Hoogdüütschen]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandschen]] un besünners sied dat 19.&nbsp;Jhd langs de Grenz vun de modernen Standardspraken uuteenbrickt.<ref>Maarten van den Toorn u.&nbsp;a.: ''Geschiedenis van de Nederlandse taal'', Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997, S.&nbsp;149&nbsp;f.</ref><ref>[[Jan Goossens]]: ''Deutsche Dialektologie.'' De Gruyter 1977, S.&nbsp;48.</ref> So sünd besünners in dat 20.&nbsp;Jhd dat Plattdüütsch in Düütschland un dat [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Neddersassisch in de Nedderlannen]] uuteenannerdreven.<ref>Jan Goossens: . In: Jan Goossens (Hrsg.): . Karl Wachholtz, Neumünster 1973, S. 9–27.</ref> Plattdüütsch stünn in den Verloop vun de Tied besünners mit Hoogdüütsch, [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]] in Kuntakt. [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], dat Plattdüütsche sienen Vöörlöper, [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]] un [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] hebbt so vele Gemeensamkeiden, dat se de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaansche]] Ünnergrupp binnen dat Westgermaansche billt. Striedig is, of de noordseegermaanschen Spraken vun enen gemeensamen Vöörlöper afstammt, wat in de verleden Tied as Annaam begäng weer, oder mit Spraakkuntakt langs de [[Noordsee]]küst opkamen sünd, wat vundaag de verbreedt Ansicht is.<ref name=":42">Henk Wolf: ''Nordseegermanisch''. In: Stefan J. Schierholz, Laura Giacomini (Ruutgevers): ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online''. De Gruyter, Berlin 2022 ([https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_15877/html. online], opropen den 13.06.2035).</ref> Vergleken mit Engelsch un Freesch, de wedder ene engere [[Anglofreesche Spraken|anglofreesche]] Ünnergrupp billt, wiest Ooldsassisch avers minner noordseegermaansche Kennteken.<ref name=":42" /> Sachtens het sik dat noordseegermaansche Ooldsassisch mit anner Varietäten vermischt, as de [[Sassen (Volk)|Sassen]] in’t 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süden tögen un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. Villicht weer aver ook heel dat sassische Stammland noordseegermaansch un den Ooldsassischen sünd wegen den Kuntakt mit dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderdfranksch]] un [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] noordseegermaansche Kennteken verlüstig gaan.<ref name="Peters 18f">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;18&nbsp;f.</ref> Plattdüütsch steit so twüschen de vun öllers her noordseegermaansche Grundlaag un den hoogdüütschen Inflood.<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', S.&nbsp;29. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Stand as Spraak === Wieldes Oold- un [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] allgemeen Spraken heten warrt, is de Stand as Spraak för’t Plattdüütsche vundaag striedig.<ref>[[Jan Wirrer]]: ''Zum Status des Niederdeutschen,'' S.&nbsp;308.</ref> Dat Plattdüütsch in öllere Tieden op’n Weg weer regionale Varianten in de Schrievspraak uuttoglieken, warkt vundaag as „[[Plattdüütsch Spraakmythos|plattdüütschen Spraakmythos]]“ na un bringt de Fraag na dat Plattdüütsche sienen Stand jümmers wedder op.<ref>[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache,'' S.&nbsp;26&nbsp;f.</ref><ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Zur Verwendung des Niederdeutschen heute.'' In: ''Mehrsprachigkeit in der Stadtregion'' ( =&nbsp;Jahrbuch des Instituts für deutsche Sprache 1982) Schwann: [[Düsseldörp]] 1982. S.&nbsp;152. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/1953/file/Stellmacher_Zur_Verwendung_des_Niederdeutschen_heute_1982.pdf online])</ref> Dat givt allgemeen dree Positschonen: * '''Plattdüütsch as Spraak''': De Historie na is Plattdüütsch ene westgermaansche Spraak, de den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt het un egenstännig ranwussen is, ook wenn se jümmers in Kuntakt mit de Süsterspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch stünn.<ref>[[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots een Dialekt, de sik to Wehr setten kann.'' S.&nbsp;27&nbsp;f.; Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' S.&nbsp;183.</ref> Ook de Status as Schrievspraak in de fröhe Neetied is en anner Argument för den Stand as egen Spraak. De Ünnerscheden in [[Luudstand]], [[Grammatik]] un [[Woordschatt]] twüschen Plattdüütsch, Nedderlandsch un Hoogdüütsch sünd groot noog Plattdüütsch as egen Spraak antospreken.<ref name=":14">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188&nbsp;f.</ref> * '''Plattdüütsch as Dialekt''': Na de [[Sotscholinguistik|sotscholinguistschen]] Begevenheiden vundaag is Plattdüütsch ene Spraak för dat private Ümfeld mit verminnert Funktschonen. Se is stark regionaal opdeelt un het kenen överegionalen Standard.<ref name=":14" /> Hoogdüütsch un Nedderlandsch sünd je na Staat [[Dackspraak|Dackspraken]] un överneemt de Funktschoon as Schrift- un Standardspraak. So kann Plattdüütsch för enen düütschen oder nedderlandschen Dialekt gellen, denn de Sprekerschen un Sprekers bruukt Platt jüst so, as ook anner Dialektsprekerschen un -sprekers dat doot, de ünner dat Dack vun ene Standardspraak staat.<ref name=":02">[[Ulrich Ammon]]: ''Was ist ein deutscher Dialekt?'' In: [[Klaus Mattheier]], [[Peter Wiesinger]] (Ruutgever): ''Dialektologie des Deutschen. Forschungsstand und Entwicklungstendenzen'' (=&nbsp;''Germanistische Linguistik.'' 147). Niemeyer: Tübingen 1994, S.&nbsp;369–384, S.&nbsp;376&nbsp;f.</ref> De Afstand twüschen Plattdüütsch un sienen Dackspraken warrt jümmerto lütter. Se billt vundaag en Kontinuum vun Dialekt na Standardspraak, in dat sik Plattdüütsch den Dackspraken anglieken deit.<ref name=":28" /> * '''Plattdüütsch as Afstandsspraak un Schiendialekt''': Ene Middelpositschoon, de versöcht de Historie un de Begevenheiden vundaag mittobedenken, is Plattdüütsch as ene [[Afstandsspraak]] un togliek enen [[Schiendialekt]] to beschrieven. De Begrepen gaat op [[Heinz Kloss]] torügg un beschrievt, dat Plattdüütsch in de verleden Tied as ene egenstännige Spraak ranwussen is un ook vundaag noch noog Afstand to sienen Dackspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch het, dat as egen Spraak antospreken. Liekers bruukt de Sprekerschen un Sprekers Plattdüütsch vundaag so, dat de Spraak so as enen Dialekt schient.<ref>[[Heinz Kloss]]: ''Abstandsprachen und Ausbausprachen.'' In: [[Joachim Göschel]] u.&nbsp;a. (Ruutgever): ''Zur Theorie des Dialekts'' (=&nbsp;ZDL Beih. N.&nbsp;F., Nr.&nbsp;16). Wiesbaden 1976, S.&nbsp;303, 305.</ref><ref>Heinz Kloss: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800'' (=&nbsp;''Sprache der Gegenwart'', 37). 2.&nbsp;Oplaag. [[Düsseldörp]] 1978, S.&nbsp;67–70, 181–198.</ref> == Naams vun de Spraak == {{Kiek ook bi|Naams vun dat Plattdüütsch}} === Egennaams === In’n Alldag bruukt de Plattdüütschen mit Hoogdüütsch as Schriftspraak ''Plat(t)dü(ü)tsch''&nbsp;–&nbsp;mit regionalen Varianten so as ''Pla(t)dü(ü)ts(k)'', ''Plat(t)duitsk'' oder kort ''[[Platt (Dialekt)|Plat(t)]].''<ref name=":39">{{Internetquelle |autor=Universität Münster, Andreas Brandt |url=https://www.uni-muenster.de/Germanistik/cfn/Plattinfos/WasistNiederdeutsch/Was_ist_Niederdeutsch.html#Plattdeutsch |titel=Was ist Niederdeutsch |abruf=2025-06-08 |sprache=de}}</ref> Wo Nedderlandsch Schriftspraak is, sünd Naams för den regionalen Dialekt, so as ''[[Drentsch|Drents Plat]]'' oder [[Twentsch|Twents Plat]], begäng. Ook de Uutdruck ''Nedersaksisch'' is in’n Nedderlannen verbreedt.<ref name=":41">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taalsociologische aspecten'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;295&nbsp;ff.</ref> De düütsche Spraakwetenschop bruukt ''[[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|Nedderdüütsch]].'' Op Platt is de Begreep bloots in formalen Kontexten begäng, so as in de Egennaam ''[[Bunnsraat för Nedderdüütsch]].<ref name=":39" />'' ''Neddersassisch'' un ''Sassisch –''&nbsp;de olen Egennaams to Hansetieden&nbsp;– schöölt dat „düütsch“ in Platt- un Nedderdüütsch ümgaan, dat de Lüüd buten Düütschland nich uutslaten warrt. Se schöölt ook den gemeensamen Oorsprung vun de noorddüütschen un oostnedderlandschen Dialekten ünnerstrieken. Beide Naams sünd vundaag in Düütschland raar un meist alleen bi spraakaktivistischen Gruppen begäng. Wieldes sett sik ''Nedersaksisch'' as Egennaam för de oostnedderlandschen Dialekten jümmers starker döör.<ref name=":41" /> === Historie vun de Naams === <gallery perrow="2" class="rechts"> Bild:BibelMagdeburg.jpg|''Düdesch'' in de Meideborger Bibel vun 1554: ''De gantze Hillige Schrifft, <u>Vordüdeschet</u>'' Bild:1614 Bible.jpg|''Sassisch'' as Naam in de [[Bibel vun 1614]]: ''De gantze hillige Schrifft / <u>Sassisch</u>'' </gallery> Uut de ooldsassische Tied is keen Egennaam överlevert. In [[Latiensche Spraak|latienschen]] Texten heet de Spraak {{lang|la|''lingua saxonica''}} na de [[Sassen (Volk)|Sassen]] oder allgemeen {{lang|la|''lingua germanica''}} un {{lang|la|''lingua theudisca''}},<ref name=":0">[[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch,'' S.&nbsp;24–27.</ref> so as ook in de Prolog vun de [[Heliand]] ({{lang|la|''Theudisca poëmata}}).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/09Jh/Heliand/hel_hf0p.html |titel=Heliand |werk=bibliotheca Augustana |abruf=2025-05-25}}</ref> In [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Tied weer de Egennaam {{Lang|gml|''düdesch''}} begäng, denn al to Hansetieden hebbt sik de Plattdüütschen as Deel vun de Düütschen seen.<ref name=":43">[[Agathe Lasch]]: ''Mittelniederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;5&nbsp;f.</ref> To de Tied stünnen Nedderdüütsch un Hoogdüütsch noch op den glieken Rang un {{Lang|gml|''düdesch''}} kunn noch för beide Spraken jüstso good staan. Hüüd denkt de Lüüd bi ''düütsch'' direkt an de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche Standardspraak]], wenn de Kuntext dat nich jüst uutsluten deit. Wenn dat doch wichtig weer, sik vun Nedderlandsch oder Hoogdüütsch aftosetten, weren Begrepen as {{Lang|gml|''unse düdesch''}}, {{Lang|gml|''sassesch''}} oder {{Lang|gml|''moderlike sprake''}} begäng.''<ref name=":33" />'' De Nedderlandschen beteken de Spraak ook as {{Lang|dum|''ôstersch''}}''.<ref name=":43" />'' Later as dat at [[Hartogdom Sassen]] na Süüd to wanner, keem {{Lang|gml|''neddersassesch''}} op, sik vun dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[Böversassen]] aftogrenzen.<ref name=":0" /> In moderne Tied versöchen to’n Bispeel [[Karl Friedrich Arend Scheller|Karl Scheller]], [[Christian Hinrich Wolke|Chrstian Hinrich Wolke]], [[Georg Ruseler]] oder [[Reinhard F. Hahn|Reinhard Hahn]] de Naams ''Sassisch'' un ''Neddersassisch'' wedder opleven to laten. In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Dat nedderlandsche {{lang|nl|''Nedersaksisch''}}, dat to’n Beginn vun’n 20.&nbsp;Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop opkeem, het sik man sied de 1950-er Jahren mit dat ''[[Nedersaksisch Instituut|Nedersaksisch Institut]]'' an de [[Universität Grönneng]] jümmers wieder verbreedt. Besünners sied dat de Nedderlannen Neddersassisch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] as regionale Spraak gellen laat, hebbt Spraakverenen un -instutschonen den Begreep övernamen.<ref name=":41" /> ''Plattdüütsch'', ''Platt'' un ''Nedderdüütsch'' kaamt uut’n Nedderlandschen.<ref>Nicoline Van der Sijs: ''Onze Taal'', Jahr 74. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2005, S. 310.</ref> ''Plattdüütsch'' is toeerst in’n 16.&nbsp;Jhd. bi [[Cornelis Lettersnijder]] as {{Lang|dum|''in goeden platten duytsche''}} dokumenteert. De Begreep geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche {{lang|nl|''plat''}}, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt un in de Tied noch nich minnächtig weer.''<ref name=":33">[[Agathe Lasch]]: ''Plattdeutsch''. In: ''Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur'', Band&nbsp;42 (1917), S.&nbsp;134&nbsp;ff.</ref>'' ''Nedderdüütsch,'' dat as ''{{lang|dum|neder duutsche}}'' gegenöver den ''{{lang|dum|hoghen duutsche}}'' 1457 dat eerste Maal in enen [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandschen]] Text stünn, kümmt würklich vun de geograafsche Laag af.<ref>[[Luc De Grauwe (Linguist)|Luc de Grauwe]]: ''Theodistik. Zur Begründung eines Faches und ein Plädoyer für eine kontinentalwestgermanische Sicht auf die neuzeitliche Bifurkation Deutsch/Niederländisch''; In: Raphael Berthele u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Die deutsche Schriftsprache und die Regionen: Entstehungsgeschichtliche Fragen in neuer Sicht.'' Walter de Gruyter: Berlin 2003, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/3110174979|ISBN 3-11-017497-9]], S. 127&nbsp;ff., hier S.&nbsp;136&nbsp;f.</ref> Ook de Naam ''Nedderlandsch'' kunn eerst noch Plattdüütsch jüst so as Nedderlandsch beteken.<ref>Lasch, Agathe (1914). . Niemeyer, Halle/Saale, p. 6.</ref> In’n 17.&nbsp;Jhd. weer de Naam ''Plattdüütsch'' denn ook in Noorddüütschland as minnächtigen Begreep begäng.''<ref name=":39" />'' Dat öllere ''sassesch'' is denn grotendeels verdrängt worrn.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/platt#2 ''platt''],'' In: [[Wolfgang Pfeifer (Etymologe)|Wolfgang Pfeifer]]: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.''</ref> Eerst mit de Dialektologie un Literatuur in dat 19. Jhd. kreeg ''Plattdüütsch'' wedder en neutraleren Klang.''<ref name=":39" />'' ''Nedderdüütsch'' weer to Anfang noch raar un eerst mit de [[Dialektologie]], de den düütschen Spraakruum in Nedder-, [[Middeldüütsche Dialekten|Middel]]- un [[Böverdüütsch]] deelt, het sik de Begreep ook in de hoogdüütsche Wetenschop döörsett.<ref>[[Werner Besch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung,'' 2.&nbsp;Oplaag., Bd.&nbsp;3, 2003, S.&nbsp;2211.</ref> In’n Verloop vun de Tied wurrn ''Platt-'' un ''Nedderdüütsch'' avers nich alleen as en neutralen Begreep ankeken, de dat Plattdüütsche siene geograafsche Laag beschrivt. Döör dat „düütsch“ wurr dat ook as enen Begreep uutleegt, de seggt, dat de Spraak nix Egenstännigs is un so den hoogdüütschen Anspröök ünnermuurt, dat Plattdüütsch as enen düütschen Dialekt tellt un minner gellen deit.''<ref name=":33" />'' In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. het sik ''Platt'' denn ook in Westdüütschland uutbreedt. So betekent de Begreep vundaag nich alleen nedderdüütsche Varietäten oder Plattdüütsch an un för sik, man ook [[Westmiddeldüütsche Dialekten|westmiddeldüütsche]] Dialekten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt |werk=atlas-alltagssprache |abruf=2024-11-27}}</ref> === Unklaarheiden vun de Naams === [[Bild:Definitions Low German.svg|thumb|Verscheden Definitschonen vun „Nedderdüütsch“]] De Naams för’t Plattdüütsche sünd je na Tied, Kuntext un Definitschoon meerdüdig un unklaar. ''Platt'' betekent nich alleen Spraakvarietäten, de uut dat Ooldsassisch ranwussen sünd oder en Kolonisatschoondialekt vun so ene Varietät sünd, man is ook as Egennaam för de [[Nedderfranksche Spraken|nedderfrankschen]] Dialekten in’n Nedderlannen un Düütschland un ook för den groten Deel westmiddeldüütsch Dialekten begäng.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt « atlas-alltagssprache |abruf=2025-05-28}}</ref> ''Nedderdüütsch'' betekent in’n wiedsten Sinn alle [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen Varietäten]], also Neddersassisch un Nedderfranksch tohoop. So weer dat besünners is de düütsche Dialektologie in’n 19.&nbsp;Jhd. begäng. Vundaag is dat raar Plattdüütsch un Nedderlandsch ünner düssen Begreep tohooptofaten. In’n wieden Sinn ümfaat de Begreep de neddersassischen Dialekten in Düütschland un Nedderland. Vundaag is de Begreep avers meist in’n engen Sinn begäng un betekent alleen de neddersassischen Varietäten in Düütschland.<ref name=":37" /> De nedderdüütsche Süüdgrenz ünnerscheedt sik ook je na Definitschoon un liggt meist an de [[Benrather Linie|maken/machen-Isogloss]] (Benrather Linie) oder ook an de [[Uerdinger Linie|ik/ich-Isogloss]] (Uerdinger Lien), seltener ook an Isolglossen wieder in’n Süden, so as de [[Bad Hönninger Linie|Dorp/Dorf-Isogloss]] (Bad Hönninger Linie).<ref name=":37" /> So is ook unklaar, of [[Nedderrhiensch]] oder [[Bergisch]], de as neddefranksche Varietäten mit to dat Nedderdüütsch in’n wiedsten Sinn tohöört, mit to dat Nedderdüütsch in’n engen Sinn, also dat Nedderdüütsch in Düütschland tellt.<ref name=":37">[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache – Versuch einer Definition,'' S. 13–15.</ref> ''Neddersassisch'' kann heel de Spraak vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] bet [[Urk]] beteken.<ref>[[Otto Behaghel]]: ''Geschichte der deutschen Sprache''. 5., verbesserte und stark erweiterte Auflage, Berlin/Leipzig 1928, S.&nbsp;159.</ref> Fakener betekent ''Neddersassisch'' in de Dialektologie avers alleen [[Westnedderdüütsch]], je na Definitschoon sünd de Varietäten in’n Nedderlannen inbegrepen oder nich.<ref>Dieter Stellmacher: ''Niedersächsisch.'' Schwann: [[Düsseldörp]] 1981.</ref> In de Ümgangsspraak kann de Begreep ook slicht de Dialekten in dat Bundsland [[Neddersassen]] beteken. So bruukt dat ook dat ''[[Niedersächsisches Wörterbuch|Niedersächische Wörterbuch]]'' för de Dialekten in Neddersassen un [[Bremen]].<ref>''Niedersächsisches Wörterbuch.'' Band 3, [[Niemünster]] 1953 ff.</ref> De Variant ''Nedersaksisch'' kann besünners in de nedderlandsche Dialektologie Oostnedderlandsch un Westnedderdüütsch tohoop beteken.<ref>[[Hendrik Entjes]]: ''Nedersaksische taal- en letterkunde''. In: ''Driemaandelikse Bladen.'' Bd.&nbsp;27 (1975), S.&nbsp;25–44 .</ref> Fakener betekent ''Nedersakisch'' avers de alleen de oostnedderlandschen Dialekten in’n Gegensatz to dat ''Nederduits'' op de düütsche Sied.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;54 Anm.&nbsp;4.</ref> == Historie == [[Bild:Germanic_dialects_ca._AD_1.png|duum|Germaansche Dialektgruppen üm Christi Gebort:<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=blue|[[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=red|[[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=orange|[[Werser-Rhien-Germaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=yellow|[[Elvgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=green|[[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]]}}]] === Översicht === De Spraakwetenschop deelt Plattdüütsch in dree Perioden: [[Ooldsassisch]] (ca.&nbsp;750–1150), [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] (ca.&nbsp;1150–1600) un Plattdüütsch (af 1600). De eerste wichtige Text is dat [[Heliand|Heliand-Epos]] uut’n 9.&nbsp;Jhd. Groot is de Tall schreven Borns uut de middelsassische Tied, besünners to’n Hoogpunkt vun de [[Hansetiet|Hansetied]] mit velen Texten üm [[Juristeree]], [[Theologie]] un [[Historie|Historienschrieveree]]. Een wichtigen Wennpunkt för’t Plattdüütsche weer dat 16./17&nbsp;Jhd., in den Hoogdüütsch un Nedderlandsch de middelsassiche Schrievspraak wegdrängt hebbt. Plattdüütsch is to’n groten Deel as mündliche Spraak mit velen verscheden Dialekten bestaan bleven. In’n 19.&nbsp;Jhd. begünnen Schrieverslüüd sik wedder op de Spraak to besinnen un schreven nu Literatuur op Platt. Vundaag leevt Plattdüütsch as mündliche Spraak un in schreven Dialektliteratuur wieder, is man in sienen Wiederbestand bedroot.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;17.</ref> === Oorindoeuropääsch un Oorgermaansch === As ene [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche Spraak]] sünd de Vöörlöpers för’t Plattdüütsche [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansch]] un noch wieder torügg [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]]. Mit Wannels in de kumplexe oorindoeuropääsche [[Flekschoon]] un Luudwannels so as de [[eerste germaansche Luudwannel]] het sik dat Oorgermaansche lütt bi lütt vun’n Oorindoeuropääschen un anner indoeuropääschen Spraken wegbeweegt un is to enen egen Telg binnen de Familie ranwussen.<ref>[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;ff.</ref> Düssen Stremel in de Spraakhistorie is man nich daalschreven worrn un uut later schreven Texten rekonstrueert. In de Tied uut de eerste schreven Borns nableven sünd, harr sik Oorgermaansch al in verscheden Telgen un Spraken deelt: [[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]], [[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]] un [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] mit [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]], [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]], [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksch]] un [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], de Vöörlöper för dat Plattdüütsche vundaag.<ref>Benrard Comrie: ''The World's Major Languages''. New York City 1987 Oxford University Press. S.&nbsp;69&nbsp;f.</ref> === Ooldsassisch === [[Bild:Map Old Saxon Language Area.svg|thumb|Ooldsassisch Spraakrebeed in geelrood mit Schrievoorden, Bischopseten un modern Städen to’n orienteren<ref>Na [[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache'', Kaartenanhang&nbsp;1.</ref>]] [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] weer de Spraak vun de [[Sassen (Volk)|Sassen]], de sik sik in’n 3. un 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süüd to uutbreeden un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. In’n 5.&nbsp;Jhd. tögen en Deel Sassen tohoop mit [[Angeln (Volk)|Angeln]], [[Fresen]] un [[Jüten]] na [[Grootbritannien|Britannien]] un bröchen de egen Spraak, dat later [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], mit op dat Eiland.<ref name="Dal 78ff">[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;78&nbsp;ff.</ref> Uut düsse Tied, de fröhe ooldsassische Periood, sünd man en paar Egennamen un anners keen schreven Borns nableven. Uutnaam sünd villicht de [[Weserrunen]].<ref name=":6">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'', S.&nbsp;33. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De Spraak weer tohoop mit Freesch un Angelsassisch Deel vun dat [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]. Mit de Tied het Ooldsassisch wat noordseegermaansche Kennteken verloren, indem dat sik de Spraak mit anner süüdlich Varietäten vermischt het oder de Spraakkuntakt mit dat Ooldhoogdüütsch starker worrn is.<ref name="Peters 18f" /> In’n 8.&nbsp;Jhd. wurr de Kunflikt twüschen den [[Franksch Riek|Frankenriek]] un den Sassen eernster un keem opletst mit den [[Christianiserung un Sassenkriege|Sassenkriegen]] 772–804 ünner [[Karl de Grote|Karl den Groten]] to Enn. Dat Ooldsassische an un för sik begünnt eerst üm 820/830, also na de Sassenkriegen, in den de Franken de Sassen betwungen un to’n [[Christendom]] bekeert un dat Stammland enen Deel vun’n frankschen Riek maakt harrn.<ref name=":7">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'' S.&nbsp;30. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De meisten Texten in de ooldsassische Tied weren op [[Latiensche Spraak|Latiensch]].<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;19.</ref> De wenigen ooldsassischen Texten stammt uut Kloosters un sünd meist religiöse Texten, so as [[Ooltsassisch Dööplöövnis|Dööplöövnissen]], Bichtformels un en [[Ooldsassische Genesis|Genesisfragment]], oder administrativ Översichten to Grundbesittafgaven. Dat gröttste un wichtigste Wark is man de [[Heliand]], en [[Epos]] uut de Tied üm 830, dat in meist 6000 Versen [[Jesus vun Nazaret|Jesus]] sien Leven navertellt.<ref name=":25">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;431&nbsp;f.</ref> Uut’n 10. un 11.&nbsp;Jhd., de late ooldsassische Tied, sünd noch lütter Spraakdenkmalen so as [[Glosse|Glossen]] nableven, denn geit de ooldsassische Schrieveree avers to Enn.<ref name=":6" /> Dat ooldsassische Spraakrebeed streck sik twüschen den [[Rhien]] un [[Elv]] un vun de [[Noordsee]] bet na [[Kassel]] un [[Merseburg]]. In’n Noorden weer de [[Eider]] de Grenz to dat [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]]. In’n Noordwesten grenz de Spraak an dat [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesche]], na West to an dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksche]]. De Süüdgrenz mit dat Ooldhoogdüütsch leep de Grenz in’n Westen grotendeels langs de [[Uerdinger Linie|ik/ich]]- un de [[Benrather Linie|maken/machen]]-Isogloss vun [[Dössen]]&nbsp;– [[Essen]]&nbsp;– [[Wupperdaal|Wopperdaal]]&nbsp;– [[Aeulpe]] över [[Waldeck (Land)|Waldegge]]&nbsp;– [[Kassel]]&nbsp;– [[Leinefelde-Worbis|Worbis]], denn süüdlich vun de [[Harz (Middelbargen)|Horz]] na [[Nordhausen|Nordhusen]] un [[Eisleben]] bet an de [[Saale]] bi [[Merseburg]].<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache,'' S.&nbsp;32&nbsp;f., 47f.</ref> Oosten de Elv un de Lien [[Kiel]]&nbsp;– [[Loonborg (Elv)|Loonborg]] grenz dat Ooldsassische an [[Slaawsche Spraken|slaawsche]] Spraken mit sassisch-slaawsch Övergangsrebeed in de [[Ollmark]] un dat [[Wendland]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;176&nbsp;f.</ref> === Middelsassisch<!-- överarbeiden, stringenter, frö- klassisch, laat, rebeed -->=== [[Bild:Hansesprache-mit Legende.jpg|duum|Gebeed vun de middelsassische Schrievspraak]] Uut’n Ooldsassischen is [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]], ook Middelnedderdüütsch heten, ranwussen. In dat 11. un 12. Jhd. weren, na dem nich meer op Ooldsassisch schreven worrn is, för rund 150 Jaren alle Texten in de Regioon op Latiensch.<ref name=":5">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;177.</ref> De fröhe middelsassische Schrieveree begünnt eerst üm 1200 <ref name=":40">''Lexikologie. Ein internationales Handbuch zur Natur und Struktur von Wörtern und Wortschätzen. 2. Halbband / Lexicology. An international handbook on the nature and structure of words and vocabularies. Volume 2.'' Walter de Gruyter, 2005, p. 1180</ref> In düsse Tied wunnen Städe Inflood un mit Oostkolonisatschoon breedt sik dat Sassis he na Oost to uut. De [[Sassenspegel]], en Rechtsbook vun 1225 is dat eerste grote middelsassische Wark. In de Tied kümmt de grote Deel middelsassische Texten uut den [[Elvoostfäälsch|elvoostfäälschen]] Ruum ööstlich vun’n [[Harz (Middelbargen)|Horz]]. Üm 1250 begünnt dat mit middelsassische Texten un Oorkunnen uut’n Städen. Üm 1350 het sik dat Middelsassische denn as Schrievspraak gegen dat Latiensche wiedhen döörsett.<ref name=":5" /> De Tied vun dat klassische Middelsassisch begünnt nadem sik Sassisch gegen dat latiensch döösett harr üm 1350 un geit bet rund 1500/1530.<ref name=":40" /> Nu kaamt ook meer Texten uut’n Westen un Noorden vun dat Spraakgebeed un de Anhängers vun de ''[[Devotio moderna]],'' ene religiöse Bewegung besünners in’n Westen vun dat middelsassische Rebeed, de sik stark för de Volksspraak insett het, faat vele religiöse Texten af. In den verscheden Regionen billt sik regionale Schrievspraken ruut.<ref name=":24">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;21&nbsp;f.</ref> An de Westkant billt de [[Iessellandsche Schrievspraak]] enen Övergang na’t [[Middelnedderlandsche Spraak|Middelnedderlandsch]].<ref name=":26">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;433.</ref> Mit’n 15.&nbsp;Jhd. begünn de middelsassische Hoogtied, de Tied as „[[Hansespraak]]“ an un för sik. Nu harr sünnerlich [[Lübeck|Lübeek]] för den middelsassischen [[Bookdruck]] de Leidkraft un Kennteken för enen överregionalen Uutgliek in de Schrievspraak sünd to seen.<ref name=":24" /> De lüübschen Kennteken neemt man na Süüd un West to af un ene vullstännige Uutglieksspraak oder ene echte [[lüübsche Norm]] kemen nich tostann.<ref name=":26" /> Anners as Middelhoogdüütsch mit siene [[höövsche Literatuur]] bleev Middelsassisch to’n groten Deel ene Schriftspraak för Saaktexten üm Recht, Hannel, [[Historie|Historienschrieverie]], [[Didaktik]] un [[Theologie]].<ref name=":10">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S. 98&nbsp;ff.</ref> Eerst laat sünd ook literaarsche Warken so as [[Dill Ulenspegel|Dyl Ulenspegel]] oder uut dat Middelhoogdüütsche översett Literatuur opkamen. Üm 1530/1500 begünnt de late middelsassiche Tied un de Schrievsprakenwessel sett in.<ref name=":40" /> Mit de [[Reformatschoon]] weer Middelsassisch ook noch de Spraak mit de Reformaters nu dat Evangelium in Noorddüütschland verkünnen wullen. So kemen de [[Bugenhagenbibel]] un reformatersche Schriften op, de to de late middelsassische Tied tellt. Al frö richten de Reformaters man eren Blick na dat [[Oostmiddeldüütsch]], dat mit de Reformatschoon starken Inflood winnen kunn. Nu begünnt ook allnagraad de Schrievsprakenwessel to’n Hoogdüütschen hen un de middelsassische Literatuur treckt sik na Noord to torügg.<ref name=":23">[[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''Mittelniederdeutsche Dichtung'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;352.</ref> Mit de [[Oostkolonisatschoon]] het sik de Spraak vun’t 12.&nbsp;Jhd. an över dat ole sassische Stammland hen uutbreedt. Sassische un nedderfranksche Kolonisten trocken na Oost to, grünnen Dörper un Städen un verdrängen allnagraad de [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken ümto.<ref name=":5" /><ref name=":10" /> As de [[Lingua franca|''lingua franca'']] hebbt de [[Hanse|Hansekooplüüd]] dat Middelsassische rund üm de [[Noordsee|Noord]]- un [[Oostsee]] uutbreedt un vele sassische Handwarkers laten sik in [[Skandinavien]] daal.<ref name=":10" /> So harr Middelsassisch groten Inflood op de fastlandskandinaavschen Spraken, de enen groten Deel middelsassische [[Lehnwoort|Leenwöör]] afkregen hebbt.<ref name=":15">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;108&nbsp;f.</ref> In [[Oost-Freesland]] un [[Grunneng (Provinz)|Grönnen]] begünn in’n 15.&nbsp;Jhd. Middelsassisch de [[Ooldfreesche Spraak|ooldfreesche]] Spraak to verdrängen. In [[Sleswig]] is in’n 15.&nbsp;Jhd. [[Däänsche Spraak|Däänsch]] bet an de [[Slie]] un [[Danewark]] ran verdrängt worrn.<ref name=":15" /> Annersieds güngen in’n Süüdoosten vun dat Spraakrebeed al in’n 14.&nbsp;Jhd. Städen so as [[Halle (Saale)|Halle]], [[Mansfeld]], [[Eisleben]], [[Wittenbarg|Wittenberg]] un [[Merseburg]] to de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] Schrievspraak över un ook de eenfachen Lüüd sünd hier al in’n 15./16.&nbsp;Jhd. anfungen middeldüütsche Mundaarden to snacken.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Mittelniederdeutsche Sprache.'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;f. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Schrievsprakenwessel === In’n 16. un 17. Jahrhunnerd gung dat Prestige vun dat Middelsassisch daal, so dat de Spraak vun de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] un fröneenedderlandsche Schrievspraak verdrängt worrn is. Mit’n eersten [[Natschonalstaat|Natschonaalstaten]], de in de Tied starker warrt, de verscheden Interessen vun de [[Hansestadt|Hansestäden]] un de Kunkurrenz uut süüddüütschen Städen is de [[Hanse]] bilütten daalgaan un so ook de wichtigste Dreger för de middelsassische Schrievspraak.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;119–125.</ref> Annerster as in dat süüdliche Rebeed üm Halle, Wittenberg un ümto, wo Hoogdüütsch al in’n 14.&nbsp;Jhd. Schrievspraak weer, bleev dat Sassische annerwegens as plattdüütsche Dialekten bestaan.<ref name=":16">[[Timothy Sodmann]]: ''Der Untergang des Mittelniederdeutschen als Schriftsprache,'' S.&nbsp;117. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> In’n Nedderlannen verdräng de hollandsche Schrievspraak dat Iessellandsche un dat Oostfreesche in Grönneng, as sik de Kuntreien daar meer na [[Holland]] to uutrichten.<!-- Born fehlt --> De Schrievsprakenwessel begunn bi den Eddellüden un gung denn in de Kanzleen vun de Städen wieder.<ref name=":9">[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1800.</ref> Se begünnen na buten hen mit süüddüütschen Städen, den Institutschonen vun dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillige Röömsche Riek]] un den [[Först|Försten]] Hoogdüütsch to schrieven, bleven man eerst noch bi för egen Saken Middelsassisch to schrieven. De Schrievsprakenwessel begünn in [[Brannenborg]] un [[Berlin]], so as ook in [[Danzig]] un [[Goslär]]. Al üm 1570, in Branneborg noch eer, weer de Wessel hier afslaten. [[Mekelnborg]], [[Pommern]] un [[Oostfalen]] begünnen üm 1570 Hoogdüütsch na buten hen to bruken un geven üm 1620/1650 Middelsassisch ook för egen Saken op. [[Hamborg]], [[Sleswig-Holsteen]] un [[Westfalen]] begünnen üm 1580/1590 Hoogdüütsch to bruken un geven de middelsassische Schrievspraak eerst üm 1650 ganz op. Wieder op de Afsied schrievt [[Oostfreesland]] oder dat norweegsche [[Bargen (Noorwegen)|Bergen]] ook noch kort vöör 1700 Middelsassisch. Daarna is de Schrievsprakenwessel to Enn brocht.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;146–150.</ref> In’n Nedderlannen het dat [[Iesselandsch|Iesselandsche]], dat al vele middelnedderlandsche Kennteken harr, lütt bi lütt meer hollandsche un fläämsche Schrievwiesen övernamen un is opletst ganz vun de fröneenedderlandsche Spraak verdrängt worrn. Een beten later folgen de Gillen, Ämter un toletzt de Kark un de Privaatlüüd.<ref>Peters S. 26</ref><!-- Uutboen, better verklaren --> In [[Oostfreesland]], [[Lingen]] oder [[Tiäkenbuorger Land|Tiäkenbuorg]] weer de Vöörgang noch kumplexer. Hier bruken se beid Hoogdüütsch un Nedderlandsch, ook wegen de velen [[Reformeerte Kark|reformeerten]] Karken, as Schrievspraken, eer dat vun 1815 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un de [[Evangeelsch-luthersche Karken|luthersche]] Meerheid Hoogdüütsch ook hier allerwegens döörsetten kunnen.<ref name="Polenz240">[[Peter von Polenz]]: ''Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart.'' Band&nbsp;II: ''17.&nbsp;und 18.''&nbsp;''Jahrhundert.'' Walter de Gruyter: Berlin 2013, ISBN 978-3-11-031454-0, S.&nbsp;240.</ref> === Fröhneenedderdüütsch === De Spraak- un Literatuurwetenschop deelt de Tied na den Schrievsprakenwessel deelwies in de fröhe neenedderdüütsche Tied (1600–1800/1850) un nedderdüütsche Tied an för sik (vun 1800/1850 an) in. Na den Schrievsprakenwessel gellt nu ene mediale Diglossie, weer bi de betern Lüüd weer nu dat [[Hoochdüütsch]]e un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsche]] de feinere Spraak, tominnst bi Geschäftssaken, tohuus weer ook daar Plattdüütsch noch begäng.<ref>[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1799.</ref> De middelsassische Uutglieksspraak, de sik ruutbillt harr, füll nu aver sünner de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten uutenanner.<ref name=":2">[[Heinz Kloss]]: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800.'' 2.,&nbsp;gröttere Oplaag, Pädagogischer Verlag Schwann, [[Düsseldörp]] 1978, ISBN 3-590-15637-6, S.&nbsp;68.</ref> Dat Hoogdüütsche weer in de Teid ene Männerspraak, Fruenlüüd tohuus snnacken meist alleen Platt.<ref>Bichel 1985, 1886</ref> Bloot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestaan. De Stadt Lübeck het ehr ''Oberstadtbook'' noch bet 1809 op Plattdüütsch schreven.<ref name=":2" /> Besünners in barocken Theaterstücken kümmt Plattdüütsch in den Twüschenspelen vöör un warrt bi Rullen bruukt, de Buren un lütte Lüüd vun’n Land wiest. In’n 17. un 18.&nbsp;Jhd. warrt Plattdüütsch besünners in Gelegenheidsdichtungen schreven, so as [[Epithalamium|Hoogtiedsgedichten]] oder as [[Satire]] in Schimpschriften. Daar bi is dat Plattdüütsche jümmers Dialekt, de in’n Gegensatz to de hoogüütsche Schrievspraak steit. De Schrievnorm uut middelsassische Tied nimmt man noch lange Inflood op de fröhe neenedderdüütsche Schrieveree.<ref name=":9" /> Ook eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de [[Opklärung]] Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd anseen deen. === Modern Plattdüütsch === [[Bild:Klaus Groth (Allers, Kunsthalle Kiel).jpg|duum|[[Klaus Groth]] gellt för en vun den wichtigen Begrünners vun de nee’e plattdüütsche Literatuur in’n 19.&nbsp;Jhd. (Portree vun [[Christian Wilhelm Allers]])]] Dat Neenedderdüütsche an un för sik begünnt eerst an’t Enn vun dat 18.&nbsp;Jhd., as de eersten Schrievers wedder anfüngen, [[Plattdüütsch Literatur|Literatuur in de Spraak]] optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annamen harr. To de eersten höör [[Jan Hinrich Voß]]. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners [[Fritz Reuter]] un [[Klaus Groth]] in de Jaren 1850. Toglieks is aver ook dat Hoogdüütsche in düsse Tied vun de böverste Schicht in den Städen nich bloot as Schriftspraak begäng wesen, man ook as Ümgangsspraak keem dat bi düsse Lüüd nu ganz in Bruuk.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30.</ref> Düsse Spraakverlust bi gooduutbillten börgerlichen Städers dat Plattdüütsche as idyllsch un oorsprünglich bekieken maakt. Mit düsse Sicht kemen ook [[Rassismus|rassistsche]] un [[Antisemitismus|antisemitsche]] Ansichten op, de Plattdüütsch nich alleen as Spraak man ook de Plattdüütschen as ene reine un oorsprüngliche Spraak- un Volksgemeenschop anseen deen, un sik as [[plattdüütsche Bewegung]] organiseert hebbt. Vertreders vun düsse [[Völkisch|völkische]] Bewegung hebbt so dinner dat Plattdüütsche, man eer Rassismus un Antisemtismus in Noorddüütschland vöörran bröcht un den Weg för den Natschonaalsotschalismus in dat 20.&nbsp;Jhd. free maakt. Dat Plattdüütsche het vun dat 16. bet 20.&nbsp;Jhd. bloots as Spraak för neeg bi un Spraak vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer meer Hoogdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Midd vun dat 20.&nbsp;Jhd. an is dat Hoogdüütsche denn ook bi de eenfachen Lüüd op’n Land meer un meer indrungen. Hoogdüütsch harr dat gröttere Prestige. Dat leeg ünner annern daar an, dat de Lüüd mobiler worrn sünd un för’n Beroop un in’n Alldag meer rümkemen. Vöördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. As de moderne Mobilität mit Autos un Massenmedien in de Standardspraak opkemen un mit de velen Dörpslüüd, de na de Städen trocken sünd, het sik de Verkeersruum för de Lüüd vergröttert un de Naspraak Plattdüütsch het nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för düssen groten Kommunikatschoonsruum had.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;31&nbsp;ff.</ref> För de Landlüüd begünn de Spreeksprakenwessel in Brannenborg, un Delen vun Westfalen un Ostfalen üm 1920.<ref>Peter S.30.</ref> In welk Delen vun dat Spraakrebeed is dat Plattdüütsche in de Nutied nu bloot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristsche Nischen so as Literatur un Theater, annerwegens is Platt tomindst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd. In wieden Delen vun dat Spraakgebeed kenntekent en Spraakverfall dat Plattdüütsche, indem sik Plattdüütsch meer un mer an de dat Hoogdüütsche oder Nedderlandsche angliekt un egen Kenntteken verlüstig gaat. Hinzu kommt der Dialektverlust: Regionen so Westfalen, Oostfalen un Brannenborg sünd vundaag meist kumplett dialektfree, hier is dat Plattdüütsche boold uutstorven. Man ook annerwegens striedt de Spraakverlust vööran. Plattdüütsch het minner un minner Situatschonen, in den dat spraken warrt un Kinners leert de Spraak meist nich meer tohuus. Mit de Spraakpleeg geit de Kumpetenz in den Basisdialekten verlüstig un mit Medien, Literatuur un Theater breedt sik deelwies en plattdütschen Kultuurdialekt uut. Düsse Spraakpleeg het mit de Opnaam in de Europääsche Charta för Minnerheiden un Regionaalspraken 1999 enen rechtlichen Ramen kregen.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30–32.</ref> Vundaag leevt Plattdüütsch as Kultuurspraak wieder, ook in Regionen wo de spraken Dialekt meit uutstorven is. == Spraakrebeed == === Karnrebeed === [[Bild:Low Saxon dialects.png|duum|Dat plattdüütsche Karnrebeed in Noorddüütschland un Oostnedderland (sünner Pommersch un Preußsch)]] Dat plattdüütsche Karnrebeed liggt in’n Noorden vun [[Middeleuropa]], in dat nöördliche Drüddel vun [[Düütschland]] un in de [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderlannen]]. Dat Rebeed ümfaat de düütschen Bundslänner [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] un de Noorddeel vun [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]], [[Sassen-Anholt]] so as ook lütte Delen vun [[Hessen|Noordhessen]] un [[Döringen]].<ref name=":45">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;171&nbsp;ff.</ref> In’n Nedderlannen sünd Provinzen [[Drenthe|Drente]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Oaveriessel|Overiessel]] so as ook de grote Deel vun [[Gelderlaand|Gelderland]] plattdüütsch.<ref>{{Internetquelle |url=https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects#:~:text=Nedersaksisch%20wird%20in%20seinen%20verschiedenen,Drenthe,%20Overijssel%20und%20Gelderland%20gesprochen. |titel=Dialekte in den Niederlanden und Flandern |werk=NEON - Nederlands online |hrsg=FU Berlin |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211000201/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> De Grenz to dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] löppt twüschen [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un Freesland vun dat [[Laauwersmeer]] na Süüd to un knappt dat neddersassische [[Köllemerland]] un de [[Stellingwarven]] vun de Provinz Freesland af.<!-- Born fehlt --> De Spraakgrenz to dat Nedderfranksch folgt nu, dat ole Eiland [[Urk]] uutbenamen, de ole Waterkant vun dat [[Iesselmeer]], bet na [[Bunschoten]] in de [[Provinz Utrecht]] un löppt denn döör de Provinz [[Gelderlaand|Gelderland]] mit de Landschoppen [[Veluwe]] un [[Achterhook]] op plattdüütsch Rebeed na de düütsche Grenz to, wo se twüschen [[Emmerek|Emmerik]] un [[Bokelt]] över de Staatsgrenz röverlöppt.<!-- Born fehlt --> Nu folgt se de [[Westfalen|westfäälsche]] [[Eenheidsplural|Eenheidspluraallinie]] bet na’t [[Siegerland]].<ref>{{Internetquelle |autor=Lisa Felden |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |titel=Westfälisch |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2023-09-20 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> Hier folgt de Grenz nu de [[Benrather Linie]] bet [[Hessen]],<ref>{{Internetquelle |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |titel=Benrather Linie |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2021-03-08 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> wo [[Waldeck (Land)|Waldegge]] un de nöördliche [[Landkreis Kassel]] noch plattdüütsch sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Hessen |titel=Weten: Plattdeutsch in Hessen |werk=plattmakers.de |hrsg= |datum=2021-11-27 |abruf=2025-06-15}}</ref> Denn knappt se bi [[Hedemünnen]] de süüdlichste Eck vun [[Neddersassen]] af.<ref name="rede" /> Se folgt de Grenz vun [[Döringen]] langs, bloots mit dat [[Eiksfeld|Neddereiksfeld]] op plattdüütsch Rebeed.<ref>[[Ulrich Scheuermann]]: ''Aspekte einer Sprachgeschichte des Ostfälischen''. In: ''Sprachgescichte'', Bd.&nbsp;3, De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2003, S.&nbsp;2668.</ref> De Spraakgrenz löppt wieder döör [[Sassen-Anholt]] an de Münn vun de [[Saale]] in de [[Elv]] langs na [[Brannenborg]] rin, maakt enen groten Bagen na Noorden üm [[Berlin]] rüm un geit denn en Stück noorden vun [[Frankfort an de Oder]] an de [[Polen|poolsche]] Grenz ran.<ref name="rede">[https://www.regionalsprache.de/SprachGis/RasterMap/WA/267 REDE: WA 267 „machen“], Kaarten ID&nbsp;417, opropen den 30.&nbsp;September 2023.</ref> Vunwegen dat’t [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborger Platt]] bloots noch swack vertreden is, givt dat hier vundaag kene klare Spraakgrenz meer.<ref name=":48">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 233.</ref> Achter de Grenz na Polen to givt dat, sieddem de Düütschen na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd, kuum meer Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de [[Oostsee]]. Vöör 1945 weren Hinnerpommern un Preußen, bet op dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsch]] [[Hoogpreußsch]],<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten.'' In: ''Ostpreußen. Land und Leute in Wort und Bild.'' Königsbarg: Gräfe und Unzer, S.&nbsp;78–81.</ref> plattdüütsch.<ref name=":45" /> De Noordgrenz is ook kene klare. In öllere Tieden weer [[Sleswig (Landschop)|Sleswig]] [[Däänsche Spraak|däänsch]] ([[Synnejysk]] un Rieksdännsch) un in’n Westen [[noordfreesch]]. Doch mit dat Middelsassische het sik dat Düütsche uutbreedt. Hüüd is grov de Staatsgrenz ook Spraakgrenz.<ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart'', S.&nbsp;36.</ref> Binnen dat plattdüütsche Rebeed liggt in’n Noordoosten dat [[Saterfreesch]] as Spraakeiland un in’n Süden dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[oberharzisch]] Spraakeiland.<ref>Erich Borchers: ''Sprach- und Gründungsgeschichte der erzgebirgischen Kolonie im Oberharz''. Elwert, Marburg 1927, S. 34.</ref><!-- Born fehlt för saterfreesch --> === Uutwannerers un Spraakeilannen === [[Bild:Low German dialects around the world.jpg|duum|Plattdüütsch weltwied mit Stammgebeed in Europa un Spraakeilannen weltwied]] Mit Uutwannerers is Plattdüütsch ook in annere Delen vun de Welt kamen un het sik daar in [[Spraakeiland|Spraakeilannen]] över meer oder minner lange Tied hollen. Vöör allen de [[Mennisten]], de ethnischen [[Mennoniten]], de uut dat [[Wießel|Wiesseldelta]] stammt un dat [[Nedderpreußisch|nedderpreußsche]] [[Plautdietsch]] snacken doot, leevt in [[Argentinien]], [[Brasilien]] (to’n Bispeel in [[Fernheim]] un [[Curitiba]]), [[Kanada]], [[Mexiko]], [[Paraguay]] un de [[USA]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |titel=Les mennonites |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240612224502/https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |archiv-datum=2024-06-12 |abruf=2025-01-31 |sprache=fr}}</ref> Dat givt aver ook Rebeden, in de kene Mennisten leevt un in de sik Plattdüütsch deelwies hollen het, so as dat US-amerikaansche [[Wisconsin Pommeranian]] oder in Brasilien [[Pomerano]] un [[Vestfaliano]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=pommerscher-greif.de |hrsg=Pommerscher Greif e.V. |datum=2012-02-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250422094307/https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |archiv-datum=2025-04-22 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Plattdeutsch in Brasilien |werk=[[plattmakers.de]] |datum=2021-11-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220123065222/https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |archiv-datum=2022-01-23 |abruf=2025-01-31 |sprache=de}}</ref> Ook de „Kaschuubschen“ –&nbsp;wat de [[Ökelnaam]] weer – mang den [[Bessarabiendüütsche]]n, de vun 1814 af an uut [[Pommern]], [[Mekelnborg]] un dat [[Hartogdom Warschau]] inwannert sünd, hebbt eer [[Oostpommersch Platt|oostpommersch]] Plattdüütsch bibehollen. De Süüddüütschen weren man in de Övertall; söven vun de 24 düütschen Moderkolonien weren avers Plattdüütsch.<ref>Albert Eckert: ''Die Mundarten der deutschen Mutterkolonien Bessarabiens und ihre Stammheimat''. (= ''Deutsche Dialektgeographie. 40''). Elwert: [[Marborg]] 1941.</ref> 1940 sünd de Bessarabiendüütschen verdreven worrn, kemen eerst in dat besett Polen un denn 1945 na Düütschland, wo de bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop uuteenfullen is.<!-- Born fehlt --> 1858 sünd Lüüd uut de Ümgegend vun [[Ankum]] un [[Steiwelt]] na de [[Slowakei]] trocken, hebbt daar twee Adelsgöder köfft un sik mit meer as 400 Lüüd in de Dörper [[Tscherman]] un [[Groß Rippen]] daallaten. Eer plattdüütsche Spraak hebbt se bibehollen, bet dat se na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd.<ref>Theodor Deters: ''Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.'' [[Quokenbrügge|Quakenbrügge]] 1982.</ref> Aver ook binnen Düütschland het dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De [[Gerresheimer Glashött|Glashött in Gerresheim]] het vun 1864 af an siene Glasblasers vöör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de [[Elv]] anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeiderkolonien op de Hött in [[Gerresheim]] en plattdüütschen Dialekt döörsett het, dat [[Hötter Platt]], dat vundaag aver meist uutstorven is.<ref>{{Internetquelle |autor=Charlotte Rein |url=https://dat-portal.lvr.de/themen/dialekte/dialektinseln/hoetter-platt |titel=Hötter Platt |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2020-04-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240404074746/https://rheinische-landeskunde.lvr.de/de/sprache/sprache_themen/tonaufnahmen/hoetter_platt.html |archiv-datum=2024-04-04 |abruf=2024-12-26 |sprache=de}}</ref> == Status == === Allgemeen === [[Bild:Aurich_schild.jpg|alternativtext=Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch–Plattdüütsch in dat oostfreesche Auerk|duum|Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch&nbsp;–&nbsp;Plattdüütsch in’t oostfreesche [[Auerk]]]]As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu in all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoogdüütsche bruukt, in de Nedderlannen jüstso dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is bloots ene Spraak för neegbi. Aver ook as Spraak för neegbi hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in groten vele Delen vun dat Spraakrebeed de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ook för de Spraakeilannen in annere Länner gellt dat to’n Deel, daar hebbt dat Hoogdüütsch, dat anner Uutwannerten mitbröchten oder de Landsspraken (meerstendeels [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]]) düsse Opgaven. Hoogdüütsch heerscht allerwegens vöör. Schreven Plattdüütsch find sik –&nbsp;ole Huusinschriften un Stratennaams uutbenamen&nbsp;– meist nich in dat apentliche Leven.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;209.</ref> Sied de 2000-er Jaren givt dat in Düütschland meer un meer [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|tweesprakige Oordschiller]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;211.</ref> In den letsten Jaren sünd ook de Nedderlannen mit en paar tweesprakig Oordschiller anfungen.<!-- Born Schiller nds nl? --> De Reklaam un de Tourismusbranch bruukt Platt af un an en oold, kommodig oder regionaal Gefööl to wiesen.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;215.</ref> === Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken === [[Bild:ECRM Low Saxon in Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] In Düütschland un de Nedderlannen is de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] de Ramen na dat Völkerrecht för de [[plattdüütsche Spraakpolitik]]. De beiden Staten hebbt de Charta 1992 ünnertekent un 1996 ratifizeert, so dat Plattdüütsch sied 1999 in [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Mekelnborg-Vörpommern|Mekelnborg-Vöörpommern]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] na Deel&nbsp;III, in [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]] un [[Sassen-Anholt]] un sied 1998 in’n Nedderlannen na Deel&nbsp;II vun de Sprakencharta schuult is.<ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |titel=Grundlagen der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250606010923/https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |archiv-datum=202506-06 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref name=":46">[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;155.</ref> Mit Deel&nbsp;III verplicht sik de Verdragsstaat tomindsten 35 Maatregels uut den Katalog in de Charta för de Stütt vun de Spraak ümtosetten. Deel&nbsp;II verplicht ook de Spraak aktiv to schulen, avers de Verdragsstaat verplicht sik nich to konkreten Maatregels.<ref name=":44" /> De düütschen Länner geevt dat [[Bundsbinnenministerium]] alle dree Jaren Bericht woans se Plattdüütsch föddern doot. Dat Ministerium verfaat op düsse Grundlaag den Statenbericht för den [[Europaraad]]. De [[Bunnsraat för Nedderdüütsch]] (BfN) vertriddt de plattdüütsche Spraakgemeenschop in Düütschland un begoodacht un kommenteert den Statenbericht. Op Grundlaag vun den Statenbericht, den BfN sien Kommentaar un Besöken in den düütschen Länner verfaat en [[Expertenkommitee (Spraakcharta)|Expertenkommitee]] den [[Expertenbericht (Spraakcharta)|Expertenbericht]], de begoodacht, of Plichten un Maatregels ümsett warrt. Na de Expertenbericht raadt dat [[Ministerkommitee (Europaraad)|Ministerkommitee]] vun de Europaraad de düütsche Regeren an, wat verbetert warrn kann.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |titel=Umsetzung der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250516145431/https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |archiv-datum=2025-05-16 |abruf=2022-12-20 |sprache=de}}</ref> In de Nedderlannen schrivt dat [[Ministerium van Binnenlandsche Saken un Königrieksraltschonen|Binnenministerium]] den Statenbericht un stütt sik för’t Neddersassisch op de ''[[Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied|Streektaal-Organsisatie in het nedersaksisch Taalgebied]]'' (SONT).<ref name=":46" /> De Zentraalregeren versöcht eer Plichten an de [[Provinz (Nedderlannen)|Provinzen]], de avers vergleken mit den düütschen Länner minner Kompetenzen hebbt, to övergeven un övernimmt wenig egen Initschativ för dat Neddersassisch. Andrääg dat Neddersassisch ook na Deel&nbsp;III vun de Charta to schulen, wiest de nedderlandsche Regeren af.<ref>[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;161&nbsp;ff.</ref> 2018 hebbt de oostnedderlandschen Provinzen dat [[Convenant Neddersassisch]] ünnertekent un vereenbaart mit de Gesetten un Regels, de al bestaat, dat Neddersassische starker to föddern, statts de Spraak ünner Deel&nbsp;III vun de Charta to stellen un de Spraakpleeg ünner den Provinzen beter to koordineren.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/10/10/convenant-nedersaksisch |titel=Convenant Nedersaksisch |werk=Rijksoverheid.nl |hrsg=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |datum=2018-10-10 |abruf=2024-12-26}}</ref> === Amtsspraak === In Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern un Sleswig-Holsteen, hier sogaar na dat Landsverwaltungsgesett, köönt Oorkunnen un Beweismiddel op Plattdüütsch vöörleggt warrn. Andrääg dörvt –&nbsp;mündlich un schriftlich&nbsp;– op Platt stellt warrn. In de Praxis weet Plattdüütschsprekers un Midarbeiders in Behöörden un op Ämter man nix vun düssen Rechten af, so dat Platt in so’n Kontext meist gaarnich bruukt warrt.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;10. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> De Gemeen [[Riessen-Hoolt’n]] verkünn 2008, dat se offitschell tweesprakig is un Börgers in dat Gemeenbüro Nedderlandsch un Neddersassisch bruken köönt. In de Praxis sitt avers meist kene Plattspekers in dat Gemeenbüro un Andrääg, de op Platt schreven sünd, warrt nich bearbeidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=bn4p6LpNGFRTXN8w&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.tubantia.nl%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Frijssen-holten%252Fgemeente-rijssen-holten-tweetalig-gea-kan-in-het-riessens-nergens-terecht%7Ea12822d6%252F |titel=Gemeente Rijssen-Holten tweetalig? Gea kan in het Riessens nergens terecht |werk=Tubantia |datum=2016-12-16 |abruf=2025-06-18 |sprache=nl}}</ref> Een wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche bi Amtssaken weer de „[[Läägeünnerloage|Läägeünnerloage“]], för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter in’t Jaar 2000 en [[Patent]] anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat [[Patentamt]] harr eer daarvun torüggwiest. De [[Bundsgerichtshoff|Bundsgerichtshov]] harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intogeven, aver gellen deit dat bloot, wenn de Patentschrift ook hoogdüütsch översett bigeven oder nalvert warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, ''Läägeünnerloage'', Besluut vun’n 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 |werk=lexetius.com |abruf=2024-12-25 |sprache=de}}</ref> Na düsse Ansicht meent „düütsch“ alleen de hoogdüütsche Standardspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, Beschluss vom 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 [12]b |abruf=2025-06-27}}</ref> Anner Juristen un Gerichten leggt „düütsch“ so uut, dat Hoog- un Plattdüütsch meent sünd un Platt so as Amtsspraak gellen schall.<ref>German Foerster, Gerd-Harald Friedersen: ''Landesverwaltungsgesetz Schleswig-Holstein'': ''Kommentar'', Nr.&nbsp;1 Abs.&nbsp;4 to §&nbsp;82 a Landesverwaltungsgesetz</ref> Se stütten sik op en öller Ordeel vun 1927 na dat „düütsch“ as Gerichtsspraak platt- un hoogdüütsch meent.<ref>[[Overlandsgericht Ollnborg|OLG Ollnborg]] vun de 10.&nbsp;Oktober 1927 – K 48, HRR 1928,392</ref> Sleswig-Holsteen het düsse Sicht in de verleden Tied deelt.<ref>{{Internetquelle |url=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 |titel=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 Drucksache 16/1400 |werk=Sleswig-Holsteensch Landdag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719082318/http://www.schleswig-holstein.de/cae/servlet/contentblob/633574/publicationFile/SprachenchartaberichtDownload.pdf |archiv-datum=2011-10-07 |abruf=2025-18-06 |sprache=en}}</ref> Dat weer man eer Behölperee.<ref>https://www.landtag.ltsh.de/infothek/wahl18/umdrucke/5600/umdruck-18-5652.pdf</ref> Mit de Norm §&nbsp;[https://web.archive.org/web/20250508024229/https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?xid=148815%2C381 82 b] [[LVwG SH]] is sied 2016 Plattdüütsch explizit as Spraak nöömt in de –&nbsp;anners as [https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?t=175023947014307096&sessionID=3107090891904654716&source=link&highlighting=off&templateID=document&chosenIndex=Dummy_nv_68&xid=148815,91#jurabs_2 §&nbsp;82 a], de „düütsch“ as Amtsspraak fastleggt&nbsp;– Dokumenten vöörleegt warrn köönt. Plattdüütsch het liekers in’n Alldag as Amtsspraak in Sleswig-Holsteen meist kenen Belang.<!-- Born fehlt --> === Plattdüütsch in Kinnergaarn, School un Universität === Kinnergaarns in Noorddüütschland versöcht hier un daar Plattdüütsch an de Kinners wieder to geven. Dat langt an vun en paar plattdüütschen Ledern bet to’n dagdääglichen Plattsnacken mit de Kinners. Plattdüütsch in’n Kinnergaarn stütt sik op private Initschativen. Stütt oder Vöörgaven vun de düütschen Länner givt dat meist nich.<ref name=":13">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;182&nbsp;ff.</ref><!-- Platt in nedderlandsch Kinnergaarns? --> Lange Tied geev dat keen [[Plattdüütsch (Schoolfack)|Plattdüütschünnerricht]]. 2010 is Hamborg mit Plattdüütsch in de [[Grundschool]] anfungen, 2014 sünd Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 Mekelnborg-Vöörpommern folgt. 2017 is Plattdüütsch en Schoolfack för dat [[Abituur]] worrn, dat betto man alleen in Mekelnborg-Vöörpommern anbaden warrt.<ref name=":13" /> In Neddersassen is Plattdüütsch keen Schoolfack, man en Deel vun anner Fäcker. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is dat bloot en Arbeidsgemeenschop (AG) na de School. In kenen düütschen Bundsland givt dat allerwegens regulären Plattdüütschünnerricht.<ref name=":13" /> Ook in’n Nedderlannen givt dat Plaans Neddersassisch op de [[Basisschool]] to ünnerrichten.<ref>Kerndoelen Nedersakisch: ''Nedersaksisch in het basisonderwijs'' 2019 ([https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf online], [https://web.archive.org/web/20240612105457/https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf Archiv])</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |titel=Nedersaksisch in het onderwijs |werk=Nedersaksisch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240424062351/https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |archiv-datum=2024-04-24 |abruf=2024-12-01}}</ref> Veel noordüütsche Universitäten befaat sik mit [[nedderdüütsche Philologie]] un beedt enen [[Studiengang Nedderdüütsch]] an, to’n Bispeel [[Europa-Universität Flensborg|Flensborg]], [[Universität Hamborg|Hamborg]], [[Universität Griepswoold|Griepswoold]], [[Christian-Albrechts-Universität zu Kiel|Kiel]], [[Universität Mönster|Mönster]], [[Carl von Ossietzky Universität Oldenburg|Ollnborg]] un [[Universitär Rostock|Rostock]]. Semianren to Plattdüütsch givt dat ook in [[Universität Bremen|Bremen]], [[Europa-Universität Viadrina|Frankfort an’e Oder,]] [[Georg-August-Universität Chöttingen|Chöttingen]], [[Leuphana Universität Lüneburg|Lümborg]], [[Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg|Meideborg]], [[Universität Ossenbrügge|Ossenbrügge]], [[Universität Paderborn|Paderbuorn]] un [[Universität Potsdam|Potsdam]].<ref name=":13" /> In dat nedderlandsch [[Rieksuniversität Grönneng|Grönneng]] geev mit dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] bet 2010 en regulären Leerstool för Neddersassisch.<ref>{{Internetquelle |url=https://geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/nedersaksisch-instituut |titel=Nedersaksisch Instituut |abruf=2025-06-17}}</ref> Sied 2018 givt dat wedder irregulären Leerstool för Neddersassisch. De schreven un spraken Spraak in den Seminaren is Hoogdüütsch oder in Grönneng Nedderlandsch.<!-- spraak op RUG? --> As ene rare Uutnaam sünd avers en paar [[Bachelor]]-Arbeiden op Platt schreven worrn, de man meist Betog to’n Plattdüütschen hebbt.<ref name=":13" /> === Bi de Plattdüütschen === [[Bild:Low_Saxon_Dialect_or_Language.svg|duum|De Meerheid (59,2&nbsp;%) in dat plattdüütsche Spraakgebeed seet Plattdüütsch as enen Dialekt an. Alleen 39&nbsp;% seet dat as ene Spraak.]] De Status ünner de Lüüd, de de Spraak snacken doot, is ook verscheden. De Süden vun dat Spraakrebeed, mit West- un Oostfalen un de Brannenborgsche Mark, daar is de Willen, de Spraak to bewaren minn stark as in’n Noorden, woneem de [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen Dialekten]] spraken warrt. In Delen vun Brannenborg is de Spraak meist ganz dood. Dor is keen Willen meer vörhannen, de Spraak to bewaren, dat givt keen Spraakvereens för Plattdüütsch un keen Speeldelen. Ganz anners süüt dat to’n Bispeel in [[Oostfreesland]] uut. Dar is de Spraak noch op dat beste as Alldagsspraak bewaart. Ook in Delen vun Sleswig-Holsteen un dat Dreeeck twüschen Elv un Weser sünd daar noch Plattsnackers, de sik ook aktiv för dat Plegen vun de Spraak insetten doot. Na de Ümfraag {{Lang|de|''Status und Gebrauch des Niederdeutschen''}} seet in Noordüütschland 59,2&nbsp;% Plattdüütsch as enen Dialekt an, 39&nbsp;% bekiekt Plattdüütsch as ene Spraak. De Ansichten ünnerscheedt sik man na Regioon: Mit 52&nbsp;% in [[Hamborg]] un 50,7&nbsp;% in [[Sleswig-Holsteen]] seet hier de Meerheid Plattdüütsch as ene Spraak an. In [[Sassen-Anholt]] (80,7&nbsp;%) un [[Brannenborg]] (80,5&nbsp;%) is de Andeel Lüüd, de Plattdüütsch as enen Dialekt beteken besünners hoog. Groten Inflood op de Ansicht of Plattdüütsch en Dialekt oder ene Spraak is, het de Plattdüütschkompetenz: Lüüd, de sülvenst Plattdüütsch snackt, seet Platt eer as Spraak. Lüüd, de keen Platt snacken köönt, bekiekt dat as enen Dialekt. Ook Lüüd, de sik stärker mit de egen Regioon verbunnen föölt, seet Platt eer för ene Spraak as enen Dialekt an.<!-- Ansichten to de Spraak in NL? --> == Sprekertall == === Översicht un Historie === Sprekertallen laat sik blot swaar angeven. In’n Zensus is faken de Moderspraak nich affraagt worrn un wenn se affraagt worrn is, denn hebbt de Behöörden keen Ünnerscheed maakt twüschen Plattdüütsch un Hoogdüütsch oder Plattdüütsch un Nedderlandsch. För de öllere Tied lett sik aver daar von uutgaan, dat so teemlich all Minschen in Plattdüütschland ook Plattdüütsch snackt hebbt. Ganz grov lett sik de Tall also för 1800 mit 7&nbsp;Millionen angeven un 1900 mag dat woll so knapp 20&nbsp;Millionen Minschen geven hebben, de Plattdüütsch snackt hebbt. (Düt Rebeed het vundaag en Inwanertall von meist 30&nbsp;Millionen Minschen.) Na 1900 un besünners na 1945 füng de Tall aver teemlich an to dalen. Alltohoop givt dat also dat vundaag so üm un bi 5&nbsp;Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot. === Düütschland === [[Bild:Low Saxon Competence by district 2016.svg|duum|Aktive Spraakkompetenz na Landkreisen (2016):<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;203.</ref><br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#217821|TEXT=Höögste aktive Kompetenz}}<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#afe9af|TEXT=Leegste aktive Kompetenz}}]] De repräsentative Ümfraag ''[[Wer spricht Platt?]]'', an de 200 Lüüd deelnemen, versöch 1984 dat eerste Maal de Spraakkompetenz in de Bundsrepublik Düütschland (sünner Oostdüütschland un Nedderland) to ünnersöken. Dat Resultaat weer, dat 20 % vun de Lüüd „bannig good“ Platt snackt, 15 % „good“ un 21 % „een beten“ Platt snackt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''[[Wer spricht Platt?]]'' [[Verlag Schuster|Schuster]], Leer 1987, S.&nbsp;95.</ref> Na een nee’er Ümfraag 2007, nu in ganz Düütschland, köönt 6 % Platt „bannig good“, 8,3 % „good“ un 23,4 % „een beten“ Platt snacken. Tohooprekent sünd an de an de 3&nbsp;Millionen Lüüd in Düütschland, de „bannig good“ oder „good“ Platt snackt. De nee’este Ümfraag vun 2016 (''[[Status un Gebrauch des Niederdeutschen 2016|Status un Gebrauch des Niederdeutschen]]'') fraag 1632 Lüüd in Plattdüütschland (sünner Süüdwestfalen).<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;7 ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> un keem to’n Resultaat, dat 6,2&nbsp;% „bannig good“, 9,5&nbsp;% „good“ un 16,7&nbsp;% „een beten“ Platt snacken köönt. 25,4&nbsp;% snackt en paar Wöör un 42,2&nbsp;% köönt gaar keen Platt.<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;13&nbsp;ff. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> De passive Spraakkompetenz, also de Tall Lüüd, de Platt verstaan köönt, liggt bi 76,9&nbsp;%.<ref name=":17" /> De Spraakkompetenz ünner de jüngen Lüüd het man stark afnamen: An de 10&nbsp;% (1,4&nbsp;% „sehr gut“, 3,1&nbsp;% good, 5,3&nbsp;% „mäßig“) vun de Lüüd twüschen 16 bet 29 Jaren kunnen 2016 Platt snacken, bi den Olen (över 60) sünd dat mit 52,3&nbsp;% fiev maal so vele. De Ümfraag 2016 ünnersöök ook den sotschalen Achtergrund vun de Deelmehners. Plattdüütschsnackers sünd normalerwiese öller (över 60), leevt op’t Land un hebbt enen ringerern Schoolafsluss. De Spraakompetenz ünnerscheedt sik stark na Regioon. De Spraak is in’n Noordwesten op’t starkst un nimt na Süüdwest to af. Langs de [[Waterkant|Noordseeküst]] vun [[Oostfreesland]] över dat [[Elv-Werser-Dreeeck]], [[Dithmaschen]] bet na [[Noordfreesland]] is Spraakompentenz mit an de 50&nbsp;% Lüüd, de bannig, good oder een beten Platt snackt, recht hoog. Op’t ringst is de Kompetenz in [[Brannenborg,]] hier köönt tohooprekent man 11,6&nbsp;% bannig good, good oder een beten Platt snacken.<ref name=":17">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;201&nbsp;f.</ref><gallery> Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland 2016|Spraakkompetenz na Bundsland (2016) Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller 2016|Spraakkompetenz na Öller (2016) </gallery> === Nedderland === In Nedderland het dat 2005 en Ümfraag geven. Bi düsse Ümfraag is rutkamen, dat 1.616.000 Lüüd en von de nedderlandschen plattdüütschen Dialekten snackt.<ref name=":8">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" |+Aantal sprekers Nedersaksisch eind 2002 volgens Bloemhoff (2005) !Gebede !Sprekers Tohuus !Sprekers allens tohoop !Andeel Sprekers in Percent !Andeel Sprekers ''goed/zeer goed'' !Andeel ''zeer goed'' |- |[[Provinz Grunneng|Grönnen]] |262.000 |446.400 |77,7% |60,9% |40,5% |- |[[Twente]] |334.200 |412.800 |76,1% |52,6% |30,2% |- |[[Oaveriessel|West-Oaveriessel]] |326.100 |378.500 |73,0% |58,8% |34,5% |- |[[Drenthe]] |255.200 |369.600 |76,6% |59,8% |40,9% |- |[[Achterhook]] |211.000 |258.400 |73,0% |57,9% |42,1% |- |[[Veluwe]] |174.800 |229.600 |48,6% |33,0% |14,9% |- |[[Steenwiekerland]] |21.100 |29.000 |67,4% |48,1% |23,5% |- |[[Stellingwarven|Weststellingwerf]] |13.800 |16.800 |64,6% |48,1% |33,0% |- |[[Stellingwarven|Ooststellingwerf]] |6.400 |10.500 |48,8% |30,1% |18,4% |- |Allens tohoop |≈1,6&nbsp;Millionen |≈2,15&nbsp;Millionen |70,9% | | |} De Tallen na en lütter Unnersöök vun 2011 unnerscheed sik man stark. De Andeel Öllern, de Neddersassisch mit eenanner snackt is vun 34&nbsp;% 1995 op 15&nbsp;% 2011 torüggegaan, de Andeel Kinner, mit de Öllern oder Broders un Sösters Platt snackt weer 1995 noch and 7&nbsp;%, man is 2011 op 1&nbsp;% torüggegaan. Vergliek de Tallen hier ünner:<ref>Geert Driessen: ''Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011,'' ITS, Radboud Universiteit Nijmegen, S. 3.</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" ! !1995 !2001 !2011 |- |Öllern |34% |24% |15% |- |Kind-Moder |7% |5% |1% |- |Kind-Vader |8% |6% |2% |- |Kind-Broder/Söster |7% |5% |1% |- |Kind-Frünnen |6% |5% |1% |} === Weltwied === Vun den 15.000 bet 20.000&nbsp;Düütschen in dat [[Däänmark]] köönt man en lütten Deel noch Plattdüütsch snacken.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Daenemark |titel=Weten: Plattdeutsch in Dänemark |abruf=2025-02-10}}</ref> Den [[plautdietsch]]en Dialekt von de [[Mennoniten]] snackt ook noch wedder so bi 300.000 bet 500.000&nbsp;Minschen.<ref name=":35">{{Internetquelle |url=https://www.ethnologue.com/language/pdt |titel=Plautdietsch |werk=ethnologue.com |hrsg=[[SIL International]] |abruf=2025-02-10}}</ref> Na de [[Ethnologue]] (Uutgaav 2016) verdeelt sik de Tall Plautdietsche so: 4.000 in [[Argentinien]], en beten ünner 10.000&nbsp;Minschen in [[Belize]],<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Belize |titel=Weten: Plattdeutsch in Belize |abruf=2025-02-10}}</ref> 60.000 in [[Bolivien]], rund 8.000 in [[Brasilien]], 80.000 in [[Kanada]], 2.000 in [[Costa Rica]], 100.000 in [[Kasachstan]], 40.000 in [[Mexiko]], noch eenmaal 40.000 in [[Paraguay]], 5.000 in [[Peru]] un üm de 12.000 in den [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]].<ref name=":35" /> Vun den rund 200.000 Russlandmennoniten in Düütschland hebbt vele dat Platdietsch opgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/252533/russlanddeutsche-und-andere-postsozialistische-migranten/ |titel=Russlanddeutsche und andere postsozialistische Migranten |datum=2017-07-13 |abruf=2025-02-10 |sprache=de}}</ref> De plattdüütschen Dialekten in Brasilien, besünners dat [[Pomerano]], snackt twüschen 100.000 un 300.000&nbsp;Minschen.<ref name=":36">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-02-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |titel=Espírito Santo investe na preservação da língua pomerana – DW – 03/09/2014 |archiv-url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |archiv-datum=2025-01-03 |abruf=2025-02-10 |sprache=pt}}</ref> Dat [[Vestfaliano]] in [[Westfália]] snackt nich meer as 3000&nbsp;Lüüd.<ref name=":36" /> == Dialekten un Varietäten == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Dialekten}} === Översicht === [[Bild:Plattdüütsche Dialektrebeden.png|duum|300px| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#B0FF75|TEXT=[[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCFF|TEXT=[[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC66|TEXT=Noordneddersassisch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Holsteensch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFCC|TEXT=Sleswigsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC33|TEXT=Brannenborgsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99FFCC|TEXT=Mekelbörgsch-Vörpommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Pommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCCC|TEXT=Nedderpreußsch}}<br /> Stand vun vör 1945]] Plattdüütsch is ene Spraak sünner Standard, de sik in verscheden Dialekten un Dialektgruppen deelt: * '''[[Mark-Brannenborger Platt|Märksch-Brannenborgsch]]''': Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in [[Brannenborg]], de [[Ollmark]] in [[Sassen-Anholt]] un den ööstlichsten Deel vun [[Mekelnborg-Vörpommern|Meklenborg-Vöörpommern]]. De Dialektgrupp deelt sik wieder [[Noordmarksch|Noordmärksch]], [[Middelmärksch]] un [[Middelpommersch]].<ref name=":49">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 234.</ref> Typsch Kennteken is ''det'' statts ''dat,''<ref>[[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch'', S.&nbsp;596&nbsp;ff.</ref> de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör.<ref name=":49" /> De märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.<ref name=":48" /> * [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|'''Mekelnborg-Vöörpommersch''']]: ene relativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as ''Kauken'' un ''hei'' un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as ''Wuurd'' statts Woord un ''hüren'' statts ''hören.'' Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op ''-ing.<!-- Born fehlt -->'' * [[Nedderpreußisch Platt|'''Nedderpreußsch''']] is de ole Dialekt vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] un [[Danzig]] un ook Grundlaag vun dat [[Plautdietsch]]. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in ''moake'' un de [[Unrund (Vokaal)|unrunnen]] Vokalen, so as ''Kenig'' statts ''König.''<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten. Proben und Darstellung.'' Hirt, Breslau 1924, S. 79.</ref> * '''[[Noordneddersassisch]]''' is en Dialekt in [[Noordneddersassen]], [[Sleswig-Holsteen]]. Dat Neddersassisch in [[Provinz Grunneng|Grönneng]] is de Spraakhistorie na ook noordneddersassisch. De realtiv eenheidliche Dialektruum kann wieder in [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Grunnegs|Grönnegsch]], [[Emslänner Platt|Eemslandsch]], [[Ollnborger Platt|Ollnborgsch]], [[Noordhannobersch]], [[Holsteener Platt|Holsteensch]] un [[Sleswigsch|Slewswigsch]] ünnderdeelt warrn.<ref>Helmut Glück (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Sprache.'' 3., neubearbeitete Auflage. J. B. Metzler, Stuttgart 2005, <nowiki>ISBN 3-476-02056-8</nowiki>, Eintrag „Nordniederdeutsch“, S. 446–447.</ref> Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;ff.</ref> Noordneddersassiche Dialekten tellt to den vitaalsten plattdüütschen Dialekten un de grote Literatuur un Medien sünd in enen noordneddersassischen Dialekt. * [[Oostfäälsch Platt|'''Oostfäälsch''']] is ene Dialektgrupp in [[Süüdneddersassen]] un de [[Meideborger Böörd]] in [[Sassen-Anholt]], de sik wieder in [[Elvoostfäälsch]],[[Göttingsch-Grubenhagensch]] [[Heidoostfäälsch]] un [[Karnoostfäälsch]] deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel D[[Tweeklang|iphthongen]] uut olen Langvokalen, so as ''Stein'' (<&nbsp;''stên'')'','' ''Faut (<&nbsp;fō₁t'')'','' ''mëin (<&nbsp;mîn'')'','' ''Hius'' (<&nbsp;''hûs'')'',''<ref>Schröder, Ingrid. "Ostfälisch". ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online'', edited by Stefan J. Schierholz and Laura Giacomini. Berlin, Boston: De Gruyter, 2022. <nowiki>https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_16176/html</nowiki>. Accessed 2025-06-16.</ref> dat ''e-'' bi dat Partizip, so as ''ekofft'' statts ''kofft'' un de Personaalpronomen ''mik/mek'' un ''dik/dek'' statts ''mi'' un ''di.'' Anners as de noordneddersassisch toonlangen Vokalen un de westföölschen braken Diphthongen het Oostfäälsch faken Kortvokalen, so as ''Pepper'' un ''Könnig'' statts ''Peper/Piäper'' un ''Köni(n)g/Küöni(n)g.''<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;558&nbsp;f.</ref> * [[Oostpommersch Platt|'''Oostpommersch''']] is de ehmalige Dialekt vun [[Hinnerpommern]]. Vundaag leevt de Dialekt as [[Pomerano]] in [[Brasilien]] wieder. * [[Westfäölsk Plat|'''Westfäälsch''']] is de Dialektgrupp in [[Westfalen]], de sik in [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]], [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]], [[Süüdwestfäälsch]] un [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlansch]] ünnderdeelt, un vergleken mit de anner Dialektgruppen veel konservative Kennteken het.<ref name=":47">[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsch-neddersassischen]] Dialekten –&nbsp;[[Grunnegs|Grönnegsch]] uutbenamen&nbsp;– tellt de Spraakhistorie na mit to dat Westfäälsch. [[Emslänner Platt|Emslandsch]] gellt deelwies as en westfäälsch-noordneddersassisch Övergangsdialekt.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> Typsch sünd de braken Diphthongen, so as {{Lang|wep|''Biëke''}} un {{Lang|wep|''Vuëgel''}} statts de noordneddersassisch Langvokalen in ''Beek'' un ''Vagel''.<ref name=":47" /> === Struktuur vun de Dialekten ünnerenanner === [[Bild:Isoglossen.svg|duum|300px|Paar vun de wichtigen Isoglossen vun dat Plattdüütsche<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3afe33|TEXT=Apokoop vun dat e}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0000ff|TEXT=Eenheidsplural -en/-t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff9e00|TEXT=dat/det}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff00|TEXT=Affall vun dat -n an’t Woortenn}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#17c1fc|TEXT=Eenheidsplural -(e)t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff0000|TEXT=Partizip Verleden Tiet op e-}}]] De plattdüütschen Dialekten unnerscheed sik ünner en man nich so stark, as de [[Hoogdüütsche Dialekten|hoogdüütschen Dialekten]]. So is dat ook vergleken swarer de verscheden Varietäten in Gruppen intodelen.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen, Eine Re-Analyse der Wenkerdaten,'' S.&nbsp;20&nbsp;f. ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> Traditschonell ünnerdeelt de [[Dialektologie]] Plattdüütsch in [[Westnedderdüütsch]] un [[Oostnedderdüütsch]]. Westnedderdüütsch sünd de Dialekten in dat ole [[Sassen (Volk)|sassische]] Stammland –&nbsp; [[Oost-Freesland]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Sleswig]], wo sik Plattdüütsch eerst later uutbreedt het, inbegepen. Oostnedderdüütsch sünd de Dialekten in de Rebeden, in de sik Plattdüütsch mit de [[Oostkolonisatschoon]] hen uutbreed het. De Grenz löppt döör Oostholsteen, sniedt vun [[Neddersassen]] dat [[Wendland]] af un löppt denn dicht bi de Grenz twüschen [[Sassen-Anholt]] un [[Brannenborg]] na Süüd to. De grote Ünnerscheed twüschen düsse beiden Gruppen is de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]] op ''-(e)t,'' so as ''wi maakt/maket'' gegenöver ''-en'' so as in ''wi maken''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;240.</ref> Nee’eren Unnersöök, de den Spraakafstand twüschen Dialekten meten deit, stellt man de traditschonelle Sicht in Fraag. Dat traditschonell oostnedderdüütsche [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelborg-Vöörpommersch]] steit dichter bi dat westnedderdüütsche [[Noordneddersassisch]], as bi dat even so oostnedderdüütsche [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]]. [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]] un [[Oostfäälsch]] hebbt meer Gemeensamkeiden mit eenanner as mit dat Noordneddersassisch. So kann de plattdüütsche Spraakruum ook in ene [[Noordnedderdüütsch|nöördliche Grupp]] mit Noordneddersassisch, Mekelnborg-Vöörpommersch un ene [[Süüdnedderdüütsch|süüdliche Grupp]] mit Oostwestfäälsch un Oostfäälsch indeelt warrn. Märksch steit för sik is avers dichter bi nöördliche Gruppe.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen.'' ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> === Dackspraken un Varietätenspektrum === En wichtigen Ünnerscheed, de sik na de [[Dackspraak|Dackspraken]] richt, liggt ook twüschen [[Nedderlandsch-Neddersassisch]] un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verscheel is nich vun öllers her un is eerst mit de letsten Jaarhunnerden un besünners in dat 20.&nbsp;Jhd. vun de nedderlandsche un de hoogdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnamen, de uut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt düsse ne’en Begrepen uut dat Hooddüütsche övernamen.<ref>Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)</ref> De Dialekten langs de Genze sünd so jümmers wieder uut en anner dreven.<ref>Jan Goossens: ''Niederdeutsche Spracke, Versuch einer Defintion.'' In: Jan Goossens (Ruutgever): ''Niedereutsch, Sprache und Literatur'', S.&nbsp;9–27.</ref> De mennonitschen Dialekten hebbt ook Hoogdüütsch as Dackspraak had, je na Land hebbt aver ook [[Russische Spraak|Russ’sch]], [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]] Inflood namen un veel technische Begrepen sünd daarvun bi de Plautdietschen teemlich verscheden. Eensprakig Plattdüütsche givt dat vundaag nich meer, so dat alle Sprekerschen un Sprekerschen tomindsten ook de düütsche oder nedderlandsche Standardspraak snackt. Unklaar is, of en düsse Situatschoon beter os [[Bilingualismus|Tweesprakigkeid]] oder [[Diglossie]] beschrieven kann.<ref name=":27">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;197&nbsp;ff.</ref> För den noorddüütschen Ruum givt dat verscheden Modellen de Spraaksituatschoon to beschrieven. Dat Diglossie-Modell ünnerscheedt Hoog- un Plattdüütsch as twee klaar scheden Spraakschichten. Dat Kunvergenzmodell, in dat Hoog- un Plattdüütsch en Diasysteem billt, beschrivt de noorddüütsche Spraaklandschop, in de Hoog- un Plattdüütsch op eenanner Inflood neemt un de Övergang twüschen den Varietäten verswümmt. So bruukt Plattsprekers to’n Bispeel [[Code Mixing]] un bruukt in eer Plattdüütsch hoogdüütsche Wöör, besunners Wöör, de in den Dialekt feelt oder ook Funktschoonswöör so as [[Abverb|Abverbien]], [[Kunjunktschoon|Kunjunktschonen]] oder [[Partikel (Linguistik)|Partikeln]]. Morphologie un Syntax blievt annersieds grotendeels plattdüütsch. In dat spraken Hoogdüütsch in Noordüütschland sliekt sik man plattdüütschen Kennteken in so [[Preposition stranding|''Preposition stranding'']] oder de [[Obliquus (Kasus)|oblique]] Kasus. So gliekt sik Plattdüütsch un dat noordüütsche Hoogdüütsch jümmer starker an.<ref name=":27" /><!-- Varietätenspektrum in nds-nl/nl? --> === Mischspraken === Na de Schreivsprakenwessel sünd sied dat 17.&nbsp;Jhd. hoogdüütsch-plattdüütsche [[Mischspraak|Mischspraken]] so as [[Missingsch]], dat [[Flensborg|Flensborger]] [[Petuh]], [[Ruhrdüütsch]] un [[Berlinsch]], opkamen. Plattdüütsch weer in de Tied spraken Spraak, Hoogdütsch meist rein schreven Spraak. Wenn Plattsprekers nu Hoogdüütch snacken wullen, kemen plattdüütsche Kennteken in de Spraak, so dat en Hoogdüütsch mit starken plattdüütschen Inflood opkeem. Eerst weren düsse Mischspraken noch de Spraak vun Lüüd, de plattdüütsch opwussen weren, un Hoogdüütsch snacken versöken. Later is dat ook de Ümgangsspraak vun Minschen worrn, de meist keen Platt snacken kunnen, un de Mischspraak as ere enige hoogdüütsche Varietät snacken. Sied de twede Halve vun dat 20.&nbsp;Jhad sünd de Mischspraken tohoop mit Plattdüütsch döör dat Hoogdüütsch verdrängt worrn. Mit Theater un Literatuur sünd de Mischspraken so as Missingsch un ook Ruhrdüütsch bekannt worrn un is vundaag en Deel vun de Identität in Städen so as [[Hamborg]], [[Bremen]] un Flensborg oder in de [[Ruhrpott]], ook wenn dat meist nich meer snackt warrt.<ref name=":28">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;199&nbsp;ff.</ref> <!-- Mischspraken in NL? Oder eer diglossie/regiolekt? --> == Phonetik un Phonologie == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Phonologie}} === Kunsonanten === Plattdüütsch ünnescheedt rund 20 [[Konsonant|Kunsonanten]], de in den plattdüütschen Dialekten to’n groten Deel gliek sünd. Ünnerscheden sünd ünner beschreven. <ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;245–265.</ref> {| class="wikitable" |+Kunsonanten in’n Plattdüütschen ! ![[Labial|Labiaal]] ![[Alveolar|alveolaar]] ![[Postalveolaar|postalv.]] ![[Palatal|palataal]] ![[Velar|velaar]] ![[Glottal|glottaal]] |- ! style="text-align:left" |[[Plosiv|Plosiven]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Plosiv|b]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] · [[Stimmhaften alveolaren Plosiv|d]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] · [[Stimmhaften velaren Plosiv|g]] | |- !style="text-align:left" |[[Nasaal (Phonetik)|Nasaalen]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | |- !style="text-align:left" |[[Frikativ|Frikativen]] |style="text-align:center" |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Frikativ|v]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|s]] · [[Stimmhaften alveolaren Frikativ|z]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]] |style="text-align:center" |[[Stimmlosen palatalen Frikativ|ç]] · [[Stimmhaften palatalen Approximant|j]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen velaren Frikativ|x]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] |- !style="text-align:left" |[[Vibrant|Vibranten]] | |style="text-align:center"|[[Alveolaren Vibrant|r]] | | | | |- !style="text-align:left" |[[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften lateralen alveolaren Approximant|{{IPA-Text|l}}]] | | | | |} /{{IPA-Text|p t k}}/ hebbt meist [[Aspiratschoon (Phonetik)|Aspiratschoon]] {{IPA|pʰ tʰ kʰ}}, in’n West- un Oostfäälsch sünd aver deelwies unbepuust {{IPA|p t k}}.<ref>{{Internetquelle |autor=Paul Teepe, in |url=https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf |titel=Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. Band 1: Sprache. |hrsg=[[Jan Goossens]], LWL |datum=1983 |abruf=2018-11-29 |format=PDF}} (PDF)</ref> De [[Uutluudverharden]] maakt /b/ un /d/ an’n Woordenn stemmloos, so as ''goo<u>d</u>'' [go:t]. /d/ fallt twüschen Vokalen faken uut, so as ''Tieden'' /{{IPA-Text|tiːdn̩}}/&nbsp;→&nbsp;{{IPA|tiːn}}. /g/ is in allen Dialekten an’n Woordenn en Frikativ, je na Positschoon vun de Vokaal tovöör [ç x ‌x]. Westföölsch, Nedderlandsch-Neddersassisch un dat Angelsche Platt sprikt dat /g/ jümmers as Frikativ uut. Dat Brannenborgsch seggt meist /j/. /m n ŋ/ un /l/ köönt [[sülvsche Kunsonanten]] sien. /ŋ/ kann ook för en Kunsonantenkluuster {{IPA|ŋg}} gellen. Dat /s/ is an’n Woordanfang stemmloos {{IPA|z}}, in Westfalen stemmloos {{IPA|s}}. /ʃ/ kümmt vun öller ''*sk'' un is in welk Dialekten as {{IPA|sk~ʃk~sx}} bewaart. Dat /ʒ/ kann in Frömdwöör opkamen, so as ''Garage'' {{IPA|ga.ra:ʒ}} un is in welk noordneddersassischen Dialekten de Uutspraak vun dat /{{IPA-Text|ʝ}}/ Dat /l/ kann an’n Woordenn ene velaar Uutspraak hebben: {{IPA|ɫ}}. /r/ is je na Dialekt {{IPA|r~ɾ}} oder {{IPA|ʀ}}. De uvulare Uutspraak warrt in Düütschland jümmers fakener. === Vokalen === ==== Kort- un Langvokalen ==== Plattdüütsch ünnerscheedt acht Kortvokalen /{{IPA-Text|a ɛ ə ɪ ɔ ʊ œ ʊ y}}/ un meist ook /{{IPA-Text|ɐ}}/ as [[Allophoon]]. [[Plautdietsch]] het de [[Labialisatschoon|runnen]] Vokalen /{{IPA-Text|œ}}/ un /y/ mit’n [[Labialisatschoon|unrunnen]] /{{IPA-Text|ɛ}}/ un /{{IPA-Text|ɪ}}/ versmolten.<ref>Cox, Cristopher; Driedger, Jacob M.; Tucker, Benjamin V. (2013), "Mennonite Plautdietsch (Canadian Old Colony)", ''Journal of the International Phonetic Association'', '''43''' (2): 221–229</ref> Bi de langen Vokalen ünnerscheedt de [[Dialektologie]] twee Gruppen: de [[Ooldlange Vokalen|ooldlangen]] un de [[Toonlange Vokalen|toonlangen Vokalen]]. De ooldlangen Vokalen /â ê î ô ö̂ û ü̂/ weren [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansche]] Langvokalen oder [[Tweeklang|Diphthongen]] un sünd in den meisten plattdüütschen Dialekten Monophthongen. [[Ostwestfäälsch|Oost]]- un [[Süüdwestfäälsch]], [[Middelmärksch]] un deelwies ook dat [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] hebbt eer man to Diphthongen maakt. De Dialektolgie ünnerscheedt ooldlang ô₁ un ô₂, de je na Dialekt anners uutspraken warrt, un jüstso ooldlang ö̂₁ un ö̂_2. Dat givt veer ooldlange ê-Luden: ê₁, ê₂, ê₃ un ê₄, de ja na Dialektgrupp verscheden to twee oder dree Luden tohoopfullen sünd. Dat ê₂ het sik in ê_2a un ê_2b spleten, de in welk Dialekten mit je ünnerscheedlichen ê-Luden tohoopfullen sünd. So sünd to’n Bispeel in dat westliche [[Noordneddersassisch]], [[Noordmärksch]], [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlandsch]] un [[Twentsch]] ê₁, ê₂ un ê₄ to enen Luud tohoopfullen, ê₃ is as enen Diphthong för sik bleven. Annersieds het dat [[Süüdwestfäälsch|Süüdwestfäälsche]] dree ê-Luden: ê_1, ê₂ sünd apart bleven, ê₃ un ê₄ sünd tohoopfullen. In’n [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälschen]] un en Deel [[Ostfälsch Platt|Oostfäälsch]] wedderüm is ê₁ mit ê_2a tohoopfullen un ê_2b is mit ê₃ un ê₄ versmolten.<ref name=":31">{{Internetquelle |autor=Olaf Bordasch |url=https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |titel=Die westfälischen Dialekte |werk=plattdeutsch-niederdeutsch.net |datum=19. August 2020 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123220522/https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |archiv-datum=2025-01-23 |abruf=2025-01-23 |sprache=de}}</ref> De toonlagen Vokalen /ā ē ī ō ȫ ū ǖ/ sünd eerst mit’n Övergang vun [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] na [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] opkamen, as korte Vokalen, de in apen [[Stammsülv|Stammsülven]] mit [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] to de toonlangen Vokalen deent worrn sünd. De acht verscheden ooldsassischen Kortvokalen /a e ë i o ö u ü/ sünd in’n Westfäälschen as söven braken Diphtongen bewaart bleven. Oostfäälsch het dat to fiev Luden vereenfacht: /ā ē ī ō ȫ/. Noordneddersassisch un [[Oostnedderdüütsch]] ünnerscheedt alleen dree toonlange Vokalen: /ā ē ȫ/.<ref name=":31" /> ==== Överlange Vokalen ==== Welk noordneddersassische Dialekten hebbt överlange Vokalen, de ook „Sleeptoon“ oder „Knick“ heet. Se kemen wegen de [[Apokoop|e-Apokoop]] op. As dat /ə/ wegfullen is, is en langen Vokaal in de Stammsülv daarför deent worrn un noch länger as en normalen langen Vokaal worrn. Dat givt wat Miminaalparen, de sik döör düssen Sleeptoon ünnerscheedt, so as ''wied'' {{IPA|viːt}} mit eenfachen Langvokaal un ''Wied'' {{IPA|vîːt}} mit överlangen Vokaal.<ref>[[Steffen Höder]]: ''Tonalität im nördlichen Niederdeutschen und in Skandinavien: eine areale Perspektive.''In: ''[[Niederdeutsches Jahrbuch]]'' 143 (2020), [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]]. S.&nbsp;49–67.</ref> === Akzent === De [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] op Platt is dynaamsch, dat will seggen de [[Sülv]] mit den Akzent warrt luder uutsnackt. De Akzent liggt allgemeen op de eerste Sülv, to’n Bispeel: ''<u>bru</u>ken'' oder ''<u>Back</u>stuuv''. Bi Verben mit enen Vöörföögsel kann de Akzent op den Stamm oder op dat Vöörföögsel sitten. De beiden ünnerscheelich betoonten Wöör bedüüdt denn avers ook wat anners, so as ''över<u>setten</u> ‘''in en anner Spraak överdregen’ un ''<u>över</u>setten'' ‘wat överdweren’.'''<ref name=":32">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' , S.&nbsp;30.</ref>''' [[Frömdwoord|Frömdwöör]] köönt den Akzent ook op de leste oder vöörletste Sülv dregen, so as ''blüme<u>rant</u>'' oder ''verdeffen<u>de</u>ren''.<ref>{{Internetquelle |autor=[[Klaus-Werner Kahl]] |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |titel=Betonung |werk=Plattdeutsch.net |datum=2013-08-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240915223418/https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |archiv-datum=2024-09-15 |abruf=2025-01-27 |sprache=de}}</ref> === Luudstand === [[Kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum|Kuntinentalwestgermaansch]], dat op de Dialekten keken, ganz grov en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerdelen, de düüdliche Ünnerscheden in de Phonologie hebbt: [[Nedderfränksch]], [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoochdüütsch]] un Plattdüütsch. De Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche kemen vöör allen döör den [[Hoochdüütsch Luutwannel|Hoogdüütschen Luudwannel]] tostann, de vun dat [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansche]] uut de Plosiven in’n [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütschen]] wannelt het. De [[Böverdüütsch|böverdüütschen]] Dialekten hebbt den gröttsten Deel Luudwannels mitmaakt, de [[Middeldüütsch|middeldüütschen]] Dialekten maken deelwies mit un de [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen]] Spraken sünd bi de unverschaven Kunsonaten bleven. {| class="wikitable" !Hoogdüütsch Luudwannel ([[Oorgermaansche Spraak|Germ]]. → [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ohd]].) !Bispelen !Gebeed |- |/*p/→/ff/→/f/ |nds. ''sla'''p'''en'' → ''schla'''f'''en''; nds. ''Schi'''pp''''' → ''Schi'''ff''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*p/→/pf/ |nds. '''''P'''eperr'' → '''''Pf'''effer''; nds. '''''P'''loog'' → '''''Pf'''lug;'' nds. ''schar'''p''''' → [[Düütsche Spraak|hd.]] ''schar'''pf'''/schar'''f''''' |Böverdüütsch |- |/*t/→/ss/→/s/ |nds. ''da'''t''''', ''wa'''t''''', ''e'''t'''en''→ ''da'''s''''', ''wa'''s''''', ''e'''ss'''en'' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*t/→/ts/ |nds. '''''T'''ied'' → '''''Z'''eit''; nds. '''''t'''ellen'' → '''''z'''ählen''; nds. '''''T'''immer'' → '''''Z'''immer''<ref>[https://woerterbuchnetz.de/?sigle=DWB&sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GZ06516 Eintrag „Zimmer“], in ''Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm'', Bd.&nbsp;31, Sp.&nbsp;1285 ff.</ref> |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/xx/→/x/ |nds., [[Nedderlandsche Spraak|nl.]] ''i'''k''''' → ''i'''ch'''''; nds. ''ma'''k'''en'' → ''ma'''ch'''en''; nds. ''oo'''k''''' → ''au'''ch''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/kx/ un →/x/ |dt. '''''K'''ind'' → [[Süüdbaiersch|süüdbair.]] '''''Kch'''ind'', [[Hoochalemannsch|hoogalem.]] '''''Ch'''ind'' |Süüdbaiersch, Hoog- und Höögstalemannsch |- |/*b/→/p/ |dt. '''''B'''erg'', '''''b'''ist'' → [[Zimbrisch|zimbr.]] '''''P'''erg'', '''''p'''ist'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |- |/*d/→/t/ |nds. '''''D'''ag'' → '''''T'''ag''; nds. ''Va'''d'''er'' → ''Va'''t'''er'' |Böverdüütsch |- |/*g/→/k/ |dt. '''''G'''ott'' → bair. '''''K'''ott'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |} De Ünnerscheed bi /{{IPA-Text|b}}/, /{{IPA-Text|v}}/ un /{{IPA-Text|f}}/ steit vun’n hoogdüütschen Luudwannel apart: Engelsch het ''wi<u>v</u>es'' {{IPA|waɪ'''v'''z}}, Hoogdüütsch ''Wei<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvaɪ̯'''b'''ɐ}} un Plattdüütsch kennt ''Wie<u>v</u>er'' {{IPA|viː'''v'''ɐ}}, aver ook ''Wie<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvi'''b'''ɐ}}. De Eentall ''Wief'' {{IPA|ˈvi'''f'''}} warrt aver jümmer as {{IPA|f}} spraken (Hoogdüütsch ''b'', ''Weib''). Ook dat Kluuster ''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche: ''Swien'' un ''slapen'' hebbt op Hoogdüütsch en ''sch'' /{{IPA-Text|ʃ}}/: '''''Sch'''wein'' un '''''sch'''lafen'' (''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' warrt man ook in welk plattdüütsche Dialekten as ''sch''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' uutspraken). De ole westgermaansche [[Stimmhaften velaren Frikativ|velare Frikativ]] /ɣ/ is in’n Hoogdüütschen /g/ worrn, en groten Deel plattdüütsche Dialekten het den Wannel ook mitmaakt, Dialekten so as [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]] hebbt man tohoop mit Nedderlandsch den Friaktiv bewaart. Bi de Kunsonanten is also en groten Ünnerscheed twüschen Hoogdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfranksche geit bi de Kunsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheden givt dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. So as de Övergang vun ''old'' na ''oud'', wat en wichtigen Ünnerscheed is, de Nedderfranksche vun dat Plattdüütsche scheedt. [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansche]] Kennteken verbinnt Plattdüütsch mit Engelsch un Freesch. Vergleken mit den beiden sünd man al in dat [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassische]] un noch meer in dat moderne Plattdüütsch noordseegermansche Kennteken verlüstig gaan. To’n noordseegermannschen Kennteken tellt de [[Nasaal (Phonetik)|Nasaalswund]] na dat [[Nasaal-Spirant-Gesett]], so as in *''uns''&nbsp;''>''&nbsp;''ūs, *gans''&nbsp;''>''&nbsp;''Goos, *fimf''&nbsp;''>''&nbsp; ''fiev.'' Ooldsassisch harr noch meer Wöör mit Nasaalswund so as {{Lang|osx|''mūth''}} ‘Mund’, man al dat Middelsassische het de Form ''mund'' wedderherstellt. So finnt sik ook in welk Dialekten vundaag Formen mit Nasaal, so as ''u'''n'''s'' oder ''Ga'''n'''s'' un Formen sünner Nasaal in anner Dialekten, so as ''us'' un ''Goos.'' Noordseegermaansche Kennteken sünd ook de Wegfall vun /{{IPA-Text|t}}/ in *''ist''&nbsp;''>''&nbsp;''is'', de Pronomen ''mi, di, he, wi,'' ''ji'' statts ''mir, dir,'' ''er, wir, ihr'' und de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]]. Anner Kennteken finnt sik bloot deelwies in’n Plattdüütschen, so as [[Metathees|r-Metathees]] in ''*brinnan'' ‘brennen’&nbsp;>&nbsp;engl. ''burn'', un de [[Assibilatschoon|Assibiliatschoon]], de Ooldsassisch mitmaakt het, [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] aver wedder torüggdreit het, so dat vundaag alleen wat Reliktwöör as „[[Kävers|Sever]]“ oder Naams so as „[[Celle]]“ den Luudwannel noch wiest.<ref>Adolphe van Loey: ''Schönfeld’s Historische Grammatica van het Nederlands. Kankleer, vormleer, woordvorming.'' 8.&nbsp;Druck. Thieme, [[Zutfent|Zütfent]] 1970, <nowiki>ISBN 90-03-21170-1</nowiki>, Kap.&nbsp;9, S.&nbsp;XXXIII.</ref> == Grammatik == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Grammatik}} === Verben === Dat Plattdüütsche [[Konjugatschoon|konjugeert]] (bögt) [[Verb|Verben]] na [[Persoon (Grammatik)|Persoon]], [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall), [[Tempus]] (Tied) un [[Modus (Grammatik)|Modus]] (Uutsaagwies) un ünnerscheedt so as anner germaansche Spraken [[Stark Verb|starke]] un [[Swack Verb|swacke Verben]]. ==== Konjugatschoon ==== In dat [[Präsens]] (Nutied) markeert Plattdüütsch den [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) mit dree verscheden [[Suffix|Suffixen]] (Nasülven): -''(e)'' för de 1.&nbsp;Persoon (ik/ek)'', -(e)st'' för de 2.&nbsp;Persoon (du)'','' un ''-(e)t'' för de 3.&nbsp;Persoon (he, se, dat/et). ''-e'' an’n Woordenn un /{{IPA-Text|e}}/ in ''-et'' sünd in Rebeden mit [[Apokoop|e-Apokoop]] wegfullen. De [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall) is en [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]], dat will seggen alle dree Personen kriegt, anners as op Hoogdüütsch, dat lieke Suffix: -''(e)t'' oder ''-en.'' Dat ''-(e)t'' is de Form in’n olen plattdüütschen Stammland; [[Oostnedderdüütsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]], [[Grunnegs|Grönnengsch]] un [[Sleswigsch]] hebbt de Pluraal op ''-en.'''''<ref name=":1">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;268.</ref><ref name=":18">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;65&nbsp;f.</ref>''' Starke Verben un en paar unregelmatige swacke Verben verännert in de 2. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar den [[Stammvokaal]], maakt em kort un geevt em, wenn mööglich, enen [[Ümluud]]. {| class="Tabell" |+[[Präsens]] (Nutied) | ! colspan="2" |Swacke Verben ('''maken''') |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''et'''/maak-'''t'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''et'''/maak-'''t''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik slap-'''e'''/slaap-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se slap-'''et'''/slaap-'''t'''/slap-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ö</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ö</u>p-'''t''' |} Dat [[Präteritum]] (verleden Tied) billt Plattdüütsch op twee verscheden Aarden: De swacken Verben billen dat Präteritum oorsprünglich met de Nasülven ''-e-de'' för de 1.&nbsp;un 3. Persoon Singulaar, ''-e-dest'' för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar un ''-e-den'' för’n Pluraal.'''<ref name=":1" />''' De Endsülven sünd man in velen plattdüütschen Dialekten afslepen un in Gebeden mit e-Apokoop sünd de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar Präsens un Präteritum ganz tohoopfullen.'''<ref name=":18" />''' De starken Verben billt dat Präteritum mit [[Afluud]]. Se wannelt den Stammvokaal un hangt för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar ''-(e)st'' un för de Meertall ''-en'' an'','' de 1. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar kriegt kene Endsülv.'''<ref name=":18" />''' De Afluud kann sik je na Dialekt ünnerscheden un is in’n Noordneddersassischen starker vereenfacht, as in’n Westfäälschen, dat deelwies noch verscheden Afluden binnen de Präteritumsformen kennt.<!-- born fehlt --> {| class="Tabell" |+[[Präteritum]] (Verleden Tied) | ! colspan="2" |Swacke Verben (maken) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''(e)den'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''d(e)st'''/mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik sl<u>ee</u>p | rowspan="3" |wi, ji, se sl<u>e</u>p-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ee</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ee</u>p |} ==== Tohoopsett Tieden ==== Anner Tieden sett sik [[Hülpsverb|Hülpsverben]] un [[Partizip|Partizipen]] tohoop: Dat [[Perfekt]] (tohoopsett verleden Tied) sett dat Plattdüütsche so as Hoogdüütsch un Nedderlandsch uut den Hülpsverben ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien'' un dat [[Partizip Perfekt]] tohoop. Annerster as Hoogdüütsch bruukt dat Plattdüütsche fakener dat Hülpsverb ''hebben'', so as bi Verben, de angeevt, dat sik wat beweegt. Se bruukt op Platt ''hebben'', wenn kene Richt angeven is, so as ''Ik <u>heff</u> lopen'' statts {{Lang|de|''Ich <u>bin</u> gelaufen''}}'','' man ''Ik <u>bün</u> na Huus lopen''. Dat [[Plusquamperfekt]] bruukt ook de Hülpsverben ''hebben'' un ''wesen/ween/sien'', de man in dat Präteritum staat, un dat Partizip Perfekt, so as ''ik <u>weer</u> na Huus <u>lopen</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-5-1-Formen-des-Praeteritumperfekts.html online])</ref> Dat [[Futur]] (Tokumst) bruukt de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn'' un ''willen/wollen,'' so as ''du <u>schallst</u> di <u>wunnern</u>'' oder ''he <u>will</u> woll noch <u>kamen</u>''. Faken steit man dat Präsens för dat Futuur, besünners wenn en [[Adverb]] de Tied angivt, so as ''ik <u>kaam</u> glieks'' statts ''Ik <u>schall</u> glieks <u>kamen</u>.''<ref name=":3">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;269.</ref> För dat [[Futur#Futur II|Futurperfekt]] (afslaten Tokumst) bruukt Plattdüütsch de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn,'' ''willen/wollen,'' dat Partizip Perfekt un den [[Infinitiv]] ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien,'' so as ''ik will/schall/warr lopen hebben.'' Dat Futuurperfekt is raar un dat Perfekt kann, so as ook op Hoogdüütsch, för dat Futuurperfekt instaan un finnt sik meist alleen, ween en sik wat vermoden is, so as: ''Dat <u>will</u> he woll <u>maakt hebben</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62–65. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-6-Futurperfekt.html onlien])</ref> ==== Partizipien ==== Plattdüütsch kennt twee [[Partizip|Partizipien]]: [[Partizip Perfekt]] un [[Partizip Präsens]]. Dat Partizip Perfekt billt de swacken Verben mit dat Suffix ''-(e)d/-(e)t'' (so as ''riep-'''(e)t''''' vun ''riepen, bruk-'''et'''/bruuk-'''t''' ''vun bruken'')'', de starken Verben mit Afluud un dat Suffix ''-en'' (so as ''h'''u'''lp-'''en''''' vun ''hölpen'', ''gr'''e'''p-'''en''''' vun ''griepen''). Dat [[Präfix]] (Vöörsülv) ''ge-'', so as op Hoog un Nedderlandsch , is –&nbsp;dat [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsche]] ''je-'' un dat [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] un geldersch-overiesselsche ''e-'' uutbenamen&nbsp;– kumplett affullen.'''<ref name=":1" />''' Dat Partizip Präsens kriegt dat Suffix ''-d'' achteran, dat man in groten Delen vun dat Spraakgebeed affullen is, so dat hier Partizip Präsens un Infinitiv gliek klingt.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;79. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-6-2-1-Partizip-Praesens.html online])</ref> ==== Modi (Uutsaagwiesen) ==== Plattdüütsch kennt dree [[Modus (Grammatik)|Modi]] (Uutsaagwiesen): [[Indikativ]] (Würklichskeidsform), [[Konjunktiv]] (Mööglichkeidsform) un [[Imperativ]] (Befeelsform). De Indikativ beschrivt allens, wat echt un würklich is. De Formen sünd baven beschreven. De Konjunktiv beschrivt Wünschen, allens wat unwürklich is un ook de [[indirekte Reed]]. In’n groten Deel Dialekten sünd Konjunktiv un Präteritum gliek. Westfäälsch ünnerscheedt bi velen starken Verben noch egen Konjunktivformen, so as ''ik gönk'' (Konjunktiv) vs. ''ik gonk'' (Präteritum).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f., 115.</ref> Man ook [[Modaalverb|Modaalverben]], so as ''warrn'' oder ''schölen/sollen,'' köönt den Konjunktiv ümschrieven.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68.</ref> De Imperativ is in’n Singulaar de slichte Verbstamm, in de Meertall kümmt dat Suffix -''(e)t'' achteran, so as ''griep!'' un ''griep-'''(e)t'''!<ref name=":3" />'' ==== Passiv ==== Dat [[Passiv]] bruukt op Platt dat Hülpsverb ''warrn'' un dat Partizip Perfekt, so as ''He <u>warrt</u> vun enen Hund <u>beten</u>''. Faken steit man dat [[Aktiv]] statts Passiv: ''Em <u>het</u>’n Hund <u>beten</u>''. Een [[Tostandspassiv]] kann Plattdüütsch mit ''ween/wesen/sien'' un dat Partizip Perfekt billen, so as ''De Posten <u>is</u> al <u>besett</u>''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;85&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-8-Aktiv-Taetigkeitsform-und-Passiv-Leideform.html online])</ref> === Substantiven === De [[Substantiv|Substantiven]] bögt Plattdüütsch na [[Kasus]] (Fall), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (Slecht). ==== Kasus ==== De Kasus sünd vergleken mit öller Spraakperioden, man ook mit dat [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsche]], stark vereenfacht. De meisten Dialekten hebbt man en beten meer vun’n Kasus bewaart as [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]], [[Noordgermaansche Spraken|Fastlandskandinaavsch]] oder [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un ünnerscheedt noch [[Nominativ|Subjektfall]] un enen [[Objektfall]]. [[Sleswigsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Oostnedderlandsch]] hebbt man enen [[Eenheidskasus]]. De ole [[Dativ]] find sik noch in Kortformen na [[Präpositschoon|Präpositschonen]], so as ''in’<u>n</u> Jaar,'' man ook de Objektfall ''in <u>dat</u> Jaar'' is begäng''.'' Na Süüd to neemt de olen Dativrester to. Dat [[Siuerlänner Platt|Suurländsch]] ünnerscheedt sogaar noch [[Dativ]] un [[Akkusativ]] as twee egen Fäll. De ole [[Genitiv]] find sik alleen in starren Uutdrücken so as ''Tied<u>s</u> genoog'' oder ''winterdag<u>es</u>'' un warrt süss ümschreven, to’n Bispeel mit ''vun'', so as ''dat Enne <u>vun</u> de Straat'', oder mit ''sien/eer'', so as ''Vader <u>sien</u> Hov''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;271.</ref><ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;139–142. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-2-2-2-Genitiv-2-Fall.html online])</ref> ==== Genus ==== De Spraak ünnerscheedt dree [[Genus (Grammatik)|Genera]] (Slechter): maskulin (männlich), so as ''de Mann'', feminin (wievlich), so as ''de Fru'' un neutrum (saaklich), so as ''dat Kind''. An dat Substantiv sülvenst is meist nich to seen, wat dat Genus is. Deelwies is dat Genus ook anners as op Hoogdüütsch oder ünnerscheedt sik je na Dialekt, to’n Bispeel: ''dat Lief'' (neutrum) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Leib''}} (maskulin), ''de Beek/Beke'' (maskulin oder feminin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Bach''}} (maskulin), ''dat/de Spegel'' (neutrum oder maskulin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Spiegel''}} (maskulin).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f.</ref> ==== Numerus ==== Plattdüütsch ünnerscheedt twee [[Antall (Grammatik)|Numeri]] (Antallen): [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) un [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall). De Singulaar is unmarkeert, den Pluraal kenntekent verscheden [[Suffix|Suffixen]] oder [[Ümluud]]. De Formen för de Pluraal wiest vele Ünnerscheden in den verscheden Dialekten. [[Oostfreesch Platt]] bruukt to’n Bispeel kenen Ümluud un markeert de Meertaal mit ''-en'', so as Bispeel ''Bomen, Husen'' statt ''Bööm/Böme, Hüüs/Hüser.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;145&nbsp;f.</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten kennt man ook de Suffixen ''-er'' un ''-en'' un ''-s.'' Dat ''-e,'' dat sik so in’n [[Westfäölsk Plat|Westfäälschen]] un [[Ostfälsch Platt|Oostfäälschen]] find, is in Dialekten mit [[Apokoop|e-Apokoop]] affullen. De Ümluud, de deent Stammvokaal oder en [[stemmhaft]] Endkunsonant sünd man ook na de Apokoop vun ''-e'' as Pluraalkennteken nableven. Deelwies bruukt de Dialekten mit e-Apokoop man ook en anner Suffix (meist ''-en'') oder de Pluraal blivt unmarkeert. De Suffixen ''-er'' un ''-e'' billt sowied mööglich enen Ümluud. {| class="wikitable" |+Översicht Pluraal op Plattdüütsch<ref>Na [[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;270.</ref> ! ! !-(e)/-'''∅''' !-er !-s !-(e)n !-'''∅''' |- | '''-∅''' |m. |Dag&nbsp;>&nbsp;Dag-'''e'''/D'''aa'''g-'''∅''' |Book&nbsp;>B'''ö'''k-'''er''' |Keerl&nbsp;>&nbsp;Keerl-'''s''' |Oss(e)&nbsp;>&nbsp;Oss-'''en''' | |- | |f. |Muus&nbsp;>&nbsp;M'''ü'''s-e/M'''üü'''s-'''∅''' | |Deern&nbsp;>&nbsp;Deern-'''s''' |Göre/Göör&nbsp;>&nbsp;Gör-'''en''' | |- | |n. |Bredd&nbsp;>&nbsp;Bree'''d''' |Kind&nbsp;>&nbsp;Kinn-'''er''' | | | |- | '''-er''' |m. | | |Hamer&nbsp;>&nbsp;Hamer-'''s''' | |Finger&nbsp;>&nbsp;Finger-'''∅''' |- | |f. | | |Moder&nbsp;>&nbsp;Moder-'''s''' | | |- | |n. | | |Fenster&nbsp;>&nbsp;Fenster-'''s''' | | |- | '''-el''' |m. | | |Düwel&nbsp;>&nbsp;Düwel-'''s''' |Appel&nbsp;>&nbsp;Appel-'''n''' | |- | |f. | | | | | |- | |n. | | |Buddel&nbsp;>Buddel-'''s''' | | |} === Artikels === Plattdüütsch het so as anner westgermaansche Spraken [[Artikel (Woortoort)#Bestimmte Artikels|bestemmte]] un [[Artikel (Woortoort)#Unbestimmte Artikels|unbestemmte Artikels]], de vöör dat Substantiv staat. De bestemmte Artikel is in de Eentall ''de'' för maskuline un femnine Substantiven un ''dat'' ([[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] ''det'', Oostnedderlandsch ''(h)et'') för’t Neutrum. In de Pluraal hebbt alle Genera den Artikel ''de.'' De grote Deel plattdüütsche Dialekten ünnerscheedt bi’n bestemmten Artikel ene oblique Form för dat Maskulinum ''den;'' de Artikels för dat Femininum un Neutrum blievt gliek. Dat Sleswiger, oostfreesche un oostnedderlandsche Platt hebbt enen Eenheidsfall; hier ännert sik de Artikels nich.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;149&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-1-1-Formen.html online])</ref> In’n Süden givt dat Dialekten, de Dativ un Akkusativ bi den Artikels noch scheden. {| class="wikitable" |+Bestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" |Numerus ! rowspan="2" |Kasus ! colspan="3" |Genus |- !maskulin !feminin !neutrum |- | rowspan="2" |'''Singulaar''' |'''Subjektfall''' |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |dat |- |'''Objektfall''' |de'''n''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de |- |'''Objektfall''' |} De unbestemmte Artikel is ''e(e)n'', staat bloot bi Substantiven in’n Singulaar un warrt na Kasus un Genus bögt: In’n Singulaar het de Subjektfall de Formen: ''e(e)n'' (maskulin/neutrum) un ''ene'' (feminin). In’n Objektfall het alleen dat Maskulinum ene egen Form: ''ene.'' Dat Suurländsche unnerscheed noch Dativ un Akkusativ, dat Brannenborgsche doot dat bloot bi’n Maskulinum. Faken is de unbestemmte Artikels verkört to ''’n'' (maskulin/neutrum)'', ’ne'' (feminin) oder ''’nen'' (maskulin Objektfall). De [[Suffix|Achterföögsels]] för Kasus un Genus sünd man meist afslepen, besünners bi’n Plattsnacken, so is de unbestemmte Artikel faken alleen ''e(e)n'' oder afkört ''’n'' för alle Genera un Kasus.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;152&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-2-1-Formen.html online])</ref> {| class="wikitable" |+Unbestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Vullformen ! colspan="3" |Kortformen |- !maskulin !feminin !neutrum !maskulin !feminin !neutrum |- |'''Subjektfall''' |e(e)n-'''∅''' | rowspan="2" |en-'''e''' | rowspan="2" |e(e)n-'''∅''' |’n | rowspan="2" |’ne/’n | rowspan="2" |’n |- |'''Objektfall''' |en-'''en''' |’nen/’n |} === Adjektiven === [[Adjektiv|Adjektiven]] stemmt na Kasus, Genus un Numerus mit dat Substantiv op dat se Beotg neemt övereen. So as anner germaansche Spraken kennt ook Plattdüütsch twee verscheden Deklinatschonen för de Adjektiven: de starke Deklinatschoon, wenn dat Adjektiv alleen vöör dat Substantiv steit, un de swacke Deklinatschoon, de na enen Artikel steit. De Endsülven, de verscheden Formen markeert, sünd ''-e'', ''-en'' un je na Dialekt deelwies ook ''-(e)s'', ''-(e)t'' un ''-er''. Besünners bi dat Neutrum, wat minner bi Maskulinum un Feminum, givt dat ook Formen sünner Endsülv.<ref name=":34">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;192&nbsp;ff.</ref> {| class="wikitable" |+Deklinatschoon Adjektiven<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;191.</ref> |- !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' |dick-'''e''' Kopp |de dick-'''e''' Kopp |- |'''Objektfall''' |dick-'''en''' Kopp |den dick-'''en''' Kopp |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |ol-'''e''' Kann | rowspan="2" |de ol-'''e''' Kann |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' |oold-'''∅'''/-et Book | rowspan="2" |dat ol-'''e''' Book |- |'''Objektfall''' |oold-'''∅''' Book |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |dick-'''e''' Köpp | rowspan="2" |de dick-'''en''' Köpp |- |'''Objektfall''' |} Adjektiven to stiegern bruukt dat Plattdüütsche dat Suffix ''-er'' för den [[Komparativ]] un ''-(e)st'' för den [[Superlativ]]. De Stamm kann enen Ümluud kriegen un [[Assimilatschoon (Linguistik)|Assimlilatschonen]] köönt opkamen, so as ''jung&nbsp;–&nbsp;jüng-'''er''' - jüng-'''st''', oo<u>ld</u>&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''er'''&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''st'''''. Een paar Adjektiven hebbt unregelmatige Formen, so as ''good&nbsp;–&nbsp;beter&nbsp;–&nbsp;best'' un ''veel&nbsp;–&nbsp;meer&nbsp;–&nbsp;meist/meerst''. Annerster as op Hoogdüütsch bruukt Platt den Superlativ ook twee Grötten to verglieken: ''He is de jüng'''st''' vun de beiden'' gegenöver {{Lang|de|''Er ist der jüng'''ere''' von den beiden''}}.<ref name=":34" /> === Pronomen === ==== Personaalpronomen ==== De [[Personalpronomen|Personaalpronomen]] ünnerscheedt dree Personen, de Numeri Singulaar un Pluraal un den Subjekt- un Objektfall. De drüdde Persoon Singulaar ünnescheed ook de Genera maskulin, feminin un neutrum. In’n Subjektfall sünd de Formen: ''ik/ek'' (1.&nbsp;Persoon), ''du'' (2.&nbsp;Persoon) un in de 3.&nbsp;Person na Genus ünnerscheden: ''he'' (maskulin), ''se'' (feminin), ''et/dat'' (neutrum). In’n Pluraal sünd de Formen: ''wi/we'' (1.&nbsp;Persoon)'', ji/je/i'' (2.&nbsp;Persoon)'', se'' (3.&nbsp;Persoon)''.'' Alle Dialekten kennt Formen för den Objektfall, de sik je na Dialekt un Dialektgrupp stark ünnerscheden köönt. För de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar sünd dat ''mi'' un ''di'' ([[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''mik/mek'' un ''dik/dek''). För de 3.&nbsp;Persoon Singulaar ''em/en/enne'' (maskulin un neutrum), ''eer/öör'' (feminin);[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un de [[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderländschen]] Dialekten hebbt ook Formen mit /{{IPA-Text|h}}/ vöörn: ''hüm, hör''. För de 1.&nbsp;Person Pluraal is dat ''us/uns'' (oostfäälsch ''üsk/ösk''), för de 2.&nbsp;Persoon is dat ''ju'' mit velen regionalen Varianten as ''jü'', ''jau'', ''jo'', ''jö'', ''juug, u'' un oostfäälsch ''juck/jock/jück/jöck'' . De 3.&nbsp;Persoon Pluraal is ''eer, se, ennen'' oder ''jüm.''<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: NSL, S.&nbsp;274.</ref> ==== Possesivpronomen ==== De [[Possesivpronomen]] sünd in’n Singulaar: ''mien'' (1.&nbsp;Persoon), ''dien'' (2.&nbsp;Persoon), ''sien'' (3.&nbsp;Persoom maskulin/neutrum), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon feminin) mit dialektaal verscheden Luudvarianten. In’n Pluraal sünd dat: ''uns/us'' (1.&nbsp;Persoon) un ''ju/jo'' (2.&nbsp;Persoon), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon). De drüdde Persoon het ook regionale Varianten, so as ''se, jemeer, ennen'' etc. De Possesivpronomen bögt dat Plattdüütsche so as de Adjektiven, faken givt dat man ook unböögte Formen: ''Ik see mien-<u>en</u>/mien-''∅ ''Vadder.<ref name=":4">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;275.</ref>'' ==== Reflexivpronomen ==== Ene egen Form för dat [[Reflexivpronomen]] kennt alleen de 3.&nbsp;Persoon Singulaar un Pluraal: ''sik'' ([[Oostfreesch Platt|oostfreesch]] ''sük'', [[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''sek,'' [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsch]]/[[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderlandsch]] ''sich''), so as ''he/se höögt sik.'' De anner Personen bruukt den Objektfall vun dat Personaalpronomen, so as ''ik höög mi, du höögst di, wo höögt u(n)s, ji höögt jo/ju/juug/jük.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a. ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;157&nbsp;f.</ref> Slewswig un Delen vun Holsteen bruukt ''sik'' ook för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar, so as: ''Ji freut sik''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;157. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-4-2-Reflexive-Pronomen-rueckbezuegliche-Fuerwoerter.html online])</ref> Dat Reflexivpronomen för de 3.&nbsp;Persoon is uut’n Hoogdüütschen uutleent, [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], so as ook [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] vundaag noch, harr keen egen Reflexivpronomen.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;274&nbsp;f.</ref> === Syntax === Allgemeen is de Syntax vun’t Plattdüütsche nich so good uutforscht as anner Spraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://kipdf.com/perspektiven-einer-modernen-niederdeutschen-syntaxforschung_5ad3fc8f7f8b9a728f8b45a7.html |titel=Perspektiven einer modernen niederdeutschen Syntaxforschung |abruf=2025-07-08 |sprache=en}}</ref> De plattdüütsche Syntax stemmt grotendeels mit’n Satzbo in anner kuntinentaalwestgermaanschen Spraken övereen, is man präägt döör den Bruuk as ene Spraak, de vööral snackt man nich schreven warrt. So finnt sik op Plattdüütsch meist [[Satzreeg|Satzregen]], de nich mit [[Konjunktschoon|Kunjunktschonen]] verbunnen sünd. [[Nevensatz|Nevensätz]] sünd rarer un köönt faken ook sünner Kunjunktschonen begünnen.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;321.&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-2-1-Grundsaetzliches.html online])</ref> To’n Bispeel: ''He kümmt nich, he is bang'' oder ''Dat regent, ik bliev to Huus.''<ref>Laurits Saltveit: ''Syntax'', In: ''NSL'', S.&nbsp;285.</ref> Ook as Kennteken vun spraken Spraak find sik ook in schreven Plattdüütsch eer en verbalen Stil as enen nominalen Stil, so as ''wat vundaag passeert is'' statts ''die Ereignisse des Tages.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;285.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-4-2-Verbale-zeitwoertliche-Umschreibungen-von-Substantiven-Nomen.html online])</ref> Een Ünnerscheed to de düütsche Standardspraak is dat [[Preposition Stranding]], dat will seggen dat [[Pronominaaladverb|Pronominaaladverbien]] scheden warrt, so as ''<u>daar</u>'' ''will ik nix <u>mit</u> to doon hebben s''tatts hoogdüütsch ''<u>Damit</u> will ich (...).''<ref name=":2" /> De scheden Pronominaaladverbien kümmt man ook in dat [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|noorddüütsche Hoogdüütsch]] op. Annerster as de düütsche Standardspraak kennt dat Plattdüütsche dubbelt Negatschoon, so as ''Dat hev ik <u>nie nich</u> seggt.''<ref name=":2" /> Dat Phänomeen is ook in hoogdüütschen Dialekten verbreedt un so keen spetschell Kennteken för’t Plattdüütsche. Annerster as de düütsche Standardspraak, man just so as hoogdüütsche Dialekten, kennt Plattdüütsch ene [[Periphraas]] uut ''doon''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv, de dat Verb betonen kann, so as ''<u>Verköpen deit</u> se mi nix.''<ref name=":2" /><ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung.'' In: Dieter Stellmacher (Ruutgever): ''Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart,'' S.&nbsp;44.</ref> Se finnt sik allerwegens in dat Plattdüütsche, dat givt man regionale Ünnerscheed, ''doon'' in Nevensätzen is fakener in dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] to finnen, dat [[Westfäölsk Plat|Westfäälsche]] het meer ''doon''-Periphrasen in Höövdsätzen.<ref>[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis,'' S.&nbsp;119.</ref> De ''doon''-Periphraas geit man döör den hoogdüütschen Inflood torügg.<ref name="Elmentaler Borchert">[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis''. In: ''Germanistische Linguistik'', (220), S.&nbsp;101–135.</ref> Anner spetschell plattdüütsche Periphrasen, sünd Kunstruktschonen de enen [[Aspekt]] uutdrückt, so as Beginn oder de Duur vun wat. Se finnt sik faken ook in de hoogdüütsche Ümgangsspraak vun Noorddüütschland. So kann de Periphraas uut Kopula&nbsp;+&nbsp;''an/bi''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv de Duur vun wat uutdrücken, so as ''He weer <u>an’t</u> Studeren dat Dansen <u>to leren</u>'' oder ''Ik bün jüst <u>bi’t Eten</u>.<ref name=":3" />'' As ''[[Rheinische Verlaufsform]]'' is de Kuntruktschoon ook in de düütsche un nedderlandsche Ümgangsspraak to finnen. Wenn wat anduurt, kann de Periphraas uut ''hebben''&nbsp;+&nbsp;''to''&nbsp;+&nbsp;Infintiv dat uutdrücken, so as ''he <u>het</u> veel Kraam <u>to liggen</u>''.''<ref name=":3" />'' Den Beginn vun wat kann de Periphraas ''kamen''&nbsp;+&nbsp;Infintiv uutdrücken, so as ''denn <u>keem</u> he op’n Rüch'' ''<u>to liggen</u>.''<ref name=":3" /> Starker as Hoogdüütsch bruukt Plattdüütsch [[Topikalisatschoon]], dat heet dat Satzleden na rechts oder links hen versett warrt, eer so to betonen un dat [[Topik (Linguistik)|Topik]] vun’n Satz to maken. Bispelen sünd: ''<u>Dat Peerd</u>, dat schüdde mit’n Kopp'', wo ''dat Peerd'' na links hen versett is, oder ''Nu hett he en Knecht had, <u>de Buur</u>, de het Hans heten'', wo ''de Buur'' na rechts hen versett is un so as Topik starker betoont is. == Woordschatt == {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Vokabular}} === Woordformatschoon === Plattdüütsch kann nee’e Wöör mit [[Kompositschoon (Linguistik)|Kompositschoon]] (Tohoopsetten), [[Derivatschoon (Linguistik)|Derivatschoon]] (Afleiden) un [[Kunverschoon (Linguisitk)|Kunverschoon]] (Woordaarwessel) billen. Bi de Kompositschoon kann Plattdüütsch twee oder meer Substantiven to enen nee’en Woord tohoopsetten, so as ''Fack-wark-huus.'' Platt bruukt man vergleken mit Hoogdüütsch minner tohoopsett Wöör un billt daarför to’n Bispeel en [[Präpositschonaalattribut]], so as ''Weg na Huus'' statts ''Nahuusweg''. Besüners lange tohoopsett Wöör in’n Hoogdüütschen warrt oplööst oder kört, so as ''Automaat för’t Torüggeven vun Pandbuddels'' oder fakener ''Pandbuddelautomaat'' statts hoogdüütsch {{Lang|de|''Pfandflaschenrückgabeautomat''}}. Vergleken mit’n Hoogdüütschen bruukt Plattdüütsch fakener Wöör, de uut enen [[Imperativ]] (Befeelsform) maakt sünd, so as ''Kiek-in-de-Luft'', ''[[Wippsteert|Wüppsteert]]'' (vun ''wüppen'' un ''Steert'').<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;251.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-1-Zusammengesetzte-Substantive-Nomen-Hauptwoerter-Namenwoerter.html online])</ref> Ene Besünnerheid, de so in’n Hoogdüütschen nich to finnen is, sünd tohoopsett Verben. Se köönt uut Substantiven, Adjektiven un Verben tohoopsett warrn oder uut twee Verben billt warrn, so as ''haartagen'' (Substantiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''geelsnacken'' (Adjektiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''smuustergrienen'' (Verb&nbsp;+&nbsp;Verb).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;62&nbsp;f.</ref> Besünners sünd ook de Verben de sik uut den Verbstamm un denn enen Lievdeel tohoopsett, so as ''begriesmulen'' (begriesen&nbsp;+&nbsp;Muul)'', duuknacken'' (duken&nbsp;+&nbsp;Nacken)'', plinkögen'' (plinken&nbsp;+&nbsp;Oog)''.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;253&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-2-Zusammengesetzte-Verben.html online])</ref> Mit [[Affix|Affixen]] (Vöör- un Anföögsels) kann Plattdüütsch nee’e Wöör afleiden (Derivatschoon), so as ''ver-tellen'' uut ''tellen,'' en Woord de Woordaard wesseln maken (Kunverschoon), so as dat Adjektiv ''schiet-ig'' uut’n Substantiv ''Schiet'' mit dat [[Suffix]] ''-ig.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;249, 263.</ref> Deelwies bruukt Plattdüütsch man anner Affixen as Hoogdüütsch dat sülve Woord to billen, so as ''Düüster-<u>nis</u>'' statts {{lang|de|''Dunkel-<u>heit</u>''}} oder ''<u>be</u>-leven'' statts un {{lang|de|''<u>er</u>-leben.''}}<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;273&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-3-3-1-Zur-unterschiedlichen-Verwendung.html online])</ref> === Nee’e Wöör un Juxwöör === {{Kiek ook bi|Neosassismus}} [[Bild:Bombus SNY02094 (51337141479).jpg|duum|„Plüüschmoors“ is faken Juxwöör för ‘[[Hummel]]’, wenn Hoogdüütsche enen Plattdüütschen na enen spaßig Woord op Platt fraagt]] In modernen Tieden het Plattdüütsch veel Wöör för nee’e Technolgie uut sienen Dackspraken Hoogdüütsch oder Nedderlandsch övernamen. Statts Leenwöör uut den Dackspraken to övernemen, givt dat deelwies Versöök egen plattdüütsche Wöör uuttodenken.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> Een Deel vun so’ne Wöör kaamt uut de mündliche Spraak un het ook Ingang in de plattdüütsche Ümgangsspraak funnen, anner sünd künstliche Vöörslääg, de nüms bruken deit. Een groten Deel sünd Juxwöör, also kene seriösen Wöör un ook keen eernsthaftigen Versöök för plattdüütschen [[Spraakuutbu|Spraakuutbo]]. Een Deel Plattdüütschsnackerschen un -snackers seet düssen Slag Wöör daarüm kritsch, denn se maakt Platt noch meer en „Spraak to’n Högen“.<ref name=":29">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |titel=Mehr Wöör för Platt - Woans geiht Spraakutbo? |werk=www.niederdeutschsekretariat.de |seiten=14.&nbsp;f. |archiv-datum=https://web.archive.org/web/20241216170706/https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |abruf=2024-12-16}}</ref> Bispelen för so’ne Wöör sünd ''Plüüschmoors'' för ‘[[Hummel]]’ oder ''Snutenpulli'' för ‘[[Mund-Nees-Dook|Mund-Neesdook]]’.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Lustige-Woerter |titel=Weten: Lustige Wörter |abruf=2024-12-25}}</ref> De Kategorie „beste aktuelle plattdüütsche Uutdruck“ bi dat [[Plattdüütsch Woort vun’t Johr]] tekent meist wenig eernsthaftige nee’e Wöör uut, so as ''Ankiekbook'' för ‘[[Facebook|Facebook’]], ''Brägenplietschmaschin'' för ‘[[Künstlike Intelligenz|künstliche Intelligenz]]’ oder ''fuurtsen-roewertrecken-Code'' för ‘[[QR-Kood]]’.<ref name=":29" /><!-- Juxwöör in NL? --> === Plattdüütsche Wöör uut anner Spraken === Sied den Schrievsprakenwessel het Plattdüütsch meer un meer [[Germanismus|hoogdüütsche Wöör]] övernamen. [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] as Kultuurspraak weer in de Neetied ook in Delen vun Westdüütschland begäng, so dat sik hier ook veel Nedderlandschs in’n Woordschatt finnt. In’n Mark-Brannenborger Platt finnt sik welk nedderlandsche Reliktwöör, de [[Fläämsch|flaamsche]] Kolonisten in de Gegend bröchten.<ref>[[Gilbert A. R. De Smet|Gilbert de Smet]]: ''Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;730–761.</ref> De nedderlandsch-neddersassischen Dialekten hebbt sünnerlich in dat 20.&nbsp;Jhd. veel [[Nedderlandismus|nedderlandsche Wöör]] övernamen. Mit de [[Oostkolinsatschoon]] het besünners dat [[Oostnedderdüütsch|Oostnedderdüütsche]] [[Slawismus|slaawsche Wöör]] övernamen. Dat [[Wendländsch Platt|Wendlandsche Platt]] het besünners veel Reliktwöör uut dat [[Polaabske Sproke|Polaabsche]]. As [[Lehnwoort|Leenwöör]] hebbt sik welk slaawsche Wöör, so as ''[[Döns]]'', ook in dat ole Stammland hen uutbreedt. Al in’t [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]] setten sik wat slaawsche Leenwöör döör, so as ''[[Pietsch|Pietsch(e)]]'' för öller ''Sweep''. [[Nedderpreußisch Platt|Nedderpreußisch]] un [[Baltendüütsch]] harrn bet in de Neetied direkten Kuntakt mit’n Slaawschen un [[Baltsche Spraken|Baltschen]], so dat sik hier besünners veel Leenwöör finnt.<ref name=":20">[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interreferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;690–693.</ref> Langs de Noordseeküst, wo Plattdüütsch de freeschen Spraken verdrängt het, finnt sik [[Frisismus|freesche Wöör]], so as [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oostfreesche]] Wöör in dat [[Oostfreesch Platt]] oder en paar wenige Wöör uut dat [[Eidersteder Freesch]] op dat Halveiland Eidersteeed. Dat nedderlandsche [[Stellingwarfs|Stellingwarvsch]] un [[Pompstersch]] hebbt Wöör uut dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] övernamen.<ref name=":30">Arne Spenter: ''Niederdeutsch-friesische Interferenzen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;762–782.</ref> [[Gallizismus|Franzöösche Wöör]] kemen al in middelsassische Tied över de Nedderlannen in’t Plattdüütsche. Düsse Slag Wöör is besünners in den westlichen Dialekten fakener.<ref>Hermann Schönhoff: ''Französische Lehnworte in den niedersächsischen Mundarten''. In: ''Germanisch-romanische Monatsschrift'' 1 (1909), S.&nbsp;356-367.</ref> De grote Deel franzöösche Wöör in’t Plattdüütsch keem avers in’n 18. un 19.&nbsp;Jhd över’t Hoogdüütsch un ümfaat Wöör rund üm dat [[Militäär]], so as ''Generaal'' un ''kummedeern'', de Verwandschopsnamen, so as ''Onkel/Unkel'' un ''Tant(e)'' un Wöör üm de Levenwies vun de betern Lüüd, so as ''kommodig, kumpelsant'' oder ''Pleseer''.<ref>Emil Mackel: ''Romanisches und Französisches im Niederdeutschen''. In: ''Festschrift Adolf Tobler zum 70. Geburtstage''. Dargebracht von der Berliner Gesellschaft für das Studium der neueren Sprachen. [[Bronswiek]]1905. S.&nbsp;263-273.</ref> In de [[Seemannsspraak]] het Plattdüütsch al frö wat [[Anglizismus|engelsche Wöör]] övernamen, so as ''Boot'' oder ''Dock.''<ref>Christopher Moss: ''Niederdeutsch-englische Sprachzusammenhänge,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;664.</ref> In nee’ere Tied kemen över’t Hoogdüütsche oder Nedderlandsche ook anner engelsche Wöör in’t Plattdüütsche, so as ''Computer'' oder ''Notebook.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> === Plattdüütsche Begrepen in annere Spraken === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Inwark op annere Spraken}} In de Hansetied het dat Plattdüütsche dull op de [[Skandinaavsche Spraken|fastlandskandinaavschen]] Spraken inwarkt. So schull bet to de Halv vun de sweedsche Woordschatt enen plattdüütschen Oorsprung hebben. Ook na’t [[Baltikum]], na [[Russland]], na [[England]] un [[Iesland]] sünd döör de Hanse wat plattdüütsche Wöör kamen.<ref>Karl Hyldgaard-Jensen: ''Mittelniederdeutsch und die skandinavischen Sprachen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp; 666–677.</ref> Na de överbleven Wöörlisten het dat uutstorven [[Polaabske Sproke|Polaabsch]] an de 20&nbsp;% plattdüütsche Wöör uutleent.<ref>[[Kazimierz Polański]]: ''Polabian''. In: Bernhard Comrie, Greville Corbet (Ruutgevers): ''The Slavonic languages'', Routledge: London/New York 1993, S.&nbsp;822.</ref> In’t [[Kaschuubsche Spraak|Kaschuubsche]] kaamt rund de Halv vun’n germaanschen Leenwöör uut’n Plattdüütschen, vöör al uut dat [[Oostpommersch Platt|Hinnerpommersche]].<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;687&nbsp;f.</ref> Dat Poolsche het eer hoog- statts plattdüütsche Leenwöör. Man de Wöör üm de Seefaart, so as {{Lang|pl|''bak''}} ‘[[Baak (Seeteken)|Baak]]’, {{Lang|pl|''śluza''}} ‘[[Slüüs]]’ oder {{Lang|pl|''sztymbort''}} ‘[[Stüerboord|Stüürboord]]’, sünd plattdüütsch''.'' De [[Masuursch|masuurschen]] Dialekten hebbt wedder en beten meer Platt övernamen, so as ''brukować'' ‘bruken’ oder ''dek'' ‘Dack’.<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;689&nbsp;f.</ref> Ook [[Neddersorbsche Spraak|Neddersorbsch]], dat in öllere Tieden ene gemeensame Grenz mit dat Plattdüütsche harr, het Wöör övernamen. Een lütten Deel Platt is so över’t Neddersorbsche ook in’t [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsche]] kamen, dat süss eer [[Middeldüütsch|middeldüütsche]] Wöör uutleent het.<ref name=":20" /> Al [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] un later besünners de [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oost]]- un [[Noordfreesche Spraak|noordfreeschen]] Mundaarden stünnen sied de middelsassische Tied mit’n Plattdüütsch in engen Kuntakt, so dat se veel Wöör, deelwies ook Grundvokabulaar, övernamen hebbt.<ref name=":30" /> So sünd to’n Bispeel de Tallen {{Lang|frr|''sööwen''}}, {{Lang|frr|''dörtig''}}, {{Lang|frr|''sööwentig''}} un {{Lang|frr|''hunnert''}} in dat [[Öömrang|Amrumer Freesch]] plattdüütsch.<ref>[[Nils Århammar]]: ''Die Amringer Sprache''. In: ''Amrum. Geschischte und Gestalt einer Insel.'' Hansen & Hansen: [[Itzhoe]] 1969, S.&nbsp;132.</ref> Op dat Westfreesche harr Plattdüütsch kenen groten Inflood.<ref name=":30" /> Later sünd, as de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche]] Standardspraak opkamen weer, wo ook Lüüd uut plattdüütsche Rebeden bi Andeel harrn, döör Schrievers uut’n Noorden ook welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn, so as {{Lang|de|''dröge''}} oder {{Lang|de|''Achterdeck''}}. Anner Wöör uut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|Ümgangsspraak in Noorddüütschland]] worrn, so as: ''schnacken, küern, Trecker'' oder ''duun.''<!-- Born? NSL? --><!-- neddersassisch/oostnedderlandsch Wöör in NL Standardspraak? --> === Wöörböker === Den plattdüütschen Woordschatt dokumenteert besünners de [[Idiotikon|Grootlandschopswöörböker]], so as dat [[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch|''Sleswig-Holsteensch Wöörbook'']], dat [[Niedersächsisches Wörterbuch|''Neddersassisch Wöörbook'']], dat ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch|Mekelborgsch Wöörbook]]'' oder dat ''[[Westfälisches Wörterbuch|Westfäälsch Wöörbook]]''. Daaarto givt dat veel Wöörböker un Wöörlisten för lütter Dialektregionen. === Seggwöör un Wellerismen === Typsch för’t Plattdüütsch sünd [[Wellerismus|Wellerismen]]. Se bestaat uut dree Delen: en Seggwoord, denn en, de dat seggt (''…'', ''see he/se/de …,'')'','' un opletst de Ümstänn in de dat seggt warrt. De letste Deel givt den Seggwoord meist enen komischen Drei.<ref>Michael Töteberg: ''Sprichwort, Rätsel, Sage und Märchen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;491&nbsp;f.</ref> Een Bispeel is: ''Dubbelt höllt beter, see de Jung, daar streu he sik Zucker op’n Sirop''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;317&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-1-8-2-Beispielssprichwoerter-Doeoentjes.html online])</ref> == Schrievwies == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Orthographie|titel1=Plattdüütsche Orthografie}} [[Bild:Sass woorbook.jpg|duum|Dat Wöörbook na [[Johannes Sass]] (hier de Uutgaav vun de [[Fehrs-Gill]]) het mit siene Schrievregels groten Inflood op de noordneddersassische Schrievwies namen]] Plattdüütsch bruukt dat [[Latinsche Schrift|latiensche Alphabeet]], in Düütschland fröher ook as [[gootsche Schrift]]. De eersten [[Ooldsassische Spraak|ooldsassischen]] Texten hebbt besünners na dat franksche [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] keken. As [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] stünn dat plattdüütsche an’n Anfang vun ene överegionale Uutglieksschrievwies, so dat sik vergleken wenig Dialektkennteken in schreven Texten finnt. As Resultaat vun de lange Tied as ünnerdrückt Spraak, het Plattdüütsch vundaag kene eenheidliche Schrievwies meer un is in verscheden regionale Schrievtraditschonen opdeelt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;239.</ref> De Schrievwiesen in Düütschland kiekt meist na hoogdüütsche Orthografie; de in’n Nedderlannen na de nedderlandsche Schrievwies. Problemen maakt so avers Luden, de dat in’n [[Dackspraak|Dackspraken]] nich givt, so as de Achtervokaal {{IPA|ɑː~ɔː}}, oder Ünnerscheden, de Düütsch un Nedderlandsch nich kennt, so as de ö-Luden {{IPA|œː}} un {{IPA|œʏ}}.<ref>Gerhard Hinsch: ''Schreibung des Niederdeutschen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;184, 189.</ref> Een Deel Schrievwiesen bruukt kene Sünnerteken, de dat Hoogdüütsch nich kennt, anner bruukt Sünnerteken so as ''[[ę]]''[[Ę|,]] ''[[œ]]'' ode ''[[å]].'' För dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] is de [[Sass’sche Schrievwies]], de sik stark na dat Hoogdüütsche richt, wied verbreedt. [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] leent sik an de Schrievwiesen ümto an. För dat [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterlandsche]] givt dat man uutarbeidt Schrievwiesen, so as de Regels vun [[Klaus-Werner Kahl]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |titel=Platt schreiben |werk=plattdeutsch.net |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211224142/https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-01-08 |sprache=de}}</ref> Anner [[Westfäölsk Plat|west]]- un [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] Dialekten bruukt vele verscheden regionale Schrievwiesen.<ref name=":21">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Rechtschreibung |titel=Rechtschreibung des Plattdeutschen |werk=plattmakers.de |abruf=2024-12-09}}</ref> För dat [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersche]] is de Schrievwies na [[Renate Herrmann-Winter]] begäng.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.wb-mv.niederdeutsche-literatur.de/wb_mv_text-id.php |titel=Wörterbuch Mecklenburg-Vorpommern |abruf=2022-06-18}}</ref> [[Plautdietsch]] het egen Schrievwiesen uutdacht, de ook na’t Hoogdüütsche kiekt oder sik deelwies stärker afsetten wüllt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plautdietsch-freunde.de/woo-schriew-wie-plautdietsch.html |titel=Woo schriew wie Plautdietsch? |abruf=2022-06-18}}</ref> Dat [[Pomerano]] in Brasilien is lange nich schreven worrn, bruukt man vundaag meist ene Schrievwies, de op [[Ismael Tressmann]] torügggeit un sik mit Sünnerteken un lütt schreven Substantiven stärker vun dat hoogdüütsche Schriftbild ünnerscheidt.<ref name=":21" /> In’n Nedderlannen richt sik de Orthografie na dat nedderlandsche Vöörbild. För de verscheden Dialektgruppen bestaat egen Schrievtraditschonen. Versöök för överregionale Schrievregels so as de [[Vosbergenschriefwies]] uut’n 1950-er Jaren, de ook versöch Dialekten op de düütsche Sied mit to bedenken, de [[SONT-spelling]] uut’n 2000-er oder de [[Algemene Nedersaksische Schriefwieze]] uut de [[nedderlandsch-neddersassische Wikipedia]] kunnen sik nich wiedhen döörsetten.<ref>{{Internetquelle |url=www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |titel=SONT-spelling |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200814061841/https://www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |archiv-datum=2020-08-14 |abruf=2025-04-02}}</ref> Mit dat late 20.&nbsp;Jhd. un in’n 21.&nbsp;Jhd sünd besünners in’n [[Internet|Internett]] Initschativen för [[Intersaksische Schriivwise|Intersassische Schrievwiesen]] opkamen, de versöcht den egen Charakter vun de Spraak ruuttostellen, sik vun de Dackspraken afsetten wüllt un ene gemeensame Schrievwies för de düütschen un nedderlandschen Dialekten to finnen versöökt. Bispelen sünd [[Snorre Björkson]] sien ''[[Nordlannsk]]'',<ref>Kellner: ''Zwischen Anlehung und Abgrenzung'', S.&nbsp;295–307.</ref> [[Reinhard F. Hahn]] siene ''[[Algemeyne Schryvwys’|Algemeyne Schrywys’]]'' oder de ''[[Nysassiske Skryvwyse]]'', de man buten dat Internett meist nich bruukt warrt.<ref name=":21" /> == Nedderdüütsche Philologie == [[Bild:Agathe Lasch.jpg|duum|[[Agathe Lasch]] weer de eerste Hamborger Perfessersch för Nedderdüütsch un tellt to den wichtgsten nedderdüütschen Philologen. Eer ''Mitteniederdeutsche Grammatik'' is ook vundaag noch en Standardwark.]] De Wetenschop, de Plattdüütsch ünnersöcht, heet [[Nedderdüütsche Philologie|''Nedderdüütsche Philologie'']]. Se höört in Düütschland meist to de [[Germanistik]], in’n Nedderlannen to de [[Nedderlandistik]].<ref name="NSL1-6">[[Jürgen Meier]], [[Dieter Möhn]]: ''Geschichte un Methoden der niederdeutschen Philologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;1–6.</ref> Anners as to’n Bispeel de [[Westfreesland|westfreesche]] [[Frisistik]], de [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] ook as Wetenschopsspraak bruukt, is nich Plattdüütsch man Hoogdüütsch un deelwies Nedderlandsch de Wetenschopsspraak in düsse Disziplin.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Frisian Reference Grammar, Omkearwurdboek fan de Fryske taal, Ta de Fryske syntaksis, Wurdfoarried en Wurdgrammatika'' (Rezenschoon), In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'', 57.&nbsp;Jg. Heft&nbsp;1 (1990), S.&nbsp;117.</ref> Wetenschoplich Interess an’t Plattdüütsche is in dat 18.&nbsp;Jhd. mit [[Idiotikon|Idiotika]], de Wöör uut den Volksmundaarden sammelt, anfungen, so as [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] sien {{lang|la|''[[Idioticon Hamburgense]]''}} oder [[Johann Carl Dähnert]] sien pommersch {{lang|de|''Platt-Deutsches Wörterbuch''}}. So weer [[Lexikografie]] de Vöörlöper för de nedderdüütsche Philologie later.<ref name="NSL1-6" /> Mit’n 19.&nbsp;Jhd. is de Germanistik as Wetenschop an un för sik opkamen. Eerst befaat sik de nedderdüütsche Philologie grotendeels mit de oold- un middelsassischen Spraakdenkmalen un geev kritische Textuutgaven ruut. To’n Enn vun dat 19.&nbsp;Jhd begünn de nedderdüütsche Philogie ook de modernen plattdüütschen Dialekten intensiver uuttoforschen. So stünn nu besünners de [[Dialektologie]] in’n Vöörgrund. 1874 grünn sik de ''[[Verein für niederdeutsche Sprachforschung]]'' mit de Afsicht de plattdüütsche Spraak mit eer Literatuur un Dialekten uuttoforschen.<ref name="NSL1-6" /> Mit de tweden Halv vun dat 20.&nbsp;Jhd. kemen in de nedderdüütsche Philologie [[Sotscholinguistik|sotscholinguistsche]] Fragen op, de to’n Bispeel ünnersöökt woans sik Plattdüütsch un siene [[Dackspraak|Dackspraken]] mit eenanner verhöllt. Eerst mit 20.&nbsp;Jhd. sünd egenstännige Leerstööl för nedderdüütsche Philologie inricht worrn, vöördem weer dat meist en Ünnerdeel vun de allgemene Germanistik oder mit Leeropdrägen afdeckt.<ref name="NSL1-6" /> Dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] an de [[Rieksuniversität Grönneng]] is 1953 grünnt worrn, man 2010 oplööst worrn. Ook vundaag is de nedderdüütsche Philolgie an den meistenn Universitäten en Ünnerdeel vun de Germanistik un keen egen Leerstool. <!-- Givt dat wat wichtigs to de "Nedersaksische taal- en letterkunde" in NL, dat binnen staan mott? --> == Kultuur == Plattdüütsch Kultuurleven mit Verenen, Speeldelen un Schrieverslüüd richt den Blick meist op alleen de egen Regioon. Wenige Institutschonen sünd ook överregionaal opstellt, so as dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]], de Tiedschrift [[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]], de [[Beemsen-Dagfohrt]] oder de Organisation [[SONT]] in’n Nedderlannen. Ook Priesen för plattdüüsche Schrieveree un Kultuur sünd meist överegionaal uutricht, so as de [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Pries]], de [[Freudenthal-Pries]], de [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-Pries]] oder [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln|Literatuurpries vun de Stad Kappeln]].<ref name=":19">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;184&nbsp;f.</ref> Ook wenn sik alle acht noorddüütschen Bundslänner verplicht hebbt dat plattdüütsche Kultuurleven to föddern, givt dat meist givt dat nich noog Steden un Nettwarken an de sik Lüüd in plattdüütschen Kultuurvereen wennen köönt, de plattdüütsche Kultuurarbeid koordineert.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;14&nbsp;f ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> === Literatuur === [[Bild:KGrothWKrauskopf.jpg|duum|[[Klaus Groth]] (1884, vun Wilhelm Krauskopf)]][[Plattdüütsche Schrieveree|Plattdüütsche Literatuur]] betekent de schreven Warken – so as [[Romaan|Romaans]], [[Gedicht|Gedichten]], [[Vertellsel|Vertellsels]] oder [[Leed (Musik)|Leder]]&nbsp;– in verscheden plattdüütschen Dialekten un is in siene Form vundaag in’n 19.&nbsp;Jhd anfungen. De Themen sünd meist dat Landleven, de egen Kuntrei, Volkskultuur un verleden Tieden.<!-- born fehlt --> Literatuur op Platt is sied den Beginn in’n 19.&nbsp;Jhd. nich alleen as kunstsinnigen Uutdruck dacht, se schall ook plattdüütsche [[Spraakpleeg]] wesen.<!-- born fehlt --> Na de Daalgang vun de middelsassische Schrievspraak is Plattdüütsch lange Tied nich schreven worrn. Literatuur op Platt begünn suutje in’n 18.&nbsp;Jhd, avers eerst in’n 19.&nbsp;Jhd stellen [[Klaus Groth]] un [[Fritz Reuter]] – de plattdüütschen Klassiskers&nbsp;–<!-- born fehlt --> in [[Düütschland]] ene nee’e plattdüütsche Literatuur op de Been. In’n [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is de Literatuur en Stücken later anfungen, to’n Bispeel mit [[Dörpsnovell|Dörpsnovellen]]. In’n 19. un 20.&nbsp;Jhd. folgt velen Warken un Schrievers in de Nafolg vun Groth un Reuter. Sied dat 20.&nbsp;Jhd. nimmt de plattdüütsche Schrieveree af un is het Delen vun dat Spraakrebeed al vullkamen nalaten.<ref>[[Robert Langhanke]]: ''Neuniederdeutsche Literatur: Über Beginn und nahenden Abschluss einer überschaubaren Literaturtradition'' ([https://open.fau.de/server/api/core/bitstreams/471e5920-dfb5-408d-81af-c6a8643a1861/content online])</ref> De [[Plautdietsch|plautdietsche]] Schrieveree is eerst laat in dat 20.&nbsp;Jhd mit Schrievers as [[Arnolt Ditj]] un [[Ruben Ap]] anfungen.<!-- born fehlt --> Ene wichtige Positschoon hebbt de [[Literaarsche Sellschop|Autorensellschoppen]], de enen groten Deel to plattdüütsche Kultuur bidreegt. Wichtig sünd de [[Augustin Wibbelt-Selschup|Augustin Wibbelt-Sellschop]], de [[Fehrs-Gill]], de [[Freudenthal-Sellschop]], de [[Fritz-Reuter-Sellschop|Fritz-Reuter Sellschop]] oder de [[Klaus-Groth-Sellschop]], de alle ook vele [[List vun plattdüütschen Priesen|Priesen för plattdüütsche Literatuur]] uutgeevt. Wichtig för de plattdüütsche Schrieveree weren ook Literatuurtiedschriften, so as de ''[[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]]'' oder ''[[Diesel (Blatt)|Diesel]]'' in Düütschland un ''[[’t Swieniegeltje]]'', ''[[Krödde]]'' un ''[[Roet]]'' in’n Nedderlannen.<ref name=":19" /><!-- born fehlt --> === Musik === [[Bild:Liedermacher Knut Kiesewetter (Kiel 68.106).jpg|duum|[[Knut Kiesewetter]] (1976)]] [[Bild:Ina Mueller 2 HagenU.jpg|duum|[[Ina Müller]] (2008)]] [[Plattdüütsche Musik]] is mit Gedichten, de [[Volksleed|Volksleder]] worrn sünd anfungen, so as [[Klaus Groth]] sien ''[[Lütt Matten de Has’]]'' oder [[Fritz Reuter]] sien [[De Eikboom|''Eikboom'']].<ref>[[Heike Müns]] (Ruutgeversche): ''Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus 5 Jahrhunderten.'' [[Hinstörp]], Rostock 1981.</ref> Bi anner Leder is de Schriever unkünnig bleven, so as ''[[Dat du mien Leevsten büst]]'' oder [[Herrn Pastor sien Kauh|''Herrn Pastor sien Kauh'']]. In de 1960-er un 1970-er Jahren hebbt [[Folkmusik|Folkmusiker]] plattdüütsche Musik wedder in’n Leven haalt. Mit enen plattdüütschen Stück het [[Knut Kiesewetter]] den Anfang maakt un anner Musiker so as [[Hannes Wader]] inspireert. Ook in [[Mekelnborg]] weren Plattdüütsch in de Volksszeen vun de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] populäär, so as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] oder de Singer [[Kurt Nolze]]. Populäre Folkgruppen geev dat ook in’n Nedderlannden, so as [[Törf (Band)|Törf]], de op [[Grunnegs|Grönnengsch]] süngen. Een beten later is hier mit de [[Achterhooks|achterhooksche]] Band [[Normaal]] de [[Buurnrock|Burenrock]] opkamen. In de 1980-er kemen ook Gruppen op, de [[volkstümliche Musik|''volkstümliche Musik'']] op Platt maken, so as ''[[Godewind]], [[De Plattfööt]]'' oder ''[[Speelwark]]''. In de 2000-er Jaren weren [[Ina Müller]] ere Alben mit Covers vun [[Popmusik|Popsongs]] populäär. 2009 is de Hamborger Popgrupp [[De Tüdelband|''De Tüdelband'']] opkamen. Anner Musikstilen find sik hier un daar so as de [[Hardcore-Punk|Hardcore-Grupp]] [[COR (Band)|COR]] mit dat Album ''Snack Platt orrer stirb'' oder ''[[De fofftig Penns]]'' mit elektroonschen [[Hip-Hop (Musik)|Hip-Hop]]. Een Pries för plattdüütsche Musik is de [[Bad-Bemsen-Pries]], man ook anner plattdüütsche Priesen tekent Musikers uut. Mit [[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] un [[Plattbeats]] givt dat Musikweddstrieden, de sik an junge Lüüd richt un opmünnern schöölt plattdüütsche Musik to maken.<!-- Givt dat noch NL-Bands, Singers, de binnen staan schöölt? --> === Theater === [[Bild:2014-07-10 Conni Ohnsorg-Eingang S1-3082.jpg|duum|Logo vun dat [[Ohnsorg-Theater]] an’n Ingang vun dat Bieberhuus in [[Hamborg]]]] Een wichtigen Deel in’t plattdüütsche Kultuurleven neemt de Speeldelen in, so dat de [[UNESCO]] dat [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theater]] 2014 as [[immateriell Kultuurarv]] opnamen het.<ref name=":11">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> Nadem dat de [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Schrievspraak wegdrängt worrn is, find sik Plattdüütsch noch in [[Fastelavendstück|Fastelavendstücken]] mit groffen un erootschen Humoor. In de [[Barock|Barocktied]] sünd plattdüütsche Twüschenspelen in anners hoogdüütschen Stücken begäng, wo groffe Burenfiguren Platt snackt. Mit dat 19.&nbsp;Jhd. kemen wedder eerste Dramen op Platt op un mit de nedderdüütsche [[Bühnenbewegung]] üm 1900 hebbt sik ook proffeschonellere plattdütsche Speeldelen grünnt. De bekannteste plattdüütsche Speeldeel is dat [[Ohnsorg-Theater]] in [[Hamborg]], dat mit’n Feernseen sied den 1950-er Jaren ook in ganz Düütschland bekannt worrn is (De Stücke sünd man för’t Feernseen in [[Missingsch]] överdregen worrn). Dat anner profeschonell Theater is de [[Fritz-Reuter-Bühn]] in [[Swerin]]. Halvproffeschonelle Theaters givt an de 35, de in den dree Landsverbünnen vun’n [[Nedderdüütsch Bühnenbund|Nedderdüütschen Bühnenbund]] organiseert sünd. Bavento givt dat an de 3000 Laienspeeldelen.<ref name=":11" /> <!-- Theater op Platt in NL? --> === Radio un Höörspeel === De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radioprogramm op Platt]] givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht en plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm [[Plattradio]] man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet – Plattradio |abruf=2024-12-05 }}</ref> [[Hör mal ’n beten to]]'' sennt op de NDR jeden Dag plattdüütsche Dööntjes. De [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt sössmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> De nedderlandsche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen en good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> Se begünnen in’n 1920-er Jaren, as [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio broch. Dat keem man to’n Enn, as de regionalen Senner in’n [[Nazi-Düütschland|Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> === Film un Feernseen === {{Kiek ook bi|List vun plattdüütsche Films un TV-Serien}} Ofschoonst sik Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern Neddersassen un Sleswig-Holsteen in de Charta verplicht hebbt plattdüütsche Medien to föddern, is in dat düütsche Feernseen Plattdüütsch vundaag alleen en beten Nischenprogramm bi’n [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]].<ref name=":22">{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |titel=Plattdeutsch im Fernsehen |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |archiv-datum=2024-02-23 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref><ref name=":38" /> De nedderlandschen Regionaalsenners [[RTV Drenthe]], [[RTV Noord]] un [[RTV Oost]] sennt deelwies en beten wat op Platt. 1954 begünn de NDR [[Ohnsorg-Theater|Ohnsorg-Theaterstücken]] op [[Missingsch]] statt Platt to sennen; en paar Stücken op anner Speeldelen sünd man op Platt uutstraalt worrn. In de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] geev dat vun de ''[[Mäkelborgsch Staatstheater|Fritz-Reuter-Bühne]]'' ook plattdüütsche Stücken in’t Feernseen.<ref name=":22" /> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsche-neddersassische]] Serie [[Bartje]] keem 1972 ruut.<ref>{{Internetquelle |autor=Arend Kuik, Jan Krol, Jantje Weurding |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0179009/ |titel=Bartje |datum=1972-12-26 |abruf=2025-06-17}}</ref> Vun 1977 an leep bi’n NDR ''[[Wi speelt op Platt]],'' dat bet 1984 plattdüütsche Theaterstücken uutstraalt het. Vun 1977 bet 1982 geev dat 20 Folgen ''[[Platt in III]].'' 1978 senn de NDR dat eerste Maal de Talkshow ''[[Klönschnack (NDR)|Klönschnack]]'', bet 1982 ''[[Talk op Platt]]'', dat Formaat aflööst het. De plattdüütsche [[Tatort]] ''[[Wat Recht is, mutt Recht blieben|Wat Recht is, mutt Recht bliewen]]'' keem 1981 ruut. Sied 1999 wiest de NDR op [[Silvester|Ooldjaarsavend]] ''[[Dinner for one - up Platt|Dinner for one - op Platt]].<ref name=":22" />'' [[Regiosoap|Regiosoaps]] so as [[Van Jonge Leu en Oale Grond|''Van Jonge Leu en Oale Grond'']] un [[Boven Wotter|''Boven Wotter'']] sünd in’n 2000-er Jaren produzeert worrn.<ref>Erik Hitters, Tonny Krijnen: ''Koning van de regio: Populariteit en legitimiteit van regionale televisie'', S.&nbsp;60.</ref> 2006 harr de NDR alle plattdüütschen Formaten instellt, as Uutgliek kemen ''[[Billerbook Düütschland]]'' oder ''[[Die Welt op Platt]]'', de nu ook al wedder instellt sünd. Opstunds givt dat alleen ''[[De Noorden op Platt]]'' eenmaal den Maand.<ref name=":22" /><!-- Noch anner NL TV-Programm op Platt? --> As eersten plattdüütschen Film kann ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' vun 1970 gellen.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |titel=Plattdeutsche Filme |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |archiv-datum=2023-03-24 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref> De grote Deel plattdüütsche Films sünd [[Kummdie|Kummdien]], so as ''[[Ostfriesisch für Anfänger]],'' de Krimikomödien ''[[Boot un Dood]]'' un [[De Krooch an de Wiedau|''De Krooch an de Wiedau'']]'','' de [[Twentsch|twentsche]] Tragikömodie ''[[De Beentjes van Sint-Hildegard]]'' oder de Sciene-Fiction-Parodien uut de Reeg ''[[Apparatspott]]''. Anner Films weren dacht Kinners Platt to leren, so as ''[[Ritter Trenk op Platt]]''. Uutnamen sünd de [[Plautdietsch|plautdietsche]] Film [[Stellet Licht|''Stellet Licht'']] un dat [[Mönsterlänsk Platt|mönsterlandsche]] Drama [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']].<!-- Givt dat wichtige Films uut NL, de noch nich binnen steti? --> === Tiedschriften === Dat geev al in’n 19.&nbsp;Jhd kortwielig Versöök Tiedschriften op Platt ruuttogeven, so as so as de ''[[Plattdütsche Husfründ]]'' oder dat ''[[Weltblatt]]''. Liekers givt dat vundaag nix an plattdüütsche Tiedschriften un Dagbläder. Vele noorddüütsche Dagbläder hebbt man Kolumnen op Platt, de meist wat Spaßigs oder uut de Regioon vertellt. Plattdüütsche Artikels in anners hoogdüütschen Blädern sünd raar un hebbt meist ook enen regionalen Betog. Uutnaam weer alleen dat [[Hamburger Abendblatt|''Hamburger Abendblatt'']] 2010 mit ene Uutgaav op Platt un 2016 enen plattdüütschen Titelbladd.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;187&nbsp;f.</ref> <!-- Medien op Platt in NL? --> === Internet, Technik un sotschale Medien === Bi de moderne Technik un in dat Internet is Plattdüütsch wenig präsent. Dat givt man Software so as [[Linux op Platt]] oder „Brann-Stuuv&nbsp;7“ vun [[Ashampoo]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pro-linux.de/news/1/16483/linux-op-platt-wiederbelebt.html |titel=Linux op Platt wiederbelebt |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.computerbild.de/artikel/cb-Aktuell-Software-Kurios-Ashampoo-veroeffentlicht-CD-Brennprogramm-auf-Plattdeutsch-1534851.html |titel=Kurios: Ashampoo veröffentlicht CD-Brennprogramm auf Plattdeutsch |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref> Online sünd de gröttsten plattdüütschen Sieden de twee Spraakuutgaven vun de [[Wikipedia]]: de [[plattdüütsche Wikipedia]] för de düütsche Sied mit {{NUMBEROFARTICLES}}&nbsp;Artikels un de [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersassische]] Uutgaav mit {{NUMBEROF|ARTICLES|nds-nl}}&nbsp;Artikels. Spraaktechnologie givt dat meist alleen för dat Noordneddersassische.<ref>{{Internetquelle |url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |titel=oscar – Datasets at Hugging Face |abruf=2022-06-17 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://wortschatz.uni-leipzig.de/de/download/Low%20German |titel=Korpusdownload Low German |abruf=2022-06-17}}</ref> Allgemeen kriegt Plattdüütsch dat meist nich torecht de Spraaktechnologie achteran to lopen, denn de plattdüütschen [[Korpus (Linguistik)|Spraakkorpora]], de dat för good Spraaktechnologie bruukt, sünd recht lütt un meist nich annoteert oder taggt.<ref>Die Universal Dependencies v.2.8 beinhaltete ein Sample-Korpus von 83 (!) Sätzen, vgl. https://universaldependencies.org/treebanks/nds_lsdc/index.html. 2024 enthält das Korpus etwa 1000 Sätze, vgl. https://aclanthology.org/2024.lrec-main.1388.pdf</ref> Op’t wichtigste sünd hier dat [[Zwirner-Korpus]],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/ZW--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat [[Korpus Deutsche Mundarten: DDR|''Korpus Deutsche Mundarten: DDR'']],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/DR--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat Korpus [[Ehemalige deutsche Ostgebiete|''Ehemalige deutsche Ostgebiete'']]<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/OS--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> un dat [[Korpus Russlanddeutsche Dialekte|''Korpus Russlanddeutsche Dialekte'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/RUDI_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> Dat ümfangriekste Korpus is nich för dat moderne Plattdüütsch man för’t Middelsassisch, dat ''[[Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650)]]''.<ref>{{Internetquelle |autor=Frank Schätzlein |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/en/ren.html |titel=Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650) |abruf=2022-06-17 |sprache=en}}</ref><!-- Spraaktechnolgie Uni Grünneng? --> === Plattdüütsch in de Kark === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch in de Kark}} Sied de 1960-er Jaren keem Plattdüütsch as Spraak wedder in de Predigt op. In velen Regionen givt dat tomindst eenmaal dat Jaar plattdüütsche Goddsdeensten. Översett Leder, Andachts-un Gebeedböker oder de [[Plattdüütsche Bibelöversetten|översett Bibel]] geevt so Initschativen Stütt. In den Rebeden wo Platt noch Alldagsspraak is, het de Spraak ene wichtige Rull för de Seelsorg. De plattdüütschen Pasters un Laien sünd vergleken mit anner plattdüütschen Kultuurorganistschonen düchtig good vernett.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188.</ref><!-- Platt in de Kark in NL? --> == Spraken Bispelen == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Platt anhöörn}} {| |'''[[Nedderlandsch-Neddersassisch]]''' ([[Twentsch]]) |[[Bild:Geluidsopname Johanna van Buren.ogg|duum|[[Johanna van Buren]], de eer twentsch Gedicht vöördrägt]] |- |'''[[Noordneddersassisch]]''' ([[Holsteener Platt|Holsteensch]]) |[[File:Holsteinisch-dialect 1.ogg|thumb|Fro vertellt op Holsteensch Platt|zentriert]] |- |'''[[Süüdwestfäälsch]]''' |[[File:South-Westphalian-dialect.ogg|thumb|Mann vertellt op Süüdwestfäälsch|zentriert]] |- |'''[[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]]''' ([[Paderböärnsch Platt]]) |[[File:East-Westphalian-dialect 1 -483.ogg|thumb|Mann vertelt op Paderböärnsch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]''' |[[File:East-Frisian-dialect-of-Low-German-548.ogg|thumb|Mann vertellt op Oostfreesch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostpommersch Platt|Oostpommersch]]''' ([[Pomerano]]) |[[File:East-Pomeranian-dialect-.ogg|thumb|Mann vertellt op Pomerano|zentriert]] |- |'''[[Plautdietsch]]''' (Mexiko) |[[File:Plautdietsch-dialect-546.ogg|thumb|Deern uut Mexiko Plautdietsch|zentriert]] |} == Kiek ook bi == {{Portal}} == Literatuur == === Allgemeen === * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]], [[Dieter Möhn]] (Ruutgevers): ''Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft. (NSL.)'' E.&nbsp;Schmidt: Berlin 1983, ISBN 3-503-01645-7. * [[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band 4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;590–615. * [[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band&nbsp;4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;550–590. * [[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten.'' In: [[Wolfgang Stammler]] (Ruutgever): ''Deutsche Philologie im Aufriss.'' 1.&nbsp;Bands. 2.&nbsp;Oplaag, Erich Schmidt Verlag: Berlin 1957, Sp.&nbsp;1730–1898. * [[Jan Goossens]] (Ruutgever): ''Niederdeutsch.'' Band&nbsp;1: ''Sprache.'' 2.&nbsp;Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1983, ISBN 3-529-04510-1. * [[Klaas Hanzen Heeroma|Klaas Heeroma]]: ''Niederländisch und Niederdeutsch.'' 3.&nbsp;Oplaag. Bonn 1976 ''(Nachbarn 2)''. * [[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen.'' Vandenhoeck & Roprecht: [[Chöttingen]] 1982, ISBN 3-525-01213-6 ''(Sammlung Vandenhoeck)''. * [[Dieter Stellmacher]]: ''Niederdeutsche Sprache.'' 2. Oplaag. Weidler: Berlin 2000, ISBN 3-89693-326-4 (''Germanistische Lehrbuchsammlung'' 26). * [[Henk Bloemhoff]], [[Jurjen van der Kooi]], [[Hermann Niebaum]], [[Siemon Reker]] (Ruutgevers): ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde'' (HNTL)'','' Van Gorcum: Assen 2008. * [[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina (Ruutgevers): ''Hand der Sprachminderheiten in Deutschland,'' Narr Francker Attempo Verlag: Tübingen 2020. === Wöörböker === {{Kiek ook bi|Wikipedia:Wöörböker}} * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Kleines plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.'' [[Hinstörp]]: Rostock 1985 (un anner Oplagen). * Renate Herrmann-Winter: Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Raum. [[Hinstörp]]: Rostock 1999 (un anner Oplagen). * [[Johannes Saß|Johannes Sass]]: ''Der neue Sass – Plattdeutsches Wörterbuch – Plattdeutsch – Hochdeutsch, Hochdeutsch – Plattdeutsch.'' 6.&nbsp;Oplaag, [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03000-0. '''Grootlandschopswöörböker''' * ''[[Hamburgisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd.. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1985–2006. * ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].'' 7&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]], later Akademie, Berlin 1937–1992. Nadruck [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1996. Nadrags- un Registerband ook daar 1998. * ''[[Niedersächsisches Wörterbuch]].'' Band 1&nbsp;ff. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1953&nbsp;ff. * ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1927–1935; Nadruck ook daar 1985. * ''[[Westfälisches Wörterbuch]]''. 5 Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: Kiel/[[Hamborg]] 1969–2021. === Grammatiken === * [[Martin Durrell]]: ''Westphalian and Eastphalian.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;59–90. * [[Reinhard Goltz]], Alastair G.&nbsp;H. Walker: ''North Saxon.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;31–58 * [[Rudolf Ernst Keller]]: ''North Saxon: Lower Elbe.'' In: ''German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.'' Manchester University Press: Manchester 1961, S.&nbsp;339–381. * [[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' (= ''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 20). Schuster: Leer 1998, ISBN 3-7963-0332-3. * Helmut Schönfeld: ''East Low German.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;91–135. * [[Hein Thies|Heinrich Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A–Z'' (=&nbsp;''Kiek mal rin – zum Nachschlagen''). 2. Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03200-4. === Plattdüütsche Literatuur === * [[Heinrich Krüger]]: ''Geschichte der niederdeutschen oder plattdeutschen Literatur vom Heliand bis zur Gegenwart.'' Stiller: [[Swerin]] 1913. * [[Wolfgang Stammler]]: ''Geschichte der niederdeutschen Literatur. Von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart.'' Teubner: Leipzig 1920. * Claus Schoppenhauer: ''Plattdeutsche Klassiker 1850–1950. Wege zur niederdeutschen Literatur'' (=&nbsp;''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 7). Schuster: Leer 1982, ISBN 3-7963-0209-2. === Spraaksituatschoon === * Birte Arendt: ''Niederdeutschdiskurse: Spracheinstellungen im Kuntextvon Laien, Printmedien und Politik'' (=&nbsp;''Philologische Studien und Quellen.'' H.&nbsp;224). E.&nbsp;Schmidt: Berlin 2010, ISBN 978-3-503-12223-3. * [[Michael Elmentaler]], Peter Rosenberg: ''Norddeutscher Sprachatlas.'' Olms, [[Hilmessen]]: 2015–2022. * [[Hans-Joachim Gernentz]]: ''Niederdeutsch – gestern und heute. Beiträge zur Sprachsituation in den Nordbezirken der Deutschen Demokratischen Republik in Geschichte und Gegenwart'' (= ''Hinstörp-Bökerie. Niederdeutsche Literatur.'' 11). 2.&nbsp;Oplaag, [[Hinstörp]]: Rostock 1980. * [[Ulf-Thomas Lesle]]: ''Plattdeutsch zwischen gestern und morgen: Geschichtsbeschleunigung und die Suche nach der identitas.'' In: [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], Horst P. Pütz, Ulrich Weber (Ruutgevers): ''Vulpis Adolatio.'' Festschrift für [[Hubertus Menke]] zum 60.&nbsp;Geburtstag. Heidelberg: 2001, S.&nbsp;429–449. * Ulf-Thomas Lesle: ''Das Eigene und das Fremde: ‚Der Fall des Niederdeutschen‘ – Beispiel eines Identitätsdiskurses.'' In: ''Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte.'' Jg.&nbsp;66, Heft&nbsp;1, 2014, S.&nbsp;32–55. * Ulf-Thomas Lesle: ''Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum.'' In: [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum.'' Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte: [[Builefeld]] 2015, ISBN 978-3-89534-867-9, S.&nbsp;693–741. * Ulf-Thomas Lesle: ''Germanistik und Niederdeutsch. Liaison im Schatten eines Essentialismus.'' In: [[Michael Fahlbusch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Völkische Wissenschaften: Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.'' De Gruyter: Berlin/Boston 2020, ISBN 978-3-11-065272-7, S.&nbsp;79–101. * [[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots en Dialekt, de sik to Wehr setten kann. Nachlese zur Diskussion um die Europäische Sprachenschutzcharta.'' In: Ursula Föllner (Ruutgever): ''Niederdeutsch. Sprache und Literatur der Region'' (=&nbsp;''Literatur – Sprache – Region.'' 5). Lang: [[Frankfort an’n Main]] u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-37194-2, S.&nbsp;9–33. * Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' In: Nina Hartel, Barbara Meurer, Eva Schmitsdorf (Ruutgevers): ''Lingua Germanica. Studien zur deutschen Philologie.'' Jochen Splett zum 60.&nbsp;Geburtstag. Waxmann: [[Mönster]] u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-89325-632-6, S.&nbsp;171–184. == Weblenken == '''Wöörböker''' * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers-Wöörbook] (plattdüütsch) * [http://www.deutsch-plattdeutsch.de plattdüütsch Wöörbook] (hoogdüütsch, plattdüütsch) '''Websieden''' * [http://www.plattmaster.de Plattmaster] (hoogdüütsch, plattdüütsch, engelsch) * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt!], wat in de hele Welt för de Spraak bereten ward (meersprakig) * [http://lowlands-l.net/grammar/ Drempels un Tegels vun't Neddersassische (Nedderdüütsche, Plattdüütsche)], so wat as’n lütte Grammatik (düütsch, engelsch) * [http://www.plattdeutsch.net/ Websteed vun Klaus-Werner Kahl mit Wöörböker un velen annern Kraam in Mönsterlänner Platt] (plattdüütsch) * [http://www.plattnet.de/ Webportal mit en List vun plattdüütsche Sieden in’t Internett un mit Narichten to plattdüütsche Themen] (plattdüütsch) '''Organisatschonen''' * [http://www.sont.nl/ Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied] (nedderlandsch) * [https://web.archive.org/web/20110718202459/http://niederdeutsch.bhu.de/niederdeutsch/content/de/bundesrat/start.html Bunnsraat för Nedderdüütsch] (plattdüütsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsche Spraakperioden}} {{Navigatschoonsliest Germaansche Spraken}} {{DEFAULTSORT:Plattduutsch}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraak]] 2k1osqt7t1g9qihosgrkuceevz9c4c6 0 231 1064052 1063803 2026-05-02T12:20:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064052 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Planet''' is en Begreep ut de [[Astronomie]]. Dat Wort kummt ut dat [[Greeksch]]e un heet so veel as ''Wannelsteern''. Dat kuumt dorvun, dat de Planeten an [[Himmel]] jüst so utseen hebt as de annern [[Steern (Astronomie)|Steerns]], nämlich as lütte lüchtende Punkte. De sünd aber man nich fast, as de Steerns, man bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor. De meisten dorvun sünd hell noog, dat man jüm mit bloten Oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen Greeken oder de Chinesen bekannt. Mit dat Utfinnen vun de Wietkiekers (ok Fernrühr nöömt) sünd noch meer entdeckt worrn, as letzten is 1930 Pluto funnen woorn, as dat al grote [[Teleskop]]en geev, mit de man ok noch bannig swack Licht wornemmen kann. Planeten sünd – wie man denn laater rutfunnen hett, as man meer mit Telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten [[Ruumsond]]en in den [[Weltruum]] schoten worrn sünd, de uns denn Fotos no de Eer funkt hebbt – gröttere Massen, de as een Kugel formt sünd, man anners as en Steern nich vun sülvst lüchten dot. == Dat Planetensystem bit 2006 == Dat System vun uns [[Sünn]] (man seggt ok: [[Sünnsystem]]) hett bit August 2006 negen Planeten hat (vun binnen na buten): # de [[Merkur (Planet)|Merkur]] (lütter as de Eer) # de [[Venus (Planet)|Venus]] (meist so groot as de Eer) # de [[Eer]] (wat uns Planet is) # de [[Mars (Planet)|Mars]] (lütter as de Eer) # de [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] (de gröttste Planet) # de [[Saturn (Planet)|Saturn]] (is de tweetgröttste Planet, de mit den groten Ring) # de [[Uranus (Planet)|Uranus]] # de [[Neptun (Planet)|Neptun]] # de [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] Wenn de Mass lütter wörr, denn hett man vun Planetoid oder ok [[Asteroid]] snackt. De hebbt nich blots en Beteken, man krigt ok een Nummer towiest, de denn mit to den Namen hörrt. Twüschen Mars un Jupiter is en Asteroidenrebeet – so ganz genau is dat man nich afgrenzt. Af un an geev dat Spekulatschonens, dat dat noch en teihnten Planeten achter den Pluto gifft. Wenn von Sünnsystem snackt warrt, is meist uns eegen meent. Dorto höört nich blots de Planeten, man allns, wat in de [[Gravitatschoon]] vun de Sünn steit. Siet en poor Johren weet wi aber, dat ok anner Steerns Planeten hebbt. In de Fackspraak nöömt sik so en Planet denn ''Exoplanet''. == Dat Planetensystem na de ne’e Indelen == [[Bild:Solar system.jpg|thumb|upright=0.8|[[Fotomontage|Monteert]] Bild vun de acht Planeten un den Maand (all vun [[Ruumsond|Sonden]] fotografert). De Grötten sünd nich na Skaal.]] In August 2006 hett sik dat nu en beten ännert. Na johrelang Snacken, wat denn nu en Planet is un wat nich, un wo man de Grenz leggen kann, wo groot en Mass wesen mutt, dat man noch Planet dorto seggen kann, hett de [[Internatschoonale Astronoomsche Union]] (IAU) aver en ne’e Definitschoon rutgeven. Dorna is de Pluto blots noch en [[Dwargplanet]], wat bi de IAU nich meer so rech as „richtigen“ Planet gellt, man en egen Klass von Massen billt un jümmer noch to dat Sünnsystem tellt. Pluto is nich de einzige Dwargplanet. Woveel dat dorvun gifft, dat weet man noch nich so nau, dat mutt noch prüft warrn. Vun Pluto afsehn hett de IAU noch twee benöömt, de vörher als Asteroiden betekend weern. Asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen, wiel dat jo keen Planeten sünd. Un dormit dat sien Richtigkeit hett, hett nu ok Pluto en Nummer kregen. Opstunns sütt uns Sünnsystem nu as folgt ut (na tonehmen [[Groot Halfass|Halfass]]; Planeten sünd normal, Dwargplaneten ''kursiv'' schreven): # [[Merkur (Planet)|Merkur]] # [[Venus (Planet)|Venus]] # [[Eer]] # [[Mars (Planet)|Mars]] # ''[[Ceres (Dwargplanet)|(1) Ceres]]'' # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] # [[Saturn (Planet)|Saturn]] # [[Uranus (Planet)|Uranus]] # [[Neptun (Planet)|Neptun]] # ''[[Pluto (Dwargplanet)|(134340) Pluto]]'' # ''[[Haumea (Dwargplanet)|(136108) Haumea]]'' # ''[[Makemake (Dwargplanet)|(136472) Makemake]]'' # ''[[Eris (Dwargplanet)|(136199) Eris]]'' Dat gifft aver noch annere Asteroiden, de as möögliche Dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt. De Tall warrt in de tokamen Tiet seker noch stiegen. == Literatur == * Jan Osterkamp: {{Internetquelle |url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |titel=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |hrsg=Die Zeit (Online) |datum=2005-08-01 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070228010500/http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |archiv-datum=2007-02-28 |abruf=2013-10-17 }} {{Webarchiv|url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |wayback=20070228010500 |text=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |archiv-bot=2026-05-02 12:20:49 InternetArchiveBot }} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 1. Vom Altertum bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. In: ''[[Sterne und Weltraum]].'' 45, 2006, 1, S. 34–44. {{ISSN|0039-1263}} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 2. Vom 19. Jahrhundert bis heute. In: ''Sterne und Weltraum.'' 45, 2006, 4, S. 22–33. {{ISSN|0039-1263}} * {{Literatur |Autor=Gibor Basri, [[Michael E. Brown]] |Titel=Planetesimals To Brown Dwarfs: What is a Planet? |Sammelwerk=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |Band=34 |Nummer=1 |Datum=2006 |ISSN=1545-4495 |Seiten=193–216 |arXiv=astro-ph/0608417 |DOI=10.1146/annurev.earth.34.031405.125058}} * Thorsten Dambeck: ''Planeten, geformt aus Gas und Staub'', in GEO kompakt Nr. 6, März 2006, S. 28–34, {{ISSN|1614-6913}} * Katharina Lodders, Bruce Fegley: ''The planetary scientist’s companion.'' Oxford Univ. Press, New York, NY 1998, ISBN 0-19-511694-1. * W.T. Sullivan, J.A. Baross: ''Planets and life – the emerging science of astrobiology.''Cambridge Univ. Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-53102-3. * Rudolf Dvorak: ''Extrasolar planets – formation, detection and dynamics.'' WILEY-VCH, Weinheim 2008, ISBN 978-3-527-40671-5. * Claudio Vita-Finzi: ''Planetary geology – an introduction.'' Terra, Harpenden 2005, ISBN 1-903544-20-3. * [[Günter D. Roth]]: ''Planeten beobachten.'' Spektrum, Akad. Verl., Berlin 2002, ISBN 3-8274-1337-0. == Weblinks == {{Commonscat|Planets|Planet}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [http://www.neunplaneten.de/nineplanets/nineplanets.html Die 8 Planeten – Multimedia-Tour durch das Sonnensystem] (von [[The Nine Planets]]) * [https://web.archive.org/web/20100517001020/http://solarsystem.dlr.de/RPIF/ RPIF-Bildbibliothek] * [https://web.archive.org/web/20040905191638/http://www.planeten.ch/ Informationen zu allen Planeten des Sonnensystems, sowie ihren Monden und über alle extrasolaren Planeten] {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Astronomie]] [[Kategorie:Planet|!]] fvh6kcl9uyq8s3gxoa27nqdndt3sbv8 0 300 1064094 1063847 2026-05-02T15:22:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064094 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = United States of America, USA |NAAM = Vereenigte Staten vun Amerika |NAAM_ENGELSCH = the United States |LAAG=LocationUSA.png |WAHLSPRÖÖK = E Pluribus Unum, In God we trust (vun 1956 af an) |WAPEN = US-GreatSeal-Obverse.svg |HYMNE = [[The Star-Spangled Banner]] |AMTSSPRAKEN = keen Amtsspraak fastleggt, man de facto: [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |HÖÖFTSTADT = [[Washington D.C.]] |BGR=38|BMIN=53|NS=N|LGR=77|LMIN=02|EW=W |GRÖTTSTE_STADT = [[New York]] |STAATSFORM = [[Präsidialrepubliek|Präsidiale]] [[Bundsrepublik]] |BAAS_TITEL = [[Präsident]] |BAAS = [[Donald Trump]] |GRÖTT = 9.826.630 |PERZENT_WATER = ? |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 300.888.812 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2006 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = 31 |BBP_JOHR = 2004 |BBP = |BBPjeKOPP = $ 44.825 |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = Souveränität |UNAFHÄNGIGKEIT = Vun [[Grootbritannien]]<br />[[4. Juli]] [[1776]] |GELDSOORT = [[US-Dollar]] |GELDSOORT_SYMBOL = $ |GELDSOORT_AFK = USD |TIETREBEET = [[UTC]] -5 bit UTC -10 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .us |ISO3166 = |VÖRWAHL = 1 |FOOTNOTEN = }} De '''Verenigten Staten vun Amerika''' (USA, United States of America) sünd en [[Bundsstaat]] in [[Noordamerika]]. 50 [[US-Bundsstaat|Bundsstaten]] höört dorto. Nahwers sünd [[Kanada]], [[Mexiko]] un över de [[Beringstraat]] ok [[Russland]]. De [[Hööftstadt]] is [[Washington D.C.|Washington]]. In'n [[Januar]] [[2007]] leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat [[BBP]] liggt bi 44.828 US-$/Inwahner. == Etymologie vun de Landsnaam == De eerste Maal, dat de [[Engelsche Spraak|engelsche]] Uutdruck {{lang|en|''United States of America''}} in een Sokument steit, dateert op den 2. Januar 1776, as [[Stephen Moylan]], een Adjutant in de [[Continental Army]] vun [[George Washington]], enen Breev an [[Joseph Reed]], schreev un üm Stütt in de [[Unafhangigkeidskrieg]] fraag.<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer", The Christian Science Monitor, July 4, 2013, [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer link]</ref><ref>John Fay, "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'", IrishCentral, July 15, 2016, [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html link]</ref> Dat eerste Maal, dat de Landsnaam so in druckt Form to lesen stüün, weer op den 6. April 1776 in enen annonymen Essay in de''[[The Virginia Gazette]]'', een [[Dageblatt|Dagblad]] uut [[Williamsburg (Virginia)|Williamsburg]] in [[Virginia]].<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'?", The Christian Science Monitor, July 4, 2013</ref> Een beten later schreev [[Thomas Jefferson]] op den 11. Juni 1776 ''United States of America'' in ene groffe Skizz för de [[amerikaansche Unafhangigkeidsverklaren]],<ref>Byron DeLear, ibid.</ref> de de [[Second Continental Congress|''Second Continental Congress'']] op den 4. Juli 1776 annamen het.<ref>Davis 1996, p. 7.</ref> ''America'' is de feminine Form vun {{lang|la|''Americus Vesputius''}} sien Vöörnaam, wat de latiensche Form vun [[Amerigo Vespucci]] (1454–1512) sien Naam is. ''Amercius'' stammt vun de ooldhoogdüütsch Naam ''Emmerich''. Den Naam Amerika bruken de düütschen Kartografen [[Martin Waldseemüller]] un [[Matthias Ringmann]] 1507 dat eerste Maal.<ref>"Amerigo Vespucci", Encyclopædia Britannica, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci link]</ref><ref>Note: ''Americus'' comes from the Medieval Latin name ''Emericus'' (for Saint Emeric of Hungary), itself derived from the Old High German name Emmerich.</ref><ref>Sandra Sider, ''Handbook to Life in Renaissance Europe'', Oxford University Press, 2007, p. 226, ISBN 978-0-19-533084-7</ref><ref>Jessie Szalay, "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America", Live Science, September 20, 2017, [https://www.livescience.com/42510-amerigo-vespucci.html link]</ref><ref>Erin Allen, "How Did America Get Its Name?", Library of Congress Blog, July 4, 2016, [https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name link]</ref> == Demografie == Dat [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] tell bi Zensus op den 1. April 2020 331.449.281 Inwahners in de Verenigten Staten.<ref>Census Bureau, "2020 Population Count", United States Census, April 26, 2021. ([https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt] online])</ref>. So sünd de Verenigten Staten na China un Indien dat Land mit de drüddgröttste Inwahnertall.<ref>Central Intelligence Agency, "The World Factbook: United States", November 10, 2018. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |wayback=20211212224932 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Census Bureau schätt de Inwahnertall för 2024 op 340.110.988, war een Wassdoom vun 2,6% sied 2020 is.<ref>U.S. Census Bureau, "Vintage 2024 Population Estimates"</ref> 2023 weren 51% vun de Amerikaners över 15 verheiraadt, 6% weren Wittfroen oder Wittmänner, 10% weren scheden, un 34% unverheiraadt.<ref>U.S. Census Bureau, "Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present", September 11, 2019. Available at: https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html</ref> 2023, de [[Geboortenraat]] liggt bi 1,6 Kinner je Fro,<ref>Ivana Saric, "Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom", Axios, April 25, 2024. Available at: https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023</ref> un het mit 23% weltwied den gröttsten Andeel Kinners mit Ölern, de jüm alleen optrecken doot.<ref>Pew Research Center, "U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households", December 12, 2019. Available at: https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/</ref> De Minschen in de Verenigten Staten sünd bannig divers.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry 2000", June 2004. Available at: http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Witte Amrikaners sünd de gröttste Grupp mit 57.8%.<ref>U.S. Census Bureau, "The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010". Available at: https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html</ref> Hispaansche un Latienamerikaansche sünd de tweedgröttste Grupp mit 18.7%, [[Afroamerikaners]] mit 12.1% de drüddgröttste, Asiaatschamerikaansche sünd mit 5.9% op den veerten Platz, Native Americans maken rund 1%.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry and Native American Population", 2000. Available at: https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Some 574 Native tribes are federally recognized.<ref>U.S. Government, "Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities", April 5, 2024. Available at: https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native</ref> 2024 weer dat Mediaanöller 39.1 Jaren.<ref>Kristie Wilder and Paul Mackun, "Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1", U.S. Census Bureau, July 4, 2025. Available at: https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html</ref> === Spraken === [[Bild:Languages cp-02.svg|thumb|Meest spraken Spraken in de USA]] Wieldes veel Spraken in de Verenigten Staten spraken warrt, is Amerikaansch Engelsch de lingua franca.<ref>Harmeet Kaur, "FYI: English isn't the official language of the United States", CNN, May 20, 2018. Available at: https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd/index.html</ref> Engelsch weer al lang ''[[de facto]]'' Amtsspraak. Donald Trump maak 2025 mit de [[Executive Order 14224]] Engelsch ook de offitschelle Amtsspraak.<ref>Executive Order 14224, 2025.</ref> 28 Bundsstaten un de [[Jumfern-Eilannen]] leggt Engelsch as Amtsspraak fast; 19 Staten un Washington D. C. hebbt kene offitschelle Amtsspraak.<ref>The Washington Post, "States Where English Is the Official Language", August 12, 2014. Available at: https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/</ref> Hawaii, Alaska, South Dakota, Amerikaansch Samoa, Puerto Rico, Guam un Noord-Mariana-Eilannen laat ook regiobale indigene Spraken as Amtsspraken gellen.<ref>Hawaii Legislative Reference Bureau, "Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4", November 7, 1978. Available at: https://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html</ref><ref>NPR, Bill Chapel, "Alaska OKs Bill Making Native Languages Official", April 21, 2014. Available at: https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official</ref><ref>Argus Leader, "South Dakota recognizes official indigenous language", March 22, 2019. Available at: https://eu.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/</ref> 169 indigene Spraken warrt vundaag noch spraken.<ref>Julie Siebens and Tiffany Julian, "Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010", United States Census Bureau, December 2011. Available at: https://www2.census.gov/library/publications/2011/acs/acsbr10-10.pdf</ref> In Puerto Rico is Spaansch wieder verbreidt as Engelsch.<ref>Puerto Rico Channel, "Translation in Puerto Rico", December 29, 2013. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.puertorico.com/translation/ |wayback=20131230233259 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten [[Plattdüütsch]] snackt, to'n Bispeel in [[Iowa]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]] un [[Wisconsin]]. == Geographie == == Staat == De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt. === Politisch System === Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en [[Bundsstaat]] mit en starken [[Präsident]]en an de Spitz vun den Bund. Siet 2025 is dat [[Donald Trump]]. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit. De Präsident is Baas vun de [[Exekutive]]. In een Person is he [[Böverst vun’n Staat]] un [[Baas vun de Regeern]]. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de [[Strietkräft vun de Vereenigten Staten]]. De [[Legislative]] is de [[Kongress (USA)|Kongress]]. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de [[Republikaansch Partei (USA)|Republikaansch Partei]] de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De [[Verfaten vun de Vereenigten Staten|Verfaten]] schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat [[Repräsentantenhuus (USA)|Repräsentantenhuus]]. De tweede Kammer is de [[Senat (USA)|Senat]]. Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen. De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree [[Klassen (Senat vun de USA)|Klassen]]. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt. Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt. Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „[[Pro tempore Präsident vun den Senat vun de Vereenigten Staten|Vörsitter up Tiet]]“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „[[Spreker vun dat Repräsentantenhuus vun denVereenigten Staten|Spreker vun dat Repräsentantenhuus]]“ (Speaker). Spreker (hüdigendags [[Nancy Pelosi]]) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator [[Robert Byrd]]) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is. Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n [[Bundsgesett (Vereenigte Staten)|Bundsgesett]] weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall. [[Bild:Uscapitolindaylight.jpg|200px|thumb|Dat Kapitol in Washington D. C., Seet vun den Kongress]] De [[Judikative]] in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de [[Böverst Gerichtshoff vun de Vereenigten Steaten|Böverste Gerichtshoff]]. Wat de Verfaten vun [[1787]] bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27 [[Tosatzartikel to de Verfaten vun de Vereenigte Staten|Tosatzartikels]] toföögt wurrn sünd. In de USA warrt na dat [[Mehrheitswahlrecht]] wählt. So is dat kamen, dat sik dor en [[Tweeparteiensystem]] bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]] un de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]]. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „[[American Liberties Union]]“ bi de Demokraten un de „[[Moral Majority]]“ bi de Republikaners. Lüttjere Parteien, as de [[Green Party (USA)|Grönen]] oder de [[Libertarian Party]] speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt. === Bundsstaten === [[Bild:Map of USA with state names.svg|duum|350px|links|Koort mit de 50 Bundsstaten]] De USA bestaht alltohoop ut 50 '''[[US-Bundsstaat|Bundsstaten]]'''. Disse 50 Staten warrt ok op de [[Flagg vun de USA]] dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen). Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt [[Washington D.C.]] un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten. == Historie == === Indigene === [[Bild:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|left|[[Cliff Palace]], een Dörp vun de [[Pueblos]] jümeer Vöörfaren. Vundaag in dat [[Montezuma County]] in [[Colorado]]. Uut de Tied twüschen 1200 un 1275.<ref>[https://coloradoencyclopedia.org/article/cliff-palace "Cliff Palace"] at Colorado Encyclopedia. Retrieved January 31, 2024.</ref>]] De eersten Minschen in [[Noordamerika]], de [[Paläoindianer|Paläoindianers]], wannern vöör rund 12.000 Jaren över de [[Beringstraat]], de dunntomalen ene [[Landbrügg]] weer, oder kemen langs de ole [[Waterkant]], de in de [[Iestied]] dunntomalen veel leger weer un nu ünner de See liggt, na Noordamerika.<ref>Erlandson, Jon M.; Rick, Torben C.; Vellanoweth, Rene L. (2008). "Human impacts on ancient shellfish: A 10,000-year record from San Miguel Island, California". In *Journal of Archaeological Science*, S. 19.</ref><ref>Savage, Stephen (2011). *The Ancient Americas: A Brief History*. Oxford University Press, S. 55–58.</ref> De [[Clovis-Kultuur]], wuss üm 11.000 v. Chr. in de archaische Tied ran, un gellt för de eerste wiedverbreedt Kultuur in Nordamerika.<ref>Waters, Michael R.; Stafford, Thomas W. Jr. (2007). "Redefining the age of Clovis: Implications for the peopling of the Americas". In *Science*, vol. 315, pp. 1122–1126.</ref><ref>Flannery, Kent V. (2015). *The Early Mesoamerican Village*. Academic Press, pp. 173–185.</ref> Mit de Tied wussen de indigenen noordamerikaanschen Kulturen to steeds kumplexeren Sellschoppen ran, so as to’n Bispeel de [[Missipi-Kultuur]], mit [[Bueree]] un momumentale Architektuur.<ref>Lockard, Craig (2010). *World History*. Cengage Learning, p. 315.</ref> In de [[postarchaische Tied]] leev de Missipi-Kultuur in [[middelste Westen]], de Oosten un Süden vun de Verenigten Staten vundaag, de [[Algonkin]] leven rund üm de [[Grote Seen]] un de US-amerikaansche Oostküst. De [[Hohokam-Kultuur]] un de [[Pueblos]] leven in de Süüdwest vun de hüdigen Verenigten Staten.<ref>Johansen, Bruce (2006). *The Native Peoples of North America: A History, Volume 1*. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-3899-0. p. 51.</ref> De Tall Minschen, de vöör de de Koloniaaltied in dat Rebbed vun de Verenigten Staten leven, schätt de Forscherlüüd twüschen 500.000<ref>Thornton, Russell (1998). *Studying Native America: Problems and Prospects*. University of Wisconsin Press, p. 34.</ref><ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref> un 10 Millionen.<ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref><ref>Haines, Robin; Haines, Michael R.; Steckel, Richard H. (2000). *A Population History of North America*. Cambridge University Press, p. 12.</ref> === Kolonialtiet === [[Bild:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|The [[Colonial history of the United States|colonial possessions]] of [[British colonization of the Americas|Britain]] (the Thirteen Colonies in pink and others in purple), [[New France|France]] (in blue), and [[Kingdom of Spain|Spain]] (in orange) in North America, 1750|upright=1.3]] [[Christoph Kolumbus]] begünn 1492 in Opdrag vun Spanien na enen ne’en Seeweg na Indien to söken un het daarbi de Karibik opdeckt un daar Kolonien för dat Spaansche Riem grünnt. Spaansche Kolonien un Misschonen folgen op [[Puerto Rico]], in Florida un Nee-Mexiko un Kalifornien. De eerste spaansche Kolonie op Grund, de vundaag US-amerikaansch is, weer Spaansch Florida in’t Jaar 1513.<ref>Vigil, Ralph H.; Galloway, Patricia K. (eds.) (2006). *The Hernando de Soto Expedition: History, Historiography, and "Discovery" in the Southeast*. University of Nebraska Press, p. 329.</ref><ref>Hudson, Charles M. (2018). *Knights of Spain, Warriors of the Sun: Hernando de Soto and the South's Ancient Chiefdoms*. University of Georgia Press, p. 130.</ref><ref>Davis, Frederick T. (1932). "The Record of Ponce de Leon's Discovery of Florida, 1513". *The Quarterly Periodical of the Florida Historical Society*, vol. XI, no. 1, pp. 5–6.</ref><ref>Florida Center for Instructional Technology (2002). *A Short History of Florida*. University of South Florida.</ref> Na verscheden Versöök ene Stadt in Florida to grünnen, weer 1565 Saint Augustine, de eerste permantene spaansche Stadt in Noordamerika.<ref>NPR (2015). "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First". Retrieved March 5, 2021.</ref> Frankriek versöch ook sik in Florida daaltolaten. De Städer hebbt se avers gau wedder opgeven so as Charlesofrt oder de Spannschen hebbt se tonicht maakt, so as Fort Caroline. Op Dur hebbt sik de Franzosen man üm de Grote Seen daallaten, so as dat Fort Detroit, un langs de Mississippi, so as St. Luis un an de Gulf vun Mexiko in New Orleans.<ref>Petto, Christine Marie (2007). *When France Was King of Cartography*. Lexington Books, p. 125.</ref> Mang de fröhen europääschen Kolonisten weren okk de Nedderlänners, de Nee-Nedderland, dat hüdige New York grünnen, un Sweden mit de lütte Kolonie, de nunDelaware is. Grootbritannien begünn innVirginia un in Plymouth in Massachusetss.<ref>Seelye, James E. Jr.; Selby, Shawn (2018). *Shaping North America: From Exploration to the American Revolution*. ABC-CLIO, p. 344.</ref><ref>Bellah, Robert Neelly; Madsen, Richard; Sullivan, William M.; Swidler, Ann; Tipton, Steven M. (1985). *Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life*. University of California Press, p. 220.</ref> De [[Mayflower Compact]] in Massachusetts un de [[Fundamental Orders of Connecticut]] begrünnen de Kolonien, de sik sülvenst verwalten.<ref>Remini, Robert V. (2007). *A Short History of the United States*, pp. 2–3.</ref><ref>Johnson, Paul E. (1997). *A Shopkeeper’s Millennium: Society and Revivals in Rochester, New York, 1815–1837*. Hill and Wang, pp. 26–30.</ref> Bi de Kontakt twüschen Indigenen un Europäers keem dat jümmers wedder to Konflikten. Man ook Hannel, bi den de Europäers Warktügen gegen Pelzen vun de Indianers tuuschen, keem op.<ref>Ripper, Jason (2008). *American Stories: Living American History*. M.E. Sharpe, p. 6.</ref> === Unafhängigkeit === As de [[Sövenjöhrig Krieg|Sövenjöhrige Krieg]] toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen [[Louisiana]] an Spanien verkopen. An'n [[7. Oktober]] [[1763]] güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de [[Appalachen]]-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn [[1764]] dat „[[Amerikaansch Fiskalgesett|Amerikaansche Fiskalgesett]]“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat [[Molasse]] ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn [[Toll]] na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „[[Währungsgesett]]“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett [[1765]] ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her. [[1767]] maak London de Sake noch leger, as en Toll up [[Tee]] inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in [[Boykott]] gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n [[1. Oktober]] [[1768]] lä de Regeern twee [[Regiment]]ers engelsche Suldaten na Boston. An'n [[5. März]] [[1770]] füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n [[16. Dezember]] [[1773]] entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de ''East India Company'' in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „[[Boston Tea Party]]“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „[[Storm up de Bastille]]“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners [[Thomas Jefferson]] an mitarbeit'. An'n [[3. September]] [[1783]] hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat [[Völkerrecht]] offiziell gellen laten. === Bit to’n Börgerkrieg === An’n [[4. Februar]] [[1789]] is [[George Washington]] to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll [[Benjamin Franklin]] weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer [[John Adams]] ut [[Massachussetts]]. [[James Madison]] harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De [[Kongress]] hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn [[1791]] ünner den Naam „[[Bill of Rights]]“ Deel vun de Verfaten wurrn. Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in [[Washington D.C.]]? Butenminister [[Thomas Jefferson]] meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister [[Alexander Hamilton]] meen, ohn en starken Bund konnen [[Industrie]], [[Hannel]] un [[Schippfohrt]] nich richtig in’e Gangen kamen. In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln. In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr [[1801]] is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat [[Spanien]] [[Louisiana]] in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n [[Mai]] [[1803]] verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] un [[Rocky Mountains]] nöördlich vun [[Texas]] för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem. [[1804]] is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de [[Napoleon|napoleoonschen]] Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien [[1806]] un mit en [[Hannelsembargo]] [[1807]]. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n [[18. Juni]] [[1812]] den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer, [[Kanada]] un ok noch [[Florida]] intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de [[Indianer]]s ehre Länner in [[Indiana]] un [[Ohio]] innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn [[Hööftling]] [[Tecumseh]] vun den Stamm vun de [[Shawanos]] up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al [[1813]] in [[Kanada]] fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August [[1814]] in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n [[24. Dezember]] [[1814]] is denn, wietaf in [[Belgien]], in [[Gent]] Freden slaten wurrn. [[1816]] is [[James Monroe]] Präsident wurrn un acht Johr lang bleven. De Partei vun de „Federalists“ löös sik in düsse Tiet up. So geev dat meist keen Oppositschoon. In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to. [[1817]] güng dat los mit den Bo vun den [[Eriekanal]]. [[1825]] weer he fardig. In düsse Johren steeg [[New York]] up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst. [[1818]] kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in [[Neepundland]] un över de Grenz twüschen de USA un Kanada. [[1819]] treed Spanien [[Florida]] an de USA af, de dorför [[Mexiko]] un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit [[Russland]] övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n [[2. Dezember]] [[1823]] en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „[[Monroe-Doktrin]]“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln. [[1824]] is denn [[John Quincy Adams]] Präsident wurrn. [[1828]] folg [[Andrew Jackson]] na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an. [[1828]] versöch [[South Carolina]] vunwegen en Tollgesett, den Bund to drauhen. Wenn de Bund dat Gesett nich torüchnehmen dö, denn woll South Carolina sien Recht bruken, as en freen Staat ut de USA ut to treden. Man Jackson hett sik nich dwingen laten un South Carolina bleev in de Sake alleen un möss torüch rodern. Man mit düsse „Nullification Crisis“ weer al en eersten Versöök vun en Sezzeschoon maakt. De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun [[Pennsylvania]] un den [[Ohio (Stroom)|Ohio]]-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr [[1860]] bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12 % vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten. Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik. [[1837]] stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n [[1. März]] [[1845]] is Texas denn ünner Präsident [[John Tyler]] doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n [[13. Mai]] [[1846]] verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts [[Kalifornien]] in un un marscheern in [[Mexiko-City]] in. An’n [[2. Februar]] [[1848]] is Freden slaten wurrn un de [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn. In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen. In’n [[Juli]] [[1854]] is in [[Michigan]] de [[Republikaansch Partei|Republikaansche Partei]] grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den [[Ökelnaam]] „Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n [[16. Oktober]] [[1859]] hett [[John Brown (Abolitschonist)|John Brown]] mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun [[Robert E. Lee]] hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn. [[1860]] is denn [[Abraham Lincoln]] to’n Präsidenten wählt wurrn. He harr al an’n [[16. Juni]] [[1858]] seggt: „En Huus, wat in sik updeelt is, kann keen Bestand hebben. Ik glööv, düsse Staat kann nich to de Hälft ut Slaven un to de Hälft ut free Lüde bestahn...Ik tööv dor up, dat dat Huus nich länger updeelt is“. [[Bild:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb|right|Abraham Lincoln]] Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei. === De Börgerkrieg === An [[20. Dezember]] [[1860]] verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n [[4. März]] [[1861]] sien Amt antreden konn, hefft bit to’n [[1. Februar]] al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen [[Jefferson Davis]] ut [[Missisippi (Bundsstaat)|Mississippi]] to’n Präsidenten vun de [[Konfödereert Staten vun Amerika|Konfödereerten Staten vun Amerika]]. An’n [[12. April]] [[1861]] güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up [[Fort Sumter]]. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun [[Charleston]]. So füng de [[Amerikaansche Börgerkrieg]] an. Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern [[Virginia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]] un [[North Carolina]]. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union: [[Delaware]], [[Maryland]], [[Kentucky]] un [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun [[1863]] af an ünner den Naam [[West Virginia]] en egen Staat binnen de Union wurrn sünd. [[Bild:Robert Edward Lee.jpg|thumb|left|General Robert E. Lee, 1863]] De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de [[Iesenbahn]] sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „[[Winchester Rifle]]“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun [[General]]en, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer [[Robert E. Lee]] en General, de wat vun [[Taktik]] verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen. De eerste Slacht weer an’n [[21. Juli]] [[1861]] de [[Slacht vun Bull Run]]. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n [[17. September]] [[1862]] weer bi [[Antietam]] de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n [[1. Juni]] [[1863]] slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na [[Pennsylvania]] un dreep bi [[Gettysburg]] up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn. Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer [[Ulysses S. Grant]]. He nehm an’n [[4. Juli]] [[Vicksburg (Mississippi)|Vicksburg]] in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun [[Tenneessee]]. Dor nehm he [[Chatanooga]] in. Vun dor ut töög [[William Tecumseh Sherman]] dör [[Georgia]] na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n [[9. April]] [[1865]] möss Lee bi [[Appomatox Court House]] in [[Virginia]] kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n [[14. April]] [[1865]] dootschaten wurrn un [[Andrew Jackson]] wurr de nee Präsident. === De USA weert Weltmacht === Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit [[1878]] en Reeg vun [[Indianerkriegen]] föhrt wurrn. Amenne weern de lesten [[Indianer]]s, de dat denn noch geev, in [[Reservat]]en tohopendrängelt. Üm [[1900]] rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt. [[1862]] weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160 [[acre]]s Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich [[Oklahoma]], [[Arizona]] un [[New Mexiko]] as Staten Liddmaat vun de Union wurrn. Bit [[1880]] sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen. [[1865]] harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km. In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de [[Schrievmaschien]], dat [[Telefon]], de [[Registreerkass]], de [[Settmaschien]], de [[Rekenmaschien]] usw. utfunnen wurrn. [[1882]] grünn [[John D. Rockefeller]] mit den [[Standard Oil Trust]] den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun [[Andrew Carnegie]] mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit [[1914]], is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven. 1865 harr dat Land 35 Millionen Inwahners harrt, [[1895]] weern dat al 70 Millionen. Vun 1865 bit 1900 weern 13,5 Millonen Minschen in dat Land inwannert. Twuschen [[1905]] un [[1914]] kemen jedet Johr ene Million Inwannerers dorto. Mank de Inwannerers weern nu nich mehr an’n meisten Englänner, Iren, Schotten un Düütsche. Nu weern dat to dree Viddeln Lüde ut [[Öösterriek-Ungarn]], [[Italien]] un [[Russland]] ok veel [[Jodendom|Jöden]] dormank. Se harrn en annere Spraak, en annern Gloven un en annere Kultur un mössen integreert weern. Blangen de Indianers harrn de Swarten,de Froenslüde un de Kinner in dat Land avers jummers noch nix to mellen. De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn. [[1854]] al harr de Marine de [[Japan]]ers dwungen, jem ehrn Markt open to maken. [[1867]] intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit [[Hawaii]]. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de [[Midway-Inseln]] an sik un köffen för 7 Mio. Dollars [[Alaska]] vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de [[Monroe-Doktrin]] en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln. [[1898]] reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al [[1893]] de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n [[Pazifik]] up den Weg na [[China]] hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de [[Samoa]]- Inseln in’n Süüdpazifik. [[Kuba]] höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n [[19. April]] 1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n [[25. April]] verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n [[1. Mai]] maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun [[Manila]] de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar [[1899]] geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien [[Puerto Rico]] un [[Guam]] an de USA af. De [[Philippinen]] schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat [[19. Johrhunnert]] en Weltmacht. === Bit na den Tweeten Weltkrieg === Präsident [[Theodore Roosevelt]] (1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in [[Latienamerika]] an („[[Big Stick]]“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr [[1903]] [[Panama]] ut [[Kolumbien]] rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den [[Panamakanaal]] geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer. In den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit [[1917]], bit se in den Krieg intreden döen. Dat [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]] harr dormols gegen [[Russland]] wunnen un weer nu stärker, as [[Grootbritannien]] un [[Frankriek]]. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „[[U-Boot-Krieg ahn Grenzen]]“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de [[Triple Entente|Entente]] nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] (1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en [[Völkerbund]]. Mit Hölpe vun sien [[14-Punkten-Programm]] scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven. Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen [[Senat (USA)|US-Senat]] nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer. Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n [[Oktober]] [[1929]] stört an den „[[Swart Dunnersdag|Swarten Dunnersdag]]“ de [[Böörs]] in [[New York]] ineens. Nu folg de [[Krise vun de Weltweertschup]]. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit ([[1932]]). Denn keem Präsident [[Franklin D. Roosevelt]] mit sien „[[New Deal]]“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en [[Investor]] uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den ''Social Security Act'' vun [[1935]] ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn. As dat mit den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat [[Utlehn- un Pachtgesett]] (''lend-lease bill''), dat de [[Kongress (USA)|Kongress]] beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as [[Japan]] an’n [[7. Dezember]] [[1941]] den groten Flottenhaben [[Pearl Harbour]] up [[Hawaii]] angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un [[Italien]] den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche [[Industrie]] weer de Krieg vun dor af an för de [[Middelmächt]] nich mehr to winnen. Vunwegen de [[Atombomb]]en up [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] in’n [[August]] [[1945]], de Präsident [[Harry S. Truman]] befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen. === Vun’n Tweeten Weltkrieg bit to’n Enne vun’n Kolen Krieg === ==== Binnenpolitik ==== In den [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de [[Kommunismus]]. In de „[[McCarthy-Johren]]“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De [[Senat (USA)|Senater]] [[Joseph McCarthy]] weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t [[Feernsehn]] utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident [[Dwight D. Eisenhower]] harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört. Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg [[1865]] nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen ([[Jim-Crow-Gesetten]]). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en [[Börgerrechtbewegen]] („Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de [[Böverst Gerichtshoff (USA)|Böverste Gerichtshoff]] in dat Johr [[1954]] dat [[Scheden na de Raass]] afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de [[Natschonalgarr (USA)|Natschonalgarr]] dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“). [[1968]] hett de Kongress den „[[Civil Rights Act]]“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident [[Lyndon B. Johnson]] hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper [[John F. Kennedy]] holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen [[Minnerheit]]en beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn. ==== Butenpolitik ==== An’n [[26. Juni]] [[1945]] sünd in [[San Francisco]] de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] grünnt wurrn. De [[Sowjetunion]] weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit [[Josef Stalin|Stalin]] un amenne weer de [[Koolt Krieg|Kole Krieg]] dor. Präsident [[Harry S. Truman]] maak sien ''[[Rollback-Politik]]'' künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den [[Kommunismus]] in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „[[Truman-Doktrin]]“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de [[Monroe Doktrin]], wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in [[Grekenland]] ünner de Arms un hölpen ok de [[Törkei]]. För Westeuropa stellen se den [[Marshall-Plaan]] up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen. [[1948]]/[[1949|49]] sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun [[Berlin]] in de [[Blockaad vun Berlin]] af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de [[Berliner Luftbrugge]] up. [[1949]] is denn de [[NATO]] vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat [[Militär]] angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen. De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den [[Warschauer Pakt]]. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en [[Wettrüsten]] mit [[Atomwapen]] twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn ([[Overkill]]). Gefährlich weer dat, as bi den [[Korea-Krieg]] ([[1950]] – [[1953]]) un bi de [[Kuba-Krise]] [[1962]] de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen. [[1968]] hett dat denn en [[Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen]] geven un [[1969]] sünd de [[SALT]]-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen. [[1964]] grepen de USA apen in den [[Vietnam-Krieg]] in. Vördem weer dat to de „[[Tongking-Saak]]“ kamen. Man al ehrer harrn de USA Militärraatgevers in dat Land harrt. In düssen Krieg sünd de USA duchtig up’e Nese fullen, wat den Krieg süms angüng, man ok de [[Moral]], de dorachter stünn. [[1973]] mössen de US-Truppen denn aftrecken un dat Ganze enn mit en Nedderlaag. Vunwegen dat de USA sik vörnahmen harrn, den Kommunismus allerwegens in de Welt lüttsch to holen, nehmen se dat in de 1960er un 1970er Johren in düsse Sake mit de [[Demokratie]] nich jummers to genau. De USA grepen ok [[Militärdikatur|Militärdiktaters]] un Verbrekers unner de Arms, as [[Anastasio Somoza Debayle]] in [[Nicaragua]], [[Augusto Pinochet]] in [[Chile]], [[Ferdinand Marcos]] up de [[Philippinen]] un [[Mobuto Sese Soku]] in [[Zaire]]. Wichtig weer man bloß, dat se gegen den Kommunismus gegenan güngen. Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as [[Jimmy Carter]] Präsident weer. As de Sowjetunion in [[Afghanistan]] inmarscheer, möök Amerika gor nix. Ünner de Regeern vun [[Ronald Reagan]] ([[1981]]-[[1989]]) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de [[Minschenrechten]] gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den [[Eerste Golfkrieg|Eersten Golfkrieg]] twuschen [[Iran]] un [[Irak]] ([[1980]]-[[1988]]) utgerekent achter den [[Diktater]] [[Saddam Hussein]] ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de [[Mullah]]s in Iran. Mit jem ehre [[Satellit (Ruumfohrt)|Satelliten]] hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween. In de Reagan-Tiet keem dat ok to de [[Iran-Contra-Saak]]: [[1986]] verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun [[Panzer]]s. De US-Sekerheitsraatgever [[Robert McFarlane]] un de US-[[Oberst]] [[Oliver North]] harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de [[Sozialismus|sozialistische]] Regeern vun de [[Sandinisten]] gegenan güngen. Ok an de [[Mujaheddin]] in [[Afghanistan]] geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de [[Islam|islaamschen]] [[Fundamentalismus|Fundamentalisten]] mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem. Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (''evil empire''), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den [[Weltruum]] schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte ''„Star-Wars''-Programm“ ''([[Strategic Defense Initiative|SDI]]-Projekt, Krieg in de Steerns)''. Man [[1985]] un [[1986]] hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]] drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer [[START]] (''Strategic Arms Reduction Talks''). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen. [[1991]] breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt. == Kultuur == === Eten === [[Bild:2019-11-28 14 46 15 A single serving of Thanksgiving Dinner in the Parkway Village section of Ewing Township, Mercer County, New Jersey.jpg|thumb|Een [[Thanksgiving dinner]] mit [[Kalkuun]], Stampkantüffeln, suren Gurken, Mais, kandeerte Yam, Kraanbeergelee, Granaat, Arvten un annerwat]] De fröhen Kolonisten kemen mit Spiesen vun de Native Americans so as Kalkuun, Kantuffels, Söotkantüffels, Mais un Körbis un Ahoornsiroop in Kuntakt. De Kolonisten un later Inwannerer bruken de nee’en Ingredentien bekannte Gerichten to kaken un mischen jüm mit Leevmiddels ut de ole Welt, so as Weten,<ref name="Wheat">"Wheat Info", Wheatworld.org, archived October 11, 2009, {{Webarchiv|url=https://www.wheatworld.org/wheat-info/fast-facts/ |wayback=20091011012758 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}, accessed January 15, 2015.</ref> Rindfleesch un Melk un schapen so ene frohe amerikaansche Kaaktraditschoon<ref>"Traditional Indigenous Recipes", American Indian Health and Diet Project, accessed September 15, 2014, https://aihd.ku.edu/recipes/index.html.</ref><ref>Ambrose Akenuwa, ''Is the United States Still the Land of the Free and Home to the Brave?'', Lulu Press, July 1, 2015, pp. 92–94, ISBN 978-1-329-26112-9.</ref> Leevmiddels uut de nee Welt, so as Körbis, Mais, Kantüfffels un Kalkuun as Felesxh sünd Bestanddelen vun dat [[Thanksgiving]]-Dinner.<ref name="Mintz1996">Sidney Wilfred Mintz, ''Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, and the Past'', Beacon Press, 1996, p. 134, ISBN 978-0-8070-4629-6.</ref> Gerichten, so as [[apple pie]], [[fried chicken]], [[Doughnut]]s, [[Pommes]], [[macaroni and cheese]], [[Ies]], [[Hamburger]]s, [[hot dog]]s un Pizza, de for besunners US-amerikaansch gellen, brochen later Inwannerer in dat Land.<ref>Hasia Diner, ''Hungering for America: Italian, Irish, and Jewish Foodways in the Age of Migration'', Harvard University Press, 2001, p. 1.</ref><ref>Tracy N. Poe, "The Origins of Soul Food in Black Urban Identity: Chicago, 1915–1947", ''American Studies International'', Vol. 37, No. 1 (February 1999), p. 5.</ref><ref>Haley Cawthon, "KFC is America's favorite fried chicken, data suggests", ''The Business Journals'', December 31, 2020, https://www.bizjournals.com/louisville/news/2020/12/31/consumer-spending-data-kfc-is-the-most-popular.html.</ref><ref>Joan Russell, "How Pizza Became America's Favorite Food", ''Paste'', May 23, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/america/the-history-of-the-pizza/.</ref> Mexikaansche Gerichten, so as [[burritos]] un [[tacos]] geev dat al in vöormaals mexikaansch Rebeden, wurrn man in ene spetschelle amerikaansch mexikaansch Woes anpassr, so as de TexMex Köok. Anpassr chineesche Gerichten un italieensche Pasta sund ook wied verbreidt.<ref name="IFT">James N. Klapthor, "What, When, and Where Americans Eat in 2003", Newswise/Institute of Food Technologists, August 23, 2003, https://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003.</ref> Dat amerikaansche Diner, een informell Restaurant for de Arbeiderklass, het sienen Oorsprung in dat 19. Jhd. un verbreidt in dat 20. jhd. in heel dat land.<ref>"The History of the American Diner", ''Paste Magazine'', September 5, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/the-history-of-the-american-diner/.</ref> Amerikaansch [[fast-food]] keem mit dat Automobil op.<ref>"America's Love Of Drive-thrus", ''NPR'', December 11, 2023, https://www.npr.org/2023/12/11/1198909271/1a-draft-12-11-2023.</ref> Al in de 1920.er Jaren geev dat de eersren Restaurant mot Drive-ins , un vun de 1940-er an mit Drive-throughs.<ref name="drivethru">"When Was the First Drive-Thru Restaurant Created?", Wisegeek.org, accessed January 15, 2015, https://www.wisegeek.org/when-was-the-first-drive-thru-restaurant-created.htm.</ref><ref>Andrew Sheldon, "The History of the Drive-Thru in America", ''Your AAA Network'', July 23, 2020, https://magazine.northeast.aaa.com/daily/life/cars-trucks/auto-history/history-of-the-drive-thru/.</ref> Amerikaansch [[fast-food restaurant]]keden, so as [[McDonald's]], [[Burger King]], [[Chick-fil-A]], [[Kentucky Fried Chicken]], [[Dunkin' Donuts]] un veel anner hebbt sik mit de Globalisarachoon weltwied uutbreidt, have numerous outlets around the world.<ref>Rada Pavlova, "Globalization of American Fast-Food Chains: the Pinnacle of Effective Management and Adaptability", ''The Yale Globalist'', April 8, 2019, https://globalist.yale.edu/in-the-magazine/globalization-of-american-fast-food-chains-the-pinnacle-of-effective-management-and-adaptability/.</ref> === Sport === De populäärste Sportaarden in de Verenigten Staten sünd American Football, [[Basketball]], [[Baseball]], [[Football]] un [[Ieshockey]].<ref>{{Internetquelle |autor=Gallup Inc |url=https://news.gallup.com/poll/4735/Sports.aspx |titel=Sports |datum=2007-09-25 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Sportaarden so as Baseball un American Football hebbt öller europääsche Spelen as Grundlaag. Annersieds wurrn Sportaarden so as Baskeball, [[Volleyball]], [[Skateboarding]] un [[Snowboarding]] in de Verenigten Staten uutfunnen un sünd later weltwied populäär worrn.<ref>Lindsay Sarah Krasnoff (December 26, 2017). "How the NBA went global". ''The Washington Post''. Retrieved September 14, 2023, from https://www.washingtonpost.com/news/made-by-history/wp/2017/12/26/how-the-nba-went-global/</ref> Noordamerikaansche Sportaarden so as [[Lacrosse in the United States|Lacrosse]] un [[Surfen]] hebbt ene indigene Grundlaag.<ref>Howard Liss (1970). ''Lacrosse''. Funk & Wagnalls, p. 13.</ref> The [[Professional sports market in the United States|market for professional sports in the United States]] was approximately $69 billion in July 2013, roughly 50% larger than that of Europe, the Middle East, and Africa combined.<ref>Reuters (June 18, 2008). "Global sports market to hit $141 billion in 2012". Retrieved July 24, 2013, from https://www.reuters.com/article/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618</ref> American Football is allens tohoop de populäärste Sport in de Verenigten Staten.<ref>David K. Krane (October 30, 2002). "Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport". Harris Interactive. Archived July 9, 2010, from https://web.archive.org/web/20100709111448/https://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337. Also see: Michael MacCambridge (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 978-0-375-50454-9.</ref> De spelen vun de [[National Football League]] hebbt weltwied de höögste döörsnidliche Besökertallen un den [[Super Bowl]] kiekt sik vele Millionen Minschen op de ganze Welt an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/27321898/how-nfl-took-america-100-years |titel=How the NFL took over America in 100 years |datum=2019-08-14 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Na American Football sünd Basketball, Baseball, Football un Ieshockey de populäarsten Sportaarden. De Topligen för düsse Sportaarden sünd de [[National Basketball Association]],<ref>{{Internetquelle |url=https://careers.nba.com/history/ |titel=Our History |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> de [[Major League Baseball]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/official-information/about-mlb |titel=About MLB {{!}} Official Information |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> [[Major League Soccer]],<ref>MLS Soccer. "About MLS Soccer". Retrieved June 8, 2025, from https://www.mlssoccer.com/about/</ref> un de [[National Hockey League]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhl.com/info/about-the-nhl |titel=Official Site of the National Hockey League {{!}} NHL.com |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> De Individuaalsport mit de meisten Tokiekers is [[Golf (Sport)|Golf]] un Autorennsport, besünners [[NASCAR]] un [[IndyCar]].<ref>Harris Interactive (January 16, 2014). "As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America's Favorite Sport". Retrieved March 9, 2014, from https://web.archive.org/web/20140309053431/https://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kevin Grier and Tyler Cowen |url=https://grantland.com/features/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football/ |titel=» What Would the End of Football Look Like? |datum=87798 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> Vergleken mit Europa un anner Weltdelen het de Collegesport een besünner hogen proffesschonellen Rang un bringt dat Jaar bet to ene 1 Milliard US-Dollar.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.si.com/college/2018/03/07/ncaa-1-billion-revenue |titel=NCAA Reports $1.1 Billion in Revenues |datum=2018-03-07 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> College football un Basketball hebbt grote Tokiekertallen. De [[NCAA Division I men's basketball tournament|NCAA March Madness tournament]] un [[College Football Playoff]] sünd mang de Sportevents mit de meisten Tokiekers.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |titel=Home |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US }}</ref> De proffesschonelle Collegesport is in den Verenigten Staten ook de wichtige Born för ne’e Talenten in de professchonellen Ligen, wieldes in anner Staten apentlich un privat föddert Sportorganisatschonen un Verenen düsse Opgaav hebbt.<ref>Thomas Rosandich (2002). "Collegiate Sports Programs: A Comparative Analysis". ''Education'', Vol. 122, Issue 3, p. 471.</ref> Achtmaal hebbt US-amerikaansche Städer de [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] uutdregen. De Olympschen Summerspelen 1904 in St. Louis weren de eersten Olympschen Spelen buten Europa.<ref>Gerald P. Schaus & Stephen R. Wenn (2007). ''Onward to the Olympics: Historical Perspectives on the Olympic Games''. Wilfrid Laurier University Press, p. 224. ISBN 978-0-88920-505-5.</ref>T UOlympic Games will be held in the U.S. for a ninth time when Los Angeles hosts the [[2028 Summer Olympics]]. US-amerikaansche Athleten hebbt allenstohoop meer Medaillien bi Olympschen Spelen wunnen, as jeed anner Land weltwied.<ref>Greatest Sporting Nation. "All-time Olympic medal standings". Retrieved from {{Webarchiv|url=https://greatestsportingnation.com/ |wayback=20250110013648 |text=— |archiv-bot=2026-03-25 15:03:18 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/sports/olympics/the-1000-medals-of-the-united-states/ |titel=1,000 times gold - The thousand medals of Team USA |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Anner wichtige Sportevents in de Verenigten Staten sünd de [[Americas Cup]], [[World Baseball Classic]], de [[U.S. Open (tennis)|U.S. Open]], un de [[Masters Tournament]]. De männliche Footballnatschonaalmannschop vun de Verenigten Staten kunn sik för ölven Weltmeisterschoppen qualifizeren. De Froennatschonaalmannschop het de [[FIFA Women's World Cup]] un de Olympsche Goldmedaillie je veermaal wunnen.<ref>Jeff Carlisle (April 6, 2020). "MLS Year One, 25 seasons ago: The Wild West of training, travel, hockey shootouts and American soccer". [[ESPN]]. Retrieved May 5, 2021, from https://www.espn.com/soccer/major-league-soccer/story/4082408/mls-year-one25-seasons-ago-the-wild-west-of-trainingtravelhockey-shootouts-and-american-soccer</ref> De [[1999 FIFA Women's World Cup]] hebbt de Verenigten Staten ook uutricht.<ref>{{Internetquelle |autor=Aria Gerson |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2020/07/10/1999-womens-world-cup-uswnt-iconic-moments-brandi-chastain/5405459002/ |titel=Impact of 1999 Women's World Cup went far beyond Brandi Chastain's iconic goal |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> För de Mannslüüd hebt de Verenigten Staten de [[1994 FIFA World Cup]] uutricht un schall tohoop mit Kanada un Mexiko de [[2026 FIFA World Cup]] uutdregen.<ref>Laurel Wamsley (June 16, 2022). "The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced". [[NPR]]. Retrieved April 16, 2023, from https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement</ref> == Städer == * [[Washington D.C.|Washington]] * [[New York]] * [[Chicago]] * [[Los Angeles]] * [[Houston]] == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Bundsstaten vun de USA}} {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:USA]] m1u77soixvachh18gt7n73txvd94h80 0 1756 1064149 1051320 2026-05-03T11:51:24Z Eastfrisian2 58044 /* Boren */ 1064149 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} '''1928''' (MCMXXVIII): == Wat passeert is == * [[10. November]]: In [[Japan]] wurrd [[Hirohito]] in den Kaiserpalast Kyōto to'n nee Kaiser kröönt. * In [[Cornwall]] warrt de [[Gorseth Kernow]] grünnt == Boren == * [[17. Januar]]: [[Vidal Sassoon]], britisch Friseur un Ünnernehmer († [[2012]]) * [[4. Februar]]: [[Kim Yong-nam]], noordkoreaansch Politiker († [[2025]]) * [[5. Februar]]: [[Bruno Krupp]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter von Noordrhien-Westfalen († [[2015]]) * [[6. Februar]]: [[Sjel de Bruijckere]], nedderlannsch Footballnatschonalspeler († [[2011]]) * [[12. Februar]]: [[Jürgen Thormann]], düütsch Schauspeler, Speelbaas un Synchroonsnacker († [[2024]]) * [[26. Februar]]: [[Anatoli Wassiljewitsch Filiptschenko]], sowjeetsch Kosmonaut († [[2022]]) * [[1. März]]: [[Peter von Polenz]], düütschen Linguistik, Germanist un Mediävist († [[2011]]) * [[2. März]]: [[Guido Monzino]], italieensch Bargstieger un Forscher († [[1988]]) * [[3. März]]: [[Paul Calle]], US-amerikaansch Künstler († [[2010]]) * [[6. März]]: [[Christa Wehling]], düütsch Volksschauspelerin († [[1996]]) * [[10. März]]: [[Don Ferrara]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2011]]) * [[12. März]]: [[Paul Kuhn]], düütsch Pianist, Bandleader un Singer († [[2013]]) * [[12. März]]: [[Robert Paynter]], britisch Kameramann († [[2010]]) * [[14. März]]: [[Frank Frederick Borman]], US-amerikaansch Astronaut († [[2023]]) * [[15. März]]: [[Marga Altstadt]], plattdüütsche Schrieversche un Kinnerplegersche († [[2018]]) * [[17. März]]: [[Alberto Giustolisi]], italieensch Schachspeler († [[1990]]) * [[17. März]]: [[Rolf Lederbogen]], düütsch Grafiker, Architekt, Fotograf un Breefmarkenkünstler († [[2012]]) * [[18. März]]: [[Miguel Poblet]], spaansch Radrennfohrer († [[2013]]) * [[19. März]]: [[Patrick McGoohan]], US-amerikaansch Filmschauspeler, Dreihbookschriever un Speelbaas († [[2009]]) * [[25. März]]: [[Roald Aas]], norweegsch Iesflinklöper († [[2012]]) * [[25. März]]: [[James Arthur Lovell]], US-amerikaansch Astronaut († [[2025]]) * [[27. März]]: [[Jean Dotto]], franzöösch Radrennfohrer († [[2000]]) * [[7. April]]: [[James Garner]], US-amerikaansch Schauspeler († [[2014]]) * [[12. April]]: [[Hardy Krüger]], düütsch Schauspeler un Schriever († [[2022]]) * [[16. April]]: [[Paul Sylbert]], US-amerikaansch Artdirector un Szenenbillner († [[2016]]) * [[20. April]]: [[Gordon Audley]], kanaadsch Iesflinklöper († [[2012]]) * [[3. Mai]]: [[Dezső Bundzsák]], ungaarsch Footballnatschonalspeler († [[2000]]) * [[4. Mai]]: [[Muhammad Husni Mubarak]], ägyptisch Staatspräsident († [[2020]]) * [[4. Mai]]: [[Werner Besch]], düütschen Germanist un Spraakwetenschopper * [[10. Mai]]: [[Karl Sanner]], düütsch Jazzmusiker († [[1966]]) * [[13. Mai]]: [[Nils-Bertil Dahlander]], sweedsch Jazzmusiker († [[2011]]) * [[17. Mai]]: [[Harm Weber]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († [[2015]]) * [[18. Mai]]: [[Pernell Roberts]], US-amerikaansch Schauspeler († [[2010]]) * [[23. Mai]]: [[Hans Blum (Komponist)|Hans Blum]], düütsch Komponist un Singer († [[2024]]) * [[28. Mai]]: [[Manfred Hüniken]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen († [[2017]]) * [[1. Juni]]: [[Georgi Timofejewitsch Dobrowolski|Georgi Dobrowolski]], sowjeetsch Kosmonaut († [[1971]]) * [[13. Juni]]: [[John Forbes Nash Jr.]], US-amerikaansch Mathematiker un Nobelpriesdräger († [[2015]]) * [[14. Juni]]: [[Che Guevara]], argentische Guerillakämper in de kubaansche Revolutschoon (evt. ook den [[14. Mai]] boren, † [[1967]]) * [[17. Juni]]: [[Juan María Bordaberry]], uruguayisch Politiker un Präsident († [[2011]]) * [[18. Juni]]: [[John Tietjen]], US-amerikaansche Theolog († [[2004]]) * [[25. Juni]]: [[Alexei Alexejewitsch Abrikossow]], russisch Physiker un Nobelpriesdräger († [[2017]]) * [[29. Juni]]: [[Ian Bannen]], schottisch Schauspeler († [[1999]]) * [[12. Juli]]: [[Elias James Corey]], US-amerikaansch Chemiker und Nobelpriesdräger * [[17. Juli]]: [[Joe Morello]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2011]]) * [[26. Juli]]: [[Stanley Kubrick]], US-amerikaansch Schriever un Speelbaas († [[1999]]) * [[27. Juli]]: [[Karl Mai (Footballspeler)|Karl Mai]], düütsch Footballnatschonalspeler († [[1993]]) * [[6. August]]: [[Andy Warhol]], US-amerikaansch Popart-Künstler († [[1987]]) * [[8. August]]: [[François Remetter]], franzöösch Footballnatschonalspeler († [[2022]]) * [[10. August]]: [[Willem Fricke]], düütsch un plattdüütsch Schauspeler († [[2009]]) * [[21. August]]: [[Art Farmer]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[1999]]) * [[25. August]]: [[Herbert Kroemer]], düütsch Physiker un Nobelpriesdräger († [[2024]]) * [[27. August]]: [[Osamu Shimomura]], japaansch Biochemiker un Nobelpriesdräger († [[2018]]) * [[31. August]]: [[James Coburn]], US-amerikaansch Schauspeler († [[2002]]) * [[2. September]]: [[Horace Silver]], US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († [[2014]]) * [[4. September]]: [[Dominique Colonna]], franzöösch Footballnatschonalspeler († [[2023]]) * [[15. September]]: [[Cannonball Adderley]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[1975]]) * [[21. September]]: [[Werner Beutling]], plattdüütsch Schriever († [[2009]]) * [[23. September]]: [[Frank Foster]], US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († [[2011]]) * [[29. September]]: [[Gerhard Stoltenberg]], ehmalger [[Ministerpräsident]] vun [[Sleswig-Holsteen]] un Bundsminister († [[2001]]) * [[10. Oktober]]: [[Junior Mance]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2021]]) * [[14. Oktober]]: [[Heinz Kittner]], düütsch Bargstieger († [[2012]]) * [[26. Oktober]]: [[Peter Appleyard]], kanaadsch Jazzmusiker († [[2013]]) * [[27. Oktober]]: [[Miroslav Filip]], tschechisch Schachspeler († [[2009]]) * [[30. Oktober]]: [[Daniel Nathans]], US-amerikaansch Mikrobioloog, Biochemiker un Nobelpriesdräger († [[1999]]) * [[31. Oktober]]: [[Roy Rudolf Romer]], US-amerikaansch Politiker un Gouverneur * [[4. November]]: [[Larry Bunker]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2005]]) * [[20. November]]: [[Karl Manzke]], düütsch lutherisch Theoloog († [[2008]]) * [[8. Dezember]]: [[Hannes Flesner]], plattdüütsch Ledermaker un Singer († [[1984]]) * [[18. Dezember]]: [[Harold Land]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[2001]]) * [[20. Dezember]]: [[Anna Elisabeth Wiede]], düütsch Dramatikerin († [[2009]]) * [[30. Dezember]]: [[Henri Debehogne]], belgisch Astronom († [[2007]]) * [[30. Dezember]]: [[Barbara Nichols]], US-amerikaansch Schauspelerin un Pin-up Model († [[1976]]) == Storven == * [[25. April]]: [[Peter von Wrangel]], russ’sch General (* [[1878]]) * [[5. Mai]]: [[Georges Passerieu]], franzöösch Radrennfohrer (* [[1885]]) * [[10. Mai]]: [[Henry Daras]], franzöösch Maler (* [[1850]]) * [[6. Juni]]: [[Sverre Hassel]], norweegsch Polarforscher (* [[1876]]) * [[18. Juni]]: [[Roald Amundsen]], norweegsch Polarforscher (* [[1872]]) * [[30. August]]: [[Wilhelm Wien]], düütsch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1864]]) * [[24. November]]: [[Semei Kakungulu]], ugandsch Kämper un Begrünner vun de jüüdsche Grupp Abayudaya (* [[1869]]) cid1ag58f0bqoyfpzm0qn0wjxp253cb 0 3639 1064060 1063812 2026-05-02T12:51:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064060 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|TEXT=För de Ümgangsspraak twischen Dialekt un Stannard kiek bi [[Regiolekt]]}} '''Regionaalspraak''' oder '''Streektaal'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.platt-wb.de/hoch-platt/?term=Regionalsprache |titel=''Regionalsprache'' |werk=Plattdeutsch-Hochdeutsches Wörterbuch für Ostfriesland |abruf=2024-11-15}}</ref> is een Begreep uut de [[Spraakpolitik]], de kene klare Definitschoon het. De Ünnerschhed to ene [[Minnerheidenspraak]] is ook nich klaar. Besünners in [[Europa]] betekent Regionaalspraak ene inheemsche Spraak, de in ene bestimmte Regioon snackt warrt. Se is meest ene [[Afstandsspraak|Afstands]]- oder [[Uutbuspraak]] un kene [[Natschonaalspraak]]. De [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta van de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] bruukt den Dubbelbegreep ''Regionaal- oder Minnerheidenspraken'' un geit so ene klare Definitschoon uut den Weg. In [[Düütschland]] gellt [[Plattdüütsch]] för ene Regionaalspraak, wieldes [[Neddersorbsche Spraak|Nedder]]- un [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsch]], [[Saterfreesche Spraak|Sater]]- un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] so as ook [[Romani|Romanes]] för Minnerheidenspraken gellen. De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. De engelsche Uutdruck ''regional language'' kann wedder ene Regionaalspraak oder ''regionale Spraak'' beteken. == Regionaalspraken in Politik un Recht == [[Bild:European_Charter_for_Regional_or_Minority_Languages_membership.svg|duum|Staten, de de Europääsche Charta för Regionaal- un Minnerheiden unnerschreven un ratifizeert hebbt:</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008000|Unnerschreven un ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00ff00|unnerschreven, nich ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFFF|nich unnerschreven}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|Keen Maat}}]] As enen juristschen un politschen Begreep is ene Regionaalspraak in Europa ene Spraak, de in de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|europääsche Charta för Regionaal- un Minerheidenspraken]] as Regionaalspraak gellen laten warrt. De Charta unnerscheed man nich klaar twischen Regionaalspraak un Minnerheidenspraak. Se bruukt den Begreep jümmers tohoop as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“.<ref name=":0">[[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S.8f.</ref> Na de Charta betekent Regionaal- oder Minnerheidenspraken alle de Spraken:<ref>{{Internetquelle |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=148 |titel=European Charter for Regional or Minority Language |abruf=2024-11-15 |sprache=en-GB}}</ref> # de ene Gruppe Börgerschen un Börgers van enen Staat, de lüttker is as de överige Inwonerschen un Inwoners in den Staat, siet lange Tied in enen bestimmten Gebeed binnen düssen Staat bruukt, # de verscheden van de Amtsspraak oder den Amtsspraken in den Staat sind un nich een Dialekt van ene Amtsspraak oder de Spraak van Towannerten sind. De Charta betekent also alle inheemschen Spraken, de in enen Staat kene Amtsspraak sind un keen [[Dialekt]] sind as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“. Spraken van Migranten un Towannerten sind keen Regionaal- oder Minnerheidenspraken na de Charta. In verscheden Staten bruukt de Poltik Minnerheiden- un Regionaalspraak unnerscheedlik oder maakt so as de Charta kenen Unnerscheed. In Düütschland gellt Noord- un Saterfreesch, Nedder- un Böversorbsch so as ook Romani as natschonale Minnerheiden un ere Spraken as Minnerheidenspraken. Plattdüütsch is man in Düütschland offitscheel ene Regionaalspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |titel=Nationales und internationales Minderheitenrecht |werk=www.bmi.bund.de |hrsg=Bundesministerium des Inneren und für Heimat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240221050721/https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |archiv-datum=2024-02-21 |abruf=2024-11-17 |sprache=de |zitat=''In Deutschland werden sechs Minderheitensprachen nach der Sprachencharta geschützt: Dänisch, Nordfriesisch, Saterfriesisch, Romanes, Niedersorbisch, Obersorbisch. Als eigenständige Sprache ebenfalls geschützt wird die Regionalsprache Niederdeutsch, die in acht der sechzehn deutschen Bundesländer gesprochen wird.''}}</ref> Anners doot dat Frankriek: Daar is allens, wat nich Stannardfranzöösch is ene Regionaalspraak ({{S|fr|''langue régionale''}}). So sind [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Basksche Spraak|Basksch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]] hier just so Regionaalspaken as de ''[[Langues d’oïl]]'', wat eer franzöösche Dialekte sind.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.culture.gouv.fr/Thematiques/langue-francaise-et-langues-de-france/Agir-pour-les-langues/Promouvoir-les-langues-de-France/Langues-regionales |titel=Langues régionales |abruf=2024-11-17 |sprache=fr-FR}}</ref> De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. == Regionaalspraken in de Spraakwetenschop == Besünners in de [[Sotscholinguistik]] sünd „Regionaalspraak“ un „Minnerheidenspraak“ veel bruukt Begrepen, man beide sind nich klaar defineert. Faken betekent beide sotosegggen dat lieke, so as ook in de ''Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheidenspraken.'' Ene Regionaalspraak is allgemeen ene Spraak, de kene Staats- oder Natschonaalspraak is. Dat is man ene so wiede Definitschoon, dat se meist nich to bruken is.''<ref name="Radatz 71">Hans-Ingo Radatz: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bamberg.de/fileadmin/ba4rm97/Publikationen/Radatz__forthcoming__Regionalsprachen.pdf |wayback=20220521232757 |text=''Regionalsprache und Minderheitensprache.'' |archiv-bot=2026-03-14 07:40:45 InternetArchiveBot }} In: Sandra Herling et al. (Hrsg.): ''Weltsprache Spanisch: Variation, Soziolinguistik und geographische Verbreitung des Spanischen. Handbuch für das Studium der Hispanistik'' (Romanische Sprachen und ihre Didaktik). 2013, S. 71f.</ref>'' Versöök enen Unnerscheed twischen Regionaal- un Minnerheidenspraken to maken un ene Defintschoon för „Regionaalspraak“ to finnen givt dat man: === Unnerscheed Regionaalspraak - Minnerheidenspraak na Wirrer === Na de Germanist [[Jan Wirrer]] sind Minnerheidenspraken sind Spraken, de [[Minnerheit|Minnerheidengruppen]] för ere egen autochthone Spraak anseen doot. De Minnerheid bekikt sik vergleken mit de Meerheid sülvst as [[Ethnie|ethnisch]] oder religiöös verscheden. Unwichtig is hier of de Minnerheid in enen bestimmten Territorium leevt (so as [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]] oder [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]]) oder över een wied Gebeed verstreut is (so as [[Jiddische Spraak|Jiddisch]] oder [[Romani]]).<ref name=":4" /> Anners is dat na Wirrer bi Regionaalspraken: Se hebbt jümmers een fast Spraakterritorium över dat se sik bestimmt. De Sprekerschen un Sprekers seet sik sülvenst as Deel van de Meerheid in de Regioon un verstaat sik nich as ene ethnische oder religiöse Minnerheid. Bispelen sind [[Plattdüütsch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]].<ref name=":4"> [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S. 8f. ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00006.html online]</ref> === Westeuropääsche Regionaalspraken (WERS) na Radatz === De Romanist [[Hans-Ingo Radatz]] unnerscheedt eerstmaal Minnerheidenspraken, de annerwegens Natschonaalspraak sind (so as [[Düütsche Spraak|Düütsch]] in [[Süüdtirool]] oder [[Törksche Spraak|Törksch]] in Düütschland) un statenlose Minnerheidenspraken (so as [[Walisische Spraak|Walisisch]] oder [[Basksche Spraak|Basksch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 100, 106</ref> Regionaalspraken sind na Radatz jümmers statenloos. Minnerheidenspraken mit enen hogen Graad [[Spraakuutbu]] kriegt, so as Radatz seggt, eer den Namen „Regionaalspraak“, ringer uutbuut Spraken warrt meest „Minnerheidenspraak“ oder „Dialekt“ heten.<ref name=":1" /> Regionaalspraken sind so statenlose starker uutbuut Minnerheidenspraken met de Tendenz to ene Kultuurspraak.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107.</ref> Se sind [[Afstandsspraak|Afstandsspraken]], hebbt ene Spraakgemeenschop, de eer as Spraak un nich as Dialekt bekiekt un den Stand as Spraak ook infoddern doot. So is na Radatz [[Frankprovenziaalsche Spraak|Frankprovenziaalsch]] , dat de Sprekers un Sprekerschen meist as Dialekt un nich as Spraak bekiekt, ene schiendialektaliseerte Afstandsspraak un kene Regionaalspraak.<ref name=":1">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107f.</ref> Regionaalspraken stellt sik stärker as ring uutbuut Minnerheidenspraken gegen Staats- un Natschonaalstaten mit enen politschen Machtanspröök un kriegt faken natschonalistsche Fiendschop af. Vergleken met Minnerheiden, de ene Staatspraak snackt, kriegt se keen Stütt van buten un mött de egen Spraak gegen Wedderstand sülvenst vööranbringen. Se mött jümmers an de Siede van de Staatsspraak bestaan. De Sprekerschen un Sprekers sind meist tweesprakig, wieldes buten de Regioon alleen de Staatsspraak gellen laten warrt.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 109f.</ref> De Regionaalspraken in West- un [[Middeleuropa]] süüt Radatz as enen Typ an: de westeuropääschen Regionaalspraken, kort WERS.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 115.</ref> Se stünnen unner den Inflood van de [[Latiensche Spraak|latiensche]] Karkenspraak, de över allen Volksspraken stund un se hebbt de Ideen uut’n [[Humansismus]] un de [[Reformatschoon]] metkregen. In de fröhe [[Neetied]] un later in de [[Opklärung]] begunn de ''Subtitutschoonsphaas.'' Mit den [[Bookdruck]] wurrn de regionalen Schrievspraken vereenheidlikt un de Vöörlöpers för de lätern Staatsspraken hebbt regionale Spraken, de nu för troüggbleven güllen, bikant schoven.<ref name=":2">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 114 - 119.</ref><ref name=":3">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 122f.</ref> De ''Rekuperatschoonsphaas'' eerst mit de [[industrielle Revolutschoon]] un de [[Romantik]], as sik de Blick wannel un dat inheemsche un regionale wedder wat gull.<ref name=":2" /> De Regionaalspraken füngen meest wedder van frischen an un hebbt ene niege Schrievspraak up Grundlage van de Staatsspraak uutfunnen, een Stannard is ranwassen un Spraakorganisatschonen grünnen sik, de sik för de Spraak insetten doot.<ref name=":3" /> Westeuropääsche Regionaalspraken sind so daar inheemsch, wo dat Latiensche bet in’t [[Middelöller]] Schrievspraak was. Se sind nernstwo Natschonaalspraken un staat in Konkurrenz to Natschonaalspraken. Se föddert den Stand as Spraak in un de Spraakgemeenschop steet tomindst grotendeels för enen Spraakstannard un Spraakuutbu in.<ref name=":2" /> Radatz ünnerscheedt noch twee Typen: De primären Regionaalspraken weren de längste Tied spraken Spraken un sünd nich vöör de[[Reformatschoon]] daalschreven worrn (so as: [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], [[Sardsche Spraak|Sardsch]], [[Furlaansche Spraak|Furlaansch]]). De sekundären Regionaalspraken weren in’n Middölller un de froe Nietied schreven Spraken op den lieken Rang as later Staatsspraken, de denn verdrängt hebbt (so as: [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Irisch Spraak|Irsch]] oder [[Walisische Spraak|Walisisch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 119f.</ref> === Streektaal === De nedderländsche Begreep {{Lang|nl|''streektaal''}} meent oorsprünglik dat lieke as Dialekt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/streektaal |titel=streektaal |werk=van Dale |abruf=2024-11-18 |sprache=nl}}</ref> Sinds dat Nedderland de Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken unnertekent het, sind de Begrepen meer un meer verscheden Wege gaan un betekent nu faken enen Dialekt oder Spraakvarieeet, de offitscheel as Spraak gellen laten warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |titel=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |werk=Meertens Instituut |abruf=2024-11-18 |sprache=nl }}</ref> Streektaal is een neutralen Öberbegreep för Spraakvairtäten mit enen gemeensame Spraakidentieet, de in enen Gebeed de grote Deel van de Minschen snackt.<ref>C. Hoppenbrouwers: H''et regiolect van dialect tot Algemeen Nederlands''. Coutinho: Muiderberg 1990. S. 79.</ref> De Linguistsche Renée van Bezooijen defineert een ''streektaal'' för de Situatschoon in de Nedderlannen synchroon: Een Streektaal is ene upstunds düüdlike spraalike Eenheid, de sik van anner Streektalen un de Standardspraak unnerscheed. Anner Faktoren sind Spraakidentiteet un minner Spraakgebeed.Se unnerscheed minner twischen Umgangspraak as sproekn Sprake un Kultuur- oder Uutbuspraak.<ref>Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?'' S. 173.</ref> === Choralekt === [[Conrad Brann]] bruukt mit Blick up de Spraaksituatschoon in [[Indien]] den Begreep „Choralekt“, de uut {{S|grc|χώρα|chóra}} ‘Gegend, Rebeed, Regioon’ un {{Lang|grc|-λεκτος|-lektos}} vun {{Lang|grc|λέγω|légō}} ‘ik spreke’ tohoopsett is, also de Etymologie na dat glieke as Regionaalspraak bedüden kann. Brann ünnerscheed Choralekte, wat Spraken up regionalen Rang sind vun Chtonolekten, wat Volksspraken up de unnerst Rang sind, Demolekte, wat Spraken sind de över ene Regioon henweg oder in enen Staat vele Minschenn küürt un verstaat un upletzet Politolekte, wat Staatsspraken, de vun de Regren bruukt warrt.<ref>Brann, C.M.B. 1994. "The National Language Question: Concepts and Terminology." ''Logos'' [University of Namibia, Windhoek] Vol 14: 125–134</ref> === Regionaalspraak as Afstandspraak === [[Tapani Salminen]] bruukt den Begreep ''Regionaalspraak'' för Spraken, de sik vun de domaninante Spraak in de Gegend ünnerscheedt, avers togliek ook so wied liek kaamt, dat se in [[Disglossie]] mit de dominante Spraak staan köönt. Se finnt sik na Salminen besünners in de grötter europääschen Staten, so as Düütschland, Frankriek oder Italien un warrt meist minnachtig as Dialekt van de Staatsspraak bekeken.<ref>Tapani Salminen: ''Endangered Languages in Europe.'' In: Matthias Brenzinger (Ruutgever): ''Language diversity endangered'', S. 205–232. Berlin & Boston: De Gruyter Mouton.</ref> Saliminen siene Defintschoon steit so neeg bi [[Heinz Kloss]] siene [[Afstandsspraak un Uutbuspraak|Afstandsspraak]]. == Plattdüütsch as Regionaalspraak == Bi de Diskusschoon ümme dat plattdüütsche sienen juristschen Status as Regionaalspraak na de europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken gung dat besunners ümme de Frage of Plattdüütsch een düütschen oder nedderländschen Dialekt oder ene egen Spraak is, also de ole Fraag ümme den Sprakestatus. De Argumente för Plattdüütsch den juristschen Begreep „Regionaalspraak“ to bruken weren de middelsassische Schrievspraak in de Hansetied, de Afstand in de Spraakstruktuur twischen Hoog- un Plattdüütsch un de Plattdüütschen eer Sicht de egen Varieteet „Spraak“ to heten.<ref>[[Reinhard Goltz]], [[Andrea Kleene]]: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina: ''Handbuch der Sprachminderheiten in Deutschland.'' Narr Francke Attempo: Tübingen 2020, S. 179.</ref> Plattdüütsch is ene Regionaalspraak na Wirrer, denn de Plattdüütschen seet sik nich as ethnische oder religiöse Minnerheid. Plattdüütsch eht een fast Spraakterritoirum un Sprekerschen un Sprekers unnerscheed sik van de Meerheid in Düütschland un Nedderland alleen de Spraak na. Na Radatz is dat Plattdüütsche ene sekundäre westeuropääsche Regionaalspraak, denn in de froe Neetied is de Schrievspraak, de Uutgliektendenzen wees, van de neehoogdüütsche Schrievspraak wegdrängt worrn. Plattdüütsch is ene statenloos, inso wied een Plattdüütsch nich as düütsche Spraak verstaan well un ene Afstandsspraak. Man ook een Schiendialekt na Heinz Kloss. De Spraakwillen is vergleken swack uutpräägt, nich alle Plattdüütschen seet de egen varieteet as Spraak an un de Tendenz to ene Kultuurspraak is nich wied uutbuut, enen schreven Stannard oder een överegionaal Bewusstsien för de Spraak is swack. Ook de Willen egen Spraakrechten intofoddern is swack. So is dat Plattdüütsche na Systematik van Radatz twischen scheindialkaiseerte Afstdnsspraak un is up den Weg na Regionaalspraak as statenlose Kultuurspraak noch wied gaan. == Literatuur == * Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?,'' In: ''Taal & Tongval'' 53 (2001), S. 154-174. ([https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/132273/132273.pdf online]) * Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' In: Sandra Herling, Carolin Patzelt (Ruutgevers): ''Sprachkontakt, Sprachausbau und Verschriftungsproblematik, Aspekte der Normalisierung von Regionalsprachen in der Romania.'' Meidenbauer: München 2012 (S.97-128). * [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' Westdeutscher Verlag: Wiesbaden 2000 ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00001.html online]) == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Spraak]] [[Kategorie:Spraakpolitik]] hbpd09uuxw8mi396asjzgasaztn6r83 0 6284 1064048 1063799 2026-05-02T12:01:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064048 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Perzesser''' is een Vörarbeetinrichtung in de elektronschen Datenvörarbeetung (EDV). He is [[Hardware|Hartdeel]] vun [[Computer]] un de zentraale Vörarbeetungseenheit (CPU). Een Perzesser besteit uut Stüür-/Leid- un dat Rekenwark (ALU). Dat givt man ook noch anner Rekeneenheiden, de keen Stüür- oder Leidwark hebbt, man ook Perzesser heet. Se heet allgemeen Koperzessee un sünd för spetschelle Funktschonen daar. Bispelen sünd de Gliedkommaneenheid un de Grafik- un Soundperzessers. De Koperzessees vun den „echten“ Perzessers mit Stüür- un Rekenwark to ünnerscheden seegt een ook '''CPU''' (engelsch {{lang|en|''central processing unit''}} [{{IPA|ˈsɛntɹəl ˈpɹəʊsɛsɪŋ ˈju:nɪt}}]) oder Höövdperzesser. Moderne Mikroperzessers hebbt faken meer as enen Karn (''Multi-Core-Prozessoren''). Se köönt mit de richtige Software de Rekenleistung stiegern un de Taktfrequenz düüdlich verbetern. Multi-Core-Perzessers sett sik uut unafhangige Eenheiden mit enen Reken- un Stüürwark tohoop, üm de wedder Bestandelen as de Cache un [[Memory Management Unit]] (MMU) aornt sünd. Düsse Eenheiden heet Perzesserkarn (engl. ''core''). Üm dat de Karns egen Perzessers sünd seggt een ook to de Karns faken CPU.<ref>{{Internetquelle |autor=Tim Towell |url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |titel=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |werk= |hrsg= |seiten=7 |datum=2012-11-06 |format=PDF |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130603070504/http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |archiv-datum=2013-06-03 |archiv-bot= |offline=1 |abruf=2013-03-22 }}</ref> De Ünnerscheed twüschen Stüürwark, ene ALU as CPU (Höövdperzesser), Karn (Core) verswümmt meer un meer. Perzessers vundaag hebbt faken een Stüürwark, dat meer as een [[Hardwareseitiges Multithreading|Hardware-Threads]] verwalt (''Multi-/[[Hyper-Threading]]''); dat Bedrievssysteem bruukt de Perzesserkarns, de dat Stüürwark mellt (uut Sicht vun dat Bedrievssysteem as „CPUs“ oder „Prozessoren“ list), wat nich mit den Stüürwarken, de würklich daar sünd övereenstemmen mott. Daarto bedrivt een Stüürwark faken ook meer as een ALU un noch anner Bogruppen, so as Gliedkomma-Rekeneenheid, Vektereenheed oder de Kryptografieeenheid. == Weblenken == {{Commons|Category:Central processing units|Perzessers}} == Footnoten == [[Kategorie:Reekner]] 8s19rr3scb2jt7p9lchz7efl8jmv0up 0 9081 1064150 1040201 2026-05-03T11:51:28Z Hanhaiwen 59910 /* ’Keen dor in sitten deit */ Lüüd vun 2022 bit 2026 toföögt 1064150 wikitext text/x-wiki De '''Bundsraat för Nedderdüütsch''' is 2002 grünnt worrn un schall de Intressen vun dat Nedderdüütsche bi’n Bund un in Europa vertreden, dat graad ok mit Blick op de [[Europääsche Charta för Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Sprakencharta]]. Je twee Vertreders ut de acht Bundslänner, de en gröttern Andeel an dat plattdüütsche Spraakrebeet hebbt, sitt in den Bundsraat. Siet 2008 hebbt ok de [[Plautdietsch]]en twee Afornten in’n Bundsraat, de vun den Vereen [[Plautdietsch-Frünn]] opstellt warrt. Im November 2017 hat das Bundesministerium des Innern das Niederdeutschsekretariat eingerichtet. Siet November 2017 gifft dat dat Nedderdüütschsekretariat. Stütt dorför un för de Arbeit vun den Bundsraat gifft dat Bundsbinnenministerium. Dat Leit vun dat Sekretariat hett [[Christiane Ehlers]]. De Geschäften för den Bundsraat sünd bet 2017 vun dat [[Institut för Nedderdüütsche Spraak]] in [[Bremen]] föhrt worrn. == Opgaven un Telen == [[Bild:ECRM_Low_Saxon_in_Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] De Bundesraat för Nedderdüütsch sett sik mit de politischen un juristischen Rahmenbedingen vun de Spraakstütt utenanner. Dorbi steiht de Verankern vun’t Nedderdüütsche as en Kulturgoot, dat schulensweert is, in’n Sinn vun de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] in’t Zentrum vun de Aktivitäten. Hööftopgaven sünd dat kritische Beoordelen vun dat, woans de Sprakencharta üm- un insett warrt, as ok de konstruktive Stütt un Stöhn bi düssen Perzess. De acht noorddüütschen Bundslänner hebbt sik verplicht, de mehrsten Punkten ut de Sprakencharta intoholen, dat bedrifft vör allen Billen, Justizbehörden, Verwaltensbehörden un apentliche Deenstleistensbedreven, Medien, kulturelle Dädigkeiden un Inrichten, dat wirtschappliche un sotschale Leven, grenzöverschredenen Uttuusch. Dat hett as Teel, de Bedrauhen för dat Nedderdüütsche intodämmen un de Spraak substantschell to ünnerstütten. In de verleden Johren kunzentreerte sik de Bundesraat för Nedderdüütsch vör allen op den Billenssekter. To de wesentlichen Opgaven un Telen vun’n Bundesraat tellt ok, dat se en Nettwark (na Europa, to’n Bund, to’n Bundsdag un in de Lännerverwalten rin) opboen un plegen wüllt. == Spreker == Sprekersche vun’n Bundesraat is opstunns [[Saskia Luther]] un Spreker is [[Heinrich Siefer]]. == ’Keen dor in sitten deit == De Afornten för de acht Bundslänner in Plattdüütschland warrt mehrstendeels vun de Landsverbänn vun’n [[Bund för Heimat un Ümwelt]] in’n Bundesraat schickt. Per Bundsland warrt twee Delegeerten schickt, de tohoop en Stimm hebbt. De twee Afornten vun de Plautdietschen schickt de Vereen vun de [[Plautdietsch-Frünn]]. Siet 2022 gifft dat ok Jugendvertreter*innen.<ref>{{Internetquelle |autor=Heike Thode-Scheel |url=https://www.platt.best/platt-nettwark/nieges/bundesrat-fuer-niederdeutsch-2022-2026 |titel=Bundesrat für Niederdeutsch 2022-2026 |werk=platt.best |hrsg=Vereen Plattdüütsch Zentrum, Landsdeel Sleswig e.V. |abruf=2026-05-03 |sprache=nds}}</ref> === 2022 - 2026 === * Brannenborg: Ute Eisenack, Adelheid Schäfer * Bremen: Heiko Block, Gesine Reichstein * Hamborg: Uwe Michelsen, Peer-Marten Scheller * Mekelnborg-Vörpommern: Johanna Bojarra, Nadine Koop * Neddersassen: Heinrich Siefer, Gesche Gloystein / Bernd Grünefeld * Noordrhien-Westfalen: Anne Fink un Sabine Schierholz / Werner Zahn * Sassen-Anholt: Saskia Luther, Norbert Lazay * Sleswig-Holsteen: Marianne Ehlers, Jan Graf * Plautdietsch-Spreker: Heinrich Siemens, Peter Wiens Spreker is Heinrich Siefer. För de jungen Lüüd dorbi: Thees Becker, Kevin Behrens un Mareike Meents === 2018 - 2022 === * Brannenborg: [[Elisabeth Berner]] un [[Adelheid Schäfer]] * Bremen: [[Walter Henschen]] un [[Gesine Reichstein]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Peer-Marten Scheller]] * Mekelnborg-Vörpommern: [[Matthias Vollmer]] un [[Jürgen Wittmüß]] *Neddersassen: [[Heinrich Siefer]] un [[Linda Wilken]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Werner Zahn (Politiker)|Werner Zahn]] * Sassen-Anholt: [[Norbert Lazay]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Heiko Gauert]] * Plautdietsch-Spreker: [[Hendritj Siemens]] un [[Peeta Wiens]] Sprekersche is [[Saskia Luther]] un Spreker [[Heinrich Siefer]]. === 2014 - 2018 === * Brannenborg: [[Elisabeth Berner]] un [[Adelheid Schäfer]] * Bremen: [[Reinhard Goltz]] bet Enn 2016, denn [[Heiko Block]] un [[Walter Henschen]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Peer-Marten Scheller]] * Mekelnborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] un [[Jürgen Wittmüß]] * Neddersassen: [[Jutta Engbers]] un [[Heinrich Siefer]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Werner Zahn (Politiker)|Werner Zahn]] * Sassen-Anholt: [[Norbert Lazay]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Heiko Gauert]] * Plautdietsch-Spreker: [[Hendritj Siemens]] un [[Peeta Wiens]] Spreker weer bet Enn 2016 [[Reinhard Goltz]], sien Viez [[Saskia Luther]]. Siet 2017 is [[Saskia Luther]] Sprekersche un [[Heinrich Siefer]] ehr Viez. === 2010 - 2014=== * Brannenborg: [[Elisabeth Berner]] un [[Adelheid Schäfer]] * Bremen: [[Reinhard Goltz]] un [[Walter Henschen]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Uwe Hansen]] * Mekelnborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] (bet 2013) un [[Birte Arendt]] (siet 2013 passiv)<ref group="Notiz">de Landsheimatverband Mekelborg-Vörpommern, de de beiden Delegeerten stellt hett, is 2013 insolvent gahn, dorüm hett Mekelborg-Vörpommern 2013-2014 keen Delegeerten mehr hatt</ref> * Neddersassen: [[Jutta Engbers]] un [[Heinrich Siefer]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Heinz Schäfermann]] * Sassen-Anholt: [[Hans Joachim Lorenz]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Heiko Gauert]] * Plautdietsch-Spreker: [[Hendritj Siemens]] un [[Peeta Wiens]] Spreker weer [[Reinhard Goltz]], sien Viez [[Saskia Luther]]. === 2006 - 2010=== * Brannenborg: hett kene Afornten schickt * Bremen: [[Reinhard Goltz]] un [[Wilhelm Tacke]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Uwe Hansen]] * Mekelborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] un [[Norbert Bosse]] * Neddersassen: [[Cornelia Nath]] un [[Heinrich Siefer]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Heinz Schäfermann]] * Sassen-Anholt: [[Hans Joachim Lorenz]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Norbert Radzanowski]] * För de [[Plautdietsch]]en: [[Hendritj Siemens]] Spreker weer [[Reinhard Goltz]], sien Viez [[Cornelia Nath]]. === 2002 - 2006 === * Brannenborg: hett kene Afornten schickt * Bremen: [[Wilhelm Tacke]] * Hamborg: [[Henry Seeland]] un [[Gerd Spiekermann]] * Mekelborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] un [[Christel Deichmann]] * Neddersassen: [[Cornelia Nath]] un [[Gabriele Diekmann-Dröge]] * Noordrhien-Westfalen: [[Peter Oechsner]] * Sassen-Anholt: [[Hans Joachim Lorenz]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Reinhard Goltz]] mit Gast-Status för de [[Plautdietsch]]en: [[Peeta Wiens]] Spreker weer [[Reinhard Goltz]]. == Publikatschonen == *''Plattdüütsch ... lehrst jümmers wat dorto. Lebenslanges Lernen mit Plattdeutsch'', Bundesraat för Nedderdüütsch (Ruutgever) 2016, 84 S. *''Wat hest du seggt? Plattdüütsch in’n Kinnergoorn'', Bundesraat för Nedderdüütsch (Ruutgever) 2015, 84 S. *''Chartasprache Niederdeutsch: Rechtliche Verpflichtungen, Umsetzungen, Perspektiven'', Bundesraat för Nedderdüütsch (Ruutgever) 2014, 52 S. *''Auf dem Stundenplan: Plattdeutsch'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2013, 72 S. ISBN 978-3-7963-0395-1 *''Respekt für mich und meine Sprache – Plattdeutsch in der Pflege. Eine Aufgabe für die Sprachenpolitik.'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2012, 68 S. ISBN 978-3-7963-0392-0 *''Mit den Regional- und Minderheitensprachen auf dem Weg nach Europa. Dokumentation der Konferenz „Mit den Regional- und Minderheitensprachen auf dem Weg nach Europa“'' an’n 10. November 2010 in Berlin, [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2011, 120 S., ISBN 978-3-7963-0390-6 *''Zwischen Kulturauftrag und Unterhaltungsprogramm. Dokumentation der Konferenz "Plattdeutsch in den Medien"'' an’n 20. Mai 2010 in [[Hamborg]], [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2010, 80 S., ISBN 978-3-7963-0386-9 *''Plattdeutsch, die Region und die Welt: Wege in eine moderne Mehrsprachigkeit. Dokumentation der Konferenz "10 Jahre Sprachencharta in Deutschland: Praxis und Perspektiven"'' an’n 14. un 15. Mai 2009 in Schwerin, [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2009, 112 S., ISBN 978-3-7963-0385-2 *''10 Jahre Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen. Zwischenbericht zur Sprachpolitik für das Niederdeutsche'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2008, 40 S., ISBN 978-3-7963-0381-4 *''Plattdeutsch und Friesisch in Krankenhäusern und Pflege-Einrichtungen. Dokumentation der Konferenz "Das soziale Leben und die Regional- oder Minderheitensprachen" an’n 27. Juni 2008 in Sleswig'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]], Leer 2008, 40 S., ISBN 978-3-7963-0382-1 ==Footnoten== <references group="Notiz"/> == Weblenken == * [https://www.niederdeutschsekretariat.de Bundesraat för Nedderdüütsch] (Homepage vun’n BfN) * [http://www.plautdietsch-freunde.de/ Plautdietsch-Freunde e. V.] [[Kategorie:Politik]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] ma87s3clq76zfxa69qqdl2a8a5s6tmj 1064153 1064150 2026-05-03T11:56:14Z Eastfrisian2 58044 /* 2022 - 2026 */ 1064153 wikitext text/x-wiki De '''Bundsraat för Nedderdüütsch''' is 2002 grünnt worrn un schall de Intressen vun dat Nedderdüütsche bi’n Bund un in Europa vertreden, dat graad ok mit Blick op de [[Europääsche Charta för Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Sprakencharta]]. Je twee Vertreders ut de acht Bundslänner, de en gröttern Andeel an dat plattdüütsche Spraakrebeet hebbt, sitt in den Bundsraat. Siet 2008 hebbt ok de [[Plautdietsch]]en twee Afornten in’n Bundsraat, de vun den Vereen [[Plautdietsch-Frünn]] opstellt warrt. Im November 2017 hat das Bundesministerium des Innern das Niederdeutschsekretariat eingerichtet. Siet November 2017 gifft dat dat Nedderdüütschsekretariat. Stütt dorför un för de Arbeit vun den Bundsraat gifft dat Bundsbinnenministerium. Dat Leit vun dat Sekretariat hett [[Christiane Ehlers]]. De Geschäften för den Bundsraat sünd bet 2017 vun dat [[Institut för Nedderdüütsche Spraak]] in [[Bremen]] föhrt worrn. == Opgaven un Telen == [[Bild:ECRM_Low_Saxon_in_Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] De Bundesraat för Nedderdüütsch sett sik mit de politischen un juristischen Rahmenbedingen vun de Spraakstütt utenanner. Dorbi steiht de Verankern vun’t Nedderdüütsche as en Kulturgoot, dat schulensweert is, in’n Sinn vun de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] in’t Zentrum vun de Aktivitäten. Hööftopgaven sünd dat kritische Beoordelen vun dat, woans de Sprakencharta üm- un insett warrt, as ok de konstruktive Stütt un Stöhn bi düssen Perzess. De acht noorddüütschen Bundslänner hebbt sik verplicht, de mehrsten Punkten ut de Sprakencharta intoholen, dat bedrifft vör allen Billen, Justizbehörden, Verwaltensbehörden un apentliche Deenstleistensbedreven, Medien, kulturelle Dädigkeiden un Inrichten, dat wirtschappliche un sotschale Leven, grenzöverschredenen Uttuusch. Dat hett as Teel, de Bedrauhen för dat Nedderdüütsche intodämmen un de Spraak substantschell to ünnerstütten. In de verleden Johren kunzentreerte sik de Bundesraat för Nedderdüütsch vör allen op den Billenssekter. To de wesentlichen Opgaven un Telen vun’n Bundesraat tellt ok, dat se en Nettwark (na Europa, to’n Bund, to’n Bundsdag un in de Lännerverwalten rin) opboen un plegen wüllt. == Spreker == Sprekersche vun’n Bundesraat is opstunns [[Saskia Luther]] un Spreker is [[Heinrich Siefer]]. == ’Keen dor in sitten deit == De Afornten för de acht Bundslänner in Plattdüütschland warrt mehrstendeels vun de Landsverbänn vun’n [[Bund för Heimat un Ümwelt]] in’n Bundesraat schickt. Per Bundsland warrt twee Delegeerten schickt, de tohoop en Stimm hebbt. De twee Afornten vun de Plautdietschen schickt de Vereen vun de [[Plautdietsch-Frünn]]. Siet 2022 gifft dat ok Jugendvertreter*innen.<ref>{{Internetquelle |autor=Heike Thode-Scheel |url=https://www.platt.best/platt-nettwark/nieges/bundesrat-fuer-niederdeutsch-2022-2026 |titel=Bundesrat für Niederdeutsch 2022-2026 |werk=platt.best |hrsg=Vereen Plattdüütsch Zentrum, Landsdeel Sleswig e.V. |abruf=2026-05-03 |sprache=nds}}</ref> === 2022 - 2026 === * Brannenborg: Ute Eisenack, Adelheid Schäfer * Bremen: Heiko Block, Gesine Reichstein * Hamborg: Uwe Michelsen, Peer-Marten Scheller * Mekelnborg-Vörpommern: Johanna Bojarra, Nadine Koop * Neddersassen: [[Heinrich Siefer]], Gesche Gloystein / Bernd Grünefeld * Noordrhien-Westfalen: Anne Fink un Sabine Schierholz / Werner Zahn * Sassen-Anholt: Saskia Luther, Norbert Lazay * Sleswig-Holsteen: Marianne Ehlers, Jan Graf * Plautdietsch-Spreker: Heinrich Siemens, Peter Wiens Spreker is Heinrich Siefer. För de jungen Lüüd dorbi: Thees Becker, Kevin Behrens un Mareike Meents === 2018 - 2022 === * Brannenborg: [[Elisabeth Berner]] un [[Adelheid Schäfer]] * Bremen: [[Walter Henschen]] un [[Gesine Reichstein]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Peer-Marten Scheller]] * Mekelnborg-Vörpommern: [[Matthias Vollmer]] un [[Jürgen Wittmüß]] *Neddersassen: [[Heinrich Siefer]] un [[Linda Wilken]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Werner Zahn (Politiker)|Werner Zahn]] * Sassen-Anholt: [[Norbert Lazay]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Heiko Gauert]] * Plautdietsch-Spreker: [[Hendritj Siemens]] un [[Peeta Wiens]] Sprekersche is [[Saskia Luther]] un Spreker [[Heinrich Siefer]]. === 2014 - 2018 === * Brannenborg: [[Elisabeth Berner]] un [[Adelheid Schäfer]] * Bremen: [[Reinhard Goltz]] bet Enn 2016, denn [[Heiko Block]] un [[Walter Henschen]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Peer-Marten Scheller]] * Mekelnborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] un [[Jürgen Wittmüß]] * Neddersassen: [[Jutta Engbers]] un [[Heinrich Siefer]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Werner Zahn (Politiker)|Werner Zahn]] * Sassen-Anholt: [[Norbert Lazay]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Heiko Gauert]] * Plautdietsch-Spreker: [[Hendritj Siemens]] un [[Peeta Wiens]] Spreker weer bet Enn 2016 [[Reinhard Goltz]], sien Viez [[Saskia Luther]]. Siet 2017 is [[Saskia Luther]] Sprekersche un [[Heinrich Siefer]] ehr Viez. === 2010 - 2014=== * Brannenborg: [[Elisabeth Berner]] un [[Adelheid Schäfer]] * Bremen: [[Reinhard Goltz]] un [[Walter Henschen]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Uwe Hansen]] * Mekelnborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] (bet 2013) un [[Birte Arendt]] (siet 2013 passiv)<ref group="Notiz">de Landsheimatverband Mekelborg-Vörpommern, de de beiden Delegeerten stellt hett, is 2013 insolvent gahn, dorüm hett Mekelborg-Vörpommern 2013-2014 keen Delegeerten mehr hatt</ref> * Neddersassen: [[Jutta Engbers]] un [[Heinrich Siefer]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Heinz Schäfermann]] * Sassen-Anholt: [[Hans Joachim Lorenz]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Heiko Gauert]] * Plautdietsch-Spreker: [[Hendritj Siemens]] un [[Peeta Wiens]] Spreker weer [[Reinhard Goltz]], sien Viez [[Saskia Luther]]. === 2006 - 2010=== * Brannenborg: hett kene Afornten schickt * Bremen: [[Reinhard Goltz]] un [[Wilhelm Tacke]] * Hamborg: [[Hartmut Cyriacks]] un [[Uwe Hansen]] * Mekelborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] un [[Norbert Bosse]] * Neddersassen: [[Cornelia Nath]] un [[Heinrich Siefer]] * Noordrhien-Westfalen: [[Ulrich Backmann]] un [[Heinz Schäfermann]] * Sassen-Anholt: [[Hans Joachim Lorenz]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Norbert Radzanowski]] * För de [[Plautdietsch]]en: [[Hendritj Siemens]] Spreker weer [[Reinhard Goltz]], sien Viez [[Cornelia Nath]]. === 2002 - 2006 === * Brannenborg: hett kene Afornten schickt * Bremen: [[Wilhelm Tacke]] * Hamborg: [[Henry Seeland]] un [[Gerd Spiekermann]] * Mekelborg-Vörpommern: [[Dittmar Alexander]] un [[Christel Deichmann]] * Neddersassen: [[Cornelia Nath]] un [[Gabriele Diekmann-Dröge]] * Noordrhien-Westfalen: [[Peter Oechsner]] * Sassen-Anholt: [[Hans Joachim Lorenz]] un [[Saskia Luther]] * Sleswig-Holsteen: [[Marianne Ehlers]] un [[Reinhard Goltz]] mit Gast-Status för de [[Plautdietsch]]en: [[Peeta Wiens]] Spreker weer [[Reinhard Goltz]]. == Publikatschonen == *''Plattdüütsch ... lehrst jümmers wat dorto. Lebenslanges Lernen mit Plattdeutsch'', Bundesraat för Nedderdüütsch (Ruutgever) 2016, 84 S. *''Wat hest du seggt? Plattdüütsch in’n Kinnergoorn'', Bundesraat för Nedderdüütsch (Ruutgever) 2015, 84 S. *''Chartasprache Niederdeutsch: Rechtliche Verpflichtungen, Umsetzungen, Perspektiven'', Bundesraat för Nedderdüütsch (Ruutgever) 2014, 52 S. *''Auf dem Stundenplan: Plattdeutsch'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2013, 72 S. ISBN 978-3-7963-0395-1 *''Respekt für mich und meine Sprache – Plattdeutsch in der Pflege. Eine Aufgabe für die Sprachenpolitik.'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2012, 68 S. ISBN 978-3-7963-0392-0 *''Mit den Regional- und Minderheitensprachen auf dem Weg nach Europa. Dokumentation der Konferenz „Mit den Regional- und Minderheitensprachen auf dem Weg nach Europa“'' an’n 10. November 2010 in Berlin, [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2011, 120 S., ISBN 978-3-7963-0390-6 *''Zwischen Kulturauftrag und Unterhaltungsprogramm. Dokumentation der Konferenz "Plattdeutsch in den Medien"'' an’n 20. Mai 2010 in [[Hamborg]], [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2010, 80 S., ISBN 978-3-7963-0386-9 *''Plattdeutsch, die Region und die Welt: Wege in eine moderne Mehrsprachigkeit. Dokumentation der Konferenz "10 Jahre Sprachencharta in Deutschland: Praxis und Perspektiven"'' an’n 14. un 15. Mai 2009 in Schwerin, [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2009, 112 S., ISBN 978-3-7963-0385-2 *''10 Jahre Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen. Zwischenbericht zur Sprachpolitik für das Niederdeutsche'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]] : Leer 2008, 40 S., ISBN 978-3-7963-0381-4 *''Plattdeutsch und Friesisch in Krankenhäusern und Pflege-Einrichtungen. Dokumentation der Konferenz "Das soziale Leben und die Regional- oder Minderheitensprachen" an’n 27. Juni 2008 in Sleswig'', [[Theo Schuster (Verleger)|Verlag Schuster]], Leer 2008, 40 S., ISBN 978-3-7963-0382-1 ==Footnoten== <references group="Notiz"/> == Weblenken == * [https://www.niederdeutschsekretariat.de Bundesraat för Nedderdüütsch] (Homepage vun’n BfN) * [http://www.plautdietsch-freunde.de/ Plautdietsch-Freunde e. V.] [[Kategorie:Politik]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] ca9jgld6k99sdu7utr0v4xntfh61gv1 0 9634 1064131 994728 2026-05-03T10:18:25Z Hanhaiwen 59910 Hartmut-Cyriacks-Pries toföögt 1064131 wikitext text/x-wiki '''Hartmut Cyriacks''' (* [[28. Juli]] [[1955]] in [[Achim]]; † [[17. November]] [[2022]] in [[Hamborg]]) weer en [[plattdüütsch]]en Schriever. Cyriacks studeer Germanistik un Historie in [[Brunswiek]]. Na de Tiet as Lehramtsreferendor in Hamborg weer he 1985 bet 1994 Dramaturg an’t [[Ohnsorg-Theater]]. Denn hett hüm de nee Intendant [[Thomas Bayer]] rutschmeeten. Siet 1994 hett he mit [[Peter Nissen (Schriever)|Peter Nissen]] tohooparbeidt. De beiden hebbt as [[Cyriacks & Nissen]] Texten för’t Theater, för’t Feernsehn un för’t Radio maakt un Böker översett un schreven. Cyriacks weer siet 2006 ok Liddmaat vun’n [[Bundsraat för Nedderdüütsch]]. Siet 2026 gifft dat mit de [[Hartmut-Cyriacks-Pries]] de eerste Pries vör Översetten op Platt.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/platt-foer-de-stadt-plattdeutsch-preis-fuer-die-drei-kids,plattdeutschpreis-100.html |titel=Plattdeutsch-Preis für Kinderkrimi: "Die drei ??? Kids" lösen Fälle op Platt |werk=Wi snackt Platt |hrsg=NDR Kultur |datum=2026-04-21 |abruf=2026-05-03 |sprache=de}}</ref> == Warken == kiek bi [[Cyriacks & Nissen]]. == Footnoten == <references /> {{DEFAULTSORT:Cyriacks, Hartmut}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 0xg6983cbqkuq7yal0m2eidr522kfb1 0 9636 1064130 1025232 2026-05-03T10:16:11Z Hanhaiwen 59910 Ne'e Infos dorto 1064130 wikitext text/x-wiki '''Cyriacks & Nissen''' weer de Textwarksteed, de [[Hartmut Cyriacks]] un [[Peter Nissen (Schriever)|Peter Nissen]] vun 1994 tohoop bedrievt hebbt. De Seet weer in [[Ottensen]] in [[Hamborg]]. 2003 hebbt de beiden den [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln|Nedderdüütschen Literaturpries vun de Stadt Kappeln]] wunnen. Ok bi de plattdüütschen Folgen vun [[Nües ut Büttenwarder]] hebbt se de Texten maakt. Tohoop mit [[Reinhard Goltz]] hebbt se welk vun de [[Asterix]]-Comics op Platt översett. Siet 2026 gifft dat mit de [[Hartmut-Cyriacks-Pries]] de eerste Pries vör Översetten op Platt.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/platt-foer-de-stadt-plattdeutsch-preis-fuer-die-drei-kids,plattdeutschpreis-100.html |titel=Plattdeutsch-Preis für Kinderkrimi: "Die drei ??? Kids" lösen Fälle op Platt |werk=Wi snackt Platt |hrsg=NDR Kultur |datum=2026-04-21 |abruf=2026-05-03 |sprache=de}}</ref> == Warken == === Böker === * ''Asterix. De Törn för nix.'' * ''Asterix. Hammonia-City.'' * ''Sprachführer Plattdüütsch.'' Quickborn, Hamborg 1999, ISBN 3-87651-204-2 * ''2000 Wörter Plattdüütsch. Ein Gebrauchswörterbuch.'' Quickborn, Hamborg 1999, ISBN 3-87651-206-9 * ''Sprichwörter Plattdüütsch und ihre Bedeutungen.'' Quickborn, Hamborg 1999, ISBN 3-87651-214-X * ''Dat groote plattdüütsche Leesbook.'' Quickborn, Hamborg 1998, ISBN 3-87651-195-X * ''Die Ohnsorgs. Reisefieber/Mausbesetzung.'' Quickborn, Hamborg 1998, ISBN 3-87651-208-5 * ''Harry Potter un de Wunnersteen.'' Jung, 2002, ISBN 3898820122 * ''Harry Potter un de grulig Kamer.'' Jung, 2002, ISBN 3898820181 * ''Mit Käpten Donald op hoge See.'' Disney Mundart Band 3, Berlin 2002, ISBN 3-7704-0646-X === Stücken === * ''Een Held in’n Dörpskroog.'' === Höörspelen === * ''Kastendiek & Bischoff.'' (Reeg) * ''Ünner den Melkwoold.'' 2006 == Weblenken == * [http://www.cyriacksundnissen.de/ Websteed vun Cyriacks & Nissen] (hoochdüütsch) == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Textwarksteed]] ncbpi5bedt6ihkwixoep9izrrl8lz9u 0 9646 1064148 1050281 2026-05-03T11:50:51Z Eastfrisian2 58044 1064148 wikitext text/x-wiki De '''2. September''' is in den [[Gregoriaansch Klenner|Gregoriaanschen Klenner]] de 245. [[Dag]], man mitünner ok de 246. Dag, wenn wi een [[Schaltjohr]] hebt. {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|September}} == Wat an dissen Dag passeert is == === Politik un Gesellschap === * [[31 v. Chr.]]: In de [[Slacht bi Actium]] winnt [[Octavian]] över [[Antonius]] un maakt dormit den Weg free för de [[Röömsch Kaiserriek|Röömsch Kaisertiet]]. * [[1192]]: End von den [[Drütt Krüüztog|Drütten Krüüztog]] dör een Freedensafkommen twüschen den Sultan [[Saladin]] un [[Richard I. (England)|Richard Lövenhart]]. * [[1686]]: De [[Huus Habsborg|Habsborger]] [[Karl V. (Lothringen)|Karl V. vun Lothringen]] erovert mit siene Truppen de Stadt [[Buda (Budapest)|Buda]], wat hüdigendags en Deel vun [[Budapest]] is, na 145 Johren vun de [[Osmaansch Riek|Osmanen]] torüch. * [[1752]]: 200 Johr na de annern europääsch Länner övernimmt [[Grootbritannien]] den Gregoriaanschen Klenner: De nächste Dag weer de 14. November. * [[1792]]: Bi de [[Franzöösch Revolutschoon]] fangt de [[Septembermorden]] an, de von [[Jean-Paul Marat]] un [[Georges Jacques Danton]] plaant weern. * [[1870]]: Na de verloren [[Slacht von Sedan]] in’n [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Krieg]] begifft sik [[Napoléon III.]] mi sien Armee in düütsch Kriegsgefangenschap. * [[1900]]: In [[Preußen (Staat)|Preußen]] sien Scholen warrt da niege Fack ''Sexuell Opklären'' inführt. * [[1930]]: [[Adolf Hitler]] övernimmt de Befehlsgewalt över de [[Störmafdeelen|SA]]. * [[1944]]: De US-amerikaansch Finanzminister [[Henry Morgenthau]] överleggt sik een Plan, wat mit Düütschland na den Krieg passeeren schall. * [[1945]]: [[Japan]] kapituleert op de ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]''. * [[1945]]: [[Augustrevolution]]: [[Hồ Chí Minh]] verkünnt in Hanoi de Unafhängigkeit von [[Vietnam]]. * [[1987]]: In Moskau fangt de Gerichtsverhanneln gegen den düütschen Sportfleger [[Mathias Rust]] an. === Weertschap === * [[1811]]: [[Karl August Fürst von Hardenberg]] schafft den [[Zunftzwang]] af un führt dormit in Preußen de [[Gewerbefreeheit]] in. === Kunst, Kultur un Bauwark === * [[1773]]: Dat Marionettentheater ''[[Philemon und Baucis oder Jupiters Reise auf Erde]]'' von [[Joseph Haydn]] warrt in [[Esterház]] uropführt. * [[1873]]: In Berlin warrt de [[Siegessäule]] inweiht. * [[1922]]: Dat [[Leed von de Düütschen]] warrt [[Natschoonalhymne]] von’t Düütsche Riek. * [[1992]]: De Oper ''[[Das Schloss]]'' von [[Aribert Reimann]] warrt in Berlin uropführt. === Wetenschoppen un Technik === * [[1811]]: König [[Friedrich IV. (Däänmark un Norwegen)|Friedrich IV.]] grünnt de Universität Oslo. * [[1916]]: De [[Düütsch Bökeree]] in [[Leipzig]] warrt inweiht. * [[1990]]: De ''[[Sülverpiel]]'' von de [[Köln-Bonner Iesenbahn]] is to’n lezten mol in Betrieb. * [[2006]]: Een Lokomotiv von’n Typ [[Eurosprinter]] schafft mit 357 km/h en niegen Geschwindigkeitsweltrekord för Elektrolokomotiven. === Katastrophen === * [[1666]]: [[London]] warrt dör dat [[Groot Füer von London|Groote Füer von London]] to’n gröttsten Deel twei maakt. * [[1806]]: Dör de [[Goldauer Bargstörken]] geitt dat swiezer Dörp Goldau twei. Dorbi kommt 457 Minschen to Dood. * [[1935]]: Bi den [[Labor Day Hurrikan]] över de [[Florida Keys]] starvt 435 Lüüd. * [[1984]]: De [[Taifun]] ''Ike'' verwööst en Deel von de [[Philippinen|philippinsch Eilannen]] un köst mehr as 1400 Minschenleven. == Boren == * [[1750]]: [[Pehr Frigel]], sweedsch Komponist. * [[1763]]: [[Karoline Schlegel]], düütsch Schrieverin. * [[1841]]: [[Hermann Laurent]], franzöösch Mathematiker. * [[1851]]: [[August Freudenthal]], Heimaatschriever ut [[Neddersassen]] († [[1898]]) * [[1861]]: [[Hans Rebel]], öösterrieksch Entomoloog un Lepidopteroloog († [[1940]]) * [[1870]]: [[Marie Ault]], britisch Schauspelerin († [[1951]]) * [[1871]]: [[Paula Sedana Schiff-Magnussen]], düütsch Malerin († [[1962]]) * [[1877]]: [[Frederick Soddy]], britsch Chemiker un Nobelpriesdräger († [[1956]]) * [[1894]]: [[Fritz Szepan]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer († [[1974]]) * [[1913]]: [[Bak Seong-cheol]], noordkoreaansch Politiker († [[2008]]) * [[1915]]: [[Grachan Moncur II]], US-amerikaansch Jazzmusiker († [[1996]]) * [[1922]]: [[Arthur Ashkin]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger († [[2020]]) * [[1925]]: [[Anneliese Kiehne-Tecklenburg]], plattdüütsch Schrieverin († [[2020]]) * [[1928]]: [[Horace Silver]], US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist († [[2014]]) * [[1929]]: [[Mario Bertok]], kroaatsch Schachspeler († [[2008]]) * [[1929]]: [[Rex Hartwig]], austraalsch Tennisspeler († [[2022]]) * [[1934]]: [[Werner Leimgruber]], Swiezer Footballnatschonalspeler († [[2025]]) * [[1948]]: [[Sharon Christa McAuliffe]], US-amerikaansch Lehrerin un Astronautin († [[1986]]) * [[1950]]: [[Michael Rother]], düütsch Musiker. * [[1952]]: [[James Connors|Jimmy Connors]], US-amerikaansch Tennisspeler * [[1955]]: [[Natalja Anatoljewna Petrusjowa]], sowjeetsch Iesflinklöperin († [[2025]]) * [[1961]]: [[Peter Bürger]], düütsch Schriever un Publizist * [[1964]]: [[Keanu Reeves]], US-amerikaansch Schauspeler * [[1965]]: [[Anja Schüte]], düütsch Schauspelerin * [[1966]]: [[Jens Steinigen]], düütsch Biathlet * [[1971]]: [[Nicolette Krebitz]], düütsch Schauspelerin * [[1972]]: [[Katarína Studeníková]], slowaaksch Tennisspelerin * [[1977]]: [[Marek Mintal]], slowaksch Footballspeler == Storven == * [[421]]: [[Constantius III.|Flavius Constantius]], weströömsch Kaiser * [[1274]]: [[Prinz Munetaka]], japansch Shogun * [[1737]]: [[Fabian Graf von Wrangel]], kaiserlich-habsborgsch Feldmarschall (* [[1651]]) * [[1764]]: [[Nathaniel Bliss]], britsch Astronom * [[1832]]: [[Franz Xaver von Zach]], düütsch-österrieksch Astronom * [[1845]]: [[Bernardino Rivadavia]], argentinsch Staatsmann un eerste Präsident. * [[1865]]: [[William Rowan Hamilton]], irisch-engelsch Mathematiker un Physiker. * [[1910]]: [[Henri Rousseau]], franzöösch Maler. * [[1937]]: [[Pierre de Coubertain]], franzöösch Pädagoog, Historiker un Sportfunkschoonär * [[1967]]: [[Ellen Plessow]], düütsch Schauspelerin (* [[1891]]) * [[1973]]: [[J. R. R. Tolkien]], britsch Schriever un Philoloog (* [[1892]]) * [[1976]]: [[Hans Schuberth]], düütsch Politiker un Bundsminister (* [[1897]]) * [[1985]]: [[Abe Lenstra]], nedderlannsch Footballnatschonalspeler (* [[1920]]) * [[1992]]: [[Barbara McClintock]], US-amerikaansch Genforscherin, hett den Nobelpries kregen. * [[2001]]: [[Christiaan Barnard]], süüdafrikansch Hartchirurg * [[2005]]: [[Fiede Kay]], plattdütsch Singer un Ledermaker (* [[1941]]) * [[2013]]: [[Ronald Harry Coase]], britisch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* [[1910]]) * [[2018]]: [[Marga Altstadt]], plattdüütsche Schrieversche un Kinnerplegersche (* [[1928]]) [[Kategorie:Dag|September 02]] swnee36qe805rnc89k5xxksaie7enm2 0 10743 1064072 1063825 2026-05-02T13:27:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064072 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {| class="Tabell rechts" !colspan="2" align="center" bgcolor="#FFDEAD"|'''Eenheit''' |---- | Norm || [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Eenheit]]<br />[[cgs-Eenheitensystem|cgs-Eenheit]] |---- | Naam || '''Sekunn''' |---- | Grött || [[Tiet]] |---- | [[Eenheitenteken]] || '''s''' oder ''′′''<br />(fröher ok ''sec.'') |---- | [[Formelteken]] || ''t'' |---- | nöömt na|| [[latiensch|lat.]]: ''pars minuta secunda'' |} De '''Sekunn(e)''' (afkött vun [[Latiensch|lat.]] ''pars minuta secunda'' „den tweemol verminnerten Deel (vun de [[Stünn]])“) is de [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Basiseenheit]] för de Tiet. Bi’t SI-Eenheitensystem is de Sekunn dör en atomar [[Tietnormal]] – as ''Atomsekunn'' betekend – defineert. Dordör is de Nauigkeit veel grötter un ok op lange Tiet veel beter fastleggt as en [[Astronomie|astronomsch]] Tietnormale. == Definitschoon == Physikaalsch is de Sekunn as dat 9.192.631.770-fache vun de [[Period (Physik)|Period]] vun en [[Mikrobülg]] fastleggt, de mit een utwählten Niveauövergang in dat [[Cäsium]]atom in [[Resonanz]] is. Anners utdrückt is een Sekunn dat 9.192.631.770-fache vun de Periodenduer vun de Strahlen, de dör den Övergang twüschen de beiden [[Hyperfeinstruktur]]en vun den Grundtostand vun [[Atom]]en vun dat [[Nuklid]] ¹³³Cs entsteiht. Disse Övergang warrt vun [[Atomklock]]en meten. == Ole Definitschoon == [[Bild:Montinari Milano.jpg|thumb|right|200px|10 Sekunnen in’t Leven vun en Armbandklock.]] Fröher geev dat noch keen Atomklocken. Bit 1967 weer de Sekunn ut astronomsch Meten bestimmt. Bit in de 1950er Johren geev dat de ''Sünnsekunn'', de as de 1/86.400te Deel vun en middleren [[Sünnendag]] fastleggt weer. Dit [[Maat]] is inföhrt worrn, dormit en dörsnittlichen Sünnendag 24 · 60 · 60 Sekunnen lang is. Dat is de Tiet, de de [[Eer]] bruukt, üm sik eenmol um de egen [[Ass]] to dreihn, so dat de Sünn wedder an de glieken Steed to sehn is. Dat is ok de historsch Definitschoon vun de Sekunn. Aver dat geev ok noch de ''Ephemeridensekunn'', de na de Definitschoon de [[Brook (Mathematik)|Brook]] 1/31.556.925,974.7 vun dat [[tropisch Johr]] an’n 0. Januar 1900 (dat is de 31. Dezember 1899) üm Klock 12 UT. == Vun de olen to de niegen Definitschoon == [[Adolf Scheibe]] un [[Udo Adelsberger]] hebbt 1938 an de [[Physikaalsch-Technisch Rieksanstalt|Physikaalsch-Technischen Rieksanstalt]] den Nawies to en Opdecken brocht, de se al 1934 maakt aver eerst een Johr later publizeert harrn, wiel se sülvst Bedenken dorbi harrn: De [[Rotatschoon (Physik)|Rotatschoon]] vun de Eer is nich konstant. Wiel de Eerdrotatschoon jümmers langsamer warrt vun wegen de [[Tiedenrieven]] un unregelmatig Ännern vun [[Magma (Vulkan)|Magmaströöm]] binnen de Eer weer denn de astronomsch Dagläng nich mehr so akkerat as de [[Quarzklock]]en, de se dunntomalen utfunnen harrn. Dör dat Langsamer Warrn ännert sik de Sünnendag gegenöver den Tietdag. Üm dat to kompenseeren sünnd Schaltsekunnen inföhrt worrn, üm all Klocken mit den jümmer längeren Sünnendag gliek to schalten. == Afleidt Eenheiden == De Eenheid Sekunn is mit verscheden Präfixen ([[SI-Präfix]]em) begäng,to’n Bispeel: {| class="wikitable" ! Präfix-Schrievwies ! Beteeknis ! Dezimaal |- | 1&nbsp;zs || '''Zeptosekunn'''{{Anker|Zeptosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;as || '''Attosekunn'''{{Anker|Attosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;fs || '''Femtosekunn'''{{Anker|Femtosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ps || '''Pikosekunn'''{{Anker|Picosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ns || '''Nanosekunn'''{{Anker|Nanosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 001 s |- | 1&nbsp;μs || '''Mikrosekunn'''{{Anker|Mikrosekunn}}|| align="right" | 0,000 001 s |- | 1&nbsp;ms || '''Millisekunn'''{{Anker|Millisekunn}}|| align="right" | 0,001 s |} As grötter Tiedeenheiden sünd [[Minuut]], [[Stunn]], [[Dag]] begäng. Dat givt man ook Sekunnen mit SI-Präfixen för grötter Eenheiden, so aa „Megasekunn“ (=&nbsp;1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;s = 11&nbsp;Daag 13&nbsp;h&nbsp;46&nbsp;min&nbsp;40&nbsp;s). Vun de Sekunn afleidt sünd de Eenheiden „[[Hertz (Eenheit)|Hertz]]“ (1&nbsp;Hz&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för perioodsche Begevenheiden un „[[Becquerel (Eenheit)|Becquerel]]“ (1&nbsp;Bq&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för (Radio-)[[Aktivität (Physik)|Aktivitäät]]. == Weblenken == {{Commons|Second|Sekunn}} * {{Internetquelle |url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |titel=unit of time (second) |hrsg=[[Internationales Büro für Maß und Gewicht|BIPM]] |abruf=2019-08-02 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |wayback=20190603231246 |text=unit of time (second) |archiv-bot=2026-05-02 13:27:35 InternetArchiveBot }} Definitschoon för de Sekunn * ''[http://www.ptb.de/cms/fachabteilungen/abt4/fb-44/ag-441/realisierung-der-si-sekunde/die-geschichte-der-zeiteinheit.html#c3500 Die Sekundendefinition von 1967.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[http://www.ptb.de/cms/index.php?id=156 Zeit und Frequenz.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[https://public.ptb.de/files/download/59ef10144c918497222d9bb7 50 Jahre atomare Definition der Sekunde.]'' Auf: ''ptb.de.'' Sonderheft der PTB-Mitteilungen (PDF; 2,44&nbsp;MB), daar in u.&nbsp;a.: Johannes Graf: ''Die zweite Teilung der Stunde. Zur Geschichte der Sekunde.'' Andreas Bauch: ''Atomare Definition der Zeiteinheit 1967–2017.'' {{SI-Präfixen}} {{SI-Basiseenheit}} [[Kategorie:Physik]] [[Kategorie:SI-Eenheit]] [[Kategorie:Tieteenheet]] 6im3y6gzkfq1w0ao3fd0iu2sq5zcv15 0 16299 1064099 1063852 2026-05-02T15:54:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064099 wikitext text/x-wiki '''Wiesbaden''' is de Landshööftstadt vun [[Hessen]] un mit sien 15 [[Thermalborn|Thermal-]] un [[Mineralborn]]s<ref name="quelle">{{Internetquelle |url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |titel=Quellen sind eine Image-Frage |werk=[[Wiesbadener Tagblatt]] |datum=2008-09-18 |abruf=2015-05-04 |kommentar=Darin wird aus dem Bericht einer Projektgruppe für die Stadtverordneten zitiert: „Bei den Thermal- und Mineralquellen wird ein Bestand von 27 Quellen angegeben. Tatsächlich vorhanden sind jedoch nur 15 Quellen. Sieben Quellen sind außer Betrieb und fünf weitere wurden beseitigt.“ |offline=1 }}</ref> en vun de öldsten [[Kuroort|Kurbäder]] vun [[Europa]]. De Stadt liggt an’n [[Rhien]] in’n Süüdwesten vun Hessen. Wiesbaden hett 278.474 Inwahner (Stand: 31.12.2019) up en Flach vun 203,93 km². De Landdag un de Staatsregeern vun Hessen sünd dor to Huus. ==Bekannt Lüüd ut disse Stadt== * [[Olaf Buhl]] (1953-2024), düütsch Journalist * [[Daniel Deußer]] (*1981), Springrieder * [[Jürgen Grabowski]] (1944-2022), Footballnatschonalspeler * [[Franz Kaiser (Astronom)|Paul Kaiser]] (1891-1952), Astronom * [[Paul Kuhn]] (1928-2013), Pianist, Bandleader un Singer * [[Folkert Meeuw]] (*1946), Swemmsportler == Kiek ok == * [[Hessen]] * [[List vun de Grootstäder in Düütschland]] * [[Düütschland]] ==Weblinks== {{Commons|Wiesbaden}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hessen]] [[Kategorie:Hööftstadt (düütsche Bundslänner)]] [[Kategorie:Stadt]] 1lqurzuovu8y2nf37a7oc3dpf9ibh11 0 16419 1064140 1050164 2026-05-03T11:31:56Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064140 wikitext text/x-wiki '''PLATO''' (kort för '''Plattdeutsches Tonarchiv''') is ene Plattform un een Toonarchiv vun dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]]. <ref>{{Internetquelle |autor=dpa |url=https://www.sueddeutsche.de/kultur/bremen-plattdeutsches-tonarchiv-geht-ins-netz-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-201113-99-322290 |titel=Plattdeutsches Tonarchiv geht ins Netz |werk=Süddeutsche Zeitung|datum=2020-11-13 |abruf=2025-12-29 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/plattdeutsches-tonarchiv-plato-online/ |titel=Plattdeutsches Tonarchiv PLATO online |werk=Niederdeutschsekretariat und Bunnsraat för Nedderdüütsch |datum=2020-12-11 |abruf=2025-12-26 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Thomas Kuzaj |url=https://www.kreiszeitung.de/lokales/bremen/plattdeutsche-lieder-zum-mitsingen-90154184.html |titel=Plattdeutsche Lieder zum Mitsingen |werk=kreiszeitung.de |datum=2020-12-29 |abruf=2026-01-04 |sprache=de}}</ref> Dormit schall dat enfacher ween, plattdüütsch Stücken to’n anhöörn to finnen.<ref>{{Internetquelle |autor=Lina Bande |url=https://www.ndr.de/wellenord/Tonarchiv-des-Instituts-fuer-niederdeutsche-Sprache,tonarchiv100.html |titel=Tonarchiv des Instituts für niederdeutsche Sprache |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2020-03-30 |abruf=2026-01-04 |sprache=nds}}</ref> Jeden Johr warrn Audiodokumenten to en annere Thema tosamen bröcht un online stellt. Stütt geven för dat Projekt hett de Beopdraagte vun de Bunnsregeren för Kultur un Medien (BKM). == Themen == {| class="wikitable" |+ !Johr !Thema |- |2020 |Niederdeutsche Stimmen |- |2021 |Heidekreis |- |2022 |Platt in der Kirche |- |2023 |Jugendtheater |- |2024 |Platt im Beruf (Plattdüütsch in'n Beroop) |- |2025 |Schreiben op Platt<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/plato-2025-werkstattgespraeche-ueber-schreiben-op-platt/ |titel=PLATO 2025: Werkstattgespräche über Schreiben op Platt |werk=Niederdeutschsekretariat und Bunnsraat för Nedderdüütsch |datum=2025-12-27 |abruf=2025-12-29 |sprache=de}}</ref> |} == Weblinken == * [https://plattdeutsches-tonarchiv.de/sammlungen/ PLATO – Plattdeutsches Tonarchiv] (hochdüütsch) == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Archiv]] bu5jn0wm5vz6fx87b77yhqiwdc05byi 0 17482 1064151 1030306 2026-05-03T11:52:18Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1064151 wikitext text/x-wiki De '''20. Juni''' is de 169. [[Dag]] in’n [[Gregoriaansch Klenner|Gregoriaanschen Klenner]] oder de 170. Dag wenn en [[Schaltjohr]] is. {{Navigatschoonsliest Klenner Daag|Juni}} == Wat passeert is == * [[1653]]: [[Ferdinand IV. (HRR)|Ferdinand IV.]] ut dat [[Huus Habsborg]] warrt ín [[Regensborg]] to'n [[Röömsch-düütschen König|röömsch-düütschen König]] kröönt. * [[1812]]: De [[Kongress (USA)|Kongress]] vun de [[USA]] verklort den Krieg an [[Grootbritannien]]. Teel is, [[Kanada]] un [[Florida]] in to nehmen * [[1815]]: [[Slacht bi Waterloo]]. [[Napoleon]] warrt endgelltig slahn == Boren == * [[1758]]: [[Peter Florenz Weddigen]], düütsch Schriever († [[1809]]) * [[1799]]: [[William Lassell]], engelsch Amateur-Astronom († [[1890]]) * [[1892]]: [[Victor Fontan]], franzöösch Radrennfohrer († [[1982]]) * [[1898]]: [[Max Steen]], düütsch Schoolmeester un Heimatforscher († [[1997]]) * [[1916]]: [[Lucien Storme]], belgisch Radrennfohrer († [[1945]]) * [[1918]]: [[Jerome Karle]], US-amerikaansch Chemiker un Nobelpriesdräger († [[2013]]) * [[1928]]: [[John Tietjen]], US-amerikaansch Theoloog († [[2004]]) * [[1935]]: [[Arthur Charles Gossard]], US-amerikaansch Physiker († [[2022]]) * [[1942]]: [[Paul McCartney]], britsch Singer, Muskant un Komponist * [[1942]]: [[Thabo Mbeki]], vörmoligen Präsidenten vun de Republiek vun [[Süüdafrika]] * [[1947]]: [[Linda Thorson]], kanaadsch Schauspelerin * [[1949]]: [[Ellie van den Brom]], nedderlannsch Iesflinklöperin * [[1949]]: [[Lech Kaczyński]], poolsch Politiker un Staatspräsident († [[2010]]) * [[1951]]: [[Gyula Sax]], ungaarsch Schachspeler († [[2014]]) * [[1958]]: [[Peter Altmaier]], düütsch Politiker un Bundsminister == Storven == * [[1464]]: [[Rogier van der Weyden]], Maler ut de [[Renaissance]]-Tied, een vun de [[Fläämsche Primitive|Fläämschen Primitiven]] (* um [[1399]]/[[1400]] rum) * [[1928]]: [[Roald Amundsen]], norwegsch Polarforscher (* [[1872]]) * [[1959]]: [[Max Bleicken]], düütsch Politiker (* [[1869]]) * [[1963]]: [[Pedro Armendáriz]], mexikaansch Schauspeler (* [[1912]]) * [[1971]]: [[Paul Karrer]], Swiezer Chemiker un Nobelpriesdräger (* [[1889]]) * [[1980]]: [[André Leducq]], franzöösch Radrennfohrer (* [[1904]]) * [[2009]]: [[Victor Cosson]], franzöösch Radrennfohrer (* [[1915]]) * [[2010]]: [[José Saramago]], portugiesisch Schriever un Nobelpriesdräger (* [[1922]]) * [[2011]]: [[Ulrich Biesinger]], düütsch Footballspeler (* [[1933]]) * [[2014]]: [[Horace Silver]], US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist (* [[1928]]) [[Kategorie:Dag|Juni 18]] a9pdr8h7qmbs6kzxp6oeke1pvnifkqb 0 21182 1064118 1064019 2026-05-03T08:53:37Z Flaverius 21322 1064118 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|F.&nbsp;E.&nbsp;Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. Sien plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', tellt to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]]. ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer|Böttjermeister]] Claus Peters un diene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in Luhnsteed op un besöch den Dörpschool. Sieben Heimatdörp bleev sein Leevdag verbunnen: „''Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden'' müssen“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref> Mit de Baasdörper Krönk sett he Luhnsteed ok en literoorsch Denkmaal. 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Verloop as Schoolmeester för de Volksschool to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Erster Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in Sleswig (sieht 1938 ''Landesgehörlosenschule''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de Natschonaalsotachlaistsche Düütsche Arbeiterpartei weer un sik deelwies vun dat nationalsozialistische Gedankengood un en völkisch prägte Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He harr Kontakt to de nationalsozialistische Dichter [[Hermann Claudius]], de em ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung ''Licht zwischen zwei Dunkeln''.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 26e90kybuxvyur5d0l79rwrhti34k33 1064119 1064118 2026-05-03T09:03:36Z Flaverius 21322 /* Leven */ 1064119 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|F.&nbsp;E.&nbsp;Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. Sien plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', tellt to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]]. ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de Natschonaalsotachlaistsche Düütsche Arbeiterpartei weer un sik deelwies vun dat nationalsozialistische Gedankengood un en völkisch prägte Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He harr Kontakt to de nationalsozialistische Dichter [[Hermann Claudius]], de em ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung ''Licht zwischen zwei Dunkeln''.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] tuu2dtxw2hbrklmuum08qll9obl8ax8 1064120 1064119 2026-05-03T09:03:49Z Flaverius 21322 /* Leven */ 1064120 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|F.&nbsp;E.&nbsp;Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. Sien plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', tellt to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]]. ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de Natschonaalsotachlaistsche Düütsche Arbeiterpartei weer un sik deelwies vun dat nationalsozialistische Gedankengood un en völkisch prägte Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He harr Kontakt to de nationalsozialistische Dichter [[Hermann Claudius]], de em ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung ''Licht zwischen zwei Dunkeln''.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] f1ovpqr8uzz0k2e3lvmsqskoimq3i0q 1064121 1064120 2026-05-03T09:09:44Z Flaverius 21322 /* Leven */ 1064121 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|F.&nbsp;E.&nbsp;Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. Sien plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', tellt to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]]. ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de Natschonaalsotachlaistsche Düütsche Arbeiterpartei weer un sik deelwies vun dat nationalsozialistische Gedankengood un en völkisch prägte Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He harr Kontakt to de nationalsozialistische Dichter [[Hermann Claudius]], de em ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung ''Licht zwischen zwei Dunkeln''.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref name="literaturland"/><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] r4yrgsm0jevqfx66jdfsse39fp0zmk1 1064122 1064121 2026-05-03T09:14:40Z Flaverius 21322 1064122 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|Friedrich Ernst Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. He wurr lange Tied in [[Sleswig-Holsteen]] as Lektür in de School leest. Ok wenn he an un för sik meist op hoogdütsch schreev, is he vundaag besünners för sienen plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', de to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]] tellt, bekannt.<ref name="literaturland">{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref> ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de Natschonaalsotachlaistsche Düütsche Arbeiterpartei weer un sik deelwies vun dat nationalsozialistische Gedankengood un en völkisch prägte Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He harr Kontakt to de nationalsozialistische Dichter [[Hermann Claudius]], de em ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung ''Licht zwischen zwei Dunkeln''.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref name="literaturland"/><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] l36b0gbhazg1d74nvl3wr9laay5lhf5 1064123 1064122 2026-05-03T09:15:10Z Flaverius 21322 1064123 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|Friedrich Ernst Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. He wurr lange Tied in [[Sleswig-Holsteen]] as Lektür in de School leest. Ok wenn he an un för sik meist op hoogdütsch schreev, is he vundaag besünners för sienen plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', de to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]] tellt, bekannt.<ref name="literaturland">{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref> ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de Natschonaalsotachlaistsche Düütsche Arbeiterpartei weer un sik deelwies vun dat nationalsozialistische Gedankengood un en völkisch prägte Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He harr Kontakt to de nationalsozialistische Dichter [[Hermann Claudius]], de em ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung ''Licht zwischen zwei Dunkeln''.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref name="literaturland"/><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich-Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] pklrckewpm0nzcj9mvjk9g8sacjolvy 1064124 1064123 2026-05-03T09:20:57Z Flaverius 21322 /* Wark */ 1064124 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|Friedrich Ernst Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. He wurr lange Tied in [[Sleswig-Holsteen]] as Lektür in de School leest. Ok wenn he an un för sik meist op hoogdütsch schreev, is he vundaag besünners för sienen plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', de to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]] tellt, bekannt.<ref name="literaturland">{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref> ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de Natschonaalsotachlaistsche Düütsche Arbeiterpartei weer un sik deelwies vun dat nationalsozialistische Gedankengood un en völkisch prägte Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He harr Kontakt to de nationalsozialistische Dichter [[Hermann Claudius]], de em ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung ''Licht zwischen zwei Dunkeln''.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref name="literaturland"/><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. == Priesen un Ehren == * 1939 Sleswig-Holsteensche Literaturpries för den Roman ''{{lang|de|Der heilsame Umweg}}'' (1938) * 1955 Universitätsmedalje vun de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]] * 1955 [[Lornsen-Keed]] vun de [[Sleswig-Holsteensche Heimatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimatbund]] * 1956 [[Verdeenstorden vun de Bundsrepublik]] * 1990 To’n hunnertsten Geboortsdag vun de Schriever wurr an dat Geboortshuus in Luhnsteed ene Denktafel vun [[Walter Eduard Ferdinand Rössler|Walter Rößler]] anbrocht. Vör dat Huus wurr ene Linn plant. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich-Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] kl83k241sdzrmn3arj5nmz484pacrnv 1064125 1064124 2026-05-03T09:39:14Z Flaverius 21322 1064125 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|Friedrich Ernst Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. He wurr lange Tied in [[Sleswig-Holsteen]] as Lektür in de School leest. Ok wenn he an un för sik meist op hoogdütsch schreev, is he vundaag besünners för sienen plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', de to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]] tellt, bekannt.<ref name="literaturland">{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref> ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de [[Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiderpartei|Natschonaalsotschalistsche Düütsche Arbeiderpartei]] weer un sik deelwies vun dat nationalsotschalistsche Gedankengood un en völksch präägt Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He schreev kene Blood-un-Boden-Literatur an un för sik wurr man vun der natschonaalsotschalistsche Sied för sien deep Fiengeföhl un sien Streben na edel Kunst loovt.<ref>Lawrence D. Stokes: ''Der Eutiner Dichterkreis und der Nationalsozialismus''. [[Niemünster]] 2001, S. 390.</ref> Togliek kritiseren anner vun de natschonaalsotschalistsche Sied, dat siene Ästhetik to unkloor bleev.<ref>Lawrence D. Stokes: ''Der Eutiner Dichterkreis und der Nationalsozialismus.'' [[Niemünster]] 2001, S. 391.</ref> He weer man Liddmaat in de natschonaalsotschalistsch präägten [[Eutiner Dichterkreis]] un harr Kontakt to de natschnaalsotschalistsche Dichter [[Hermann Claudius]], de em ok ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung Licht zwischen zwei Dunkeln.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters dorto ok Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Peters – der das Plattdeutsche als sein eigentliches Idiom verstand, auch wenn er in erster Linie auf hochdeutsch veröffentlichen sollte – hatte die Baasdörper Krönk bereits abgeschlossen, als er 1934 mit Totenmasken seinen ersten Gedichtband vorlegte, dem rasch weitere Bände folgen sollten. Er war zwar Mitglied im 1936 gegründeten Eutiner Dichterkreis, schrieb aber keine „Blut und Boden“-Literatur im Sinne der Nationalsozialisten. Stattdessen erwies sich seine „aus der Heimat entstandene Weltanschauung“ als „humanistisch und liberal, was seine milieugetreue Darstellung des Lebens auf dem Lande keineswegs beeinträchtigte“. #1 Tatsächlich gehörte Peters keiner Partei und damit nach 1933 auch nicht der NSDAP an. Zwar wurde seine „nach tiefer Innerlichkeit und edler Kunst strebende“ Literatur auch von der nationalsozialistischen Kritik positiv bewertet, aber ebenso für ihren angeblich vagen Ästhetizismus kritisiert. #2 Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref name="literaturland"/><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. == Priesen un Ehren == * 1939 Sleswig-Holsteensche Literaturpries för den Roman ''{{lang|de|Der heilsame Umweg}}'' (1938) * 1955 Universitätsmedalje vun de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]] * 1955 [[Lornsen-Keed]] vun de [[Sleswig-Holsteensche Heimatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimatbund]] * 1956 [[Verdeenstorden vun de Bundsrepublik]] * 1990 To’n hunnertsten Geboortsdag vun de Schriever wurr an dat Geboortshuus in Luhnsteed ene Denktafel vun [[Walter Eduard Ferdinand Rössler|Walter Rößler]] anbrocht. Vör dat Huus wurr ene Linn plant. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich-Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] cmi17e00o73i25lww1gkouw9046d4e5 1064126 1064125 2026-05-03T09:40:41Z Flaverius 21322 /* Leven */ 1064126 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|Friedrich Ernst Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. He wurr lange Tied in [[Sleswig-Holsteen]] as Lektür in de School leest. Ok wenn he an un för sik meist op hoogdütsch schreev, is he vundaag besünners för sienen plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', de to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]] tellt, bekannt.<ref name="literaturland">{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref> ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de [[Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiderpartei|Natschonaalsotschalistsche Düütsche Arbeiderpartei]] weer un sik deelwies vun dat nationalsotschalistsche Gedankengood un en völksch präägt Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He schreev kene Blood-un-Boden-Literatur an un för sik wurr man vun der natschonaalsotschalistsche Sied för sien deep Fiengeföhl un sien Streben na edel Kunst loovt.<ref>Lawrence D. Stokes: ''Der Eutiner Dichterkreis und der Nationalsozialismus''. [[Niemünster]] 2001, S. 390.</ref> Togliek kritiseren anner vun de natschonaalsotschalistsche Sied, dat siene Ästhetik to unkloor bleev.<ref>Lawrence D. Stokes: ''Der Eutiner Dichterkreis und der Nationalsozialismus.'' [[Niemünster]] 2001, S. 391.</ref> He weer man Liddmaat in de natschonaalsotschalistsch präägten [[Eutiner Dichterkreis]] un harr Kontakt to de natschnaalsotschalistsche Dichter [[Hermann Claudius]], de em ok ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung Licht zwischen zwei Dunkeln.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters dorto ok Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref name="literaturland"/><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. == Priesen un Ehren == * 1939 Sleswig-Holsteensche Literaturpries för den Roman ''{{lang|de|Der heilsame Umweg}}'' (1938) * 1955 Universitätsmedalje vun de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]] * 1955 [[Lornsen-Keed]] vun de [[Sleswig-Holsteensche Heimatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimatbund]] * 1956 [[Verdeenstorden vun de Bundsrepublik]] * 1990 To’n hunnertsten Geboortsdag vun de Schriever wurr an dat Geboortshuus in Luhnsteed ene Denktafel vun [[Walter Eduard Ferdinand Rössler|Walter Rößler]] anbrocht. Vör dat Huus wurr ene Linn plant. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich-Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 6vk0xno3kw8tw72ju0gc9c5f25ydo2s 1064127 1064126 2026-05-03T09:52:14Z Flaverius 21322 added [[Category:Schoolmeester]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 1064127 wikitext text/x-wiki [[Datei:Fe peters schrift.jpg|mini|Friedrich Ernst Peters siene Ünnerschrift]] '''Friedrich Ernst Peters''' (* [[13. August]] [[1890]] in [[Luhnsteed]]; † [[18. Februar]] [[1962]] in [[Sleswig]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un en [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[plattdüütsch]]en [[Schriever]]. He wurr lange Tied in [[Sleswig-Holsteen]] as Lektür in de School leest. Ok wenn he an un för sik meist op hoogdütsch schreev, is he vundaag besünners för sienen plattdüütschen Romaan, de ''[[Baasdörper Krönk]]'', de to den wichtigsten Warken in de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatur]] tellt, bekannt.<ref name="literaturland">{{Internetquelle |url=https://www.literaturland-sh.de/autorinnen/peters-friedrich-ernst |titel=Friedrich Ernst Peters |werk=literaturland-sh.de |sprache=de |abruf=2026-04-17}}</ref> ==Leven== Peters weer dat drüdde vun veer Kind vun de [[Böttjer]]meister Claus Peters un siene Fro Marie (boren as Struwe). He wuss in dat [[Holsteen]]sche [[Luhnsteed]], vundaag in de [[Landkreis Rendsborg-Eckernföör]], op un besöch dor de Dörpschool. Sienen Heimatdörp bleev he sien Leevdag verbunnen. Över Luhnsteed, dat he mit de [[Baasdörper Krönk]] ok en literoorsch Denkmaal sett, schreev he: „{{lang|de|Meine Heimat ist das holsteinische Dorf Luhnstedt. Ihm bin ich so sehr verbunden, dass noch heute meine Träume zum Aufbau ihrer Landschaften immer wieder Luhnstedts Wälder und Wiesen, seine Moore und Heiden verwenden müssen}}“.<ref>Das Wesentliche meines Lebens. In: Flensburger Ganzschriften. Heft 3.</ref><br/>(''Miene Heimat ist dat holsteensche Dörp Luhnsteed. Mit em bün ik so full verbunnen, dat vundaag noch de Landschoppen in miene Drööm jümmer wedder de Hölter un Wischen vun Luhnsteed, siene Moren un Heiden bruken mööt.'') 1905 begünn Peters för söss Johren an an de [[Präparandenanstalt]] in [[Barmsteed]] un an dat [[Lehrerseminar]] in [[Uetersen]] den Beroop as [[Schoolmeester]] för de [[Volksschool]] to lehren. 1911 het he de Utbillen mit dat eerste Schoolmeesterexamen afslaten. Dorop weer he vun 1911 bet 1914 as Schoolmeester an Volksscholen in [[Immensteed (Noordfreesland)|Immensteed]], [[Schashagen|Merkendörp]] un [[Lürschau]]; ünnerbraken wurr dat dör den eenjöhrigen Militärdeenst in [[Lübeek]] (April 1912 bet März 1913). In’n September 1914 wurr he to’n Kriegsdeenst inropen, keem man al to’n Anfang vun’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] in franzöösch Kriegsgefangenschop un kunn eerst 1920 na Luhnsteed trüchkamen. In dat sülvige Johr free he de Schoolmeestersch Anny Warnsholdt (1892–1961), de he al 1911 in Immensteed kennlehrt harr. 1925 kregen die beiden ene Dochter. Vun 1920 bet 1922 weer Peters Hülpsschoolmeester an de Doofstummenanstalt in [[Sleswig]] (siet 1938 ''{{lang|der|Landesgehörlosenschule}}''). Dorop maak he vun 1922 bet 1923 in [[Berlin]] en Tosatzutbillen to’n Schoolmeester för doofstumme Kinner. Vun 1923 an weer he wedder in Sleswig togang, 1927 ist he to’n böversten Schoolmeester an de Doofstummenanstalt opstegen un het vun 1946 bet to sien Penschoon 1955 as Direkter vun de School arbeidt. In de Tied vun den [[Natschonalsotschalismus]] kunn Peters, ok wenn he keen Liddmaat in de [[Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiderpartei|Natschonaalsotschalistsche Düütsche Arbeiderpartei]] weer un sik deelwies vun dat nationalsotschalistsche Gedankengood un en völksch präägt Minschenbild distanzeer, free wieder publizieren. He schreev kene Blood-un-Boden-Literatur an un för sik wurr man vun der natschonaalsotschalistsche Sied för sien deep Fiengeföhl un sien Streben na edel Kunst loovt.<ref>Lawrence D. Stokes: ''Der Eutiner Dichterkreis und der Nationalsozialismus''. [[Niemünster]] 2001, S. 390.</ref> Togliek kritiseren anner vun de natschonaalsotschalistsche Sied, dat siene Ästhetik to unkloor bleev.<ref>Lawrence D. Stokes: ''Der Eutiner Dichterkreis und der Nationalsozialismus.'' [[Niemünster]] 2001, S. 391.</ref> He weer man Liddmaat in de natschonaalsotschalistsch präägten [[Eutiner Dichterkreis]] un harr Kontakt to de natschnaalsotschalistsche Dichter [[Hermann Claudius]], de em ok ünnerstütt.<ref>Dieter Sauberzweig, Adolf Grimme: Briefe, Heidelberg 1959, S. 307.</ref> 1943 schreev Claudius för em de Wöör vörweg to de Gedichtsammlung Licht zwischen zwei Dunkeln.<ref>{{Literatur |Autor=Friedrich Ernst Peters |Titel=Licht zwischen zwei Dunkeln: Gedichte |Verlag=Deuerlich |Ort=Göttingen |Datum=1938 |Online=https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=idn%3D575357924 |Abruf=2026-04-19}}</ref> In de 1930er Johren schreev Peters dorto ok Gedichten un Vertellens för de kathoolsche Tiedschrift ''Das Wort in der Zeit''. Friedrich Ernst Peters bleev den 18. Februar 1962 in Sleswig dood un liggt in’t Familengrav op’n Karkhoff in [[Jevensteed]]<ref name="literaturland"/><ref>{{Literatur |Autor=Fritz Köhncke |Titel=Friedrich Ernst Peters und die Baasdörper Krönk: Zum 50. Todestag des Dichters Anmerkungen zu seinem Werk |Sammelwerk=Natur- und Landeskunde |WerkErg=Zeitschrift für Schleswig-Holstein, Hamburg und Mecklenburg |Band=119. Jahrgang |Nummer=7–9 |Ort=Husum |Datum=2012 |Seiten=89–91 |Online=https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/KQKDID76BBJS5AZD3AXURNKNWBWRL54R}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Philipsen |url=https://www.shz.de/lokales/schleswig/artikel/begnadeter-dichter-ueberzeugter-lehrer-40889153 |titel=Begnadeter Dichter, überzeugter Lehrer |werk=shz.de |datum=2012-12-17 |sprache=de |abruf=2026-04-18 |kommentar=hinner de Betahlschranke}}</ref> ==Wark== He schreev an un for sik hoochdüütsch, man [[1946]] harr he in't Vörwoort vun sien Roman „Die dröge Trina“ schreven, dat he allens „extra för den Leser bi dat Schrieven in't Hoochdüütsche överdragen“ harr. He schreev ok plattdüütsche Gedichten. [[1938]] keem sien plattdüütschen Text „De Arbeit gifft den Takt an“ in den [[Eutiner Almanach]] rut. [[1960]] is sien Geschicht „So kemen wi na Huus“ to'n 60. Gebortsdag vun den Schriever in de Tietschrift [[Schleswig-Holstein (Tietschrift)|Schleswig-Holstein]] rutkamen. Dor ünner stunn to lesen: „Ut dat letzt Kapitel vun'n plattdütschen Roman“. ===Baasdörper Krönk=== Düsse Roman weer de „Baasdörper Krönk“. To Leevtiet hett Peters düssen Roman nich rutgahn laten. Dat [[Manuskript]] hett bi en Arvin överduert. Dat is woll versöcht wurrn, dat Wark to drucken, man keen Rutgever woll dat wagen, en plattdüütschen Roman rut to bringen un so is dor eerst mol nix vun wurrn. Man [[1974]] hett [[Ivo Braak]] dor in'n Noorddüütschen Rundfunk, in't Funkhuus [[Kiel]] ut vörleest. Dat weer en Akschoon in den Rahmen vun de [[Kieler Week]]. Sendt wurrn is dat denn an'n [[29. Januar]] [[1976]]. Dor hefft [[Wolfgang Lindow]] un [[Paulk Selk]] sik denn tohopendaan un dat denn ut de Nalatenschup rutgahn laten. Schreven hett Peters dat al in de 1930er Johren. Achter dat veerte Kapitel steiht in sien Manuskript: 2.3.32 un achter dat leste Kapitel steiht [[22. Oktober]] [[1932]]. He hett denn woll bi een Johr bruukt för den ganzen Roman. [[1975]] is dat Wark denn in [[Husum]] druckt wurrn. Een tweete Uplaag is 1986 rutkoom. == Priesen un Ehren == * 1939 Sleswig-Holsteensche Literaturpries för den Roman ''{{lang|de|Der heilsame Umweg}}'' (1938) * 1955 Universitätsmedalje vun de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]] * 1955 [[Lornsen-Keed]] vun de [[Sleswig-Holsteensche Heimatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimatbund]] * 1956 [[Verdeenstorden vun de Bundsrepublik]] * 1990 To’n hunnertsten Geboortsdag vun de Schriever wurr an dat Geboortshuus in Luhnsteed ene Denktafel vun [[Walter Eduard Ferdinand Rössler|Walter Rößler]] anbrocht. Vör dat Huus wurr ene Linn plant. ==Böker vun Peters== * ''Baasdörper Krönk'' Romaan, 320 Sieten Husum 1975 * ''Ausgewählte Werke'' 2 Bde. Rutgeven v. C. Jenssen, 1958 * ''Gebild und Leben'' Een Utwohl, 302 Sieten, Schleswig 1955 * ''Erzählungen'' 1950 * ''Bangen und Zuversicht'' Gedichte, 116 Sieten, Göttingen 1947 * ''Im Dienst der Form'' Sammelte Upsätz, 276 Sieten, Göttingen 1947 * ''Die dröge Trina'' Geschicht vun een "Poahr Dangoaß", 176 Sieten, Göttingen 1946 * ''Blaise Pascal'' 1946 * ''Zwiegesang seliger Geister'' Vertelln, 110 Sieten, Göttingen 1944 * ''Kleine Erzählungen'' Vertelln, 60 Sieten, Göttingen 1941 * ''Die schmale Brücke'' Vertelln, 1941 * ''Preis der guten Mächte'' Besinnung und Erinnerung, 190 Sieten, Göttingen 1940 * ''Zweierlei Gnaden'' Gedichte, 100 Seiten, Göttingen 1940 * ''Der heilsame Umweg'' Romaan, 278 Sieten, Göttingen 1938 * ''Licht zwischen zwei Dunkeln'' Gedichte, 68 Sieten, Göttingen 1938 * ''Totenmasken'' Gedichte, 34 Sieten, Göttingen 1934 == Literatur == * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“.'' In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft'', 54, 2012, S. 75–89. [mit einer Graphik zu dem Beziehungsgeflecht der Hauptfiguren der „Baasdörper Krönk“] * Farina Renken: ''Zur Entstehung und Veröffentlichung der „Baasdörper Krönk“. '' Magisterarbeit Universität Bremen, 2011. [mit einem Personenregister der „Baasdörper Krönk“] * Dieter Andresen: ''„Wenn ener dat mit den Herrgott hett…“ Religion und Christentum in der „Baasdörper Krönk von Friedrich Ernst Peters“''. In: Dieter Andresen: ''Kraftfeld Heimat. Profile des Nordens''. Books on Demand, 2006, S.&nbsp;66–90. * Martin Schröder: ''Polyphoner Chronotopos: zur Poetologie der „Baasdörper Krönk“ im Lichte der Romantheorie Michail Bachtins''. In: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Band 122, 1999, S.&nbsp;143–156. * Jean Colasson: ''Les prisonniers allemands pendant la grande guerre''. In: ''La Maisonnée, Adriers,'' Bulletin no 1, 1998, S.&nbsp;4–13. * Antje Erdmann-Degenhardt: ''Friedrich Ernst Peters – vom Böttchersohn zum Schuldirektor.'' Teil&nbsp;1. In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1992, S.&nbsp;68–96. * [[Theodor Vierck]]: ''Rede zum Gedächtnis des Dichters Friedrich Ernst Peters.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1991, S.&nbsp;3–9. * [[Elisabeth von Ulmann]]: ''„Baasdörper Krönk“ – ein später Fund.'' In: ''Rendsburger Jahrbuch.'' 1990, S.&nbsp;22–23 * Theodor Vierck: ''Friedrich Ernst Peters. Gedanken und Gedichte – eine Erinnerung''. In: ''Rendsburger Jahrbuch''. 1990, S.&nbsp;4–23. * [Verantwortliche für die Schrift Ursula Bose]: ''Dem Dichter Friedrich Ernst Peters zum Gedenken.'' [Luhnstedt], 1990. * Kornelia Küchmeister (Hrsg.): ''Verzeichnis des Nachlasses Cb 106 von Friedrich Ernst Peters (1890–1962)''. Schleswig-Holsteinische Landesbibliothek, Kiel 1990. * Christian Diederich Hahn und [[Christian Jenssen]] (Hrsg.): ''Schriftsteller in Schleswig-Holstein, heute.'' Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 1980, S.&nbsp;12–13. * Dieter Andresen: ''Volksfrömmigkeit und Laientheologie in der „Baasdörper Krönk“''. In: ''De Kennung.'' 1979, S.&nbsp;8–24. * [[Hans Peter Johannsen|Hans Peter Johannsen:]] ''Sieben Jahrzehnte im Schleswigschen: Bücher, Begegnungen, Briefe.'' Schleswiger Druck- und Verlagshaus, Schleswig 1978, S.&nbsp;62–75. * Max Jensen: ''Über Friedrich Ernst Peters’ „Baasdörper Krönk“''. In: ''Jahrbuch der Klaus-Groth-Gesellschaft''. 19, 1977, S.&nbsp;104–115. * Rezensionen der ''Baasdörper Krönk'': ** Dirk Puls in: ''Die Heimat.'' Band 83, 1976, S.&nbsp;282. ** Jochen Schütt in: ''Quickborn.'' Band 66, 1976, S.&nbsp;177–179. ** Paul Jessen in: ''Zwischen Eider und Wiedau. Heimatkalender für Nordfriesland''. 1977, S.&nbsp;229–230. * [[Paul Selk]]: ''Baasdörper Krönk. Ein nachgelassenes Werk von Friedrich Ernst Peters''. In: ''Schleswig-Holstein''. 26, 1974, S.&nbsp;214. * Hans Holtorf: ''Friedrich Ernst Peters. Aus seinen Briefen an Hans Holtorf''. In: ''Schleswig-Holstein.'' 22, 8, 1970, S.&nbsp;213–216. * Hans Peter Johannsen: ''Parkplätze der Literatur. Literarische Autoreise von Hamburg nach Kopenhagen. Feld und Welt gesehen mit den Augen norddeutscher und dänischer Dichter.'' Christian-Wolff-Verlag, Flensburg 1969. * ''Aus Friedrich Ernst Peters’ Briefen an seinen Freund, den Maler Peter Holtorf''. In: ''[[Der Wagen]]''. 1963, S. 145–147. * Walter Weber: ''Friedrich Ernst Peters''. In: ''Der Wagen''. 1963, S. 148–150. * Irmgard Schlepps: ''Der Bildhauer Walter Rössler''. In: ''Kunst in Schleswig-Holstein. Jahrbuch des Schleswig-Holsteinischen Landesmuseums''. 1951, S. 36–40. [mit einer Besprechung der Büste von F. E. Peters] * Hans Peter Johannsen: ''Natur und Welt bei Friedrich Ernst Peters''. In: ''Aus Schleswig-Holsteins Geschichte und Gegenwart: eine Aufsatzsammlung als Festschrift für Volquart Pauls.'' Wachholtz, Neumünster 1950, S. 378–393. [mit Bibliographie und Literaturverzeichnis F. E. Peters, S. 391–393] * [[Christine Bourbeck]]: ''Schöpfung und Menschenbild in deutscher Dichtung um 1940 : Hausmann – Peters – Bergengruen.'' Berlin 1947. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=613}} {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Friedrich-Ernst|ACHTERNAAM=Peters}} * {{DNB-Portal|118952048}} * [https://publishup.uni-potsdam.de/solrsearch/index/search/searchtype/collection/id/17066 Digitale Edition: Friedrich Ernst Peters] == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Peters, Friedrich Ernst}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Boren 1890‎]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schoolmeester]] cgwmbdu1oan4rkhxjko52s4p4tzmz44 0 45689 1064058 1063810 2026-05-02T12:48:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064058 wikitext text/x-wiki [[Bild:Poulidor.jpg|thumb|Raymond Poulidor bi de Tour de France 2004 in Angers]] [[Bild:Raymond_POULIDOR.jpg|thumb|Raymond Poulidor (1993)]] '''Raymond Poulidor''' (* [[15. April]] [[1936]] in [[Masbaraud-Merignat]]; † [[13. November]] [[2019]] in [[Saint-Léonard-de-Noblat]]<ref name="focus">{{Internetquelle | autor=cvh | url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html | titel=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot | werk=[[Focus|Focus Online]] | datum=2019-11-13 | abruf=2019-11-13 }}</ref>)) weer, ofschoonst „ewig Tweet“, en vun de populärsten [[Frankriek|franzöösch]] Radrennfohrer. De in Frankriek blots „Poupou“ nömmt Poulidor kunn sück tüschen 1962 un 1976 acht Mal up dat Podium vun de [[Tour de France]] platzeeren (dree 2. Platzen, fiev 3. Platzen), ahn dat wichtigst [[Etappenrennen]] vun de Welt een eenzig Mal to winnen, oder ok blots dat [[Geel Trikot]] to dragen. In Frankriek wurrd sien Naam dorher bit hüüd faktisch as [[Synonym]] för „Pechvagel“ bruukt. Trotz oder jüst wegen dit [[Image]] as „ewig Tweet“ weer Poulidor to sien akktiv Tiet de populärste Sportler vun Frankriek, noch vör sien groot sportlich Rivalen, den fievmaligen Toursieger [[Jacques Anquetil]]. An‘ dichtsten dran an en Toursieg weer he 1964. In de franzöösch Sporthistorie ingahn is dorbi vör allen sien legendär Ellenbagenduell mit den grooten Favoriten Anquetil an den [[Puy de Dôme]]. Anquetil weer in‘ Gegensatz to Poulidor an‘ Enn‘ vun sien Kräfte, hett dat aber an Barg nich wiest. Poulidor hett völ to lang mit sien Angreep töövt. In Paris harr he man blots 55 Sekunn Rückstand up dat Geel Trikot. Neben völ anner Siege bi lüttgere Rundfohrten kunn Poulidor aber tominst de [[Vuelta a España]] 1964 winnen un dormit wenigstens een vun de groot Landsrundfohrten up sien Naam schrieven. To Anfang vun sien Karriere harr he 1961 dat klassisch Eendagsrennen [[Mailand–Sanremo]] wunnen. 1974 wurr he vun de Sportzeitung [[L’Équipe]] to Frankrieks Sportler vun dat Johr („[[Champion des champions]]“) wählt. 1977 hett Poulidor sien Loopbahn beend, nahdem he noch een Johr vörher mit 40 Johren noch eenmal den darten Platz bi de Tour beleggt harr. ==Filme== *Arte-Dokumentation: Radsport Anquetil/Poulidor - Die großen Sportduelle, Doku von Olivier Hennegrave, Frankriek 2001, 50 min == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100612015650/http://www.memoire-du-cyclisme.net/palmares/poulidor_raymond.php List vun de Erfolge (''Palmares'') vun Raymond Poulidor] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=4000 Poulidor in de Datenbank vun Radsportseiten.net] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Poulidor, Raymond}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Frankriek)]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2019]] e87eupskdxnwot4okoo2daxul77gkkw 0 49577 1064070 1063823 2026-05-02T13:08:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064070 wikitext text/x-wiki '''Roland Mall''' (* [[17. April]] [[1951]] in [[Stuttgart]]; † [[7. April]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |titel=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |werk=Footboom |datum=2025-04-10 |sprache=de |abruf=2025-04-11 }}</ref> ) weer en [[Düütschland|düütsch]] Footballspeler. De Middelfeldspeler speel van 1971 bit 1975 för den [[VfB Stuttgart]] in de Football-Bundsliga un keem dorbi up 58 Bundsligaspelen. Dornah wurr he an den [[VfR Heilbronn]] in de 2. Bundsliga utlehnt, wo he 21 Spelen 8 Doren schaaten hett. Den Afstieg vun dissen Vereen kunn he dormit aber ok nich verhinnern und gung weer nah Stuttgarte torüch. De Vereen weer allerdings ok afsteegen. 1975/76 keem he denn noch up 7 Spelen in de 2. Bundsliga. Dornah hett he denn dree Johr lang bi [[Preußen Münster]] speelt un keem in 96 Tweetligaspelen up 7 Doren. Sein Karriere hett he denn bi [[SCB Viktoria Köln]] utklingen laaten, wo he van 1979 bit 1981 in de 2. Bundsliga in 62 Spelen noch 6 Dooren schaaten hett. == Weblenken == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/mallroland/1981/ Roland Mall in de Datenbank vun Fußballdaten.de] * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/roland-mall/ Roland Mall in de Datenbank vun Weltfussball.de] {{SORTIERUNG:Mall, Roland}} [[Kategorie:Footballspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] hrynpwn9f1zaf1v3coqjyazrthh0f3n 0 56304 1064108 1063859 2026-05-02T16:37:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064108 wikitext text/x-wiki '''Äßtrupp''' [ˈˀæstʀʊp] oder [ˈˀæstəʀʊp] (Hauchdöüitschk ''Oesdorf'', bey [[Schtabirge]]) iss en [[Dörp|Duorp]] mee rund 690 Inwunnern (2017),<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Marsberg |url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |titel=Demographische Entwicklung 1997–2017 |werk=Stadt Marsberg IKEK |hrsg= |datum= |zugriff=2018-09-15 |sprache=de }}</ref> noo bey de [[Waldeck (Land)|waldeckeschken]] Grentße in [[Westfalen|Westfoalen]]. Äßtrupp wass biss [[1975]] ne ßölweßtschtändige Gemeinde un ne ehemoligen Däl van' allen [[Kreyse Böören]].<ref>Stadt Marsberg (Hg.). (2013). Internetauftritt der Stadt Marsberg, Stadtportrait: Ortsteil Oesdorf. Marsberg: Selbstverlag.</ref> == Geographie == Äßtrupp licht manken [[Deymel]]-Daal un denn Outleupern van' [[Eggebirgen]] un van' [[ßintfälle]]. De Kordinaten ßeyt: [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Oesdorf_(Marsberg)&language=nds&params=51.50671243_N_8.87532234_E_dim:10000_region:DE-NW_type:city(748) 51° 30′ 24″ N, 8° 52′ 31″ O]. Noowaschke Dürpere un Oortschaften ßeyt un haitet: [[Blankenroon]], [[Meerhurf]], [[Füsstenbirch]], [[Ässente]], [[Schtabirge]], [[Wässten]] un [[Schirwede]]. == Schprooke == In Äßtrupp weert düser Daage vill [[Hoochdüütsch|Hauchdöüitschk]] kört. De offizielle Schprooke wass, bis in de Preußenteyt rin, de äßtrüppschke Mundoart van' [[Oostwestfäälsch Platt|Oßtweßfälleschken Plattdöüitschk]]. == Weblenken == * [http://www.marsberg.de/Oesdorf.385.0.html Informationen ürwa Äßtrupp in' Stadtportrait vanne Stadt Schtabirge.] (Hauchdöüitschk) * [https://web.archive.org/web/20130616103911/http://oesdorf.info/ Homepage van denn Vereynen in Äßtrupp.] (Hauchdöüitschk) == Fautnouten == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hoochsuerlandkreis]] 0nchqvnv1epyqankwdwqoj0nwsw0mm0 0 59306 1064074 1063827 2026-05-02T13:29:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064074 wikitext text/x-wiki De '''Senat Böhrnsen III''' is an'n [[30. Juni]] [[2011]] to'n neen [[Bremer Senat]] (Landsregeerung) wählt wurrn<ref>[http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html] {{Webarchiv|url=http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html |wayback=20120520215929 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }}</ref>. An'n [[13. Dezember]] [[2012]] sünd dree nee Liddmaten wählt wurrn, nadem [[Renate Jürgens-Pieper]] ut den Senat utscheden is.<ref>[http://www.bremische-buergerschaft.de/index.php?id=35&tx_ttnews%5Btt_news%5D=314&cHash=aab63c3a185a4e9a76ebbc5ed0287d99 Bremer Senat mit neuen Mitgliedern] Meldung der Bremischen Bürgerschaft vom 13. Dezember 2012</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.radiobremen.de/politik/nachrichten/bremischebuergerschaftneuesenatorin100.html |wayback=20121215144540 |text=Sitzung der Bürgerschaft: Bremen hat neue Senatsmitglieder |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }} Meldung von [[Radio Bremen]] vom 13. Dezember 2012</ref> {| class="wikitable" ! width="70%" | Amt ! width="15%" | Inhebber ! width="15%" | Partei |----- | • [[Bremer Börgermeester|Borgermeester]] un den Senat sien Präsident<br/>• Senator for Kultur<br/>• [[Senator for Karkensaken]] | [[Jens Böhrnsen]] || class="hintergrundfarbe7"| [[SPD]] |----- | • Borgermeestersche <br/>• Senatorin for Finanzen<br/>• Senatskommissarsche for den Datenschutz | [[Karoline Linnert]] || class="hintergrundfarbe9"|[[Bündnis 90/De Grönen]] |----- | Senator for Binnen un Sport| [[Ulrich Mäurer]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung, Wetenschop un Gesundheit (bit 13. Dezember 2012) | [[Renate Jürgens-Pieper]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung un Wetenschop (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Eva Quante-Brandt]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senator for Gesundheit (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Hermann Schulte-Sasse]] || höört keen Partei to |----- | • Senatorsche for Soziales, Kinner, Jöögd un Froenslüde<br/>• Senatskommissarsche for dat Umsetten vun lieke Rechte for de Fro | [[Anja Stahmann]]|| class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/De Grönen |----- | Senator for Umwelt, Bo un Verkehr | [[Joachim Lohse]] || class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/Die Grönen |----- | • Senator for Weertschop, Arbeit un Habens<br/>• Senator for Justiz un Verfaten | [[Martin Günthner]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | • Vullmacht vun de Free Hansestadt Bremen bi'n Bund un for Europa <br/>• [[Staatsrat|Staatsratsche]] for Bundsangelegenheiten, Europa un Integratschoon<ref>{{Internetquelle | url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de | titel=Neuer Senat in Bremen im Amt | zugriff=2011-07-01 }}</ref> | [[Eva Quante-Brandt]] (bit 13. Dezember 2012)<br>[[Ulrike Hiller]] (vun'n 13. Dezember 2012 af an)|| class="hintergrundfarbe7"|SPD |} == Nahwiese == <references /> {{Navigatschoonsliest Bremer Senaten}} [[Kategorie:Bremer Senat]] 1ilpa5mnxgyddpux1bee25a2sefxu88 0 60222 1064152 1036389 2026-05-03T11:52:49Z Eastfrisian2 58044 /* Storven */ 1064152 wikitext text/x-wiki {{Navigatschoonsliest Johr}} == Wat passeert is == === Politik un Sellschap === * [[14. Februar]]: Nah en verloren binnerparteilichen Machtkamp gegen [[Matteo Renzi]] hett de Ministerpräsident vun Italien, [[Enrico Letta]] (Partito Democratico) sien Rückträe as Regeerenschef ankünnigt. * [[14. Februar]]: In' Tosammenhang mit den [[Fall Edathy]] is de fröhere düütsch Binnenminister un amteeren Landwertschapsminister [[Hans-Peter Friedrich]] (CSU) torüchtreden. Nahfolger wurrd [[Christian Schmidt (Politiker)|Christian Schmidt]]. * [[22. Februar]]: [[Matteo Renzi]] wurrd as nee italieensch Ministerpräsident vereidigt. * [[22. Februar]]: Nah mehrere Daag andüern Unruhen mit tallriek Doodsopper hett dat [[Ukraine|ukrainsch]] Parlament Präsident [[Wiktor Janukowytsch]] för afsett verklort. * [[10. März]]: De fröhere Footballspeler [[Uli Hoeneß]] moot sück för Gericht wegen dat Achtertrecken vun Stüern verantwoorten. Nah sien Veroordeelen to dree Johr un söss Maand Haft nimmt he an' 14. März dat Oordeel an un trett to glieker Tiet vun sien Ämter as Präsident un Baas vun de Upsichtsraat vun [[FC Bayern München]] trügg. * [[27. April]]: De fröheren Paapsten [[Johannes XXIII.]] un [[Johannes Paul II.]] wurrn dör Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] in Rom hillig spraken. * [[19. Juni]]: [[Felipe VI.]] ist nee König vun [[Spanien]], nahdem sien Vader [[Juan Carlos I.]] torüchtreden weer. * [[25. August]]: [[Miro Cerar]] wurrd to'n [[Slowenien|sloweenschen]] Ministerpräsidenten wählt. * [[18. September]]: De Bevölkerung vun [[Schottland]] hett sück in en Referendum gegen de Unafhängigkeit vun den Landsdeel un för dat Verblieven in dat Vereenigte Königriek utspraken. * [[23. November]]: [[Magnus Carlsen]] hett sien Weltmeestertitel bei de Schach-WM spoodriek gegen [[Viswanathan Anand]] verteedigt. === Kunst un Kultur === === Weertschap === * [[1. Januar]]: [[Lettland]] trett as 18. EU-Staat de Eurozoon bi un führt eegen Euromünten in. * [[10. Januar]]: De [[Weltbild-Verlag]] stellt en Andrag up dat Inleiden vun en Insolvenzverfohren. === Katastrophen === * [[13. Mai]]: Bi dat [[Bargwarksunglück in Soma]] (Törkie) kommt mehr as 270 Baglüüd to Dood. * [[16. Dezember]]: Bi en Terroranslag in dat [[Pakistan|pakistaansch]] [[Peschawar]] keemen mindestens 141 Minschen to Dood, dorünner mindestens 132 Kinner. == Boren == == Storven == * [[1. Januar]]: [[Dirk Sager]], düütsch Journalist (* [[1940]]) * [[9. Januar]]: [[Dale Thomas Mortensen]], US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Nobelpriesdräger (* [[1939]]) * [[25. Januar]]: [[Gyula Sax]], ungaarsch Schachspeler (* [[1951]]) * [[1. Februar]]: [[Maximilian Schell]], öösterrieksch-Swiezer Schauspeler (* [[1930]]) * [[3. Februar]]: [[Louise Brough|Louise Brough Clapp]], US-amerikaansch Tennisspelerin (* [[1923]]) * [[13. Februar]]: [[Piero D’Inzeo]], italieensch Springrieder (* [[1923]]) * [[13. Februar]]: [[Horst Eylmann]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* [[1933]]) * [[15. Februar]]: [[Cliff Bole]], US-amerikaansch Speelbaas (* [[1937]]) * [[19. Februar]]: [[Dale Allan Gardner]], US-amerikaansch Astronaut (* [[1948]]) * [[19. Februar]]: [[Waleri Nikolajewitsch Kubassow]], sowjeetsch Kosmonaut (* [[1935]]) * [[21. Februar]]: [[Rafael Addiego Bruno]], uruguayisch Jurist und Präsident (* [[1923]]) * [[24. Februar]]: [[Harold Ramis]], US-amerikaansch Schauspeler, Dreihbookschriever un Speelbaas (* [[1944]]) * [[3. März]]: [[William Reid Pogue]], US-amerikaansch Astronaut (* [[1930]]) * [[15. März]]: [[Jürgen Kurbjuhn]], düütsch Footballnatschonalspeler (* [[1940]]) * [[17. April]]: [[Gabriel García Márquez]], kolumbiaansch Journalist, Schriever un Nobelpriesdräger (* [[1927]]) * [[1. Mai]]: [[Georg Stollenwerk]], düütsch Footballnatschonalspeler un -trainer (* [[1930]]) * [[4. Mai]]: [[Elena Baltacha]], britisch Tennisspelerin (* [[1983]]) * [[4. Mai]]: [[Mechthild Ropers]], plattdüütsch un hoochdüütsch Schrieverin (* [[1926]]) * [[17. Mai]]: [[Gerald Maurice Edelman]], US-amerikaansch Mediziner, Molekularbioloog un Nobelpriesdräger (* [[1929]]) * [[22. Mai]]: [[Dragoljub Velimirović]], jugoslawisch-serbisch Schachspeler (* [[1942]]) * [[25. Mai]]: [[Godewind|Ernst „Larry“ Evers]], düütsch Musiker (* [[1951]]) * [[30. Mai]]: [[Joan Lorring]], US-amerikaansch Schauspelerin (* [[1926]]) * [[31. Mai]]: [[Martha Hyer]], US-amerikaansch Schauspelerin (* [[1924]]) * [[1. Juni]]: [[Kurt Weidmann]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Hessen (* [[1937]]) * [[17. Juni]]: [[Wolfram Dorn]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* [[1924]]) * [[18. Juni]]: [[Horace Silver]], US-amerikaansch Jazzmusiker un -komponist (* [[1928]]) * [[24. Juni]]: [[Hubert Bourdy]], franzöösch Springrieder (* [[1957]]) * [[24. Juni]]: [[Eli Wallach]], US-amerikaansch Schauspeler (* [[1915]]) * [[5. Juli]]: [[Norbert Böhlke]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* [[1955]]) * [[7. Juli]]: [[Francisco Gabica]], spaansch Radrennfohrer (* [[1937]]) * [[11. Juli]]: [[Charlie Haden]], US-amerikaansch Jazzmusiker, Komponist un Bandleader (* [[1937]]) * [[13. Juli]]: [[Nadine Gordimer]], süüdafrikaansch Schrieverin un Nobelpriesdrägerin (* [[1923]]) * [[14. Juli]]: [[Tom Rolf]], sweedsch Filmeditor (* [[1931]]) * [[15. Juli]]: [[Edda Buding]], düütsch Tennisspelerin (* [[1936]]) * [[17. Juli]]: [[William Mulliken]], US-amerikaansch Swemmsportler (* [[1939]]) * [[17. Juli]]: [[Henry Warren Hartsfield]], US-amerikaansch Astronaut (* [[1933]]) * [[19. Juli]]: [[James Garner]], US-amerikaansch Schauspeler (* [[1928]]) * [[22. Juli]]: [[Risto Punkka]], finnisch Biathlet (* [[1957]]) * [[23. Juli]]: [[Hans Berckhemer]], düütsch Eerdphysiker (* [[1926]]) * [[23. Juli]]: [[Helen Johns]], US-amerikaansch Swemmsportlerin (* [[1914]]) * [[30. Juli]]: [[Dennis Lipscomb]], US-amerikaansch Schauspeler (* [[1942]]) * [[2. August]]: [[Otmar Hornbach]], düütsch Ünnernehmer (* [[1930]]) * [[6. August]]: [[Olaf Buhl]], düütsch Feernsehjournalist un Moderator (* [[1953]]) * [[11. August]]: [[Robin Williams]], US-amerikaansch Schauspeler (* [[1951]]) * [[13. August]]: [[Erich Leist]], düütsch Footballspeler (* [[1935]]) * [[15. August]]: [[Elke Müller]], düütsch Politikerin un Landdagsafordnete vun Neddersassen (* [[1940]]) * [[16. August]]: [[Peter Scholl-Latour]], düütsch Journalist (* [[1924]]) * [[18. August]]: [[Levente Lengyel]], ungaarsch Schachmeester (* [[1933]]) * [[10. September]]: [[Richard Kiel]], US-amerikaansch Schauspeler (* [[1939]]) * [[11. September]]: [[Joachim Fuchsberger]], düütsch Schauspeler un Moderater (* [[1927]]) * [[13. September]]: [[Dmitri Nikolajewitsch Sakunenko]], sowjeetsch Iesflinklöper (* [[1930]]) * [[20. September]]: [[Anatoli Nikolajewitsch Beresowoi]], sowjeetsch Kosmonaut (* [[1942]]) * [[30. September]]: [[Martin Lewis Perl]], US-amerikaansch Physiker un Nobelpriesdräger (* [[1927]]) * [[1. Oktober]]: [[Lynsey de Paul]], britisch Singerin un Songschrieverin (* [[1950]]) * [[7. Oktober]]: [[Walter Haettenschweiler]], Swiezer Schriftentwerfer, Typograf un Breefmarkenkünstler (* [[1933]]) * [[22. Oktober]]: [[Rinnat Ibragimowitsch Safin|Rinnat Safin]], sowjeetsch Biathlet (* [[1940]]) * [[1. November]]: [[Adolf Stockleben (Liddmaat Düütsch Bundsdag)|Adolf Stockleben]], düütsch Politiker un Bundsdagsafordneter (* [[1933]]) * [[2. November]]: [[Acker Bilk]], engelsch Jazzmusiker (* [[1929]]) * [[12. November]]: [[Buddy Catlett]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1933]]) * [[23. November]]: [[Dorothy Cheney]], US-amerikaansch Tennisspelerin (* [[1916]]) * [[2. Dezember]]: [[Gerry Fisher]], britisch Kameramann (* [[1926]]) * [[2. Dezember]]: [[Fritz Klein (Sportjournalist)|Fritz Klein]], dütsch Sportjournalist un Medienünnernehmer (* [[1937]]) * [[5. Dezember]]: [[Richard Toborg]], düütsch Politiker un Landdagsafordneter vun Neddersassen (* [[1927]]) * [[10. Dezember]]: [[Ralph Giordano]], düütsch Schriever (* [[1923]]) * [[13. Dezember]]: [[Ernst Albrecht]], düütsch Politiker un Ministerpräsident vun Neddersassen (* [[1930]]) * [[21. Dezember]]: [[Udo Jürgens]], österrieksch Musiker un Komponist (* [[1934]]) * [[24. Dezember]]: [[Buddy DeFranco]], US-amerikaansch Jazzmusiker (* [[1923]]) * [[31. Dezember]]: [[Helmut Hinrichs]], plattdüütsch Aktivist (* [[1924]]) == Nobelpriesen == * [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin oder Physiologie]]: [[John Michael O’Keefe]], [[May-Britt Moser]] un [[Edvard Moser]] * [[Nobelpries för Physik|Physik]]: [[Isamu Akasaki]], [[Hiroshi Amano]] un [[Shuji Nakamura]] * [[Nobelpries för Chemie|Chemie]]: [[Robert Eric Betzig]], [[Stefan Hell]] un [[William Esco Moerner]] * [[Nobelpries för Literatur|Literatur]]: [[Patrick Modiano]] * [[Fredensnobelpries|Freeden]]: [[Kailash Satyarthi]] un [[Malala Yousafzai]] * [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen|Wertschapswetenschapen]]: [[Jean Tirole]] [[Kategorie:Johr]] [[Kategorie:21. Johrhunnert]] dhx650jr8o94zf5xyfc88sf1ihxe3r9 2 73280 1064111 1063329 2026-05-02T23:47:57Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1064111 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { { ?item wdt:P31 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P279)* wd:Q8068 . } UNION { ?item wdt:P360 ?sub1 . ?sub1 (wdt:P279)* wd:Q8068 . } UNION { ?item wdt:P971 ?sub2 . ?sub2 (wdt:P279)* wd:Q8068 . } } |section= |sort=P580 |columns=label,description,P31,P585,P580,P582,P17,P706,P138,P625,P242,P18,item |thumb=80 |min_section= }} {| class='wikitable sortable' ! label ! description ! is en ! Tied ! Anfangstied ! Enntied ! Land ! geograafsche Laag in/op ! nöömt na ! geograafsch Koordinaten ! Laagkoort ! Bild ! item |- | ''[[:d:Q2482132|Netherlands storm surge (838)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 838-12-26 | 838-12-26 | ''[[:d:Q31929|Carolingian Empire]]'' | | | | | | [[:d:Q2482132|Q2482132]] |- | ''[[:d:Q2197033|stormvloed van 1042]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1042-11-02 | 1042-11-02 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2197033|Q2197033]] |- | ''[[:d:Q2364159|Raz-de-marée aux Pays-Bas en 1134]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1134-10-04 | 1134-10-04 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2364159|Q2364159]] |- | ''[[:d:Q1895969|Holland Saint Thomas flood (1163)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1163-12-21 | 1163-12-21 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q1895969|Q1895969]] |- | [[Julianenfloot]] | | [[Stormfloot]] | | 1164-02-16 | 1164-02-17 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q241423|Juliana of Nicomedia]]'' | | | | [[:d:Q487839|Q487839]] |- | ''[[:d:Q688380|All Saints' Flood 1170]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1170-11-01 | 1170-11-02 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q587|All Saints' Day]]'' | | | [[Bild:Allerheiligen1170.svg|center|80px]] | [[:d:Q688380|Q688380]] |- | ''[[:d:Q2204216|Saint Nicholas Flood (1196)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1196-12 | 1196-12 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q44269|Saint Nicholas]]'' | | | | [[:d:Q2204216|Q2204216]] |- | ''[[:d:Q2201775|Raz-de-marée aux Pays-Bas en 1212]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1212 | 1212 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2201775|Q2201775]] |- | ''[[:d:Q1942137|Raz-de-marée aux Pays-Bas en 1214]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1214 | 1214 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q1942137|Q1942137]] |- | [[Eerste Marcellusfloot]] | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1219-01-16 | 1219-01-16 | 1219-01-16 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | [[Marcellus I.]] | | | | [[:d:Q493557|Q493557]] |- | ''[[:d:Q2429150|stormvloed van 1220]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1220-01-04 | 1220-01-04 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2429150|Q2429150]] |- | ''[[:d:Q2324511|1221 flooding]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1221-02-24 | 1221-09-18 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2324511|Q2324511]] |- | ''[[:d:Q14744205|1248 floodings]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1248-11-20<br/>1248-12-28<br/>1249-02-04 | 1248-11-20<br/>1248-12-28<br/>1249-02-04 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q14744205|Q14744205]] |- | ''[[:d:Q736259|North Sea All Children's Day flood (1248)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1248-12-28 | 1248-12-28 | | | | | | | [[:d:Q736259|Q736259]] |- | ''[[:d:Q2796488|Raz-de-marée aux Pays-Bas en 1280]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1280 | 1280 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2796488|Q2796488]] |- | ''[[:d:Q2140765|Stormvloed van 1282]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1282 | 1282 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2140765|Q2140765]] |- | [[Luciafloot]] | | [[Stormfloot]] | | 1287-12-13 | 1287-12-14 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q183240|Saint Lucy]]'' | | | | [[:d:Q493534|Q493534]] |- | ''[[:d:Q23503878|Santa Lucia flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1287-12-13 | 1287-12-14 | | | ''[[:d:Q183240|Saint Lucy]]'' | | | | [[:d:Q23503878|Q23503878]] |- | ''[[:d:Q2493419|Inondation de la Sainte-Agathe en 1288]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1288-02-05 | 1288-02-05 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q200895|Agatha of Sicily]]'' | | | | [[:d:Q2493419|Q2493419]] |- | ''[[:d:Q2231117|Simon en Judasvloed]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1288-10-26 | 1288-10-26 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2231117|Q2231117]] |- | ''[[:d:Q2567250|Netherlands storm flood (1322)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1322 | 1322 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2567250|Q2567250]] |- | ''[[:d:Q2246484|Clemens Flut]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1334-11-23 | 1334-11-23 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | [[Clemens vun Rom]] | | | | [[:d:Q2246484|Q2246484]] |- | ''[[:d:Q6752|Saint Marcellus's flood]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1362-01-15 | 1362-01-17 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]<br/>[[Däänmark]] | | [[Marcellus I.]] | | [[Bild:JBAM 068.JPG|center|80px]] | | [[:d:Q6752|Q6752]] |- | ''[[:d:Q1331211|Netherlands storm surge (1374)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1374-10-09 | 1374-10-09 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q1331211|Q1331211]] |- | ''[[:d:Q1531166|Netherlands storm surge (1375)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1375-10-09 | 1375-10-10 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | {{Coord|51.67|4.1|display=inline}} | | | [[:d:Q1531166|Q1531166]] |- | ''[[:d:Q16009501|Tidal wave in the Netherlands in 1377]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1377-11-16 | | | | | | | | [[:d:Q16009501|Q16009501]] |- | ''[[:d:Q1330554|St. Elizabeth's flood]]'' | | [[Stormfloot]] | 1404 | 1404-11-19 | 1404-11-19 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q159862|Elizabeth of Hungary]]'' | | | | [[:d:Q1330554|Q1330554]] |- | [[Stormflood 1412]] | | [[Stormfloot]] | | 1412-11-21 | 1412-11-21 | [[Düütschland]] | | ''[[:d:Q80513|Saint Cecilia]]'' | {{Coord|53.506832|9.917906|display=inline}} | | | [[:d:Q1149975|Q1149975]] |- | ''[[:d:Q524797|St. Elizabeth's flood]]'' | | [[Stormfloot]] | 1421-11 | 1421-11-18 | 1421-11-19 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q159862|Elizabeth of Hungary]]'' | | | [[Bild:Vondeling Sint Elisabethsvloed 1421.jpeg|center|80px]] | [[:d:Q524797|Q524797]] |- | ''[[:d:Q2338949|Ditte Elisabethenflut]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1424-11-18 | 1424-11-19 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q159862|Elizabeth of Hungary]]'' | | | | [[:d:Q2338949|Q2338949]] |- | [[Allerhilligenfloot 1436]] | | [[Stormfloot]] | | 1436-11-01 | 1436-11-01 | | | | | | | [[:d:Q468320|Q468320]] |- | ''[[:d:Q1765348|Netherlands Ursula flood (1468)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1468-10-21 | 1468-10-21 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q1765348|Q1765348]] |- | ''[[:d:Q1361878|Erste Cosmas- und Damianflut]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1477-09-27 | 1477-09-27 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]<br/>[[Belgien]]<br/>[[Düütschland]] | | ''[[:d:Q76486|Saints Cosmas and Damian]]'' | | | | [[:d:Q1361878|Q1361878]] |- | ''[[:d:Q1764727|Cosmas- und Damianflut]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1509-09-25 | 1509-09-26 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]<br/>[[Düütschland]] | | ''[[:d:Q76486|Saints Cosmas and Damian]]'' | | | | [[:d:Q1764727|Q1764727]] |- | ''[[:d:Q22977466|St.-Magnus-Flut 1510]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1510-09-05 | 1510-09-06 | | | | | | | [[:d:Q22977466|Q22977466]] |- | ''[[:d:Q598826|Antoni flood (1511)]]'' | | [[Stormfloot]] | 1511-01-16 | 1511-01-16 | 1511-01-17 | | | ''[[:d:Q170547|Anthony the Great]]'' | | | | [[:d:Q598826|Q598826]] |- | ''[[:d:Q1764733|Netherlands St. Jerome tidal wave (1514)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1514-09-30 | 1514-09-30 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q1764733|Q1764733]] |- | ''[[:d:Q641335|St. Felix's Flood]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1530-11-05 | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q651999|Felix of Valois]]'' | {{Coord|51.5|4.05|display=inline}} | | [[Bild:270 Reimerswaal.JPG|center|80px]] | [[:d:Q641335|Q641335]] |- | ''[[:d:Q2160711|All Saints' Day flood (1532)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1532-10-31 | 1532-11-02 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]<br/>[[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon]] | | ''[[:d:Q587|All Saints' Day]]'' | | | | [[:d:Q2160711|Q2160711]] |- | ''[[:d:Q2223564|Sint-Pontiaansvloed]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1552-01-13 | 1552-01-13 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q436439|Pontianus]]'' | | | | [[:d:Q2223564|Q2223564]] |- | ''[[:d:Q2289407|stormramp van 1566]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1566 | 1566 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2289407|Q2289407]] |- | [[Allerhilligenfloot 1570]] | | [[Stormfloot]] | | 1570-11-01 | | ''[[:d:Q622783|Spanish Netherlands]]'' | | ''[[:d:Q587|All Saints' Day]]'' | | | [[Bild:Allerheiligen Moser 1570.jpg|center|80px]] | [[:d:Q493565|Q493565]] |- | ''[[:d:Q2215604|Emerentiavloed of Pontiaansvloed]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1610-01-23 | 1610-01-23 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q2215604|Q2215604]] |- | ''[[:d:Q58378344|All Saints' Day flood (1627)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1627-11-07 | | [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon]] | | | | | | [[:d:Q58378344|Q58378344]] |- | ''[[:d:Q6740|Burchardi flood]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1634-10-11 | 1634-10-12 | | [[Noordsee]] | ''[[:d:Q516172|Burchard I]]'' | | | [[Bild:Die erschreckliche Wasser-Fluth (Burchardiflut 1634, Stich).jpg|center|80px]] | [[:d:Q6740|Q6740]] |- | ''[[:d:Q17747382|overstroming van de Maas]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1643-01-15 | 1643-01-17 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q17747382|Q17747382]] |- | ''[[:d:Q1970340|Naturkatastrophe von Holstein]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1648-02-13 | 1648-02-14 | | | | | | | [[:d:Q1970340|Q1970340]] |- | ''[[:d:Q10540855|Åkerström landslide]]'' | | ''[[:d:Q167903|landslide]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1648-10-06 | 1648-10-06 | 1648-10-06 | [[Sweden]] | | | {{Coord|58.256|12.2267|display=inline}} | | | [[:d:Q10540855|Q10540855]] |- | ''[[:d:Q506912|St. Peter's Flood]]'' | | [[Stormfloot]] | 1651-02-22<br/>1651-03-04<br/>1651-03-05 | 1651-02-22 | 1651-03-05 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | [[Simon Petrus]] | | | [[Bild:Jan Asselijn - De doorbraak van de Sint Anthonisdijk in Amsterdam.jpg|center|80px]] | [[:d:Q506912|Q506912]] |- | ''[[:d:Q45607|All Saints' Flood of 1675]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1675-11-04 | 1675-11-05 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q587|All Saints' Day]]'' | | | [[Bild:Vier dijkdoorbraken in 1675 Aus Bruch der Dämme, den 4.5. Novb. ao. 1675 (titel op object), RP-P-1909-381.jpg|center|80px]] | [[:d:Q45607|Q45607]] |- | ''[[:d:Q1840751|Storm flood (1682)]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1682-01-26 | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Hoogteaanduiding vloed 26 jan 1682.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1840751|Q1840751]] |- | ''[[:d:Q2648997|Sint-Maartensvloed]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1686-11-12 | 1686-11-13 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q133704|Martin of Tours]]'' | | | [[Bild:Sint maartensvloed 1686.png|center|80px]] | [[:d:Q2648997|Q2648997]] |- | ''[[:d:Q1549050|Great Storm of 1703]]'' | | ''[[:d:Q148942|Orkaan in Europa]]''<br/>''[[:d:Q1136525|Sneestörm]]''<br/>[[Stormfloot]] | 1703 | 1703-12-05 | 1703-12-13 | ''[[:d:Q179876|Königriek England]]'' | | | {{Coord|51|-1|display=inline}} | | [[Bild:Great Storm 1703 Goodwin Sands engraving.PNG|center|80px]] | [[:d:Q1549050|Q1549050]] |- | ''[[:d:Q113686285|Alluvione del Po del 1705]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1705-11-13 | 1705-11-02 | 1705-11-26 | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q113686285|Q113686285]] |- | [[Wiehnachtsfloot]] | | [[Stormfloot]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 1717 | 1717-12-24 | 1717-12-25 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | [[Wiehnacht|Wiehnachten]] | | [[Bild:Joh. Bapt. Homann - Geographische Vorstellung der jämerlichen Wasser-Flutt in Nieder-Teutschland.jpg|center|80px]] | [[Bild:Christmas flood 1717.jpg|center|80px]] | [[:d:Q499799|Q499799]] |- | ''[[:d:Q15836635|New Year's flood of 1721]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1720-12-31 | 1721-01-01 | | | | | | | [[:d:Q15836635|Q15836635]] |- | ''[[:d:Q107656734|Flood of 1741]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1740-12-24 | 1741-04 | | | | | | | [[:d:Q107656734|Q107656734]] |- | ''[[:d:Q11457463|1742 Kanpō floods and storm surges]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Stormfloot]] | 1742 | 1742-08-28 | | [[Japan]] | | | | | [[Bild:Stele of Great Kanto Flood 1742c.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11457463|Q11457463]] |- | ''[[:d:Q2584924|Winter of 1783-1784]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1783 | 1784 | | | | | | | [[:d:Q2584924|Q2584924]] |- | ''[[:d:Q12046582|Flood in Bohemia (1784)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1784-02-23 | | ''[[:d:Q42585|Kingdom of Bohemia]]'' | | | | | | [[:d:Q12046582|Q12046582]] |- | ''[[:d:Q107656739|Flood of 1808]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1808-01-14 | 1808-01-15 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]<br/>[[Flannern]] | | | | | [[Bild:Overstroming in de Palingstraat te Vlissingen, 1808 Gezigt van de Palingstraat te Vlissingen op den morgen van den 15 januarij 1808 (titel op object), RP-P-OB-61.108.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107656739|Q107656739]] |- | ''[[:d:Q3151448|1809 floods]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1809-01 | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Dijkdoorbraak bij Kedichem, 1809 't Doorbreeken van de Lingedyk by Kedichem op den 30 january 1809 (titel op object), RP-P-OB-86.991.jpg|center|80px]] | [[:d:Q3151448|Q3151448]] |- | ''[[:d:Q2553416|Raz-de-marée aux Pays-Bas en 1820]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1820-01-23 | 1820-01-26 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Watersnood 1820 oosterhout.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2553416|Q2553416]] |- | ''[[:d:Q506904|February flood of 1825]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1825-02-02 | 1825-02-05 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Lemmer met Wildeman.jpg|center|80px]] | [[:d:Q506904|Q506904]] |- | ''[[:d:Q23949136|Danube flood of 1830 in Vienna]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1830-02-26 | 1830-03-10 | [[Öösterriek]] | | | | | | [[:d:Q23949136|Q23949136]] |- | ''[[:d:Q1486525|1838 flood in Esztergom]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1838-03-05 | 1838-03-14 | [[Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q1486525|Q1486525]] |- | ''[[:d:Q4311397|Povodeň v Česku (1845)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1845 | 1845 | ''[[:d:Q131964|Austrian Empire]]'' | | | | | | [[:d:Q4311397|Q4311397]] |- | ''[[:d:Q28872837|New Years Eve Flood 1855]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1855-01-01 | 1855-01-02 | [[Düütschland]] | | | | | [[Bild:Die Gartenlaube (1855) b 169.jpg|center|80px]] | [[:d:Q28872837|Q28872837]] |- | ''[[:d:Q3374357|watersnood van 1855]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1855-03-08 | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Watersnood 1855.jpg|center|80px]] | [[:d:Q3374357|Q3374357]] |- | ''[[:d:Q15883864|Inondations aux Pays-Bas en 1861]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1861-01-05 | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | {{Coord|51.77|5.2|display=inline}} | | [[Bild:Ammerzoden 1861.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15883864|Q15883864]] |- | ''[[:d:Q15883865|watersnood in het Land van Maas en Waal 1861]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1861-02-01 | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Beneden-Leeuwen Rijksmonument 38241 gedenkteken Waalbandijk.JPG|center|80px]] | [[:d:Q15883865|Q15883865]] |- | ''[[:d:Q4274684|Great Flood of 1862]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1861-12 | 1862-01 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:K Street, Inundation of the State Capitol, City of Sacramento, 1862.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4274684|Q4274684]] |- | ''[[:d:Q29513018|May 1872 flood in Bohemia]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1872-05-25 | 1872-05-26 | [[Öösterriek-Ungarn]] | | | | | [[Bild:FFridrich, Karluv most, Praha, povoden 1872.jpg|center|80px]] | [[:d:Q29513018|Q29513018]] |- | ''[[:d:Q20102597|Flood of Santa Tecla]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1874-09-22 | 1874-09-23 | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q20102597|Q20102597]] |- | ''[[:d:Q14744185|Groningen storm surge (1877)]]'' | | [[Stormfloot]] | 1877-01-31 | 1877-01-30 | 1877-01-31 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q14744185|Q14744185]] |- | ''[[:d:Q1142904|1887 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1887-09-28 | 1887-09-28 | 1899-01 | [[Qing-Dynastie]] | | | {{Coord|37.763055555556|119.16194444444|display=inline}} | | [[Bild:Yellowrivermap.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1142904|Q1142904]] |- | ''[[:d:Q11405131|1889 Totsukawa flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1888-08 | 1888-08-18 | 1888-08-20 | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | | | [[Bild:Monument of flood damage point （Totsukawa, Nara）.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11405131|Q11405131]] |- | ''[[:d:Q691404|Johnstown Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q1033074|dam failure]]'' | 1889-05-31 | 1889-05-31 | 1889-05-31 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|40.340277777778|-78.770833333333|display=inline}} | | [[Bild:After the Flood at Johnstown -- Main Street.jpg|center|80px]] | [[:d:Q691404|Q691404]] |- | ''[[:d:Q12046579|Vltava flood 1890]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1890-09 | | | | | | | [[Bild:Klecany, Klecánky, vodočty povodní.JPG|center|80px]] | [[:d:Q12046579|Q12046579]] |- | ''[[:d:Q12046581|The Vltava Flood (1893)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1893-02 | | [[Öösterriek-Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q12046581|Q12046581]] |- | ''[[:d:Q96641642|Flood in Río Negro of 1899]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1899 | 1899-07-19 | 1899-07-22 | [[Argentinien]] | | | | | [[Bild:ViedmaInundación1899.jpg|center|80px]] | [[:d:Q96641642|Q96641642]] |- | ''[[:d:Q116274896|Passaic Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1903-10-09 | 1903-10-11 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q116274896|Q116274896]] |- | ''[[:d:Q2217038|Storm flood of 1906]]'' | | [[Stormfloot]] | 1906-03-12 | 1906-03-12 | 1906-03-12 | [[Belgien]]<br/>[[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Het Groenendaal tijdens de overstroming van 12 maart 1906 vanaf de Nieuwehaven 1906.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2217038|Q2217038]] |- | ''[[:d:Q3005548|1910 Great Flood of Paris]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q1322005|natural phenomenon]]'' | | 1910-01-21 | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|48.8645|2.3234|display=inline}} | | [[Bild:ND 141 - PARIS - La Grande Crue de la Seine - Rétablissement de la circulation par passerelles au Quai de Passy inondé.JPG|center|80px]] | [[:d:Q3005548|Q3005548]] |- | ''[[:d:Q5599044|Great Dayton Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1913-03-21 | 1913-03-26 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:OHdayton-flood1913-4thst.jpg|center|80px]] | [[:d:Q5599044|Q5599044]] |- | ''[[:d:Q16982566|Great Flood of 1913]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1913-03-23 | 1913-03-26 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:OHdayton-flood1913-4thst.jpg|center|80px]] | [[:d:Q16982566|Q16982566]] |- | ''[[:d:Q20102596|1913 Catalonia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1913-09-28 | 1913-09-29 | [[Spanien]] | | | {{Coord|41.8375|1.5378|display=inline}} | | | [[:d:Q20102596|Q20102596]] |- | ''[[:d:Q2372799|Flood of 1916]]'' | | [[Stormfloot]] | 1916-01-13 | 1916-01-13 | 1916-01-14 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Overstroming Schellingwoude 1916.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2372799|Q2372799]] |- | ''[[:d:Q138514800|1919 Spanish floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1919-09-27 | 1919-10-03 | ''[[:d:Q1044536|Spain under the Restoration]]'' | | ''[[:d:Q3360565|Michaelmas]]'' | | | | [[:d:Q138514800|Q138514800]] |- | ''[[:d:Q17108584|September 1921 San Antonio floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1921-09-07 | 1921-09-11 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q17108584|Q17108584]] |- | ''[[:d:Q14651419|Flooding of the Meuse]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1926-01 | 1925-12-31 | 1926-01 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q14651419|Q14651419]] |- | ''[[:d:Q28232384|Great Vermont Flood of 1927]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1927-11-02 | 1927-11-04 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q28232384|Q28232384]] |- | ''[[:d:Q4562290|1928 Thames flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1928-01-07 | 1928-01-07 | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | {{Coord|51.484|-0.162|display=inline}} | | | [[:d:Q4562290|Q4562290]] |- | ''[[:d:Q16352736|Bauskas plūdi]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1928-06-20 | 1928-06-24 | [[Lettland]] | | | | | | [[:d:Q16352736|Q16352736]] |- | ''[[:d:Q4563475|1934 flood in Poland]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1934-07-22 | 1934-07 | 1934-07 | [[Polen]] | | | | | | [[:d:Q4563475|Q4563475]] |- | ''[[:d:Q2827862|Flood of 1940]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q3354990|Cevennes episode]]'' | | 1940-10-16 | 1940-10-20 | | | | {{Coord|42.396444444444|2.5986111111111|display=inline}} | | [[Bild:Baixada del Fluvià - 20200802 154949.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2827862|Q2827862]] |- | ''[[:d:Q85844982|1949 Eastern Guatemalan Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1949-10-14 | 1949-10-16 | [[Guatemala]] | | | | | | [[:d:Q85844982|Q85844982]] |- | ''[[:d:Q4566899|1950 Red River Flood]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1950-04-15 | 1950-06-12 | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q4566899|Q4566899]] |- | ''[[:d:Q5599202|Great Flood of 1951]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1951 | 1951-05 | 1951-07 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5599202|Q5599202]] |- | [[Stormfloot vun 1953]] | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Stormfloot]] | 1953-01-31 | 1953-01-31 | 1953-02-01 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]<br/>[[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]]<br/>[[Belgien]] | | | {{Coord|51.56666667|3.75|display=inline}} | | [[Bild:15 Amsterdamse brandweerlieden in Oude Tonge aan het werk, Bestanddeelnr 905-5961.jpg|center|80px]] | [[:d:Q504934|Q504934]] |- | ''[[:d:Q4567809|1953 North Kyushu Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1953 | 1953-06-25 | 1963-06-29 | [[Japan]] | | | {{Coord|33.6275|130.423|display=inline}} | | [[Bild:Daifuku, Asakura in 1953.JPG|center|80px]] | [[:d:Q4567809|Q4567809]] |- | ''[[:d:Q12046583|1954 Vltava River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1954-07-05 | 1954-07-08 | ''[[:d:Q33946|Czechoslovakia]]'' | | | | | | [[:d:Q12046583|Q12046583]] |- | ''[[:d:Q49868929|1954 Danube flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1954-07-07 | 1954-07-11 | [[Düütschland]]<br/>[[Öösterriek]] | | | | | | [[:d:Q49868929|Q49868929]] |- | ''[[:d:Q15734363|Sturmflutserie vom 19. bis 24. Dezember 1954]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1954-12-19 | 1954-12-24 | | | | | | | [[:d:Q15734363|Q15734363]] |- | ''[[:d:Q11632022|1957 Isahaya flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1957-07 | 1957-07-25 | 1957-07-28 | [[Japan]] | | | | | [[Bild:諫早豪雨(1).jpg|center|80px]] | [[:d:Q11632022|Q11632022]] |- | ''[[:d:Q20871|North Sea flood of 1962]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1962-02-16 | 1962-02-17 | [[Düütschland]]<br/>[[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | [[Bild:Hamburg Sturmflut 1962.png|center|80px]] | [[Bild:Hamburg Sturmflut 005.jpg|center|80px]] | [[:d:Q20871|Q20871]] |- | ''[[:d:Q26237556|1962 Flood in Skopje]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1962-11-16 | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | | | [[Bild:Pajko maalo, poplava.jpg|center|80px]] | [[:d:Q26237556|Q26237556]] |- | ''[[:d:Q11610387|1967 Uetsu flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q180382|cloud burst]]'' | 1967-08-28 | 1967-08-26 | 1967-08-29 | [[Japan]] | | | | | [[Bild:羽越水害.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11610387|Q11610387]] |- | ''[[:d:Q48876710|1967 Portugal floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | 1967-11-25 | 1967-11-26 | [[Portugal]] | | | | | | [[:d:Q48876710|Q48876710]] |- | ''[[:d:Q1487627|1970-es makói árvíz]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1970-05 | 1970-06 | [[Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q1487627|Q1487627]] |- | ''[[:d:Q4118466|1970 floods in Romania]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1970-05 | 1970-06 | [[Rumänien]] | | | | | | [[:d:Q4118466|Q4118466]] |- | ''[[:d:Q108608366|20 September 1971 floods]]'' | | [[Flaag (Weder)]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1971-09-20 | 1971-09-23 | [[Spanien]] | | | {{Coord|41.302248|2.131948|display=inline}} | | | [[:d:Q108608366|Q108608366]] |- | ''[[:d:Q1033970|1972 Black Hills flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1972-06-09 | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|44.057783|-103.286819|display=inline}} | | | [[:d:Q1033970|Q1033970]] |- | ''[[:d:Q6107886|1973 Rambla Nogalte flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1973-10-17 | 1973-10-19 | ''[[:d:Q13474305|Francoist Spain]]'' | | | | | [[Bild:Riadade197302.jpg|center|80px]] | [[:d:Q6107886|Q6107886]] |- | ''[[:d:Q1415960|Sturmflutkette vom Herbst 1973]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1973-11-13 | 1973-12-14 | | | | | | | [[:d:Q1415960|Q1415960]] |- | ''[[:d:Q831134|Gale of January 1976]]'' | | ''[[:d:Q1063457|Zyklon buten de Tropen]]''<br/>''[[:d:Q5422269|extratropical storm surge]]''<br/>[[Stormfloot]]<br/>''[[:d:Q209190|low pressure area]]'' | | 1976-01-01 | 1976-01-05 | [[Middeleuropa]] | | ''[[:d:Q52295267|Capella]]'' | | | [[Bild:FLUT 1976.jpg|center|80px]] | [[:d:Q831134|Q831134]] |- | ''[[:d:Q15855877|Zweite Januarflut 1976]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1976-01-20 | 1976-01-21 | | | | | | | [[:d:Q15855877|Q15855877]] |- | ''[[:d:Q15926125|1978 North Sea storm surge]]'' | | ''[[:d:Q5138350|coastal flood]]''<br/>[[Stormfloot]] | | 1978-01-11 | 1978-01-12 | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | [[Bild:Burning debris from destroyed pier on Margate beach.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15926125|Q15926125]] |- | ''[[:d:Q18695720|1982 Segre basin floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1982-11-07 | 1982-11-08 | [[Andorra]]<br/>[[Spanien]] | | | | | [[Bild:La carretera del Pont de Bar.jpg|center|80px]] | [[:d:Q18695720|Q18695720]] |- | ''[[:d:Q27861693|1982 flood in Berguedà]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1982-11-07 | 1982-11-08 | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q27861693|Q27861693]] |- | ''[[:d:Q12252519|1983 Spanish floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1983-08-25 | 1983-08-27 | [[Spanien]]<br/>[[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q12252519|Q12252519]] |- | ''[[:d:Q111938983|1987 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 1987-09 | 1987-09-25 | 1987-09-29 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-29.089723|30.700278|display=inline}} | | | [[:d:Q111938983|Q111938983]] |- | ''[[:d:Q2742723|Great Flood of 1993]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1993 | 1993-04 | 1993-10 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|38.811358|-90.119136|display=inline}} | | | [[:d:Q2742723|Q2742723]] |- | ''[[:d:Q115263893|1993 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1993-10-06 | 1993-10-08 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-28.259834|31.859417|display=inline}} | | | [[:d:Q115263893|Q115263893]] |- | ''[[:d:Q106916664|Januarflut 1994]]'' | | [[Stormfloot]] | | 1994-01-28 | 1994-01-29 | | | | | | | [[:d:Q106916664|Q106916664]] |- | ''[[:d:Q115263892|1994 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1994-06-24 | 1994-06-28 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-33.953545|18.885053|display=inline}} | | | [[:d:Q115263892|Q115263892]] |- | ''[[:d:Q16981790|May 1995 Louisiana flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1995 | 1995-05-07 | 1995-05-10 | | | | | | | [[:d:Q16981790|Q16981790]] |- | ''[[:d:Q115263891|1995 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1995-12-24 | 1995-12-27 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-28.73742|31.061819|display=inline}} | | | [[:d:Q115263891|Q115263891]] |- | ''[[:d:Q115263889|1996 Limpopo floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1996-02-06 | 1996-02-10 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-23.24201|30.682453|display=inline}} | | | [[:d:Q115263889|Q115263889]] |- | ''[[:d:Q115263890|1996 Free State floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1996-02-09 | 1996-02-19 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-27.75126|27.664001|display=inline}} | | | [[:d:Q115263890|Q115263890]] |- | ''[[:d:Q126908704|1997 California New Years Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1996-12-26 | 1997-01-31 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Rio Vista flooding 1997 (10043120174).jpg|center|80px]] | [[:d:Q126908704|Q126908704]] |- | ''[[:d:Q115263887|1997 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1997-06-26 | 1997-07-05 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-31.416256|24.750498|display=inline}} | | | [[:d:Q115263887|Q115263887]] |- | ''[[:d:Q315494|1997 Central European flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1997-07-05 | 1997-08-06 | [[Tschechien]]<br/>[[Polen]]<br/>[[Düütschland]] | | | | | [[Bild:Stary Dwor (pow. Wolowski)-powodz 1997.jpg|center|80px]] | [[:d:Q315494|Q315494]] |- | ''[[:d:Q131332552|1997 Badajoz floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1997-11-05 | 1997-11-06 | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q131332552|Q131332552]] |- | ''[[:d:Q115263886|1998 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1998-03-01 | 1998-03-04 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-31.538503|28.68567|display=inline}} | | | [[:d:Q115263886|Q115263886]] |- | ''[[:d:Q12046588|Überschwemmung in Ostböhmen (1998)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1998-07-22 | 1998-07-23 | [[Tschechien]] | | | | | | [[:d:Q12046588|Q12046588]] |- | ''[[:d:Q7076905|October 1999 Mexico floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 1999-09 | 1999-10 | | | | | [[Bild:11-L 1999 track.png|center|80px]] | [[Bild:Tropical Depression Eleven 4 Oct 2147z.png|center|80px]] | [[:d:Q7076905|Q7076905]] |- | ''[[:d:Q1758546|Cyclone Anatol]]'' | | ''[[:d:Q148942|Orkaan in Europa]]''<br/>[[Stormfloot]] | | 1999-12-02 | 1999-12-04 | [[Sweden]] | | | {{Coord|55.5|9|display=inline}} | | [[Bild:Anatol NOAA polar IR 4.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1758546|Q1758546]] |- | ''[[:d:Q859770|2000 Mozambique flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2000-02 | 2000-03 | [[Mosambik]] | | | | | [[Bild:2000 Mozambique flood Group Waiting (5687137504).jpg|center|80px]] | [[:d:Q859770|Q859770]] |- | ''[[:d:Q10728673|Floods in Sweden in 2000]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2000-07 | 2000-11 | | | | | | | [[:d:Q10728673|Q10728673]] |- | ''[[:d:Q115322736|2001 Mpumalanga floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2001-12-11 | 2001-12-12 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-26.219854|30.242043|display=inline}} | | | [[:d:Q115322736|Q115322736]] |- | ''[[:d:Q115322737|2001 KwaZulu-Natal floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2001-12-19 | 2001-12-22 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-28.564392|29.832317|display=inline}} | | | [[:d:Q115322737|Q115322737]] |- | ''[[:d:Q4600117|2002 Glasgow floods]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | 2002-07 | 2002-08 | | | | | | | [[:d:Q4600117|Q4600117]] |- | ''[[:d:Q86929|2002 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>''[[:d:Q336797|Johrhunnert-Hoogwater]]'' | 2002-08 | 2002-08-05 | 2002-09-13 | | | | | | [[Bild:Schillergarten Dresden August 2002.jpg|center|80px]] | [[:d:Q86929|Q86929]] |- | ''[[:d:Q13221916|Flood in the Czech Republic (2002)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2002-08-06 | | [[Tschechien]] | | | | | | [[:d:Q13221916|Q13221916]] |- | ''[[:d:Q47515983|Flood in Pirna 2002]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2002-08-12 | | [[Düütschland]] | | | | | [[Bild:Pirna 2002 August Flood27.jpg|center|80px]] | [[:d:Q47515983|Q47515983]] |- | ''[[:d:Q4601804|2003 Santa Fe flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2003 | 2003-04-27 | | [[Argentinien]] | | | | | [[Bild:Inundación de 2003 en Santa Fe vista por SPOT-4 03 (cropped).jpg|center|80px]] | [[:d:Q4601804|Q4601804]] |- | ''[[:d:Q6796315|May 2004 Caribbean floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2004-05-18 | 2004-05-25 | [[Haiti]]<br/>[[Jamaika]]<br/>[[Dominikaansche Republiek]]<br/>[[Kuba]]<br/>[[Bahamas]]<br/>[[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q6796315|Q6796315]] |- | ''[[:d:Q1325318|Elbe flood 2006]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2006-03 | 2006-04 | | | | | | [[Bild:Elbe 030406 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1325318|Q1325318]] |- | ''[[:d:Q12046586|Flood in the Czech Republic]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2006-03-25 | 2006-04 | [[Tschechien]] | | | | | | [[:d:Q12046586|Q12046586]] |- | ''[[:d:Q592724|All Saints' Day flood (2006)]]'' | | [[Stormfloot]] | 2006-11-01 | 2006-11-01 | 2006-11-01 | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | ''[[:d:Q587|All Saints' Day]]'' | | | | [[:d:Q592724|Q592724]] |- | ''[[:d:Q120182|North Sea flood of 2007]]'' | | [[Stormfloot]] | 2007 | 2007-11-09 | 2007-11-09 | | | | | [[Bild:Northseaflood2007countriesaffected.PNG|center|80px]] | [[Bild:Sturmflut in Bremerhaven 2007-11-09.jpg|center|80px]] | [[:d:Q120182|Q120182]] |- | ''[[:d:Q115322751|2008 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2008-01-24 | 2008-02-01 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-24.125802|30.678406|display=inline}} | | | [[:d:Q115322751|Q115322751]] |- | ''[[:d:Q12046585|Flood in the Czech Republic (2009)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2009-06-23 | 2009-07-04 | [[Tschechien]] | | | | | | [[:d:Q12046585|Q12046585]] |- | ''[[:d:Q707405|August 8 Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2009-08-06 | 2009-08-10 | [[Republiek China]] | | | | | [[Bild:那瑪夏鄉88水災後場景.JPG|center|80px]] | [[:d:Q707405|Q707405]] |- | ''[[:d:Q4616573|2010 Albania floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2009-12 | 2010-01 | [[Albanien]] | | | | | | [[:d:Q4616573|Q4616573]] |- | ''[[:d:Q926626|Cyclone Xynthia]]'' | | ''[[:d:Q148942|Orkaan in Europa]]''<br/>[[Stormfloot]] | | 2010-02-26 | 2010-03-01 | | | | | | | [[:d:Q926626|Q926626]] |- | ''[[:d:Q2741550|2010 China floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-05-10 | 2010-05-10 | 2010-09 | [[Volksrepubliek China]]<br/>[[Noordkorea]] | | | {{Coord|29.21429|102.89289|display=inline}} | | [[Bild:June 2010 South China rainfall.png|center|80px]] | [[:d:Q2741550|Q2741550]] |- | ''[[:d:Q282940|2010 Central European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2010-05-14 | 2010-06-09 | [[Tschechien]]<br/>[[Polen]]<br/>[[Slowakei]]<br/>[[Ungarn]]<br/>[[Ukraine]]<br/>[[Öösterriek]]<br/>[[Düütschland]]<br/>[[Serbien]] | | | {{Coord|50.2945|18.6714|display=inline}} | | [[Bild:Bratislava floods 2001-06-05 17.jpg|center|80px]] | [[:d:Q282940|Q282940]] |- | ''[[:d:Q14912810|2010 Oder flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2010-05-15 | 2010-06-23 | [[Polen]]<br/>[[Düütschland]] | | | | | [[Bild:Wroclaw Odra-zimowisko barek Osobowice 2 22 05 2010.JPG|center|80px]] | [[:d:Q14912810|Q14912810]] |- | ''[[:d:Q3294868|2010 northeastern Brazil floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-06-22 | 2010-06-22 | 2010-06-25 | [[Brasilien]] | | | | | | [[:d:Q3294868|Q3294868]] |- | ''[[:d:Q12046591|Hochwasser an der Lausitzer Neiße 2010]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2010-08-06 | | [[Tschechien]] | | | | | | [[:d:Q12046591|Q12046591]] |- | ''[[:d:Q7452171|September 2010 Minnesota-Wisconsin flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | 2010-09-23 | 2010-10-09 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q7452171|Q7452171]] |- | ''[[:d:Q115322757|2011 Southern Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2011-01-01 | 2011-02-04 | [[Süüdafrika]]<br/>[[Mosambik]] | | | {{Coord|-31.055301|28.406985|display=inline}} | | | [[:d:Q115322757|Q115322757]] |- | ''[[:d:Q4620414|2011 Assiniboine River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011 | 2011-04 | 2011-06 | [[Kanada]] | | | {{Coord|49.6|-99.5|display=inline}} | | | [[:d:Q4620414|Q4620414]] |- | ''[[:d:Q487583|2011 Seoul floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2011-07-25 | 2011-07-28 | [[Süüdkorea]] | | | | | [[Bild:2011년 7월 우면산 산사태 서울소방 복구 활동 SFS 1908.jpg|center|80px]] | [[:d:Q487583|Q487583]] |- | ''[[:d:Q181481|2011 Thailand floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-07-31 | 2011-07-31 | 2011-12 | [[Thailand]] | | | | | [[Bild:US Navy 111022-N-WW409-275 An SH-60F Sea Hawk helicopter assigned to Helicopter Anti-Submarine Squadron (HS) 14, flies around the Bangkok area.jpg|center|80px]] | [[:d:Q181481|Q181481]] |- | ''[[:d:Q5798588|Floods in Costa Rica]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011 | 2011-10-07 | 2011-10-20 | [[Costa Rica]] | | | | | [[Bild:Inundaciones en Costa Rica, octubre de 2011 (3).jpg|center|80px]] | [[:d:Q5798588|Q5798588]] |- | ''[[:d:Q12252640|Basque Country floods, November 2011]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2011-11-04 | 2011-11-07 | | | | | | [[Bild:2011azarokouholdeak 01.jpg|center|80px]] | [[:d:Q12252640|Q12252640]] |- | ''[[:d:Q5198774|Cyclone Berit]]'' | | ''[[:d:Q148942|Orkaan in Europa]]''<br/>[[Stormfloot]] | | 2011-11-22 | 2011-11-29 | | | | | | [[Bild:Cyclone Berit analysis 25 Nov 2011 0900z.png|center|80px]] | [[:d:Q5198774|Q5198774]] |- | ''[[:d:Q115322758|2011 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2011-11-27 | 2011-12-02 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-29.208414|30.06063|display=inline}} | | | [[:d:Q115322758|Q115322758]] |- | ''[[:d:Q1434437|2012 Krasnodar Krai floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 2012-07-07 | 2012-07-06 | 2012-07-07 | [[Russland]] | | | {{Coord|44.8|37.9|display=inline}} | [[Bild:Krymsk flood 2012.png|center|80px]] | [[Bild:Наводнение в Крымске 2.JPG|center|80px]] | [[:d:Q1434437|Q1434437]] |- | ''[[:d:Q12252656|Basque Country floods, January 2013]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2013-01-15 | 2013-01-16 | | | | | | [[Bild:Luizi andoain 001.JPG|center|80px]] | [[:d:Q12252656|Q12252656]] |- | ''[[:d:Q13415210|2013 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2013-05-28 | 2013-06-05 | [[Öösterriek]]<br/>[[Tschechien]]<br/>[[Düütschland]]<br/>[[Ungarn]]<br/>[[Polen]]<br/>[[Slowakei]]<br/>[[Swiez]] | | | | | [[Bild:P6024112-NovyKnin-2013-06-02-TyrsovaUlice.JPG|center|80px]] | [[:d:Q13415210|Q13415210]] |- | ''[[:d:Q13415724|2013 Vltava flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2013-05-29 | 2013-06-27 | [[Tschechien]] | | | | | [[Bild:2013 - rozvodněná Vltava v Praze 5258.JPG|center|80px]] | [[:d:Q13415724|Q13415724]] |- | ''[[:d:Q16823311|2013 Assam floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-06 | 2013-06 | 2013-07 | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q16823311|Q16823311]] |- | ''[[:d:Q13534682|2013 Alberta floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2013-06-19 | 2013-07-12 | [[Kanada]] | | | | | [[Bild:East Village Calgary Flood 2013.jpg|center|80px]] | [[:d:Q13534682|Q13534682]] |- | ''[[:d:Q24276321|2013 Flooding in Niederweiler]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2013-06-20 | 2013-06-20 | [[Düütschland]] | | | {{Coord|49.910277777778|7.2852777777778|display=inline}} | | | [[:d:Q24276321|Q24276321]] |- | ''[[:d:Q14628797|2013 China–Russia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]'' | | 2013-08-10 | 2013-11 | [[Russland]]<br/>[[Volksrepubliek China]] | | | | [[Bild:Amurrivermap.png|center|80px]] | [[Bild:Наводнение на Амуре август 2013 ф7.JPG|center|80px]] | [[:d:Q14628797|Q14628797]] |- | ''[[:d:Q15614828|October 2013 North American storm complex]]'' | | ''[[:d:Q1136525|Sneestörm]]''<br/>''[[:d:Q205418|sneestörm]]''<br/>''[[:d:Q2696963|tornado outbreak]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2013-10-03 | 2013-10-07 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q15614828|Q15614828]] |- | ''[[:d:Q15276827|Cyclone Xaver]]'' | | ''[[:d:Q148942|Orkaan in Europa]]''<br/>[[Stormfloot]] | 2013-12-05<br/>2013-12-06<br/>2013-12-04 | 2013-12-04 | 2013-12-06 | | | | | | [[Bild:Bodil xaver hamburg 2013 0001.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15276827|Q15276827]] |- | ''[[:d:Q115263897|2014 Southern Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2014-03-01 | 2014-03-30 | [[Süüdafrika]]<br/>[[Namibia]] | | | | | | [[:d:Q115263897|Q115263897]] |- | ''[[:d:Q16879871|2014 Southeast Europe floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2014-05-27 | 2014-05-13 | 2014-05-27 | [[Bosnien-Herzegowina]]<br/>[[Serbien]]<br/>[[Rumänien]]<br/>[[Slowakei]]<br/>[[Ungarn]]<br/>[[Bulgarien]]<br/>[[Italien]] | | | | [[Bild:Precipitation Map of Europe (May 10-18, 2014).svg|center|80px]] | [[Bild:2014 Bosnia and Herzegovina floods Kamerovica flied.jpg|center|80px]] | [[:d:Q16879871|Q16879871]] |- | ''[[:d:Q18204738|2014 Assiniboine River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2014-07 | 2014-07 | | [[Kanada]] | | | | | [[Bild:Portage Diversion 2014 3.JPG|center|80px]] | [[:d:Q18204738|Q18204738]] |- | ''[[:d:Q18222584|Genoa 2014 flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2014-10-09 | 2014-10-10 | [[Italien]] | | | | | [[Bild:Alluvione di Genova 2014, borgo incrociati, stazione Brignole.jpg|center|80px]] | [[:d:Q18222584|Q18222584]] |- | ''[[:d:Q19688471|2015 northern Chile rainstorms]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2015-03-24 | | [[Chile]] | | | | | [[Bild:Visita zona de emergencia Región de Atacama 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q19688471|Q19688471]] |- | ''[[:d:Q20646774|2015 Louisiana floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2015-06 | 2015-06 | | | | | | | [[:d:Q20646774|Q20646774]] |- | ''[[:d:Q20088998|2015 Tbilisi flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015-06-14 | 2015-06-14 | | [[Georgien]] | | | | | [[Bild:Tbilisi Flood 2015 2.JPG|center|80px]] | [[:d:Q20088998|Q20088998]] |- | ''[[:d:Q20630431|2015 Gujarat flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2015-06-23 | 2015-06-26 | [[Indien]] | | | | | [[Bild:Flood Affected Areas of Amreli District Gujarat India on 24 June 2015 1.jpg|center|80px]] | [[:d:Q20630431|Q20630431]] |- | ''[[:d:Q21012063|July 2015 Gujarat flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2015-07-27 | 2015-07-30 | [[Indien]] | | | | | [[Bild:Rescue Operations by Indian Air Force in July 2015 Gujarat Flood 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21012063|Q21012063]] |- | ''[[:d:Q21654555|2015 Kanto-Tohoku Flood]]'' | | ''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2015-09-09 | | [[Japan]] | | | | | | [[:d:Q21654555|Q21654555]] |- | ''[[:d:Q21528743|November 2015 South Indian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2015-11-08 | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:Indian Air Force Relief and Rescue Op during Tamil Nadu Flood December 2015.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21528743|Q21528743]] |- | ''[[:d:Q23057794|2016 São Paulo flood and mudslide]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q175768|mudflow]]'' | 2016-03-10 | 2016-03-10 | 2016-03-11 | [[Brasilien]] | | | | | | [[:d:Q23057794|Q23057794]] |- | ''[[:d:Q24287229|2016 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2016-05 | | | | | | | [[Bild:La seine sort de son lit - Pont Alexandre III.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24287229|Q24287229]] |- | ''[[:d:Q24130513|2016 Sri Lankan floods]]'' | | ''[[:d:Q167903|landslide]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2016-05-14 | | | | | | | [[Bild:BOB 01 2016-05-15 0530Z.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24130513|Q24130513]] |- | ''[[:d:Q25707036|2016 China floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2016-06 | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | [[Bild:June 23, 2016, Eastern China thunderstorms.jpg|center|80px]] | [[:d:Q25707036|Q25707036]] |- | ''[[:d:Q24886295|2016 United Kingdom floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2016-06-05 | 2016-06-23 | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q24886295|Q24886295]] |- | ''[[:d:Q24890108|2016 Accra floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2016-06-09 | | [[Ghana]] | | | | | [[Bild:Ghana Flooding 5.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24890108|Q24890108]] |- | ''[[:d:Q24805491|2016 West Virginia flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2016-06-23 | 2016-06-24 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Flooding of Main Street, Bridgeport, WV, June 2016.jpg|center|80px]] | [[:d:Q24805491|Q24805491]] |- | ''[[:d:Q115263898|2016 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2016-07-25 | 2016-08-03 | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-27.594955|32.288179|display=inline}} | | | [[:d:Q115263898|Q115263898]] |- | ''[[:d:Q29867121|2017 Quebec floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2017-05-03 | | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q29867121|Q29867121]] |- | ''[[:d:Q38130629|2017 South Asian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2017-07 | | | | | | | [[Bild:2017 Gujarat Flood Rescue by Indian Air Force 10.jpg|center|80px]] | [[:d:Q38130629|Q38130629]] |- | ''[[:d:Q38587762|2017 Karachi floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2017-08 | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q38587762|Q38587762]] |- | ''[[:d:Q41530957|Hurricane Harvey floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017 | 2017-08 | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Support during Hurricane Harvey (TX) (50).jpg|center|80px]] | [[:d:Q41530957|Q41530957]] |- | ''[[:d:Q36687031|Sierra Leone mudslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2017-08-14 | 2017-08-14 | | [[Sierra Leone]] | | | {{Coord|8.4833333333333|-13.233333333333|display=inline}} | | [[Bild:Sierra Leone - Western Area.svg|center|80px]] | [[:d:Q36687031|Q36687031]] |- | ''[[:d:Q41603852|2017 Livorno floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017-09 | 2017-09-09 | 2017-09-10 | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q41603852|Q41603852]] |- | ''[[:d:Q125124005|2018 Paris flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-01 | 2018-01-27 | | [[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q125124005|Q125124005]] |- | ''[[:d:Q55391243|2018 Sri Lanka floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2018-05-19 | | [[Sri Lanka]] | | | | | | [[:d:Q55391243|Q55391243]] |- | ''[[:d:Q55410283|2018 Japan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2018 | 2018-06-28 | 2018-07-08 | [[Japan]] | | | | | [[Bild:Flood buried bridge, Ashida River 20180706.jpg|center|80px]] | [[:d:Q55410283|Q55410283]] |- | ''[[:d:Q56044878|2018 Kerala floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2018-08-30 | 2018-08 | 2018-08 | [[Indien]] | | | | [[Bild:IN-KL.svg|center|80px]] | [[Bild:Kerala Flood 2018 - Angamaly- IMG 20180816 163946.jpg|center|80px]] | [[:d:Q56044878|Q56044878]] |- | ''[[:d:Q56260989|2018 Venezuela floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-08 | 2018-08 | 2018-08 | [[Venezuela]] | | | | | | [[:d:Q56260989|Q56260989]] |- | ''[[:d:Q56273060|2018 Shouguang flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2018-08-19 | 2018-08-21 | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q56273060|Q56273060]] |- | ''[[:d:Q114905070|Tempesta Vaia nel Triveneto]]'' | | ''[[:d:Q741507|severe weather]]''<br/>''[[:d:Q81054|storm]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q2142074|windthrow]]'' | | 2018-10-26 | 2018-10-30 | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q114905070|Q114905070]] |- | ''[[:d:Q60841221|Sea storm in Liguria on 29-30 October 2018]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Stormfloot]] | | 2018-10-29 | 2018-10-30 | [[Italien]] | | | | | [[Bild:San Michele di Pagana-danni mareggiata 29-30 ottobre 2018-Prelo 3.jpg|center|80px]] | [[:d:Q60841221|Q60841221]] |- | ''[[:d:Q65119390|2019 Townsville flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2019-01-23 | 2019-02-07 | [[Australien]] | | | {{Coord|-19.25639|146.81833|display=inline}} | | [[Bild:Oonoonba State School during the 2019 Townsville flood.jpg|center|80px]] | [[:d:Q65119390|Q65119390]] |- | ''[[:d:Q63413112|2019 Quebec floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2019-04 | | | | | | | [[Bild:Inondations 2019 Parc Belmont Cartierville.jpg|center|80px]] | [[:d:Q63413112|Q63413112]] |- | ''[[:d:Q63363265|2019 Durban Easter floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2019-04-18 | 2019-04-22 | [[Süüdafrika]] | | | | | | [[:d:Q63363265|Q63363265]] |- | ''[[:d:Q64985144|Irkutsk Oblast flood (2019)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-06 | 2019-06-25 | | [[Russland]] | | | | | [[Bild:Tulun town (Irkutsk province, Russia), Sentinel-2 satellite image, 2019-06-29.jpg|center|80px]] | [[:d:Q64985144|Q64985144]] |- | ''[[:d:Q66316847|2019 Kerala floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2019-08 | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:Kerala Flood 2019 Angamaly, Kerala, India IMG 20190812 130830.jpg|center|80px]] | [[:d:Q66316847|Q66316847]] |- | ''[[:d:Q133456019|2019 Spanish floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2019-09-11 | 2019-09-15 | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Solar inundado (20190913 130440).jpg|center|80px]] | [[:d:Q133456019|Q133456019]] |- | ''[[:d:Q74182909|2019 England floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2019-11-07 | 2019-11-18 | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q74182909|Q74182909]] |- | ''[[:d:Q96370224|2020 East Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2020-03 | 2020-05 | [[Ruanda]]<br/>[[Kenia]]<br/>[[Somalia]]<br/>[[Burundi]]<br/>[[Dschibuti]]<br/>[[Äthiopien]]<br/>[[Uganda]]<br/>[[Demokraatsche Republiek Kongo]]<br/>[[Tansania]] | | | | | | [[:d:Q96370224|Q96370224]] |- | ''[[:d:Q96784050|2020 China floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2020-05 | 2020-09 | [[Volksrepubliek China]] | | | | [[Bild:2020 China floods.svg|center|80px]] | [[Bild:Flooded Datong Town, Tongling (2020).jpg|center|80px]] | [[:d:Q96784050|Q96784050]] |- | ''[[:d:Q98085395|2020 Korean floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2020-06 | 2020-08-16 | [[Süüdkorea]]<br/>[[Noordkorea]] | | | | | | [[:d:Q98085395|Q98085395]] |- | ''[[:d:Q96981356|2020 Kyushu floods]]'' | | ''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2020-07-03 | | [[Japan]] | | | | | [[Bild:20200713kumamoto04.jpg|center|80px]] | [[:d:Q96981356|Q96981356]] |- | ''[[:d:Q109343524|2020 Yangtze Flood No.5]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2020-08-17 | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q109343524|Q109343524]] |- | ''[[:d:Q104853153|2020 Karachi floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020-08-25 | 2020-08-25 | | [[Pakistan]] | | | | | [[Bild:Pakistan2020floods800x450（Baitulmaal）.jpg|center|80px]] | [[:d:Q104853153|Q104853153]] |- | ''[[:d:Q104838517|2021 South Kalimantan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2021-01-09 | | [[Indonesien]] | | | | | [[Bild:Flood in Tanah Laut Regency.jpg|center|80px]] | [[:d:Q104838517|Q104838517]] |- | ''[[:d:Q106175826|March 2021 Australian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2021-03-18 | 2021-03-29 | [[Australien]] | | | | | [[Bild:March 2021 NSW floods.jpg|center|80px]] | [[:d:Q106175826|Q106175826]] |- | ''[[:d:Q107529288|2021 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>''[[:d:Q3839081|Desastre]]'' | 2021 | 2021-07-12 | 2021-07-25 | [[Belgien]]<br/>[[Frankriek]]<br/>[[Düütschland]]<br/>[[Italien]]<br/>[[Luxemborg]]<br/>[[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]]<br/>[[Swiez]]<br/>[[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]]<br/>[[Rumänien]]<br/>[[Kroatien]]<br/>[[Tschechien]] | | | | | [[Bild:Geul-overstroming juli 2021 (55).jpg|center|80px]] | [[:d:Q107529288|Q107529288]] |- | ''[[:d:Q107596384|2021 Henan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021 | 2021-07-17 | | [[Volksrepubliek China]] | | | {{Coord|34.74916666666667|113.66055555555556|display=inline}} | | [[Bild:Damaged Songshan Road in Zhengzhou after Floods.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107596384|Q107596384]] |- | ''[[:d:Q107695056|2021 Maharashtra floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2021-07-22 | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:Destroyed agricultural fields due to landslide.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107695056|Q107695056]] |- | ''[[:d:Q118501559|2021 Taiwan heavy rainfalls]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-08 | 2021-08-06 | 2021-08-08 | [[Republiek China]] | | | | | | [[:d:Q118501559|Q118501559]] |- | ''[[:d:Q108130330|August 2021 Japan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-08 | 2021-08-11 | 2021-08-19 | [[Japan]] | | | | [[Bild:令和3年8月豪雨による雨量.jpg|center|80px]] | [[Bild:令和3年8月豪雨.jpg|center|80px]] | [[:d:Q108130330|Q108130330]] |- | ''[[:d:Q109203326|August 2021 Henan Rainstorm]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-08 | 2021-08-21 | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q109203326|Q109203326]] |- | ''[[:d:Q108460386|2021 Tula River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-09-07 | 2021-09-07 | | | | | | | | [[:d:Q108460386|Q108460386]] |- | ''[[:d:Q109623540|November 2021 Pacific Northwest floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2021-11-12 | 2021-12-07 | [[Kanada]] | ''[[:d:Q1973|British Columbia]]''<br/>[[Washington (Bundsstaat)|Washington]] | | | | [[Bild:Meritt BC Flooding November 2021.png|center|80px]] | [[:d:Q109623540|Q109623540]] |- | ''[[:d:Q110291626|Late December 2021 Bahia floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 2021-12-07 | 2021-12-07 | 2022 | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:12 12 2021 Sobrevoo em áreas atingidas por enchentes no Estado da Bahia (51742956858).jpg|center|80px]] | [[:d:Q110291626|Q110291626]] |- | ''[[:d:Q110184654|December 2021 Malaysian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2021-12-17 | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q110184654|Q110184654]] |- | ''[[:d:Q123010127|2022 Bayelsa State floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2022 | | [[Nigeria]] | | | | | [[Bild:Flood in bayelsa2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q123010127|Q123010127]] |- | ''[[:d:Q110541497|2022 East London floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2022-01-10 | | [[Süüdafrika]] | | | | | | [[:d:Q110541497|Q110541497]] |- | ''[[:d:Q110572949|2021-2022 summer floods in São Paulo]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2022-01-28 | 2022-01-28 | 2022-02-02 | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:*Doria visita áreas atingidas pela chuva e libera R$ 15 milhões para apoiar 10 municípios* (51851544727).jpg|center|80px]] | [[:d:Q110572949|Q110572949]] |- | ''[[:d:Q110771895|2022 Brazil floods and landslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-01-28 | 2022-01-28 | 2022-05-28 | [[Brasilien]] | | | | | | [[:d:Q110771895|Q110771895]] |- | ''[[:d:Q110781668|2022 Haiti floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2022-01-31 | 2022-02-01 | [[Haiti]] | | | | | | [[:d:Q110781668|Q110781668]] |- | ''[[:d:Q110932715|2022 Petrópolis floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q132206413|mudslide]]'' | 2022-02-15 | 2022-02-15 | 2022-03-21 | [[Brasilien]] | | | {{Coord|-22.5167|-43.179865|display=inline}} | | [[Bild:Chuvas em Petrópolis - Fevereiro 2022 01.jpg|center|80px]] | [[:d:Q110932715|Q110932715]] |- | ''[[:d:Q111598844|2022 KwaZulu-Natal floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2022-04-08 | | [[Süüdafrika]] | | | | | | [[:d:Q111598844|Q111598844]] |- | ''[[:d:Q112221848|2022 India–Bangladesh floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2022-05-23 | | [[Bangladesch]]<br/>[[Indien]] | | | | | | [[:d:Q112221848|Q112221848]] |- | ''[[:d:Q112175496|Floods and landslides on the northeast coast of Brazil in 2022]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-05-27 | 2022-05-27 | 2022-05-29 | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:30 05 2022 Sobrevoo de áreas afetadas pela chuva (52110117729).jpg|center|80px]] | [[:d:Q112175496|Q112175496]] |- | ''[[:d:Q117351945|Flooding in Yagoua in 2022]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2022-06 | 2022-08 | [[Kamerun]] | | | | | [[Bild:Innondation à Yagoua 2022 10.jpg|center|80px]] | [[:d:Q117351945|Q117351945]] |- | ''[[:d:Q112572050|2022 Ankara floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2022-06-07 | | [[Törkie]] | | | | | [[Bild:Ankara floods 2022.jpg|center|80px]] | [[:d:Q112572050|Q112572050]] |- | ''[[:d:Q113288859|2022 Pakistan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2022-06-14 | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q113288859|Q113288859]] |- | ''[[:d:Q112947091|2022 New South Wales floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022 | 2022-07-03 | 2022-07-08 | [[Australien]] | | | | | [[Bild:Hunter valley flood.jpg|center|80px]] | [[:d:Q112947091|Q112947091]] |- | ''[[:d:Q113330937|July 2022 United States floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2022-07-24 | 2022-08-02 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q113330937|Q113330937]] |- | ''[[:d:Q113482445|2022 Central Korean floods]]'' | | ''[[:d:Q180382|cloud burst]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2022-08-08 | | | | | | | [[Bild:Floods in Han river 20220810 (2).jpg|center|80px]] | [[:d:Q113482445|Q113482445]] |- | ''[[:d:Q118316106|2023 Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-02-05 | | [[Angola]]<br/>[[Kamerun]]<br/>[[Demokraatsche Republiek Kongo]]<br/>[[Äthiopien]]<br/>[[Kenia]]<br/>[[Madagaskar]]<br/>[[Malawi]]<br/>[[Mosambik]]<br/>[[Ruanda]]<br/>[[Somalia]]<br/>[[Süüdafrika]]<br/>[[Tansania]]<br/>[[Uganda]]<br/>[[Simbabwe]] | | | | | | [[:d:Q118316106|Q118316106]] |- | ''[[:d:Q116843958|2023 São Paulo floods and landslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2023-02-18 | 2023-02-18 | 2023-02-19 | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:SP 55 próximo a Lagoinha (52698194177).jpg|center|80px]] | [[:d:Q116843958|Q116843958]] |- | ''[[:d:Q117187770|2023 Turkish floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 2023-03-15 | 2023-03-15 | | [[Törkie]] | | | | [[Bild:15 March 2023 Southeastern Anatolia area radar image - NASA worldview.jpg|center|80px]] | [[Bild:2023 Adıyaman-Şanlıurfa flood disaster (Şanlıurfa 4).jpg|center|80px]] | [[:d:Q117187770|Q117187770]] |- | ''[[:d:Q117705441|2023 Fort Lauderdale floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-04-12 | 2023-04-13 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:NWS Preliminary Observed Rainfall for the 2023 Fort Lauderdale Floods.jpg|center|80px]] | [[:d:Q117705441|Q117705441]] |- | ''[[:d:Q118433941|2023 Emilia-Romagna floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-05 | 2023-05-15<br/>2023-05-02 | 2023-06-05 | [[Italien]] | | | | | [[Bild:Ponte della Motta 2023 (cropped).jpg|center|80px]] | [[:d:Q118433941|Q118433941]] |- | ''[[:d:Q119109771|2023 Haiti floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2023-06-02 | 2023-06-03 | [[Haiti]] | | | | | | [[:d:Q119109771|Q119109771]] |- | ''[[:d:Q120669170|2023 South Korea floods]]'' | | ''[[:d:Q180382|cloud burst]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-06-08 | | [[Süüdkorea]] | | | | | [[Bild:South Korean flooding picture one.png|center|80px]] | [[:d:Q120669170|Q120669170]] |- | ''[[:d:Q120850444|July 2023 Northeastern United States floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-07-09 | 2023-07-29 | | | | | | | [[:d:Q120850444|Q120850444]] |- | ''[[:d:Q121144569|July 2023 Western Kentucky floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-07-18 | 2023-07-19 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q121144569|Q121144569]] |- | ''[[:d:Q121076057|2023 North China floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-07-29 | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | [[Bild:直击北京暴雨：截至目前最大降雨在门头沟.png|center|80px]] | [[:d:Q121076057|Q121076057]] |- | ''[[:d:Q121144852|2023 Carinthia and Slovenia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-08 | 2023-08-03 | | [[Öösterriek]]<br/>[[Slowenien]] | | | | | [[Bild:Sava v Tacnu 4. avgusta ob 16h.jpg|center|80px]] | [[:d:Q121144852|Q121144852]] |- | ''[[:d:Q121511279|2023 Slovenia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-08 | 2023-08-03 | 2023-08-23 | [[Slowenien]]<br/>[[Öösterriek]]<br/>[[Kroatien]] | | | | | [[Bild:Sava v Tacnu 4. avgusta ob 16h.jpg|center|80px]] | [[:d:Q121511279|Q121511279]] |- | ''[[:d:Q121610340|August 2023 Mid-South U.S. floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-08-03 | 2023-08-04 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q121610340|Q121610340]] |- | ''[[:d:Q122311510|2023 Rio Grande do Sul floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>''[[:d:Q1063457|Zyklon buten de Tropen]]'' | 2023-09-04 | 2023-09-04 | 2023-09-07 | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:Ciclone extratropical na costa do Brasil em 04.09.2023.webp|center|80px]] | [[:d:Q122311510|Q122311510]] |- | ''[[:d:Q122311648|Storm Daniel]]'' | | ''[[:d:Q1781555|Mediterranean tropical cyclone]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-09 | 2023-09-04 | 2023-09-13 | [[Libyen]]<br/>[[Törkie]]<br/>[[Bulgarien]]<br/>[[Ägypten]] | | | | [[Bild:Medicane Daniel 2023 track.png|center|80px]] | [[Bild:Daniel storm in Herzliya.jpg|center|80px]] | [[:d:Q122311648|Q122311648]] |- | ''[[:d:Q122363367|2023 Hong Kong rainstorm and flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2023-09-07 | 2023-09-08 | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q122363367|Q122363367]] |- | ''[[:d:Q123145292|Storm Babet]]'' | | [[Stormfloot]]<br/>''[[:d:Q1512291|storm flood at Baltic Sea]]'' | | 2023-10-20 | 2023-10-21 | [[Däänmark]]<br/>[[Düütschland]]<br/>[[Sweden]]<br/>[[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]]<br/>[[Norwegen]] | | | | | [[Bild:Steiner Mole bei Hochwasser.jpg|center|80px]] | [[:d:Q123145292|Q123145292]] |- | ''[[:d:Q124032807|Christmas flood 2023]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023 | 2023-12-24 | | [[Düütschland]] | | | | | [[Bild:Lahn-Hochwasser Limburg Weihnachten 2023c.jpg|center|80px]] | [[:d:Q124032807|Q124032807]] |- | ''[[:d:Q127433547|2024 European floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2024 | 2024 | | | | | | [[Bild:2024 Most żelazny w Kłodzku (7), powódź.jpg|center|80px]] | [[:d:Q127433547|Q127433547]] |- | ''[[:d:Q125360359|2024 Central Asian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2024-03 | | [[Kasachstan]]<br/>[[Russland]] | | | | | [[Bild:Su tasqyny.jpg|center|80px]] | [[:d:Q125360359|Q125360359]] |- | ''[[:d:Q125394103|2024 Orsk Dam collapse]]'' | | ''[[:d:Q1033074|dam failure]]''<br/>''[[:d:Q2627617|freshet]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-04-05 | 2024-04-05 | | [[Russland]] | | | {{Coord|51.20722222222222|58.51027777777778|display=inline}} | | [[Bild:Ural River flood 2024-2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q125394103|Q125394103]] |- | ''[[:d:Q125748316|2024 Guangdong floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | 2024-04-16 | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q125748316|Q125748316]] |- | ''[[:d:Q125772990|2024 Rio Grande do Sul floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q18447212|heavy rain]]'' | 2024-04-28 | 2024-04-28 | 2024-05 | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:05.05.2024 - Sobrevoo das áreas afetadas pelas chuvas em Canoas - 53700500641.jpg|center|80px]] | [[:d:Q125772990|Q125772990]] |- | ''[[:d:Q136559985|2024 Puerto Williams floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-05 | 2024-05-13 | 2024-05-16 | [[Chile]] | | | | | | [[:d:Q136559985|Q136559985]] |- | ''[[:d:Q126598207|June 2024 South Florida floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q13671|tropical wave]]'' | 2024-06 | 2024-06-11 | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]]<br/>[[Bahamas]] | | | | | | [[:d:Q126598207|Q126598207]] |- | ''[[:d:Q128996056|2024 Sudan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 2024 | 2024-07-24 | | [[Sudan]] | | | | | | [[:d:Q128996056|Q128996056]] |- | ''[[:d:Q129311687|Floods in Guinea July 2024]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-07 | 2024-07-29 | 2024-07-30 | [[Guinea]] | | | | | | [[:d:Q129311687|Q129311687]] |- | ''[[:d:Q130280510|Borno State flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-09 | 2024-09-10 | | [[Nigeria]] | | | {{Coord|11.8409|13.1318795|display=inline}} | | [[Bild:Maiduguri flooding.jpg 05.jpg|center|80px]] | [[:d:Q130280510|Q130280510]] |- | ''[[:d:Q130297550|2024 Czech Republic floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-09 | 2024-09-13 | | [[Tschechien]] | | | | | [[Bild:Ostrava, Svinov, povodeň, 15.9.2024 - Bratří Sedláčků.jpg|center|80px]] | [[:d:Q130297550|Q130297550]] |- | ''[[:d:Q130297776|2024 Central European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-09 | 2024-09-13 | | [[Düütschland]]<br/>[[Öösterriek]]<br/>[[Polen]]<br/>[[Tschechien]]<br/>[[Slowenien]]<br/>[[Rumänien]] | | | {{Coord|49|17|display=inline}} | | [[Bild:2024 Most Żelazny w Kłodzku (8), powódź.jpg|center|80px]] | [[:d:Q130297776|Q130297776]] |- | ''[[:d:Q130299313|2024 Poland floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-09 | 2024-09-13 | | [[Polen]] | | | | | [[Bild:2024 Most Żelazny w Kłodzku (8), powódź.jpg|center|80px]] | [[:d:Q130299313|Q130299313]] |- | ''[[:d:Q130315568|September 2024 Austrian floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2024-09-13 | | [[Öösterriek]] | | | | | [[Bild:Wienfluss-Hochwasser U4 Schönbrunn 2024-09-15.jpg|center|80px]] | [[:d:Q130315568|Q130315568]] |- | ''[[:d:Q130425716|2024 Bosnia and Herzegovina floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2024-10-03 | 2024-10-04 | [[Bosnien-Herzegowina]] | | | | | | [[:d:Q130425716|Q130425716]] |- | ''[[:d:Q138577911|Storm surge in the north coast of Peru on 2024-2025]]'' | | [[Stormfloot]] | | 2024-12-27 | 2025-01-13 | [[Peru]] | | | | | | [[:d:Q138577911|Q138577911]] |- | ''[[:d:Q131765087|2025 United Kingdom floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-01 | 2025-01-01 | 2025-01-06 | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q131765087|Q131765087]] |- | ''[[:d:Q131745596|2025 Vale do Aço floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2025-01-12 | 2025-01-12 | 2025-01-13 | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:Rua coberta de lama no B. Canaã após enchentes em 2025, Ipatinga MG.JPG|center|80px]] | [[:d:Q131745596|Q131745596]] |- | ''[[:d:Q132452061|2025 Queensland floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025 | 2025-01-28 | No/unknown value | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q132452061|Q132452061]] |- | ''[[:d:Q133155204|2025 Botswana floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025 | 2025-02 | No/unknown value | [[Botswana]] | | | | | | [[:d:Q133155204|Q133155204]] |- | ''[[:d:Q133846771|2025 Bolivia floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025 | 2025-03 | No/unknown value | [[Bolivien]] | | | | | | [[:d:Q133846771|Q133846771]] |- | ''[[:d:Q133254078|2025 Bahia Blanca floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-03-07 | 2025-03-07 | No/unknown value | [[Argentinien]] | | | | | [[Bild:Torrential rain - Bahía Blanca - March 2025 - Cropped.jpg|center|80px]] | [[:d:Q133254078|Q133254078]] |- | ''[[:d:Q134548489|2025 New South Wales floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-05 | 2025-05-20 | 2025-05-25 | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q134548489|Q134548489]] |- | ''[[:d:Q134617311|2025 Mokwa flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-05 | 2025-05-28 | | [[Nigeria]] | | | | | | [[:d:Q134617311|Q134617311]] |- | ''[[:d:Q135008720|2025eko Tolosaldea eta Goierriko uholdeak]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2025-06-13 | 2025-06-14 | | | | | | [[Bild:68079-Oria ibaiaren arroa.svg|center|80px]] | [[:d:Q135008720|Q135008720]] |- | ''[[:d:Q135218122|July 2025 Central Texas floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | 2025-07-04 | 2025-07-07 | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | ''[[:d:Q1109433|Central Texas]]'' | | {{Coord|30.046388888888888|-99.14055555555557|display=inline}} | [[Bild:Central Texas map.PNG|center|80px]] | [[Bild:Mesoscale Precipitation Discussion 0585.gif|center|80px]] | [[:d:Q135218122|Q135218122]] |- | ''[[:d:Q136980392|2025 Central Vietnam floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2025-10-16 | | [[Vietnam]] | | | | | | [[:d:Q136980392|Q136980392]] |- | ''[[:d:Q138082199|2026 Mozambique floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2025-12 | 2026-01 | [[Mosambik]] | | | | | | [[:d:Q138082199|Q138082199]] |- | ''[[:d:Q137374859|2025 Pacific Northwest floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | | 2025-12-08 | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]]<br/>[[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q137374859|Q137374859]] |- | ''[[:d:Q137841950|2026 Albanian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2026-01-06 | 2026-01-12 | [[Albanien]] | | | | | | [[:d:Q137841950|Q137841950]] |- | ''[[:d:Q138340433|February 2026 Grazalema floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | 2026-02-03 | 2026-02-06 | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q138340433|Q138340433]] |- | ''[[:d:Q138637932|2026 Kenya floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2026 | 2026-03-06 | | | | | | | | [[:d:Q138637932|Q138637932]] |- | ''[[:d:Q5199504|Cymbrian flood]]'' | | [[Stormfloot]] | | -120 | -114 | | | | | | | [[:d:Q5199504|Q5199504]] |- | ''[[:d:Q129151|1938 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q2920615|anthropogenic hazard]]''<br/>''[[:d:Q30941574|diversions of the Yellow River]]'' | 1938-06 | | | ''[[:d:Q13426199|Republic of China]]'' | | | | | [[Bild:Huayuankou.jpg|center|80px]] | [[:d:Q129151|Q129151]] |- | ''[[:d:Q190820|October 1998 Central Texas floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1998 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q190820|Q190820]] |- | ''[[:d:Q192436|2012 Great Britain and Ireland floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]]<br/>[[Irland]] | | | | | [[Bild:Burton Fleming floods at Christmas time.jpg|center|80px]] | [[:d:Q192436|Q192436]] |- | ''[[:d:Q225936|North Sea All Saints' Day flood (1510)]]'' | | [[Stormfloot]] | | | | | | | | | | [[:d:Q225936|Q225936]] |- | ''[[:d:Q333343|Bristol Channel floods, 1607]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1607-01-30 | | | ''[[:d:Q179876|Königriek England]]'' | | | | | [[Bild:Somerset.gif|center|80px]] | [[:d:Q333343|Q333343]] |- | ''[[:d:Q333349|1966 flood of the Arno]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1966-11-04 | | | [[Italien]] | | | | | [[Bild:Santa Maria a Ripa 1966.jpg|center|80px]] | [[:d:Q333349|Q333349]] |- | ''[[:d:Q333363|2009 Jeddah floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-11-25 | | | [[Saudi-Arabien]] | | | {{Coord|21.5|39.1833|display=inline}} | | | [[:d:Q333363|Q333363]] |- | ''[[:d:Q333374|Early 2011 Victorian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-01-12 | | | [[Australien]] | | | | | [[Bild:Firebrace Street in Horsham flooded.jpg|center|80px]] | [[:d:Q333374|Q333374]] |- | ''[[:d:Q333463|2010 Pakistan flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-07 | | | [[Pakistan]] | | | | [[Bild:Indus flooding 2010 en.svg|center|80px]] | [[Bild:Swat Valley Bridge ruined by flood water.jpg|center|80px]] | [[:d:Q333463|Q333463]] |- | ''[[:d:Q386799|Ajka alumina plant accident]]'' | | ''[[:d:Q977367|chemical accident]]''<br/>''[[:d:Q54643580|tailings dam failure]]''<br/>''[[:d:Q113549847|non-water flood]]'' | 2010-10-04 | | | [[Ungarn]] | | | {{Coord|47.088611111111|17.495833333333|display=inline}} | | [[Bild:Ajka accident d38e36f0e9 b.jpg|center|80px]] | [[:d:Q386799|Q386799]] |- | ''[[:d:Q514282|2009 Great Britain and Ireland floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009 | | | | | | | | | [[:d:Q514282|Q514282]] |- | ''[[:d:Q537183|2005 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2005-08 | | | | | | | | | [[:d:Q537183|Q537183]] |- | ''[[:d:Q657568|Storm tides of the North Sea]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | [[Noordsee]] | | | | | [[:d:Q657568|Q657568]] |- | ''[[:d:Q716406|2012 floods in Finland]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-10 | | | [[Finnland]] | | | | | | [[:d:Q716406|Q716406]] |- | ''[[:d:Q741746|Breach at Cucca]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Italien]] | | | | | [[Bild:Потоп место прорыва 589 для загрузки.jpg|center|80px]] | [[:d:Q741746|Q741746]] |- | ''[[:d:Q837833|2010–2011 Queensland floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-01-26 | | | [[Australien]] | | | {{Coord|-27.5833|152.2|display=inline}} | | [[Bild:Long and Mackenzie Streets in Toowoomba flooded.jpg|center|80px]] | [[:d:Q837833|Q837833]] |- | ''[[:d:Q848918|2009 Angola, Namibia and Zambia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-03 | | | | | | {{Coord|-17.4|16|display=inline}} | | | [[:d:Q848918|Q848918]] |- | ''[[:d:Q851523|Buffalo Creek Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q54643580|tailings dam failure]]'' | 1972-02-26 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|37.79688889|-81.64591667|display=inline}} | | [[Bild:Statue of Chief Logan the Orator (Logan, West Virginia).jpg|center|80px]] | [[:d:Q851523|Q851523]] |- | ''[[:d:Q854898|January 2011 Rio de Janeiro floods and mudslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-01-17 | | | [[Brasilien]] | | | {{Coord|-22.90833333|-43.19638889|display=inline}} | | [[Bild:FOTOREPORTERDSCF2211.jpg|center|80px]] | [[:d:Q854898|Q854898]] |- | ''[[:d:Q859930|2010–2011 Southern Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-01-24 | | | | | | | | | [[:d:Q859930|Q859930]] |- | ''[[:d:Q860463|Holmfirth Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | {{Coord|53.5594|-1.84556|display=inline}} | | | [[:d:Q860463|Q860463]] |- | ''[[:d:Q871885|2009 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009 | | | [[Tschechien]]<br/>[[Polen]]<br/>[[Slowakei]]<br/>[[Öösterriek]]<br/>[[Ungarn]]<br/>[[Düütschland]]<br/>[[Rumänien]]<br/>[[Serbien]]<br/>[[Törkie]] | | | | | [[Bild:Flood in Central Europe 20090619-30 precip acc.png|center|80px]] | [[:d:Q871885|Q871885]] |- | ''[[:d:Q902698|2012 North Korean floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-07-19 | | | [[Noordkorea]] | | | | | [[Bild:Houses destroyed by flood.jpg|center|80px]] | [[:d:Q902698|Q902698]] |- | ''[[:d:Q955641|Gilgamesh flood myth]]'' | | ''[[:d:Q134052|deluge myth]]'' | | | | | | | | | [[Bild:British Museum Flood Tablet 1.jpg|center|80px]] | [[:d:Q955641|Q955641]] |- | ''[[:d:Q963554|2007 Tabasco flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-11 | | | [[Mexiko]] | | | {{Coord|17.972|-92.588|display=inline}} | | | [[:d:Q963554|Q963554]] |- | ''[[:d:Q993582|Great Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 3rd millennium BCE | | | ''[[:d:Q169705|Xia dynasty]]'' | | | {{Coord|36.12419|116.09767|display=inline}} | [[Bild:Nine Provinces of China.png|center|80px]] | | [[:d:Q993582|Q993582]] |- | ''[[:d:Q1129089|Great Molasses Flood]]'' | | ''[[:d:Q3839081|Desastre]]''<br/>''[[:d:Q629257|work accident]]''<br/>''[[:d:Q68800046|industrial disaster]]''<br/>''[[:d:Q113549847|non-water flood]]'' | 1919-01-15 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|42.3685|-71.055833333333|display=inline}} | | [[Bild:BostonMolassesDisaster.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1129089|Q1129089]] |- | ''[[:d:Q1135487|2011 Mississippi River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-06-20 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q1135487|Q1135487]] |- | ''[[:d:Q1145882|Sidoarjo mud flow]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Indonesien]] | ''[[:d:Q3757|Java]]'' | | {{Coord|-7.5275|112.71138888889|display=inline}} | | | [[:d:Q1145882|Q1145882]] |- | ''[[:d:Q1147270|Great Mississippi Flood of 1927]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1927 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q1147270|Q1147270]] |- | ''[[:d:Q1150973|1931 China floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1931 | | | ''[[:d:Q13426199|Republic of China]]'' | | | {{Coord|30.5812|114.273|display=inline}} | | [[Bild:Hankow city hall.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1150973|Q1150973]] |- | ''[[:d:Q1157828|Great Sheffield Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | {{Coord|53.38722222222222|-1.4666666666666668|display=inline}} | | [[Bild:Great Sheffield Flood.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1157828|Q1157828]] |- | ''[[:d:Q1240922|2002 Danube floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q1240922|Q1240922]] |- | ''[[:d:Q1325314|Elbhochwasser 1845]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Düütschland]] | | | | | | [[:d:Q1325314|Q1325314]] |- | ''[[:d:Q1333908|2010 Schwarze Elster flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-08 | | | [[Düütschland]] | | | | | [[Bild:Überfluteter Schraden.JPG|center|80px]] | [[:d:Q1333908|Q1333908]] |- | ''[[:d:Q1387143|Weserdurchbruch 1981]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1981 | | | [[Düütschland]] | | | {{Coord|53.05111111|8.87166667|display=inline}} | | [[Bild:Deichbruch 81 006.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1387143|Q1387143]] |- | ''[[:d:Q1434410|2010 West African floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-08-24 | | | [[Republiek Niger]] | | | | | [[Bild:Vicenza flooding Nov.1, 2010.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1434410|Q1434410]] |- | ''[[:d:Q1486443|1775-ös pesti árvíz]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1775-02-15 | | | [[Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q1486443|Q1486443]] |- | ''[[:d:Q1486511|1821-es makói árvíz]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1821-07-02 | | | [[Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q1486511|Q1486511]] |- | ''[[:d:Q1486527|1838 flood in Pest]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1838-03 | | | [[Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q1486527|Q1486527]] |- | ''[[:d:Q1486586|Flood in Miskolc, 1878]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1878-08-31 | | | [[Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q1486586|Q1486586]] |- | ''[[:d:Q1488728|Boscastle flood of 2004, England, UK]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2004-08-16 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | {{Coord|50.6904|-4.69505|display=inline}} | | | [[:d:Q1488728|Q1488728]] |- | ''[[:d:Q1571840|Kyzyl-Agash Dam failure]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-03-11 | | | [[Kasachstan]] | | | {{Coord|45.291385|78.764076|display=inline}} | | [[Bild:Kyzylagash ali 2010080 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1571840|Q1571840]] |- | ''[[:d:Q1599758|flood disaster]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1965-07 | | | [[Düütschland]] | | | {{Coord|51.6426|9.44786|display=inline}} | | | [[:d:Q1599758|Q1599758]] |- | ''[[:d:Q1601776|Hochwasser 1946 in Hannover]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q1601776|Q1601776]] |- | ''[[:d:Q1622431|Hochwasser in Bremen]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | [[Werser]]<br/>''[[:d:Q481588|Wümm]]''<br/>''[[:d:Q1209|Fre’e Hansestadt Bremen]]'' | | | | | [[:d:Q1622431|Q1622431]] |- | ''[[:d:Q1622433|flood in the Osterzgebirge in 1927]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1927 | | | [[Düütschland]] | ''[[:d:Q648395|Gottleuba]]''<br/>''[[:d:Q1958317|Müglitz]]'' | | | | | [[:d:Q1622433|Q1622433]] |- | [[Döringer Sintfloot]] | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1613-05-29 | | | | | | | | [[Bild:B-1613-Weimar-Flut.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1677268|Q1677268]] |- | ''[[:d:Q1712301|Julihochwasser 1956]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1956-07 | | | [[Düütschland]] | | | {{Coord|51.6426|9.44786|display=inline}} | | | [[:d:Q1712301|Q1712301]] |- | ''[[:d:Q1747706|Hochwasserkatastrophe 1947 im Oderbruch]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1947-03-22 | | | ''[[:d:Q55300|Soviet occupation zone of Germany]]'' | | | | | [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-N0816-326, Hochwasserkatastrophe im Oderbruch.jpg|center|80px]] | [[:d:Q1747706|Q1747706]] |- | ''[[:d:Q1773170|Storofsen]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Norwegen]] | | | | | | [[:d:Q1773170|Q1773170]] |- | ''[[:d:Q1795430|2007 North Korean floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-08 | | | [[Noordkorea]] | | | | | | [[:d:Q1795430|Q1795430]] |- | ''[[:d:Q1878838|Lynmouth Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q1878838|Q1878838]] |- | ''[[:d:Q1883854|St. Mary Magdalene's flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1342-07 | | | | | ''[[:d:Q63070|Mary Magdalene]]'' | | | | [[:d:Q1883854|Q1883854]] |- | ''[[:d:Q1894152|Cyclone Carmen]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-11 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]]<br/>[[Irland]]<br/>[[Frankriek]]<br/>[[Belgien]]<br/>[[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Neerslag België november 2010.png|center|80px]] | [[:d:Q1894152|Q1894152]] |- | ''[[:d:Q1923862|Evacuation of the River Land]]'' | | ''[[:d:Q606332|evacuation]]''<br/>[[Stormfloot]] | 1995-01-31 | | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q1923862|Q1923862]] |- | ''[[:d:Q2031700|2008 Santa Catarina floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-11 | | | [[Brasilien]] | | | {{Coord|-26.902114591833108|-48.82655360702035|display=inline}} | | | [[:d:Q2031700|Q2031700]] |- | ''[[:d:Q2083813|1999 Pentecost flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1999-05 | | | [[Düütschland]]<br/>[[Öösterriek]] | | | | | | [[:d:Q2083813|Q2083813]] |- | ''[[:d:Q2155559|Glacial River Warren]]'' | | ''[[:d:Q27067659|former river]]''<br/>''[[:d:Q3254417|glacier lake outburst flood]]'' | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | ''[[:d:Q1460144|Gouverneur Kemble Warren]]'' | {{Coord|44.884|-93.1779|display=inline}} | | | [[:d:Q2155559|Q2155559]] |- | ''[[:d:Q2205387|1014 North Sea flood]]'' | | [[Stormfloot]] | 1014-09-28 | | | ''[[:d:Q179876|Königriek England]]''<br/>''[[:d:Q157070|Graafschop Flannern]]''<br/>''[[:d:Q1945565|County of Zeeland]]'' | | | {{Coord|51.638|2.238|display=inline}} | | | [[:d:Q2205387|Q2205387]] |- | ''[[:d:Q2357407|2007 South Asian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007 | | | | | | | | | [[:d:Q2357407|Q2357407]] |- | ''[[:d:Q2380859|2007 United Kingdom floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-06-14 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q2380859|Q2380859]] |- | ''[[:d:Q2490914|Floods in Thailand in early 2011]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011 | | | [[Thailand]] | | | | | | [[:d:Q2490914|Q2490914]] |- | ''[[:d:Q2496007|2009 Brazilian floods and mudslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q175768|mudflow]]'' | 2009-05-08 | | | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:Enchente em Trizidela do Vale (MA) 3.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2496007|Q2496007]] |- | ''[[:d:Q2616610|2009 Karachi floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-07-19 | | | [[Pakistan]] | | | {{Coord|24.86|67.01|display=inline}} | | | [[:d:Q2616610|Q2616610]] |- | ''[[:d:Q2643482|2010 floods in Thailand and north Malaysia]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-10 | | | [[Malaysia]]<br/>[[Thailand]] | | | | | [[Bild:Thai flood4.jpg|center|80px]] | [[:d:Q2643482|Q2643482]] |- | ''[[:d:Q2689154|Flooding in the Balkans]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-12 | | | ''[[:d:Q23522|Balkan]]'' | | | | | | [[:d:Q2689154|Q2689154]] |- | ''[[:d:Q2712444|floods in the years 2010 in the Var]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-06-15 | | | [[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q2712444|Q2712444]] |- | ''[[:d:Q2732058|2010 Madeira floods and mudslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-02-20 | | | | | | {{Coord|32.6978|-16.7744|display=inline}} | | | [[:d:Q2732058|Q2732058]] |- | ''[[:d:Q2770281|2006 Suriname floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2006-05 | | | | | | | | | [[:d:Q2770281|Q2770281]] |- | ''[[:d:Q2783102|London Beer Flood]]'' | | ''[[:d:Q629257|work accident]]''<br/>''[[:d:Q68800046|industrial disaster]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q113549847|non-water flood]]'' | 1814-10-17 | | | | | | {{Coord|51.51656|-0.13014|display=inline}} | | [[Bild:The manor house of Toten Hall - 1813.gif|center|80px]] | [[:d:Q2783102|Q2783102]] |- | ''[[:d:Q2986415|2011 Sindh floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-08-11 | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q2986415|Q2986415]] |- | ''[[:d:Q3005531|1875 Garonne floodings]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]''<br/>''[[:d:Q1322005|natural phenomenon]]'' | | | | | | | | | [[Bild:Toulouse, Avenue de Billières, Crue de 1875 AL.jpg|center|80px]] | [[:d:Q3005531|Q3005531]] |- | ''[[:d:Q3005538|January 1910 Doubs river flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1910-01-21 | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|47.2399|6.0207|display=inline}} | | | [[:d:Q3005538|Q3005538]] |- | ''[[:d:Q3043388|Saguenay Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1996-07-19 | | | [[Kanada]] | | | {{Coord|48.425|-71.076111111111|display=inline}} | | | [[:d:Q3043388|Q3043388]] |- | ''[[:d:Q3043389|Montreal Flood of 1987]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1987-07-14 | | | [[Kanada]] | | | {{Coord|45.5167|-73.65|display=inline}} | | [[Bild:Déluge Montréal.png|center|80px]] | [[:d:Q3043389|Q3043389]] |- | ''[[:d:Q3050824|2010 Ladakh floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-08-06 | | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:Skyu 2010.jpg|center|80px]] | [[:d:Q3050824|Q3050824]] |- | ''[[:d:Q3115081|1957 Valencia flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013 | | | [[Spanien]] | | | {{Coord|39.4702|-0.376805|display=inline}} | | [[Bild:Historia30-valencia - Valencia anegada por la riada de 1957.jpg|center|80px]] | [[:d:Q3115081|Q3115081]] |- | ''[[:d:Q3151446|1856 floods in France]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q3151446|Q3151446]] |- | ''[[:d:Q3151449|Chicago flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|41.888888888888886|-87.63916666666667|display=inline}} | | | [[:d:Q3151449|Q3151449]] |- | ''[[:d:Q3151456|2007 floods in Tunisia]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007 | | | [[Tunesien]] | | | | | | [[:d:Q3151456|Q3151456]] |- | ''[[:d:Q3151459|2006 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2006-04 | | | | | | | | | [[:d:Q3151459|Q3151459]] |- | ''[[:d:Q3151461|2011 Lake Champlain and Richelieu River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-04 | | | [[Kanada]]<br/>[[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|45|-73.2833|display=inline}} | | [[Bild:Inondation St-Jean-sur-Richelieu.JPG|center|80px]] | [[:d:Q3151461|Q3151461]] |- | ''[[:d:Q3235851|2011 China floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-06 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q3235851|Q3235851]] |- | ''[[:d:Q3359318|2008 South China floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-05-26 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q3359318|Q3359318]] |- | ''[[:d:Q3407614|April 2010 Rio de Janeiro floods and mudslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-04-05 | | | [[Brasilien]] | | | {{Coord|-22.90833333|-43.19638889|display=inline}} | | | [[:d:Q3407614|Q3407614]] |- | ''[[:d:Q3505936|2009 Turkish flash floods]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2009 | | | [[Törkie]] | | | | | | [[:d:Q3505936|Q3505936]] |- | ''[[:d:Q3612674|November 1951 Po River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1951-11-14 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612674|Q3612674]] |- | ''[[:d:Q3612675|Alluvione del Polesine del 17 settembre 1882]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1882-09-17 | | | [[Italien]] | | | {{Coord|45.216667|11.283333|display=inline}} | | | [[:d:Q3612675|Q3612675]] |- | ''[[:d:Q3612677|Alluvione del Tanaro del 1994]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1994-11-05 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612677|Q3612677]] |- | ''[[:d:Q3612678|Alluvione del Veneto del 2010]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-10-31 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612678|Q3612678]] |- | ''[[:d:Q3612680|Alluvione della Maremma grossetana del novembre 2012]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-11-12 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612680|Q3612680]] |- | ''[[:d:Q3612682|Alluvione della Versilia del 19 giugno 1996]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1996-06-19 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612682|Q3612682]] |- | ''[[:d:Q3612684|Alluvione dello Spezzino e della Lunigiana del 25 ottobre 2011]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-10-25 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612684|Q3612684]] |- | ''[[:d:Q3612686|Campi Bisenzio flood of 15 November 1991]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1991-11-15 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612686|Q3612686]] |- | ''[[:d:Q3612688|Campi Bisenzio flood of November 22, 1926]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1926-11-22 | | | [[Italien]] | | | {{Coord|43.8208052|11.1304343|display=inline}} | | | [[:d:Q3612688|Q3612688]] |- | ''[[:d:Q3612689|Alluvione di Crotone del 14 ottobre 1996]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1996-10-14 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612689|Q3612689]] |- | ''[[:d:Q3612691|Alluvione di Genova del 7 ottobre 1970]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1970-10-07 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612691|Q3612691]] |- | ''[[:d:Q3612692|Grosseto flood of 4 November 1966]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>''[[:d:Q6185405|alluvium]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1966-11-04 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612692|Q3612692]] |- | ''[[:d:Q3612695|alluvione di Palermo del febbraio 1931]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1931-02 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612695|Q3612695]] |- | ''[[:d:Q3612697|Alluvione di Salerno del 25 ottobre 1954]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1954-10-25 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612697|Q3612697]] |- | ''[[:d:Q3612698|1998 Sarno and Quindici landslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]'' | 1998-05-05 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3612698|Q3612698]] |- | ''[[:d:Q3612703|Zanclean flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | No/unknown value | | | | | | | [[Bild:Etapa4.jpg|center|80px]] | [[Bild:Insetinundacio.jpg|center|80px]] | [[:d:Q3612703|Q3612703]] |- | ''[[:d:Q3622874|1971 Canberra flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 1971-01-26 | | | [[Australien]] | | | {{Coord|-35.3|149.117|display=inline}} | | | [[:d:Q3622874|Q3622874]] |- | ''[[:d:Q3643277|2007 Mozambican flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-02-22 | | | [[Mosambik]] | | | | | | [[:d:Q3643277|Q3643277]] |- | ''[[:d:Q3657543|2008 Indian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q3657543|Q3657543]] |- | ''[[:d:Q3799027|Verona flood in 1882]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | {{Coord|45.4426284|11.0009539|display=inline}} | | | [[:d:Q3799027|Q3799027]] |- | ''[[:d:Q3834309|alluvioni e inondazioni in Italia]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q3834309|Q3834309]] |- | ''[[:d:Q3960023|overstroming van de Maas]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1993-12 | | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Maastricht, overstroming Maas bij Borgharen, 1993 (1).jpg|center|80px]] | [[:d:Q3960023|Q3960023]] |- | ''[[:d:Q4311395|2011 Kohistan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-08 | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q4311395|Q4311395]] |- | ''[[:d:Q4360230|Saint Petersburg Floods 1824]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | ''[[:d:Q34266|Russian Empire]]'' | | | | | | [[:d:Q4360230|Q4360230]] |- | ''[[:d:Q4381998|2010 Tennessee floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-05-07 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4381998|Q4381998]] |- | ''[[:d:Q4434912|Floods in the Netherlands]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q4434912|Q4434912]] |- | ''[[:d:Q4546458|1034 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4546458|Q4546458]] |- | ''[[:d:Q4546525|1048 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4546525|Q4546525]] |- | ''[[:d:Q4547690|1194 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4547690|Q4547690]] |- | ''[[:d:Q4549127|1344 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549127|Q4549127]] |- | ''[[:d:Q4549231|1375 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549231|Q4549231]] |- | ''[[:d:Q4549261|1384 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549261|Q4549261]] |- | ''[[:d:Q4549283|1390 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549283|Q4549283]] |- | ''[[:d:Q4549289|1391 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549289|Q4549289]] |- | ''[[:d:Q4549633|1410 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549633|Q4549633]] |- | ''[[:d:Q4549645|1416 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549645|Q4549645]] |- | ''[[:d:Q4549735|1441 Yangtze flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549735|Q4549735]] |- | ''[[:d:Q4549742|1448 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549742|Q4549742]] |- | ''[[:d:Q4549769|1452 Yellow River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549769|Q4549769]] |- | ''[[:d:Q4549770|1453 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549770|Q4549770]] |- | ''[[:d:Q4549890|1494 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4549890|Q4549890]] |- | ''[[:d:Q4551452|1642 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4551452|Q4551452]] |- | ''[[:d:Q4556703|1893 Brisbane flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Australien]] | | | | | [[Bild:1893 Brisbane flood Queen St.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4556703|Q4556703]] |- | ''[[:d:Q4557192|1897 Red River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1897 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4557192|Q4557192]] |- | ''[[:d:Q4557209|1897 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4557209|Q4557209]] |- | ''[[:d:Q4557761|1900 Western Australian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1900 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q4557761|Q4557761]] |- | ''[[:d:Q4559051|1909 Western Victorian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1909-08-18 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q4559051|Q4559051]] |- | ''[[:d:Q4562473|1929 Tasmanian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1929-04-04 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q4562473|Q4562473]] |- | ''[[:d:Q4565223|1943 Madras floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1943 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q4565223|Q4565223]] |- | ''[[:d:Q4566065|1947 Thames flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1947-03 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | {{Coord|51.5|-1|display=inline}} | | | [[:d:Q4566065|Q4566065]] |- | ''[[:d:Q4568382|1955 Hunter Valley floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1955-02-29 | | | [[Australien]] | | | {{Coord|-32.733333|151.55|display=inline}} | | [[Bild:Maitland Flood 1955.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4568382|Q4568382]] |- | ''[[:d:Q4569742|1959 Uruguayan flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1959-04 | | | [[Uruguay]] | | | | | [[Bild:Creciente del 59 en Rincón del Bonete 1959 Dique Margen Derecha.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4569742|Q4569742]] |- | ''[[:d:Q4572375|2007 Midwest flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-08 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4572375|Q4572375]] |- | ''[[:d:Q4574541|1971 Kuala Lumpur floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1971-01 | | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q4574541|Q4574541]] |- | ''[[:d:Q4576018|1974 Brisbane flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1974-01-29 | | | [[Australien]] | | | {{Coord|-27.465|153.035|display=inline}} | | [[Bild:The Brisbane Flood of 1974.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4576018|Q4576018]] |- | ''[[:d:Q4578300|1978 Singapore flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1978-12-02 | | | [[Singapur]] | | | | | | [[:d:Q4578300|Q4578300]] |- | ''[[:d:Q4578683|1979 Easter flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1979-04 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | [[Oostern]] | {{Coord|32.29|-90.18|display=inline}} | | | [[:d:Q4578683|Q4578683]] |- | ''[[:d:Q4580830|1982–83 Paraguay floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1982 | | | [[Paraguay]] | | | {{Coord|-25.266|-57.666|display=inline}} | | | [[:d:Q4580830|Q4580830]] |- | ''[[:d:Q4582496|1985 Puerto Rico floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1985 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Landslide in Mameyes, Ponce, Puerto Rico, in 1985, photographed by USGS Jibson.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4582496|Q4582496]] |- | ''[[:d:Q4583056|1986 Jamaica floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1986-05-24 | | | [[Jamaika]] | | | | | | [[:d:Q4583056|Q4583056]] |- | ''[[:d:Q4583297|1986 Winisk Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1986-05-16 | | | [[Kanada]] | | | {{Coord|55.2667|-85.1833|display=inline}} | | | [[:d:Q4583297|Q4583297]] |- | ''[[:d:Q4592615|1997 Merced River flood]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|37.7167|-119.558|display=inline}} | | [[Bild:Yosemite Nat 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4592615|Q4592615]] |- | ''[[:d:Q4592745|1997 Red River Flood in the United States]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1997 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4592745|Q4592745]] |- | ''[[:d:Q4592748|1997 Red River Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1997 | | | | | | | | | [[:d:Q4592748|Q4592748]] |- | ''[[:d:Q4594043|1998 Townsville floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1998-01-10 | | | [[Australien]] | | | {{Coord|-19.258|146.818|display=inline}} | | | [[:d:Q4594043|Q4594043]] |- | ''[[:d:Q4594515|1999 Bangladesh floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Bangladesch]] | | | | | | [[:d:Q4594515|Q4594515]] |- | ''[[:d:Q4595223|1999 Vietnamese floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1999 | | | [[Vietnam]] | | | | | | [[:d:Q4595223|Q4595223]] |- | ''[[:d:Q4604117|2005 Chennai floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2005-11 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q4604117|Q4604117]] |- | ''[[:d:Q4604370|2005 Gujarat Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2005 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q4604370|Q4604370]] |- | ''[[:d:Q4606729|2006 North Korean floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2006-07 | | | | | | | | | [[:d:Q4606729|Q4606729]] |- | ''[[:d:Q4607654|2006–07 Southeast Asian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2006-12-18 | | | [[Indonesien]]<br/>[[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q4607654|Q4607654]] |- | ''[[:d:Q4607852|2007 African floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-09-14 | | | | | | | | | [[:d:Q4607852|Q4607852]] |- | ''[[:d:Q4609345|2007 Sudan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-07-03 | | | [[Sudan]] | | | | | | [[:d:Q4609345|Q4609345]] |- | ''[[:d:Q4610598|2008 Benin floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-10 | | | [[Benin]] | | | | | | [[:d:Q4610598|Q4610598]] |- | ''[[:d:Q4611613|2008 Namibia floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Namibia]] | | | | | | [[:d:Q4611613|Q4611613]] |- | ''[[:d:Q4611746|2008 Papua New Guinea floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-12-16 | | | [[Papua-Niegguinea]] | | | {{Coord|-9.5|147.116|display=inline}} | | | [[:d:Q4611746|Q4611746]] |- | ''[[:d:Q4611864|2008 Saint John River Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-05-01 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4611864|Q4611864]] |- | ''[[:d:Q4612029|2008 Tanana Valley flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-08 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|64.4|-147|display=inline}} | | | [[:d:Q4612029|Q4612029]] |- | ''[[:d:Q4613171|2009 Alaska floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-05-16 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|65.1646|-152.314|display=inline}} | | | [[:d:Q4613171|Q4613171]] |- | ''[[:d:Q4614028|2009 India floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-07-27 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q4614028|Q4614028]] |- | ''[[:d:Q4614115|2009 Kentuckiana Flash Flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|38.254|-85.76|display=inline}} | | | [[:d:Q4614115|Q4614115]] |- | ''[[:d:Q4614226|2009 Luoding flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-09-17 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q4614226|Q4614226]] |- | ''[[:d:Q4614487|2009 North Dakota floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4614487|Q4614487]] |- | ''[[:d:Q4614785|2009 Southeastern United States floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4614785|Q4614785]] |- | ''[[:d:Q4615140|2009 West Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-06 | | | | | | {{Coord|12.35|-1.53333|display=inline}} | | | [[:d:Q4615140|Q4615140]] |- | ''[[:d:Q4615182|2009 Workington floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2009-11-20 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q4615182|Q4615182]] |- | ''[[:d:Q4616628|2010 Arkansas floods]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | 2010-06-11 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|34.3667|-93.8833|display=inline}} | | | [[:d:Q4616628|Q4616628]] |- | ''[[:d:Q4617357|2010 Gascoyne River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q4617357|Q4617357]] |- | ''[[:d:Q4617865|2010 Milwaukee flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-07 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4617865|Q4617865]] |- | ''[[:d:Q4618295|2010 Romanian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-07-05 | | | [[Rumänien]] | | | | | | [[:d:Q4618295|Q4618295]] |- | ''[[:d:Q4618383|2010 Slovenia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-09-19 | | | [[Slowenien]] | | | | | [[Bild:LjubljanaVic-poplavaSept2010.jpg|center|80px]] | [[:d:Q4618383|Q4618383]] |- | ''[[:d:Q4618778|2010 Victorian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-09 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q4618778|Q4618778]] |- | ''[[:d:Q4618839|2010 West Papua floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-10-06 | | | [[Indonesien]] | | | | | | [[:d:Q4618839|Q4618839]] |- | ''[[:d:Q4620773|2011 Colombia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-04 | | | [[Kolumbien]] | | | | | | [[:d:Q4620773|Q4620773]] |- | ''[[:d:Q4621036|2011 European floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-10 | | | | | | | | | [[:d:Q4621036|Q4621036]] |- | ''[[:d:Q4621857|2011 Missouri River Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4621857|Q4621857]] |- | ''[[:d:Q4621891|2011 Musselshell River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-05-21 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4621891|Q4621891]] |- | ''[[:d:Q4622246|2011 Red River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-04 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]]<br/>[[Kanada]] | | | {{Coord|48.9|-97.2|display=inline}} | | | [[:d:Q4622246|Q4622246]] |- | ''[[:d:Q4622387|2011 Souris River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4622387|Q4622387]] |- | ''[[:d:Q4622421|2011 Southeast Asian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-10 | | | | | | | | | [[:d:Q4622421|Q4622421]] |- | ''[[:d:Q4622898|2011 Wollongong floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-03 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q4622898|Q4622898]] |- | ''[[:d:Q4626500|2012 Pakistan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-09 | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q4626500|Q4626500]] |- | ''[[:d:Q4626536|2012 Philippines flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012 | | | [[Philippinen]] | | | | | | [[:d:Q4626536|Q4626536]] |- | ''[[:d:Q4626638|2012 Romanian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-05 | | | [[Rumänien]] | | | | | | [[:d:Q4626638|Q4626638]] |- | ''[[:d:Q4736086|Altai flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | {{Coord|50.28527778|87.67111111|display=inline}} | | | [[:d:Q4736086|Q4736086]] |- | ''[[:d:Q4942250|Bonneville flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q4942250|Q4942250]] |- | ''[[:d:Q4966778|Bridgeton flood of 1934]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|39.4296|-75.2305|display=inline}} | | | [[:d:Q4966778|Q4966778]] |- | ''[[:d:Q5021229|California flood of 1605]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q5021229|Q5021229]] |- | ''[[:d:Q5111485|Christmas flood of 1964]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | [[Bild:Christmas flood of 1964-65 (15366998573).jpg|center|80px]] | [[:d:Q5111485|Q5111485]] |- | ''[[:d:Q5326748|Early Spring 2008 Midwest floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-03-18 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5326748|Q5326748]] |- | ''[[:d:Q5330057|Eastern China flood of 1991]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1991 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q5330057|Q5330057]] |- | ''[[:d:Q5460073|Flood of 1851]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5460073|Q5460073]] |- | ''[[:d:Q5460122|Floods in California]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5460122|Q5460122]] |- | ''[[:d:Q5460123|Floods in New South Wales]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Australien]] | ''[[:d:Q3224|New South Wales]]'' | | | | | [[:d:Q5460123|Q5460123]] |- | ''[[:d:Q5460129|Floods in the United States: 1901–2000]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5460129|Q5460129]] |- | ''[[:d:Q5460130|Floods in the United States: 2001–present]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5460130|Q5460130]] |- | ''[[:d:Q5460131|Floods in the United States until 1900]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | 1900 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5460131|Q5460131]] |- | ''[[:d:Q5532837|Genesis flood narrative]]'' | | ''[[:d:Q134052|deluge myth]]''<br/>''[[:d:Q856663|Bible story]]''<br/>''[[:d:Q1406161|artistic theme]]'' | | | | | | | | | [[Bild:Le Déluge - Alessandro Turchi - Q18573548.jpg|center|80px]] | [[:d:Q5532837|Q5532837]] |- | ''[[:d:Q5599200|Great Flood of 1844]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q5599200|Q5599200]] |- | ''[[:d:Q5599203|Great Flood of 1881]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1881-04 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Buildings in the flood of 1881 (Wallace).jpg|center|80px]] | [[:d:Q5599203|Q5599203]] |- | ''[[:d:Q5599207|Great Flood of 1968]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1968-09 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]]<br/>[[Frankriek]] | | | | | [[Bild:Pool River during the Great Flood of 1968.jpg|center|80px]] | [[:d:Q5599207|Q5599207]] |- | ''[[:d:Q5607495|Grenoble flood 1859]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|45.2002|5.7222|display=inline}} | | | [[:d:Q5607495|Q5607495]] |- | ''[[:d:Q5670540|1941 Porto Alegre flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1941-04<br/>1941-05 | | | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:Enchente em Porto Alegre em 1941 01.webp|center|80px]] | [[:d:Q5670540|Q5670540]] |- | ''[[:d:Q5919428|Floods in the coastal region of Ecuador in 2008]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008 | | | [[Ecuador]] | | | | | | [[:d:Q5919428|Q5919428]] |- | ''[[:d:Q5919431|1983 Formosa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1983 | | | [[Argentinien]] | | | | | [[Bild:Inundados1.jpg|center|80px]] | [[:d:Q5919431|Q5919431]] |- | ''[[:d:Q5919434|Flood of León de los Aldama of 1926]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1926 | | | [[Mexiko]] | | | | | | [[:d:Q5919434|Q5919434]] |- | ''[[:d:Q6107884|1907 great flooding of Málaga]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1907-09-24 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Pasillo de Santo Domingo during the 1907 Flood in Malaga.jpg|center|80px]] | [[:d:Q6107884|Q6107884]] |- | ''[[:d:Q6107888|Riada de San Policarpo]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1626-01-26 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q6107888|Q6107888]] |- | ''[[:d:Q6107890|Santa Teresa flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1879-10-15 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Riadadesantateresa.jpg|center|80px]] | [[:d:Q6107890|Q6107890]] |- | ''[[:d:Q6107892|Tenerife flood of 2002]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2002-03-31 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q6107892|Q6107892]] |- | ''[[:d:Q6107897|1996 Biescas flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1996-08-07 | | | [[Spanien]] | | | {{Coord|42.61444444|-0.32666667|display=inline}} | | [[Bild:Barranco d'Arás.jpg|center|80px]] | [[:d:Q6107897|Q6107897]] |- | ''[[:d:Q6119738|Jacobs Creek Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2003-08-30 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|38.2918|-96.3561|display=inline}} | | | [[:d:Q6119738|Q6119738]] |- | ''[[:d:Q6310601|July 2012 Beijing flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-07-21 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | [[Bild:July 2012 flight cancellations in BCIA.JPG|center|80px]] | [[:d:Q6310601|Q6310601]] |- | ''[[:d:Q6312080|June 2007 Texas flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-06 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q6312080|Q6312080]] |- | ''[[:d:Q6312089|June 2008 Midwest floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2008-06 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q6312089|Q6312089]] |- | ''[[:d:Q6363593|Kankakee Torrent]]'' | | ''[[:d:Q3254417|glacier lake outburst flood]]'' | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|41.42|-88.2108|display=inline}} | | | [[:d:Q6363593|Q6363593]] |- | ''[[:d:Q6413525|Kingston Fossil Plant coal fly ash slurry spill]]'' | | ''[[:d:Q54643580|tailings dam failure]]''<br/>''[[:d:Q977367|chemical accident]]''<br/>''[[:d:Q113549847|non-water flood]]'' | 2008-12-22 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|35.9147|-84.5122|display=inline}} | | [[Bild:Kingston-fossil-plant-tn2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q6413525|Q6413525]] |- | ''[[:d:Q6525388|The Flood on Dubravienka (1942)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1942-04-10 | | | [[Wittrussland]] | | | | | [[Bild:Mahilioŭ - flood 1942 - A. Bulaj 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q6525388|Q6525388]] |- | ''[[:d:Q6615697|list of deadliest floods]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q6615697|Q6615697]] |- | ''[[:d:Q6620512|list of flash floods]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q6620512|Q6620512]] |- | ''[[:d:Q6620524|list of flood myths]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q6620524|Q6620524]] |- | ''[[:d:Q6620527|list of floods in Pakistan]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q6620527|Q6620527]] |- | ''[[:d:Q6620528|list of floods in Sheffield]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q6620528|Q6620528]] |- | ''[[:d:Q6620530|list of floods]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q6620530|Q6620530]] |- | ''[[:d:Q6736365|Maine Flood of 1987]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1987-03 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q6736365|Q6736365]] |- | ''[[:d:Q6756771|March 2007 floods in Coastal Argentina]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007-03 | | | [[Argentinien]] | | | | | | [[:d:Q6756771|Q6756771]] |- | ''[[:d:Q6792495|Maumee Torrent]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 15th millennium BCE | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q6792495|Q6792495]] |- | ''[[:d:Q6879143|Mississippi Flood of 1973]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1973-03 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q6879143|Q6879143]] |- | ''[[:d:Q6931189|Muckle Spate]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1820-08 | | | ''[[:d:Q174193|Vereenigt Königriek von Grootbritannien un Irland]]'' | | | | | | [[:d:Q6931189|Q6931189]] |- | ''[[:d:Q7007237|New England Flood of May 2006]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2006 | | | | | | | | | [[:d:Q7007237|Q7007237]] |- | ''[[:d:Q7057992|Northeast U.S. flooding of October 2005]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2005 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q7057992|Q7057992]] |- | ''[[:d:Q7080887|Ohio River flood of 1937]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1937-01 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q7080887|Q7080887]] |- | ''[[:d:Q7085913|Category:Floods in Brazil]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7085913|Q7085913]] |- | ''[[:d:Q7085930|Category:Floods in Pakistan]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7085930|Q7085930]] |- | ''[[:d:Q7085939|Category:Floods in Tunisia]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7085939|Q7085939]] |- | ''[[:d:Q7199283|Pittsburgh flood of 1936]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1936-03-17 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q7199283|Q7199283]] |- | ''[[:d:Q7484605|Category:Floods by country]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7484605|Q7484605]] |- | ''[[:d:Q7487148|Shalan Town Flood of 2005]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2005-06-10 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q7487148|Q7487148]] |- | ''[[:d:Q7567191|South England flood of February 1287]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1287-02 | | | ''[[:d:Q179876|Königriek England]]'' | | | | | | [[:d:Q7567191|Q7567191]] |- | ''[[:d:Q7800814|Tiddalik]]'' | | ''[[:d:Q134052|deluge myth]]''<br/>''[[:d:Q17486927|fictional frog or toad]]'' | | | | | | | | | | [[:d:Q7800814|Q7800814]] |- | ''[[:d:Q7863488|Category:Floods in Angola]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7863488|Q7863488]] |- | ''[[:d:Q7863497|Category:Floods in Belgium]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7863497|Q7863497]] |- | ''[[:d:Q7863513|Category:Floods in Denmark]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7863513|Q7863513]] |- | ''[[:d:Q7863519|Category:Floods in Kazakhstan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7863519|Q7863519]] |- | ''[[:d:Q7863531|Category:Floods in Norway]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q7863531|Q7863531]] |- | ''[[:d:Q8003319|Willamette Valley Flood of 1996]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1996 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Willamette River 1996 flood aerial.jpg|center|80px]] | [[:d:Q8003319|Q8003319]] |- | ''[[:d:Q8116776|Category:1872 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8116776|Q8116776]] |- | ''[[:d:Q8124386|Category:1903 floods]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8124386|Q8124386]] |- | ''[[:d:Q8146522|Category:1953 floods]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8146522|Q8146522]] |- | ''[[:d:Q8158285|Category:1972 floods]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8158285|Q8158285]] |- | ''[[:d:Q8312602|Category:Brisbane River floods]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8312602|Q8312602]] |- | ''[[:d:Q8461516|Category:Floods by century]]'' | Wikimedia-Kategorie | ''[[:d:Q30432511|Wikimedia meta category]]'' | | | | | | | | | | [[:d:Q8461516|Q8461516]] |- | ''[[:d:Q8461518|Category:Floods in Africa]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461518|Q8461518]] |- | ''[[:d:Q8461519|Category:Floods in Albania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461519|Q8461519]] |- | ''[[:d:Q8461520|Category:Floods in Argentina]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461520|Q8461520]] |- | ''[[:d:Q8461521|Category:Floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461521|Q8461521]] |- | ''[[:d:Q8461522|Category:Floods in Australia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461522|Q8461522]] |- | ''[[:d:Q8461523|Category:Floods in Austria]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461523|Q8461523]] |- | ''[[:d:Q8461525|Category:Floods in Benin]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461525|Q8461525]] |- | ''[[:d:Q8461526|Category:Floods in Bhutan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461526|Q8461526]] |- | ''[[:d:Q8461528|Category:Floods in Botswana]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461528|Q8461528]] |- | ''[[:d:Q8461530|Category:Floods in Bulgaria]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461530|Q8461530]] |- | ''[[:d:Q8461532|Category:Floods in Canada]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461532|Q8461532]] |- | ''[[:d:Q8461534|Category:Floods in China]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461534|Q8461534]] |- | ''[[:d:Q8461535|Category:Floods in Colombia]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461535|Q8461535]] |- | ''[[:d:Q8461536|Category:Floods in El Salvador]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461536|Q8461536]] |- | ''[[:d:Q8461537|Category:Floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461537|Q8461537]] |- | ''[[:d:Q8461538|Category:Floods in France]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461538|Q8461538]] |- | ''[[:d:Q8461539|Category:Floods in Germany]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461539|Q8461539]] |- | ''[[:d:Q8461540|Category:Floods in Hungary]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461540|Q8461540]] |- | ''[[:d:Q8461542|Category:Floods in Indonesia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461542|Q8461542]] |- | ''[[:d:Q8461547|Category:Floods in Italy]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461547|Q8461547]] |- | ''[[:d:Q8461548|Category:Floods in Japan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461548|Q8461548]] |- | ''[[:d:Q8461549|Category:Floods in Malaysia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461549|Q8461549]] |- | ''[[:d:Q8461550|Category:Floods in Mexico]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461550|Q8461550]] |- | ''[[:d:Q8461551|Category:Floods in Mozambique]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461551|Q8461551]] |- | ''[[:d:Q8461552|Category:Floods in Namibia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461552|Q8461552]] |- | ''[[:d:Q8461553|Category:Floods in Nepal]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461553|Q8461553]] |- | ''[[:d:Q8461556|Category:Floods in North Korea]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461556|Q8461556]] |- | ''[[:d:Q8461559|Category:Floods in Oceania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461559|Q8461559]] |- | ''[[:d:Q8461560|Category:Floods in Peru]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461560|Q8461560]] |- | ''[[:d:Q8461562|Category:Floods in Poland]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461562|Q8461562]] |- | ''[[:d:Q8461565|Category:Floods in Serbia]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461565|Q8461565]] |- | ''[[:d:Q8461566|Category:Floods in Singapore]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461566|Q8461566]] |- | ''[[:d:Q8461567|Category:Floods in Slovakia]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461567|Q8461567]] |- | ''[[:d:Q8461569|Category:Floods in Slovenia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:LjubljanaVic-poplavaSept2010.jpg|center|80px]] | [[:d:Q8461569|Q8461569]] |- | ''[[:d:Q8461570|Category:Floods in South Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461570|Q8461570]] |- | ''[[:d:Q8461572|Category:Floods in South Korea]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461572|Q8461572]] |- | ''[[:d:Q8461573|Category:Floods in Sri Lanka]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461573|Q8461573]] |- | ''[[:d:Q8461574|Category:Floods in Sudan]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461574|Q8461574]] |- | ''[[:d:Q8461576|Category:Floods in Switzerland]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461576|Q8461576]] |- | ''[[:d:Q8461578|Category:Floods in Vietnam]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461578|Q8461578]] |- | ''[[:d:Q8461579|Category:Floods in Zambia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461579|Q8461579]] |- | ''[[:d:Q8461580|Category:Floods in Zimbabwe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461580|Q8461580]] |- | ''[[:d:Q8461583|Category:Floods in the Netherlands]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461583|Q8461583]] |- | ''[[:d:Q8461584|Category:Floods in the United Kingdom]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461584|Q8461584]] |- | ''[[:d:Q8461585|Category:Floods in the United States]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8461585|Q8461585]] |- | ''[[:d:Q8818587|Category:Storm tides of the North Sea]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8818587|Q8818587]] |- | ''[[:d:Q8957001|Category:Danube floods]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q8957001|Q8957001]] |- | ''[[:d:Q9055101|Tous dam failure]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1982-10-20 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Pantanada de Tues de 1982.png|center|80px]] | [[:d:Q9055101|Q9055101]] |- | ''[[:d:Q9538750|Category:Floods in the Czech Republic]]'' | Kategorie op Wikipedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q9538750|Q9538750]] |- | ''[[:d:Q9587251|Category:Floods in Taiwan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:2001 臺北市納莉水災 September Flood in Taipei, TAIWAN - 07.jpg|center|80px]] | [[:d:Q9587251|Q9587251]] |- | ''[[:d:Q10272695|1967 floods and landslides in Caraguatatuba]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 1967-03-18 | | | [[Brasilien]] | | | | | | [[:d:Q10272695|Q10272695]] |- | ''[[:d:Q10310765|2013 Argentina floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-04-01 | | | [[Argentinien]] | | | | | | [[:d:Q10310765|Q10310765]] |- | ''[[:d:Q10436112|Sumerian creation myth]]'' | | ''[[:d:Q215304|creation myth]]''<br/>''[[:d:Q134052|deluge myth]]'' | | | | | | | | | | [[:d:Q10436112|Q10436112]] |- | ''[[:d:Q10728675|Flood in Göteborg in 2006]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2006-12-12 | | | | | | | | | [[:d:Q10728675|Q10728675]] |- | ''[[:d:Q10891897|87 flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1959-08-07 | | | [[Republiek China]] | | | | | [[Bild:八七水災01.JPG|center|80px]] | [[:d:Q10891897|Q10891897]] |- | ''[[:d:Q10893046|1966 Hong Kong floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q180382|cloud burst]]'' | 1966-06-12 | | | | | | | | [[Bild:June 12 floods (2).jpg|center|80px]] | [[:d:Q10893046|Q10893046]] |- | ''[[:d:Q11012848|La Plata flooding in 2013]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q3839081|Desastre]]'' | 2013-04-02 | | | [[Argentinien]] | | | | | [[Bild:Inundación de 2013 en La Plata-16.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11012848|Q11012848]] |- | ''[[:d:Q11141442|1975 Banqiao Dam failure]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q3839081|Desastre]]'' | 1975-08-08 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | {{Coord|32.9797|113.58693|display=inline}} | | [[Bild:Banqiao Dam Failure.svg|center|80px]] | [[:d:Q11141442|Q11141442]] |- | ''[[:d:Q11186966|2011 Myanmar floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Myanmar]] | | | | | | [[:d:Q11186966|Q11186966]] |- | ''[[:d:Q11188194|July 11 Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1995-07-11 | | | [[Japan]] | | | | | | [[:d:Q11188194|Q11188194]] |- | ''[[:d:Q11188323|August 5 Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1986-08-05 | | | [[Japan]] | | | | | | [[:d:Q11188323|Q11188323]] |- | ''[[:d:Q11188444|September 12 Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1976-09-12 | | | [[Japan]] | | | | | [[Bild:Levee collapse of Nagara river.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11188444|Q11188444]] |- | ''[[:d:Q11457462|1742 Edo flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1742 | | | [[Japan]] | | | | | | [[:d:Q11457462|Q11457462]] |- | ''[[:d:Q11462959|Odawara tsunami]]'' | | [[Stormfloot]] | | | | | | | | | | [[:d:Q11462959|Q11462959]] |- | ''[[:d:Q11482807|平成16年7月新潟・福島豪雨]]'' | | ''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2004-07-13 | | | [[Japan]] | | | | | | [[:d:Q11482807|Q11482807]] |- | ''[[:d:Q11482808|平成16年7月福井豪雨]]'' | | ''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2004-07-18 | | | [[Japan]] | | | | | [[Bild:福井豪雨.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11482808|Q11482808]] |- | ''[[:d:Q11495337|Inu no Mansui]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1742-08-30 | | | [[Japan]] | | ''[[:d:Q755126|Dog]]'' | | | [[Bild:Chikuma-river-FloodSign-obuse.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11495337|Q11495337]] |- | ''[[:d:Q11543350|Yokota Break]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Japan]] | | | | | | [[:d:Q11543350|Q11543350]] |- | ''[[:d:Q11605044|1953 Wakayama flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1953-07 | | | [[Japan]] | ''[[:d:Q1053290|Kii Peninsula]]'' | | | | | [[:d:Q11605044|Q11605044]] |- | ''[[:d:Q11656935|1938 Great Hanshin Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1938-07 | | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | | | [[Bild:1938 Great Hanshin Flood damage at Sannomiya.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11656935|Q11656935]] |- | ''[[:d:Q11825923|2010 Toruń floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Polen]] | | | | | [[Bild:2010 flood in Toruń.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11825923|Q11825923]] |- | ''[[:d:Q11826060|1956 Murray River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1956 | | | [[Australien]] | | | | | [[Bild:River Murray in flood at Mannum in 1956.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11826060|Q11826060]] |- | ''[[:d:Q11900076|Valapato flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1899 | | | [[Finnland]] | | | | | | [[:d:Q11900076|Q11900076]] |- | ''[[:d:Q11925944|Floods in Girona]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q13418847|historical event]]'' | | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q11925944|Q11925944]] |- | ''[[:d:Q11945759|1962 Vallés floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1962-09-25 | | | [[Spanien]] | | | {{Coord|41.50638889|2.06972222|display=inline}} | | [[Bild:Opnieuw catastrofe in Catalonie, vrijwilligers uit het stadje Tarassa nemen maat, Bestanddeelnr 914-4915.jpg|center|80px]] | [[:d:Q11945759|Q11945759]] |- | ''[[:d:Q11969248|The flood in Eastern Norway 1995 (Vesleofsen)]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1995-06 | | | [[Norwegen]] | | | | | | [[:d:Q11969248|Q11969248]] |- | ''[[:d:Q11971620|Gauldalsraset]]'' | | ''[[:d:Q167903|landslide]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1345-09-14 | | | [[Norwegen]] | | | | | | [[:d:Q11971620|Q11971620]] |- | ''[[:d:Q12046580|Überschwemmung in Mähren (1970)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1970-06-09 | | | ''[[:d:Q33946|Czechoslovakia]]'' | | | | | | [[:d:Q12046580|Q12046580]] |- | ''[[:d:Q12053313|list of floods in the Czech Republic]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Tschechien]] | [[Tschechien]] | | | | | [[:d:Q12053313|Q12053313]] |- | ''[[:d:Q12141276|Повінь на Закарпатті 1998 року]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1998-11 | | | [[Ukraine]] | | | | | | [[:d:Q12141276|Q12141276]] |- | ''[[:d:Q12217993|Jeddah flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Saudi-Arabien]] | | | | | | [[:d:Q12217993|Q12217993]] |- | ''[[:d:Q12231702|فيضانات تونس 2009]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Tunesien]] | | | | | | [[:d:Q12231702|Q12231702]] |- | ''[[:d:Q12252427|1834ko Gipuzkoako uholdeak]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1834-06-30 | | | | | | | | | [[:d:Q12252427|Q12252427]] |- | ''[[:d:Q12252470|1953ko Gipuzkoako uholdeak]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1953-10-13 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q12252470|Q12252470]] |- | ''[[:d:Q12610632|Korean Flood of 1925]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1925 | | | | | | | | | [[:d:Q12610632|Q12610632]] |- | ''[[:d:Q13507070|2013 North India floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-06 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q13507070|Q13507070]] |- | ''[[:d:Q13765056|2013 China flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-07 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | [[Bild:2013 Flood in Sichuan.jpg|center|80px]] | [[:d:Q13765056|Q13765056]] |- | ''[[:d:Q14503653|2013 Afghanistan–Pakistan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-08 | | | [[Afghanistan]]<br/>[[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q14503653|Q14503653]] |- | ''[[:d:Q14517906|wateroverlast 1998]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1998-09 | | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | | [[:d:Q14517906|Q14517906]] |- | ''[[:d:Q14915752|2013 Colorado floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-09-11 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:2013 colorado floods natl guard.jpg|center|80px]] | [[:d:Q14915752|Q14915752]] |- | ''[[:d:Q15044925|Modèle:Palette Inondations aux Pays-Bas]]'' | Wikimedia-Vörlaag | ''[[:d:Q11266439|Wikimedia-Vörlaag]]'' | | | | | | | | | | [[:d:Q15044925|Q15044925]] |- | ''[[:d:Q15215530|2013 Sardinia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q79602|cyclone]]'' | 2013-11-17 | | | [[Italien]] | | | {{Coord|40.0865|9.01978|display=inline}} | | | [[:d:Q15215530|Q15215530]] |- | ''[[:d:Q15257663|Category:Floods in Venezuela]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q15257663|Q15257663]] |- | ''[[:d:Q15275516|Humanitarian response to Typhoon Haiyan]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-11 | | | [[Philippinen]] | | | | | [[Bild:Philippine citizens gather around a U.S. Navy MH-60S Seahawk helicopter assigned to Helicopter Sea Combat Squadron (HSC) 12 as it delivers relief supplies Nov. 17, 2013, during Operation Damayan in Guiuan 131117-N-XN177-310.jpg|center|80px]] | [[:d:Q15275516|Q15275516]] |- | ''[[:d:Q15833333|The Magdalen flood of 1480]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q1322005|natural phenomenon]]'' | 1480-07 | | | | | ''[[:d:Q63070|Mary Magdalene]]'' | | | | [[:d:Q15833333|Q15833333]] |- | ''[[:d:Q16000691|June 1947 Tasmanian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1947-06 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q16000691|Q16000691]] |- | ''[[:d:Q16000712|1958 Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1958-07 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q16000712|Q16000712]] |- | ''[[:d:Q16000884|March 2010 Queensland floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-03 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q16000884|Q16000884]] |- | ''[[:d:Q16010603|flooding of the Tarn (1930)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1930 | | | [[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q16010603|Q16010603]] |- | ''[[:d:Q16010610|Inondation de Vaison-la-Romaine en septembre 1992]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|44.2422|5.07242|display=inline}} | | [[Bild:Plaque de crue Vaison la Romaine.jpg|center|80px]] | [[:d:Q16010610|Q16010610]] |- | ''[[:d:Q16153525|1985 Election day floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1985-11 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q16153525|Q16153525]] |- | ''[[:d:Q16164938|Genoa 2010 flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-10-04 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q16164938|Q16164938]] |- | ''[[:d:Q16202932|2013 Sudan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013 | | | [[Sudan]] | | | | | | [[:d:Q16202932|Q16202932]] |- | ''[[:d:Q16240016|1954 Yangtze River Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1954-09 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q16240016|Q16240016]] |- | ''[[:d:Q16347845|inondation de 1931 à Jēkabpils]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1931-04 | | | [[Lettland]] | | | | | | [[:d:Q16347845|Q16347845]] |- | ''[[:d:Q16489251|Aluvião na ilha da Madeira em 1803]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 1803-10-09 | | | | | | | | | [[:d:Q16489251|Q16489251]] |- | ''[[:d:Q16525671|The flood of Carrara]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2003-09-23 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q16525671|Q16525671]] |- | ''[[:d:Q16590707|powódź w Polsce]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2001-07 | | | [[Polen]] | | | | | | [[:d:Q16590707|Q16590707]] |- | ''[[:d:Q16816884|Category:Floods in Spain]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q16816884|Q16816884]] |- | ''[[:d:Q16840007|Great Musi Flood of 1908]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1908 | | | | | | | | [[Bild:Refugees walk across a bridge with the Afzal Darwaza in the background, during the Great Musi Flood of 1908, Hyderabad.jpg|center|80px]] | [[:d:Q16840007|Q16840007]] |- | ''[[:d:Q16969823|1826 Red River Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q16969823|Q16969823]] |- | ''[[:d:Q16983878|Heppner Flood of 1903]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1903-06-14 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q16983878|Q16983878]] |- | ''[[:d:Q17001626|2013 Southeast Asian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-08 | | | ''[[:d:Q11708|Southeast Asia]]'' | | | | | | [[:d:Q17001626|Q17001626]] |- | ''[[:d:Q17038761|Winter flooding of 2013–14 on the Somerset Levels]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2013-12 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q17038761|Q17038761]] |- | ''[[:d:Q17053956|Great flood of 99]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1924 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q17053956|Q17053956]] |- | ''[[:d:Q17124230|Lech flood in 1910]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q17124230|Q17124230]] |- | ''[[:d:Q17218227|1885 Yodo River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1885 | | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | | | [[Bild:1885 Osaka flood kawaraban.png|center|80px]] | [[:d:Q17218227|Q17218227]] |- | ''[[:d:Q17299970|2014 Bulgarian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2014-06-19 | | | [[Bulgarien]]<br/>[[Rumänien]] | | | | | [[Bild:NIMH 24h Rainfall Bulgaria June19 2014.jpg|center|80px]] | [[:d:Q17299970|Q17299970]] |- | ''[[:d:Q17512427|2014 Likely flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2014-08-04 | | | [[Kanada]] | | | {{Coord|52.5134|-121.596|display=inline}} | | | [[:d:Q17512427|Q17512427]] |- | ''[[:d:Q17625441|crue de la Somme en 2001]]'' | | ''[[:d:Q2369493|river overflow]]''<br/>''[[:d:Q1322005|natural phenomenon]]'' | 2001 | | | | | | {{Coord|50.1058|1.83405|display=inline}} | | | [[:d:Q17625441|Q17625441]] |- | ''[[:d:Q17625444|2013 Pyrenees floods at Bastan]]'' | | ''[[:d:Q2369493|river overflow]]'' | 2013-06-18 | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|42.8978|0.0658|display=inline}} | | | [[:d:Q17625444|Q17625444]] |- | ''[[:d:Q17634958|Floods in San Juan in 2014]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Argentinien]] | | | | | | [[:d:Q17634958|Q17634958]] |- | ''[[:d:Q17772815|The flood in the Sandvik watercourse]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1987 | | | [[Norwegen]] | | | | | | [[:d:Q17772815|Q17772815]] |- | ''[[:d:Q17774088|Deucalion's flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q63143903|episode in Greek mythology]]'' | | | | | | ''[[:d:Q207715|Deucalion]]'' | | | | [[:d:Q17774088|Q17774088]] |- | ''[[:d:Q18133785|Category:Floods in Ukraine]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q18133785|Q18133785]] |- | ''[[:d:Q18134018|Category:Floods in Uruguay]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q18134018|Q18134018]] |- | ''[[:d:Q18134019|Category:Floods in Croatia]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q18134019|Q18134019]] |- | ''[[:d:Q18138918|Category:Floods in Belarus]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q18138918|Q18138918]] |- | ''[[:d:Q18339554|1910 Kantō flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1910-08 | | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | | | [[Bild:Japanese typhoon-boats washed a mile inland at Tokyo.jpg|center|80px]] | [[:d:Q18339554|Q18339554]] |- | ''[[:d:Q18617203|Kategorie:Hochwasserereignis (Weser)]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q18617203|Q18617203]] |- | ''[[:d:Q18890054|2015 East Malaysian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015-01-17 | | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q18890054|Q18890054]] |- | ''[[:d:Q18890069|2015 Southeast Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015 | | | [[Madagaskar]]<br/>[[Malawi]]<br/>[[Mosambik]] | | | | | | [[:d:Q18890069|Q18890069]] |- | ''[[:d:Q18991372|1966 Kaetsu flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1966-07-17 | | | [[Japan]] | | | | | | [[:d:Q18991372|Q18991372]] |- | ''[[:d:Q19361240|2007 Santa Fe flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2007 | | | [[Argentinien]] | | | | | | [[:d:Q19361240|Q19361240]] |- | ''[[:d:Q19390697|Storflaumen i 1860]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q19390697|Q19390697]] |- | ''[[:d:Q19478686|Kategorie:Hochwasserereignis (Elbe)]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q19478686|Q19478686]] |- | ''[[:d:Q19478687|Category:Oder floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q19478687|Q19478687]] |- | ''[[:d:Q19478689|Kategorie:Hochwasserereignis (Rhein)]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q19478689|Q19478689]] |- | ''[[:d:Q19595731|2014 Cameron Highlands mud floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2014-11-05 | | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q19595731|Q19595731]] |- | ''[[:d:Q19595733|2015 Tanzania flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015-03-04 | | | [[Tansania]] | | | | | | [[:d:Q19595733|Q19595733]] |- | ''[[:d:Q19646103|Early 2014 Sabah floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2014-01-13 | | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q19646103|Q19646103]] |- | ''[[:d:Q19963279|Isar flood 1899]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1899-09 | | | | | | | | | [[:d:Q19963279|Q19963279]] |- | ''[[:d:Q20051820|2015 Accra floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015 | | | [[Ghana]] | | | | | [[Bild:Flooding Accra 6.jpg|center|80px]] | [[:d:Q20051820|Q20051820]] |- | ''[[:d:Q20091966|Category:2015 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q20091966|Q20091966]] |- | ''[[:d:Q20102599|10 October 1994 flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1994-10-10 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Rierada de Cambrils 1994 (2).jpg|center|80px]] | [[:d:Q20102599|Q20102599]] |- | ''[[:d:Q20102600|Flood of November 1983]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1983-11-07 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q20102600|Q20102600]] |- | ''[[:d:Q20103232|1994 Cambrils flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q20103232|Q20103232]] |- | ''[[:d:Q20104429|1852 Mallorca flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1852-11 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q20104429|Q20104429]] |- | ''[[:d:Q20468830|Наводнение в Сочи (2015)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015 | | | [[Russland]] | | | | | | [[:d:Q20468830|Q20468830]] |- | ''[[:d:Q20497143|Наводнение на село Бисер]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-02-06 | | | [[Bulgarien]] | | | | | | [[:d:Q20497143|Q20497143]] |- | ''[[:d:Q20521910|1901 floods in Slovenia]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1901-11-16 | | | [[Slowenien]] | | | | | | [[:d:Q20521910|Q20521910]] |- | ''[[:d:Q20614722|Laingsburg flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1981-01-25 | | | [[Süüdafrika]] | | | | | | [[:d:Q20614722|Q20614722]] |- | ''[[:d:Q20747289|2015 Myanmar Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Myanmar]] | | | | | | [[:d:Q20747289|Q20747289]] |- | ''[[:d:Q20750515|Category:Floods in Tanzania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q20750515|Q20750515]] |- | ''[[:d:Q20750519|Category:Floods in Malawi]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q20750519|Q20750519]] |- | ''[[:d:Q20750520|Category:Floods in Madagascar]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q20750520|Q20750520]] |- | ''[[:d:Q20750521|Category:Floods in Chile]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q20750521|Q20750521]] |- | ''[[:d:Q20798740|Category:Floods in Moldova]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q20798740|Q20798740]] |- | ''[[:d:Q20816219|1966 Flood in Venice]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1966-11-04 | | | [[Italien]] | | | | | [[Bild:Alluvione di Venezia del 1966.jpg|center|80px]] | [[:d:Q20816219|Q20816219]] |- | ''[[:d:Q20971020|Crue de Châlons-en-Champagne en 1944]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|49.04916667|4.12055556|display=inline}} | | | [[:d:Q20971020|Q20971020]] |- | ''[[:d:Q20990917|2015 Argentina floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Argentinien]] | | | | | [[Bild:NOAA - Precipitación acumulada Agosto 2015, Argentina.gif|center|80px]] | [[:d:Q20990917|Q20990917]] |- | ''[[:d:Q21012056|2015 Utah floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q21012056|Q21012056]] |- | ''[[:d:Q21012142|North Saskatchewan River flood of 1915]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q21012142|Q21012142]] |- | ''[[:d:Q21012185|The 1867 Flood of Chattanooga]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q21012185|Q21012185]] |- | ''[[:d:Q21192569|Alps flood 2000]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Italien]]<br/>[[Swiez]] | | | | | | [[:d:Q21192569|Q21192569]] |- | ''[[:d:Q21525855|2014 floods in Serbia]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Serbien]] | | | | | | [[:d:Q21525855|Q21525855]] |- | ''[[:d:Q21573174|Murray River floods in 1956]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1956 | | | [[Australien]] | | | | | [[Bild:River Murray in flood at Mannum in 1956.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21573174|Q21573174]] |- | ''[[:d:Q21573175|Flood of Mexico City in 1629]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1629 | | | [[Mexiko]] | | | | | | [[:d:Q21573175|Q21573175]] |- | ''[[:d:Q21999812|2015–16 Great Britain and Ireland floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]]<br/>[[Irland]] | | | | | [[Bild:Generic UK flood image.jpg|center|80px]] | [[:d:Q21999812|Q21999812]] |- | ''[[:d:Q22023012|Johnstown flood of 1936]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q22023012|Q22023012]] |- | ''[[:d:Q22023013|Johnstown flood of 1977]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|40.34027778|-78.77083333|display=inline}} | | | [[:d:Q22023013|Q22023013]] |- | ''[[:d:Q22093732|1965 Philmont Scout Ranch flash flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q22093732|Q22093732]] |- | ''[[:d:Q22343624|1896 Brisbane flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q22343624|Q22343624]] |- | ''[[:d:Q22689077|Iraq floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q22689077|Q22689077]] |- | ''[[:d:Q23013419|2015 Philmont Scout Ranch flash flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2015-06-27 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|36.45416667|-104.95583333|display=inline}} | | [[Bild:PhilmontFlood2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q23013419|Q23013419]] |- | ''[[:d:Q23020044|Kopuawhara flash flood of 1938]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 1938-02-19 | | | [[Niegseeland]] | | | {{Coord|-38.965|177.86194444444445|display=inline}} | | | [[:d:Q23020044|Q23020044]] |- | ''[[:d:Q23716146|2016 Khyber Pakhtunkhwa flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q23716146|Q23716146]] |- | ''[[:d:Q23949141|Donauhochwasser 1862]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1862-02 | | | [[Düütschland]]<br/>[[Öösterriek]] | | | | | | [[:d:Q23949141|Q23949141]] |- | ''[[:d:Q24191621|2015 Ghost Ranch flash flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2015-07-07 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q24191621|Q24191621]] |- | ''[[:d:Q24284056|2016 Oklahoma floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q24284056|Q24284056]] |- | ''[[:d:Q24888871|Category:Floods in Scotland]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q24888871|Q24888871]] |- | ''[[:d:Q24908239|2016 Ethiopia flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Äthiopien]] | | | | | | [[:d:Q24908239|Q24908239]] |- | ''[[:d:Q24908322|2016 Malaysian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2016-02 | | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q24908322|Q24908322]] |- | ''[[:d:Q25243959|Category:Floods in Ethiopia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q25243959|Q25243959]] |- | ''[[:d:Q25337291|Category:1908 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q25337291|Q25337291]] |- | ''[[:d:Q25338055|Category:1844 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q25338055|Q25338055]] |- | ''[[:d:Q25425180|1934 Tabriz flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1934-08-09 | | | [[Iran]] | | | | | [[Bild:سیل ۱۳۱۳ تبریز، خیابان پهلوی.jpg|center|80px]] | [[:d:Q25425180|Q25425180]] |- | ''[[:d:Q25452161|فيضانات الرياض في نوفمبر 2013]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Saudi-Arabien]] | | | | | | [[:d:Q25452161|Q25452161]] |- | ''[[:d:Q25766989|Category:Floods in Sweden]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q25766989|Q25766989]] |- | ''[[:d:Q26036652|2016 Xingtai Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q26036652|Q26036652]] |- | ''[[:d:Q26215574|2016 Assam floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q26215574|Q26215574]] |- | ''[[:d:Q26234218|2016 Macedonian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2016-08-06 | | | [[Noordmakedonien]] | | | | | | [[:d:Q26234218|Q26234218]] |- | ''[[:d:Q26270260|2016 Louisiana floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q26270260|Q26270260]] |- | ''[[:d:Q26706273|Category:Floods in North Macedonia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q26706273|Q26706273]] |- | ''[[:d:Q26877623|Fronleichnamsflut]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1984-06-21 | | | [[Düütschland]] | | | {{Coord|49.558097|9.520383|display=inline}} | [[Bild:Karte Main-Tauber-Kreis Fronleichnamsflut 1984 im Bereich der Gemeinden Königheim, Tauberbischofsheim, Boxberg und Lauda-Königshofen.png|center|80px]] | [[Bild:Fronleichnamsflut 1984, Hochwasserstand Hinweisschild neben dem Ölbach in Dittwar - 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q26877623|Q26877623]] |- | ''[[:d:Q26885259|2016 North Korean floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Noordkorea]] | | | | | | [[:d:Q26885259|Q26885259]] |- | ''[[:d:Q27629700|2016 Maryland flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Governor Hogan Tours Old Ellicott City (28313724664).jpg|center|80px]] | [[:d:Q27629700|Q27629700]] |- | ''[[:d:Q27630344|2016 Vietnam floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Vietnam]] | | | | | | [[:d:Q27630344|Q27630344]] |- | ''[[:d:Q27700500|Rovina del Goglio]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1666-11-01 | | | | | | {{Coord|45.9708541|9.916648|display=inline}} | | [[Bild:Registro dei morti - 1666 - Gromo.jpg|center|80px]] | [[:d:Q27700500|Q27700500]] |- | ''[[:d:Q27961030|Alluvione di Benevento del 15 ottobre 2015]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015-10-15 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q27961030|Q27961030]] |- | ''[[:d:Q28162751|2016 Egypt flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Ägypten]] | | | | | | [[:d:Q28162751|Q28162751]] |- | ''[[:d:Q28401064|Category:2017 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q28401064|Q28401064]] |- | ''[[:d:Q28405074|2016 Johannesburg flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2016-11-09 | | | [[Süüdafrika]] | | | | | | [[:d:Q28405074|Q28405074]] |- | ''[[:d:Q28407683|Louth flood of 1920]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | [[Bild:River Lud at Louth (geograph 2817700).jpg|center|80px]] | [[:d:Q28407683|Q28407683]] |- | ''[[:d:Q28427619|Category:Floods in Niger]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q28427619|Q28427619]] |- | ''[[:d:Q28450863|2017 Visayas and Mindanao floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Philippinen]] | | | | | | [[:d:Q28450863|Q28450863]] |- | ''[[:d:Q28451020|Chew Stoke flood of 1968]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1968-07-10 | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | [[Bild:Close-up of the memorial to the flood, Woollard - geograph.org.uk - 482605.jpg|center|80px]] | [[:d:Q28451020|Q28451020]] |- | ''[[:d:Q28457139|2017 Southern Thailand floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2016-12 | | | [[Thailand]] | | | | | | [[:d:Q28457139|Q28457139]] |- | ''[[:d:Q28670524|Alluvione del Piemonte del 2016]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2016-11-21 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q28670524|Q28670524]] |- | ''[[:d:Q28676213|powódź w Polsce]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 988 | | | | | | | | | [[:d:Q28676213|Q28676213]] |- | ''[[:d:Q28868549|2017 California floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:Flood under the Old Route 49 bridge crossing over the South Yuba River in Nevada City, California.jpg|center|80px]] | [[:d:Q28868549|Q28868549]] |- | ''[[:d:Q28912937|2015 Kashechewan Flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2015 | | | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q28912937|Q28912937]] |- | ''[[:d:Q28912949|2014 Northern Ontario flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2014 | | | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q28912949|Q28912949]] |- | ''[[:d:Q29406204|2017 Northwest Iran floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017-04-14 | | | [[Iran]] | | | | | [[Bild:2017 Iran's North West floods 2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q29406204|Q29406204]] |- | ''[[:d:Q30543977|Category:Floods in Portugal]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30543977|Q30543977]] |- | ''[[:d:Q30644635|2000 India-Bangladesh floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2000 | | | [[Indien]]<br/>[[Bangladesch]] | | | | | | [[:d:Q30644635|Q30644635]] |- | ''[[:d:Q30700199|Category:2010s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700199|Q30700199]] |- | ''[[:d:Q30700200|Category:2000s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700200|Q30700200]] |- | ''[[:d:Q30700916|Category:1990s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700916|Q30700916]] |- | ''[[:d:Q30700918|Category:1980s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700918|Q30700918]] |- | ''[[:d:Q30700919|Category:1970s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700919|Q30700919]] |- | ''[[:d:Q30700921|Category:1960s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700921|Q30700921]] |- | ''[[:d:Q30700923|Category:1950s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700923|Q30700923]] |- | ''[[:d:Q30700925|Category:1940s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700925|Q30700925]] |- | ''[[:d:Q30700926|Category:1920s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700926|Q30700926]] |- | ''[[:d:Q30700927|Category:1930s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700927|Q30700927]] |- | ''[[:d:Q30700929|Category:1910s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700929|Q30700929]] |- | ''[[:d:Q30700931|Category:1900s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700931|Q30700931]] |- | ''[[:d:Q30700933|Category:1890s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700933|Q30700933]] |- | ''[[:d:Q30700934|Category:1880s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700934|Q30700934]] |- | ''[[:d:Q30700936|Category:1870s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700936|Q30700936]] |- | ''[[:d:Q30700937|Category:1860s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700937|Q30700937]] |- | ''[[:d:Q30700939|Category:1850s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700939|Q30700939]] |- | ''[[:d:Q30700942|Category:1840s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700942|Q30700942]] |- | ''[[:d:Q30700945|Category:1820s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30700945|Q30700945]] |- | ''[[:d:Q30806708|Category:Floods in Iran]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q30806708|Q30806708]] |- | ''[[:d:Q30905362|Delia II Mine Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q1550225|mining accident]]'' | 2017-06-09 | | | [[Chile]] | | | | | | [[:d:Q30905362|Q30905362]] |- | ''[[:d:Q33405105|2017 Gujarat flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017-07-31 | | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:2017 Gujarat Flood Rescue by Indian Air Force 10.jpg|center|80px]] | [[:d:Q33405105|Q33405105]] |- | ''[[:d:Q37725207|2017 Bihar Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q37725207|Q37725207]] |- | ''[[:d:Q38276364|2017 Northern Kyushu Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q11252966|water-related disaster]]'' | 2017-07-05 | | | [[Japan]] | | | | | [[Bild:Hakimasue Asakura City 20170707.png|center|80px]] | [[:d:Q38276364|Q38276364]] |- | ''[[:d:Q38584014|2017 Mumbai flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q38584014|Q38584014]] |- | ''[[:d:Q38584016|2017 West Bengal floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017-07 | | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:LAND01 2017-07-27 0755Z.jpg|center|80px]] | [[:d:Q38584016|Q38584016]] |- | ''[[:d:Q41603851|2017 Benue State flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017-09 | | | [[Nigeria]] | | | {{Coord|7.3369|8.7404|display=inline}} | | [[Bild:Entrance view of Benue State University Teaching Hospital.jpg|center|80px]] | [[:d:Q41603851|Q41603851]] |- | ''[[:d:Q41729204|1997 flood in Wrocław]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1997-07-12 | | | [[Polen]] | | | {{Coord|51.11|17.022222|display=inline}} | | [[Bild:Powódź 1997 Wrocław 006.jpg|center|80px]] | [[:d:Q41729204|Q41729204]] |- | ''[[:d:Q41862152|Powódź tysiąclecia w Opolu]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1997-07 | | 1997-07-16 | [[Polen]] | | | | | | [[:d:Q41862152|Q41862152]] |- | ''[[:d:Q42408449|Storm Herwart]]'' | | ''[[:d:Q148942|Orkaan in Europa]]''<br/>''[[:d:Q15849531|Sturmtief]]''<br/>[[Stormfloot]] | 2017-10-29 | | | [[Däänmark]]<br/>[[Düütschland]]<br/>[[Polen]]<br/>[[Tschechien]]<br/>[[Öösterriek]] | | | | [[Bild:Ingolfkarte.gif|center|80px]] | [[Bild:2017-10-29 Europa mit Sturmtief Herwart MODIS Terra True Color 1000m.jpg|center|80px]] | [[:d:Q42408449|Q42408449]] |- | ''[[:d:Q43668035|Mexico Flood of 1446]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1446 | | | [[Mexiko]] | | | | | | [[:d:Q43668035|Q43668035]] |- | ''[[:d:Q43849422|Medicane Euredike]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q81054|storm]]'' | 2017-11-15 | | | [[Grekenland]] | | | | | [[Bild:Numa 16 November 2017.jpg|center|80px]] | [[:d:Q43849422|Q43849422]] |- | ''[[:d:Q45046253|Category:2017 South Asian floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q45046253|Q45046253]] |- | ''[[:d:Q47087105|2013 Pyrenees floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q47087105|Q47087105]] |- | ''[[:d:Q48729533|Brahmaputra Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q48729533|Q48729533]] |- | ''[[:d:Q48747828|1953 South Yamashiro floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1953-08-15 | | | [[Japan]] | | | | | [[Bild:Okawara Station water damage.jpg|center|80px]] | [[:d:Q48747828|Q48747828]] |- | ''[[:d:Q48814310|January 2018 Western United States floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q48814310|Q48814310]] |- | ''[[:d:Q48837152|Piedmont flood of 2008]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q48837152|Q48837152]] |- | ''[[:d:Q48843420|powódź w Gdańsku]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1829-04 | | | ''[[:d:Q27306|Königriek Prüßen]]'' | | | | | | [[:d:Q48843420|Q48843420]] |- | ''[[:d:Q49098535|1649 - The Olsmässo River flood in Östergötland]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q49098535|Q49098535]] |- | ''[[:d:Q49780624|Category:Floods in Nigeria]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q49780624|Q49780624]] |- | ''[[:d:Q51885970|فيضانات باب الواد]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q51885970|Q51885970]] |- | ''[[:d:Q52233187|Tzafit River disaster]]'' | | ''[[:d:Q3839081|Desastre]]''<br/>''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2018-04-26 | | | [[Israel]] | | | {{Coord|30.985556|35.263056|display=inline}} | | | [[:d:Q52233187|Q52233187]] |- | ''[[:d:Q55389199|2018 Broome flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q55389199|Q55389199]] |- | ''[[:d:Q55391145|2018 East Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-03 | | | | | | | | | [[:d:Q55391145|Q55391145]] |- | ''[[:d:Q55391336|2018 Maryland flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-05-27 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q55391336|Q55391336]] |- | ''[[:d:Q55602467|2018 Vietnam Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-06-23 | | | [[Vietnam]] | | | | | | [[:d:Q55602467|Q55602467]] |- | ''[[:d:Q55702082|Ləzə sürüşməsi-sel axını (Qusar, 1993)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1993-09-08 | | | [[Aserbaidschan]] | | | | | | [[:d:Q55702082|Q55702082]] |- | ''[[:d:Q55831818|The flood of Acireale and Giarre]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1995-03-13 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q55831818|Q55831818]] |- | ''[[:d:Q56273161|late August 2018 Taiwan flood]]'' | | ''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-08 | | | [[Republiek China]] | | | | | | [[:d:Q56273161|Q56273161]] |- | ''[[:d:Q56276030|1851–1855 Yellow River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q56276030|Q56276030]] |- | ''[[:d:Q57232399|2018 Mallorca floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-10-09 | | | [[Spanien]] | | | {{Coord|39.6433|3.3397|display=inline}} | | | [[:d:Q57232399|Q57232399]] |- | ''[[:d:Q57252796|inondation de Bukalasi, dans le district de Bududa, Ouganda]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018 | | | [[Uganda]] | | | | | | [[:d:Q57252796|Q57252796]] |- | ''[[:d:Q57758371|حادث سيول البحر الميت 2018]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2018-10-25 | | | [[Jordanien]] | | | | | | [[:d:Q57758371|Q57758371]] |- | ''[[:d:Q58209139|October 2018 flood in Aude département]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-10-15 | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|43.2092|2.4405|display=inline}} | | | [[:d:Q58209139|Q58209139]] |- | ''[[:d:Q60321082|فيضانات نابل 2018]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Tunesien]] | | | | | | [[:d:Q60321082|Q60321082]] |- | ''[[:d:Q60572447|فيضان قسنطينة 2018]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Algerien]] | | | | | | [[:d:Q60572447|Q60572447]] |- | ''[[:d:Q60576362|سيول ضبعة ومليح]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q60576362|Q60576362]] |- | ''[[:d:Q60630897|Pepsi Fruit Juice Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q1309431|structural failure]]''<br/>''[[:d:Q113549847|non-water flood]]'' | 2017-04-25 | | | [[Russland]] | | | {{Coord|53.01203|39.15004|display=inline}} | | | [[:d:Q60630897|Q60630897]] |- | ''[[:d:Q60740710|Bishan tunnel flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017-10-08 | | | [[Singapur]] | | | | | | [[:d:Q60740710|Q60740710]] |- | ''[[:d:Q60749649|2018 Trinidad and Tobago floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-10-19 | | | [[Trinidad un Tobago]] | | | | | | [[:d:Q60749649|Q60749649]] |- | ''[[:d:Q60754050|2018 Vietnam floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-06-23 | | | [[Vietnam]] | | | | | | [[:d:Q60754050|Q60754050]] |- | ''[[:d:Q60765437|2018 Northern Province floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-12-22 | | | [[Sri Lanka]] | | | | | | [[:d:Q60765437|Q60765437]] |- | ''[[:d:Q60785344|2018 North Korean floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018-08-28 | | | [[Noordkorea]] | | | | | | [[:d:Q60785344|Q60785344]] |- | ''[[:d:Q61040405|2019 South Sulawesi floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-01-22 | | | [[Indonesien]] | | | | | [[Bild:South Sulawesi in Indonesia.svg|center|80px]] | [[:d:Q61040405|Q61040405]] |- | ''[[:d:Q61069184|1430eko Zangozako uholdea]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1430 | | | ''[[:d:Q200262|Kingdom of Navarre]]'' | | | | | | [[:d:Q61069184|Q61069184]] |- | ''[[:d:Q61465969|Заливане на Згориград и Враца от Плакалница (1966)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q3193890|environmental disaster]]'' | 1966-05-01 | | | [[Bulgarien]] | | | {{Coord|43.1453367|23.5076523|display=inline}} | | | [[:d:Q61465969|Q61465969]] |- | ''[[:d:Q61861252|2010 Tenerife flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-02-01 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q61861252|Q61861252]] |- | ''[[:d:Q62087995|2019 Jayapura flood and landslide]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2019-03-16 | | | [[Indonesien]] | | | | | [[Bild:New guinea named.PNG|center|80px]] | [[:d:Q62087995|Q62087995]] |- | ''[[:d:Q62268192|2019 Mazandaran & Golestan flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-03 | | | [[Iran]] | | | | | [[Bild:سیل استان گلستان.jpg|center|80px]] | [[:d:Q62268192|Q62268192]] |- | ''[[:d:Q62457110|2019 Shiraz flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-03 | | | [[Iran]] | | | | | [[Bild:2019 Shiraz Floods 1.jpg|center|80px]] | [[:d:Q62457110|Q62457110]] |- | ''[[:d:Q62521190|2019 Iran Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-03 | | | [[Iran]] | | | | | [[Bild:مناطق سیل زده استان گلستان.jpg|center|80px]] | [[:d:Q62521190|Q62521190]] |- | ''[[:d:Q62739993|Згориградска катастрофа]]'' | | ''[[:d:Q68800046|industrial disaster]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1966-05-01 | | | [[Bulgarien]] | | | {{Coord|43.165483|23.504734|display=inline}} | | [[Bild:Vraca and Sgorigrad.jpg|center|80px]] | [[:d:Q62739993|Q62739993]] |- | ''[[:d:Q63524177|The 2011 flood in the Marche and Romagna]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2011-03-01 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q63524177|Q63524177]] |- | ''[[:d:Q65041394|Flooding of the Pearl River]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q65041394|Q65041394]] |- | ''[[:d:Q65042779|2019 Arkansas River floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-05 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q65042779|Q65042779]] |- | ''[[:d:Q65045042|June 2019 Southern and Southeastern U.S. flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-06 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q65045042|Q65045042]] |- | ''[[:d:Q65056829|2019 Pakistan floods and storms]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-02 | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q65056829|Q65056829]] |- | ''[[:d:Q65252374|אסון נחל דרגה]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 1975-09-30 | | | [[Israel]] | | | | | | [[:d:Q65252374|Q65252374]] |- | ''[[:d:Q65746631|Category:2001 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q65746631|Q65746631]] |- | ''[[:d:Q66124103|2019 Vadodara flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q66124103|Q66124103]] |- | ''[[:d:Q66735825|2019 Karnataka floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-08-01 | | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:IN-KA.svg|center|80px]] | [[:d:Q66735825|Q66735825]] |- | ''[[:d:Q66761981|Dublin whiskey fire]]'' | | ''[[:d:Q168983|conflagration]]''<br/>''[[:d:Q113549847|non-water flood]]'' | 1875-06-18 | | | | | | {{Coord|53.338|-6.279|display=inline}} | | [[Bild:Dublin Whiskey Fire 1875.png|center|80px]] | [[:d:Q66761981|Q66761981]] |- | ''[[:d:Q66816488|2019 Nepal floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019 | | | [[Nepal]] | | | | | | [[:d:Q66816488|Q66816488]] |- | ''[[:d:Q66817597|2019 Vietnam floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-05-29 | | | [[Vietnam]] | | | | | | [[:d:Q66817597|Q66817597]] |- | ''[[:d:Q66821154|2019 Indian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-08 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q66821154|Q66821154]] |- | ''[[:d:Q68494209|Jánská povodeň]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1889-05-16 | | | [[Öösterriek-Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q68494209|Q68494209]] |- | ''[[:d:Q69300549|2019 Pune flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | | | | {{Coord|18.52489167|73.72287778|display=inline}} | | | [[:d:Q69300549|Q69300549]] |- | ''[[:d:Q79412401|Category:1871 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q79412401|Q79412401]] |- | ''[[:d:Q79412412|Category:1874 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q79412412|Q79412412]] |- | ''[[:d:Q79412501|Category:1891 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q79412501|Q79412501]] |- | ''[[:d:Q79412512|Category:1895 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q79412512|Q79412512]] |- | ''[[:d:Q79412540|Category:1899 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q79412540|Q79412540]] |- | ''[[:d:Q79412603|Category:1907 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q79412603|Q79412603]] |- | ''[[:d:Q79412644|Category:1919 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q79412644|Q79412644]] |- | ''[[:d:Q80630429|2020 Jakarta floods]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2020-01-01 | | | [[Indonesien]] | | | | | | [[:d:Q80630429|Q80630429]] |- | ''[[:d:Q83404079|povodně ve Včelničce 1949]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1949 | | | ''[[:d:Q33946|Czechoslovakia]]'' | | | | | | [[:d:Q83404079|Q83404079]] |- | ''[[:d:Q83404414|povodeň na Chotýšance 17. června 1906]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1906-06-17 | | | [[Öösterriek-Ungarn]] | | | | | | [[:d:Q83404414|Q83404414]] |- | ''[[:d:Q84074208|Flood on the Vltava and Elbe rivers (1940)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1940 | | | ''[[:d:Q152750|Protectorate of Bohemia and Moravia]]'' | | | | | | [[:d:Q84074208|Q84074208]] |- | ''[[:d:Q84749892|Category:2020 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q84749892|Q84749892]] |- | ''[[:d:Q84940875|Category:2020s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q84940875|Q84940875]] |- | ''[[:d:Q85844963|1935 Yangtze flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q85844963|Q85844963]] |- | ''[[:d:Q85879120|1786 Tenmei flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1786 | | | [[Japan]] | ''[[:d:Q50903480|Tone river basin]]'' | | | | | [[:d:Q85879120|Q85879120]] |- | ''[[:d:Q86661113|Inondation de Nîmes du 3 octobre 1988]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q3589192|Épisode méditerranéen]]'' | 1988-10-03 | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|43.83777778|4.36083333|display=inline}} | | | [[:d:Q86661113|Q86661113]] |- | ''[[:d:Q86753517|Southeast Kentucky floods of 2020]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q86753517|Q86753517]] |- | ''[[:d:Q87822807|Flood in Dili]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | 2020 | | | [[Oosttimor]] | | | | | | [[:d:Q87822807|Q87822807]] |- | ''[[:d:Q89029761|Turbión del Río Piraí de 1983]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1983-03-18 | | | [[Bolivien]] | | | | | | [[:d:Q89029761|Q89029761]] |- | ''[[:d:Q92803835|2018 Sudan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2018 | | | [[Sudan]] | | | | | | [[:d:Q92803835|Q92803835]] |- | ''[[:d:Q94346158|Povodeň na Moravě r. 1985]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1985-05 | | | ''[[:d:Q33946|Czechoslovakia]]'' | | | | | | [[:d:Q94346158|Q94346158]] |- | ''[[:d:Q95630452|Februarhochwasser 1946 in Herford]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1946 | | | [[Düütschland]] | | | | | | [[:d:Q95630452|Q95630452]] |- | ''[[:d:Q96369076|2006 Surat flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q96369076|Q96369076]] |- | ''[[:d:Q96369780|2019 Yorkshire Dales flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q96369780|Q96369780]] |- | ''[[:d:Q97165917|2020 Yangtze Flood No.1]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q97165917|Q97165917]] |- | ''[[:d:Q97432285|Category:Floods in Djibouti]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q97432285|Q97432285]] |- | ''[[:d:Q97500602|Alluvione di Palermo del 15 luglio 2020]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020-07-15 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q97500602|Q97500602]] |- | ''[[:d:Q97515199|2020 Fort Payne flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:2020 Fort Payne Flood 03.jpg|center|80px]] | [[:d:Q97515199|Q97515199]] |- | ''[[:d:Q97602821|1870 Yangtze Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1870-07 | | | | | | | | | [[:d:Q97602821|Q97602821]] |- | ''[[:d:Q97602833|2020 Yangtze Flood No.2]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q97602833|Q97602833]] |- | ''[[:d:Q98834029|2020 Evia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020-08-09 | | | [[Grekenland]] | | | | | | [[:d:Q98834029|Q98834029]] |- | ''[[:d:Q98929935|2020 Sudan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Sudan]] | | | | | | [[:d:Q98929935|Q98929935]] |- | ''[[:d:Q100293305|2020 Vietnamese floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Vietnam]] | | | | | [[Bild:Lũ lụt Huế 2020.jpg|center|80px]] | [[:d:Q100293305|Q100293305]] |- | ''[[:d:Q101569184|2020 southeastern Mexico floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020-10 | | | [[Mexiko]] | | | | | [[Bild:Uxpanapa Veracruz vacas paisajes parroquia San Marcos 2020 (2).jpg|center|80px]] | [[:d:Q101569184|Q101569184]] |- | ''[[:d:Q101627669|St Vincent's Flood]]'' | | [[Stormfloot]] | | | | | | | | | | [[:d:Q101627669|Q101627669]] |- | ''[[:d:Q102001946|Category:Flooded buildings in Taiwan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:Typhoon Fanapi MG 3769 (5010080052).jpg|center|80px]] | [[:d:Q102001946|Q102001946]] |- | ''[[:d:Q102003875|Category:Flood monuments in Taiwan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:Fazih River 87 Flood Memorial.JPG|center|80px]] | [[:d:Q102003875|Q102003875]] |- | ''[[:d:Q102003879|Category:Flooded roads in Taiwan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:Jiankang Road, Taipei City 20010917.jpg|center|80px]] | [[:d:Q102003879|Q102003879]] |- | ''[[:d:Q103821287|New Year's Flood of 1855]]'' | | [[Stormfloot]] | 1855 | | | | | | | | | [[:d:Q103821287|Q103821287]] |- | ''[[:d:Q104764792|2020–21 Malaysian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020<br/>2021 | | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q104764792|Q104764792]] |- | ''[[:d:Q105037891|The Saar flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1947 | | | [[Düütschland]] | | | | | | [[:d:Q105037891|Q105037891]] |- | ''[[:d:Q105105866|Giétro debacle]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>''[[:d:Q3612702|outburst flood]]''<br/>''[[:d:Q1313696|river ice break-up]]'' | 1818-06-16 | | | [[Swiez]] | | | {{Coord|45.99560259770811|7.350876782098263|display=inline}} | | | [[:d:Q105105866|Q105105866]] |- | ''[[:d:Q105240401|Category:Floods in Somalia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q105240401|Q105240401]] |- | ''[[:d:Q105243563|Category:Floods in the Democratic Republic of the Congo]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q105243563|Q105243563]] |- | ''[[:d:Q105330504|Category:Floods in Uganda]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q105330504|Q105330504]] |- | ''[[:d:Q105358710|2021 Uttarakhand glacial outburst flood]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-02-07 | | | [[Indien]] | | | {{Coord|30.425|79.935|display=inline}} | | [[Bild:PIB053 Uttarakhand avalanche rescue operation 2021.jpg|center|80px]] | [[:d:Q105358710|Q105358710]] |- | ''[[:d:Q105406163|Category:2021 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q105406163|Q105406163]] |- | ''[[:d:Q105428751|Category:Floods in Rwanda]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q105428751|Q105428751]] |- | ''[[:d:Q105713991|2019 Francolí flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-10-22 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Foto. Vista aèria del pont Vell de Montblanc i el seu entorn després de les riuades del mes d'octubre de 2019. (27-09-2024).jpg|center|80px]] | [[:d:Q105713991|Q105713991]] |- | ''[[:d:Q105834357|Great Flood of 1771]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q105834357|Q105834357]] |- | ''[[:d:Q105846629|Hawkesbury River flood 1867]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1867 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q105846629|Q105846629]] |- | ''[[:d:Q106129048|The Loire flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q1322005|natural phenomenon]]'' | 1907 | | | [[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q106129048|Q106129048]] |- | ''[[:d:Q106365455|2021 floods in Indonesia and East Timor]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-03 | | | [[Oosttimor]]<br/>[[Indonesien]] | | | | | | [[:d:Q106365455|Q106365455]] |- | ''[[:d:Q106510596|Flood in Saint Petersburg, 1924]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1924-09-23 | | | [[Sowjetunion]] | | | | | | [[:d:Q106510596|Q106510596]] |- | ''[[:d:Q106611659|2020 Zagreb flash flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | [[Kroatien]] | | | | | | [[:d:Q106611659|Q106611659]] |- | ''[[:d:Q107122084|1863 Vic flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1863-10 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:1863-12-06, El Museo Universal, Desastres de Vich, Vista tomada desde las Tenerías.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107122084|Q107122084]] |- | ''[[:d:Q107441801|Flood in the city of São Paulo in 1929]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | | | | [[Brasilien]] | | | | | | [[:d:Q107441801|Q107441801]] |- | ''[[:d:Q107525050|2021 Melamchi flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-06 | | | [[Nepal]] | | | | | | [[:d:Q107525050|Q107525050]] |- | ''[[:d:Q107538995|2021 German floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021 | | | [[Düütschland]] | | | | | | [[:d:Q107538995|Q107538995]] |- | ''[[:d:Q107558002|Hochwasser der Ahr am 13. Juni 1910]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1910-06-13 | | | | | | | | [[Bild:Adenau Hochwasser Juni 1910.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107558002|Q107558002]] |- | ''[[:d:Q107558003|Hochwasser der Ahr am 21. Juli 1804]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1804-07-21 | | | | | | | | | [[:d:Q107558003|Q107558003]] |- | ''[[:d:Q107560397|Floods in Belgium in 2021]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-07 | | | [[Belgien]] | | | | | | [[:d:Q107560397|Q107560397]] |- | ''[[:d:Q107568796|Eastern Black Sea floods (2021)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021 | | | [[Törkie]] | | | | | | [[:d:Q107568796|Q107568796]] |- | ''[[:d:Q107610722|2017 Payson flash floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2017-07-15 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | {{Coord|34.35055555555556|-111.28527777777778|display=inline}} | | | [[:d:Q107610722|Q107610722]] |- | ''[[:d:Q107613148|Floods in central China kill 25]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q107613148|Q107613148]] |- | ''[[:d:Q107656735|Flood of 1799]]'' | | [[Stormfloot]] | | | | | | | | | [[Bild:Overstroming bij Haarsteeg, 1799, RP-P-1944-1862.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107656735|Q107656735]] |- | ''[[:d:Q107656736|Flood of 1784]]'' | | [[Stormfloot]] | | | | | | | | | [[Bild:Gezicht op het Valkhof te Nijmegen Het Valkhof te Nymegen, nevens het geruïneerde door de watervloed in 1784, ten ooste te zien (titel op object), RP-P-AO-4-106B.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107656736|Q107656736]] |- | ''[[:d:Q107656737|Flood of 1776]]'' | | [[Stormfloot]] | | | | | | | | | [[Bild:Storm en hoge vloed bij Elburg, 1776 Gezicht van den storm en hogen vloed, voor Elburg, den 21sten novemb. 1776 (titel op object), RP-P-OB-84.983.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107656737|Q107656737]] |- | ''[[:d:Q107656738|storm flood of 1775 in the Netherlands]]'' | | [[Stormfloot]] | | | | | | | | | [[Bild:Overstroming van het Bergse Veld in het Land van Heusden, 15 november 1775 Gezicht van het Bergsche Veld, in het Land van Heusden, aan de Doversche Sluis, in de overstrooming, den 15den nov. 1775 (ti, RP-P-AO-14-81.jpg|center|80px]] | [[:d:Q107656738|Q107656738]] |- | ''[[:d:Q107754717|2021 China floods]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | 2021 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q107754717|Q107754717]] |- | ''[[:d:Q107803245|1910 European Floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q107803245|Q107803245]] |- | ''[[:d:Q108056854|Flood of 1726]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1726 | | | | | | | | | [[:d:Q108056854|Q108056854]] |- | ''[[:d:Q108083668|2021 Islamabad flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-07-28 | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q108083668|Q108083668]] |- | ''[[:d:Q108083842|2021 Turkish floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-08-11 | | | [[Törkie]] | | | | | | [[:d:Q108083842|Q108083842]] |- | ''[[:d:Q108405116|1990 Hanjiang River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1990-09 | | | [[Süüdkorea]] | | | | | [[Bild:과거 최고 홍수위 안내판2.png|center|80px]] | [[:d:Q108405116|Q108405116]] |- | ''[[:d:Q108864836|1936 Northeast Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q108864836|Q108864836]] |- | ''[[:d:Q108933919|2002 La Paz floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2002-02 | | | [[Bolivien]] | | | | | | [[:d:Q108933919|Q108933919]] |- | ''[[:d:Q109346047|2020 Yangtze Flood No.3]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q109346047|Q109346047]] |- | ''[[:d:Q109346084|2020 Yangtze Flood No.4]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q109346084|Q109346084]] |- | ''[[:d:Q109601316|2021 British Columbia and Washington floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q175768|mudflow]]'' | | | | | | | | | | [[:d:Q109601316|Q109601316]] |- | ''[[:d:Q109934251|Flood of November 1981]]'' | | [[Stormfloot]] | 1981-11-25 | | | | | | | | | [[:d:Q109934251|Q109934251]] |- | ''[[:d:Q109974181|2017 Zadar flash flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | [[Kroatien]] | | | | | | [[:d:Q109974181|Q109974181]] |- | ''[[:d:Q109974344|November 2021 Atlantic Canada floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q109974344|Q109974344]] |- | ''[[:d:Q110291453|Great Iran Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1954-08-17 | | | [[Iran]] | | | | | | [[:d:Q110291453|Q110291453]] |- | ''[[:d:Q110295419|Category:Flood and repair 1940 (Skryjský mlýn, Jihlava river)]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q110295419|Q110295419]] |- | ''[[:d:Q110295636|Category:Jihlava floods in Třebíč]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q110295636|Q110295636]] |- | ''[[:d:Q110473131|Category:2021 floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q110473131|Q110473131]] |- | ''[[:d:Q110541511|Category:2022 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q110541511|Q110541511]] |- | ''[[:d:Q110613272|2022 Antananarivo floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Madagaskar]] | | | | | | [[:d:Q110613272|Q110613272]] |- | ''[[:d:Q110818493|Flooding of the Ahr in 2021]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-07-14 | | | [[Düütschland]] | | | | | | [[:d:Q110818493|Q110818493]] |- | ''[[:d:Q110895653|2022 Rwanda floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Ruanda]] | | | | | | [[:d:Q110895653|Q110895653]] |- | ''[[:d:Q110998500|Shrewsbury floods]]'' | | ''[[:d:Q15275719|recurring event]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | [[Bild:Shrewsbury 2004 floods - geograph.org.uk - 92064 (cropped).jpg|center|80px]] | [[:d:Q110998500|Q110998500]] |- | ''[[:d:Q111032086|2022 Malaysian east coast floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Malaysia]] | | | | | | [[:d:Q111032086|Q111032086]] |- | ''[[:d:Q111039036|Inundación de Almería del 11 de septiembre de 1891]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1891-09-11 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q111039036|Q111039036]] |- | ''[[:d:Q111047748|2022 Eastern Australia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Australien]] | | | | | [[Bild:Tunnel in South Brisbane flooding.jpg|center|80px]] | [[:d:Q111047748|Q111047748]] |- | ''[[:d:Q111181068|1341 Floods in Kerala]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q111181068|Q111181068]] |- | ''[[:d:Q111263881|March 2022 Suriname flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-03 | | | [[Suriname|Surinam]] | | | | | [[Bild:Watersnood 2022 Suriname, 7-34.PNG|center|80px]] | [[:d:Q111263881|Q111263881]] |- | ''[[:d:Q111508584|Floods and landslides in Rio de Janeiro state in March–April 2022]]'' | | ''[[:d:Q167903|landslide]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-04-01 | | | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:Estragos causados pela chuva em Angra dos Reis (Abril 2022), 02.jpg|center|80px]] | [[:d:Q111508584|Q111508584]] |- | ''[[:d:Q111911800|list of non-water floods]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q111911800|Q111911800]] |- | ''[[:d:Q111917712|Cheia de 1975]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | 1975 | | | [[Brasilien]] | | | | | | [[:d:Q111917712|Q111917712]] |- | ''[[:d:Q111939719|Phoenix flood of 1891]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q111939719|Q111939719]] |- | ''[[:d:Q111950590|May 2021 South Central United States flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2021-05 | | | | | | | | | [[:d:Q111950590|Q111950590]] |- | ''[[:d:Q111952240|2020 Pacific Northwest floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020-02 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q111952240|Q111952240]] |- | ''[[:d:Q112111713|2022 Sylhet floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Bangladesch]] | | | {{Coord|24.88888888888889|91.84166666666668|display=inline}} | | [[Bild:Flooding after 1991 cyclone.jpg|center|80px]] | [[:d:Q112111713|Q112111713]] |- | ''[[:d:Q112636539|2022 Montana floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q112636539|Q112636539]] |- | ''[[:d:Q113016964|2021-2022 summer floods in Bahia]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q113016964|Q113016964]] |- | ''[[:d:Q113148207|Hochwassernot vom Grünbachtal]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1911-05-29 | | | [[Düütschland]] | | | {{Coord|49.623687703221215|9.739529419970578|display=inline}} | | [[Bild:Paimar Gedenkplatte Hochwasseropfer 1911.jpg|center|80px]] | [[:d:Q113148207|Q113148207]] |- | ''[[:d:Q113158700|2022 Quetta floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q113158700|Q113158700]] |- | ''[[:d:Q113351703|2022 floods in Iran]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-07 | | | [[Iran]] | | | | | | [[:d:Q113351703|Q113351703]] |- | ''[[:d:Q113381157|Jishi Gorge outburst flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | -1920 | | | ''[[:d:Q29520|China]]'' | | | | | | [[:d:Q113381157|Q113381157]] |- | ''[[:d:Q113471699|2022 Gilgit-Baltistan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2022-07 | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q113471699|Q113471699]] |- | ''[[:d:Q113480330|2022 Accra floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-06-05 | | | [[Ghana]] | | | | | [[Bild:Flooding in Accra 7.jpg|center|80px]] | [[:d:Q113480330|Q113480330]] |- | ''[[:d:Q113585685|2022 Dallas floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-08-22 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q113585685|Q113585685]] |- | ''[[:d:Q113640507|2022 Dera Ghazi Khan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q113640507|Q113640507]] |- | ''[[:d:Q113647977|2022 South Asian floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q113647977|Q113647977]] |- | ''[[:d:Q113675134|2022 Sudan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022 | | | [[Sudan]] | | | | | | [[:d:Q113675134|Q113675134]] |- | ''[[:d:Q113677869|2022 United Kingdom floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigt Königriek|Vereenigt Königriek]] | | | | | | [[:d:Q113677869|Q113677869]] |- | ''[[:d:Q113737005|Category:Floods in the United Arab Emirates]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q113737005|Q113737005]] |- | ''[[:d:Q113884439|January 2022 Montevideo Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-01-17 | | | [[Uruguay]] | | | | | [[Bild:Underwater car, floods in Paris (2).jpg|center|80px]] | [[:d:Q113884439|Q113884439]] |- | ''[[:d:Q113995073|2022 Marche flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-09-16 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q113995073|Q113995073]] |- | ''[[:d:Q114006683|Category:Floods in Chad]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q114006683|Q114006683]] |- | ''[[:d:Q114054882|Salzachhochwasser 2005]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2005-07-11<br/>2005-07-12 | | | [[Öösterriek]] | | | | | | [[:d:Q114054882|Q114054882]] |- | ''[[:d:Q114580562|2022 Nigeria floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 2022 | | | [[Nigeria]] | | | | | [[Bild:Flood apocalypse2.jpg|center|80px]] | [[:d:Q114580562|Q114580562]] |- | ''[[:d:Q114652062|March 2012 floods in Wagga Wagga‎]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-03 | | | [[Australien]] | | | | | [[Bild:Flood waters on the Murrumbidgee flood plains in North Wagga, viewed from Franklin Drive in Estella (7).jpg|center|80px]] | [[:d:Q114652062|Q114652062]] |- | ''[[:d:Q114660107|Category:2022 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q114660107|Q114660107]] |- | ''[[:d:Q114713177|October 2022 floods in Wagga Wagga]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-10 | | | [[Australien]] | | | | | [[Bild:Flooding of low-lying areas in Moorong.jpg|center|80px]] | [[:d:Q114713177|Q114713177]] |- | ''[[:d:Q114713181|August 2022 floods in Wagga Wagga]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-08 | | | [[Australien]] | | | | | | [[:d:Q114713181|Q114713181]] |- | ''[[:d:Q114839820|1840 flooding in the Rhône basin]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1840 | | | [[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q114839820|Q114839820]] |- | ''[[:d:Q114960838|Category:2022 Nigeria floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q114960838|Q114960838]] |- | ''[[:d:Q115263888|January 1996 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-28.07599|29.516387|display=inline}} | | | [[:d:Q115263888|Q115263888]] |- | ''[[:d:Q115263894|March 1988 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-22.150841|26.954305|display=inline}} | | | [[:d:Q115263894|Q115263894]] |- | ''[[:d:Q115263895|February 1988 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-28.842889|24.358677|display=inline}} | | | [[:d:Q115263895|Q115263895]] |- | ''[[:d:Q115263896|December 2012 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-30.568042|30.133646|display=inline}} | | | [[:d:Q115263896|Q115263896]] |- | ''[[:d:Q115322731|December 1999 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-29.717567|30.461678|display=inline}} | | | [[:d:Q115322731|Q115322731]] |- | ''[[:d:Q115322732|February 1999 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-30.557284|29.875888|display=inline}} | | | [[:d:Q115322732|Q115322732]] |- | ''[[:d:Q115322733|October 1999 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-29.144655|30.008301|display=inline}} | | | [[:d:Q115322733|Q115322733]] |- | ''[[:d:Q115322734|March 2000 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-32.700238|25.646695|display=inline}} | | | [[:d:Q115322734|Q115322734]] |- | ''[[:d:Q115322735|November 2000 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-27.942201|31.950369|display=inline}} | | | [[:d:Q115322735|Q115322735]] |- | ''[[:d:Q115322738|August 2002 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-32.897183|27.712316|display=inline}} | | | [[:d:Q115322738|Q115322738]] |- | ''[[:d:Q115322739|July 2002 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-31.242688|27.707771|display=inline}} | | | [[:d:Q115322739|Q115322739]] |- | ''[[:d:Q115322740|November 2003 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-27.523566|24.799583|display=inline}} | | | [[:d:Q115322740|Q115322740]] |- | ''[[:d:Q115322741|March 2003 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-33.756902|20.11481|display=inline}} | | | [[:d:Q115322741|Q115322741]] |- | ''[[:d:Q115322742|March 2006 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-27.439685|24.826774|display=inline}} | | | [[:d:Q115322742|Q115322742]] |- | ''[[:d:Q115322743|August 2006 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-33.537779|26.294504|display=inline}} | | | [[:d:Q115322743|Q115322743]] |- | ''[[:d:Q115322745|March 2007 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-31.810582|28.259444|display=inline}} | | | [[:d:Q115322745|Q115322745]] |- | ''[[:d:Q115322748|November 2007 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-34.02997|21.785816|display=inline}} | | | [[:d:Q115322748|Q115322748]] |- | ''[[:d:Q115322754|July 2009 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-33.067981|18.923616|display=inline}} | | | [[:d:Q115322754|Q115322754]] |- | ''[[:d:Q115322756|February 2009 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | | | | [[:d:Q115322756|Q115322756]] |- | ''[[:d:Q115322759|October 2012 South Africa floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdafrika]] | | | {{Coord|-32.936713|26.561544|display=inline}} | | | [[:d:Q115322759|Q115322759]] |- | ''[[:d:Q115647454|Category:Floods in Ghana]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q115647454|Q115647454]] |- | ''[[:d:Q115707122|December 2022 floods in Portugal]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-12-13 | | | [[Portugal]] | | | | | [[Bild:Estação de Entrecampos inundada 2022-12-13 - 03.png|center|80px]] | [[:d:Q115707122|Q115707122]] |- | ''[[:d:Q115766682|Category:Floods in Prague]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q115766682|Q115766682]] |- | ''[[:d:Q115801634|2022 Saudi Arabia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Saudi-Arabien]] | | | | | | [[:d:Q115801634|Q115801634]] |- | ''[[:d:Q115802851|2022 Greek floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-10 | | | [[Grekenland]] | | | | | | [[:d:Q115802851|Q115802851]] |- | ''[[:d:Q115903377|Category:2022 floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q115903377|Q115903377]] |- | ''[[:d:Q115903413|Category:2020 floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:Flooding in Sirajganj 2020 (52423722318).jpg|center|80px]] | [[:d:Q115903413|Q115903413]] |- | ''[[:d:Q115922042|2001 flood in Gdańsk]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2001-07-09 | | | [[Polen]] | | | {{Coord|54.3475|18.645278|display=inline}} | | [[Bild:Powódź Gdańsk6.jpg|center|80px]] | [[:d:Q115922042|Q115922042]] |- | ''[[:d:Q116005718|Category:2023 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116005718|Q116005718]] |- | ''[[:d:Q116029199|2022 Pyin Oo Lwin flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Myanmar]] | | | | | | [[:d:Q116029199|Q116029199]] |- | ''[[:d:Q116147145|Category:2020 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116147145|Q116147145]] |- | ''[[:d:Q116152064|Category:2021 floods in Oceania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116152064|Q116152064]] |- | ''[[:d:Q116152068|Category:2022 floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116152068|Q116152068]] |- | ''[[:d:Q116152080|Category:2022 floods in South America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116152080|Q116152080]] |- | ''[[:d:Q116152083|Category:2022 floods in Oceania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116152083|Q116152083]] |- | ''[[:d:Q116152094|Category:2009 floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116152094|Q116152094]] |- | ''[[:d:Q116152105|Category:2021 floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116152105|Q116152105]] |- | ''[[:d:Q116152108|Category:2021 floods in South America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116152108|Q116152108]] |- | ''[[:d:Q116157337|Category:2022 floods in North America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116157337|Q116157337]] |- | ''[[:d:Q116163924|Category:2007 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116163924|Q116163924]] |- | ''[[:d:Q116169316|Category:2015 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116169316|Q116169316]] |- | ''[[:d:Q116169317|Category:2023 floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116169317|Q116169317]] |- | ''[[:d:Q116203511|1961 Tamarguillo flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1961-11-25 | | | ''[[:d:Q13474305|Francoist Spain]]'' | | | | | [[Bild:Inundación 1961.jpg|center|80px]] | [[:d:Q116203511|Q116203511]] |- | ''[[:d:Q116275770|1999 Las Vegas flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q116275770|Q116275770]] |- | ''[[:d:Q116377305|Category:2021 floods in North America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116377305|Q116377305]] |- | ''[[:d:Q116377344|Category:2023 floods in North America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116377344|Q116377344]] |- | ''[[:d:Q116419075|Category:2023 floods in Oceania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116419075|Q116419075]] |- | ''[[:d:Q116455499|2023 Auckland Anniversary Weekend floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-01-27 | | | [[Niegseeland]] | | | | | | [[:d:Q116455499|Q116455499]] |- | ''[[:d:Q116487010|Category:2023 floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116487010|Q116487010]] |- | ''[[:d:Q116768199|肝属地方風水害]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q140588|typhoon]]'' | | | | [[Japan]] | | | | | [[Bild:1938 Kimotsuki District Storm and Flood Damages Kushira 001.jpg|center|80px]] | [[:d:Q116768199|Q116768199]] |- | ''[[:d:Q116864736|Category:2023 floods in South America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116864736|Q116864736]] |- | ''[[:d:Q116972900|Category:Flood debris]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q116972900|Q116972900]] |- | ''[[:d:Q117068775|Category:2023 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q117068775|Q117068775]] |- | ''[[:d:Q117191932|2010 floods in Bogatynia]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2010-08-07 | | | [[Polen]] | | | | | | [[:d:Q117191932|Q117191932]] |- | ''[[:d:Q117429605|Flooding in Yagoua in 2012]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-08-10 | | | [[Kamerun]] | | | | | | [[:d:Q117429605|Q117429605]] |- | ''[[:d:Q118121266|Category:Paintings of the Great Flood]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q118121266|Q118121266]] |- | ''[[:d:Q118139246|2023 floods in Rwanda, Uganda and the Democratic Republic of the Congo]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023 | | | | | | | | [[Bild:ECDM 20230510 FL DRC Rwanda (cropped).jpg|center|80px]] | [[:d:Q118139246|Q118139246]] |- | ''[[:d:Q118383765|Sturzfluten in Mekka]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | | | | | | | [[:d:Q118383765|Q118383765]] |- | ''[[:d:Q118396323|1908 Port Elizabeth flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1908-11-16 | | | [[Süüdafrika]] | | | | | [[Bild:Flood damage in the Baakens River Valley 1.jpg|center|80px]] | [[:d:Q118396323|Q118396323]] |- | ''[[:d:Q118501433|Category:1830s floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q118501433|Q118501433]] |- | ''[[:d:Q118543618|2023 floods in Europe]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | 2023 | | | | | | | | | [[:d:Q118543618|Q118543618]] |- | ''[[:d:Q118589980|Yangtze River floods in 2020]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2020 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | | | | [[:d:Q118589980|Q118589980]] |- | ''[[:d:Q119061029|Flooding in Maga in 2012]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2012-08-10 | | | [[Kamerun]] | | | | | | [[:d:Q119061029|Q119061029]] |- | ''[[:d:Q119123254|destruction of the Kakhovka Dam]]'' | | ''[[:d:Q1033074|dam failure]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q645883|military operation]]''<br/>''[[:d:Q296486|ecocide]]''<br/>''[[:d:Q12098825|гідродинамічна аварія]]'' | 2023-06-06 | | | [[Ukraine]] | | | {{Coord|46.77777777777778|33.37027777777778|display=inline}} | [[Bild:Kharkova flowpath.jpg|center|80px]] | [[Bild:Flooding in Kherson after the destruction of the Kakhovka Dam 2023.jpg|center|80px]] | [[:d:Q119123254|Q119123254]] |- | ''[[:d:Q120279714|destruction of the Kozarovytska Dam]]'' | | ''[[:d:Q1033074|dam failure]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q645883|military operation]]'' | 2022-02-26 | | | [[Ukraine]] | | | {{Coord|50.744166666666665|30.368333333333332|display=inline}} | | | [[:d:Q120279714|Q120279714]] |- | ''[[:d:Q120641852|2023 North India floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-07 | | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:2023 North India floods on 10 July.jpg|center|80px]] | [[:d:Q120641852|Q120641852]] |- | ''[[:d:Q120690224|Cheongju tunnel flooding]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q120690224|Q120690224]] |- | ''[[:d:Q121080347|2023 Nova Scotia floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023 | | | [[Kanada]] | | | | | | [[:d:Q121080347|Q121080347]] |- | ''[[:d:Q121241290|2023 floods in China]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q121241290|Q121241290]] |- | ''[[:d:Q121270500|1980 Necochea-Quequén floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1980-04 | | | [[Argentinien]] | | | | | | [[:d:Q121270500|Q121270500]] |- | ''[[:d:Q121288677|Flood of 1916]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1916-08-09 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q121288677|Q121288677]] |- | ''[[:d:Q121366741|August 2023 floods in Austria]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2023-08-04 | | | [[Öösterriek]] | | | | | | [[:d:Q121366741|Q121366741]] |- | ''[[:d:Q122460361|2023年9月嘉義暴雨]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-09 | | | [[Republiek China]] | | | | | | [[:d:Q122460361|Q122460361]] |- | ''[[:d:Q122485042|Category:Floods in Libya]]'' | | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122485042|Q122485042]] |- | ''[[:d:Q122916195|September 2023 New York floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | [[Bild:09292023 NYC flash floods Flatbush Brooklyn Prospect Park.jpg|center|80px]] | [[:d:Q122916195|Q122916195]] |- | ''[[:d:Q122925197|Category:2021 floods in Uganda]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925197|Q122925197]] |- | ''[[:d:Q122925217|Category:2018 floods in Uganda]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925217|Q122925217]] |- | ''[[:d:Q122925278|Category:Floods in Egypt]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925278|Q122925278]] |- | ''[[:d:Q122925309|Category:Floods in Algeria]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925309|Q122925309]] |- | ''[[:d:Q122925345|Category:Floods in Burkina Faso]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925345|Q122925345]] |- | ''[[:d:Q122925361|Category:Floods in Burundi]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925361|Q122925361]] |- | ''[[:d:Q122925398|Category:Floods in Ivory Coast]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925398|Q122925398]] |- | ''[[:d:Q122925482|Category:Floods in Guinea]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925482|Q122925482]] |- | ''[[:d:Q122925500|Category:Floods in Cameroon]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925500|Q122925500]] |- | ''[[:d:Q122925508|Category:Floods in Kenya]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122925508|Q122925508]] |- | ''[[:d:Q122926330|Category:Floods in Morocco]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926330|Q122926330]] |- | ''[[:d:Q122926355|Category:Floods in Senegal]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926355|Q122926355]] |- | ''[[:d:Q122926466|Category:Floods in Togo]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926466|Q122926466]] |- | ''[[:d:Q122926819|Category:Floods in Réunion]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926819|Q122926819]] |- | ''[[:d:Q122926928|Category:2009 Floods in Benin]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926928|Q122926928]] |- | ''[[:d:Q122926939|Category:2015 Floods in Benin]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926939|Q122926939]] |- | ''[[:d:Q122926953|Category:2023 floods in Burundi]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926953|Q122926953]] |- | ''[[:d:Q122926967|Category:2023 floods in Libya]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926967|Q122926967]] |- | ''[[:d:Q122926987|Category:2023 floods in Namibia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122926987|Q122926987]] |- | ''[[:d:Q122927000|Category:2023 floods in Tanzania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927000|Q122927000]] |- | ''[[:d:Q122927021|2023 floods in Nigeria]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Nigeria]] | | | | | [[Bild:20230427142907 IMG 8474.jpg|center|80px]] | [[:d:Q122927021|Q122927021]] |- | ''[[:d:Q122927096|Category:2014 floods in Somalia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | [[Somalia]] | | | | | | [[:d:Q122927096|Q122927096]] |- | ''[[:d:Q122927124|Category:2010 floods in South Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927124|Q122927124]] |- | ''[[:d:Q122927142|Category:2006 floods in South Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927142|Q122927142]] |- | ''[[:d:Q122927269|Category:1988 floods in South Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927269|Q122927269]] |- | ''[[:d:Q122927315|Category:2022 floods in Ghana]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927315|Q122927315]] |- | ''[[:d:Q122927337|Category:2022 floods in Cameroon]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927337|Q122927337]] |- | ''[[:d:Q122927353|Category:2022 floods in Uganda]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927353|Q122927353]] |- | ''[[:d:Q122927363|Category:1998 floods in Kenya]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927363|Q122927363]] |- | ''[[:d:Q122927405|Category:2006 floods in Kenya]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122927405|Q122927405]] |- | ''[[:d:Q122928540|2023 Nagpur flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-09-24 | | | | | | | | | [[:d:Q122928540|Q122928540]] |- | ''[[:d:Q122930703|Category:2022 floods in South Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122930703|Q122930703]] |- | ''[[:d:Q122931672|Category:2023 floods in Malawi]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122931672|Q122931672]] |- | ''[[:d:Q122931946|Category:2021 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122931946|Q122931946]] |- | ''[[:d:Q122931984|Category:2021 floods in Ghana]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122931984|Q122931984]] |- | ''[[:d:Q122932001|Category:2021 floods in Japan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932001|Q122932001]] |- | ''[[:d:Q122932011|Category:2023 floods in Japan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932011|Q122932011]] |- | ''[[:d:Q122932021|Category:2020 floods in Japan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932021|Q122932021]] |- | ''[[:d:Q122932041|Category:2020 floods in Cameroon]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932041|Q122932041]] |- | ''[[:d:Q122932355|Category:2020 floods in Uganda]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932355|Q122932355]] |- | ''[[:d:Q122932458|Category:2019 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932458|Q122932458]] |- | ''[[:d:Q122932495|Category:2018 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932495|Q122932495]] |- | ''[[:d:Q122932553|Category:2017 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932553|Q122932553]] |- | ''[[:d:Q122932624|Category:2014 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932624|Q122932624]] |- | ''[[:d:Q122932639|Category:2013 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932639|Q122932639]] |- | ''[[:d:Q122932690|Category:2012 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932690|Q122932690]] |- | ''[[:d:Q122932710|Category:2011 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932710|Q122932710]] |- | ''[[:d:Q122932763|Category:2010 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932763|Q122932763]] |- | ''[[:d:Q122932783|Category:2009 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932783|Q122932783]] |- | ''[[:d:Q122932799|Category:2008 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932799|Q122932799]] |- | ''[[:d:Q122932904|Category:2006 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932904|Q122932904]] |- | ''[[:d:Q122932996|Category:2000 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122932996|Q122932996]] |- | ''[[:d:Q122937833|Category:2023 floods in the Democratic Republic of the Congo]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122937833|Q122937833]] |- | ''[[:d:Q122938119|Category:1998 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122938119|Q122938119]] |- | ''[[:d:Q122938140|Category:1988 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122938140|Q122938140]] |- | ''[[:d:Q122938152|Category:1908 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122938152|Q122938152]] |- | ''[[:d:Q122938161|Category:1905 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122938161|Q122938161]] |- | ''[[:d:Q122938179|Category:1902 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122938179|Q122938179]] |- | ''[[:d:Q122938314|Category:1868 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122938314|Q122938314]] |- | ''[[:d:Q122942896|Category:2017 floods in Uganda]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122942896|Q122942896]] |- | ''[[:d:Q122943523|Category:2022 floods in the Democratic Republic of the Congo]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122943523|Q122943523]] |- | ''[[:d:Q122943583|Category:2023 floods in Kenya]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q122943583|Q122943583]] |- | ''[[:d:Q122964148|2023 southern New Zealand floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-09-21 | | | [[Niegseeland]] | | | | | | [[:d:Q122964148|Q122964148]] |- | ''[[:d:Q123054218|Category:Floods in Mali]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123054218|Q123054218]] |- | ''[[:d:Q123054500|Category:2020 floods in Nigeria]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123054500|Q123054500]] |- | ''[[:d:Q123240658|Category:ECHO Daily Maps of floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123240658|Q123240658]] |- | ''[[:d:Q123331292|Category:2023 floods in Madagascar]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123331292|Q123331292]] |- | ''[[:d:Q123409736|inondation du 7 juin 1904 de Mamers]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1904-06-07 | | | [[Frankriek]] | | | {{Coord|48.349444|0.369444|display=inline}} | | | [[:d:Q123409736|Q123409736]] |- | ''[[:d:Q123563477|2001 flood in Lensk]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2001-05 | | | [[Russland]] | | | | | | [[:d:Q123563477|Q123563477]] |- | ''[[:d:Q123684715|2023 Chennai floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q123684715|Q123684715]] |- | ''[[:d:Q123684735|2023 Pacific Northwest floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q123684735|Q123684735]] |- | ''[[:d:Q123753681|Category:2004 floods in Indonesia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123753681|Q123753681]] |- | ''[[:d:Q123753700|Category:2022 floods in Indonesia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123753700|Q123753700]] |- | ''[[:d:Q123753733|Category:2021 floods in Indonesia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123753733|Q123753733]] |- | ''[[:d:Q123753749|Category:2009 floods in Indonesia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123753749|Q123753749]] |- | ''[[:d:Q123753772|Category:2017 floods in Indonesia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123753772|Q123753772]] |- | ''[[:d:Q123753789|Category:2017 floods in Pakistan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123753789|Q123753789]] |- | ''[[:d:Q123753922|Category:2017 Sri Lanka floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123753922|Q123753922]] |- | ''[[:d:Q123764073|Inundaciones en la República Dominicana de noviembre de 2023]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-11 | | | [[Dominikaansche Republiek]] | | | | | [[Bild:Historical floods hit the Dominican Republic (Copernicus).jpg|center|80px]] | [[:d:Q123764073|Q123764073]] |- | ''[[:d:Q123832944|Category:2021 floods in Oceania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123832944|Q123832944]] |- | ''[[:d:Q123910788|Category:2023 floods in Greece]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123910788|Q123910788]] |- | ''[[:d:Q123910796|Category:2023 floods in Norway]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123910796|Q123910796]] |- | ''[[:d:Q123910802|Category:2023 floods in Germany]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123910802|Q123910802]] |- | ''[[:d:Q123910803|Category:2023 floods in Sweden]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123910803|Q123910803]] |- | ''[[:d:Q123910851|2005 floods in Africa]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2005 | | | | | | | | | [[:d:Q123910851|Q123910851]] |- | ''[[:d:Q123910859|Category:2005 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123910859|Q123910859]] |- | ''[[:d:Q123910882|Category:2023 floods in Latvia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123910882|Q123910882]] |- | ''[[:d:Q123911354|Category:2023 floods in Brazil]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123911354|Q123911354]] |- | ''[[:d:Q123911564|Category:2019 floods in Mozambique]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123911564|Q123911564]] |- | ''[[:d:Q123911969|Category:2023 floods in Australia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123911969|Q123911969]] |- | ''[[:d:Q123912340|Category:2023 floods in India]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123912340|Q123912340]] |- | ''[[:d:Q123912686|Category:2022 floods in the Philippines]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123912686|Q123912686]] |- | ''[[:d:Q123912806|Category:2023 floods in Somalia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | [[Somalia]] | | | | | | [[:d:Q123912806|Q123912806]] |- | ''[[:d:Q123966542|Category:2023 floods in Mozambique]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123966542|Q123966542]] |- | ''[[:d:Q123966627|Category:2023 floods in Turkey]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123966627|Q123966627]] |- | ''[[:d:Q123985289|Category:2023 floods in Peru]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q123985289|Q123985289]] |- | ''[[:d:Q124036200|Horn of Africa floods 2023]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023 | | | [[Somalia]]<br/>[[Äthiopien]]<br/>[[Kenia]] | | | | | [[Bild:ECDM 20231201 Horn of Africa.pdf|center|80px]] | [[:d:Q124036200|Q124036200]] |- | ''[[:d:Q124068722|Hochwasser in der Region Hannover (2023)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023-12 | | | [[Neddersassen]] | | | | | [[Bild:Am Landtag während des Dezember Hochwasssers 2023.jpg|center|80px]] | [[:d:Q124068722|Q124068722]] |- | ''[[:d:Q124102033|Category:2024 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124102033|Q124102033]] |- | ''[[:d:Q124131493|Category:2024 floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124131493|Q124131493]] |- | ''[[:d:Q124131498|Category:2024 floods in Germany]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124131498|Q124131498]] |- | ''[[:d:Q124131504|Category:2024 floods in Belgium]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124131504|Q124131504]] |- | ''[[:d:Q124247103|Category:2024 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124247103|Q124247103]] |- | ''[[:d:Q124248703|Category:Floods in Finland]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124248703|Q124248703]] |- | ''[[:d:Q124257268|1547 flood of Florence]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124257268|Q124257268]] |- | ''[[:d:Q124328347|2024 France floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | [[Frankriek]] | | | | | | [[:d:Q124328347|Q124328347]] |- | ''[[:d:Q124371524|Category:2024 floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124371524|Q124371524]] |- | ''[[:d:Q124397682|1976 Big Thompson River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q124397682|Q124397682]] |- | ''[[:d:Q124448684|Floods in Ghana]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q3839081|Desastre]]'' | 2023 | | | [[Ghana]] | | | | | | [[:d:Q124448684|Q124448684]] |- | ''[[:d:Q124759684|Category:2024 floods in the Philippines]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124759684|Q124759684]] |- | ''[[:d:Q124759734|Category:2024 floods in Pakistan]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q124759734|Q124759734]] |- | ''[[:d:Q125083167|Category:2020 floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q125083167|Q125083167]] |- | ''[[:d:Q125083168|Category:2020 floods in North America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q125083168|Q125083168]] |- | ''[[:d:Q125083169|Category:2020 floods in Oceania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q125083169|Q125083169]] |- | ''[[:d:Q125083572|Category:2024 floods in North America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q125083572|Q125083572]] |- | ''[[:d:Q125087700|2024 Pakistan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q125087700|Q125087700]] |- | ''[[:d:Q125224596|Savona province flood of 22 September 1992]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1992-09-22 | | | [[Italien]] | | | | | [[Bild:AlluvioneQuiliano02-09-1992.jpg|center|80px]] | [[:d:Q125224596|Q125224596]] |- | ''[[:d:Q125504601|2024 Persian Gulf floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q18447212|heavy rain]]''<br/>''[[:d:Q1277161|extreme weather event]]''<br/>[[Floot]] | 2024-04 | | | | | | | | [[Bild:2024 Persian Gulf floods precipitation.gif|center|80px]] | [[:d:Q125504601|Q125504601]] |- | ''[[:d:Q125521911|2024 Papua New Guinea floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-03 | | | [[Papua-Niegguinea]] | | | | | | [[:d:Q125521911|Q125521911]] |- | ''[[:d:Q125554529|2024 United Arab Emirates floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-04-16 | | | [[Verenigte Araabsche Emiraten|Vereenigte Araabsche Emiraten]] | | | | | | [[:d:Q125554529|Q125554529]] |- | ''[[:d:Q125698224|2024 Kenya floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | | | | | | | [[:d:Q125698224|Q125698224]] |- | ''[[:d:Q125769953|Überschwemmungen in Ostafrika 2024]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | | | | | | | [[:d:Q125769953|Q125769953]] |- | ''[[:d:Q125890411|Category:2024 floods in South America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q125890411|Q125890411]] |- | ''[[:d:Q125924337|2024 Mai Mahiu flash flood]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2024-04-29 | | | [[Kenia]] | | | | | | [[:d:Q125924337|Q125924337]] |- | ''[[:d:Q125967338|May 2024 Germany floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-05 | | | [[Düütschland]] | | | | | | [[:d:Q125967338|Q125967338]] |- | ''[[:d:Q125967522|2024 Mashhad flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-05-14 | | | [[Iran]] | | | | | [[Bild:2024 Mashhad Flood9.jpg|center|80px]] | [[:d:Q125967522|Q125967522]] |- | ''[[:d:Q126112027|Ջրհեղեղ Ալավերդիում]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q18447212|heavy rain]]'' | 2024-05-26 | | | [[Armenien]] | | | | | | [[:d:Q126112027|Q126112027]] |- | ''[[:d:Q126150892|1920 flood in Venlo]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1920-01-16 | | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:1920 01 Hoogwater. Overstroming van de Maas in de Oude Markt.jpg|center|80px]] | [[:d:Q126150892|Q126150892]] |- | ''[[:d:Q126151477|1926 flood in Venlo]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1926-01-03 | | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:1926 Hoogwater in de Steenstraat. Rechts Jean Kusters schoen- en lederhandel.jpg|center|80px]] | [[:d:Q126151477|Q126151477]] |- | ''[[:d:Q126282438|June 2024 Germany floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-06 | | | [[Düütschland]] | | | | | [[Bild:DWD RADOLAN precipitation southern Germany 2024-05-30 to 2024-06-01.png|center|80px]] | [[:d:Q126282438|Q126282438]] |- | ''[[:d:Q126540724|1970 Alvaldo Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q18447212|heavy rain]]'' | 1970-08-14 | | | [[Armenien]] | | | | | | [[:d:Q126540724|Q126540724]] |- | ''[[:d:Q126895522|2024 Switzerland floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>''[[:d:Q741507|severe weather]]''<br/>''[[:d:Q1615323|bad weather]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-06 | | | [[Swiez]] | | | | | [[Bild:Maschwander Allmend Hochwasser 20240601 05.jpg|center|80px]] | [[:d:Q126895522|Q126895522]] |- | ''[[:d:Q126939052|2024 India-Bangladesh floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>''[[:d:Q1277161|extreme weather event]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Bangladesch]]<br/>[[Indien]] | | | | | | [[:d:Q126939052|Q126939052]] |- | ''[[:d:Q127260311|2024 Dongting Lake dike breach]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q2424544|levee breach]]'' | 2024-07-05 | | | [[Volksrepubliek China]] | | | {{Coord|29.429|112.813|display=inline}} | | | [[:d:Q127260311|Q127260311]] |- | ''[[:d:Q127387057|2024 Lekki flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>[[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]] | 2024-07-04 | | | [[Nigeria]] | | | {{Coord|6.433|3.4822|display=inline}} | | [[Bild:Lekki flooding 2024.jpg|center|80px]] | [[:d:Q127387057|Q127387057]] |- | ''[[:d:Q127609145|Floods in Ghana]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Ghana]] | | | | | | [[:d:Q127609145|Q127609145]] |- | ''[[:d:Q127690045|Category:Floods in Gorontalo]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:Rumah-rumah yang ditinggalkan penghuni akibat banjir Gorontalo 2024 (2).jpg|center|80px]] | [[:d:Q127690045|Q127690045]] |- | ''[[:d:Q128601357|Flood in Nigeria]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Nigeria]] | | | | | | [[:d:Q128601357|Q128601357]] |- | ''[[:d:Q128601377|2024 Nigeria flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | [[Nigeria]] | | | | | [[Bild:2024 floods Azare 03.jpg|center|80px]] | [[:d:Q128601377|Q128601377]] |- | ''[[:d:Q128601400|2023 Nigeria flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2023 | | | [[Nigeria]] | | | | | | [[:d:Q128601400|Q128601400]] |- | ''[[:d:Q128694168|1924 Madras Provincial Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1924 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q128694168|Q128694168]] |- | ''[[:d:Q129310891|2024 Chad floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | [[Tschad]] | | | | | | [[:d:Q129310891|Q129310891]] |- | ''[[:d:Q129317659|2024 South Sudan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | [[Süüdsudan]] | | | | | | [[:d:Q129317659|Q129317659]] |- | ''[[:d:Q129571832|1977 Prudnik flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1977-08-21 | | | | | | | | | [[:d:Q129571832|Q129571832]] |- | ''[[:d:Q129572392|2024 floods Gadau]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | [[Nigeria]] | | | | | [[Bild:2024 floods Gadau 10.jpg|center|80px]] | [[:d:Q129572392|Q129572392]] |- | ''[[:d:Q130264045|2024 Vijayawada floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Indien]] | | | | | [[Bild:Flood Water on Main road.jpg|center|80px]] | [[:d:Q130264045|Q130264045]] |- | ''[[:d:Q130264520|2000 Cartagena flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2000-10-23 | | | [[Spanien]] | | | | | | [[:d:Q130264520|Q130264520]] |- | ''[[:d:Q130313960|Millennium Flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q130313960|Q130313960]] |- | ''[[:d:Q130380587|Category:2024 floods in Australia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q130380587|Q130380587]] |- | ''[[:d:Q130386843|2024 Nepal floods]]'' | | ''[[:d:Q1190554|Begeevnis]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024 | | | [[Nepal]] | | | | | | [[:d:Q130386843|Q130386843]] |- | ''[[:d:Q130397684|2024 Thailand floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Thailand]] | | | | | | [[:d:Q130397684|Q130397684]] |- | ''[[:d:Q130438158|Category:Floods in Bosnia and Herzegovina]]'' | Kategorie op Wikimedia | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q130438158|Q130438158]] |- | ''[[:d:Q130514891|1333 flood of Florence]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1333 | | | [[Italien]] | | | | | | [[:d:Q130514891|Q130514891]] |- | ''[[:d:Q130731262|2024 Spain floods]]'' | | [[Natuurkatastrooph|Naturkatastroof]]<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-10-29 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Cotxes arrossegats per la DANA 2024 en Catarroja.jpg|center|80px]] | [[:d:Q130731262|Q130731262]] |- | ''[[:d:Q130749160|2024 Otago floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2024-10 | | | [[Niegseeland]] | | | | | | [[:d:Q130749160|Q130749160]] |- | ''[[:d:Q130816881|San Calixto flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1651-10-14 | | | ''[[:d:Q766543|Hispanic Monarchy]]'' | | | | | | [[:d:Q130816881|Q130816881]] |- | ''[[:d:Q131406690|1997 Alicante flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1997-09-30 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:Alicante(30-09-1997).JPG|center|80px]] | [[:d:Q131406690|Q131406690]] |- | ''[[:d:Q131477440|Category:2024 floods in Oceania]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q131477440|Q131477440]] |- | ''[[:d:Q131748058|Category:2025 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q131748058|Q131748058]] |- | ''[[:d:Q131760807|Category:2025 floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q131760807|Q131760807]] |- | ''[[:d:Q131837082|riada de Consuegra]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 1891-09-11 | | | [[Spanien]] | | | | | [[Bild:1891-10-08, La Ilustración Española y Americana, Consuegra.—Los trabajos de descombro y salvamento, M. Picolo.jpg|center|80px]] | [[:d:Q131837082|Q131837082]] |- | ''[[:d:Q131847359|2025 Pekalongan flood and landslide]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2025-01-20 | | | [[Indonesien]] | | | {{Coord|-7.133333333333334|109.73333333333332|display=inline}} | | [[Bild:Pekalongan landslide evacuation.jpg|center|80px]] | [[:d:Q131847359|Q131847359]] |- | ''[[:d:Q131927533|2025 North and Northeast Brazil floods and landslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2025-01-11 | | | [[Brasilien]] | | | | | | [[:d:Q131927533|Q131927533]] |- | ''[[:d:Q132127964|flood in Poland in 1924]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1924 | | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]'' | | | | | [[Bild:Flood in Poland (1924)c, Warszawa.jpg|center|80px]] | [[:d:Q132127964|Q132127964]] |- | ''[[:d:Q132457476|Category:2025 floods in Asia]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q132457476|Q132457476]] |- | ''[[:d:Q133261487|Category:2025 floods in South America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q133261487|Q133261487]] |- | ''[[:d:Q133267466|Category:2025 floods in North America]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q133267466|Q133267466]] |- | ''[[:d:Q133456743|Category:2025 floods in Africa]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q133456743|Q133456743]] |- | ''[[:d:Q133457163|Hochwasser in der Zentral- und Nordostschweiz 1953]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1953-06 | | | [[Swiez]] | | | | | | [[:d:Q133457163|Q133457163]] |- | ''[[:d:Q133521050|Inundaciones de Ucayali de 2025]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Peru]] | | | | | | [[:d:Q133521050|Q133521050]] |- | ''[[:d:Q133738009|floods in Venezuela]]'' | | [[Wikipedia:Listen|Wikimedia:Listen]] | | | | [[Venezuela]] | | | | | | [[:d:Q133738009|Q133738009]] |- | ''[[:d:Q133834648|Category:2025 floods in Peru]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | [[Bild:Inundación del 2025 en Yarinacocha sector Puente Tushmo 6.jpg|center|80px]] | [[:d:Q133834648|Q133834648]] |- | ''[[:d:Q133846141|Category:2025 floods in Ucayali]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q133846141|Q133846141]] |- | ''[[:d:Q134548316|1965-ös dunai árvíz]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1965 | | | [[Ungarn]]<br/>''[[:d:Q33946|Czechoslovakia]]''<br/>''[[:d:Q36704|Yugoslavia]]'' | | | | | | [[:d:Q134548316|Q134548316]] |- | ''[[:d:Q134893249|Überschwemmungen in Bangladesch 2025]]'' | | ''[[:d:Q3223176|flood]]'' | 2025 | | | [[Bangladesch]] | | | | | | [[:d:Q134893249|Q134893249]] |- | ''[[:d:Q134972035|2025 Accra floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-05-18 | | | [[Ghana]] | | | | | | [[:d:Q134972035|Q134972035]] |- | ''[[:d:Q134989875|Category:Floods in Bolivia]]'' | | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q134989875|Q134989875]] |- | ''[[:d:Q135008131|1997ko Donostialdeko uholdeak]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1997-06-01 | | | | | | | | | [[:d:Q135008131|Q135008131]] |- | ''[[:d:Q135008294|1895eko Loiolako uholdea]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1895-06-07 | | | | | | | | | [[:d:Q135008294|Q135008294]] |- | ''[[:d:Q135008588|2019ko Gipuzkoako uholdeak]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2019-05 | | | | | | | | | [[:d:Q135008588|Q135008588]] |- | ''[[:d:Q135008659|2022ko Gipuzkoako uholdeak]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2022-01 | | | | | | | | | [[:d:Q135008659|Q135008659]] |- | ''[[:d:Q135009676|Inundarea Salinei Praid din 2025]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q2920615|anthropogenic hazard]]'' | 2025-05 | | | [[Rumänien]] | | | {{Coord|46.55080555555555|25.120416666666667|display=inline}} | | | [[:d:Q135009676|Q135009676]] |- | ''[[:d:Q135011940|1330eko Zangozako uholdea]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1330 | | | ''[[:d:Q200262|Kingdom of Navarre]]'' | | | | | | [[:d:Q135011940|Q135011940]] |- | ''[[:d:Q135264642|2025 Pakistan floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025 | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q135264642|Q135264642]] |- | ''[[:d:Q135277720|Winter 2025 New Zealand floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Niegseeland]] | | | | | | [[:d:Q135277720|Q135277720]] |- | ''[[:d:Q135438296|2025 South Korea floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Süüdkorea]] | | | | | | [[:d:Q135438296|Q135438296]] |- | ''[[:d:Q135447949|1987 Comfort flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1987-07 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q135447949|Q135447949]] |- | ''[[:d:Q135448041|July 2025 Southern New Mexico floods]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2025-07-08 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q135448041|Q135448041]] |- | ''[[:d:Q135466847|2025 Nepal floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | | | | | | | [[:d:Q135466847|Q135466847]] |- | ''[[:d:Q135615714|1888 flood in České Budějovice]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Öösterriek-Ungarn]] | | | | | [[Bild:Zahrada Německého domu po povodni 1888.jpg|center|80px]] | [[:d:Q135615714|Q135615714]] |- | ''[[:d:Q135658859|2025年7月下旬臺灣豪雨]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Republiek China]] | | | | | [[Bild:2025年8月4日行政院長卓榮泰視察台20線79k道路修復情形.jpg|center|80px]] | [[:d:Q135658859|Q135658859]] |- | ''[[:d:Q135794718|2025 Milwaukee flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q135794718|Q135794718]] |- | ''[[:d:Q135841486|2025 Khyber Pakhtunkhwa flash floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | | | | [[Pakistan]] | | | | | | [[:d:Q135841486|Q135841486]] |- | ''[[:d:Q135905659|29 BC Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | -29 | | | ''[[:d:Q1072949|Western Han]]'' | | | | | | [[:d:Q135905659|Q135905659]] |- | ''[[:d:Q136010011|1838 flood in Europe]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1838 | | | | | | | | | [[:d:Q136010011|Q136010011]] |- | ''[[:d:Q136085458|39 BC Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | -39 | | | | | | | | | [[:d:Q136085458|Q136085458]] |- | ''[[:d:Q136090356|132 BC Yellow River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | -132 | | | | | | | | | [[:d:Q136090356|Q136090356]] |- | ''[[:d:Q136289127|2025 Quezon City floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-08-30 | | | [[Philippinen]] | | | | | | [[:d:Q136289127|Q136289127]] |- | ''[[:d:Q136357421|September 2025 Kolkata cloudburst]]'' | | ''[[:d:Q180382|cloud burst]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-09-23 | | | [[Indien]] | | | | | | [[:d:Q136357421|Q136357421]] |- | ''[[:d:Q136365776|2025 Hualien Matai'an Creek Barrier Lake disaster events]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q317995|landslide-dammed lake]]'' | 2025-09-23 | | | [[Republiek China]] | | | {{Coord|23.6995|121.2955|display=inline}} | | [[Bild:在光復鄉街道清理淤泥的志工.jpg|center|80px]] | [[:d:Q136365776|Q136365776]] |- | ''[[:d:Q136366659|powódź w Polsce (1947)]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1947-03 | | | [[Polen]] | | | | | [[Bild:Most wysokowodny na Wiśle w Warszawie.jpg|center|80px]] | [[:d:Q136366659|Q136366659]] |- | ''[[:d:Q136396112|1894 Willamette River flood]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1894 | | | [[Verenigte Staten|Vereenigte Staten]] | | | | | | [[:d:Q136396112|Q136396112]] |- | ''[[:d:Q136432540|2025 Odesa flood]]'' | | ''[[:d:Q860333|flash flood]]'' | 2025-09-30 | | | [[Ukraine]] | | | | | | [[:d:Q136432540|Q136432540]] |- | ''[[:d:Q136486231|October 2025 Mexico floods and landslides]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2025-10 | | | [[Mexiko]] | | | | | | [[:d:Q136486231|Q136486231]] |- | ''[[:d:Q136696155|2025年10月臺灣暴雨]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 2025-10 | | | [[Republiek China]] | | | | | | [[:d:Q136696155|Q136696155]] |- | ''[[:d:Q136772005|Ramp van Nieuwkuijk]]'' | | ''[[:d:Q2424544|levee breach]]''<br/>[[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q3839081|Desastre]]'' | 1880-12-30 | | | [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] | | | | | [[Bild:Overstroming in Nieuwkuyk, RP-F-F01788-cropped.jpg|center|80px]] | [[:d:Q136772005|Q136772005]] |- | ''[[:d:Q137303534|watersnood van 1814]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]] | 1814 | | | | | | | | | [[:d:Q137303534|Q137303534]] |- | ''[[:d:Q137831269|Category:2026 floods]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q137831269|Q137831269]] |- | ''[[:d:Q137831294|Category:2026 floods in Europe]]'' | Wikimedia-Kategorie | [[Wikipedia:Kategorien|Wikimedia-Kategorie]] | | | | | | | | | | [[:d:Q137831294|Q137831294]] |- | ''[[:d:Q138457077|2026 Zona da Mata Mineira floods]]'' | | [[Flood (Natuurkatastrooph)|overstroming]]<br/>''[[:d:Q167903|landslide]]'' | 2026-02 | | | [[Brasilien]] | | | | | [[Bild:28.02.2026 - Visita a áreas afetadas pelas chuvas no município de Juiz de ForaJuiz de Fora (55120961731).jpg|center|80px]] | [[:d:Q138457077|Q138457077]] |} {{Wikidata list end}} 7p14f3aawgdu63kmtuhctq06hzq3gp5 2 75512 1064101 1061991 2026-05-02T15:58:04Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1064101 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item wdt:P19 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q14868. OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=item,label,p31,p18,p569,p19,p570,p20,p227,p106,?birthtimeprecision |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1511697|Q1511697]] | label = ''[[:d:Q1511697|Gerhard Halepaghe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | p569 = 1430<br/>1420 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1485-04<br/>1485 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1611936|Q1611936]] | label = ''[[:d:Q1611936|Hermann Langenbeck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | p569 = 1452 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1517-05-01 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94755420|Q94755420]] | label = ''[[:d:Q94755420|Hans Rambau]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 16th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1579-04-12 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55126120|Q55126120]] | label = ''[[:d:Q55126120|Johann Risler]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1589 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1653 | p20 = [[Gemeen Stood|Stood]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55680983|Q55680983]] | label = ''[[:d:Q55680983|Heinrich Dassov]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1592-03-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1645-07-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94935799|Q94935799]] | label = ''[[:d:Q94935799|Heinrich Plate]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1596 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1620-09-03 | p20 = [[Wittenbarg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | p106 = ''[[:d:Q48282|student]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336421|Q137336421]] | label = ''[[:d:Q137336421|Johann Heinrich von Brobergen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1624 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1671-11-26 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94922033|Q94922033]] | label = ''[[:d:Q94922033|Justus Dozem]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1628 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1704 | p20 = [[Köln]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55676122|Q55676122]] | label = ''[[:d:Q55676122|Johann Knüttel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1634-11-09 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1694-08-12 | p20 = ''[[:d:Q1209|Fre’e Hansestadt Bremen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137326335|Q137326335]] | label = ''[[:d:Q137326335|Andreas Hermann Helberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1648-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1685 | p20 = [[Lübeck]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q19310085|Q19310085]] | label = ''[[:d:Q19310085|Tobias Reimers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1653 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1716 | p20 = [[Lümborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27567999|Q27567999]] | label = ''[[:d:Q27567999|Michael Berns]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | p569 = 1657-09-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1728-01-15 | p20 = ''[[:d:Q1833|Wandsbeek]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q121539775|Q121539775]] | label = ''[[:d:Q121539775|Johann Drewsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1667 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1734 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | p106 = ''[[:d:Q3362826|papermaker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18222923|Q18222923]] | label = ''[[:d:Q18222923|Otto Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1750 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55876090|Q55876090]] | label = ''[[:d:Q55876090|Heinrich Heisling]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1733 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | p106 = ''[[:d:Q1339249|syndic]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865134|Q136865134]] | label = ''[[:d:Q136865134|Johann Franz Pilgrim]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1703-02-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55682792|Q55682792]] | label = ''[[:d:Q55682792|Johann Sigmund Pilgram]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1682-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1739-01-25 | p20 = ''[[:d:Q168648|Sopron]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112505259|Q112505259]] | label = ''[[:d:Q112505259|Heinrich Klüver]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1686 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55875586|Q55875586]] | label = ''[[:d:Q55875586|Otto Ernst Gregorius Schieferlein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1704-10-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1787-05-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55678608|Q55678608]] | label = ''[[:d:Q55678608|Christian Hieronymus Kramer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1721-05-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1794-07-28 | p20 = ''[[:d:Q16073|Itzho]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132890868|Q132890868]] | label = ''[[:d:Q132890868|Johann Otto Wichmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1730-11-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1796-02-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q72938390|Q72938390]] | label = ''[[:d:Q72938390|Otto Christian Schuchmacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1738-04-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1793-03-29 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15455031|Q15455031]] | label = ''[[:d:Q15455031|Johann Hinrich Röding]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1763-05-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1815-04-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q28480539|Q28480539]] | label = ''[[:d:Q28480539|Georg Müller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1767 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1847-11-21 | p20 = [[Celle]] | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55681404|Q55681404]] | label = ''[[:d:Q55681404|Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1788-10-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1844-11-04 | p20 = [[Wiesbaden]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q99746568|Q99746568]] | label = [[Christian Lodemann]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1805-01-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1878-02-01 | p20 = [[Lingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | p106 = ''[[:d:Q57398663|administrative lawyer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1597022|Q1597022]] | label = [[Heinrich Denicke]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-01-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1943-10-30 | p20 = [[Horborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1555696|Q1555696]] | label = ''[[:d:Q1555696|Gustav Buchholz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-02-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1916-06-26 | p20 = [[Posen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | p106 = ''[[:d:Q3332711|Mediävist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q47003049|Q47003049]] | label = ''[[:d:Q47003049|Margarete Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1857-01-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1934-03-07 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63891365|Q63891365]] | label = ''[[:d:Q63891365|August Denicke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1863 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1928-06-11 | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1666994|Q1666994]] | label = ''[[:d:Q1666994|Otto Lemmermann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1869-07-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1953-07-28 | p20 = [[Berlin]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q102219468|Q102219468]] | label = ''[[:d:Q102219468|Karl G. J. Kübel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1881-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q100601|Q100601]] | label = ''[[:d:Q100601|Werner Issel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1884 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1974 | p20 = ''[[:d:Q541860|Bad Sachsa]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137134700|Q137134700]] | label = ''[[:d:Q137134700|Ewald Eiserwag]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1888-02-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | p106 = ''[[:d:Q13418253|Philoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94884194|Q94884194]] | label = ''[[:d:Q94884194|Friedrich Gumpert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1889-04-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 20th century | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | p106 = ''[[:d:Q37226|Schoolmeester]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q20980275|Q20980275]] | label = ''[[:d:Q20980275|Jutta Bossard-Krull]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | p569 = 1903-07-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1996-10-13 | p20 = [[Lüll]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | p106 = ''[[:d:Q7541856|ceramicist]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23060711|Q23060711]] | label = ''[[:d:Q23060711|Hermann Blumenthal]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-07-11 | p19 = [[Ooldklooster]] | p570 = 1941-08-08 | p20 = ''[[:d:Q1623457|Tannroda]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1578841|Q1578841]] | label = ''[[:d:Q1578841|Hans Brockmann (Altkloster)]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-10-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1988-05-01 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94912880|Q94912880]] | label = ''[[:d:Q94912880|Heinz A. Hoppe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1907-05-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-08-24 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139586066|Q139586066]] | label = ''[[:d:Q139586066|Hans Stechmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Der Adler, Heft 06 (1942), Oberfeldwebel Hans Stechmann.png|center|80px]] | p569 = 1918-05-14 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1994-06-27 | p20 = ''[[:d:Q31503|Neustadt an der Aisch]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1615535|Q1615535]] | label = ''[[:d:Q1615535|Karl Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2013-11-04 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222537|Q1222537]] | label = ''[[:d:Q1222537|Dieter Müller-Wodarg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-05-31 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2009-08-10 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | p106 = [[Diplomat]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1602322|Q1602322]] | label = ''[[:d:Q1602322|Helga Wex]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | p569 = 1924-07-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-01-09 | p20 = [[Mölm]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q38178631|Q38178631]] | label = ''[[:d:Q38178631|Horst Wegener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1926-08-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2006-02-25 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15818848|Q15818848]] | label = ''[[:d:Q15818848|Günther Boyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1927-10-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-04-08 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1827775|Q1827775]] | label = [[Lisa Peters]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1933-12-17 | p19 = [[Doans]] | p570 = 2010-05-09 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q46131160|Q46131160]] | label = ''[[:d:Q46131160|Claus D. Grupp]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1934-08-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136963547|Q136963547]] | label = ''[[:d:Q136963547|Reiner Schöning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1935 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1596612|Q1596612]] | label = [[Heinrich Augustin]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1937-10-30 | p19 = [[Ottens]] | p570 = 2025-02-23 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q363071|Q363071]] | label = ''[[:d:Q363071|Adolf Köhnken]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-01-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2017-08-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q117357104|Q117357104]] | label = ''[[:d:Q117357104|Helmut Roscher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-09-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188213|Q13188213]] | label = [[Christian Fuhst]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1939-11-28 | p19 = [[Neeklooster]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15858097|Q15858097]] | label = ''[[:d:Q15858097|Harmen Thies]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q11486702|Architekturhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133758696|Q133758696]] | label = ''[[:d:Q133758696|Hartmut Behnke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686424|Q133686424]] | label = ''[[:d:Q133686424|Henning Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1942 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95191569|Q95191569]] | label = ''[[:d:Q95191569|Helga Lühning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133325462|Q133325462]] | label = ''[[:d:Q133325462|Hans Heinrich Ahlfeld]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | p106 = [[Börgermeester]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137135172|Q137135172]] | label = ''[[:d:Q137135172|Hartwig Abraham]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q74977|Q74977]] | label = ''[[:d:Q74977|Ralf Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1944-09-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-09-23 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1717527|Q1717527]] | label = ''[[:d:Q1717527|Jürgen Oelkers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1947-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95193759|Q95193759]] | label = ''[[:d:Q95193759|Arnhild Kantelhardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133344811|Q133344811]] | label = ''[[:d:Q133344811|Heinz Klein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15480131|Q15480131]] | label = ''[[:d:Q15480131|Joachim Detjen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-06-11 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431728|Q15431728]] | label = ''[[:d:Q15431728|Bernd Raebel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-07-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188945|Q13188945]] | label = [[Traute Römisch]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 20th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222603|Q1222603]] | label = ''[[:d:Q1222603|Dieter Perlowski]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-04-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2588525|Q2588525]] | label = ''[[:d:Q2588525|Wolf-Joachim Clauß]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-05-14 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133584958|Q133584958]] | label = ''[[:d:Q133584958|Uwe Prink]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1952 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131867446|Q131867446]] | label = ''[[:d:Q131867446|Richard Detje]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1954 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1896074|Q1896074]] | label = ''[[:d:Q1896074|Maria Leister]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q15117302|Volleyballspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431471|Q15431471]] | label = ''[[:d:Q15431471|Arnis Vilks]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q59911973|Q59911973]] | label = ''[[:d:Q59911973|Axel Jahnz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1957-07-19 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84357660|Q84357660]] | label = ''[[:d:Q84357660|Cornelia Klettke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1958-04-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | p106 = ''[[:d:Q2504617|romanist]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29960731|Q29960731]] | label = ''[[:d:Q29960731|Jörn Staecker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1961-04-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2018-12-15 | p20 = ''[[:d:Q3806|Tübingen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q52231239|medieval archaeologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15850742|Q15850742]] | label = ''[[:d:Q15850742|Thomas Glagow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | p569 = 1961-07-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15822320|Q15822320]] | label = ''[[:d:Q15822320|Jürgen Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | p569 = 1961-09-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2462658|Manager]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58464197|Q58464197]] | label = ''[[:d:Q58464197|Raymond Unger]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84732672|Q84732672]] | label = ''[[:d:Q84732672|Thomas Wandschneider]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963-11-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q134619568|para badminton player]]''<br/>''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2337780|Q2337780]] | label = ''[[:d:Q2337780|Stefan Studer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1964-01-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133361075|Q133361075]] | label = ''[[:d:Q133361075|Martin Pundt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | p106 = ''[[:d:Q133744|tour operator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q16294812|Q16294812]] | label = ''[[:d:Q16294812|Stefan Kroll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-06-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488392|Koortenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488465|Regionalhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63092983|Q63092983]] | label = ''[[:d:Q63092983|Volker Schomerus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-08-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95238110|Q95238110]] | label = ''[[:d:Q95238110|Andreas Babel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112357069|Q112357069]] | label = ''[[:d:Q112357069|Dörte Mehlert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132958897|Q132958897]] | label = ''[[:d:Q132958897|Antje Zare]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | p106 = ''[[:d:Q3104508|cultural manager]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130775410|Q130775410]] | label = ''[[:d:Q130775410|Reto Klar]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137159345|Q137159345]] | label = ''[[:d:Q137159345|Markus Rinio]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q108127497|Q108127497]] | label = ''[[:d:Q108127497|Jörg Köpke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967-01-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131775376|Q131775376]] | label = ''[[:d:Q131775376|Anne Steiner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1352375|Q1352375]] | label = ''[[:d:Q1352375|Joern Martens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968-02-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | p106 = ''[[:d:Q2442108|Toonmeester]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136757249|Q136757249]] | label = ''[[:d:Q136757249|Verena Unbehaun]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1970 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132981854|Q132981854]] | label = ''[[:d:Q132981854|Elke Ferlemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686486|Q133686486]] | label = ''[[:d:Q133686486|Ute Alexandra Jastrow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136580858|Q136580858]] | label = ''[[:d:Q136580858|Peer Bornmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1972 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188486|Q13188486]] | label = [[Jan Graf]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1973 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2643610|Q2643610]] | label = ''[[:d:Q2643610|Alexandra Kui]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | p569 = 1973-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 10 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113832855|Q113832855]] | label = ''[[:d:Q113832855|Kathi Franko]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | p106 = ''[[:d:Q974144|educator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132804787|Q132804787]] | label = ''[[:d:Q132804787|Jobst Augustin]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15782258|Q15782258]] | label = ''[[:d:Q15782258|Alexander Mierzwa]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-06-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133016389|Q133016389]] | label = ''[[:d:Q133016389|Harald Klindworth]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-12-15 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q68973|Q68973]] | label = ''[[:d:Q68973|Michael Stolle]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | p569 = 1974-12-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]''<br/>''[[:d:Q13464497|Staffhoogspringer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95211253|Q95211253]] | label = ''[[:d:Q95211253|Janina Gerkens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | p106 = ''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113796988|Q113796988]] | label = ''[[:d:Q113796988|Meike Rieckmann-Berkenbrock]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-07-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110468|Q110468]] | label = ''[[:d:Q110468|Aylin Esener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-08-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133494162|Q133494162]] | label = ''[[:d:Q133494162|Felix Mader]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | p106 = ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133700711|Q133700711]] | label = ''[[:d:Q133700711|Stephanie Oehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132983092|Q132983092]] | label = ''[[:d:Q132983092|Christian Thiele]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133436960|Q133436960]] | label = ''[[:d:Q133436960|Wencke Armsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q73734|Q73734]] | label = ''[[:d:Q73734|Nils Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | p569 = 1977-03-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42428981|Q42428981]] | label = ''[[:d:Q42428981|Nicole Gozdek]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q122198391|Q122198391]] | label = ''[[:d:Q122198391|Sebastian Kempert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095897|Q133095897]] | label = ''[[:d:Q133095897|Frederik Bockelmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2642761|Q2642761]] | label = ''[[:d:Q2642761|Alexander Nouri]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | p569 = 1979-08-20 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18027791|Q18027791]] | label = ''[[:d:Q18027791|Sebastian Lühr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1979-09-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42315894|Q42315894]] | label = ''[[:d:Q42315894|Stefan Sick]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q51315338|Q51315338]] | label = ''[[:d:Q51315338|Jan Steinhoff]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q64737811|Q64737811]] | label = ''[[:d:Q64737811|Doris Anselm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130828249|Q130828249]] | label = ''[[:d:Q130828249|Jana Windwehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133072824|Q133072824]] | label = ''[[:d:Q133072824|Christian Viets]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | p106 = ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133411892|Q133411892]] | label = ''[[:d:Q133411892|Sonja Yeh]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | p106 = ''[[:d:Q26759595|communication scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2475762|Q2475762]] | label = ''[[:d:Q2475762|Ulrich Faßnacht]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | p569 = 1981-05-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133096819|Q133096819]] | label = ''[[:d:Q133096819|Christoph Hiller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | p106 = ''[[:d:Q83434844|process technician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133394252|Q133394252]] | label = ''[[:d:Q133394252|Anna Stenzel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133704211|Q133704211]] | label = ''[[:d:Q133704211|Alkje Twellmeyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133069574|Q133069574]] | label = ''[[:d:Q133069574|Felix Lindner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982-09-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63323246|Q63323246]] | label = ''[[:d:Q63323246|Grit Paulussen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130771093|Q130771093]] | label = ''[[:d:Q130771093|Claas Wilke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133022583|Q133022583]] | label = ''[[:d:Q133022583|Jannis Harjus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | p106 = ''[[:d:Q2505739|hispanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136579452|Q136579452]] | label = ''[[:d:Q136579452|Jan Peetz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137338672|Q137338672]] | label = ''[[:d:Q137338672|Florian Boseniuk]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95222101|Q95222101]] | label = ''[[:d:Q95222101|Malte Grosche]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | p106 = ''[[:d:Q1757008|assistant director]]''<br/>''[[:d:Q18535215|recording supervisor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132807020|Q132807020]] | label = ''[[:d:Q132807020|Torsten Münsterberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095309|Q133095309]] | label = ''[[:d:Q133095309|Lennart Bartolitius]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133328096|Q133328096]] | label = ''[[:d:Q133328096|Christoph Ehlers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137308895|Q137308895]] | label = ''[[:d:Q137308895|André König]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133337610|Q133337610]] | label = ''[[:d:Q133337610|Frederik Heins]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133340092|Q133340092]] | label = ''[[:d:Q133340092|Florian Schmidt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26721172|Q26721172]] | label = ''[[:d:Q26721172|Felix Ahrens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130829597|Q130829597]] | label = ''[[:d:Q130829597|Birte Meinschien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133497075|Q133497075]] | label = ''[[:d:Q133497075|Sebastian Faby]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56558673|Q56558673]] | label = ''[[:d:Q56558673|Julius Robin Weigel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511151|Q133511151]] | label = ''[[:d:Q133511151|Verena Hauschildt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137317903|Q137317903]] | label = ''[[:d:Q137317903|Eike Thomsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137320829|Q137320829]] | label = ''[[:d:Q137320829|Stefan Wendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q22937468|Q22937468]] | label = ''[[:d:Q22937468|Marcel Eris]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | p569 = 1988-03-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | p106 = ''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q57414145|online streamer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133348549|Q133348549]] | label = ''[[:d:Q133348549|Axel Wolfgang Sturm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133508635|Q133508635]] | label = ''[[:d:Q133508635|Eike Jan Hauschild]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511943|Q133511943]] | label = ''[[:d:Q133511943|Britta Buck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865830|Q136865830]] | label = ''[[:d:Q136865830|Lisa-Katharina Heyhusen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136991167|Q136991167]] | label = ''[[:d:Q136991167|Mareike Töpperwien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137347195|Q137347195]] | label = ''[[:d:Q137347195|Julius Brandt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-05-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1391712|Q1391712]] | label = ''[[:d:Q1391712|Jannik Löhden]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-07-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136583499|Q136583499]] | label = ''[[:d:Q136583499|Julian Reese]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136977017|Q136977017]] | label = ''[[:d:Q136977017|Tobias Höhne]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336303|Q137336303]] | label = ''[[:d:Q137336303|Daniel Stöhlker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565287|Q23565287]] | label = ''[[:d:Q23565287|Lisa Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990-12-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56886651|Q56886651]] | label = ''[[:d:Q56886651|Isabell Kaiser]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1992-07-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26213484|Q26213484]] | label = [[Nico Matern]] | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | p569 = 1992-11-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q18515558|futsal player]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133432667|Q133432667]] | label = ''[[:d:Q133432667|Carolin-Maria Linker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q41627151|Q41627151]] | label = ''[[:d:Q41627151|Maximilian Saßerath]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993-09-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29963197|Q29963197]] | label = ''[[:d:Q29963197|Sebastian Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Sebastian Firnhaber 20180304.jpg|center|80px]] | p569 = 1994-04-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133488353|Q133488353]] | label = ''[[:d:Q133488353|Sarah-Sophie Jacob]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136859222|Q136859222]] | label = ''[[:d:Q136859222|Alexandra Linke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27485720|Q27485720]] | label = ''[[:d:Q27485720|Jasper Frahm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | p569 = 1996-03-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565298|Q23565298]] | label = ''[[:d:Q23565298|Paula Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58845821|Q58845821]] | label = ''[[:d:Q58845821|Lucas Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1997-04-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q107380400|Q107380400]] | label = ''[[:d:Q107380400|Natalie Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-11-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q61791619|Q61791619]] | label = ''[[:d:Q61791619|Leonie Wesselow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18019951|Q18019951]] | label = ''[[:d:Q18019951|Emily Vogel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56417961|Q56417961]] | label = ''[[:d:Q56417961|Dominik Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1999-06-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q88965837|Q88965837]] | label = ''[[:d:Q88965837|Franziska Fischer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1999-08-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q124219279|Q124219279]] | label = ''[[:d:Q124219279|Charlotte Densch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2002-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137779626|Q137779626]] | label = ''[[:d:Q137779626|Lilli Frey]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2006-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95216113|Q95216113]] | label = ''[[:d:Q95216113|Ole Hellwig]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | p106 = ''[[:d:Q1826375|line producer]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110726462|Q110726462]] | label = ''[[:d:Q110726462|Timm Moritz Marquardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130789058|Q130789058]] | label = ''[[:d:Q130789058|Klemens Kaatz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132962077|Q132962077]] | label = ''[[:d:Q132962077|Stephan Wesch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132970862|Q132970862]] | label = ''[[:d:Q132970862|Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p20 = ''[[:d:Q29868|Haderslev]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132977459|Q132977459]] | label = ''[[:d:Q132977459|David Wehner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133025771|Q133025771]] | label = ''[[:d:Q133025771|Anika Bargsten]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133088891|Q133088891]] | label = ''[[:d:Q133088891|Thomas Zill]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133323504|Q133323504]] | label = ''[[:d:Q133323504|Franz Paul Schumacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133330687|Q133330687]] | label = ''[[:d:Q133330687|Dietrich Martin Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | p106 = ''[[:d:Q115784837|theology student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133334898|Q133334898]] | label = ''[[:d:Q133334898|Arne von Eitzen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133383364|Q133383364]] | label = ''[[:d:Q133383364|Ramona Behrendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136866960|Q136866960]] | label = ''[[:d:Q136866960|Paul Andreas Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p20 = [[Karkwist]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137007078|Q137007078]] | label = ''[[:d:Q137007078|Ann-Marie Heinonen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137036030|Q137036030]] | label = ''[[:d:Q137036030|David Alexander Bröhan]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137054783|Q137054783]] | label = ''[[:d:Q137054783|Michael Römmich]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' }} {{Wikidata list end}} gjxi2ymglz5apnt4s20lqkuwojsufpv 0 124612 1064062 1063814 2026-05-02T12:55:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064062 wikitext text/x-wiki [[Datei:University of Bonn seal.svg|mini|150x150px|Segel von de Universität]] [[Datei:Bonn 1266, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.jpg|mini|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Luftupnahm (2017)]] [[Datei:Bonn Tor Koblenzer3.jpg|mini|Koblenzer Tor mit Adenauerallee]] De '''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn''' is en van de groot [[Universität]]en in [[Düütschland]]. De nah den [[Preußen (Staat)|preußischen]] König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm&nbsp;III.]] nömmt un 1818 grünnd Hoochschool hett ehr Sitt in [[Bonn]] an‘n [[Rhien]] un betekent sück sülvst as namhafte, traditschonsbewusste Forschungsuniversität van internatschonalen Rang. In‘n Mai 2019 weern över 38.000&nbsp;Studeerende [[Immatrikulatschoon|immatrikuleert]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/die-universitaet/ueber-die-universitaet/die-universitaet-bonn-in-zahlen-und-fakten |titel=Zahlen und Fakten — Universität Bonn |abruf=2019-06-21}}</ref> Ünner de Studenten, Afsolventen un Perfessers befinnen sück söben [[Nobelpries]]dräger – dorünner [[Harald zur Hausen]], [[Wolfgang Paul (Physiker)|Wolfgang Paul]], [[Reinhard Selten]] un [[Otto Wallach]] –, veerteihn Laureaten van den [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], dree Priesdräger van de [[Fields-Medaille]] as ok [[Benedikt XVI.|Joseph Ratzinger]] (de latere Paapst Benedikt XVI.), [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Konrad Adenauer]], [[Robert Schuman]], [[Joseph Schumpeter]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Joseph Goebbels]], [[Max Ernst]], [[Karl Barth]], [[August Kekulé]] un [[Heinrich Hertz]]. In dat [[Academic Ranking of World Universities]] Ranking 2019 van de [[Shanghai Jiao Tong University]] (Shanghai Ranking) belegg de Universität Bonn den 70. Platz weltwiet un den veerten Platz in‘n natschoonalen Vergliek.<ref>{{cite web|last=Shanghai Jiao Tong University |first= |authorlink= |title=Top 500 World Universities |year=2019 |url=http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |doi= |accessdate=2019-08-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120223838/http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |archivedate=2016-01-20 }}</ref> Besünners ansehn sünd de Facken Mathematik, Ökonomie (Volkswertschapslehre), Physik un Agrarwetenschapen, de in‘n internatschonalen Vergliek de Plätze 30, 35 un 46 beleggen. Düütschlandwiet stahn Mathematik un Ökonomie up Platz 1, de Agrarwetenschapen un de Physik up Platz 3. Ok de Fackberiek Rechtswetenschapen hett en internatschonal düchtig hooch Renommee. De Universität Bonn is todem siet 2018 bzw. 2019 de spoodriekste Universität in de [[Exzellenzstrategie]] mit de Utteknung as Exzellenzuniversität (umgangsspraaklich Elite-Universität) as ok insgesamt söss Exzellenzclustern.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |titel=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |abruf=2019-07-22 }}</ref> == Geschichte == === Kurkölnische Akademie Bonn === [[Datei:Universität Bonn.jpg|mini|hochkant=1.5|Hööftgebäude an den süüdöstlichen Rand van de Bonner Binnenstadt]] [[Datei:FWIII.jpg|mini|König Friedrich Wilhelm III., Förderer van de Universität Bonn]] Vörgänger van de Bonner Universität weer de [[Kurköln]]ische Akademie Bonn, de 1777 mit den veer [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultäten]] för Gottes-, Rechts-, Arznei- un Weltgelehrtheit grünnd wurr. 1786 hett de düütsch Kaiser [[Joseph II. (HRR)|Joseph&nbsp;II.]] hör dat Recht to dat Verleehn van de in dat ganze [[Hillig Röömsch Riek| Hillig Röömsch Riek Düütsch Natschoon]] anerkannt Grade [[Lizenziat|Licentiaten]] un Dokter tospraaken. Dormit steeg de Akademie to en Universität up. 1798 wurr de kurkölnische Universität nah de Angleedern vun dat linke [[Rhien]]ufer an [[Frankriek]] uphaben. === Grünnenstiet === De hüüdige Universität Bonn wurr denn an’n 18. Oktober 1818 van den preußischen König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm III.]] as sösste preußische Universität neben de [[Universität Griepswohld]], de [[Humboldt-Universität zu Berlin|Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin]], de [[Albertus-Universität Königsbarg]], de [[Martin-Luther-Universität Halle-Wittenbarg|Universität Halle (Saale)]] un de slesisch Friedrich-Wilhelms-[[Universität Breslau]] grünnd. Anlaat to de Grünnen weer de Will, för de beid nee preußischen Provinzen Rhienland un Westfalen en akademische Utbillensstäe to schaffen. An den sülvigen Dag wurrn dorför de bestahn Universitäten in [[Westfälische Wilhelms-Universität|Mönster]] un [[Theologische Fakultät Patterbuorn|Patterbuorn]] uphaben. De Wahl full ut mehreren Grünnen up Bonn: Tonächst weer dör de beid losstahn arzbischöplich Slötter hier en för den Anfang utrecken Ruumangebot dor. Denn wull man en düütlich Teeken setten för en Neeanfang ok in den universitären Beriek. Dorum wurr weder de Kurkölnische Universität in Bonn noch de städtische [[Universität zu Köln|Universität in Köln]] weer begrünnd. De an’n 14. Oktober 1655 grünnd [[Olt Universität Duisburg|Duisburger Universität]] wurr in dat Johr van de Universitätsneegrünnen in Bonn uplöst. Dat Zepter un groot Deelen van de Universitätsbibliothek Duisburg gungen nah Bonn, so dat de Bonner Universität insowiet ok Nahfolgerin van de Duisburger Hoochschool is. Buterdem harr de kurkölnische Universität as Vörlöper woll blots wenige Johren Bestand, doch se gull as en Universität, de van de Upklärung präägt weer, wat goot in de preußischen Bildungsideale passen dee. To’n Anfang wurr de Hoochschool as „Rhein-Universität“ betekent. 1827 wurrn de endgültigen Statuten van de Universität Bonn fardigstellt un in dat folgend Johr dör den preußischen König vulltrucken. An’n 28. Juni 1828 geev Friedrich Wilhelm III. mit en [[Kabinettsorder]] de Inrichtung den hüüdigen Naam „Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität“.<ref>Karl Theodor Schäfer: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968, S. 100 un S. 423.</ref> De eerste Lehrstohl för Kunstgeschichte wurr an’n 4. Mai 1860 an de Universität Bonn inricht. De eerste Lehrstohlinhebber weer Anton Springer (1825 - 1891). <ref name="UB181110">[http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/301-2010 150 Jahre Kunstgeschichte in Bonn], Uni Bonn, afropen an’n 18. September 2019.</ref> Landeswiet Upmarksomkeit kreeg de [[Bonner Philologenstriet]] tüschen de Perfessers [[Otto Jahn (Archäoloog)|Otto Jahn]] un [[Friedrich Ritschl]], de 1865 to Ritschl sien Weggang nah Leipzig führen dee. 1868 hett de Medizinische Fakultät [[Louis Pasteur]] den Ehrendokter verleeht, den de 1870 wegen den [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Krieg]] torüch geven hett.<ref>[http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/louis-pasteur Biografie von Louis Pasteur] up de Website van de [[Académie française]].</ref> === 20. Johrhunnert === Mit den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] un den Zosommenbröök van dat Kaiserriek gung en Hoochtiet to Enn‘. De Juristen [[Ernst Zitelmann]] un de Industrielle [[Carl Duisberg]] hemm sück all 1917 in’n Henblick up de bevörstahn Hunnertjohrfier mit de „Gesellschaft der Freunde und Förderer der Universität Bonn“ (Geffrub) bemöht, private Hüllpsborn to ersluuten. De materielle Situatschoon van völ Studeerenden weer erbärmlich: de Roman „Barbaren“ van [[Günter Weisenborn]], de hier in den 1920er Johren Student weer, tüügt dorvan. Ut en Sülvsthelporganisatschoon van de Studenten gung 1920 de Vereen „Studentenwohl“, later dat [[Studentenwerk]] Bonn hervör. De tweet Satzung van de Universität wurr 1930 erlaaten. Nee weer ünner annern de „Studentenschaft“ as verfaatenmäßig Lidd van de Universität mit Sülvstverwaltung un Deelnahm an de Hoochschoolverwaltung. De „Allgemeine Studentische Arbeitsgemeinschaft“ (Astag) wurr 1930 inricht, deren Liddmaaten van de Studeerenden in geheim Wahl bestimmt. Hier wunnen in’n Ünnerscheed to anner Universitäten de natschonalsozialistischen Stimmen nie nich de Mehrheit. 1933 weern 23 % van de Perfessers NSDAP-Liddmaaten.<ref>Ralf Forsbach: Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im "Dritten Reich". Oldenbourg Verlag: 2006, S. 63.</ref> Mit de Inführen van dat [[Führerprinzip]] keem dat to de [[Gliekschaltung]]: de Rekter wurr van den Minister, de Dekane dör den Rekter insett. Hör Entscheeden weern weder an Beratung noch Afstimmen in Gremien bunnen. 40 Hoochschoollehrer (12,9 % van den Lehrkörper) wurrn entlaaten, wiel se [[Jodendom|Jööden]] oder den nee Machthebbern nich passen deen. De Philosophen [[Paul Ludwig Landsberg]] un [[Johannes Maria Verweyen]] sünd in’n Konzentratschoonslager storven. De Mathematiker [[Felix Hausdorff]] hett sück sülvst um’t Leven brocht.<ref>[[Michael Grüttner]], Sven Kinas: ''Die Vertreibung von Wissenschaftlern aus den deutschen Universitäten 1933–1945''. In: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte''. 55 (2007), S. 140, 160&nbsp;ff ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/2007_1_5_gruettner.pdf PDF]).</ref> Völ sünd utwannert, ok der Orientalist [[Paul Kahle]]: sien Söhn Wilhelm harr an’n 10. November 1938 de brennend Synagoog sehn un dornah tosommen mit sien Moder spontan en jöödsche Geschaftsfru bi dat Uprüümen van dat van SA-Männern verwöst Geschäft hulpen. En Polizist hett hör Personalien faststellt. De Folg weer de Verwies van den Studenten Wilhelm Kahle an de Universität wegen „mangelnder akademischer Würde“ as ok en maandlang düern apenlich Anprangern un Schikaneeren van den Perfesser un sien Angehörigen. In’t Fröhjohr 1939 sünd se dorum nah England emigreert. 1935 wurr de Theoloog [[Karl Barth]] (1886–1968) entlaaten, de den [[Eid up den Führer]] in de vörschreeven Form verwiegern dee, un 1936 de Aferkennen van de [[Thomas Mann]] 1919 verleeht philosophischen [[Ehrendokterwürde]]. De de SS anhörrn Dekan [[Karl Justus Obenauer#Obenauer un de Beleidigung van Thomas Mann|Obenauer]] harrn dat Enttrecken utspraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |titel=Universitätsgeschichte |zugriff=2018-01-21 }}</ref> Se wurr hüm nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer toerkannt.<ref>Universität Bonn: [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/ausstellung-der-neubeginn/der-umgang-mit-der-vergangenheit Der Umgang mit der Vergangenheit]</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.br.de/radio/bayern2/sendungen/kalenderblatt/1912-thomas-mann-ehrendoktor-aberkennung-100.html | wayback=20131015094821 | text=Thomas Mann wird Ehrendoktorwürde aberkannt}}, Bayerischer Rundfunk.</ref> 1934 wurr de Landwertschapliche Fakultät inricht. Se is de Nahfolgerin van de Landwertschaplichen Hoochschool Poppelsdorf.<ref name="LandwirtschaftlicheFak">[http://www.lwf.uni-bonn.de/ Willkommen an der Landwirtschaftlichen Fakultät der Universität Bonn], lwf.uni-bonn.de, afropen an’n 19. September 2019.</ref> Siet dat Wintersemester 1941/1942 kunn wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] en normal Vörlesensbedriev nich mehr leist wurrn, wiel sowohl Perfessers as ok Studenten to’n Wehrdeenst intrucken wurrn weern un ok de Bedürfnisse van de Kriegsweertschaptschaft negativen Infloot up Forschung un Lehre harrn. In dat Wintersemester 1944/1945 wurr van [[Rieksministerium för Wetenschap, Uptrecken un Volksbille|Rieksminister för Wetenschap, Uptrecken un Volksbillen]] [[Bernhard Rust]] an den linksrhienschen Universitäten dat Instellen van den Lehrbedriev – mit Utnahm van de medizinischen Fakultäten anördnt. An‘n 18. Oktober 1944 – den 126. Johrsdag van de Universitätsgrünnen – wurr bi en Bombenangreep dat Hööftgebäude un dat an den Rhien liggen Klinikveert verneelt. To Kriegsenn‘ weer kien een van de fieftig to de Universität hörrn Hüüs heel. De entstahn Schaden wurr up etwa 50&nbsp;Mio.&nbsp;DM schätzt. An‘n 12. April 1945 hett sück ünner de Initiative van [[Theodor Brinkmann]] eerstmalig en Verwaltensraat tosommensett, de an’n 1. Juni en offizielle Bestätigung van de Militärregeeren un den Updrag to dat Wedderupmaaken van de Universität kreeg. Nah den Rückträe van Brinkmann wurr [[Heinrich Konen]] to’n Nee Vörsitter wählt, womit he to’n darten Mal an de Tipp van de Universität stunn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |titel=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |zugriff=2015-11-22 }}</ref> To dat Wintersemester 1945/46 wurr de universitäre Bedriev weer upnommen, dat Rektorat keem övergangswies in en [[Joachimstraße 6/8 (Bonn)|Huus in de Joachimstraße]] ünner. Wegen de Kriegsschäden un de Tonahm van Studenten wurrn wesetlich Baumatnahmen notwennig. In de Adenauerallee entstunn en nee Huus för de Universitätsbibliothek un schräg tegenöver wurr en Gebäude för de Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät upricht. Dit Gebäude drocht den Naam „[[Juridicum (Bonn)|Juridicum]]“. De Universitätskliniken wurrn gröttstendeels ut de Binnenstadt in den Stadtdeel [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] verleggt. 1980 wurr de bither unafhängige [[Pädagogische Hochschule Rheinland]] mit Standort Bonn integreert. Dormit weer ok de [[Lehrerutbillen]] för de Hööft- un Grundschool en Upgaav van de Universität wurrn. === 21. Johrhunnert === 2001 wurr de Universität van de Landsregeeren anwiest, de Lehrerutbillen intostellen, wat in dat Folgejohr van de Universität umsett wurr. Mit de Umstellung van dat Lehramtsstudium in Noordrhien-Westfalen up [[Bachelor]]- un [[Master]]studiengänge kunn de Universität dat Lehramtsstudium to dat Wintersemester 2011/12 wedder inführen.<ref>[http://www.bzl.uni-bonn.de/ bzl.uni-bonn.de], bzl.uni-bonn.de, abgerufen am 29. September 2015.</ref> Verantwoort wurrn de Lehramtsstudiengänge binnerhalv van de Universität Bonn van dat ''Bonner Zentrum für Lehrerbildung'' (BZL).<ref>[https://www.bzl.uni-bonn.de/ Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL)]</ref> In‘n Februar 2012 hett man mit den Bau van en nee Campus in den Stadtdeel [[Poppelsdorf]] tüschen Carl-Troll-Straße und Endenicher Allee anfungen. Dat zirka 40.000&nbsp;m² groot Baufeld wurr tovör van de landwertschaplich Fakultät as [[Acker]] bruukt un weer insowiet free. Stuff bi den Bauplatz befinnen sück en Twiegstäe van de Universitäts- un Landesbibliothek, eenige Institute van de Universität un en [[Mensa]]. Disse universitären Inrichtungen söllt um en Hörsaalzentrum un um dat ''Bonn-Aachen International Center for Information Technology'' utwiet wurrn. Buterdem wurrn up dat Areal Rüüm för de Institute för Numerische Simulatschoon, för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap as ok för Informatik baut.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.blb.nrw.de/BLB_Hauptauftritt/Presse/120220/index.php | archive-is=20120804093202 | text=}}</ref> == Exzellenzinitiative == [[Datei:Hausdorff Center.jpg|mini|Ehmalg Gebäude van dat mathematische Institut – Eröffnung van dat Exzellenzcluster van de Mathematik]] Bi de ''[[Exzellenzinitiative]] des Bundes und der Länder'' hett de Universität Bonn gemischte Ergevnisse reckt. Dat Tokunftskonzept, also de Förderung van de gesamte Universität, wurr nich wunnen. In anner Förderliens geev dat aber doch Spood. In de eerste Runn 2006 is man mit Vörslääg för Gradurertenscholen in Physik un Wertschapswetenschapen (''Bonn Graduate School of Economics'' un ''[[Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy]]'' tosommen mit [[Universität zu Köln|Universität Köln]]) as ok en Exzellenzcluster in Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications – [[Hausdorff Center for Mathematics]])'' in de Endutwahl intrucken, den Toslag kreegen de Ökonomie-School un de Mathematik-Cluster.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026140244/http://www.bmbf.de/pub/Exzellenzinitiative.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2006], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de tweet Runn 2007 stunnen de Gradueertenschool ''Chemical Biology in Life and Medical Sciences'' un ok weer de ''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'' as ok as wiedere universitätsöbergriepend Projekte de Exzellenzcluster ''Media: Material Conditions and Cultural Practice'' tosommen mit de Universität zu Köln un de Gradueertenschool ''Bonn-Aachen International Graduate School of Applied Informatics'' tosommen mit de [[RWTH Aken]] in de Utwahl, den Toslag kreeg ditmal de Physik-Gradueertenschool.<ref>[https://web.archive.org/web/20120322031302/http://www.bmbf.de/pub/exzellenz_liste2007.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2007], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de dart Runn 2012 keemen dat Exzellenzcluster in de Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications)'' un de Gradueertenschool in Physik (''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'') to en wiedere Förderung. Buterdem kreeg dat nee Exzellenzcluster in den Beriek van de Immunologie (''Immunosensation: das Immunsystem als Sinnesorgan'') en Toseggen för en Fördern.<ref>[https://web.archive.org/web/20150923223252/http://www.bmbf.de/pubRD/FinaleFoerderlisteexcellenceinitiative.pdf Ergebnis der Sitzung des Bewilligungsausschusses am 15. Juni 2012], bmbf.de, afropen an’n 21. September 2019.</ref> Bi de veert Runn van den nu Exzellenzstrategie nömmt Wettbewarf weer de Universität mit insgesamt söss Exzellenzclustern (dorvan twee in Kooperatschoon mit anner Universitäten) un de tosätzliche Utwahl as Exzellenzuniversität de spoodriekste Hoochschool.<ref name=":0" /> == Standöörd un Architektur == [[Datei:Poppelsdorfer Schloss.jpg|mini|hochkant=1.5|Poppelsdorfer Slott]] [[Datei:AVZ III.jpg|mini|Standoort Römerstraße]] De Universität Bonn is kien Campus-Universität, sonnern verdeelt sück up mehrere Standöörd in dat ganze Stadtrebeet. In dat Hööftgebäude, dat ehmalge [[Kurfürstlich Slott Bonn|Kurfürstlich Slott]] direkt an den Rand van de Binnenstadt as ok in eenig modern Hüüs in de Umgegend (so das dat Juridicum) befinnen sück de Grootdeel van de Philosophischen, Theologischen as ok Rechts- un Staatswetenschaplichen Fakultäten. De Naturwetenschapler sünd hööftsächlich in [[Poppelsdorf]], wo neben dat [[Poppelsdorfer Slott]] Institutsgebäude ut dat 19. Johrhunnert in modern Bürobauten vörherrschen. De Slottgorden deent siet 1819 as [[Botanischer Garten Bonn]]. Dat Institut för Informatik is siet Anfang van dat Sömmersemester 2018 ebenfalls in Poppelsdorf ansiedelt, in en gemeensamen Neebau mit dat [[Bonn-Aachen International Center for Information Technology]], dat ut de Heussallee umtrucken is. Dormit wurrn sowohl dat [[Landesbehördenhaus]] as ok de Oltbau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III van de Universität aktuell nich brukkt. De Neebau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III is all siet 2010 wegen hooch Belastung van de Bausubstanz dör [[Polychloreerte Biphenyle]] rüümt, dat ehmals ebenfalls dor ansiedelt Institut för Psychologie is in 2008 ut dat Gebäude uttrucken un sitt jetzt an den Kaiser-Karl-Ring tegenöver de [[LVR-Klinik Bonn|LVR-Klinik]]. De Medizin is up den [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] ansiedelt. Eenzelne Institute un Inrichtungen sünd up wieder Stadtdeelen verdeelt, etwa de Astronomie, Deelen van de Chemie un de Pharmazie in [[Endenich]]. Insgesamt hörrt to de Universität över 371&nbsp;Gebäude.<ref name="statistik">Uni Bonn: ''[https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten Zahlen und Fakten rund um die Universität]''. uni-bonn.de</ref> Dorto hörrn neben de wetenschaplich un to de Verwalten bruukt Hüüs ok veer Mensen un 34 Studentenwahnheime mit ca. 4200 Zimmern, för de dat [[Studierendenwerk Bonn]] toständig ist. Bit up wenig Hüüs, etwa dat Hööftgebäude un dat Poppelsdorfer Slott, hett de Universität praktisch all Gebäude van den [[Bau- un Leegenschapsbedriev NRW]] anhüert. == Planungen un Saneerungsprobleme == In’n Toog van en Neestruktureeren wurrd van de Universitätsleitung anstreevt, de dezentrale Struktur uptogeeven un sück up veer Swoorpunktstandöörd to konzentreeren: den ''Campus City'' mit de Philosophischen Fakultät, den Theologischen Fakultäten un de Staatswetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Poppelsdorf'' mit de Landwertschaplichen Fakultät un Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Endenich'' mit den övrigen Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät un den in en Neebau ünnertobringen Rechtswetenschapen as ok de Medizin up den Venusberg. Insbesünnere up den ''Campus Poppelsdorf'' wurrn dorum up ehmalgen Ackerflächen eenige Neebauten upricht. Hier entstunn en Hörsaalzentrum un Rüüm för de Institute för Informatik, för Numerische Simulatschoon un för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap. Wiels dat Hörsaalgebäude all in Gebruuk is, sünd de anner Gebäude to’n Deel noch nich in Bedriev. En nee Laborgebäude südwestlich van den Botanischen Gorden wurr 2008 fardigstellt.<ref>[https://web.archive.org/web/20130314175159/http://www.limes-zentrum.uni-bonn.de/Seiten/news/press/press.html], Press, afropen an’n 24. September 2019</ref> [[Datei:Bonn-517-Uni Campus Poppelsdorf.jpg|mini|Bonn – Uni Campus Poppelsdorf, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Wiel man mit de Tonahm van Studenten up den ''Campus Poppelsdorf'' reeken deiht, is langfristig en Neebau van de dortige Mensa plaant. För de bit 2020 plaant Saneeren un Neebauten sünd ca. 850 Mio. Euro vörsehn. De Finanzeeren is aber noch nich vullständig seker. Bit 2015 kreeg de Universität van dat Land 102 Mio. Euro ut dat Hoochschoolmoderniseerensprgramm van dat Land Noordrhien-Westfalen. Buterdem bedeeligt sück de Bau- un Liegenschapsbedriev NRW an de Saneeren.<ref name="planung2">[https://web.archive.org/web/20100506020707/http://www.general-anzeiger-bonn.de/index.php?k=loka&itemid=10004&detailid=645166 Generalanzeiger van’n 29. September 2009] afropen an’n 24. September 2019</ref> === Dichtmaaken van dat darte Bövergeschoss === An‘n 2. Januar 2019 muss de Universität den Forschungs- un Lehrbedriev in dat darte Stockwark van dat Kurfürstlich Slott instellen. Grund weer en Anordnung van den Bau- un Liegenschapsbedriev NRW, de up en Neebewerten van de Brandschutz-Situatschoon foot. Meest 100 Rüüm, 150 Beschäftigte un över 400 Studeerende van de geisteswetenschaplichen Fakultäten van de Universität Bonn weern dorvan bedrapen. De Anordnung keem unverwacht wenig Week för de Fortsetten van de Vörlesenstiet Anfang Januar, so dat in en körten Tiet all umstruktureert wurrn muss (Rüüm, Personal, Logistik un Utwiekmögelkeiten).<ref>Universität Bonn: Brandschutz: Universität räumt 3. Etage des Hauptgebäudes zum 2. Januar 2019. Online ünner: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/340-2018 |wayback=20201020123811 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, (Stand: 13. Februar 2019).</ref> Nahdem man dat Gebruukskonzept överarbeit harr, Fluchtwegsituatschoon un tosätzlich Brandschuulmatnahmen inricht harr, kunn man 43 Rüüm af März 2019 weer bruuken. Lehrveranstaltungen geev dat dor wiederhen nich, aber Bürorüüm un Materiallager kunnen weer bruukt wurrn. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/044-2019 |wayback=20200918070659 |text=43 Räume im Dachgeschoss des Hauptgebäudes können wieder genutzt werden |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 24. September 2019</ref> == Gleederung == De Universität wurrd van en Rektorat leit, den en Rektor vörsteiht. Dat Rektorat wurrd van den Senat kontrolleert, de ut wählt Vertredern, ut de Hoochschoollehrer van all Fakultäten, ut den akademischen un nichtakademischen Mitarbeiterstaff as ok de Studentenschap besteiht. En Hoochschoolraat, de to 70 % mit externen Personen besett is, övernimmt siet 2008 de Funktschoon van de wetenschaplich Beraden van de Universitätsleitung.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prwiss.uni-bonn.de/de/a-z/grundordnung-uni-bonn/at_download/file |wayback=20220328114436 |text=Grundordnung der Universität |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, Uni Bonn.</ref> De Universität hett de folgend Fakultäten: * Evangeelsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Kathoolsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Landwertschapliche Fakultät (inricht 1934) mit folgend söben Institute ** IEL – Institut för Nehrens- und Levensmiddelwetenschapen ** IGG – Institut för Geodäsie un Geoinformatschoon, ** ILR – Institut för Levensmiddel- un Ressourcenökonomik, ** ILT – Institut fär Landtechnik, ** [[Institut für Nutzpfantenwetenschapen un Ressourcenschuul|INRES – Institut för Nutzplantenwetenschapen un Ressourcenschuul]] ** [[Institut för Organischen Landbau|IOL – Institut för Organischen Landbau]], ** ITW – Institut för Deertenwetenschapen. * Mathematisch-Naturwetenschapliche Fakultät * Medizinische Fakultät * Philosophische Fakultät * Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät == Literatur == * ''Festschrift zur 200-Jahrfeier der. Universität Bonn. Die Geschichte der Universität Bonn seit 1818 in 4 Bänden.'' V&R Unipress, Bonn University Press, Bonn 2018, ISBN 978-3-8471-0889-4. ** Band 1: [[Dominik Geppert]] (Hrsg.): ''Preußens Rhein-Universität 1818–1918.'' ** Band 2: Dominik Geppert (Hrsg.): ''Forschung und Lehre im Westen Deutschlands 1918–2018.'' ** Band 3: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): '' Die Buchwissenschaften.'' ** Band 4: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): ''Die Lebenswissenschaften.'' * Thomas Becker: ''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. Ansichten – Einblicke – Rückblicke'' (= ''Die Reihe Campusbilder.''). Sutton Verlag, Erfurt 2004, ISBN 3-89702-741-0. * Thomas Becker (Hrsg.): ''Bonna Perl am grünen Rheine. Studieren in Bonn von 1818 bis zur Gegenwart'' (= ''Bonner Schriften zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte.'' Band 5). V&R unipress, Bonn University Press, Göttingen 2013, ISBN 978-3-8471-0131-4. * [[Friedrich von Bezold]]: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität von der Gründung bis zum Jahr 1870.'' A. Marcus & E. Webers Verlag, Bonn 1920, {{URN|nbn:de:hbz:5:1-10727}}. * [[Thaddäus Anton Dereser]]: ''Entstehung und Einweihungsgeschichte der Kurkölnischen Universität zu Bonn unter der glorreichen Regierung Maximilian Franzens, von Gottes Gnaden Erzbischofs zu Köln, des H.R. Reichs durch Italien Erzkanzlers und Kurfürsten … im Jahre 1786, den 20ten November und folgende Tage.'' Abshoven, Bonn ca. 1786, ({{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-84687}}) * [[Ralf Forsbach]]: ''Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im „Dritten Reich“.'' München 2006. ISBN 978-3-486-57989-5. * [[Manfred Groten]], Andreas Rutz (Hrsg.): ''Rheinische Landesgeschichte an der Universität Bonn. Traditionen – Entwicklungen – Perspektiven.'' Göttingen 2007. * Hans-Paul Höpfner: ''Die Universität Bonn im Dritten Reich. Akademische Biographien unter nationalsozialistischer Herrschaft'' (= ''Academia Bonnensia.'' Band 12). Bonn 1999. * Dietrich Höroldt: ''Stadt und Universität. Rückblick aus Anlass der 150-Jahr-Feier der Universität Bonn'' (= ''Veröffentlichungen des Stadtarchivs Bonn.'' Band 6). Bonn 1969. * [[Paul Egon Hübinger]]: ''Thomas Mann, die Universität Bonn und die Zeitgeschichte. Drei Kapitel deutscher Vergangenheit aus dem Leben des Dichters 1905–1995,'' München/Wien 1974. * Gerhard Kirchlinne: ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn. Geschichte und Geschichten aus zwei Jahrhunderten.'' Eegenverlag, Bonn 2017, ISBN 978-3-00-057968-4. * [[Josef Niesen]]: ''Bonner Personenlexikon.'' 3., verbesserte und erweiterte Auflage. Bouvier, Bonn 2011, ISBN 978-3-416-03352-7 (mit völ Professoren-Biographien). * [[Karl Theodor Schäfer]]: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968. * Matthias Schmoeckel (Hrsg.): ''Die Juristen der Universität Bonn im „Dritten Reich“'' (= ''Rechtsgeschichtliche Schriften.'' Band 18). Köln u. a. 2004. * Rektor und Senat der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität (Hrsg.): ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität. Ihre Rektoren und berühmten Professoren.'' (= [[Karl F. Chudoba]] (Hrsg.): ''[[Kriegsvorträge Universität Bonn|Kriegsvorträge der … Universität Bonn]].'' Band II). Bonner Universitäts-Buchdruckerei, Bonn 1943. * [[Heinz Schott (Medizinhistoriker)|Heinz Schott]] (Hrsg.): ''Medizin, Romantik und Naturforschung. Bonn im Spiegel des 19. Jahrhunderts. Anlässlich der 175-Jahrfeier der Universität Bonn'' (= ''Studium Universale.'' Band 18). Bonn 1993. * Herbert Kremer, Hubertus Büchs: ''Geschichte der Klinik und Poliklinik für Mund-, Zahn- und Kieferkrankheiten der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn.'' Bonn 1969, S. 49–99. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.uni-bonn.de/ Offizielle Website van de Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn] * [http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/296098 Digitaliseerte Borns un Literatur to de Geschichte van de Universität Bonn] an de [[Universitäts- un Landesbibliothek Bonn]] * [http://www.asta-bonn.de/ AStA van de Universität Bonn] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=50/44/02/N |EW=7/06/08/E |type=landmark |region=DE-NW}} {{Normdaten|TYP=k|GND=36150-1|LCCN=n/79/110441|VIAF=172114824}} {{SORTIERUNG:Rheinische Friedrichwilhelmsuniversitat Bonn}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] l7gqydbwj9y7ch8nraxokjhqrs1zkw0 0 128485 1064113 900929 2026-05-03T02:53:06Z Οἶδα 42458 Οἶδα hett de Siet [[University of Illinois at Urbana-Champaign]] na [[University of Illinois Urbana-Champaign]] verschaven: "As of fall 2020, UIUC no longer uses the at in University of Illinois at Urbana-Champaign. Do not use a comma or a dash." https://www.uillinois.edu/erc/brand_and_marketing/brand/style/writing_style_guide 900929 wikitext text/x-wiki [[Datei:UIUC Illini Union and Main Quad.jpg|mini|Campus der UIUC, Main Quad un Illini Union]] [[Datei:Alma Mater, Lorado Taft.jpg|mini|Alma-Mater-Statue van de UIUC]] De '''University of Illinois at Urbana-Champaign''' (ok '''UIUC''' oder '''U of I''' nömmt) is en staatliche Universität in [[Urbana (Illinois)|Urbana]] un [[Champaign (Illinois)|Champaign]] in den [[US-Bundesstaat]] [[Illinois]]. De Campus befindt sück up de Grenz tüschen de beid Städte. De Universität wurr [[1867]] grünnd un hett to Tiet 41.495 inschreeven Studenten. De Hoochschool is de wichtigste Standoort van de [[University of Illinois]] un hörrt to de best staatlichen Hoochscholen in den [[USA]], en so nömmt [[Public Ivy]]. Se is todem Liddmaat in de [[Association of American Universities]], en Verbund van führend amerikaansch Forschungsuniversitäten. De Universität hett en eegen Flooghaben, den [[Willard Airport]]. Dat Motto van de Universität is ''Learning and Labor''. == Bibliothek == To de University of Illinois at Urbana Champaign hörrt mit över 13 Millionen Böker de gröttste apenliche [[Universitätsbibliothek]] van de USA.<ref>[http://www.ala.org/tools/libfactsheets/alalibraryfactsheet22 ''The Nation's Largest Libraries'', up de Internetsiet van de American Library Association (Dezember 2006)] (engl.; afropen an’n 20. November 2019)</ref> De Bibliothek hörrn 22 Millionen Eenzelstücke, över den Online-Katalog hett se jeden Dag mehr as een Million Togreep weltwiet. En Ergänzungsbau van de Bibliothek wurr ünner de Eer leggt; luut en [[Modern Sage|modern Sage]] („urban legend“) nah, passeer dat, dormit dat öldste Experimentierfeld van de Agrarforschung, Morrow Field, bi de dat loopen Experiment all över 100 Johr düert, nich överschatt wurrd. == Forschung == De Universität beharbargt ünner annern dat National Center for Supercomputing Applications, [[National Center for Supercomputing Applications|NCSA]]. Hier wurrn bispeelswies de [[NCSA Mosaic|Mosaic]]-Browser, de de Grundlagen för hüüdig Browser as Mozilla Firefox un Microsoft Internet Explorer schafft hett, de Apache HTTP-Server as ok dat NCSA-Telnet schafft. In en Kooperatschoon mit [[IBM]] un de [[National Science Foundation]] wurr doran arbeit, den dormals flinksten Supercomputer van de Welt to bauen.<ref>{{cite web| url =http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=109850&org=OCI&from=news| title = "National Science Board Approves Funds for Petascale Computing Systems"| accessdate = 2007-08-24}}</ref> De drocht de Naam „Blue Waters“ un kann en Billiarde Bereeken pro Sekunn utführen. In jüngerer Vergangenheit wurrn twee nee Forschungs- un Lehrinrichtungen up den Campus apen maakt: eenmal dat [[Siebel Center for Computer Science]] (2004), as ok dat [[Institute for Genomic Biology]] (2006). As Deel van sien „Five Campus Tour“ ([[Harvard University]], [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]], [[Cornell University]], [[Carnegie-Mellon University]] un University of Illinois)<ref>[https://web.archive.org/web/20110511224245/http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/speeches/2004/02-24UnivIllinois.aspx] University of Illinois Urbana-Champaign February 24, 2004, afropen an’n 20. November 2019</ref> mit den Titel „Software Breakthroughs: Solving the Toughest Problems in Computer Science“ hett [[Bill Gates]] an‘n 24. Februar 2004 seggt, dat Microsoft mehr Gradueerte van de University of Illinois instellen dee as van jeder anner höhgere Billensinrichtung van de Welt.<ref>[https://web.archive.org/web/20071016151215/http://cs.uiuc.edu/news/articles.php?id=2004Feb27-1] Bill Gates Speaks to UI Students, afropen an’n 20. November 2019</ref> Alumnus William M. Holt, en Senior Vice-President van [[Intel]], hett in sien Reed „R&D to Deliver Practical Results: Extending Moore's Law“<ref>[https://web.archive.org/web/20071016154427/http://webtools.uiuc.edu/calendar/Calendar?ACTION=VIEW_EVENT&calId=504&skinId=47&DATE=9/27/2007&eventId=71363] R&D to Deliver Practical Results: Extending Moore's Law, afropen an’n 20. November 2019</ref> vör Studenten an‘n 27. September 2007 ebenfalls verklort, dat Intel mehr Doktoranden van de University of Illinois instellt, as van jeder anner US-Universität. Ok de Elektrotechnische Fakultät hett as Gebortsoort van de eerst luchtemitterenden Diode ([[Leuchtdiode|LED]]) en weltwiet gooden Roop. De [[Halfleitertechnik]] wurr hier in den 1950er un 1960er Johren besünners intensiv erforscht, un mehrere Nobelpriesdräger weern un sünd in Lehre un Forschung an de UIUC tätig. 2007 wurr dat van de Universität bedreeven Forschungsinstitut [[Institute for Condensed Matter Theory]] (ICMT) apen maakt, dat as Direkter [[Paul Mark Goldbart]] un als leidend Forscher [[Anthony James Leggett]] vörstahn. Dat ICMT ist o Tiet in dat Engineering Science Building up den Campus ünnerbrocht. == Sport == De Sportteams van de UIUC sünd de ''Fighting Illini''. De Hoochschool is Liddmaat van de ''Big 10 Conference''. == Rankings == Nah de internatschonalen Rangfolg („ranking“) van dat „Institute of Higher Education“ van de [[Shanghai Jiao Tong University]] nimmt de University of Illinois in de List van de best Universitäten van de Welt den 26. Platz in. [https://web.archive.org/web/20090416151212/http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2007/ARWU2007_Top100.htm Academic Ranking of World Universities 2007] van’n 31. Juli 2007, afropen an’n 21. November 2019, Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University</ref> Nah de „Academic Ranking of World Universities by Broad Subject Fields“, dat 2008 ebenfalls van dat Institute of Higher Education dörführt wurr, gellt Illinois in de Fackrebeeden Engineering/Technology und Computer Sciences as dartbeste Universität weltwiet, achter dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) un de [[Stanford University]]. [https://web.archive.org/web/20090423031205/http://ed.sjtu.edu.cn/ARWU-FIELD2007/ENG.htm Academic Rankings of World Universities by Broad Subject Fields – 2007 van’n 31. Juli 2007, afropen an’n 21. November 2019, Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University</ref> == Persönlichkeiten == Alumni van de University of Illinois hemm tallriek internatschonal bekannt Firmen grünnd, as [[Netscape Communications]], [[AMD]], [[PayPal]], [[Oracle Corporation]], [[Siebel Systems]], [[Lotus Software]], [[YouTube]] un Gebäude as den [[Sears Tower]] un dat [[John Hancock Center]] entworfen.<ref> [ https://web.archive.org/web/20081211015814/http://publicaffairs.illinois.edu/facts/promalumni.htm Prominent Alumni, afropen an’n 21. November 2019</ref> === Perfessers === * [[John Bardeen]], 1951–1991 — Nobelpries Physik [[1953]], Nobelpries Physik [[1972]] * [[John David Jackson (Physiker)|John David Jackson]], 1957–1967 — Physiker * [[Paul Christian Lauterbur]], 1985–2007 — Nobelpries für Medizin [[2003]] * [[Anthony James Leggett]], — Nobelpries Physik [[2003]] * [[Salvador Edward Luria]], 1950–1959 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1969]] * [[Franco Modigliani]], 1948–1952 — Nobelpries Wertschapswetenschapen [[1985]] * [[Carl Richard Woese]], — Perfesser för Mikrobiologie un Winner van den Crafoord Pries [[2003]] * [[Donald Maurice Ginsberg]], (1933–2007), — Physiker, Schrriever „Physical Properties of High Temperature Superconductors“ (5. Bde.) * [[Ralph E. Johnson]], — Informatiker, Liddmaat van de [[Gang of Four (Design Patterns)]] * [[Gregorio Weber]], 1962–1986 — Perfesser för Biochemie un Begrünner van de modern [[Fluoreszenzspektroskopie]] === Afsolventen === ==== Nobelpriesdräger ==== * [[Edward Adelbert Doisy]], B.S. 1914, M.S. 1916 — [[Nobelpries]] Physiologie/Medizin [[1943]] * [[Vincent du Vigneaud]], B.S. 1923, M.S. 1924 — Nobelpries Chemie [[1955]], weer ok Perfesser * [[Robert William Holley]], B.A. 1942 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1968]] * [[Jack St. Clair Kilby]], B.S. 1947 — Nobelpries Physik [[2000]] * [[Edwin Gerhard Krebs]], B.A. 1940 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1992]] * [[Polykarp Kusch]], M.S. 1933, Ph.D. 1936 — Nobelpries Physik [[1955]] * [[John Robert Schrieffer]], M.S. 1954, Ph.D. 1957 — Nobelpries Physik [[1972]], weer ok Perfesser * [[Phillip Allen Sharp]], Ph.D. 1969 — Nobelpries Chemie [[1993]] * [[Wendell Meredith Stanley]], M.S. 1927, PhD. 1929 — Nobelpries Chemie [[1946]] * [[Rosalyn Sussman Yalow]], M.S. 1942, Ph.D. 1945 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1977]] ==== Literatur, Kunst, Kultur un Medien ==== * [[Avery Brundage]], B.S. 1909 — Olympiadeelnehmer 1912, IOC Präsident (1952–1972) * [[Iris Chang]], B.A. 1989 — Schrieverin „The Rape of Nanking“ * [[George Crumb]], M.A. 1952 — Komponist, Pulitzer-Pries Musik [[1968]] * [[Roger Ebert]], B.S. 1964 — TV Kritiker, Schriever, Pulitzer-Pries Kritik [[1975]] * [[Dave Eggers]], — Schriever * [[Gene Hackman]] — Schauspeler * [[Hugh Hefner]], B.A. 1949 — Grünner van dat ''[[Playboy (Magazin)|Playboy]]'' Magazin * [[Ang Lee]], — Filmspeelbaas * [[Mary Elizabeth Mastrantonio]], 1980 — Schauspelerin * [[Richard Powers]], M.A. 1979 — Schriever * [[Andy Richter]], ohne Abschluss — Schriever * [[Alan Ruck]], — Schauspeler z.&nbsp;B. Startrek * [[Jonathan Sadowski]], — Schauspeler ==== Politik ==== * [[Rafael Correa]], — Wertschapswissenschapler, Präsident van [[Ecuador]] siet 2007 * [[James Brady]], 1962 — Pressereferent van dat Witt Huus ünner Reagan * [[Jon Corzine]], A.B. 1969 — Gouverneur van [[New Jersey]] * [[Dorothy Day]], 1918 — Grünnerin van dat ''Catholic Worker Movement'' * [[Atef Ebeid]], Ph.D. 1962 — Ehmaliger Premierminister van Ägypten (1999–2004) * [[Jesse Jackson]], — Börgerrechtler, vör den Hoochschoolafsluss van de Hoochschool utslooten * [[Annette Lu]], — Viezpräsidentin van [[Republiek China (Taiwan)]] (2000–2008) * [[Lin Chuan]], — Premierminister van [[Republiek China (Taiwan)]] (siet 2016) ==== Sport un Wettbewarfen ==== * [[Lou Boudreau]], Baseballspeler * [[Dick Butkus]], American-Footballspeler * [[David Diehl]], American-Footballspeler * [[Ken Dilger]], American-Footballspeler * [[Garland Grange]], American-Footballspeler * [[Red Grange]], American-Footballspeler * [[Barry Greenstein]], Pokerspeler * [[George Halas]], American-Footballspeler * [[Faraz Jaka]], Pokerspeler * [[Eddie Kotal]], American-Footballspeler * [[Bobby Mitchell]], American-Footballspeler * [[Ray Nitschke]], American-Footballspeler * [[Hugh Ray]], American-Football-Schiedsrichter * [[Dutch Sternaman]], American-Footballspeler * [[Joey Sternaman]], American-Footballspeler * [[Steve Stricker]], Golfspeler * [[Hugh Thornton]], American-Footballspeler * [[Deron Williams]], Basketballspeler ==== Technologie un Wetenschap ==== * [[Max Abramovitz]], B.S. 1929 — Architekt z.&nbsp;B. Lincoln Center in New York * [[Scott Douglas Altman]], B.S. 1981 — Astronaut * [[Dale Allan Gardner]], B.S. 1970 — Astronaut * [[Richard Hamming]], Ph.D. 1942 — Mathematiker * [[Donald Johanson]], B.S. 1966 — Anthropologe, hett „[[Australopithecus afarensis|Lucy]]“ opdeckt * [[Fazlur Khan]], Ph.D. 1955 — Bauingenieur * [[César Pelli]], M.Arch. 1954 — Architekt van de [[Petronas Twin Towers]] * [[Alessandro Piccolo (Agrarwetenschapler)|Alessandro Piccolo]] Ph D. 1980 Agrarwetenschapen * [[Andrew Chi-Chih Yao]], Ph.D. 1975 — Informatiker * [[William Opdyke]], Ph.D. 1992 — Informatik, Eersterwähnung van [[Refactoring]] * [[Michael Scott Hopkins|Michael Hopkins]], B.S. 1991 — Astronaut ==== Wirtschaft ==== * [[Marc Andreessen]], B.S. 1993 — Mitbegrünner van Mosaic/Netscape * [[Jim Cantalupo]], 1966 — ehmalger CEO van [[McDonald’s]] (1991–2004) * [[Jon Corzine]], A.B. 1969 — ehmalger CEO van [[Goldman Sachs]] (1994–1999) * [[Jawed Karim]], B.S. 2004 — Mitbegrünner van [[YouTube]] * [[Ray Ozzie]], B.S. 1979 — Mitbegrünner van Lotus, Co-Präsident van Microsoft * [[Jerry Sanders III]], — B.A. 1958 – Mitbegrünner un ehmalger CEO van [[AMD]] (1969–2002) * [[Abe Saperstein]], — Grünner van de [[Harlem Globetrotters]] * [[Thomas Siebel]], B.A. 1975, M.B.A. 1983, M.S. 1985 — Grünner van [[Siebel Systems]] * [[Jack Welch]], M.S. 1959, Ph.D. 1961 — ehmalger CEO van [[General Electric]] (1981–2001) == Weblinks == {{Commons|University of Illinois at Urbana-Champaign}} * [http://www.uiuc.edu/ University of Illinois at Urbana Champaign] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{coordinate|NS=40/6/37.94/N|EW=88/13/42.28/W|type=landmark|region=US-IL}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2045531-8|LCCN=n/79/049103|VIAF=158181260}} [[Kategorie:Universität|Illinois at Urbana-Champaign]] [[Kategorie:Illinois]] [[Kategorie:USA]] 8yro5bpy4nzs6e4tdy7ogdfnh8zrmud 1064115 1064113 2026-05-03T02:53:58Z Οἶδα 42458 1064115 wikitext text/x-wiki [[Datei:UIUC Illini Union and Main Quad.jpg|mini|Campus der UIUC, Main Quad un Illini Union]] [[Datei:Alma Mater, Lorado Taft.jpg|mini|Alma-Mater-Statue van de UIUC]] De '''University of Illinois Urbana-Champaign''' (ok '''UIUC''' oder '''U of I''' nömmt) is en staatliche Universität in [[Urbana (Illinois)|Urbana]] un [[Champaign (Illinois)|Champaign]] in den [[US-Bundesstaat]] [[Illinois]]. De Campus befindt sück up de Grenz tüschen de beid Städte. De Universität wurr [[1867]] grünnd un hett to Tiet 41.495 inschreeven Studenten. De Hoochschool is de wichtigste Standoort van de [[University of Illinois]] un hörrt to de best staatlichen Hoochscholen in den [[USA]], en so nömmt [[Public Ivy]]. Se is todem Liddmaat in de [[Association of American Universities]], en Verbund van führend amerikaansch Forschungsuniversitäten. De Universität hett en eegen Flooghaben, den [[Willard Airport]]. Dat Motto van de Universität is ''Learning and Labor''. == Bibliothek == To de University of Illinois Urbana Champaign hörrt mit över 13 Millionen Böker de gröttste apenliche [[Universitätsbibliothek]] van de USA.<ref>[http://www.ala.org/tools/libfactsheets/alalibraryfactsheet22 ''The Nation's Largest Libraries'', up de Internetsiet van de American Library Association (Dezember 2006)] (engl.; afropen an’n 20. November 2019)</ref> De Bibliothek hörrn 22 Millionen Eenzelstücke, över den Online-Katalog hett se jeden Dag mehr as een Million Togreep weltwiet. En Ergänzungsbau van de Bibliothek wurr ünner de Eer leggt; luut en [[Modern Sage|modern Sage]] („urban legend“) nah, passeer dat, dormit dat öldste Experimentierfeld van de Agrarforschung, Morrow Field, bi de dat loopen Experiment all över 100 Johr düert, nich överschatt wurrd. == Forschung == De Universität beharbargt ünner annern dat National Center for Supercomputing Applications, [[National Center for Supercomputing Applications|NCSA]]. Hier wurrn bispeelswies de [[NCSA Mosaic|Mosaic]]-Browser, de de Grundlagen för hüüdig Browser as Mozilla Firefox un Microsoft Internet Explorer schafft hett, de Apache HTTP-Server as ok dat NCSA-Telnet schafft. In en Kooperatschoon mit [[IBM]] un de [[National Science Foundation]] wurr doran arbeit, den dormals flinksten Supercomputer van de Welt to bauen.<ref>{{cite web| url =http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=109850&org=OCI&from=news| title = "National Science Board Approves Funds for Petascale Computing Systems"| accessdate = 2007-08-24}}</ref> De drocht de Naam „Blue Waters“ un kann en Billiarde Bereeken pro Sekunn utführen. In jüngerer Vergangenheit wurrn twee nee Forschungs- un Lehrinrichtungen up den Campus apen maakt: eenmal dat [[Siebel Center for Computer Science]] (2004), as ok dat [[Institute for Genomic Biology]] (2006). As Deel van sien „Five Campus Tour“ ([[Harvard University]], [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]], [[Cornell University]], [[Carnegie-Mellon University]] un University of Illinois)<ref>[https://web.archive.org/web/20110511224245/http://www.microsoft.com/presspass/exec/billg/speeches/2004/02-24UnivIllinois.aspx] University of Illinois Urbana-Champaign February 24, 2004, afropen an’n 20. November 2019</ref> mit den Titel „Software Breakthroughs: Solving the Toughest Problems in Computer Science“ hett [[Bill Gates]] an‘n 24. Februar 2004 seggt, dat Microsoft mehr Gradueerte van de University of Illinois instellen dee as van jeder anner höhgere Billensinrichtung van de Welt.<ref>[https://web.archive.org/web/20071016151215/http://cs.uiuc.edu/news/articles.php?id=2004Feb27-1] Bill Gates Speaks to UI Students, afropen an’n 20. November 2019</ref> Alumnus William M. Holt, en Senior Vice-President van [[Intel]], hett in sien Reed „R&D to Deliver Practical Results: Extending Moore's Law“<ref>[https://web.archive.org/web/20071016154427/http://webtools.uiuc.edu/calendar/Calendar?ACTION=VIEW_EVENT&calId=504&skinId=47&DATE=9/27/2007&eventId=71363] R&D to Deliver Practical Results: Extending Moore's Law, afropen an’n 20. November 2019</ref> vör Studenten an‘n 27. September 2007 ebenfalls verklort, dat Intel mehr Doktoranden van de University of Illinois instellt, as van jeder anner US-Universität. Ok de Elektrotechnische Fakultät hett as Gebortsoort van de eerst luchtemitterenden Diode ([[Leuchtdiode|LED]]) en weltwiet gooden Roop. De [[Halfleitertechnik]] wurr hier in den 1950er un 1960er Johren besünners intensiv erforscht, un mehrere Nobelpriesdräger weern un sünd in Lehre un Forschung an de UIUC tätig. 2007 wurr dat van de Universität bedreeven Forschungsinstitut [[Institute for Condensed Matter Theory]] (ICMT) apen maakt, dat as Direkter [[Paul Mark Goldbart]] un als leidend Forscher [[Anthony James Leggett]] vörstahn. Dat ICMT ist o Tiet in dat Engineering Science Building up den Campus ünnerbrocht. == Sport == De Sportteams van de UIUC sünd de ''Fighting Illini''. De Hoochschool is Liddmaat van de ''Big 10 Conference''. == Rankings == Nah de internatschonalen Rangfolg („ranking“) van dat „Institute of Higher Education“ van de [[Shanghai Jiao Tong University]] nimmt de University of Illinois in de List van de best Universitäten van de Welt den 26. Platz in. [https://web.archive.org/web/20090416151212/http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2007/ARWU2007_Top100.htm Academic Ranking of World Universities 2007] van’n 31. Juli 2007, afropen an’n 21. November 2019, Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University</ref> Nah de „Academic Ranking of World Universities by Broad Subject Fields“, dat 2008 ebenfalls van dat Institute of Higher Education dörführt wurr, gellt Illinois in de Fackrebeeden Engineering/Technology und Computer Sciences as dartbeste Universität weltwiet, achter dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) un de [[Stanford University]]. [https://web.archive.org/web/20090423031205/http://ed.sjtu.edu.cn/ARWU-FIELD2007/ENG.htm Academic Rankings of World Universities by Broad Subject Fields – 2007 van’n 31. Juli 2007, afropen an’n 21. November 2019, Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University</ref> == Persönlichkeiten == Alumni van de University of Illinois hemm tallriek internatschonal bekannt Firmen grünnd, as [[Netscape Communications]], [[AMD]], [[PayPal]], [[Oracle Corporation]], [[Siebel Systems]], [[Lotus Software]], [[YouTube]] un Gebäude as den [[Sears Tower]] un dat [[John Hancock Center]] entworfen.<ref> [ https://web.archive.org/web/20081211015814/http://publicaffairs.illinois.edu/facts/promalumni.htm Prominent Alumni, afropen an’n 21. November 2019</ref> === Perfessers === * [[John Bardeen]], 1951–1991 — Nobelpries Physik [[1953]], Nobelpries Physik [[1972]] * [[John David Jackson (Physiker)|John David Jackson]], 1957–1967 — Physiker * [[Paul Christian Lauterbur]], 1985–2007 — Nobelpries für Medizin [[2003]] * [[Anthony James Leggett]], — Nobelpries Physik [[2003]] * [[Salvador Edward Luria]], 1950–1959 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1969]] * [[Franco Modigliani]], 1948–1952 — Nobelpries Wertschapswetenschapen [[1985]] * [[Carl Richard Woese]], — Perfesser för Mikrobiologie un Winner van den Crafoord Pries [[2003]] * [[Donald Maurice Ginsberg]], (1933–2007), — Physiker, Schrriever „Physical Properties of High Temperature Superconductors“ (5. Bde.) * [[Ralph E. Johnson]], — Informatiker, Liddmaat van de [[Gang of Four (Design Patterns)]] * [[Gregorio Weber]], 1962–1986 — Perfesser för Biochemie un Begrünner van de modern [[Fluoreszenzspektroskopie]] === Afsolventen === ==== Nobelpriesdräger ==== * [[Edward Adelbert Doisy]], B.S. 1914, M.S. 1916 — [[Nobelpries]] Physiologie/Medizin [[1943]] * [[Vincent du Vigneaud]], B.S. 1923, M.S. 1924 — Nobelpries Chemie [[1955]], weer ok Perfesser * [[Robert William Holley]], B.A. 1942 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1968]] * [[Jack St. Clair Kilby]], B.S. 1947 — Nobelpries Physik [[2000]] * [[Edwin Gerhard Krebs]], B.A. 1940 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1992]] * [[Polykarp Kusch]], M.S. 1933, Ph.D. 1936 — Nobelpries Physik [[1955]] * [[John Robert Schrieffer]], M.S. 1954, Ph.D. 1957 — Nobelpries Physik [[1972]], weer ok Perfesser * [[Phillip Allen Sharp]], Ph.D. 1969 — Nobelpries Chemie [[1993]] * [[Wendell Meredith Stanley]], M.S. 1927, PhD. 1929 — Nobelpries Chemie [[1946]] * [[Rosalyn Sussman Yalow]], M.S. 1942, Ph.D. 1945 — Nobelpries Physiologie/Medizin [[1977]] ==== Literatur, Kunst, Kultur un Medien ==== * [[Avery Brundage]], B.S. 1909 — Olympiadeelnehmer 1912, IOC Präsident (1952–1972) * [[Iris Chang]], B.A. 1989 — Schrieverin „The Rape of Nanking“ * [[George Crumb]], M.A. 1952 — Komponist, Pulitzer-Pries Musik [[1968]] * [[Roger Ebert]], B.S. 1964 — TV Kritiker, Schriever, Pulitzer-Pries Kritik [[1975]] * [[Dave Eggers]], — Schriever * [[Gene Hackman]] — Schauspeler * [[Hugh Hefner]], B.A. 1949 — Grünner van dat ''[[Playboy (Magazin)|Playboy]]'' Magazin * [[Ang Lee]], — Filmspeelbaas * [[Mary Elizabeth Mastrantonio]], 1980 — Schauspelerin * [[Richard Powers]], M.A. 1979 — Schriever * [[Andy Richter]], ohne Abschluss — Schriever * [[Alan Ruck]], — Schauspeler z.&nbsp;B. Startrek * [[Jonathan Sadowski]], — Schauspeler ==== Politik ==== * [[Rafael Correa]], — Wertschapswissenschapler, Präsident van [[Ecuador]] siet 2007 * [[James Brady]], 1962 — Pressereferent van dat Witt Huus ünner Reagan * [[Jon Corzine]], A.B. 1969 — Gouverneur van [[New Jersey]] * [[Dorothy Day]], 1918 — Grünnerin van dat ''Catholic Worker Movement'' * [[Atef Ebeid]], Ph.D. 1962 — Ehmaliger Premierminister van Ägypten (1999–2004) * [[Jesse Jackson]], — Börgerrechtler, vör den Hoochschoolafsluss van de Hoochschool utslooten * [[Annette Lu]], — Viezpräsidentin van [[Republiek China (Taiwan)]] (2000–2008) * [[Lin Chuan]], — Premierminister van [[Republiek China (Taiwan)]] (siet 2016) ==== Sport un Wettbewarfen ==== * [[Lou Boudreau]], Baseballspeler * [[Dick Butkus]], American-Footballspeler * [[David Diehl]], American-Footballspeler * [[Ken Dilger]], American-Footballspeler * [[Garland Grange]], American-Footballspeler * [[Red Grange]], American-Footballspeler * [[Barry Greenstein]], Pokerspeler * [[George Halas]], American-Footballspeler * [[Faraz Jaka]], Pokerspeler * [[Eddie Kotal]], American-Footballspeler * [[Bobby Mitchell]], American-Footballspeler * [[Ray Nitschke]], American-Footballspeler * [[Hugh Ray]], American-Football-Schiedsrichter * [[Dutch Sternaman]], American-Footballspeler * [[Joey Sternaman]], American-Footballspeler * [[Steve Stricker]], Golfspeler * [[Hugh Thornton]], American-Footballspeler * [[Deron Williams]], Basketballspeler ==== Technologie un Wetenschap ==== * [[Max Abramovitz]], B.S. 1929 — Architekt z.&nbsp;B. Lincoln Center in New York * [[Scott Douglas Altman]], B.S. 1981 — Astronaut * [[Dale Allan Gardner]], B.S. 1970 — Astronaut * [[Richard Hamming]], Ph.D. 1942 — Mathematiker * [[Donald Johanson]], B.S. 1966 — Anthropologe, hett „[[Australopithecus afarensis|Lucy]]“ opdeckt * [[Fazlur Khan]], Ph.D. 1955 — Bauingenieur * [[César Pelli]], M.Arch. 1954 — Architekt van de [[Petronas Twin Towers]] * [[Alessandro Piccolo (Agrarwetenschapler)|Alessandro Piccolo]] Ph D. 1980 Agrarwetenschapen * [[Andrew Chi-Chih Yao]], Ph.D. 1975 — Informatiker * [[William Opdyke]], Ph.D. 1992 — Informatik, Eersterwähnung van [[Refactoring]] * [[Michael Scott Hopkins|Michael Hopkins]], B.S. 1991 — Astronaut ==== Wirtschaft ==== * [[Marc Andreessen]], B.S. 1993 — Mitbegrünner van Mosaic/Netscape * [[Jim Cantalupo]], 1966 — ehmalger CEO van [[McDonald’s]] (1991–2004) * [[Jon Corzine]], A.B. 1969 — ehmalger CEO van [[Goldman Sachs]] (1994–1999) * [[Jawed Karim]], B.S. 2004 — Mitbegrünner van [[YouTube]] * [[Ray Ozzie]], B.S. 1979 — Mitbegrünner van Lotus, Co-Präsident van Microsoft * [[Jerry Sanders III]], — B.A. 1958 – Mitbegrünner un ehmalger CEO van [[AMD]] (1969–2002) * [[Abe Saperstein]], — Grünner van de [[Harlem Globetrotters]] * [[Thomas Siebel]], B.A. 1975, M.B.A. 1983, M.S. 1985 — Grünner van [[Siebel Systems]] * [[Jack Welch]], M.S. 1959, Ph.D. 1961 — ehmalger CEO van [[General Electric]] (1981–2001) == Weblinks == {{Commons|University of Illinois Urbana-Champaign}} * [http://www.uiuc.edu/ University of Illinois Urbana Champaign] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{coordinate|NS=40/6/37.94/N|EW=88/13/42.28/W|type=landmark|region=US-IL}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2045531-8|LCCN=n/79/049103|VIAF=158181260}} [[Kategorie:Universität|Illinois Urbana-Champaign]] [[Kategorie:Illinois]] [[Kategorie:USA]] k0j5r2vrmq1vb0nl6hhn3pz1z3dd1jm 0 128941 1064049 1063800 2026-05-02T12:06:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064049 wikitext text/x-wiki [[Datei:Peter J. Ratcliffe at Centro Cultural de la Ciencia 01.jpg|mini|Peter J. Ratcliffe]] Sir '''Peter John Ratcliffe''' [[Royal Society|FRS]] (* [[14. Mai]] [[1954]] in [[Morecambe]], [[Lancashire]]) is en britisch [[Nephrologie|Nephroloog]] un Perfesser an de [[University of Oxford]]. Hüm wurr 2019 de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin-Nobelpries]] för sien Forschungen to de Rull van [[Suerstoff]] in Zellen tospraaken. Ratcliffe hett opdeckt, dat dat in all Zellen van den minschlichen Körper un bi all Deerten up de Eer – ok bi de, de wedder en Hart noch Blootgefäße hemm – en System gifft, dat de Versörgen mit Suerstoff meeten un stüern deiht. Dat hannelt sück um en Enzymsystem, dat en [[Protein]] mit Suerstoff sülvst markeert – den [[Hypoxie-induzeert Faktor|Hypoxie-induzeerten Faktor]] (HIF). [[Datei:HIF Nobel Prize Physiology Medicine 2019 Hegasy DE.png|mini|Nobelpries för Physiologie/ Medizin 2019: Zelluläre Anpassung an de Verfügbarkeit van Suerstoff middels Hif-1]] == Leven == Ratcliffe hett de Lancaster Royal Grammar School besöcht.<ref>[https://gairdner.org/award_winners/peter-j-ratcliffe/peter-j-ratcliffe/ Biographie beim Canada Gairdner Award]</ref> Af 1972 hett he mit en Stipendium an de [[University of Cambridge]] (Gonville and Caius College) studeert un kreeg 1978 en [[Bachelor]] in Medizin (MB) un Chirurgie an de [[Queen Mary University of London]] (Barts and The London School of Medicine and Dentistry), wobi he sück in Nephrologie spezialiseeren dee. Sien klinische Utbillen funn an dat St. Bartholomew Hospital in London statt, dornah forsch he an de University of Oxford. 1987 kreeg he sien Doktertitel. Af 1989 hett he sück mit dat Thema befaat, wu Zellen hör Suerstoffversörgen regeln. Tonächst forsch he mit en Stipendium (Senior Fellowship) van den Wellcome Trust an dat Weatherall Institute of Molecular Medicine, denn in dat Henry Wellcome Building for Genomic Medicine un an dat Henry Wellcome Building for Molecular Physiology van de Universität Oxford. 1992 wurr he University [[Lecturer]] un 1996 Titularperfesser (för [[Binnere Medizin]]). 2003 wurr he ''Nuffield Perfesser för Medizin'' un van 2003 bit 2016 weer he Baas van de Afdeelen för klinische Medizin (Nuffield Department of Clinical Medicine) in Oxford. Ofschons he sück siet lang Tiet mit [[Zellbiologie]] un [[Molekularbiologie]] befaaten dee, bleev Ratcliffe dormit de klinischen Medizin verbunnen. He is Baas van dat van hüm grünnd Labor för [[Hypoxie (Medizin)|Hypoxie]]-Forschung an de University of Oxford, dat sück ok mit de Utwirken up Krebs un Kreislooperkrankungen befaat. Buterdem is he Direkter van dat Target Discovery Institute un Liddmaat van dat Ludwig Institute for Cancer Research un an dat [[Francis Crick Institute]] in London. == Utteknungen (Utwahl) == * 1991 Milne-Muerke Foundation Award * 1998 Graham Bull Prize * 2002 Liddmaat in de [[Royal Society]]<ref>[http://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ Fellows] van de [[Royal Society]] (royalsociety.org); afropen an’n 9. Mai 2011</ref> * 2002 International Society for Blood Purification Award * 2002 Liddmaat van de Academy of Medical Sciences * 2006 Liddmaat [[EMBO]] * 2007 Liddmaat in de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>[http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf Book of Members 1780–2010] (PDF, 155 kB) van de [[American Academy of Arts and Sciences]] (amacad.org); afropen an’n 14. Mai 2011</ref> * 2009 [[Louis-Jeantet-Stiftung|Louis-Jeantet-Preis]]<ref>{{Internetquelle |autor=prezenz.com |url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |titel=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |werk=jeantet.ch |datum= |sprache=en |abruf=2016-02-05 }}</ref> * 2010 [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://gairdner.org/content/peter-j-ratcliffe Peter J. Ratcliffe, M.D.] bei der [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an'n 5. Dezember 2012</ref><ref>[http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2810%2960526-0/fulltext Paul C. Webster: ''The winners of the 2010 Gairdner Awards.''] [[The Lancet]], Volume 375, Issue 9722, Page 1239, 10. April 2010</ref> * 2012 [[Pasarow Award]] för kardiovaskuläre Forschung * 2014 [[Knight Bachelor]]<ref>https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269031/New-Year-Honours-2014-PM-list.pdf</ref> * 2014 [[Wiley Prize in Biomedical Sciences]] * 2016 [[Albert Lasker Award for Basic Medical Research]] * 2017 [[Buchanan Medal]] * 2018 [[Massry-Pries]] * 2019 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] (deelt mit [[William George Kaelin]] un [[Gregg Leonard Semenza]] == Schriften (Utwahl) == * mit P.H.Maxwell, M.S.Wiesener, G.-W.Chang, S.C.Clifford, E.C.Vaux, M.E.Cockman, C.C.Wykoff, C.W.Pugh, E.R.Maher: ''The tumour suppressor protein VHL targets hypoxia-inducible factors for oxygen-dependent proteolysis'', Nature, Band 399, 1999, S. 271–275. * mit P .Jaakkola, D.R. Mole, Y.-M.Tian, M.I.Wilson, J. Gielbert, S.J.Gaskell, A. von Kriegsheim, H.F. Hebestreit, M. Mukherji, C.J. Schofield, P.H. Maxwell, C.W. Pugh: ''Targeting of HIF-a to the von Hippel-Lindau ubiquitylation complex by O2-regulated prolyl hydroxylation'', Science, Band 292, 2001, S. 468–472. * mit A.C.R.Epstein, J.M.Gleadle, L.A.McNeill, K.S.Hewitson, J.F.O’Rourke, D.R.Mole, M.Mukherji, E.Metzen, M.I.Wilson, A.Dhanda, Y.-M.Tian, N.Masson, D.L.Hamilton, P.Jaakkola, R.Barstead, J.Hodgkin, P.H.Maxwell, C.W.Pugh, C.J.Schofield: ''C. elegans EGL-9 and mammalian homologs define a family of dioxygenases that regulate HIF by prolyl hydroxylation'', Cell, Band 107, 2001, S. 43–54 * mit M. E. Cockman u.&nbsp;a.: ''Proteomics-based identification of novel factor inhibiting HIF (FIH) substrates indicates widespread asparaginyl hydroxylation of ankyrin repeat domain-containing proteins'', Molecular & Cellular Proteomics, Band 8, 2009, S. 535–546. * mit M. Mazzone u.&nbsp;a.: ''Heterozygous deficiency of PHD2 restores tumor oxygenation and inhibits metastasis via endothelial normalization'', Cell, Band 136, 2009, S. 839–851. * mit J. Adam u.&nbsp;a.: ''Renal cyst formation in Fh1-deficient mice is independent of the Hif/Phd pathway: roles for fumarate in KEAP1 succination and Nrf2 signaling'', Cancer Cell, Band 20,. 2011, S. 524–537. * mit N. Masson u.&nbsp;a.: ''The FIH hydroxylase is a cellular peroxide sensor that modulates HIF transcriptional activity'', EMBO Rep., Band 13, 2012, 251–257. * mit J. Schödel u.&nbsp;a.: ''Common genetic variants at the 11q13.3 renal cancer susceptibility locus influence binding of HIF to an enhancer of cyclin D1expression'', Nature Genetics, Band 44, 2012, S. 420–425. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/peter-ratcliffe Prof Peter J Ratcliffe FRS] bei der [[University of Oxford]] (ox.ac.uk); afropen an’n 8. Mai 2011 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1196562210|VIAF=989155042717172401114}} {{SORTIERUNG:Ratcliffe, Peter John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] p0gvpp4wlug6cgrioln0vdlwn63a030 0 134791 1064073 1063826 2026-05-02T13:27:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064073 wikitext text/x-wiki '''Selina Gasparin''' (* [[3. April]] [[1984]] in [[Samedan]]) is en [[Swiez]]er [[Biathlon|Biathletin]]. Selina Gasparin is 2004 vun den [[Skilangloop]] to’n Biathlon wesselt. Hör Süsters [[Elisa Gasparin|Elisa]] un [[Aita Gasparin|Aita]] sünd Biathlon-Sportler un starten ok in den Weltcup. Se billen tosommen mit [[Lena Haecki]] meestens de Swiezer Fruenstaffel. 2004 geev se hör Debüt in’n Europacup un 2005 keem se eerstmals in’n Biathlon-Weltcup to’n Insatz. 2007 nehm se as eerst Swiezer Frau un de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|Biathlon-Weltmeesterschapen]] deel un keem in dat Eenzelrennen up Platz 44. In‘n Januar 2009 wunn se in [[Oberhof]] as 29. in en Sprintrennen eerstmals Weltcuppunkte. Se nehm denn ok an de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspele]] deel, ahn dor en Medaille to recken. Af dat Johr reck se ok gelegentlich Platzeeren ünner de best Teihn in’n Weltcuprennen. To Anfang vun de Weltcupsaison 2013/14 fier se an’n 6. Dezember 2013 bi den Sprint in Hochfilzen hör eersten Weltcupsieg Weltcupsieg (vör [[Veronika Vítková]], [[Irina Starych]] un [[Tora Berger]], wat de eerste Sieg un de eerste Podestplatz vun en Swiezer bi de Fruen in disse Sportaart weer.<ref name="tagblatt20131206">{{Internetquelle|url = http://www.tagblatt.ch/aktuell/sport/weitere/weitere/weitereuo/art129479,3631400|titel = Selina Gasparin mit historischem Sieg|werk = St.Galler Tagblatt Online|datum = 2013-12-06|zugriff = 2013-12-10}}</ref> Een Week later wunn se ok dat Sprintrennen vun den darten Weltcup in [[Le Grand-Bornand]] (vör [[Kaisa Mäkäräinen]] un [[Walentyna Semerenko]]) un övernehm dormit ok eerstmal dat root Trikot vun de Disziplinführenden. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ vun de Saison up den 11. Platz und in de Sprintwertung up Platz 6. Anfang Januar 2014 reck de Fruenstaffel mit de dree Gasparin-Süsters un [[Irene Cadurisch]] as Slusslöperin in Ruhpolding mit Platz teihn de vun den Verband fordert Norm för de Deelnahm an de Olympisch Winterspelen.<ref>{{internetquelle|url = http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|titel = Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation|hrsg = Swiss-Ski|datum = 2014-01-08|zugriff = 2014-01-09|offline = ja|archiv-url = https://web.archive.org/web/20140109135359/http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|archiv-datum = 2014-01-09}}</ref> Nah twee Top-20-Platzeeren in’n Sprint un in de Verfolgung wunn Gasparin am 14. Februar 2014 de Sülvermedaille in dat Eenzelrennen. Nah fehlerfree Scheeten keem se över een Minüüt achter de Olympiasiegerin [[Darja Domratschawa]], aber vör [[Nadseja Skardsina]] un [[Gabriela Soukalová]] in’t Teel un sörg dormit för en wiedere Premiere in’n Swiezer Biathlonsport.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.nzz.ch/aktuell/sport/sotschi-2014/selina-gasparin-gewinnt-silber-1.18243705|titel = Silber für Selina Gasparin: Null Fehler!|werk = NZZ Online|hrsg = Neue Zürcher Zeitung|datum = 2014-02-14|zugriff = 2014-02-14}}</ref> Dornah leep dat denn nich ganz so goot wieder un to de Saison 2014/15 hett se denn en Wettkamppaus inleggt, wiel se Moder wurr. To de Saison 2015/16 weer se weer an’n Start, keem een paar Mal ünner de best Teihn un in de Gesamtwertung an’t Enn‘ vun dat Johr up Platz 24. Hör best Eenzelergevnis weer dorbi Platz 2 in de Verfolgung vun Antholz achter [[Jekaterina Jurlowa-Percht]] un vör [[Dorothea Wierer]]. In de Folgesaison keem se nie up dat Podest, aber in de Gesamtwertung noch up den 17. Platz. Ähnlich weer dat Ergevnis in de Saison 2017/18, de se as 25. In den Gesamtweltcup afsluuten dee. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] keem se mit de Staffel up den 6. Platz 2018/19 hett se kien Weltcuppunkte haalt, keem aber in de Staffel to’n Insatz. In de Saison 2019/2020 keem se aber weer in de Punkteränge rin. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020]] reck se mit de Swiezer Fruenstaffel weer den 6. Platz. Bi Weltcuprennen harr se dorför mit de Staffel all tweemal den 3. Platz un to’n Uptakt in Östersund sogor Platz 2 reckt. To’n Afsluss vun de Saison, bi de de eegentliche Afsluss in Östersund wegen de COVID-19-Epidemie, afseggt wurrn weer, reck se hör best Ergebnisse in de Saison. Nahdem se in Kontiolahti in’n Sprint all en gooden teihnten Platz belegg harr, keem se in de ansluuten Verfolgung up den 2. Platz (achter [[Julia Simon]], aber vör [[Lisa Vittozzi]], [[Kaisa Mäkäräinen]] (in de hör letzt Rennen), [[Monika Hojnisz-Staręga]] un annern). In den Gesamtweltcup reck se so den 40. Platz. == Literatur == * Philipp Gurt: Selina Gasparin; Literaricum Buchverlag Philipp Gurt, 1. Uplaag, 2016, 232 Sieden; ISBN 978-3-9523-9619-3 == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.selinagasparin.ch/ Offizielle Webpräsenz] * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSUI20304198401 Selina Gasparin up de Sieden vun de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=19548 Indrag up de Sieden vun de FIS (engelsch)] * [http://web.swiss-ski.biz/steckbriefe/187.pdf Selina Gasparin] bi [[Swiss-Ski]] (PDF; 54&nbsp;KB) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1132274443|VIAF=8325149619428404010006}} {{SORTIERUNG:Gasparin, Selina}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1984]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Swiez)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Swiez)]] rp53q94w0aq6f19ojbgcab6gedllm82 0 136219 1064076 1063829 2026-05-02T13:40:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064076 wikitext text/x-wiki [[File:Egeskov Castle (28103028186).jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot spejling Edit 2.jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot 08.jpg|mini|Slott Egeskov]] '''Slott Egeskov''' [{{IPA|ˈeːəsgɔu̯ʔ}}] is en Waterborg up de Insel [[Fünen]] in [[Däänmark]]. Dat noch middelöllerich präägt Bauwark hett sück in den Loop van sien Geschichte van en vun buten [[Laatgotik|laatgotisch]], binnen aber all in’n Stil van de [[Renaissance]] gestalt [[Waterborg]] to en wahnlich Landslott wannelt. Dat Bauwark is van umfangriek Gordens ümgeven (nah Angaven van de Eegendömer de gröttste historsch Gordenanlaag van Däänmark) un up dat Slottgelände befinnen sück mehrere Museen. == Geschichte == Dat Slott wurr van den [[Marschall|Rieksmarschall]] Frands Brockenhuus (1518–1569) upbaut un 1554 fardigstellt. He harr 1545 Anne Tinhuus heiraadt, de den oorsprünglichen Buurnhoff van hör Öllern övernommen harr. De politischen Unruhen, de [[Reformatschoon]] un de [[Grafenfehde|Börgerkrieg]] van 1534 bit 1536 Hemm völ Grootgrundbesitter to de Tiet dorto brocht, ehrn Wahnsitt as swoor intonehmen [[Festung]] to bauen. So ok Frands Brockenhuus, de sien Borg midden in en See uprichten dee, nah de Överleefern up en [[Fundament]] up so völ Eekenpahlen, dat „ein ganzer Eichenwald dabei draufging“.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.egeskov.dk/de/geschichte |titel=Die Geschichte Egeskovs |titelerg= |werk=egeskov.dk |hrsg= |datum= |seiten= |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |format= |sprache= |kommentar= |zitat=}}</ref> Dorum ok de Naam Egeskov (Eekenwald). Bit 1784 wurr Egeskov ünner de Nahkommen van Brockenhuus wiedergeven, dorünner [[Corfitz Ulfeldt]] un sien Bröers över hör Moder Anne Brockenhuus. 1784 hett de Geheemrat un Amtmann Henrik Bille-Brahe (1709–1789) dat Slott köfft. He stamm ut dat Adelsgeslecht [[Bille (Adelsgeslecht)|Bille]] un harr 1787 dat Patent van de utstorven Adelsfamilie Brahe erstaahn. Bit 1882 bleev Slott Egeskov in‘n Besitz van de Familie Bille-Brahe. Denn hett Julius Ahlefeldt-Laurvig-Bille dat Slott övernommen. He hett den sweedschen Architekten Helgo Zettervall mit de Renoveeren van dat Slott beupdraagt. He hett de Toornhelme höhger maakt, hett de fröheren Stufengeevel weer herstellt un den Doorbau upricht. Sien Nahkommen hörrt dat Slott noch hüüd. 1986 wurr dat för den Tourismus apen maakt. == Museen == === Slottmuseum === Wichtigst Deel van de musealen Anlagen is dat Renaissance-Slott sülvst. Dorin sünd ca. teihn prunkvull Rüüm in twee Stockwarken un en Utstellungsberiek in’n Böhn to besichtigen. En groot Antall van exotisch Jagdtrophäen wiest up de Jagdliedenschap van en fröheren Slottherrn hen. Möbel, Gemälde, Musikinstrumente, Porzellan un völ wiedere Kunstgegenstände dokumenteeren de lang Geschichte van dat Huss, de sien Eegendömer hüüd Graf Michael [[Ahlefeld (Adelsgeslecht)|Ahlefeldt]]-Laurvig-Bille is. === Titanias Palast === Bekanntst Exponat van dat Museum ist dat düchtig groot Puppenhuus „Titanias Palast“, nöömt nah de Elfenkönigin Titania. De engelsch Offizier Sir Neville Wilkinson hett mehr as 15 Johr an dit eenzigaardig Kunstwark baut. De zimmergroot Palast besteiht ut över 3000&nbsp;Deelen in groot Detailtrüe un bargt to’n Deel sülvst wertvull Kunstschätze. Ünner de Miniaturrüüm van den Palast befinnd sück ünner annern en Kapell mit speelbar [[Örgel]]. === Wiedere Museen === [[Datei:Schloss Egeskov Museum 05.JPG|mini|Wahnmobil van den Maler [[Sigurd Swane]] in dat Automobilmuseum]] In de Nebenhüüs befinnen sück mehrere wiedere Museen, dorünner Utstellungen van Automobilen (Oldtimer bit to de 1970er Johren), Floogtüüg un Motorrööd en Museum to de Geschichte vun dat Rettungswesen in Däänmark un en Utstellung van Puppenhüüs. Wiedere Utstellungen befaaten sück mit de Geschichte van de Landwertschap, den [[Hannel]] un dat [[Handwark]]. == De Sage van dat Holtmännchen == Up de Böhn van den Trappentoorn liggt en Holtfigur, de fröher en Saal van dat Slott smücken dee. Nah de Sage dröfft se nie van hör Platz wegnommen wurrn un moot to [[Wiehnacht|Wiehnachten]] jewiels en nee Strohlager maakt kriegen, ansonsten würr Egeskov in de Hillig Nacht in den Slottgraben afsuupen. == De Gorden == [[Datei:Schloss Egeskov Park 01.JPG|mini]] De den Burgsee ümgevend Gordenanlagen sünd to ünnerscheedlich Tieden entstahn un ok in de Gegenwart immer weer utwiet un den touristisch Verwachten anpasst wurrn. En formal Gordenberiek tegenöver van dat Slott wurr all in de 1950er-Jahren rekonstrueert. In‘n nordöstlichen Deel, de nich apenlich togänglich is, befinnd sück en historsch [[Irrgorden]] ut [[Hainböken]]heechen, de in sien Weggmust wietgahnd de berühmt Anlaaag bi den [[Hampton Court Palace]] entspreckt; sien Entstahn wurr up dat Johr 1733 dateert. En stark vergröttert un en beten utwiet Nahplanten, entworfen van den Multikünstler [[Piet Hein (Wetenschapler)|Piet Hein]], liggt südöstlich van den Borgsee, ebenso twee wiedere moderne Gordenlabyrinthe. De Goroden kreeg 2012 den „Europääschen Gordenpries“ van dat [[European Garden Heritage Network]] in de Kategorie „Weiterentwicklung historischer Anlagen“. == Weblinks == {{Commons|Egeskov Slot|Slott Egeskov}} *{{Internetquelle |url=https://www.egeskov.dk/de |titel=Deutsche Homepage |werk=egeskov.dk |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja}} *{{Internetquelle |autor=Thomas Soltau |url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |titel=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |werk=merian.de |hrsg= |datum= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja |sprache= }} {{Webarchiv|url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |wayback=20200215082536 |text=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |archiv-bot=2026-05-02 13:40:52 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=55/10/35/N |EW=10/29/22/E |type=landmark |region=DK}} [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Slott|Egeskov]] hg24f8w1mp80276cgu36vtfkteemqmm 0 144965 1064063 1063815 2026-05-02T12:56:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064063 wikitext text/x-wiki [[Datei: Maischberger - 2016-12-14-7454.jpg|mini|Richard David Precht (2016)]] '''Richard David Precht''' (* [[8. Dezember]] [[1964]] in [[Solingen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Philosoph]] un [[Publizist]]. He is Honorarperfesser för Philosophie an de [[Leuphana Universität Lümborgg]] un Honorarperfesser för Philosophie un [[Ästhetik]] an de [[Hochschule für Musik Hanns Eisler]] in [[Berlin]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|titel=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana|zugriff=2011-06-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719114021/http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|archiv-datum=2011-07-19|datum=2011-06-01|hrsg=ndr.de}}</ref><ref>[http://www.leuphana.de/news/meldungen/titelstories/honorarprofessur-precht.html Pressemitdeelen vun de Uni], afropen an’n 4. November 2017.</ref> Siet den grooten Spood mit ''[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]]'' wurrn sien Böker to philosophischen oder sellschopspolitischen Themen Bestseller. == Privates == He weer mit de [[luxemborg]]schen Feernsehmoderatorin un stellvertreden Chefredakteurin vun [[RTL Télé Lëtzebuerg]], [[Caroline Mart]], verheiraadt. De Ehe wurr schett. Precht hett ut en fröher Betrecken een Söhn.<ref>https://www.morgenpost.de/berlin/article115993242/Sind-Sie-ein-guter-Vater-Herr-Precht.html</ref><ref name="welt_2014-12-05" /> == Publikatschonen == [[Datei:Frankfurter Buchmesse 2016 - Precht 2.JPG|mini|Richard David Precht bi de Frankforter Bookmesse (2016)]] === Böker === * {{Literatur | Titel=Noahs Erbe. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen | Verlag=Rowohlt | Ort=Reinbek bei Hamburg | Jahr=2000 | ISBN=3-499-60872-3 }} * {{Literatur | Titel=Die Kosmonauten. Roman | Verlag=Kiepenheuer & Witsch | Ort=München | Jahr=2003 | ISBN=978-3-462-03216-1 }} * ''Baader braun.'' In: Iris Radisch (Hrsg.): ''Die Besten 2004. Klagenfurter Texte. Die 28. Tage der deutschsprachigen Literatur in Klagenfurt.'' Piper, München/Zürich 2004, ISBN 3-492-04648-7. (Beitrag zum [[Ingeborg-Bachmann-Preis 2004|Ingeborg-Bachmann-Wettbewerb 2004]], [http://archiv.bachmannpreis.orf.at/bachmannpreisv2/bachmannpreis/texte/stories/13747/ online]). * {{Literatur | Titel=[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]] Eine philosophische Reise | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2007 | ISBN=978-3-442-31143-9 }} (Platz 1 vun de Spiegel-Bestsellerliste van’n 2. Juni bit to’n 21. September 2008]]) * {{Literatur | Autor=mit Georg Jonathan Precht | Titel=Die Instrumente des Herrn Jørgensen. Roman | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2009 | ISBN=978-3-442-47115-7 }} * {{Literatur | Titel=[[Liebe: Ein unordentliches Gefühl]] | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-15554-5 }} * {{Literatur | Titel=Die Kunst, kein Egoist zu sein. Warum wir gerne gut sein wollen und was uns davon abhält | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-31218-4 }} * {{Literatur | Titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid. Meine kleine deutsche Revolution | Verlag=Ullstein | Auflage=Erweiterte | Ort=Berlin | Jahr=2011 | ISBN=978-3-548-37323-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Warum gibt es alles und nicht Nichts?]] Ein Ausflug in die Philosophie |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2011 |ISBN = 978-3-442-31238-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Anna, die Schule und der liebe Gott]]. Der Verrat des Bildungssystems an unseren Kindern |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2013 |ISBN = 978-3-442-31261-0 }} ([[Liste der meistverkauften Sachbücher in Deutschland#2011 ff|Platz 1 der Spiegel-Bestsellerliste vom 6. bis zum 19. Mai 2013]]) * {{Literatur |Titel= Erkenne die Welt, Geschichte der Philosophie 1 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2015 |ISBN = 978-3-442-31262-7 }} * ''Tiere denken. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen'', Goldmann, München 2016, ISBN 978-3-442-31441-6. * ''Erkenne dich selbst, Geschichte der Philosophie 2''. Goldmann, München 2017, ISBN 978-3-442-31367-9 * ''[[Jäger, Hirten, Kritiker. Eine Utopie für die digitale Gesellschaft]]''. Goldmann, München 2018, ISBN 978-3-442-31501-7. * {{Literatur |Titel= Sei du selbst. Eine Geschichte der Philosophie 3 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2019 |ISBN = 978-3-442-31402-7 }} * {{Literatur |Titel= Künstliche Intelligenz und der Sinn des Lebens: Ein Essay |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2020 |ISBN = 978-3442315611 |Autor=|Hrsg=|Sammelwerk=|Band=|Nummer=|Auflage=|Seiten=}} === Upsätze un Artikel (Utwahl) === * ''[http://www.zeit.de/1997/33/precht.txt.19970808.xml/komplettansicht Die Invasion der Bilder].'' ''Niemand stellt Fragen, das Digitalfernsehen antwortet.'' In: ''Die Zeit.'' 8. August 1997 * ''Grüne Sorgen, schwarze Visionen. Ökologie in der angstfreien Gesellschaft.'' In: ''FAZ.'' 20. März 1999 * ''Nach den Spielregeln der Biologie. Ernst Haeckel und seine heutigen Nachfahren.'' In: ''FAZ.'' 15. Januar 2000 * [http://www.kultiversum.de/Literatur-Literaturen/Peter-Sloterdijk-Sphaeren-Plurale-Sphaerologie.html ''Einstürzende Sandburgen. Warum der Schöpfer der «Sphärologie» ein begnadeter Sprachkünstler und Kritiker, aber kein großer Philosoph ist.''] In: ''Literaturen.'' Juli/August 2004 * Der Spiegel: Feigheit vor dem Volk. Wider den verlogenen Menschenrechts-Bellizismus, 2009, Nr. 32 van'n 3. August 2009, Sieden 118–119 * Der Spiegel: Titel=Zwei Männer und der Mond. Zu einem seltsamen Hickhack hat sich der Streit zwischen Peter Sloterdijk und der Frankfurter Schule entwickelt, 2009, Nr. 45 van'n 2. November 2009, Sieden 150–152 * [http://www.zeit.de/2010/24/Bundespraesident-Wahl/komplettansicht ''… und keiner wacht auf. Leben wir noch in einer Demokratie, oder überlassen wir die Politik lieber einer kleinen Führungselite?''] In: ''Die Zeit.'' 24/2010 vom 10. Juni 2010. * Der Spiegel: Soziale Kriege. Vom Unbehagen der bürgerlichen Mittelschicht, 2010, Nr. 39 van'm 27. September 2010, Sieden 176–177 * ''Immer Mehr ist immer Weniger. Wer bestimmt eigentlich über den Fortschritt?'' In: ''Der Spiegel'' Nr.&nbsp;5/2011, 31.&nbsp;Januar 2011 [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-76659530.html online] * ''Vom Schlingern der Galeere. Bio-philosophische Betrachtungen über die obskuren „Märkte“.'' In: ''Der Spiegel'' 2/2012, 9. Januar 2012 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-83504590.html online]) * ''Kaltgestellte Frösche. Politik kennt kein Ethos mehr: Sie will die Welt vermessen, statt sie zu gestalten.'' In: ''Der Spiegel'' 37/2013, 9. September 2013 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-111320248.html online]) * ''Wer ist konservativer? Rechte Populisten und der Islam sind sich näher, als sie glauben''. In: ''Der Spiegel'' 6/2015, 31. Januar 2015 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-131578899.html online]) * ''Echte Träume, echte Not. Wohin wir driften, wer Deutschland abschafft und warum die Flüchtlinge nicht hier sind, um uns zu nutzen''. In: ''Die Zeit'' 1/2016, 14. Januar 2016 ([http://www.zeit.de/2016/01/moral-fluechtlinge-deutschland-fluechtlingspolitik-buerokratie online]) * (mit [[Harald Welzer]]): ''Jugend an die Macht! Unsere Debatte über die Flüchtlinge wird von älteren Intellektuellen bestimmt. Sie schüren Ängste, wo Offenheit vorherrscht. Ihre Verzagtheit ist gefährlich''. In: ''Die Zeit'' 13/2016, 17. März 2016 ([http://www.zeit.de/2016/13/migration-debatte-gefluechtete-zuversicht-jugend online]) * [http://www.zeit.de/2016/40/europa-erzaehlung-narrativ-politik-oekonomie-richard-david-precht/komplettansicht ''Unsere gereizten Seelen – Europa braucht Staatsbürger und keine User und Konsumenten. Ein Plädoyer für eine neue europäische Erzählung'']. Die Zeit Nr. 40/2016, 22. September 2016 * ''Vom Irrsinn, Maschinen Ethik einzuprogrammieren.'' In: ''Der Spiegel'' 48/2018, 24. November 2018 ([http://www.spiegel.de/plus/richard-david-precht-vom-irrsinn-maschinen-ethik-einzuprogrammieren-a-00000000-0002-0001-0000-000160960485 online]) === Interviews === * [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/richard-david-precht-vergesst-das-wissen?id=98d24fcc-21be-46e0-aeb0-f0fd53427ba9 ''Vergesst das Wissen!''] Richard David Precht gibt im Gespräch mit [[Barbara Bleisch]] Auskünfte über sein Selbstbild als Philosoph und öffentlicher Intellektueller in Deutschland, über seine Forderung nach einer „[[Bildungsrevolution]]“ und über seine Wünsche für eine gegenwartstaugliche Optimierung des philosophischen Diskurses im universitären und außeruniversitären Bereich. In: [[Schweizer Radio und Fernsehen]], 17. November 2013; abgerufen am 4. Juni 2020. * [https://www.augsburger-allgemeine.de/kultur/Richard-David-Precht-Die-Menschen-lieben-Verbote-id54827366.html Richard David Precht: ''„Die Menschen lieben Verbote“''] ''Augsburger Allgemeine'' vom 9. Juli 2019. == Film == * ''Lenin kam nur bis Lüdenscheid.'' Dokumentar- un Speelfilm, Düütschland, 2008, 88 Min., Dreihbook: Richard David Precht, Regie: André Schäfer, Produktion: Florianfilm, in’n Updrag vun den [[Westdeutscher Rundfunk Köln|WDR]], [[Südwestrundfunk|SWR]], Kino-Premiere: 1.&nbsp;Juni 2008 in Solingen,<ref>{{Webarchiv | url=http://www.solinger-tageblatt.de/index.php?redid=247272 | wayback=20090304010658 | text=Precht: ''Die Welt in meinem Kopf''}}, [[Solinger Tageblatt]], 2.&nbsp;Juni 2008.</ref> Film-Besprechung:<ref name="taz_2008-06-05" /> De [[Dokumentarfilm]] wurr för den [[Düütsch Filmpries 2009|Düütschen Filmpries 2009]] nomineert. == Literatur == * [[Gero von Boehm]]: ''Richard David Precht. 18. Februar 2009.'' Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten.'' Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S.&nbsp;650–660. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=115702318 Indrag in de DNB] * {{IMDb|nm3005548}} * [[zdf.de]]: [https://www.zdf.de/gesellschaft/precht ''Precht''] (Eigene Sendung) == Anmarken == <references responsive> <ref name="welt_2014-12-05"> {{Internetquelle | url=https://www.welt.de/print/welt_kompakt/koeln/article135037830/Philosophie-als-Erfolgsmodell.html | titel=Philosophie als Erfolgsmodell | titelerg=Richard David Precht wird 50: Kölner musste lange auf Anerkennung warten | werk=[[Die Welt]] | datum=2014-12-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> <ref name="taz_2008-06-05"> {{Internetquelle | autor=Barbara Schweizerhof | url=http://www.taz.de/!5181118/ | titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid | titelerg=Film-Besprechung | werk=[[Die Tageszeitung]] | datum=2008-06-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=115702318|LCCN=n/96/87437|VIAF=115547802|NDL=001093781}} {{SORTIERUNG:Precht, Richard David}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] hhgz31jbwkevuysizpuoefcjpqj1vir 0 145716 1064107 1063858 2026-05-02T16:32:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064107 wikitext text/x-wiki [[Datei:Zugezogen Maskulin – Ackerfestival 2014 04.jpg|thumb|300px|Zugezogen Maskulin up de Ackerfestival 2014]] '''Zugezogen Maskulin''' is ein [[Berlin]]er [[Hip-Hop]]-[[Duett|Duo]] bestahnd ut [[Grim104]] un [[Testo (Rapper)|Testo]]. == Bandgeschicht == Grim104 un Testo hebben dat Duo an'n 1. Juli 2010 grünnt. De Nam is ein Anspillung up [[Westberlin Maskulin]] ([[Kool Savas]] un [[Taktloss]]) un [[Südberlin Maskulin]] ([[Fler]] un [[Silla (Rapper)|Silla]]). Beid Rapper kamen nich ierst ut Berlin, dorher stammt dat Wuurt „zugezogen“ in de Nam. 2011 keem dat Gratisalbum ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' rut. Dat Duo präsentiert sik, ähnlich as [[K.I.Z]], as Persiflage up [[Gangsta-Rap]] un [[Macho]]-[[Attitüde]], darför öwerspitzen un pointieren sei ünnerscheidlich [[Klischee]]s. Dortau perren [[Sarkasmus|sarkastisch]] un [[Ironie|ironisch]] Kommentare tau'n Tietgeest.<ref name="laut">{{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin|Linktext=Zugezogen Maskulin}}</ref> In'n Harfst 2013 ward dat Duo von'n Hamburger linksolternativ [[Independent-Label]] [[Buback (Ünnernähmen)|Buback]] ünner Verdrag nahmen. Tauierst keem dort de von Grim104 sülfstbetitelt [[Extended Play|EP]]. An'n 13. Februar 2015 folgt dat tweite Album von de Grupp ''Alles brennt''.<ref name="laut" /> An'n 20. Oktober 2017 ward dat drütt Album mit de Titel ''Alle gegen Alle'' verapentlich.<ref>{{Literatur|Autor=Oliver Marquart|Titel=Zugezogen Maskulin kündigen neues Album "Alle gegen alle" an - rap.de|Sammelwerk=rap.de|Datum=2017-07-08|Online=http://rap.de/news/106896-zugezogen-maskulin-kuendigen-neues-album-alle-gegen-alle-an/|Abruf=2017-07-10}}</ref> Dat fürt Album ''10 Jahre Abfuck'' kamt an'n 7. august 2020.<ref>{{Internetquelle |autor=Alex Wegerich |url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |titel=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |werk=rap.de |datum=2020-05-15 |abruf=2020-05-24 |sprache=de-DE }}</ref> == Diskografie == * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Gratis-EP) * 2011: ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' (Gratis-Album) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (Freetrack) * 2015: ''Alles brennt'' (Album, [[Buback (Unternehmen)|Buback]]) * 2015: ''Füchse'' feat. [[LGoony]] (Juice-Exclusive auf Juice CD No 132) * 2016: ''Ratatat im Bataclan'' (Freetrack) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (Releasetrack), Uwe & Heiko * 2017: ''Alle gegen Alle'' (LP) * 2020: ''EXIT'' (Single) * 2020: ''Tanz auf dem Vulkan'' (Single) * 2020: ''Sommer Vorbei'' (Single) == Weblinks == {{Commonscat}} * {{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin}} * [https://web.archive.org/web/20170910212136/http://www.buback.de/zugezogen-maskulin.php Zugezogen Maskulin] bi [[Buback (Unternehmen)|Buback]] * [https://www.zeit.de/kultur/musik/2015-02/zugezogen-maskulin-alles-brennt Daniel Gerhardt: ''Zugezogen maskulin – Deutschrap brennt.'' Zeit online, 10. Februar 2015] == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Düütschland]] 6zq2lht8d7srqftdvi7i2zj74alw5yy 0 145732 1064083 1063836 2026-05-02T14:39:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064083 wikitext text/x-wiki [[Datei:Testo – Ackerfestival 2014 05.jpg|mini|Testo bi'n Ackerfestival 2014 in [[Kummerfeld]]]] '''Testo''' (* [[1988]] in [[Leipzig]]; börgerlig: ''Hendrik Bolz''<ref>[https://www.deutschlandfunk.de/hip-hop-duo-zugezogen-maskulin-die-wut-ist-das-befreiende.807.de.html?dram:article_id=399006 „Die Wut ist das befreiende Element“, deutschlandfunk.de, 24. Oktober 2017, abgerufen am 25. August 2018]</ref>) is ein dütsch [[Rap]]per, de bi'n Hamburger Label ''[[Buback (Unternehmen)|Buback]]'' ünner Verdrag steiht. Tausamen mit de Rapper [[grim104]] billt hei dat Hip-Hop-Duo [[Zugezogen Maskulin]].<ref name="Musikmarkt">{{Internetquelle |autor=Musikmarkt.de |url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |titel="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |zugriff=2014-03-12 |archiv-url=https://archive.is/20140312212902/http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archiv-datum=2014-03-12 |offline=ja }}</ref> == Läben == Hendrik Bolz wür 1988 in Leipzig geburen un verbröcht sin Jugend na egen Utsag öwerwägend in [[Stralsund]]. Na'n Abitur töch hei na [[Berlin]], wur hei ünner annern ünner de Leitung von de Journalisten [[Marcus Staiger]] ein Praktikum in de Redaktion von de Internetsiet Rap.de absolviert hett. Hier hett hei de Rapper [[grim104]] kennenlihrt, mit em billt hei dat Hip-Hop-Duo Zugezogen Maskulin. Ein ierst kommün Album keem 2011 rut. näbenbi hett Bolz 2013 ein egen EP (''Töte deine Helden'') rutbröcht. Ut de EP sünd mihrer Stücke ok as Musikvideo rutkeem. == Diskografie == ; Alben * 2011: Kauft nicht bei Zugezogenen (Kostenloses Album mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) ; EP * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Kostenlose EP mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2013: ''Töte deine Helden'' ; Singles * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 ls Zugezogen Maskulin) ; Videos * 2011: ''Entartete Kunst'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Rotkohl'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Maskulin Maskulin'' (mit 3Plusss, Donetasy un grim104) * 2013: ''Champagner Für Alle'' * 2013: ''Töte deine Helden'' * 2013: ''Keine Ahnung Wo'' * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) == Weblinks == {{Commonscat|Testo}} == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Boren 1988]] 7luwumrynp4iucfpc5btg39oyvrgqp5 0 150006 1064078 1063831 2026-05-02T14:13:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064078 wikitext text/x-wiki [[Datei:Steven Chu official DOE portrait.jpg|mini|hochkant|Steven Chu (2009)]] '''Steven Chu''' (chineesch: 朱棣文; Pinyin: Zhū Dìwén}}; * [[28. Februar]] [[1948]] in [[St. Louis]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]]) is en US-amerikaansch Physiker. He kreeg 1997 gemeensam mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik]]. Sien Hööftrebeet is de [[Laserköhlen|Beinflooten vun Atomen middels Lasern]]. He weer Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] bit to sien Ernennung to’n Energieminister un hollt Professuren in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un [[Stanford University|Stanford]]. In dat Kabinett vun den US-Präsidenten [[Barack Obama]] weer Chu van 2009 bit 2013 Energieminister. == Leven == Chu stammt ut en [[Sino-Amerikaner|chineeschstämmig]] Akademikerfamilie, de 1943 över den Ümweg över [[Frankriek]] in de USA inwannert is. Sien Vader weer Chemie-Perfesser an dat [[Polytechnic Institute of New York University|Brooklyn Polytechnic]], un Chu is dicht bi Garden City upwussen. He hett anfangs an de [[University of Rochester]] studeert, wo he sien [[Bachelor]] maakt hett. Dornah is he an de [[University of California, Berkeley]] mit de Afsicht wesselt, sück up [[theoretische Physik]] to spezialiseeren. Bi [[Eugene David Commins]] hett he sück denn aber mit dat Meeten vun [[Paritätsverletzung]]en vun dat (in de [[Quantenelektrodynamik]] [[Verboden Övergang|verboden]]) magnetischen [[Dipol]]övergangs in [[Thallium]]atomen befaat, de nah de [[Elektroswaak Wesselwirken|elektroswaak Theorie]] in dat [[Standardmodell]] mögelk weern (de oorsprüngliche Vörslag för sückse Experimente keem vun [[Claude Bouchiat]] un [[Marie-Anne Bouchiat]] in Frankriek 1974) un sück in en swaak Asymmetrie vun de Absorptschoon vun rechts- un linkspolariseert Lucht ütern dee. För dat Experiment muss sück Chu intensiv mit den Bau vun Lasern befaaten. Dat Experiment nehm eenig Tiet in Anspröök, un wiels disse Tiet wurr he 1976 [[Post-Doktorand|Post-Doc]] – sien experimentelle Arbeit wurr as utreckend Qualifikatschoon anerkannt. Eerste Ergevnisse hett de Grupp 1979 bekannt maakt,<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.42.343 R. Conti, P. Bucksbaum, S. Chu, E. Commins, L. Hunter, Preliminary Observation of Parity Nonconservation in Atomic Thallium]</ref> dormals aber weer neutrale Ströme all an dat [[Stanford Linear Accelerator Center|SLAC]] in de Hoochenergiephysik nahwiest wurrn. Af 1978 hett he bi de [[Bell Laboratories]] in [[Murray Hill (New Jersey)]] arbeit, wo he mit Experimenten to dat nipp un nau Vermeeten vun de Spektren vun [[Positronium]] anfung, dat „Waterstoffatom“ vun de [[Quantenelektrodynamik]], bestahnd ut [[Positron]] un Elektron. Dat Experiment (mit Allen Mills) weer spoodriek, düer aber ok mehrere Johren. Dat weer dormals en vun de nauste Experimente to de Quantenelektrodynamik.<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.52.1689 Steven Chu, Allen P. Mills Jr., John L. Hall: Measurement of the Positronium 13S1-23S1 Interval by Doppler-Free Two-Photon Spectroscopy. In: Physical Review Letters. Band 52, Nr. 19, 1984, S. 1689–1692]</ref> 1983 wurr he Baas vun de Afdeelen för [[Quantenelektronik|Quantenelektronische]] Forschung vun dat Bell-Labor in [[Holmdel]]. To disse Tiet wull he sück eegentlich mit Fastkörperphysik befaaten (Pikosekunden-Laserpulse to dat Ünnersöken vun [[Exziton]]en-Anregungen), wurr denn aber (anreegt dör Arbeiten vun sien Kolleeg [[Arthur Ashkin]] bi de Bell Labs, de doran all siet 1970 arbeiten dee) to de Entwicklung vun optisch Fallen<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, J. M. Dziedzic, A. Ashkin |Titel=Observation of a single-beam gradient force optical trap for dielectric particles |Sammelwerk=[[Optics Letters]] |Band=11 |Nummer=5 |Datum=1986 |Seiten=288–290 |DOI=10.1364/OL.11.000288}}</ref> un hör Wiederentwicklung mit Laserköhlensverfohren to dat „Infangen“ vun Atomen führt, wat hüm sluutend den Nobelpries inbrocht hett.<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, L. Hollberg, J. E. Bjorkholm, Alex Cable, A. Ashkin |Titel=Three-dimensional viscous confinement and cooling of atoms by resonance radiation pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=55 |Nummer=1 |Datum=1985 |Seiten=48–51 |DOI=10.1103/PhysRevLett.55.48}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason Socrates Bardi |Titel=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms |Sammelwerk=Physical Review Focus |Band=21 |Nummer=11 |Datum=2008-04-02 |DOI=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> 1987 wurr he as Nachfolger vun [[Theodor Hänsch]] Perfesser för Physik un Anwennd Physik an de [[Stanford University]]. Dor hett he van 1990 bit 1993 un 1999 bit 2001 de Physikafdeelen leit un hett sück ok mit [[biophysik]]alischen Forschungen befaat. 2004 wurr he Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un hett dorto ok en Professur an de University of California, Berkeley annommen. Van 20. Januar 2009 bit to’n 22. April 2013 weer he Energieminister in de Obama-Regeeren. Bi de Reed för beid Hüüs vun den Kongress to’n Anlaat vun de Gesundheitsreform in dat Johr 2009 weer Chu [[Designated Survivor]]. He weer in’n Fall vun en Anslag up dat Kapitol de hööchstrangige Överlevende ween un harr de Nahfolge vun Barack Obama as Präsident antreeden. 2013 weer Chu bi de [[State of the Union Address]] weer Designated Survivor. To Tiet is Chu ''William R. Kenan, Jr., Professor of Physics'' un ''Professor of Molecular & Cellular Physiology'' in de ''Medical School'' an de Stanford University. Todem is he Liddmaat vun dat ''Bio-X Biosciences Institute'' un dat ''Wu Tsai Neurosciences Institute'' in Stanford.<ref name="CV" /> == Wirken == [[Datei:President Obama and Secretary Chu.jpg|mini|[[Barack Obama]] un Steven Chu (2009)]] Chu hett tallriek Verfohren un Reedschopp för optische un [[atomphysik]]alische Meeten entwickelt. So hett he mit Hülp vun stabiliseert Laser de Paritätsverletzung in Thalliumatomen meeten un mit de [[Laserspektroskopie#Spezielle Verfahren|Dopplerfree Twee-Photonen-Spektroskopie]] hett he [[Positronium]] un [[Myonium]] ünnersöcht (mit Mills hett he 1982 de Differenz vun 1s un 2s Niveau vun dat Positroniums mit en Nauigkeit vun en paar Deele nto een Milliarde meeten). Sien wichtigste wetenschapliche Leistung weer af Midden vun de 1980er Johren de [[Laserköhlen]] vun Atomen. Se is en zentraal Komponente vun [[Magneto-optische Falle|magnetooptischen Atomfallen]].<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, A. Ashkin, A. Cable |Titel=Experimental Observation of Optically Trapped Atoms |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=57 |Nummer=3 |Datum=1986 |Seiten=314–317 |DOI=10.1103/PhysRevLett.57.314}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=E. L. Raab, M. Prentiss, Alex Cable, Steven Chu, [[David E. Pritchard|D. E. Pritchard]] |Titel=Trapping of Neutral Sodium Atoms with Radiation Pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=59 |Nummer=23 |Datum=1987 |Seiten=2631–2634 |DOI=10.1103/PhysRevLett.59.2631}}</ref> Later hett Chu an dat Verfienern vun disse Methoden för [[Atomuhr]]en nah dat Fontänenprinzip un [[Bose-Einstein-Kondensat]]en arbeit. He hett sück an hoochnau Meeten vun de [[Gravitatschonskonstante]] un [[Fienstrukturkonstante]] bedeeligt un hett eenige vun sien optisch Methoden bi biophysikalischen Ünnersöken insett, etwa bi de Manipulatschoon vun eenzelt [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]-Moleküle mit [[Optische Pinzette|optischen Pinzetten]] (Optical Tweezers, 1989) oder in de [[Polymer]]dynamik. 1982 hett he mit Wong de Mögelkeit vun dat Utbreeden vun Pulsen in afsorberend Medien mit en Gruppengeschwindigkeit, de grötter as de Luchtgeschwindigkeit in dat Medium is, nahwiest.<ref>{{Literatur |Autor=S. Chu, S. Wong |Titel=Linear Pulse Propagation in an Absorbing Medium |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=48 |Nummer=11 |Datum=1982 |Seiten=738–741 |DOI=10.1103/PhysRevLett.48.738}}</ref> To Tiet befaat sück Chu vör allen mit de Forschung to biophysikalischen Themen (as de Synthees un Funktschonaliseeren vun Nanodeelken för de ''in vivo'' Afbillen vun zellulären Perzessen) un physikalischer Probleme mit Relevanz för Energie- un Umweltfragen (as de Entwicklung vun Batterien up Basis vun Lithium un Swefel, nee Methoden to de elektrochemische Upspalten vun Water, de Verminnern vun Kohlendioxidemissionen un de Extraktschoon vun Lithium ut Soltwaterr).<ref>{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu?tab=research-and-scholarship |titel=Current Research and Scholarly Interests |hrsg=Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> He weer en vun de Eersten, de de Petitschoon för ''Project Steve'' ünnerschreeven hett, en Kampagne, de för de Ünnerrichten vun de herkömmlichen wetenschaplich Upfaaten över de [[Evolutschonstheorie]] an Scholen intreeden deiht, un hett sück dormit gegen de in den USA populären Alternativkonzepte vun den [[Kreatschonismus]] un dat [[Intelligent Design]] stellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |titel=Bringing in the Steves |datum=2003-02-17 |autor=Steve Mirsky |werk=The Scientist |sprache=en |zugriff=2018-11-30 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://ncse.com/project-steve |titel=Project Steve |hrsg=National Center for Science Education |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> == Insetten in den Beriek Energieversörgen un Klimawannel == [[Datei:OliverInderwildi-FatihBirol-StevenChu-OxfordUniversity.jpg|mini|Steven Chu (rechts) un [[Fatih Birol]] (Mitte) bi en Konferenz an de [[University of Oxford]]]] Chu is all lang för en starkere Forschung in den Beriek [[Regenerativ Energie|regenerativ Energien]] un de Wiederentwicklung vun de [[Karnenergie|Karnkraft]], wiel he de Meenen is, dat en Verlagerung weg vun fossilen Brennstoffen unverzichtbar is, um de [[globale Erwärmung]] to bekämpfen. Chu hett ok wohrschoot, dat globale Erwärmung de Landwertscha in‘n US-Bundsstaat [[Kalifornien]] noch binnerhalv vun dit Johrhunnert unmögelk maaken kunn. He is Liddmaat vun den Kopenhagener Klimaraat (Copenhagen Climate Council), en Vereenigung vun Wertschaps- un Wetenschapsvertredern, de inricht wurr, um en Impuls för de [[UN-Klimakonferenz in Kopenhagen]] in‘n Dezember 2009 to geven. Chu speel ok en wichtig Rull bi de Utarbeiten vun de spoodriek Bewarf för dat ''Energy Biosciences Institute'', en vun [[BP]] mit 500 Millionen Dollar finanzeert gemeensam Projekt vun de Universität Berkeley, dat ''Lawrence Berkeley Lab'' un de [[University of Illinois]]. Dat hett in Berkeley för en Striederee mit de führt, de bang weern, dat disse Tosommenarbeit dat Ansehn vun de Universität för akademische Integrität beschädigen kunn. == Utteknungen un Ehrungen == Chu kreeg 1987 den [[Herbert-P.-Broida-Pries]] för Laserspektroskopie vun de [[American Physical Society]], 1993 den [[König-Faisal-Pries]] för Naturwetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://kingfaisalprize.org/professor-steven-chu/ |titel=Professor Steven Chu: Winner of the 1993 KFP Prize for Science |hrsg=kingfaisalprize.org |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> 1994 den [[William F. Meggers Award]] vun de [[Optical Society of America]]<ref name="OSA" /> un den [[Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science]] vun de APS<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Chu&first_nm=Steven&year=1994 |titel=1994 Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science Recipient: Steven Chu |hrsg=APS |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un 1995 den [[Humboldt-Forschungspries]] vun de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]], vun de ok en [[Wolfgang-Paul-Vorlesung]] organiseert wurr, de he 1998 an dat Physikalischen Institut vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] hull.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |titel=1998: Steven Chu |hrsg=Universität Bonn |datum= |zugriff=2018-11-29 }}</ref> 1996 kreeg he en [[Guggenheim-Stipendium]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |titel=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |hrsg=Guggenheim Foundation |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> He is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], siet 1992 de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1998 de [[American Philosophical Society]]. 2014 wurr he in de [[Royal Society]] wählt un is todem Liddmaat vun de [[Academia Sinica]], de [[Chineesch Akademie vun de Wetenschapen]] un de ''Korean Academy of Science and Technology''.<ref name="OSA">{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/steven-chu/ |titel=Steven Chu |hrsg=OSA |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> Siet 2018 is he ordentlich Liddmaat vun de [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/10/20/0768/01652.html#me |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |hrsg=[[Presseamt vun den Hilligen Stohl]] |werk=Tägliches Bulletin |datum=2018-10-20 |zugriff=2018-10-20 |sprache=it}}</ref> Chu hett över 30 Ehrendoktertitel tospraken kreegen,<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu: Biography |hrsg=stanford.edu |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> dorünner dör de [[Boston University]] (2007),<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |titel=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |hrsg=Boston University |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> de [[Harvard University]] (2009)<ref>{{Internetquelle |url=https://harvardmagazine.com/commencement/2009-honorary-degrees |titel=In Esteemed Company |werk=Harvard Magazine |datum=2009-06-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> de [[Washington University in St. Louis]],<ref>{{cite web| url=http://news.wustl.edu/news/Pages/20707.aspx|title=Five to receive honorary degrees| publisher=Washington University}}</ref> [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/05/24/yale-graduation_n_587773.html |werk=Huffington Post |autor=Leah Finnegan |titel=Celebs Converge At Yale's Graduation Ceremony (PHOTOS) |datum=2010-05-24 |zugriff=2018-11-29}}</ref> un de [[University of Strathclyde]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |titel=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |hrsg=University of Strathclyde |datum=2010-11-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> (all 2010), de [[Australian National University]] (2014)<ref>{{Internetquelle |url=https://science.anu.edu.au/news-events/news/anu-honours-professor-steven-chu |titel=ANU honours Professor Steven Chu |hrsg=ANU |datum=2014-12-08 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> [[Dartmouth College]] (2015)<ref>{{Internetquelle |url=https://news.dartmouth.edu/news/2015/06/steven-chu-doctor-science |titel=Steven Chu (Doctor of Science) |hrsg=Dartmouth College |datum=2015-06-14 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un [[Amherst College]] (2018)<ref>{{Internetquelle |url=https://dailycollegian.com/2018/03/steven-chu-awarded-honorary-degree-offers-prediction-of-hope/ |titel=Steven Chu awarded honorary degree, offers prediction of hope |autor=Nate Procter |werk=Daily Collegian |datum=2018-03-22 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref>. 1997 kreeg Chu tosommen mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik|Physik-Nobelpries]] ''för dat Köhlen un Infangen vun Atomen mit Laserlucht''.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu |werk=Faculty Profiles, Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden van dne Nobelpries (engelsch)] * {{PhysHistNetw|ID=11504002|Titel=Steven Chu}} * {{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/zeit-wissen/2010/05/Steven-Chu/komplettansicht |titel=Der Erklärminister |autor=Jens Uehlecke |werk=ZEIT Wissen 05/2010 |datum=2010-08-03 |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://millercenter.org/president/obama/essays/chu-2009-secretary-of-energy Steven Chu] im ''Miller Center of Public Affairs'' der [[University of Virginia]] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=141983523|LCCN=no/2002/105390|VIAF=78456254}} {{SORTIERUNG:Chu, Steven}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Politiker]] o8j9pzirrwf9aa50wecp7geqkq6kggk 0 152628 1064087 1063840 2026-05-02T14:48:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064087 wikitext text/x-wiki '''Timmel''' is een Deel van de Gemeente Grootfehn in´t Landkreis Auerk in [[Oostfreesland]] un liggt up een Geesteiland in´t midden van Leeg- un Hoogmooren. Bit in´t 19. Jahrhunnert weer dat Dörp besünners in´t Wintertied van de Welt ofsneden. == Histoorje == === Froe Middeloller === Archäologiske Utgraven van de Ostfreeske Landskup brochten in´t Oostdeel van Timmel Överblievsels van söven Husen un anner Findsels an´t Dag, de de Oorsprungen Timmels um dat Jahr 700 torügg föhrt. Dat grootste Wohnstallhuus hett een Besteck van 14 m Lengde und 5 m Breddte. De froomiddelollersten Husen laten sük as good 5 m brede eenasige (einschiffig) Wandpostenhusen beschrieven.<ref>{{Literatur |Autor=Rolf Bärenfänger |Titel="Timberlae-Timmel - Timmel im frühen Mittelalter", |Hrsg=Dorfverein "Uns Timmel e.V." |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten=44 f |Online= |Abruf=}}</ref> De Nawies van een Dörp wuur bibrocht, de bit um dat Jahr 900 Bestand harr. Daarna wuur dat Dörp an een anner Stee in´t Dörpbereck umleggt.<ref>{{Literatur |Autor=Ostfriesische Landschaft |Titel=Ausgrabungen 1999-2008 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Timmel |Datum=2007 |ISBN= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> De Oort wuur vör´t eerste Mal an´t Enn van dat 9./10. Jahrhunnert in de Kloosterurkunnen van Werden as „Timberlae“ (= Holt/Boom) upföhrt. === Middeloller === ==== Kloostervörwark ==== Um 1200 richtde dat Klooster Klaarkamp ut Westfreesland in Timmel een Kloostervörwark in, een Buurkeree as „Butenposten“, in de Laienbröers för hör egen as ok för de Versörgen van dat Hoofdklooster warkden. In een Ofgavenlist van´t Bisdom Münster wuur dat Vörwark as Monachi in Tibello ordinare Cistercienses nöömt. In´t Jahr 1468 wuur dat Kloostervörwark dat Klosters Ihlow unnerstellt, dat in´t Jahr 1228 stift worden is. Um 1510 keem´t unner de Bestüür van dat Benediktiner Nunnenklooster Thedinga. Na 1530 keem´t in´t Verloop van´t Reformation in´t Eegendom van de Fürsten von Oostfreesland, de dat daarna an dat Kloster Thedinga verhüürden. In´t Jahr 1619 wuur dat Kloostervörwark an de eerstde Hüürbuur Ulfert Heyen up Tied verhüürt. Tüsken 1622 un 1624, in´t Dartigjahrige Oorlog, wuur dat Dörp un dat Vörwark dör de Landsknechten van de Graaf Mansfeld schwoor verheert. 1630 wurrn veer halve Heerde, smaals um 20 Hektar groot, van´t Vörwark ofdeelt un an een Getall van Buren verhüürt. So grooide Timmel beständig. Um 1830 wuur dat Klostervörwark an de Familje Buß verköfft. In´t 20. Jahrhunnert weern de Sloten un Wallen noch to seen.<ref name="Schoon">{{Literatur |Autor=Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: |Titel=Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. |Hrsg=Print Media Vertrieb und Verlag |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Wiesmoor |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> ==== Hovetlingstied ==== In´t Jahr 1439 wurr Timmel tosamen mit anner Dörpen van´t Moormerland, to de Timmel to disse Tied behörde, van de Hambörgers an de Hovetlingsbroers Ulrik un Edzard Cirksena överdragen. In disse Urkunn wuur Timmel as Folkerdeborgh nöömt. Folkert Eckena of Eggena weer to disse Tied Hovetling to Timmel. Um 1454 versettde de Hovetling Hippeko to Strackholt sien Landstücken in Timmel an de Cirksenas. 1458 beloovde de Hovetling Broder Galtisna to Hatshusen, de Hambörger Radslüü un de Amtmann to Emden, Herrn Wigershop Urfehde. Daarför dat Galtisna Free hollen deit un kien Blockhusen un Festungen, neet in Hatshusen un ok nich in Freesland upboen deit, seggde Memmo Eggena ut Timmel Börg. Na de Dood van Folckart Eckena in´t Jahr 1460 sprook de Graaf Ulrich Cirksena, de Nalatenskupp van de Hovetling de Paap Wiltet to Westerhusen to. ==== Sassische Tweestried ==== Graaf [[Edzard I.]] vergaderde in de sassische Tweestried (Sächsischen Fehde ) sien Truppen in Timmel. In September 1517 lingt hum mit Hülp van sien Truppen de Börg Fredebörg torügg to winnen, de siet 1514 van sassischen Truppen besett weer.<ref name="Schoon" /> === Dat Dörp === Ok van Störmflooden bleev Timmel nich verschoont. De Wiehnachtsflood von 1717 överschwemmde de Landstücken in de Gemeente Timmel, dat Land weer versolten un weer vöör de Ackerbau nicht o bruken. In‘t Jahr 1805 wuurn de Meente Weyden, ok Gemeenteweiden nöömt, tüschen de Dörpinteressenten updeelt. To disse Tied harr Timmel sess Vulle Heerde, sess Halve Heerde, een 3/4 Heerd, een 1/4 Heerd, dree Plaatsen, veer Halve Plaatsen, dartein Warften und sess Halve Warften.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Das Ende der Meente Weyden''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 82 ff.</ref> === Möhlen in Timmel === In`t Jahr 1716 vergaav de vöörlesde Regent ut dat Huus Cirksena Fürst Georg Albrecht de Müller Harms Peters de Permisje, in`t butterste Südwestdeel van`t Dörp up egen Kösten een Koornwindmöhlen up to boen. Daarför harr he elke Jahr een Windgeld van 25 Rieksdaler to betalen. 1774 wuur een Waterscheppfmöhlen an`t Timmeler Verlaat baut, üm de Waterpegel in`t Spetzerfehnkanal to regeln.<ref name="Schoon" /> === De Fehnen rund um Timmel === Middenin de Dartigjahrige Krieg begunn man mit dat Kultiveeren van de Hoogmooren un dat Upsetten van Fehnsiedlungen stuuv in`t Umstreek van Timmel. Disse wuur besünners in´t 19. Jahrhunnert vorandreven. * 1633 wuur dat Timmeler Fehn, later Grootefehn upsett (in´t Noorden) * 1637 wuur dat Lübbertsfehn upsett (in`t Noord-Westen) * 1647 wuur dat Boeksedelerfehn föörmt (in`t Süden) * 1660 dat Neeie Timmeler Fehn, later Neeiefehn nöömt (in`t Süd-Oost) * 1746 dat Spetzerfehn (in`t Oosten) * 1754 dat Jheringsfehn (in`t Süden)[5] Mit de Upsetten van de Fehne nohm de Binnen- un de Küstenschipperee to. Döör fehlende Kennissen van de Kaptains in Navigation resulteerden daarut vööle Schippsunglücken, besünners in de Noordsee. De Kaptains mussen daarher een Utbilden an de Navigationsschool nawiesen. Na dat Upsetten van de Navigationsschoolen in Emden un in Papenbörg wuur in`t Jahr 1846 de Navigationsschool Timmel in Bedreev nohmen.<ref>[http://nordwestreisemagazin.de/timmel/navigationsschule.htm ''Navigationsschule Timmel''.] nordwestreisemagazin.de; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> Um 1780 wuur Timmel ok een Reedereestee. In`t 19. Jahrhunnert weern 25 Seeschepen in Timmel registreert. Eenige van dissen seilten bit na Noord- un Südamerika, man de Grootdeel seilten up de Oostsee na´t Baltikum, Finnland un Rußland, de Noordsee van Noorwegen över England na Portugal bit in´t Middelmeer. Van 16 Timmeler Kaptains sünd negen Kaptains mit hör Schepen un Mannskuppen verlüstiggahn.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Auch Timmeler … fuhren weit übers Meer''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 138 ff.</ref> === Franske Kaiserriek === 1811 wuur Oostfeesland een Deel van dat Franske Kaiserriek as Département Ems-Oriental. Timmel wuur een Amtsoord van de neeie Canton Timmel. Vöör`t eerste Maal mussen Ostfreesen in de Armee van een frömden Regentskupp deenen. In Auerk keem dat bi dat Utheeven van de Armee to Tegenwehr. De Hauptmackedoren kwemen ut de Canton Timmel un sullen uphaalt worden. An de Tatje Brügg kwemm dat to een Gefecht tüsken de Suldateree un de upstandisken Schippers. Döör de Upstand wuur up boverste Befehl Napoleon Bonapartes nachts Truppen up de Fehnen stüürt, um all Schippers intofangen. Een van de Hauptmackedoren wuur mit de Dodesstraav belegt, annern wuurn to´t Keddenhaft veroordeelt. Över 300 Schippers wuurn infangen un na Lille un Toulon to Deensten in´t Militär presst. Daarmit kwemm de Törfgraveree un de Schippfahrt up de Fehnen tot Stillstand.<ref name="Meyer">Gerhard Meyer: ''Timmel – Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes''</ref> === Königriek Hannover === In de Tied as Oostfreesland to dat Königreich Hannover (1815–1866) tohöört hett, weer Timmel de Sitz van Amtsvaagten. Van 1852 bit 1859 weer Timmel de Hoovdstee van dat gliek bemöömde Amt. === 20. Jahrhunnert === An´t 1. Juli 1972 wuurd Timmel een Paart van de neei föörmt Gemeente Grootefehn.<ref>{{Literatur |Hrsg=Statistisches Bundesamt |Titel=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27.5.1970 bis 31.12.1982 |Verlag=W. Kohlhammer |Ort=Stuttgart / Mainz |Datum=1983 |ISBN=3-17-003263-1 |Seiten=261}}</ref> == Sehnswardigheden == === Historske Boowarken === Petrus-un-Paulus-Kark van 1736 De Kark van binnen Ingang van de Navigationsschool An`t Oortsrand van Timmel liggt de evangeelsk-luthersk Petrus-und-Paulus-Kark van 1736, de as darde Karkenboe van een Holtkark ut 12. Jahrhunnert un een middelollersken Backsteenkark ut de 13. Jahrhunnert upfolgt. De Klockentoorn wurr 1850 upföhrt.<ref>{{Internetquelle |titel=Die Kirche in Timmel |werk=Timmel.net |url=https://www.timmel.net/infos/kirchengemeinde-timmel/ |abruf=2023-04-18}}</ref> Över de Region herut wuur Timmel döör de 1846 gründde Seefahrtsschool mit de Naam Königliche Navigationsschule Timmel bekennt. Bit 1918 kunnen hier Seefahrtschöler nautiske Kennissen sowoll vöör de Fehnschipperee, as ok Patente vöör de groote Fahrten kriegen. Dat hüdige Boowark wuur 1862 baut.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.timmel.net/index.php/chronik/seefahrtschule.html |text=Die „Alte Seefahrtschule“ in Timmel |wayback=20110918032022}}</ref> Tegen de Kark un de Navigationsschool gifft dat in´t Loog noch söven Gulfhusen de unner Denkmaalschuul stahn, as ok noch anner histoorske Boowarken, de dat Oortsbild bestimmen.<ref>Siegfried Lüderitz: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Timmel_-1_Luederitz_N_A_P.pdf |wayback=20150924062704 |text=''Timmel, Gemeinde Großefehn, Landkreis Aurich''.}} (PDF; 60&nbsp;kB) Arbeitskreis der Ortschronisten der [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> Daar sünd to nömen de Olle Küsteree (1857), de Olle School (1891), dat Olle Vaagdhuus (1794)[13], dat Geburtshuus van de Heimaaddichterin Antonie Wübbens (1842), dat Geburtshuus van de Philosoph Wilhelm Schapp (um 1850), de Lööwenaptheek (1885)<ref>Mohammad Hossein Beheshty: {{Webarchiv |url=http://www.loewenapo-timmel.de/apo_timmel/ueber_uns.html |text=''Geschichte der Apotheke''. |wayback=20121014055634 }} loewenapo-timmel.de; abgerufen am 22. Juni 2011.</ref>, de Gulfhusen Mesch (1802), de Kastanjehoff (1883)<ref>{{Webarchiv|url=http://hbepaper.emderzeitung.de/eweb/media/hb/2011/05/25/pdf/25_05_2011_HBO_13_fe2b952bd6.pdf |wayback=20160520115423 |text=''Nach vielen Jahren zieht wieder Leben in den „Kastanjehoff“ in Timmel ein''.}} (PDF; 4,2&nbsp;MB) In: ''[[Ostfriesen-Zeitung]]'', 25. Mai 2011; abgerufen am 28. September 2024.</ref>, dat Lüttje Hus (1910)<ref name="lienstromberg" /> un annern. === Histoorske Rundweg Timmel === All Boowarken könen över de Histoorske Rundweg Timmel van Buten bekeeken worden. Up de Lehrpadd döör de histoorske Oortskeern söllt Touristen un Inheemsken de lokaale Boohistoorje, dat Leven un Arbeiden van de Bewohners van dat oostfreeske Dörp Timmel vermiddeln un togliek över dat lokaal Arve herut een Insicht in de histoorske Bookultur Noordduitslands geven.<ref name="lienstromberg">Wilhelm Lienstromberg: [http://www.kuwi.europa-uni.de/de/studium/master/sek/_downloads/masterarbeiten/Abstract__Ma_W_Lien_21102009.pdf ''Spurensuche in Timmel. Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands''.] (PDF; 1,4&nbsp;MB) kuwi.europa-uni.de, Abstract; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> De Route kann sowoll up egen Fuust as ok in een van een Leder föhrt Koppel oflopen worden. Daarto wuur van´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn een Kaart mit Informationen herutgeven, in de de enkelde Stationen beschreven worden.<ref name="ONonline">[http://www.on-online.de/-news/artikel/82856/ ''Timmel: Historischer Rundweg mit 25 Häusern''.] In: ''[[Ostfriesische Nachrichten]]'', 5. Mai 2008; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> De Rundweg entstunn in 2007 up Grund van dat 175-jahrige Aptheekenjubiläum van de Timmeler Lööwen-Aptheek. As föhrt Spazeergang döör dat histoorske Timmel wuur een Utwahl van de histoorske Boowarken van´t Oort vöörstellt. De Erfolg van de eerste Rundweg weer de Anlass vöör dat Schapen van de ehrenamtliken Warkgrupp Historischer Rundweg Timmel in´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn. Disse stellde een vergrooterden Weg vöör, up de tosamen 26 histoorske Boowarken vöörstellt worden, de dat Utsehn van´t Oort mit sien ruugweg 900 Inwohners prenten. An´t 11. Mai 2008 wuur de Rundweg openmaakt.<ref name="ONonline" /> === Holtskulpturen to de Histoorje van Timmel === Up Grund van de 1111 Jahr Fier in´t Jahr 2011 wuurn döör de Auerke Künstler Heinrich Klemme-Zimmermann sess Holtskulpturen schafft, de vöör de Verloop van Timmel stahn. De Künstler hett daarvöör 400 Jahr oll Eekenholt ut een Timmeler Gulfhuus bruukt. Een Eekenstamm steiht vöör de eens mit Wald bestahnde Umstreek van Timmel; een Mönk steiht as Symbool vöör dat eens bestahnde Klooster; een Koh as Teken vöör de Buurkeree; een Anker vöör de Schipperee un de Navigationsschool; een Tweespits of Napoleoniske Hood, de van een Messförk upspitt word steiht vöör de Schipperupstand unner de napoleoniske Besettenstied; een Sünnenhood un een Fotoapparaat symboliseeren dee Tourismus. De Künstler leet sük daarbi van een van Hartmut Schoon verfaatden Gedicht anregen. De Skulpturen wuurn up dat Grundstück van´t Tourist-Information upstellt.<ref>''Sechs Holzskulpturen stehen für Timmel''. In: ''Ostfriesische Nachrichten'', 14. Juni 2011</ref> === De Meeren === In Südwest van Timmel liggt inmidden van de Meeden dat 25 Hektar groote Timmeler Meer, een groot Binnenmeer, de mit de wieder südelk liegende Boekzeteler Meer in Verbinnen steiht, dat allerdings al up dat Gewest van de Gemeente Moormerland in´t Landkreis Leer liggt. Dat 14 Hektar groote Boekzeteler Meer is een flack Leegmoormeer un liggt in een Schmeltwatergööt, in de ok dat Fehntjer Deep verlööpt. Dat Boekzeteler Meer un de Umstreek is as Naturschuulrebett utweesen.<ref>[http://www.nlwkn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=8062&article_id=41187&_psmand=26 Naturschutzgebiet ''Boekzeteler Meer'' (NSG WE 231)], abgerufen am 6. März 2011</ref> Nordoostelk liggt dat fast kreisrund Froenmeer. == Politik == === Buurrmeesters in Timmel === Buurmeesters, in´t hüütige Sinn, gifft dat in de Gemeente Timmel sied de Begünn van´t Franzoosentied van 1807 an bit to de nedersassiske Gemeentereform in´t Jahr 1972.<ref name="Meyer" /> ==== Buurmeester/Amtstied ==== * Johann Seben Onneken 1810–1812 * Egge Weers 1813–1835 * Berend Soeken 1835–1862 * Hermann Heinrich Cassens 1862–1880 * Reinder Rinderts Saathoff 1880–1886 * Soeke Soeken 1886–1899 * Hayo Schapp 1899–1914 * Egge Mansholt 1914–1920 * Ike Müller 1920–1922 * Heyo Bohlen 1922–1940 * Hermann Blank 1940–1948 * Hermann Onnen 1948–1954 * Hinrich Andreeßen 1954–1968 * Erich Cassens 1968–1972 Sied 1972 is Timmel een Deel van de Gemeentee Grootefehn. === Oortsbuurmeesters in Timmel === Sied 1972 gifftt dat in Timmel een Oortsbuurrmeester. In de Tied van 1976 bit 1981 wuurn in de Gemeente Grootefehn kien Oortsbuurmeester kiest. ==== Oortsbuurmeesters Amtstied ==== Erich Cassens 1972–1976 Erich Cassens 1981–1986 Siegfried Lüderitz 1986–2001 Dieter Rogge 2001–2006 Wilhelm Buschmann 2006-2021 Silke Bergmann 2021-heute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |titel=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |hrsg=Gemeinde Großefehn |sprache=de |abruf=2021-12-13 }}</ref> == Verenen und Choren == In Timmel gifftt dat een beleevt Vereensleeven.<ref name="Zukunft">Unser Dorf hat Zukunft, Timmel 2010</ref> * [[Uns Timmel e.V. |Dörpvereen „Uns Timmel e.V.“]] * Sportvereen SuS Timmel e.V. * Fahr- und Riedtvereen Timmel * Bootssportvereen Boekzeteler Meer (BSB) Timmel * Paddelfrünn Timmel * Wannerklootje Grootefehn mit Sitz in Timmel * Landfroen Timmel * Buurkereeske Twiegvereen Timmel-Ulbargen * Kanientuchtvereen J16 * Shantychor van´t Koniglike Navigationsschool Timmel * Vokalensemble Cantarella Timmel * Wannergruppendanzers * Timmeler Dörptheater === Förderverenen === Daaröver herut gifft dat noch twee Förderverenen:<ref name="Zukunft" /> * Fördervereen Oll Dörpschool * Fördervereen van de Königlike Navigationsschool Timmel == Bekennde Minsken == To de bekennde Söhns un Dochters Timmels behören: * de Gymnasialmeester un Historiker Ufke Cremer (* 30. September 1887 in Timmel; † 16. Oktober 1958 in Norden) * de Navigationsmeester und Wereldumseiler Carl Ewald Kruse (3. August 1831 in Timmel; † 29. August 1891 in Emden) * de Philosoph un Jurist Wilhelm Schapp (* 15. Oktober 1884 in Timmel; † 22. März 1965 in Aurich) * de Schrieverke [[Toni Wübbens]], geboorn Töpfer (* 12. Mai 1850 in Timmel; † 15. Dezember 1910 Hannover). == In Timmel upwussen bekennde Minsken: == * de Aptheeker, Chemiker und Fachhoogschooldirektor Johann August Kruse, ok John Kruse nöömt (* 7. Juli 1822 in Aurich; † 19. Oktober 1895 in Melbourne, Australien) == Literatur == * Gerhard Meyer: Timmel- Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes. Timmel 1986 * Gerhard Meyer: Die Familien der Kirchengemeinde Timmel Teil 1 + 2. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1987 * Wilhelm Lienstromberg: Spurensuche in Timmel - Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands. Masterarbeit, Meppen, Frankfurt/Oder 2009 * Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. Print Media Vertrieb und Verlag, Wiesmoor 2011 == Weblinks == {{Commonscat}} * [http://www.timmel.net/ Internetoptritt vun Dörp] * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Timmel.pdf Beschreibung von Timmel.] (PDF; 656&nbsp;kB) In: [[Historische Ortsdatenbank für Ostfriesland|Historische Ortsdatenbank]] der [[Ostfriesische Landschaft|Oostfreeske Landskupp]]. == Einzelnachweise == • Dettmar Coldewey: Frisia Orientalis - Daten zur Geschichte des Landes zwischen Ems und Jade. Wilhelmshaven 1967 • Genealogie-Forum: Timmel (Memento des Originals vom 10. Juni 2008 im Internet Archive) Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., gesehen 21. Juni 2011. • Dieter Rogge in "Timberlae - Timmel - Die Gebietsreform nimmt Timmel die Selbstständigkeit", Hrsg. "Uns Dörp Timmel e.V.", 2011, Seite 182 f. [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] [[Kategorie:Oostfreesland]] 2bwmr8ul92b3kyd0ln6f233ch3s9xsg 0 158548 1064069 1063822 2026-05-02T13:08:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064069 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roger Penrose 9560.JPG|mini|hochkant|Roger Penrose (2011)]] Sir '''Roger Penrose''' [[Order of Merit|OM]] (* [[8. August]] [[1931]] in [[Colchester]], [[Graafschop Essex|Essex]]) is in [[Grootbritannie|britisch]] [[Mathematiker]] un [[Theoretische Physik|theoretischer Physiker]]. Hööftforschungsrebeeden vun Penrose sünd de [[mathematische Physik]] un de [[Kosmologie]], sien Arbeiten up disse Rebeeden sünd hooch acht. He hett sück in tallriek populärwetenschaplich Böker to Themen vun de [[Philosophie]] ütert. Hüm wurr 2020 de Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] tospraaken, ''für die Entdeckung, dass die Bildung [[Schwarzes Loch|Schwarzer Löcher]] eine robuste Vorhersage der [[Allgemeine Relativitätstheorie|allgemeinen Relativitätstheorie]] ist'' (Laudatio).<ref>Laudatio: ''for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity'', [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ Press Release, Nobel Prize Physics 2020]</ref> Meent is dormit, dat sien Arbeiten ünner blots wenig global Annahmen de Existenz vun Swaart Löcker vörherseggen deen. == Leven == Roger Penrose is de Söhn vun den medizinischen Genetiker [[Lionel Penrose]] (Begrünner vun dat ''Colchester Surveys'' to dat Opdecken vun genetisch bzw. Umwelt-Oorsaken vun geistig Erkrankungen) un vun Margaret Leathes, en Doktersche. He is de Bröer vun den Physiker [[Oliver Penrose]] un den teihnmaligen (1958–1969) britisch [[Schach]]meester un Psycholoog [[Jonathan Penrose]]. Sien Vader is 1939 nah [[London (Ontario)|London]] in [[Ontario]], [[Kanada]], utwannert (he weer dor Direkter vun de psychiatrisch Klinik an dat Hospital), wo Penrose de School besöcht hett. 1945 kehr de Familie nah England torüch, un Penrose hett dat [[University College London]] besöcht, wo sien Vader Perfesser för Genetik weer. Nah den Bachelor is he an de [[Cambridge University]] wesselt, um in [[Algebraische Geometrie|algebraische Geometrie]] bi [[William Vallance Douglas Hodge]] to arbeiten, is denn aber to [[John Arthur Todd]] wesselt, bi de he 1957 sien Doktertitel maakt hett. Dorneben hett he ok Physik-Kurse bi [[Paul Dirac]] un [[Hermann Bondi]] hört un wurr buterdem stark dör den Kosmologen [[Dennis Sciama]] beinfloot. 1956/57 weer he Assistant [[Lecturer]] an dat [[Bedford College]] in London, wessel dornah as ''Research Fellow'' an dat [[St John’s College (Cambridge)|St. John's College]] in Cambridge. 1959–1961 hett he in den [[USA]] an de [[Princeton University]] un an de [[Syracuse University]] arbeit, dornah 1961–1963 an dat [[King’s College (Cambridge)|King's College]] in Cambridge un 1963/64 as Gastperfesser an de [[University of Texas at Austin]]. 1964 wurr he [[Lecturer|Reader]] an dat [[Birkbeck, University of London|Birkbeck College]] in London un 1966 dor Perfeeser för anwennd Mathematik. Penrose weer van 1973 bit 1998 [[Rouse Ball Professor]] an de [[Oxford University]]. Dornah wurr he Geometrie-Perfesser an dat [[Gresham College]] in [[London]]. Van 1992 bit 1995 weer he Präsident vun de ''International Society on General Relativity and Gravitation''. He weer van 1959 bit 1981 in eerst Ehe mit de Amerikanerin Joan Isabel Wedge verheiraadt, mit de he dree Kinner hett. In tweet Ehe hett he 1988 de Lehrerin Vanessa Thomas heiraadt mit de he twee Kinner hett.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://prabook.com/web/roger.penrose/536286 |titel=Roger Penrose (born August 8, 1931), British Professor |werk=prabook.com |hrsg= |datum= |format= |sprache=en |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |abruf=2019-01-04}}</ref> == Apenlichkeit == In de Apenlichkeit is Penrose dör sien populärwetenschaplich Arbeiten bekannt: In mehreren Böker (''[[The Emperor's New Mind]]''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=Computerdenken: Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Physik |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2001 |ISBN=3-8274-1332-X}}</ref>, ''Shadows of the Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=[[Schatten des Geistes]] |Verlag=Spektrum Verlag |Datum=1995 |ISBN=3-86025-260-7}}</ref>, ''The Large, the Small and the Human Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose, Abner Shimony, [[Nancy Cartwright (Philosophin)|Nancy Cartwright]], [[Stephen W. Hawking]] |Titel=Das Große, das Kleine und der menschliche Geist |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2002 |ISBN=3-8274-1331-1}}</ref>) sett he sück mit mathematisch-physikalisch mit Problemen vun dat [[Bewusstween]] un de [[Künstlike Intelligenz|künstlichen Intelligenz]] utnanner. == Leistungen == === Physik === [[Datei:WMAP 2010.png|mini|Temperaturswankungen vun de kosmisch Achtergrund&shy;strahlung, meeten dör WMAP.]] Penrose hett [[Spin-Nettwark]]en inführt, ut de later de Theorie vun de [[Loop-Quantengravitatschoon]] un de [[Twistor-Theorie]] entwickelt wurr. Insbesünnere de Utbau vun de Twistor-Theorie, de he begrünnd hett un de he as Basis vun en umfaaten physikalischen Theorie vun de fundamentalen Wesselwirkungen un Deelken sücht, weer hüm een vun de Hööftanliggen in sien Wetenschaps-Karriere. En wiedere grundleggend Erkenntnis in de Kosmologie geiht up hüm un [[Stephen Hawking]] torüch: de Satz vun Hawking-Penrose, nah den de Einsteinschen Feldgliekungen notwendig Lösungen mit [[Singularität (Astronomie)|Singularitäten]] (to’n Bispeel Oorknall oder Swaart Löcker) existeeren (kiek [[Singularitäten-Theorem]]). Nah Penrose sünd Singularitäten aber immer dör Ereignishorizonte afschermt un ''nakend Singularitäten'' kommen nich vör ([[Cosmic Censorship]] Hypothese vun Penrose). De vun hüm 1969 opdeckt [[Penrose-Perzess]]<ref>Penrose, Gravitational collapse: the role of general relativity, Rivista del Nuovo Cimento, Serie 1, Band 1, 1969, S. 252</ref> maakt dat mögelk, ut roteeren swaart Löcker, Energie to entnehmen. Sluutend hett Penrose 1979 mit de [[Weylkrümmungshypothese]] ok en Vörslag maakt, wu de [[Tweete Hööftsatz vun de Thermodynamik]] in de Kosmologie verwuddelt ween kunn, un wu somit up de een Siet de kosmologische [[Tietpiel]], up de anner Sie de beindruckende beobachtete rüümliche Homogenität un Isotropie vun dat [[Universum]] verklort wurrn kunn. In’n Tosommenhang mit de Allgemeen Relativitätstheorie hett he ok dat [[Penrose-Diagramm]] entwickelt, mit dat man de globale Struktur vun en [[Ruumtiet]] graphisch dorstellen kann. Penrose fordert de Entwicklung vun en Theorie vun de [[Quantengravitatschoon]] ünner Berücksichtigung vun en gewissen [[Berekenbarkeit|Nichberekenbarkeit]] in de Welt vun de [[Quantenphysik|Quantenphänomene]] bzw. hör Düüden un de Integratschoon vun de Prinzipien vun Einstein sien Allgemeen Relativitätstheorie. Disse nee Physik hett he ''OR-Physik'' nömmt. === Mathematik === [[Datei:Roger-Penrose-Kachelstruktur.jpg|rechts|duum|Umsetten vun de 5-fack symmetrisch Kachelstruktur vun Roger Penrose]] [[Datei:Pentaflake-C 3rd Iteration Blue.svg|rechts|duum|Penta Plexity]] Noch as Student hett Penrose 1955 de [[Pseudoinverse|Penrose-Inversen]] vun Matrizen opdeckt. Penrose hett 1974 mehrere tonanner verwandt lütt nicht-perioodsch Mengen von Kacheln, insbesünnere ok mehrere ''aperiodische Paare'' opdeckt. Mit sückse Kacheln kann de Ebene parketteert wurrn, aber kien vun disse [[Parketteeren]] is perioodsch (dat heet, dat wedderhaalt sück nich up de nipp un nau Wies). Se hemm aber immer en gewisse Ordnung un sünd fieftalig dreihsymetrisch. Se wurrn dorum ''quasiperiodisch'' nömmt. Disse [[Penrose-Parketteeren]] sünd ut en hierarchisch struktureert Packung vun regelmatig Fiefecken (kiek ünnern) afleit. 1984 wurrn ähnliche Strukturen bi [[Quasikristall]]en funnen. Roger Penrose hett ünner annern dat [[Penrose-Dreeeck]], en Dreeeck mit dree upnanner stahn rechten Winkeln, utfunnen. De Konstruktschoon, de in de Realität nich mögelk is, hett den nedderlannschen Grafiker [[M. C. Escher]] to de Biller ''Wasserfall'' un ''Belvedere'' anreegt. In de Mathematik wurrd Schönheit faken mit Eenfackheit in Verbindung brocht. Penrose kummt hier to dat Ergevnis, dat in de Mathematik nich Eenfackheit as sückse mui is, sonnern vör allen ''unverwacht Eenfackheit''.<ref>Roger Penrose: ''The Role of Aesthetics in Pure and Applied Mathematical Research''. In: ''Bull. Inst. Math. Appl.'' Band 10, 1974, S. 266–271.</ref> === Physik un Bewusstween, Arbeiten to de Grundlagen vun de Quantenmechanik === Penrose versöcht in mehreren Warken mit en [[Dree-Welten-Lehre]] [[Metaphysik|metaphysische]] Probleme populärwetenschaplich to beschrieven un sien Lösungsvörslääg dortostellen. Ut de eerst Welt in dat platonisch-mathematischen Logo is de physikalische Realität blots en lütt Utsnitt (dat weern anner Natuurgesetten denkbor). De darte, geistige Welt is dat Bewusstween vun Jedereen. As ok [[Stuart Hameroff]] up de Söök nah „en physikaalsch Heimat för Bewusstween“, sleiht Penrose en –&nbsp;kontrovers diskuteert&nbsp;– Modell vörr, nah dat dit in’n Wesentlichen up to Tiet in’t Eenzelne noch unbekannten [[Quantenmechanik|quantenmechanischen]] Effekten as [[Einstein-Podolsky-Rosen-Paradoxon|EPR-Phänomenen]], [[Quantenverschränkung]] oder [[Quanten-Nichtlokalität]] un [[Dekohärenz|Quantenkohärenz]] foot, de he in in [[Mikrotubuli]] vun dat [[Cytoskelett|Zellskeletts]] un de Snittstäe mit dat [[Nervenzelle|Neuron]] lokaliseert. Nah disse Theorie führen subtile physikalische Perzesse up Nanometerskala (10<sup>−9</sup> m) in dat Grenzrebeet tüschen klassisch Physik un Quantenmechanik in en hoochentwickelt Nervensystem to dat, wat wi „[[Geist]]“ oder „[[Bewusstween]]“ nömmen. Vun anner Quantenphysikern, Neurobiologen un Philosophen, as [[Thomas Metzinger]], [[Gerhard Roth (Bioloog)|Gerhard Roth]] oder [[Christof Koch]], wurrd dat Hameroff-Penrose-Modell allerdings aflehnt. Aber, för sien Theorie kriggt he vun verscheeden Natuurwetenschaplern ok Ünnerstütten, so to_n Bispeel dör de Physiker [[Hans-Peter Dürr]] un [[Amit Goswami]] as ok den Chemiker [[Rolf Froböse]].<ref>[https://www.livenet.ch/themen/wissen/naturwissenschaften/300896-seele_lebt_nach_tod_des_koerpers_weiter.html ], zuletzt gesehen am 3. Mai 2020.</ref><ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/article1938328/Die-Seele-existiert-auch-nach-dem-Tod.html Die Seele existiert auch nach dem Tod], toletzt ankeeken an’n 3. Mai 2020.</ref> Penrose hett 2003 gemeensam mit den nedderlannschen Experimentalphysiker [[Dirk Bouwmeester]] vörslahn, sien Hypothese vun den Infloot vun de gravitativen Ruumkrümmung up de Superpositschoon vun quantenmechanisch Tostände<ref>{{Cite journal | last = Penrose | first = Roger | title = On Gravity's Role in Quantum State Reduction | journal = General Relativity and Gravitation | volume = 28 | issue = 5 | pages = 581–600 | year = 1996 | doi = 10.1007/BF02105068|bibcode = 1996GReGr..28..581P }}</ref> an Nano-Spegeln to testen.<ref>[http://www.news.leiden.edu/news-2011/roger-penrose.html Universität Leiden 2011 to Penrose]</ref><ref>W. Marshall, C. Simon, Penrose, Bouwmeester: ''Towards the quantum superposition of a tiny mirror.'' In: ''Phys. Rev. Lett.'' Band 91, 2003, S. 130401–1, [http://pitp.physics.ubc.ca/confs/7pines2010/individualreadings/10-bouwmeester.pdf pdf]</ref> == Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 1971 [[Dannie-Heineman-Pries för mathematische Physik]] * 1972 Fellow vun de [[Royal Society]] (FRS) * 1975 [[Eddington-Medaille]] * 1978 Plenarvördrag up den Internatschonalen Mathematikerkongress in Helsinki (The complex geometry of the natural world) * 1985 [[Royal Medal]] vun de [[Royal Society]] * 1988 [[Wolf-Pries]] för Physik * 1990 [[Albert-Einstein-Medaille]] * 1994 as [[Knight Bachelor]] to’n Ridder slahn * 1998 Liddmaat vun de [National Academy of Sciences]] vun de USA * 1998 [[Helmholtz-Medaille]] vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2000 [[Karl-Schwarzschild-Medaille]] vun de [[Astronoomsche Sellschop]] * 2000 [[Order of Merit]] * 2001 Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ria.ie/roger-penrose |titel=Members: Roger Penrose |hrsg=Royal Irish Academy |abruf=2019-05-11 }}</ref> * 2004 [[Amaldi-Medaille]] * 2004 [[De-Morgan-Medaille]] * 2006 [[Dirac Medal (UNSW)|Dirac Medal]] vun de [[University of New South Wales]] * 2008 [[Copley-Medaille]] * 2011 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]] * 2018 [[Clay Award for Dissemination]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.claymath.org/events/news/dissemination-award |titel=Dissemination Award |werk=claymath.org |hrsg= |datum=2018-03-08 |sprache=en |abruf=2019-01-04}}</ref> * 2019 [[Pomerantschuk-Pries]] * 2020 [[Erasmus Medal]] * 2020 [[Nobelpries för Physik]] </div> == Böker (Utwahl) == * ''Tensor Methods in Algebraic Geometry''. [[University of Cambridge]] 1956. ([[Dissertatschoon]]) * ''Geometrical Algebras: A New Approach to Invariant Theory''. [[Bedford College]], London 1957. *''Techniques of Differential Topology in Relativity'', SIAM, Philadelphia 1972. * mit [[Wolfgang Rindler]]: ''Spinors and Space-Time. Volume 1: Two-Spinor Calculus and Relativistic Fields.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-33707-0. * ''The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics.'' Oxford University Press, 1989, ISBN 0-14-014534-6. ** dt. Utgaav: ''Computerdenken. Des Kaisers neue Kleider oder Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Natur.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 1991, ISBN 3-8274-1332-X. * ''Shadows of the Mind. A Search for the Missing Science of Consciousness.'' Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-853978-9. ** dt. Utgaav: ''[[Schatten des Geistes]]. Wege zu einer neuen Physik des Bewusstseins.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin/Oxford 1995, ISBN 3-86025-260-7. * mit [[Stephen Hawking]]: ''The Nature of Space and Time.'' Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-03791-4. ** dt. Utgaav: ''Raum und Zeit.'' Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-498-02934-7. ** Hawkings Teil des Buches ist frei erhältlich unter: {{arXiv|hep-th|9409195}} * ''The Large, the Small and the Human Mind.'' Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5. ** dt. Utgaav: ''Das Große, das Kleine und der menschliche Geist.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin 2002, ISBN 978-3827402899 * ''Quantum Computation, Entanglement and State Reduction.'' In: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' Series A, 356, 1998, S. 1927–1939. * ''[[The Road to Reality]]. A Complete Guide to the Laws of the Universe.'' Jonathan Cape, London 2004, ISBN 0-224-04447-8. **Düütsch Deelöversetten: ''Der Weg zur Wirklichkeit: die Teilübersetzung für Einsteiger'', Översettersche Anita Ehlers, Bidrääg vun [[Markus Pössel]], Spektrum Akademischer Verlag 2010, ISBN 978-3827423412 *mit Wolfgang Rindler: ''Spinors and Space-Time. Volume 2: Spinor and Twistor Methods in Space-Time Geometry.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-34786-6. *''Cycles of Time.'' Bodley Head, 2010, ISBN 978-0-224-08036-1. ** düütsch: ''Zyklen der Zeit. Eine neue ungewöhnliche Sicht des Universums.'' Översett vun Thomas Filk. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2011, ISBN 978-3-8274-2801-1. *''Collected Works'', 6 Bände, Oxford University Press 2011. *''Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, USA 2016, ISBN 978-0-691-11979-3. *''Consciousness and the Universe: Quantum Physics, Evolution, Brain & Mind'', Science Publishers, New York, 2010, ISBN 978-1938024306 == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520567 DNB-Katalog] * John J. O’Connor, Edmund Frederick Robertson: [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ Roger Penrose] In: MacTutor History of Mathematics archive * {{Internetquelle |url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |titel=Penrose Tilings |hrsg=Southern Polytechnic State University |datum=2011-08-15 |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |wayback=20150316233147 |text=Penrose Tilings |archiv-bot=2026-05-02 13:08:40 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |titel=Science and the Mind |datum=1999-05-12 |sprache=en |kommentar=Audio-Vortrag von Roger Penrose zum ''Orch OR''-Modell des Bewusstseins |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |wayback=20160304080418 |text=Science and the Mind |archiv-bot=2026-05-02 13:08:40 InternetArchiveBot }} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520567|LCCN=n/82/139094|NDL=00515478|VIAF=108188624}} {{SORTIERUNG:Penrose, Roger}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Mathematiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] n11w1oey0vwvl48vsjvjzdtcoqc88xt 0 161905 1064061 1063813 2026-05-02T12:52:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064061 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Genzel.jpg|mini|alt=Reinhard Genzel|Reinhard Genzel (2012)]] '''Reinhard Genzel''' (* [[24. März]] [[1952]] in [[Bad Homburg vor der Höhe]]) is en düütsch [[Astrophysiker]]. He is Direkter vun dat [[Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik]] in Garching bi München. Genzel kreeg 2020 gemeensam mit de US-amerikaansch Astronomin [[Andrea Mia Ghez]] en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] för dat Opdecken vun dat hüüd as [[Sagittarius A*]] bekannt, supermasseriek [[Swaart Lock]] in dat Zentrum vun de [[Melkstraat]]. == Leven un Wark == Reinhard Genzel is de Söhn vun den Perfesser för [[Fastkörperphysik]] [[Ludwig Genzel]] (1922–2003). In de Jöögd tell he to de best düütüsch Nahwussathleten in’t [[Speersmieten]].<ref name="sz" /> Nah dat Abitur an dat [[Berthold-Gymnasium Freiburg|Berthold-Gymnasium]] in [[Freiburg in‘n Breisgau]] hett he as Stipendiat vun de [[Studienstiftung des deutschen Volkes]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.studienstiftung.de/aktuelles/artikel/studienstiftung-gratuliert-ihrem-alumnus-reinhard-genzel-zum-nobelpreis-fuer-physik/|titel=Studienstiftung gratuliert ihrem Alumnus Reinhard Genzel zum Nobelpreis für Physik|abruf=2020-10-07|datum=2020-10-06}}</ref> [[Physik]] an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] studeert (Diplom 1975) un wurr 1978 bi [[Peter Georg Mezger]] an dat [[Max-Planck-Institut für Radioastronomie]] [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]]. He gung ansluutend an dat [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] un weer van 1980 bit 1982 as Miller Fellow un af 1981 as [[Associate Professor]] an de [[University of California, Berkeley]], an de he 1985/86 un van 1999 bit 2008<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |titel=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |hrsg=Reinhard Genzel |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://news.berkeley.edu/2020/10/06/uc-berkeleys-reinhard-genzel-awarded-nobel-prize-in-physics/ |titel=UC Berkeley’s Reinhard Genzel awarded Nobel Prize in Physics |werk=Berkeley News |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/reinhard-genzel |titel=Reinhard Genzel (E): Biography |abruf=2020-10-06}}</ref> en Professur („Full Professor“) inneharr. Genzel wurr 1986 to’n wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]] un to’n Direkter an dat Max-Planck-Institut för extraterrestrische Physik in [[Garching bi München]] beropen. Siet 1988 is he [[Honorarperfesser]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]]. Reinhard Genzel weer maatgevnd an de Entwicklung vun de [[Infrarotastronomie|Infrarot-]] un [[Submillimeter-Astronomie]] bedeeligt. So gelung hüm mit sien Team tonächst an dat [[La-Silla-Observatorium]] (af 1992) un denn ann dat [[Very Large Telescope]] över langjohrig Beobachtungen vun de Bahnen vun Steerns dicht an dat Zentrum vun de Melkstraat de Nahwies, dat sück dor en supermasseriek Swaart Lock vun etwa 4,3 Millionen [[Sünnenmasse]]n befinnd. Unafhängig gelung dat ok Astronomen um [[Andrea Mia Ghez]] an dat [[Keck-Observatorium]]. Beid kreegen för hör Opdecken en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] 2020, de anner Hälft kreeg [[Roger Penrose]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2020/10/press-physicsprize2020.pdf |titel=The Nobel Prize in Physics 2020 |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://www.leopoldina.org/presse-1/nachrichten/nobelpreis-fuer-physik-2020/ |titel=Leopoldina-Mitglied Reinhard Genzel erhält Nobelpreis für Physik |werk=Pressemitteilung der Leopoldina - Nationale Akademie der Wissenschaften |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref> Genzel is mit de Kinderdoktersche un Perfessersche [[Orsolya Genzel-Boroviczeny]] verheiraadt un hett twee Kinner.<ref name="sz" >[https://www.sueddeutsche.de/muenchen/garching-physik-nobelpreis-reinhard-genzel-karriere-1.5056950 ''Durch ein Schwarzes Loch zum Nobelpreis.''] In: ''sueddeutsche.de'', 6. Oktober 2020.</ref> == Ehrungen un Utteknunen == * [[Otto-Hahn-Medaille]], [[Max-Planck-Gesellschaft]], 1980 * Presidential Young Investigators Award, [[National Science Foundation]], 1984 * [[Newton-Lacy-Pierce-Pries för Astronomie]], [[American Astronomical Society]], 1986 * [[Gottfried Wilhelm Leibniz-Pries|Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], [[Deutsche Forschungsgemeinschaft]], 1990 * De Vaucouleurs Medaille, Universitäty of Texas, 2000 * [[Jules-Janssen-Pries]], [[Société astronomique de France]], 2000 * [[Stern-Gerlach-Medaille]] för experimentelle Physik, [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]], 2003 * [[Balzan-Pries]] för Infrarot-Astronomie, 2003 * [[Petrie Prize Lecture]], 2005 * Naamgever för den [[Asteroid]]en [[(18241) Genzel]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2005/MPC_20050918.pdf Minor Planet Circ. 54827]</ref> * [[Albert-Einstein-Medaille]], 2007 * [[Shaw Prize]], 2008 * Premio „Galileo 2000“, 2009<ref>{{Webarchiv | url=http://iltempo.ilsole24ore.com/spettacoli/2009/10/26/1085902-benigni_show_sotto_sguardo_michelangelo.shtml | archive-is=20100102050508 | text=Artikel vom 26. Oktober 2009 aus „Il Sole 24 Ore“ (italienisch)}}</ref> * [[Karl-Schwarzschild-Medaille]], 2011 * [[Crafoord-Pries]], 2012 * [[Tycho-Brahe-Pries]], 2012 * [[Herschel-Medaille]], 2014 * Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun de Bundsrepubliek Düütschland, 2014 * [[Harvey-Pries]], 2014 * [[Nobelpries für Physik]], 2020 == Liddmaatschapen == * Fellow der [[American Physical Society]], 1985 * Liddmaat vun de [[Düütsch Physikaalsch Sellschop]], 1990 * Utlännsch Liddmaat vun de [[Académie des sciences]] ([[Institut de France]]), 1998 * Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] vun de USA, 2000 * Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]], 2002 * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]], 2002 * Ordentlich Liddmaat vun de [[Bayerische Akademie vun de Wetenschapen]], 2003 * Foreign Member of the [[Royal Society]], 2012<ref>siehe http://royalsociety.org/people/reinhard-genzel/</ref> * Orden [[Pour le Mérite#Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]], 2013 * [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]], 2020<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]] |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/10/15/0526/01220.html#mem |werk=Tägliches Bulletin |datum=2020-10-15 |abruf=2020-10-15 |sprache=it}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit [[Charles Hard Townes]]: ''Physical conditions, dynamics, and mass distribution in the center of the Galaxy'', Annual Review Astron. Astroph., Band 25, 1987, S. 377 * mit D. Hollenbach, C. H. Townes ''The nucleus of our Galaxy'', Rep. Progr. Phys., Band 57, 1994, S. 417 * mit [[Andreas Eckart]]: ''Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre'', Nature, Band 383, 1996, S. 415–417, [https://www.nature.com/articles/383415a0 Abstract] * mit A. Eckart, N. Thatte, A. Krabbe, H. Kroker, L. E. Tacconi-Garman: ''The dark mass concentration in the central parsec of the Milky Way'', Astrophysical Journal, Band 472, 1996, S. 153 * mit A. Eckart: ''Stellar proper motions in the central 0.1 pc of the Galaxy'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 284, 1997, S. 576598, [https://academic.oup.com/mnras/article/284/3/576/984237 Abstract] * mit A. Eckart, T. Ott, F. Eisenhauer: ''On the nature of the dark mass in the centre of the Milky Way'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 291, 1997, S. 219–234, [http://adsabs.harvard.edu/full/1997MNRAS.291..219G Online] * mit A. Eckart: Erster schlüssiger Beweis für ein massives Schwarzes Loch ?, Physikalische Blätter, Band 54, 1998, Nr. 1, S. 25–30 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/phbl.19980540107 Digitalisat] * mit A. Eckart: ''First Conclusive Evidence for a Massive Black Hole in the Center of the Milky Way'', in: Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Hrsg.), Black Holes: Theory and Observation, Springer 1998, S. 60–68 * Massereiche Schwarze Löcher – vom galaktischen Zentrum bis zu Quasaren in der Frühzeit des Universums, Physik Journal, Juli/August 2003, S. 45–49, [https://www.pro-physik.de/physik-journal/juli-august-2003 Online] == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=142745391 DNB-Katalog] * [https://www.mpe.mpg.de/ir/userpage.php?id=genzel Genzels Homepage an dat MPE] * [https://www.mpg.de/463056/extraterrestrische_physik_wissM1 Genzels Profil bi de MPG] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PHY&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&adsobj_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Genzel%2C+R.&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=200&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 Veröffentlichungen vun Reinhard Genzel] in dat [[Astrophysics Data System]] * [http://www.balzan.it/premiati.aspx?Codice=0000000096&lang=en&show=1&from=0000000096&from2=10 Würdigung vun de Balzan-Stiftung] * [http://www.eso.org/public/news/eso0818/ Würdigung to’n Shaw Prize] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZDxFjq-scvU Black Holes and Galaxies: Professor Reinhard Genzel (ANU TV up Youtube)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=142745391|LCCN=n/84/176562|VIAF=76416524}} {{SORTIERUNG:Genzel, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] q9xukjc1fiq8nasp7onk1quc22xgunj 0 165224 1064071 1063824 2026-05-02T13:14:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064071 wikitext text/x-wiki [[Datei:William of Orange Rutgers.jpg|mini|250px|Statue vun den William of Orange Rutgers]] [[Datei:Voorhees Chapel.jpg|mini|De ''Rutgers''-Kark]] De '''Rutgers University''', offiziell '''The State University of New Jersey''', is de gröttste Hoochschool in den US-Bundsstaat [[New Jersey]]. De Hööft[[campus]] vun de Universität befind sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. Twee lüttgere Campus liggen in [[Newark (New Jersey)|Newark]] un in [[Camden (New Jersey)|Camden]]. Rutgers bütt mehr as 100 [[Bachelor]]-Programme, 100 [[Master]]-Programme as ok 80 Doktoratsprogramme in 29 diplomvergevend Scholen un Colleges, vun de 16 Graduate-Programme anbeeden. De ''Rutgers University'' hörrt to de best staatlichen Universitäten vun de [[USA]], den so nöömt ''[[Public Ivy]]s'', un is Liddmaat vun de ''[[Association of American Universities]]'', en siet 1900 bestahn Verbund vun führend forschungsintensiver nordamerikansch Universitäten. In dat akademisch Johr 2013/14 gungen 26 [[Fulbright-Programm|Fulbright-Stipendiaten]] up de ''Rutgers University'', de somit up Rang 3 vun de Research Universities achter de [[Harvard University]] un de [[University of Michigan]] stunn.<ref>{{Internetquelle |zugriff=2014-02-13 |url=http://us.fulbrightonline.org/uploads/files/top_producing/2013-14/doctoral.pdf |titel=Liste der Universitäten mit den meisten Fulbright-Stipendiaten |hrsg=Fulbright Program |format=PDF}}</ref> Dat Motto vun de Universität luut: ''Sol Iustitiae et Occidentem Illustra''. == Geschichte == De hüüdige Universität gung ut dat 1766 grünnd ''Queen’s College'' hervör un is somit de achtöldste höhgere Bildungsinrichtung in den USA. Oorsprünglich weer se mit de [[Nederlandse Hervormde Kerk]] affilieert, is hüüd aber nich mehr religiöös orienteert. 1825 kreeg se den hüüdigen Naam to Ehren vun ehrn Mäzen [[Henry Rutgers]], en Held vun den [[Amerikaansch Unafhängigkeitskrieg|Unafhängigkeitskrieg]]<ref>{{Internetquelle |zugriff=2012-11-09 |url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |titel=Rutgers History |hrsg=Rutgers University }}</ref>. De Hööftcampus befinnd sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. 1946 hett sück de Rutgers mit de ''University of Newark'', hüüd ''[[Newark (New Jersey)|Newark]] Campus'', un 1950 mit dat ''College of South Jersey'' un de ''South Jersey Law School'', hüüd ''[[Camden (New Jersey)|Camden]] Campus''. Dör Verwaltungsakte van 1945 un 1956 wurr Rutgers to ''State University of New Jersey'' verklort. == Organisatorsch Gleedern == '''''New Brunswick / Piscataway Campus''''' * Anwennt un Beropspsychologie * Ingenieurwetenschapen * Kommunikatschons-, Informatschons- un Bibliothekswetenschapen * Künste (''Mason Gross School of the Arts'') * Künste un Wetenschapen ** ''Douglass College'' ** ''Livingston College'' ** ''Rutgers College'' ** ''University College'' – New Brunswick * Management un Arbeitsbeziehungen * Pädagogik * Pharmazie (''Ernest Mario School of Pharmacy'') * Pleeg * Planung und Öffentliche Richtlinien (''Edward J. Bloustein School of Planning and Public Policy'') * Sozialarbeit * Umwelt un Biologie * Wertschaftswetenschapen (''Rutgers Business School'' – New Brunswick) * ''Graduate School'' – New Brunswick '''''Camden Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen * ''Graduate School'' – Camden * ''University College'' – Camden '''''Newark Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Kriminaljustiz * Apenliche Angelegenheiten un Verwaltung * Pleeg * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen (''Rutgers Business School'' – Newark) * ''Graduate School'' – Newark * ''University College'' – Newark == Sport == [[Datei:Rutgers Stadium.jpg|mini|Die ''Scarlet Knights'' gegen de ''Cincinnati Bearcats'' vör 43.768 Tokiekern]] De Sportteams vun de ''Rutgers University'' sünd de ''Scarlet Knights''. De Hoochschool is Liddmaat vun de ''[[Big Ten Conference]]'' siet 1.&nbsp;Juli 2014. == Besünnere Forschungsergevnisse == De Söökmaschien ''[[Teoma]]'' wurr dor entwickelt. == Berühmte Perfessers == * [[Ruth Adams]] (1914–2004), Perfessersche för Engelsch un Dekanin vun dat Douglass College * [[Clayton Paul Alderfer]] (1940–2015), Psycholoog * [[John Harry Dunning]] (1927–2009), britisch Ökonom * [[Jerry Alan Fodor]] (1935–2017), Philosoph un Kognitschonswetenschapler * [[Gary Lawrence Francione]] (* 1954), Rechtsperfesser un Deertenrechtler * [[Käthe Bauer-Mengelberg]] (1894–1968), düütsch Soziologin * [[Robert Ludlow Trivers]] (* 1943), Soziobioloog un Evolutionsbioloog * [[Endre Szemerédi]] (* 1940), Mathematiker, [[Abelpries]] 2012 * [[Melitta Schachner]] (* 1943), düütsch Neurobiologin * [[Lionel Tiger]] (* 1937), Anthropoloog * [[Ousseina Alidou]] (* 1963), Sprachwetenschaplerin * [[Gary Kuehn]] (* 1939), Künstler * [[Helen Fisher]] (* 1945), Anthropologin * [[Geoffrey Hendricks]], Künstler * [[Allan Kaprow]] (1927–2006), Künstler * [[Alexander John Motyl]] (* 1953), Politikwetenschapler un Historiker == Bekannte Afsolventen == * [[Kenny Britt]] (* 1988), American-Football-Speler * [[Deron Cherry]] (* 1959), American-Football-Speler * [[Calista Flockhart]] (* 1964), Schauspelerin * [[Carli Lloyd]] (* 1982), Footballnatschonalspelerin * [[Judea Pearl]] (* 1936), Informatiker * [[Ray Rice]] (* 1987), American-Football-Speler * [[Paul Robeson]] (1898–1976), American-Football-Speler, Schauspeler, Singer * [[Sebastian Stan]] (* 1982), Schauspeler * [[Louise Audino Tilly]] (1922–2002), Historikerin un Hoochschoollehrerin == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.rutgers.edu/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=40.741632|EW=-74.17486|type=landmark|region=US-NJ}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2019996-X|LCCN=n/79/060586|VIAF=158796171}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:New Jersey]] l63fz3v1zwj7c0zt84znvx5yqn4nuap 0 170308 1064059 1063811 2026-05-02T12:48:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064059 wikitext text/x-wiki '''Rebecca Ellen Manuel''', borene ''Gilmore'' (* [[13. Juni]] [[1979]] in [[Sydney]]) is en ehmalge [[Australien|austraalsch]] [[Waterspringen|Waterspringerin]]. Se sprung in‘n 3-m-Kunst- un 10-m-Toornspringen as ok in dat 10-m-Synchroonspringen. Hör gröttste Spood weer de Gewinn vun de Bronzemedaille bi [[Olympisch Spelen]]. Gilmore harr bi de [[Swemmweltmeesterschapen 1998]] in [[Perth]] ihör eerst internatschonalen Wettkamp in den Utwussenberiek. Mit [[Phil Tosh]] kemm se in dat 10-m-Synchroonspringen up den achten Platz. Bi de [[Commonwealth Games 1998|Commonwealth Games]] in dat glieker Johr verpass se in dat Toornspringen blots knapp en Medaille. In dat Johr 2000 hett se an de [[Olympisch Sömmerspelen 2000|Olympisch Spelen]] in hör Heimatstadt deelnommen un wunn mit [[Loudy Wiggins|Loudy Tourky]] Bronze in dat 10-m-Synchroonspringen. Vun dat 3-m-Brett reck se in dat Halffinale Platz 17 un vun den 10-m-Toorn in dat Finale den elfsten Platz. Een Johr later reck dat Duo Duo Gilmore und Tourky bi de [[Swemmweltmeesterschapen 2001|Weltmeesterschap]] in [[Barcelona]] Rang fiev. 2002 hett Gilmore en Wertschaps-Studium an de [[Universität Sydney]] afslooten. Se hett denn noch an de [[Commonwealth Games 2002|Commonwealth Games]] deelnommen un dornah hör Loopbahn afslooten. Siet 2005 arbeit se bi den Vereen ''Perfect 10 Diving'' as Trainerin.<ref>{{Internetquelle|titel=Meet the Coaches|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html|zugriff=2011-09-28|sprache=englisch|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120321013723/http://perfect10diving.com.au/the-coaches.html|archiv-datum=2012-03-21|offline=ja}}</ref> == Weblinks == * [https://www.olympedia.org/athletes/24266 Rebecca Manuel] in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch) * [http://www.the-sports.org/swimming-gilmore-rebecca-results-identity-s10-c2-b4-o8-w42283.html Ergevnisöversicht up the-sports.org] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Manuel, Rebecca}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Australien]] [[Kategorie:Boren 1979]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Australien)]] [[Kategorie:Waterspringer]] q7ijn3p283r1gh7otj6sjo1vvnnevgn 0 171018 1064086 1063839 2026-05-02T14:48:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064086 wikitext text/x-wiki [[Datei:Till Brönner.jpg|mini|250px|Till Brönner (2008)]] '''Till Brönner''' (* [[6. Mai]] [[1971]] in [[Viersen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Trompete]]r, [[Komponist]], [[Perfesser]] för Jazztrompete un [[Fotograf]]. == Werdegang == [[Datei:Till Broenner.jpg|mini|hochkant|Till Brönner (2016)]] De Familie gung eenige Johren nah sien Gebort för fiev Johr nah Rom, wo de Öllern vun Brönner as Lehrer an de düütsch School Ünnerricht geven un Brönner den Kinnergorden besöcht hett. <ref name="Ein Portrait" /> He full dör sien Talen bi verscheeden Schoolorchestern up. He hett 1990 sien [[Abitur]] up de Jesuitenschool [[Aloisiuskolleg]] in [[Bonn]]-[[Bad Godesberg]] maakt un studeer denn Jazztrompete an de [[Hoochschool för Musik Köln]]. To sien wichtigst Mesters hörrn [[Malte Burba]] un de amerikaansch Jazz-Trompeter [[Bobby Shew]]. 1991 wurr Brönner Liddmaat vun de [[RIAS Big Band]] (dormals noch [[RIAS Tanzorchester]]) ünner [[Horst Jankowski]]. 1993 keem sien eerst Album herut ''[[Generations of Jazz]]'' (mit [[Ray Brown]], Jeff Hamilton, [[Frank Chastenier]] un [[Grégoire Peters]]). He kreeg den ''[[Preis der Deutschen Schallplattenkritik]]'' un den ''Preis der Deutschen Plattenindustrie''. In Folge speel he mit internatschonalen Jazzgrötten as [[Dave Brubeck]], [[Tony Bennett]], [[Mark Murphy (Musiker)|Mark Murphy]], [[James Moody (Saxophonist)|James Moody]], [[Monty Alexander]], [[Nils Landgren]] as ok [[Klaus Doldinger]] un [[Joe Sample]] un gung 2003 mit de Soulsängerin [[Joy Denalane]] up Tour. He hett för [[Hildegard Knef]] dat Album ''17 Millimeter'' (1999) komponeert un produzeert un schreev [[Soundtrack]]s för ''[[Jazz Seen]]'' (2001) as ok ''[[Höllentour]]'' (2004) vun [[Pepe Danquart]]. In‘n April 2006 keem sien in Los Angeles upnommen Studioalbum ''Oceana'' herut. Up de vun [[Larry Klein]] produzeert CD sünd ünner annern [[Madeleine Peyroux]] un Singerin [[Carla Bruni]] as Gaststars bedeeligt. 2006 hett he för den Bariton [[Thomas Quasthoff]] dat Jazzalbum ''Watch What Happens'' produzeert, bi dat he ok as Trompeter mitwiarkt hett. Dat Album hett den europääschen Musikpries [[Echo]] wunnen. Van 2004 bit März 2010 weer he Moderator un speel in de Reeg ''Talkin’ Jazz'' vun de [[Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland]] in Bonn mit sien Band un utwählt Gästen, dorünner [[Paul Kuhn]], [[Mousse T.]], [[Stefan Raab]], [[Anke Engelke]], Thomas Quasthoff, [[Nana Mouskouri]] un annern. An‘n 5. März 2010 weer [[Peter Kraus]] sien letzt Gast in de Reeg. 2009 speel he as en vun de Gastmusiker de [[Flögelhorn]]parts up dat Album ''Touch'' vun dat bekannt Swiezer Electronicmusic-Duo [[Yello]]. 2009 wurr Brönner to’n [[Perfesser]] an de [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber Dresden]] beropen. Siet dat Wintersemester 2009/2010 lehrt he dor tosommen mit [[Malte Burba]] in de Fachricht Jazz, Rock un Pop.<ref name="focus-384404">{{Internetquelle |autor=DPA |url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |titel=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |werk=[[Focus Online]] |datum=2009-03-26 |abruf=2018-10-14 }}</ref> Vun August bit November 2010 weer Brönner gemeensam mit [[Sarah Connor]] un [[George Glueck]] Juryliddmaat un Mentor in de Castingshow ''[[X Factor (Düütschland)|X Factor]],'' de up [[RTL Television|RTL]] un [[VOX]] sennd wurrn is. He kreeg de Kategorie vun de af 25-Johrigen todeelt un wunn den Wettbewarf mit sien Kandidatin [[Edita Abdieski]]. In de tweet Staffel, de an‘n 30. August 2011 los gung, hett he den glieker Part övernommen un wunn an’n 6. Dezember 2011 weer, ditmal mit sien Kandidaten [[David Pfeffer]]. Sien Utstiegen ut de VOX-Talentshow hett he mit sien Hööftberop as Jazzmusiker begrünnd, de weer sien nich deelt Upmarksomkeit verdeenen würr. 2010 fung Brönner an, ok as [[Fotograf]] to arbeiten. Sien Porträts, meest mit en Leica „M“ Kamera fotografeert, keemen Enn’n 2014 in den Bildband ''Faces of Talent'' (teNeues Verlag) herut. Dornah folgten mehrere Galerie- un Museums-Utsstellungen. Besünnere Upmarksomkeit kreeg 2019 en Updragsarbeit vun de Essener [[Brost-Stiftung]], för de Brönner een Johr lang dat Ruhrreebeet porträteert hett. De Utstellung funn in dat Duisborger [[Museum Küppersmühle für Moderne Kunst]] ünner den Titel „Melting Pott“ statt.<ref>Till Brönner: ''Melting Pott'' (Katalog zur Ausstellung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst, Duisburg, 2019), ISBN 978-3868325386.</ref> In‘n April 2016 wurr Till Brönner as eenzig Jazzkünstler ut den düütschspraakigen Ruum vun US-Präsident [[Barack Obama]] in dat [[Witt Huus]] nöögt, um mit 45 internatschonalen Kollegen den [[Internatschonaler Dag vun den Jazz|International Jazz Day]] vun de [[UNESCO]] (30. April) mit en Konzert to fiern.<ref>Peter Kümmel: ''Das Fest.'' In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 20/2016 ([http://www.zeit.de/2016/20/barack-obama-international-jazz-day-weisses-haus-dizzy-gillespie zeit.de] [4. Mai 2016, afropen an’n 18. November 2019]).</ref> In dat All-Star-Ensemble weern ünner annern [[Aretha Franklin]], [[Morgan Freeman]], [[Herbie Hancock]], [[Sting]], [[Pat Metheny]], [[Diana Krall]], [[Marcus Miller]], [[Wayne Shorter]], [[Chick Corea]], [[John McLaughlin (Musiker)|John McLaughlin]], [[Al Jarreau]] un [[Dianne Reeves]]. In‘n Mai 2016 hett Brönner nah över 15 Johr bi dat Plattenlabel Universal en internatschonalen Verdrag bi dat Label [[Sony Masterworks] afslooten]. 2020 wurrn Fotos vun Brönner in de Potsdamer [[Villa Schöningen]] ünner den Titel ''Heimweh'' utstellt. Kurator vun de Utstellung weerrn [[Harald Falckenberg]] un Bernd Dinter, de neben Fotografien vun Brönner ok Warken vun [[Klaus Staeck]] und de ''Open Memory Box'' präsenteeren deen.<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=https://broststiftung.ruhr/ausstellung-heimweh/ |titel=Ausstellung „Heimweh“ |werk=broststiftung.ruhr|abruf=2020-11-26}}</ref> Angesichts de weer drohend Sluuten vun all Kulturinrichtungen in Tosommenhang mit de Corona-Pandemie hett sück Brönner Enn’n Oktober 2020 per Video mit en indringlichen Appell an de Apenlichkeit wennd, dat se de Kulturbranche nich starven laaten söllen. „Unser erfolgreiches pluralistisches System“ weer „in Gefahr, wenn Kultur nicht mehr frei arbeiten und frei wirtschaften kann“.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.youtube.com/watch?v=zzOIL--vcuc|autor=Till Brönner|titel=Zur Lage|datum=2020-10-27|abruf=2021-05-05}}</ref> Insbesünnere hett he kritiseert, dat de Kultur as Deel vun de „Freizeitwirtschaft“ verstahn würrd.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.br-klassik.de/aktuell/news-kritik/till-broenner-interview-kritik-corona-kultur-lockdown-stinksauer100.html|werk=[[BR-Klassik]]|autor=Ulrich Habersetzer|titel=Till Brönner zum Kultur-Lockdown:"Ich bin stinksauer"|datum=2020-11-02|abruf=2021-05-05}}</ref> Ok en half Johr later harr disse Appell nichts an Aktualität verloren.<ref>{{Internetquelle|werk=[[Berliner Zeitung]]|url=https://www.berliner-zeitung.de/news/till-broenner-verteidigt-allesdichtmachen-li.157072|titel=Till Brönner: Kritik an #allesdichtmachen hat erschreckendes Ausmaß angenommen|datum=2021-05-05|abruf=2021-05-05}}</ref> Brönner hett (Stand 2014) en Wahnsitt in [[Berlin-Charlottenburg]] un siet 2013 en Tweetwahnsitt in [[Los Angeles]].<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |titel=„As Time Goes By“: Till Brönner spielt Filmmusik |werk=Berliner Zeitung |datum=2014-09-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141214133130/http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |archiv-datum=2014-12-14 |abruf=2019-11-18 |offline=1}}</ref> He is Vader vun en Söhn un en Dochter.<ref>freundin.de: [http://www.freundin.de/Artikel/interview-_375924.html ''Brönner Bossa Nova.''] (Interview).</ref><ref>[https://www.promiflash.de/news/2020/09/17/im-oktober-jazz-star-till-broenner-wird-zum-zweiten-mal-papa.html Till Brönner wird zum zweiten Mal Papa] up www.promiflash.de, afropen an’n 30. Juni 2021</ref> == Utteknungen == * [[Echo (Musikpreis)|Echo-Preis]] „Jazz national/international“ 2007, 2008 un 2009 * [[Grammy Awards 2009|2009]]: [[Grammy Awards|Grammy]]-Nomineeren in de Kategorie „Best instrumental Jazz solo“ * 2012: Praxisstipendiat in de [[Deutsche Akademie Rom Villa Massimo|Deutschen Akademie Rom Villa Massimo]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.villamassimo.de/de/stipendiaten/till-broenner |titel=Villa Massimo {{!}} Till Brönner |werk=villamassimo.de |abruf=2019-08-21}}</ref> * 2014: [[Joachim-Ernst Berendt|Joachim-Ernst-Berendt]]-Ehrenpries vun de Stadt [[Baden-Baden]] (Verleehn an’n 12. März 2014 in Baden-Baden in’n Rahmen vun dat Mr. M’s Jazz Club Festival) * 2019: [[Verdeenstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/ministerpraesident-laschet-zeichnet-19-buergerinnen-und-buerger-mit-dem |titel=Verleihung des Landesverdienstordens |werk= |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |datum=2019-05-14 |abruf=2019-05-15}}</ref> == Diskografie (Utwahl) == === Alben === * 1990: ''The Best of Schäng and the Gäng Vol. 3'' (mit [[Stefan Raab]]) * 1994: ''Generations of Jazz'' * 1995: ''My Secret Love'' * 1996: ''German Songs'' * 1996: ''Midnight'' * 1998: ''Love'' ([[Goldene Schallplatte|Gold]], Jazz-Award 1999)<ref name="Ausz.">Auszeichnungen für Musikverkäufe: [https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank DE]</ref> * 2000: ''Chattin with Chet'' (En Tribut an [[Chet Baker]]) (Gold, Jazz-Award 2000) * 2001: ''Jazz Seen'' (Gold, Jazz-Award 2005) * 2002: ''Blue Eyed Soul'' (5× Gold, Jazz-Award 2005) * 2004: ''That Summer'' (3× Platin, Jazz-Award 2005) * 2004: ''For You'' ([[Frank Chastenier]] un Till Brönner) (Gold 2009) * 2006: ''Oceana'' (Gold 2012) * 2007: ''The Christmas Album'' (mit [[Curtis Stigers]], [[Yvonne Catterfeld]]) (Gold 2013) * 2008: ''Rio'' (mit [[Annie Lennox]], [[Aimee Mann]], [[Sérgio Mendes]], [[Milton Nascimento]], [[Melody Gardot]], [[Vanessa da Mata]], [[Luciana Souza]], [[Kurt Elling]]) * 2010: ''At the End of the Day'' * 2012: ''Till Brönner'' * 2014: ''The Movie Album'' (mit [[Gregory Porter]], [[Joy Denalane]] u. a.) * 2015: ''Best of the Verve Years'' * 2016: ''The Good Life'' (mit [[Larry Goldings]], [[Anthony Wilson (Jazzgitarrist)|Anthony Wilson]], [[John Clayton (Bassist)|John Clayton]], [[Jeff Hamilton (Musiker)|Jeff Hamilton]]) (3× Gold, Jazz-Award 2017) * 2018: ''Nightfall'' (mit [[Dieter Ilg]]) (Platin, Jazz-Award 2018) * 2020: ''On Vacation'' (mit [[Bob James]]) === Videoalben === * 2005: ''A Night in Berlin'' (Gold, Jazz-Award 2006) == Böker == * Till Brönner, Claudius Seidl: ''Talking Jazz.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010, ISBN 978-3-462-04167-5. * Till Brönner: ''Faces of Talent.'' teNeues Verlag, Kempen 2014, ISBN 978-3-832-79865-9. * Gastsnacker bi dat Hörbook ''But Beautiful: ein Buch über Jazz'' vun [[Geoff Dyer]]. * Walter Smerling, Eva Müller-Remmert (Hrsg.): ''Till Brönner. Melting Pott.'' Wienand, Köln 2019, ISBN 978-3-86832-538-6 (Katalog zur gleichnamigen Ausstellung der Stiftung für Kunst und Kultur e.&nbsp;V., Bonn, und der Brost-Stiftung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst MKM, Duisburg). == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=134918533 DNB Katalog] * [https://tillbroenner.de/ Offizielle Website] * [http://www.jazzecho.de/tillbroenner/biografie/ Biografie bi JazzEcho] * [https://www1.wdr.de/mediathek/audio/wdr3/wdr3-mosaik/audio-samstagsgespraech-mit-dem-musiker-und-fotografen-till-broenner-100.html ''Mosaik. Gespräch am Samstag.''] In: ''[[WDR 3]]'' (Westdeutscher Rundfunk), 6. Juli 2019 * Till Brönner in der [https://leicagalleryla.com/gallery-view/till-bronner-faces-of-talent/ Leica-Gallery Los Angeles] * [http://www.tillbroenner-photography.com/the-artist The Artist] up www.tillbroenner-photography.com == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Ein Portrait"> {{Internetquelle | autor = Sabrina Pfeiffer | url = https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | titel = Till Brönner – Ein Portrait | hrsg = [[3Sat]] | datum = 2018 | archiv-url = https://web.archive.org/web/20180630203653/https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | archiv-datum = 2018-06-30 | abruf = 2021-08-11 }}</ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=134918533|LCCN=no/00/28040|VIAF=71601722}} {{SORTIERUNG:Bronner, Till}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1971]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Fotograf]] kua1h3okjbwwgvchb35mbu534ohp3ik 0 173625 1064081 1063834 2026-05-02T14:29:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064081 wikitext text/x-wiki '''Tasmanien''' (engelsch ''Tasmania''}}, in de rekonstrueerten [[Aborigines]]-Spraak ''lutruwita''<ref>{{Internetquelle |autor=Kristyn Harman |url=http://theconversation.com/explainer-how-tasmanias-aboriginal-people-reclaimed-a-language-palawa-kani-99764 |titel=Explainer: how Tasmania's Aboriginal people reclaimed a language, palawa kani |abruf=2019-05-29 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |titel=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |abruf=2019-05-29 }} {{Webarchiv|url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |wayback=20190925075102 |text=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |archiv-bot=2026-05-02 14:29:56 InternetArchiveBot }}</ref> un in dat [[Austraalsch Englelsch|austraalsch Engelsch]] faken ''Tassie''; bit Enn’n 1855<ref name="buch-EtxZLQPf77AC-10">Barbara Boron: ''Natur- und kulturtourismuswirtschaftliches Destinationsmanagement am Beispiel von Tasmanien.'' GRIN Verlag, 2006, ISBN 978-3-638-46258-7, S.&nbsp;10. {{Google Buch |BuchID=EtxZLQPf77AC |Seite=10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/T/Tasmania%20name.htm |titel=Tasmania, the Name |abruf=2019-05-29}}</ref> '''Van-Diemens-Land''') is en to den Staat [[Australien]] hörend Eiland an’n östlichen Rand vun den [[Indischer Ozean|Indischen Ozean]]. Se is ruch weg 240 km südlich vun de [[Australien (Kontinent)|austraalsch Kontinentalmasse]] vörlagert. ''Tasmanien'' heet ok de austraalsch Bundsstaat, de över de Hööftinsel herut noch mehrere lütt, meestens nich bewahnt Inselgruppen in de Region umfaat. Sien [[Hööftstadt]] un gröttste Stadt is [[Hobart]], de tweetgröttste Stadt [[Launceston (Tasmanien)|Launceston]]. == Geographie == [[Datei:Tasmania Satellitenfoto.jpg|mini|hochkant=1.2|links|Satellitenfoto vun Tasmanien]] As Bundsstaat umfaat Tasmanien mit 68.400&nbsp;[[Quadratkilometer|km²]] 0,89 % vun de Gesamtflach vun Australien. Ahn de vörlagert Inseln bedrocht de Flach vun de Hööftinsel 64.519&nbsp;km² un wiest en Längt vun 296&nbsp;km vun Norden nah Süden un en Längt vun 315&nbsp;km vun Osten nah Westen up. Se is mit Afstand de gröttste Insel vun den Austraalschen Bund. Di [[Bass-Straat]], de dat Eiland vun dat austraalsch Fastland trennt, wurr in’n Nordwesten dör [[King Island (Tasmanien)|King Island]], an de Nordosttipp vun [[Flinders Island]] flankeert. Landschaplich domineeren Gebirge un Hoochebenen bit circa 1600&nbsp;m Hööcht de Insel. De hööchste Barg is de [[Mount Ossa]] (1617&nbsp;m). Tasmanien liggt up de Südtipp vun dat austraalsch [[Schelf|Kontinentalschelf]], tüschen 40° un 44° südlich Breedt as ok tüschen 144° un 149° östlich Längt. Se is bi wieden gröttste vun de över hunnert Eilannen vun dat Bass-Archipel un hett etwa dree Veertel Grött vun de [[Irland (Insel)|Insel Irland]]. == Literatur == * Dirk Halfmann: ''Die Tasmanischen Aborigines – Quellenkritische Bestandsaufnahme bisheriger Forschungsergebnisse'', GRIN Verlag, 1998, ISBN 3-638-10031-6. * Lloyd Robson, Michael Roe: ''A Short History of Tasmania'', 2. Auflage, Oxford University Press, Melbourne 1997, ISBN 0-19-554199-5. * Nicholas Shakespeare: ''In Tasmanien (Roman)'', 2005, Marebuchverlag, Hamburg, ISBN 3-936384-40-1. == Weblinks == {{Commons|Tasmania|Tasmanien}} * [https://www.tas.gov.au/ Offizielle Website] der tasmanischen Landesregierung (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=42/3/20/S |EW=146/36/58/E |type=isle |region=AU-TAS}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4059099-9|LCCN=n/79/115474|NDL=00628719|VIAF=123100758}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Australien]] 0pi829e7vgnlly684zza20jtwtqo2d9 0 174190 1064077 1063830 2026-05-02T13:50:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064077 wikitext text/x-wiki [[Bild:Sorbisches_Siedlungsgebiet.png|duum|Dat amltlike Sedelgebeud van den Sorben]] '''Sorbsk Sedelgebeud''' (in [[Sassen (Bundsland)|Sassen]] amtlik: ''Sorbisches Siedlungsgebiet,'' [[Böversorbsche Spraak|böversorbsk]]: ''Serbski sydlenski rum;'' in [[Brannenborg]] amtlik: ''Siedlungsgebiet der Sorben/Wenden,'' [[Niedersorbske Sproke|niedersorbsk]] ''Serbski sedleński rum'') beteuket dat Gebeud in’n Austen van Sassen un in’n Süden van Brannenborg, in den dat westslaavske Volk van’n [[Sorben]] (in Brannenborg auk os Wennen beteuked) os [[Indigene Völker|autochthone]] Minnerheud lievet. Ümgangssprooklik hett dat Sedelgebeud auk ''Sorbenland;'' vöör 1945 was – deulwüise minnächtig – auk de Begrepp ''Wendei'' begäng.<ref>Teo „Sorbenland“ vgl.<br />Miriam Schönbach: [https://www.saechsische.de/im-sorbenland-droht-lehrermangel-3462315.html ''Im Sorbenland droht Lehrermangel.''] In: ''Sächsische Zeitung'', 8. August 2016, afreopen den 15. Meu 2017, 18:45; DPA: {{Internetquelle |url=https://www.berlin.de/aktuelles/berlin/4613858-958092-fruehe-fotografien-aus-dem-sorbenland.html |titel=Frühe Fotografien aus dem Sorbenland |werk=berlin.de |datum=2016-10-22 |abruf=2021-12-12 |abruf-verborgen=1}}; Torsten Richter: [https://www.lr-online.de/lausitz/hoyerswerda/mit-der-kamera-unterwegs-im-katholischen-sorbenland-34047832.html ''Mit der Kamera unterwegs im katholischen Sorbenland.''] In: ''Lausitzer Rundschau'', 20. Juli 2012, afreopen den 15. Meu 2017, 18:50; [[Karl Christian Kanis Gretschel]]: ''Geschichte des sächsischen Volkes und Staates. Band 1.'' Verlag van Reinhold Beyer, Leipzig 1841, S. 17ff. Cathrin Carmin Alisch: ''HochZeit unterm Abendrot der Sorben in der Lausitz. Musik, Magie und Minderheit im Spiegel der Kultursemiotik.'' LIT Verlag, Münster 2003, S. 18 u. 49; [[Reetta Toivanen]]: ''Minderheitenrechte als Identitätsressource. Die Sorben in Deutschland und die Saamen in Finnland.'' LIT Verlag, Hamborg 2001, S. 11; Martin Kasper: ''Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990.'' Domowina Verlag, 2000, S. 125.<br /><br /> Teo’r „Wendei“ vgl.<br />Karl Andree (Eds.): ''Globus: Illustrierte Zeitschrift für Länder- und Völkerkunde.'' 2. Band, Verlag van’n ''Bibliographischen Institut'', Bildburghausen 1862, S. 245 ff.; Th. Campe: ''[https://de.wikisource.org/wiki/Aus%20der%20Wendei Aus der Wendei].'' In: ''Die Gartenlaube'', Nr. 51, 1891, S. 864–867.</ref> Düt Gebeud es in den verlieden Joorhunnerden döör [[Assimilatschoon|Assimilatscheon]], [[Germanisatschoon|Germanisatscheon]] un döör in’n 20. Joorhunnerd auk döör den Dagbiu vör Briunkölen ollnogrode schrumped un lütter woren. == Offitschell Sedelgebeud == Dat offitschell geodkennd Sedelgebeud defineurt de Landsgesetten van’n Lännnern Sassen un Brannenborg. In’n Früistoot Sassen legt ''Gesetz über die Rechte der Sorben im Freistaat Sachsen'' (kort ''Sächsisches Sorbengesetz'') dat sorbske Sedelgeud up Diur vast. De Grensen baseurt teo’n grauten Deul up de Statistiken van [[Arnošt Muka]] iut’n 1880er Joren. Düt Praxis kümmt den Ansproik no, dat Sedelgebeud teo beworen un teo beschermen, ofscheon et besunners in’n Austen van den Gebeud, t.B. in’n Landkreis Görlitz, Dörper givt, in den de sorbske Sproke in’n Olldag meust goor nich present es. Anners förder dat brannenborgske ''Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg'' (kort ''Sorben/Wenden-Gesetz'') bet 2014 dat de Gemeunen, de Deul van Sedelgebeud weren wilt, lüikmotig sprooklike un kulturelle sorbske Traditscheonen bet in de Niutüid no wüisen mott. Düt Regel kritiseuren sorbske Vertreders vöör ol dorümme dat et seo van’r Gunst van eune Gemeune afhänget dat Sorbske teo fördern. Biutendem es et swoor de sprookliken un kullturellen Traditscheonen bet in de Niutüid no teo wüisen, dän in’r Verliedentüid hadde [[Preußen|Preussen]] eune vil striktere Assilimilatscheonpolitk un unnerdrücke de Sorben stärker os in Sassen. Vandage mott eun olleun sprooklike un kulturelle Traditscheonen nowüisen un de soorbske/wendske Rood in Brannenborg oder de Landdag kann beandragen eune Gemeune in dat sorbske Sedelgebeud up teo niemen. [[Bild:Róžant_–_znački.jpg|duum|[[Tweesprakige Stratenschiller|Tweusprokige Strotenschiller]] up Duitsk un Böversorbsk]] De Gemeunen un Vereune in’n Sedelgebeud sind teostännig de [[Sorbsche Spraken|sorbske Sproke]] un Kultuur, teo’n Büispill med [[Tweesprakige Stratenschiller|tweusprokigen Strotenschillers]] teo fördern. Tweusprokige Strotenschiller sind ol Vöörschrivt. Düt settet man noch nich olle Gemeunen konsequent ümme. In Brandenburg dreget Gemeunen in’n sorbsken Sedelgebeud sinds 2014 offitschell eunen duitsk-niedersorbsken Dubbelnomen. Teo den Sedelgebeud häurt upstunds düsse Gemeunen un Gemeunedeule teo: * in’n Früistote Sassen: ** Landkreis Bautzen (28 van 59 Gemeunen): Bautzen/Budyšin, Burkau ( Neuhof/Nowy Dwór), Crostwitz/Chrósćicy, Doberschau-Gaußig/Dobruša-Huska (man nich Cossern un Naundorf), Elsterheide/Halštrowska Hola, Elstra (olleun Kriepitz/Krěpjecy), Göda/Hodźij, Großdubrau/Wulka Dubrawa, Großpostwitz/Budestecy (man Eulowitz), Hochkirch/Bukecy (man nich Breitendorf), Hoyerswerda/Wojerecy, Kamenz/Kamjenc (Deutschbaselitz/Němske Pazlicy, Jesau/Jěžow, Kamenz/Kamjenc, Thonberg/Hlinowc, Wiesa/Brěznja), Königswartha/Rakecy, Kubschütz/Kubšicy, Lohsa/Łaz, Malschwitz/Malešecy, Nebelschütz/Njebjelčicy, Neschwitz/Njeswačidło, Obergurig/Hornja Hórka, Oßling (olleun Milstrich/Jitro), Panschwitz-Kuckau/Pančicy-Kukow, Puschwitz/Bóšicy, Räckelwitz/Worklecy, Radibor/Radwor, Ralbitz-Rosenthal/Ralbicy-Róžant, Spreetal/Sprjewiny Doł, Weißenberg/Wóspork unWittichenau/Kulow ** Landkreis Görlitz (14 van 53 Gemeunen): Bad Muskau/Mužakow, Boxberg/Hamor, Gablenz/Jabłońc, Groß Düben/Dźěwin, Hohendubrau/Wysoka Dubrawa (man nich Groß Radisch, Jerchwitz, Thräna), Krauschwitz/Krušwica, Kreba-Neudorf/Chrjebja-Nowa Wjes, Mücka/Mikow, Quitzdorf am See (olleun Horscha/Hóršow un Petershain/Hóznica), Rietschen/Rěčicy, Schleife/Slepo, Trebendorf/Trjebin, Weißkeißel/Wuskidź un Weißwasser/Běła Woda<ref>vgl. Anhang in: Sächsisches Gesetz- und Verordnungsblatt, Nr. 7/1999</ref> * in’n Lanne Brannenborg:<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |titel=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |hrsg=Lansregeurnge Brannenborg |abruf=2015-01-21 |kommentar=siehe §&nbsp;14&nbsp;&nbsp;SWG – „Verkündung“ }} {{Webarchiv|url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |wayback=20150121182916 |text=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |archiv-bot=2026-05-02 13:50:32 InternetArchiveBot }}</ref> ** Stad [[Cottbus|Cottbus/Chóśebuz]] ** Landkreis Spree-Neiße (23 van 29 Gemeunen): Burg/Bórkowy, Briesen/Brjazyna, Dissen-Striesow/Dešno-Strjažow, Drachhausen/Hochoza, Drebkau/Drjowk, Drehnow/Drjenow, Felixsee/Feliksowy Jazor (olleun Bloischdorf/Błobošojce), Forst/Baršć, Guhrow/Góry, Heinersbrück/Móst, Jänschwalde/Janšojce, Kolkwitz/Gołkojce, Neuhausen/Kopańce (olleun Haasow/Hažow un Groß Döbbern/Wjelike Dobrynje), Peitz/Picnjo, Schenkendöbern/Derbno (olleunGrano/Granow, Kerkwitz/Keŕkojce, Groß Gastrose/Wjeliki Gósćeraz, Taubendorf/Dubojce), Schmogrow-Fehrow/Smogorjow-Prjawoz, [[Spremberg|Spremberg/Grodk]], Tauer/Turjej, Teichland/Gatojce, Turnow-Preilack/Turnow-Pśiłuk, Welzow/Wjelcej, Werben/Wjerbno un Wiesengrund/Łukojce ** Landkreis Dahme-Spreewauld (7 van 37 Gemeunden): Byhleguhre-Byhlen/Běła Góra-Bělin, Lübben/Lubin, Märkische Heide/Markojska Góla (olleun Dollgen/Dołgi, Groß Leuthen/Lutol, Klein Leine/Małe Linje, Pretschen/Mrocna), Neu Zauche/Nowa Niwa, Schlepzig/Slopišća, Spreewaldheide/Błośańska Góla un Straupitz/Tšupc ** Landkreis Oberspreewald-Lausitz (6 van 25 Gemeunen): Calau/Kalawa, Lübbenau/Lubnjow, Neupetershain/Nowe Wiki, Neu-Seeland/Nowa Jazorina, Senftenberg/Zły Komorow, Vetschau/Wětošow ** Düsse Gemeunen tellt no den Brannenborger Landdag teo’n sorbsken Sedelgebeud, man hebt tiegen de Upnohme klaget:: Alt Zauche-Wußwerk/Stara Niwa-Wózwjerch, Döbern/Derbno, Felixsee/Feliksowy Jazor, Großräschen/Rań, Märkische Heide/Markojska Góla, Neiße-Malxetal/Dolina Nyse a Małkse (Groß Kölzig/Wjeliki Kólsk und Klein Kölzig/Mały Kólsk), Neuhausen/Kopańce, Schenkendöbern/Derbno (Bärenklau/Barklawa, Grabko/Grabkow, Pinnow/Pynow un Schenkendöbern/Derbno), Schwielochsee/Gójacki Jazor, Tschernitz/Cersk. == Historisk Sedelgebeud == [[Bild:Smoler_korta01.jpg|duum|Sedelgebeud no [[Jan Arnošt Smoler|Smoler]] 1843. ]] Oll doorno wecke westslaavsken Völker man os Sroben telt un wecke Joorhunnerd eun beküiket, kann eun dat sorbske Sedelgebeud unnerscheudlik beschrüiven. Künnig es dat [[Martin Luther]] sik in’n 16. Joorhunnerd minnächtig över de Sorbsksprekers un -sprekersksen in’n Dörpern rund ümme [[Wittenbarg|Wittenberg]] uitere. Eun annere Sake sind sorbske Sprookverbode, t.B.1327 in [[Leipzig]], 1377 in [[Altenburg]], [[Zwickau]] und [[Chemnitz]], de seo de Existenzt van’r sorbsken Sproke in düssen Steden betuiget. In’n Noordausten grense dat Sedelgebeud an dat poolske Gebeud (büi Crossen un Sorau). Auk in sömmige Dörper an’r [[Oder]] un [[Bober]] konn sik de sorbske Sproke bet in’t 17. Joorhunerd haulen.<ref>[[Frido Mětšk]]: ''Serbsko-pólska rěčna hranica w 16. a 17. lětstotku [De sorbsk-poolske Sprookgrense in’n 16. un 17. Joorhunnerd].'' In: ''Lětopis'', Rüige B, Band III (1958), Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen 1958, S. 4–25.</ref> Auk Stedenomen os [[Dresden]], Leipzig, [[Meißen]], [[Chemnitz]] oder [[Torgau]] stamt iut’r sorbsken Sproke.<ref>[[Dietmar Urmes]]: ''Handbuch der geographischen Namen.'' Marix Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-70-3.</ref> [[Jan Arnošt Smoler]] unnersöchte 1843 os Eurster systemaatsk dat sorbske Sedelgebeud. 1884/1885 unnersöchte [[Arnošt Muka]] dat Sedelgebeud noch wat akkuroter. Wüildes Smola vöör ol Folklore sammele, wannere Muka döör de Lausitzer Dörper un make sik över den Stand van’r sorbsken Sproke in den Dörpern künnig. Olns teohaupe telle Muka 166.000 Sorben un Sorbsken; schreiv man teoglüik över de rasante Germanisatscheon van sorbsken Dörpern vöör ol in’r Niederlausitz. == Kernsedelgebeed == Os sorbsk „Kernland“ beteuket eun vandage meust dat Gebeud, in den sorbske Sproke auk vandage noch Olldagssproke es. Dat es in’r Böverlausitz vöör ol dat katholske Gebeud twisken den Steden Bautzen, Kamenz un Hoyerswerda, in’n engen Sinne de füiv Gemeunen van’n ''Verwaltungsveband am Klosterwasser'' un de Gemeune Radibor. In düssen Gebeuden spreket meir os de Halve van’n Luiden Böversorbsk. Auk in Deulen van’n Gemeunen Göda, Neschwitz, Puschwitz un de Stad Wittichenau häurt büi den böversorbsken Kernsedelgebeud teo; in düsse Gemeunen spreket ca. eun Drüddel van’n Inwoners un Inwonersken Böversorbsk. In’r Niederlausitz passt de Begrepp up’t eurst vör de Gemeunen nöördlik van Cottbus (t.B. Drachhausen, Dissen-Striesow, Jänschwalde). Man door es dat Niedersorbske vill minner present, os in’n böversorbsken Kernsedelgebeud. Olleun 15 bet 30 Perzent in düsse Gemeune spreket Niedersorbsk. == Literatur == * Peter Kunze, Andreas Bensch: ''Die Sorben / Wenden in der Niederlausitz''. Ein geschichtlicher Überblick. In: ''Wobrazki ze Serbow'' . 2. Uploge. Domowina, Bautzen 2000 (Eurste Uploge 1996), [[:de:Special:BookSources/3742016687|ISBN 3-7420-1668-7]]. * Gertraud Eva Schrage: ''Die Oberlausitz bis zum Jahr 1346''. In: Joachim Bahlke (Eds.): ''Geschichte der Oberlausitz''. 2.Uploge, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2004 (Eurste Uploge 2001), [[:de:Special:BookSources/9783935693462|ISBN 978-3-935693-46-2]], S.&nbsp;55–97. * [[:de:Arnošt_Muka|Arnošt Muka]]: ''Statistika łužiskich Serbow'' [Statistik van’n Lausitzer Sorben]. Sülstverlag, Bautzen 1884–1886; 5. Uploge unner den Titel ''Serbski zemjepisny słowničk'' [Sorbsk geograaphsk Woirbeok]. Bautzen 1927; Nüudruck: Domowina, Bautzen 1979. == Einzelnachweise == <references /> [[Kategorie: Sorben]] [[Kategorie: Brannenborg]] [[Kategorie: Sassen (Bundsland)]] ntije906yh8sxsw391qwrzk7ea5vfqh 0 174261 1064093 1063846 2026-05-02T15:16:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064093 wikitext text/x-wiki De '''Université des Antilles et de la Guyane''' (UAG) weer en Universität mit fief Standöörd in de [[Frankriek|franzöösch]] [[Regionen van Frankriek|Överseeregionen]] [[Franzöösch-Guayana]] in Süüdamerika as ok [[Guadeloupe]] un [[Martinique]] in de [[Karibik]]. Se weer in söss Fakultäten (''UFR'') un fief Institute gleedert un harr rund 12.000 Studenten. Ut den Campus in Franzöösch-Guayana gung de '''Université de Guyane''' hervör, de siet 2014 unafhängig van de '''Université des Antilles''' is.<ref>{{Internetquelle|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf|titel=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane|autor=|hrsg=|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-05}}</ref> De Hoochschool weer de eenzige franzöösch Universität in Amerika un een van veer buterhalv van dat franzöösch Moderland (''France metropolitaine''). ==Weblinks== * [http://www.univ-ag.fr Offizielle Webpräsenz van de Université Antilles] (franzöösch) * [https://www.univ-guyane.fr Offizielle Webpräsenz van de Université de Guyane] (franzöösch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=k|GND=1218839-6|LCCN=n/84/120302|VIAF=162542263}} {{SORTIERUNG:Universite des Antilles et de la Guyane}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Frankriek]] qm15hv1dlr8rf5k455ymkt00cgpxfrv 0 175567 1064084 1063837 2026-05-02T14:40:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064084 wikitext text/x-wiki [[Bild:KinksFanclubCropped.png|rechts|duum|The Kinks, 1967]] '''The Kinks''' (engelsch ''kinky'' ‚schrullig‘, ‚utflippt‘ aber ok ‚pervers‘; also ‚De Schrulligen‘ oder ‚De Utflippten‘ oder ‚De Perversen‘, buterdem [[Paronym]] vun ''The Kings''; also ‚De Könige‘) sünd en [[England|engelsch]] [[Band (Musik)|Musikgrupp]]. Se gellen neben den [[The Beatles|Beatles]], [[The Who]] un den [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] as en vun de spoodrieksten britischen Bands vun den1960er Johren ([[British Invasion]]). Hüüd tellen de Kinks to de Oorvaders vun [[Punk (Musik)|Punk]] un [[Britpop]].<ref name="dz" /><ref>{{Internetquelle |autor=Lothar Trampert |url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |titel=Ray Davies & The Kinks |werk=Gitarre & Bass 10/1998 |datum=1998-08-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090911182915/http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |archiv-datum=2009-09-11 |abruf=2017-05-21 |offline=1 }}</ref> Tallriek Gruppen wurrn in de Vergangenheit un ok noch van Daag dör hör Musik inspireert, so to’n Bispeel [[The Jam]] un [[The Pretenders]].<ref name="HallofFame">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref><ref name="RollingStoneWebsite">''{{Webarchiv|url=http://www.rollingstone.com/music/artists/the-kinks/biography |wayback=20150111065426 |text=rollingstone.com }}''; Band-Biografie, afropen an’n 23. September 2014.</ref> == Geschichte == De Kinks wurrn Enn’n 1963 in Nord-[[London]] vun de Bröers [[Ray Davies|Ray]] un [[Dave Davies]] grünnd,<ref>Savage, John: ''The Kinks – The Official Biography'', 1984, S.&nbsp;17.</ref> nahdem se tovör ünner de Naam „The Ravens“ (för en körten Tiet ok: „Robert Wace & The Boll-Weevils“)<ref>Wace, in den Anfangsjohren en vun mehreren Managern vun de Kinks, harr sück vörövergahnd ok as Leadsänger versöcht; vgl. Visitenkarte bi Savage, as baben, S.&nbsp;16, as ok: ''Tales of Ordinary Madness'' in: ''Mojo'', March 2006, S.&nbsp;72.</ref> kien Spood haarrt harrn. In‘n Januar 1964 kreegen se en Plaatenverdrag bi [[Pye Records]] un wurrn vun [[Shel Talmy]] produzeert.<ref>John Savage, wie oben, S.&nbsp;21.</ref> An’n 24. Januar 1964 stunnen se eerstmals in dat Pye-Tonstudio un hemm veer Titel upnommen. De wurrn up twee Single-Plaaten presst, de stilistisch noch stark an de fröh Beatles anlehnt weern un kien Beachtung funnen. An’n 12. Juli 1964 entstunn hör darte [[Single (Musik)|Single]], ''[[You Really Got Me]]'', mit de de hör de internatschonal Dörbröök gelung.<ref name="AMG">{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/artist/mn0000100160 |titel=The Kinks Songs, Albums, Reviews, Bio & More |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> Dat Stück mit den berühmten [[Riff (Musik)|Gitarrenriff]] wurrd gelegentlich as de Anfang vun den [[Hard Rock]] ansehen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/song/mt0007109441 |titel=You Really Got Me by The Kinks - Track Info {{!}} AllMusic |sprache=en |abruf=2022-06-18}}</ref> und entwickelte sich zum [[Millionenseller]].<ref>Joseph Murrells, ''Million Selling Records'', 1985, S.&nbsp;193&nbsp;f.</ref> Insbesünnere bit 1967 harr de Band tallriek wiedere Hitparadenerfolge in [[Europa]] un den [[USA]]. Dorbi hett sück Ray Davies ünner annern mit Kompositschonen as ''[[Sunny Afternoon]],'' ''Dead End Street'' un ''Waterloo Sunset'' neben [[John Lennon]] un [[Paul McCartney]] en Naam as en vun de besten britischen Songschriever maakt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.theguardian.com/uk/2003/dec/31/christmas2003.monarchy |titel=CBEs for Ray Davies and Eric Clapton |datum=2003-12-31 |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.rollingstone.com/artists/raydavies/articles/story/19361205/the_lonely_kink |text=''rollingstone.com'' |wayback=20081208195200}}, afropen an’n 27. September 2014.</ref> En Uptrittsverbot in de Johren 1965 bit 1969 in den USA, Oorsaak weer en Striet mit de US-amerikaansch Musikergewarkschap, hett to disse Tiet aber den entscheeden Spood in de USA verhinnert. <ref name="RollingStoneWebsite" /><ref name="AMG" /> De fröhen [[Schallplaat|Langspeelplatten]] vun de Grupp ''(Kinks, Kinda Kinks, [[The Kink Kontroversy]])'' weern för de Tiet typische nich tosommenhangend Kollektschonen vun Hitsingles, [[Coverversion]]en un sülvst schreeven üllmaterial. Neben den Hits sünd ut disse Tiet (1964/1965) vör allen Stücke bekannt as de Ballade ''Stop Your Sobbing,'' dat atmosphärisch-bedrohliche ''Nothin’ in the World Can Stop Me Worryin’ ’bout that Girl,'' de [[Extended Play|EP]]-Klassiker ''A Well Respected Man,'' dat verqueer ''I’m on an Island'' as ok de beid [[B-Siet|B-Sieden]] ''Where Have All the Good Times Gone'' un ''I’m Not Like Everybody Else.'' Mit ''[[Face to Face (The-Kinks-Album)|Face to Face]]'' hemm de Kinks 1966 de Langsprelplaat as eegenständige Kunstform opdeckt.. Eerstmals weern in en atmosphärisch dichten Mischung ahn Utnahm Davies-Eegenkompositschonen to hören. Dat Album entholt mit ''Dandy'' ok den eenzigen Nummer-een-Hit vun de Kinks in [[Düütschland]]. En vun den Arrangements her noch afwesselndriekere Kollektschoon an Leedern hett de Nahfolger ''[[Something Else by The Kinks]]'' vun 1967 boden. Allerdings weer bi dit Övergangsalbum ok en gewisser Mangel an Tosommenhang fasttostellen, de dör de uneenheitlich [[Musikproduzent|Produktschoon]] noch verstärkt wurr. Kurioserwies is dit Problem in de [[Stereofonie|Stereo]]-Version vun dat Album völ öffensichtlicher as in de [[Monophonie (Elektroakustik)|Mono]]-Faaten, de folgerichtig ok för de [[Remastering|remasterte]] Verapenlichung up [[Compact Disc Digital Audio|CD]] bruukt wurr. 1968 keem dat [[Konzeptalbum]] ''[[The Kinks Are the Village Green Preservation Society|The Village Green Preservation Society]]'' herut. Dat Album kunn sück dormals kommerziell nich neben den to glieker Tiet herutbrocht Alben vun de Beatles ''([[The Beatles (Album)|Wit Album]])'' un vun de Rolling Stones ''([[Beggars Banquet]])'' dörsetten, wiel dormals dat Publikum vun dat opsternatsche Johr 1968 an völlig anner Themen interesseert weer. Lang Tiet meest vergeeten, gellt dat hüüd faken as dat beste Album vun de Band. Mit ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' folg 1969 en wieder Konzeptalbum. Dat vertellt de Geschichte vun den Teppichlegger Arthur, de de Sinnlosigkeit vun sien Leven erkennt, an [[Winston Churchill]] twiefelt un vun de Flucht nah [[Australien]] dröömt. Trotz en interessant Konzept, wiet weg vun den ''[[Tommy (The Who)|Tommy]]-''Glamour vun den [[The Who|Who]], kunn dat Album in musikalisch Hensicht nich an de Qualität vun den Vörgänger anknütten. 1970 hemm de Kinks mit ''[[Lola versus Powerman and the Moneygoround, Part One]]'' nochmals en Konzeptalbum herutbrocht, up dat sück Ray Davies eegen Erfahrungen verarbeitend kritisch un zynisch mit den Gepflogenheiten un Dwang vun de Musikindustrie utnannersetten dee. Musikalisch hett sück de Band vun britisch Fiensinnigkeit weg bewegt un mehr up de US-amerikaansch klingenden Stadionrock sett. Mit ''Apeman'' un insbesünnere ''[[Lola (Leed)|Lola]]'' weern ok weer twee internatschonale Single-Hits enthollen. De Text vun ''[[Lola (Lied)|Lola]]'' gull to de Tietpunkt vun dat Herutkommen as anstößig, wiel Ray Davies över en sexuelle Betrecken tüschen en [[Transvestitismus|Transvestiten]] un en heterosexuellen Mann sung – angevlich inspireert vun en persönlich belevnis. Aber nich dorum hett de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] sück vörstellt, dat Leed up den [[Indizierung|Index]] to setten, sonnern wegen vermoot [[Schleichwarf]] för [[Coca-Cola]] in de inleitend Strophe vun de Albumversion vun dat Leed: „… where you drink champagne and it tastes just like Coca-Cola …“. För de Singleversion wurr dorüm „Coca-Cola“ dör „Cherry-Cola“ ersettt. 2007 wurr dat Stück in en Warfspot för Coca-Cola bruukt. Nah den Soundtrack för den Film ''Percy'' ut dat Johr 1971 (en Kummedie [[Elke Sommer]] un [[Britt Ekland]]) keem in dat sülvig Johr dat Album ''[[Muswell Hillbillies]]'' herut, dat ünner Kritikern as en vun de besten Verapenlichungen vun de Band gellt: ahn Hitsingle, aber in sück slooten un stimmig, de Musik düchtig US-amerikaansch präägt un up de Hööcht vun de Tiet, krachmakend [[Vaudeville]]-Rock mit [[Country-Musik|Country]]-Anlehn to melancholisch anhauchten Texten. 1972 folg ''[[Everybody’s in Show-Biz]],'' dat mit ''[[Celluloid Heroes]]'' de luut eegen Utseggen best Ballade vun Ray Davies enthull. Dat Düppelalbum (en Studio- un en Livealbum) hett sück aber an beid Sieden vun den [[Atlantik]] schlecht verköfft, blot de an’n 5. Mai 1972 herutbrocht Single ''Supersonic Rocket Ship'' reck in England Platz 16 in de Charts. In de Jahren 1973 bit 1976 geev dat en Reeg vun textlastigen Konzeptalben (''Preservation Act 1/2'', ''Schoolboys in Disgrace'', ''Soap Opera''), de in de Bewertung bi Fans un Kritikern umstreeden sünd un sück ok schlecht verkoopen leeten. Immerhin kreeg Ray Davies to disse Tiet sien Drogen- un Alkoholprobleme in Greep. Eerst in de laat 1970er Johren gelung den Kinks vör allen in den USA en kommerzielles Comeback: Ray Davies – anreegt dör de mittlelrwiel spoodriek [[Punk (Musik)|Punkmusik]] – erinner sück mit den Alben ''Sleepwalker'' (1977), ''Misfits'' (1978) un ''Low Budget'' (1979) an den kraftvullen, stringenten Sound vun de Anfangsjohren. Besünners dat toletzt nöömt Album harr in den USA grooten Spood un reck dor Platz 11 in de Albumhitparade. En Tosommenfaaten vun de besten Stücke vun de letzt dree Alben finnd sück up dat 1980 herutbrocht, live inspeelt Album ''One for the Road''. In den [[1980er]] Johren folgten noch ''Give the People What They Want'' (1981) mit ''Art Lover, State Of Confusion'' (1983) mit den Hitsingles ''Come Dancing'' (Dezember 1982), en letzten grooten Spood in England un den USA, un ''Don’t Forget to Dance'' (Oktober 1983), denn ''Word of Mouth'' (1984) mit de Single ''Do It Again'' as ok 1986 ''Think Visual,'' dat ''Lost & Found'' un ''How Are You?'' enthull. De Slagtüüchspeler Mick Avory is 1984 utscheeden. He weer immer dat ruhige utgliekend Element bi de ständig Striedereen in de Band un in de Studioarbeitween, harr aber sluutend noog vun de Spannungen tüschen de Davies-Bröers. Wesentlich för sien Utstieg weer, dat Avory un Dave Davies övereenstimmend verklort harrn, nich mehr mitnanner arbeiten to wullen.<ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%201.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 1: „My First Impression Was That They Were Gay!“ |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%202.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 2: “Not many drummers from West Molesey have done that!” |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref> Sien Nahfolger wurr Bob Henrit, de tovör – ebenso as Jim Rodford – Liddmaat vun de Band ''[[Argent]]'' ween weer. 1990 wurr de Band in de „[[Rock and Roll Hall of Fame]]“ upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref> De Kinks wurrn bit hüüd nich offiziell uplöst, besteiht aber woll nich mehr, dat letzte reguläre Studioalbum ''Phobia'' wurr all 1993 herutbrocht, twee wiedere Studioupnahmen geev dat noch 1996 up dat Album ''To the Bone,'' dat ansonsten Liveupnahmen un Neeinspeelungen vun de gröttsten Erfolge vun de Band enthollt. En letzt Mal ünner de Naam „The Kinks“ is de Band in’n Juli 1996 in Oslo bi dat Norwegian-Wood-Festival uptreeden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.norwegianwood.no/ |titel=www.norwegianwood.no |archiv-url=https://web.archive.org/web/19990125101658/http://www.norwegianwood.no/ |abruf=2022-06-18}}</ref> De Bröers Davis fungen in de Folge an, alleen oder mit Band up Tournee to gahn. Ray Davies is dorbi ünner annern ok un Fan-Drapen mit de Band „Kast Off Kinks“ uptreeden, in de ok mehrere ehmalge Liddmaaten vun de Band as Mick Avory, John Dalton, John Gosling, Jim Rodford un Bob Henrit spelen deen. Faken weer upkommend, ok vun Ray Davies street Gerüchte, de Kinks wüürn weer gemeensam spelen, gellen wegen de nich lööst Probleme tüschen den Davies-Bröers intüschen as nich wohrscheinlich. 2007 schreev Dave Davies in sien Internet-Forum, he würr sück nie nich weer mit sien Bröer in’t Studio setten, hööchstens live spelen, all anner weer en Tortur.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160921200825/http://www.davedavies.com/forum/index.php?PHPSESSID=n2K6qowPrAEbDn9PUPNv92;wwwRedirect;id=445 |titel=Dave Davies Message Board - Index |datum=2016-09-21 |abruf=2023-01-21}}</ref> Ray Davies wedderum hett seggt, wenn he över en Weddervereenigen nahdenken dee, grundsätzlich blots över en nee Album.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pastemagazine.com/music |titel=Paste Music - Guides to the Best Albums, Reviews and Live Music Video |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> An‘n 18. Dezember 2015 geev dat aber in London den eersten gemeensamen Upträe vun de beid siet 1996, as Ray bi en Liveupträe vun sien Bröer up de Bühne beeden wurr; beid hemm ünner annern ''You Really Got Me'' tosommen speelt. De Naamsrechte för ''The Kinks'' liggen bi de Bröers Davies gemeensam. [[Peter Gabriel]] hett up dat 2020 herutbrocht [[Musikalbum#Studioalbum/Livealbum|Studioalbum]] mit den Naam ''[[Scratch My Back]]''<ref name="PG-Scratch My Back-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Christian Gerhardts, Martin Klinkhardt, Steffen Gerlach |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-Scratch-My-Back-CD-Rezension-s347.html |titel=Peter Gabriel – Scratch My Back |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2010 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-Scratch My Back-5years-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/news/scratch-my-back-5-years-on/ |titel=Scratch My Back 5 years on |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2015-02-15 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-01}}</ref> dat Leed ''Waterloo Sunset'' vun The Kinks in en [[Orchester|orchestralen]] Faaten [[Coverversion|covert]], dat sluutend as [[Bonustrack]] up de tweet CD vun de ''Special Edition''herut keem. [[Ray Davies]] hett dat aber aflehnt, an dat later in dat Johr 2013 herutbrocht [[Kompilatschoon (Musik)|Kompilatschons]]-[[Musikalbum|Album]] vun dat Folgeprojekt ''[[And I’ll Scratch Yours]]''<ref name="PG-And I'll Scratch Yours-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Thomas Schrage |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-And-Ill-Scratch-Yours-CD-Rezension-s615.html |titel=Peter Gabriel - And I'll Scratch Yours - Zweiter Teil; Verspätung: drei Jahre |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2013 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-And I’ll Scratch Yours-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/release/and-ill-scratch-yours/ |titel=And I’ll Scratch Yours - Released 23rd September, 2013 |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2013-09-23 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-17}}</ref> deeltonehmen un wurr dör en anner Künstler ersett. De Bassist Peter Quaife, en Grünnensliddmaat vun de Grupp, muss sück mehr as teihn Johr lang wegen en Nierenverseggen en [[Dialyse]]therapie ünnertrecken. He is an’n 23. Juni 2010 storven.<ref>{{Literatur |Autor=Claire Noland |Titel=Pete Quaife, original bassist for the Kinks |Datum=2010-06-29 |ISSN=0190-8286 |Online=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/06/28/AR2010062804972.html |Abruf=2023-01-21}}</ref> Jim Rodford (ebenfalls Bass) keem all an’n 20. Januar 2018 in dat Öller vun 76 Johren an den Folgen vun en Trappenstört to Dood. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.rollingstone.com/music/news/jim-rodford-kinks-and-argent-bassist-dead-at-76-w515670 |wayback=20180121215753 |text=Jim Rodford, Kinks and Argent Bassist, Dead at 76 }}, afropen an’n 22. Januar 2018 (engelsch)</ref> In‘n Juni 2018 hett Ray Davies de Arbeit an en nee Studioalbum bestätigt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/kinks-feiern-reunion-und-veroeffentlichen-neues-album-1521315/ |titel=The Kinks feiern Reunion und veröffentlichen neues Album |datum=2018-06-26 |abruf=2020-05-26 |sprache=de-DE}}</ref> De ''[[Rolling Stone]]'' hett de Kinks up Rang 65 vun de 100 gröttsten Musiker vun all Tieden list.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-kinks-20110420 |titel=100 Greatest Artists of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2010-12-02 |abruf=2017-08-08 |sprache=en}}</ref> == Film == * ''The Kinks. Die bösen Jungs des Rock'n' Rolls.'' [[Dokumentatschoon]], 50 Min., FR 2020, Regie: Christophe Conte.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |titel=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |abruf=2020-05-26 |sprache=de }}</ref> == Literatur == * John Mendelssohn: ''The Kinks Kronikles''. Quill, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-688-02983-3. * Johnny Rogan: ''The Kinks. A Mental Institution''. Proteus Publishing Company, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-86276-064-X. * [[Jon Savage]]: ''The Kinks – The Official Biography''. Faber and Faber Limited, London 1984, ISBN 0-571-13379-7. * Jacques Vincent / Didier Delinotte: ''The Kinks''. Librairies Parallèles, Paris 1993. * Rebecca Bailey (Hrsg.): ''The Kinks. Reflections On Thirty Years Of Music''. Trillium Publications, Kentucky 1994, ISBN 0-9640755-1-2. * Neville Martin / Jeffrey Hudson: ''The Kinks – Well Respected Men''. Castle Communications, Chessington / Surrey 1996, ISBN 1-86074-135-5. * Thomas M. Kitts / Michael J. Kraus (Hrsg.): ''Living On A Thin Line: Crossing Aesthetic Borders With The Kinks''. Illustrationen von Pete Quaife. Rock ’n’ Roll Research Press, Rumford / Rhode Island 2002, ISBN 0-9641005-4-1. * Andy Miller: ''The Kinks Are Village Green Preservation Society''. Continuum International Publishing Group, New York/London 2003, ISBN 0-8264-1498-2. * Peter Krause: ''The Kinks. A Rock ’n’ Roll Fantasy''. Parthas Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-86601-432-5. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.thekinks.info/ Offizielle Website] * [http://www.kindakinks.net/ Dave Emlen's Unofficial Kinks Website] * [http://www.davedavies.com/ Website vun Dave Davies] * [http://www.tantepop.de/2012/09/album-fur-album-kinks.html Rezensionen aller Studioalben bei Tante Pop] * [http://www.tabularasamagazin.de/fuenfzig-jahre-rockmusik-aus-london-the-kinks/ Karl-Heinz Hense: ''Fünfzig Jahre Rockmusik aus London''] * {{Internetquelle |url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |titel=Kinks: Interview With Mick Avory |werk=www.pennyblackmusic.co.uk |datum=2011-03-20 |abruf=2017-05-21 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |wayback=20161024205900 |text=Kinks: Interview With Mick Avory |archiv-bot=2026-05-02 14:40:43 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="dz"> {{Literatur |Autor=Böckem, Jörg |Titel=Ray Davies: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=[[Die Zeit]] |Datum=2006-05-17 |Online=http://www.zeit.de/2006/21/Traum_2fDavies_21}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=k|GND=5066867-5|LCCN=n/84/54310|VIAF=268270093|REMARK=Zweite VIAF mit zweiter GND und zweiter LCCN: 139488216}} {{SORTIERUNG: Kinks, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] e1t7w3n7psgvd72jll6rv7u6gwak8o3 0 178540 1064075 1063828 2026-05-02T13:29:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064075 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM=Seoul |NAAM_INHEEMSCH= '''Seoul'''<br / >'''Besundere Stad Seoul'''<br /><small>{{S|ko|서울특별시서울特別市|Seoul Teukbyeolsi}}</small> |SITT=Seoul ([[Jung-gu (Seoul)|Jung-gu]]) |STAAT=Süüdkorea |LIGGT_IN= {{KOR}}<br/> Besundere Stad Seoul |WAPEN=Seal of Seoul, South Korea.svg|FLAGG=Flag of Seoul.svg |MOTTO= |KOORT= |KOORT2=Seoul in South Korea 2023.svg| FLACH=605.52 |HÖÖCHD=35 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=37.565654 |KOOR_OW=126.978135 |INWAHNERS=9766886 |INWAHNERS_TIET=2019 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=https://english.seoul.go.kr/ |ÖÖRD=25 Bezirke (Gu) |GEMEENSLÖTEL=}} '''Seoul''' ({{S|ko|서울|Seoul}} {{IPA|sʌ.ul/sɔʊl}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstad]] van [[Süüdkorea]]. Amtlik heet de Stad „Besundere Stad Seoul“ ({{Lang|ko|서울특별시|Seoul Teukbyeolsi}}), wat bedüd dat Stad den glieken Status het as de süüdkroeaanschen Provinzen. In Seoul lèvet wat bi 9,8&nbsp;Millionen (2019). De Stad es dat Zentrum van’r Metropoolregioon Sudogwon ({{Lang|ko|수도권}}, {{Lang|ko|首都圈}}), in de 25,4&nbsp;Millionen Minschen (2015) lèvet,<ref name="Volkszählung">{{Internetquelle |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |titel={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |hrsg=Ministerium für Verwaltung und Inneres (MOGAHA, {{lang|ko|행정자치부}}) |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |archiv-datum=2011-03-03 |abruf=2018-02-23 |sprache=ko |kommentar=Originalwebseite nicht mehr verfügbar }}</ref> wat een Drüddel van allen Minschen up den koreaanschen Halveiland es. Sudogwon geld för enen van den gröttsten Metropoolregionen weltwied. Seoul es nich olleen Höövdstad man ook dat Zentrum för Finansen, Kultuur, Universitäten un Hoogscholen in Süüdkorea. Vèle grote Firmen as [[Samsung]], LG un Hyundai hebbet œren Sitt in Seoul. De Stad richte 1988 den olmypschen Summerspèle un 2002 de [[Football-Weltmeesterschop 2002|Football-Weltmeesterschop]]. Seoul es ook de Middelpunkt för den K-Pop, vundeswègen 2018 œver 9,5 Millionen Touristen Seoul besöchten, wat de Stad ene mang den meest besochten Städen weltwied maket.<ref>{{Internetquelle |url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |titel=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |werk=[[MasterCard]] |datum=2018-09-25 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180928121613/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |archiv-datum=2018-09-28 |archiv-bot=2023-01-08 19:32:47 InternetArchiveBot |abruf=2019-05-04 |sprache=en }}</ref> Ol 18&nbsp;v. Chr. bis 475 was Seoul Höövdstad van Köningriek [[Baekje]] un in’r Tied van 1394 bet 1910 ook Höövdstad van den Joseon-Riek un den Koreaanschen Keiseriek. 1945 worde Seoul offitschell Höövdstad van’r [[Süüdkorea|Republik Korea]] un was na dat Grundgesett van [[Noordkorea]] bet 1972 ook de noordkoreaansche Höövdstad, as [[Pjöngjang]] de offitschele Höövdstad worde, van wo Noordkorea na’n [[Tweete Weltkrieg|tweden Weltkrieg]] dat Land provisoorsch regeerd hadde. == Persöönlikheden == * [[Kim Jeon]] (1458–1523), koreaanschen Politiker, neokonfuzianischen Philosouph un Dichter == Bilder == <gallery> Aerial view of Seoul 1.jpg|Blick van bòven up Seoul Downtown Seoul.jpg|Binnenstad Seoul </gallery> == Literatur == * Robert Nilsen: ''South Korea Handbook.'' 3. Auflage. Moon, Emeryville Cal 2004, ISBN 1-56691-418-3, S. 157ff. * Dirk Bronger: ''Manila-Bangkok-Seoul. Regionalentwicklung und Raumwirtschaftspolitik in den Philippinen, Thailand und Südkorea''. Institut für Asienkunde, Hamborg 1997, ISBN 3-88910-178-X. * Beom Chu: ''An der Tradition orientierter Wohnungs- und Städtebau: Entwicklung eines Konzeptes für die Neuordnung historischer Wohngebiete in Seoul.'' Vertrieb für Bau- und Planungsliteratur, Düörpm 1999, ISBN 3-929797-53-4. * Lothar Coenen (Hrsg.): ''Der Wind weht aus dem Süden. Zeugnisse aus Seoul.'' Calwer, Stuttgart 1990, ISBN 3-7668-3109-7. * Young-Jun Lee: ''Luftreinhaltepolitik im städtischen Ballungsraum Seoul.'' Verlag für Wissenschaft und Forschung, Berlin 1994, ISBN 3-930324-09-1. * In-Ju Song: ''Analyse des Stadtökosystems als ökologische Grundlage für die Stadtplanung. Am Beispiel von Seoul.'' Verlag Dr. Kovac, Hamborg 1998, ISBN 3-86064-800-4. * Martin Robinson: ''Seoul.'' Lonely Planet, Melbourne 2003, ISBN 1-74059-218-2. (Englischer Reiseführer) * Keith Pratt: ''Old Seoul.'' Oxford University Press, Oxford 2002, ISBN 0-19-593087-8. * Peter Messingfeld: ''Abenteuer Seoul'' Verlag Lydia Messingfeld, 2008, ISBN 978-3-00-024362-2 (Deutscher Kultur- und Reiseführer) == Weblinks == * Offitschelle Webstède [https://www.seoul.go.kr/ koreaansch] un [https://english.seoul.go.kr/ engelsch] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Seoul]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Süüdkorea]] l8yfpdbuterj87qqr928fwnrhqcdua4 0 178642 1064066 1063819 2026-05-02T13:03:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064066 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Solow by Olaf Storbeck.jpg|mini|Robert Solow (2008)]] '''Robert Merton Solow''' (* [[23. August]] [[1924]] in [[New York City|New York]]; † [[21. Dezember]] [[2023]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert D. Hershey Jr, Michael M. Weinstein |Titel=Robert M. Solow, Groundbreaking Economist and Nobelist, Dies at 99 |Sammelwerk=The New York Times |Datum=2023-12-21 |ISSN=0362-4331 |Online=https://www.nytimes.com/2023/12/21/business/robert-solow-dead.html |Abruf=2023-12-21}}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Ökonom]]. He kreeg 1987 den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] för sien Arbeiten över ökonomische [[Wertschapswasdom|Wasdomstheorien]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1987/|titel=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1987|hrsg=nobelprize.org|autor=|zugriff=2014-10-28|sprache=en}}</ref> Dorneben weer he ok Dräger vun den Orden [[Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]] un de [[Presidential Medal of Freedom]] (2014).<ref>{{Internetquelle|url=http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/robert-merton-solow?m=4&u=9&p=2|titel=Robert Merton Solow Orden Pour le Mérite|hrsg=orden-pourlemerite.de|autor=|zugriff=2014-10-28}}</ref> Veer vun sien Schölers, [[George Arthur Akerlof|George Akerlof]], [[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph Stiglitz]], [[Peter Arthur Diamond|Peter Diamond]] un [[Paul Robin Krugman|Paul Krugman]], heem egenständige Nobelpriesen kreegen. == Leven == Solow wurr 1924 in den New Yorker Bezirk [[Brooklyn]] in en jöödsch Familie boren un is dor upwussen. Sien 1940 anfungen Studium wurr dör en dreejohrigen Kriegsinsatz ünnerbraaken. 1949 kreeg he an de [[Harvard University]] sien Doktertitel ([[Ph.D.]]). Sien wichtigst Lehrer weer [[Wassily Leontief]]. Dornah is he an de [[Columbia University]] wesselt un anslutend as [[Assistant Professor]] to dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT), wo he siet 1958 ordentlicher Perfesser weer. 1956 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] wählt, 1972 in de [[National Academy of Sciences]], 1975 in de [[British Academy]]<ref>{{Internetquelle| url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/fellows/robert-solow-FBA/| titel=Fellows: Robert Solow| hrsg=British Academy| zugriff=2020-12-02}}</ref> un 1980 in de [[American Philosophical Society]].<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+M.+Solow&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: Robert M. Solow| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-12-27}}</ref> Siet 1999 weer he Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ria.ie/robert-m-solow| titel=Members: Robert M. Solow| hrsg=Royal Irish Academy| zugriff=2019-05-12}}</ref> 1979 stunn Solow de [[American Economic Association]] as wählt Präsident vör.<ref name="AEA">{{Internetquelle|url=https://www.aeaweb.org/honors_awards/officerspast.php|sprache=en|zugriff=2015-10-28|titel=Past and Present Officers|hrsg=aeaweb.org ([[American Economic Association]])}}</ref> == Forschung == [[Datei:Solow natmedal.jpg|mini|Robert Merton Solow kriggt 1999 vun [[Bill Clinton]] de [[National Medal of Science]].]] Sien wichtigsten Bidrag to de Wetenschap hett Solow all 1956 brocht, as sien Upsatz ''A Contribution to the Theory of Economic Growth'' herut keem. Dorin hett he dat [[Solow-Modell]] entwickelt, dat langfristig Wertschapswasdom in en Volkswertschap blots dör [[Technischer Fortschritt|technischen Fortschritt]] verklort. 1957 hett he mit Hülp vun [[Empirie|empirischen]] Henwiesen an dat Bispeel vun de USA sien Theorie nahwiest. Er funn herut, dat en Grootdeel vun dat amerikaansch Wertschapswasdom in de eerst Hälft vun dat 20. Johrhundert vun technologischen Fortschritt vörandreven wurr ([[totale Faktorproduktivität]]) un blots en düchtig lütten Deel dör den stiegend Insatz vun [[Arbeit (Volkswertschapslehre)|Arbeit]] un [[Kapitaal]]. Neben sien Arbeiten to dat Wertschapswasdom hett Solow ok fundamentale Bidrääg to de Arbeitsmarktökonomie leist, to’n Bispeel de Lohnsetten. Mehrere ökonomisch Konzepte dragen sien Naam, as dat [[Totale Faktorproduktivität|Solow-Residuum]] (Wasdom), de [[Solow-Stiglitz-Effizienzbedingung]] (Ressourcenökonomik) un de [[Solow-Elastizität]] (Effizienzlohntheorie). == Schriften == * ''A Contribution to the Theory of Economic Growth.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' Band 70, Februar 1956, S. 65–94. * ''Technical Change and the Aggregate Production Function.'' In: ''Review of Economics and Statistics.'' Band 39, August 1957, S. 312–320. * mit Robert Dorfman und [[Paul A. Samuelson|Paul Samuelson]]: ''Linear Programming and Economic Analysis.'' McGraw-Hill, New York 1958 * ''The New Industrial State or Son of Affluence.'' In: ''The Public Interest.'' Fall 1967, S. 108. * ''Capital Theory and the Rate of Return.'' 1963. * ''The Economics of Resources or the Resources of Economics.'' In: ''American Economic Review.'' Band 64, 1974, S. 1–14. * ''Wage Bargaining and Employment.'' In: ''American Economic Review.'' Band 71, 1980, S. 896–908. * {{Literatur|Titel=An almost practical step toward sustainability: an invited lecture on the occasion of the Fortieth Anniversary of Resources for the Future |Verlag=Resources for the Future |Ort=Washington, DC |Datum=1992 |ISBN=978-0-915707-92-8}} * {{Literatur |Titel=Work and welfare |Verlag=Princeton University Press |Ort=Princeton, NJ |Datum=1998 |Reihe=The University Center for Human Values series |ISBN=978-0-691-05883-2}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Growth theory: an exposition; the Radcliffe lectures, delivered in the University of Warwick 1969; Nobel Prize lecture 1987; the Siena lectures, delivered in the University of Siena 1992 |Auflage=2 |Verlag=Oxford Univ. Press |Ort=New York |Datum=2000 |ISBN=978-0-19-510903-0}} == Weblinks == {{Commons|Robert Solow}} * [https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A118994204 Indrag bi EconBiz] * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1987/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118994204 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118994204 Indrag in Düütsche Digitale Bibliothek] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118994204|LCCN=n50013075|NDL=00457147|VIAF=108671555}} {{SORTIERUNG:Solow, Robert Merton}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] 5dabby6b3unillx3qgeobf99gbipev7 0 180985 1064067 1063820 2026-05-02T13:05:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064067 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Rocky Mountains<br/> ''{{lang|en|Rockies}} | KOORT = RockyMountains-Range.svg | KOORTB = Rebeed vun de Rocky Mountains | TOPP = [[Mount Elbert]] | HÖÖCHD = 4400 | HÖÖCHD_REF = NN | BARGGRUPP = Amerikaansche Kordilleren | LAAG = {{CAN}}<br/><small>([[Alberta]], [[British Columbia]])<small><br/> {{USA}} <br/><small>([[Colorado]], [[Idaho]], [[New Mexico]], [[Montana]], [[Utah]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]], [[Wyoming]])</small> | STAAT = Vereenigte Staten | EERDREGION = Amerika | KOOR_NS = 43.741 | KOOR_OW = -110.802 | STEEN = [[Magmaatsche Steen|Magmaatsche]], [[metamorphe Steen|metamorphe]] un [[Sedimentsteen]] | ÖLLER = 80-55 Mio.&nbsp;Jaren | REBEED = 780.00<ref>https://kids.britannica.com/students/article/Rocky-Mountains-or-Rockies/276760</ref> | REGION-ISO = CAN }}De '''Rocky Mountains''' (Uutspraak: {{IPA|ˌrɑki ˈmaʊn(tə)nz}}),<ref>''Rocky Mountains''. In: ''Oxford English Dictionary'', Oxford University Press, Juni 2025, ([[doi:10.1093/OED/1105064042|online]])</ref> ümgangsspraaklich ook '''Rockies''''','' sünd ene grote [[Barggrupp|Bargkeed]] in’n Westen vun [[Noordamerika]], de sik vun de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] bet na [[Kanada]] streckt. Se sünd een Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un loopt rund 4800&nbsp;km vun de kanaadsche Provinz [[British Columbia]] in’n Noorden bet in den US-amerikaanschen Bundsstaat [[Nee-Mexiko|New Mexico]] in’n Süden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.com |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De höögste [[Bargtopp|Topp]] in de Bargkeed is de [[Mount Elbert]]. De Rocky Mountains sünd ook ene grote [[Waterscheed]] in Noordamerika un billt de Grenz twüschen de Strööm, de in’n [[Atlantik]] fleet un de Strööm, de in’n [[Pazifische Ozean|Pazifik]] münnt. De Rocky Mountains billen sik vöör rund 55 bet 80&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]], as sik verscheden Platen ünner de [[noordamerikaansche Plaat]] schoven un wied in’t Binnenland [[Barg]]en hoogdrücken. Vun de Tied an sünd de Bargen [[Eroschoon|verweddert]] un [[Gletscher]]s hebbt grote [[Daal|Dalen]] formt. Sied de leste [[Iestied]] leevt Minschen, so as [[Paläoindianer|Paläoindianers]], in de Rocky Mountains. Na Expeditschonen vun Europäers, to’n Bispeel vun [[Alexander Mackenzie]] un de [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] begunn de [[Bargbo]] un bröch meer Minschen in de Bargen. De meisten hogen Bargen vun de Rocky Mountains staat in [[Colorado]], dat in’n Snid {{Hööchd|2000|de See}} liggt. De Bargen sünd bi [[Tourismus|Touristen]] beleevt, de för [[Wintersport]], so as [[Ski]] oder [[Snowboarding]], un sommers for [[Mountain-Biking]], to’n [[Wannern]], [[Camping|Campen]] un [[Bargstiegen]] oder to’n [[Fischeree|Fischen]] un [[Jagd|Jagen]] in de Bargen kaamt. == Naam == De Naam vun de Bargen is uut dat [[Plains-Cree]], een Dialekt vun de [[Algonkin-Spraken|Algonkin-Spraak]] [[Cree (Spraak)|Cree]], översett. Op Cree heet de Bargen {{lang|cr|ᐊᓯᓃᐘᒋᕀ|''asinîwaciy''}},<ref>''asinîwaciy''. In: ''itwêwina Plains Cree dictionary‎''. Alberta Language Technology Lab, 2019 ([https://itwewina.altlab.app/search?q=asin%C3%AEwaciy online])</ref> wat sik uut {{lang|cr|ᐊᓯᓂᕀ|''asiniy''}} ‘Steen’ un {{lang|cr|ᐘᒋᕀ|''waciy''}} ‘Barg’ tohoopsett, also so veel as „stenige Bargen“ bedüüdt oder denn op Engelsch överdregen ''Rocky Mountains'' heet. De Europäers översetten den Naam uut dat Plains-Cree Woord för Woord. De Militäärkommandeur [[Jacques Legardeur de Saint-Pierre]] weer 1752 de Eerste, de den Naam op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] översett un as ''{{lang|fr|Montagnes de Roche}}'' (vundaag op franzöösch ''{{lang|fr|Montagnes Rocheuses}}'') daalschreven het.<ref>G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names''. Vancouver: UBC Press. 2. Oplaag 1997. S. 229.</ref><ref>Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta'' Edmonton: Golden Meteorite Press. 3. Oplaag 2010, S. 283.</ref> == Geografie == [[Bild:Mount_Robson_Twilight.jpg|duum|Sicht op de [[Mount Robson]] in British Columbia, Kanada, vun de [[Berg Lake]] uut|alternativtext=Barg mit Binnesee]] [[Bild:Mt. Elbert.jpg|alternativtext=Mount Elbert in’n Achtergrund, daarvöör een Binnensee|duum|[[Mount Elbert]] in Colorado vun de [[Turquoise Lake]] uut bekeken]] De Rocky Mountains sünd de nöördlichste Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un streckt sik vun de [[Liard River]] in dat kanaadsche [[British Columbia]] bet na de US-amerikaansche [[Pecos River]], enen Siedenstroom vun’n [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]], in [[Nee-Mexiko|New Mexico]].<ref>Ben Gaad: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 17.</ref> De Rocky Mountains sünd twüschen 110 un 480&nbsp;km breed. De höögste Barg is de 4401&nbsp;m hoge [[Mount Elbert]] in [[Colorado]]. De [[Mount Robson]] in British Columbia is mit 3954&nbsp;m de höögste Barg in’n [[Kanada|kanaadschen]] Deel vun de Rocky Mountains. De Rocky Mountains sett sik uut verscheden Bargkeden tohoop, de op de Oostsied över de [[Interior Plains]] tohöög staat, so as de [[Cristo Mountains]] in New Mexico un [[Colorado]], de [[Front Range]] in Colorado, de [[Wind River-Range]] un de [[Big Horn-Mountains]] in [[Wyoming]], de [[Absaroka-Beartooth-Ranges]] un de [[Rocky Mountain-Front]] in [[Montana]] so as ook de [[Clark Range]] in de kanaadsche Provinz [[Alberta.]]<ref name="Cannings">Richard Cannings: ''The Rockies, A Natural History''. Greystone/David Suzuki Foundation 2007, S. 5, ISBN 978-1-55365-285-4.</ref> De middelste Bargkeed sett sik uut de [[La Sal Range]] an de Grenz twüschen [[Utah]] un Colorado, de [[Abajo Mountains]] un [[Henry Mountains]] in’n Süüdwesten vun Utah, de [[Uinta Range]] in Utah un Wyoming, un de [[Teton Range]] in Wyoming un [[Idaho]] tohoop. Op de Westsied liggt Bargkeden so as de [[Wasatch Range]] bi [[Salt Lake City]], de [[San Juan Mountains]] in New Mexico un Colorado, de [[Bitterroots]] an de Grenz vun Idaho un [[Montana]] un de [[Sawtooths]] in de Midd vun Idaho. Dat [[Great Basin]] un dat [[Columbia River Plateau]] scheedt de Bargkeden in de Rocky Mountains vun anner Bargkeden in’n Westen af. In Kanada billt de [[Rocky Mountain Trench]], de döör heel British Columbia löppt, de Westkant vun de kanaadschen Rockies.<ref name="Cannings" /> Na de kanaadschen Geografen begünnt de kanaadschen Rocky Mountains süüdlich vun’n [[Liard River]] un in’n Oosten vun’n Rocky Mountain Trench, een Gravensysteem un groot Daal in’n Westen vun de Rocky Mountains. De Bargen, de sik na de [[Yukon (Territorium)|Yukon]] un in’t [[Noordwest-Territorium]] streckt, tellt se nich daarto. De Bargen deelt sik in den [[Muskwa Range]], den [[Hart Range]] un den [[Continetal Range]]. Anner Bargruppen na Noord to, so as den [[Selwyn Range]], den [[Mackenizie Range]], de [[Richardson Mountains]] oder de [[Brook Ranges]] in [[Alaska]] tellt de ''[[Geological Survey of Canada]]'' nich to de Rocky Mountains. De ''[[Geological Society of America]]'' daargegen bekiekt de Bargen as enen Deel vun de „Arktischen Rockies“.<ref name="Geology">Richard F. Madole u.a.: ''Rocky Mountains''. In: William L. Graf (Ruutgever): ''Geomorphic Systems of North America''. Decade of North American Geology. Vol. 2 (Centennial Special ed.). Geological Society of America (Januar 1987). S. 211–257.</ref> [[Bild:APDW-en.png|alternativtext=Kaart Afströömrebeden in Noordamerika|duum|De Afströömrebeden vun de Pazifik (in gröön) un de Atlantik (in rood) scheedt sik in de Rocky Mountains]] In de Rocky Mountains liggt de grote noordamerikaansche [[Waterscheed]], ene Linie an de Strööm op de Westsied in den [[Pazifik]] fleet un op de anner Sied in den [[Atlantik]] ströömt. Vun de [[Triple Divide Peak]] in’n US-amerikaanschen [[Glacier-Natschonaakpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] fleet de Strööm nich alleen in de Atlantik un Pazifik, man ook in de [[Hudson Bay]]. Een Stück wieder na Noord to in [[Alberta]] fleet de [[Athabasca]] in’n [[Mackenzie River]], de in de [[Beaufortsee]], wat ene [[Nevenmeer|Siedensee]] vun de [[Nöördlike Iessee|nöördliche Iessee]] is, afströömt. Wichtige Strööm in de Rocky Mountains sünd: {| |- valign="top" | style="padding-right:50px;" | * [[Athabasca River]] * [[Colorado River]] * [[Columbia River]] * [[Fraser River]] | style="padding-right:50px;" | *[[Kootenay River]] * [[Liard River]] * [[Missouri River]] * [[Peace River]] * [[Platte River]] | * [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] * [[Saskatchewan River]] * [[Snake River (Columbia River)|Snake River]] * [[Yellowstone River]] * [[Yukon (Stroom)|Yukon]] |} In de Rocky Mountains leevt nich vele Minschen un Städer liggt wied uuteenanner. In’n Middel leevt veer Minschen op enen Quadraatkilometer un wenige Städer hebbt meer as 50.000 Inwaners. De Inwanertallen sünd man in de Tied twüschen 1950 un 1990 stark anwussen. Binnen veertig Jaren wuss de Inwanertall in Montana an de 35&nbsp;% un in Utah un Colorado üm 150&nbsp;%. De Inwanertallen in velen Städer in de Rocky Mountains hebbt sik twüschen 1972 un 2012 verdubbelt. [[Jackson (Wyoming)|Jackson]] in Wyoming is to’n Bispeel rund 260&nbsp;% anwussen; binnen 40 Jaren vun 1244 op 4472 Inwaners.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains |abruf=2024-07-21}}</ref> == Geologie == De öllste Steen in den Rocky Mountains is [[metamorphsch Steen]] uut dat [[Präkambrium]] un billt den Karn vun den [[Noordamerika|noordamerikaanschen Kontinent]]. Ook de rund 1,7&nbsp;Millionen Jaren ole Steen [[Argillit]], ene Aard [[Schever]] finnt sik in de Bargen. In’n [[Paläozoikum]] weer Noordamerika ünner sieden Water to liggen, so dat sik kilometerdicke Schichten [[Kalksteen]] un [[Dolomit]] aflagern deen.<ref name="gadd1">Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 76.</ref> In de süüdlichen Rocky Mountains, in dat hüdige Colorado, wurrn düsse olen Steen in’n [[Pennsylvanium]] (vöör ca. 300&nbsp;Millionen Jaren) to Bargen opfoolt. Düsse „Ancestral Rocky Mountains“ weren de Vöörlöper vun de Bargkeed vundaag. Se bestünnen grotendeels uut [[Präkambrium|präkambrischen]] metamorphen Steen, de vun Kalksteenschichten, de sik in de siede See tovöör aflagert harrn, na baven drückt wurr.<ref>Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado''. Mountain Press Publishing Company 1980, ISBN 978-0-87842-105-3.</ref> De Ancestral Rocky Mountains [[Eroschoon|verweddern]] denn in’n laten Paläozoikum un fröhen [[Mesozoikum]] un hebbt veel aflagert [[Sedimentit|Sedimentsteen]] nalaten. In’t [[Mississippium]] (vöör ca. 350&nbsp;Millionen Jaren) stötten [[Terran]]en mit de westliche Kant vun Noordamerika tohoop, so dat sik in de [[Antler-Orogenees]] westen vun de hüdigen Rocky Mountains Bargen langs de Kant vun de noordamerikaansche Plaat opfolen.<ref name="Blakely">{{Internetquelle |url=http://jan.ucc.nau.edu:80/~rcb7/Text_WUS.html |titel=Text -- Geologic History Western US |abruf=2025-10-21 }}</ref> Över een Tied vun rund 270&nbsp;Millionen Jaren billen sik Bargen bloot an de noordamerikaansche Platenkant. Eerst vöör rund 80&nbsp;Millionen Jaren begunn de [[Orogonees]] ook wieder in’n Binnenland in de hüdigen Rocky Mountains.<ref name="English">{{Internetquelle |autor=Ron Blakely |url=http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/04%20JE%20&%20STJ%20IGR%20Laramide.pdf |titel=Geologic History of Western US |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100622013326/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |archiv-datum=2010-06-22 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De Rocky Mountains vundaag schoven sik denn vöör 55&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]] rop.<ref name="English" /> [[Bild:Shallow subduction Laramide orogeny.gif|thumb|right|upright=1.333|Bi de laramiedsche Orogenees schoov sik in de Subduktschoonszoon ene Plaat in enen sieden Winkel ünner de noordamerikaansche Plaat]] Wieder in’n Süden schoov sik de [[Farallon-Plaat]] in enen sieden Winkel ünner de [[noordamerikaansche Plaat]], so dat sik de Bargen vergleken mit anner [[Subduktschoon]]szonen, in de sik Bargen normalerwies rund 300&nbsp;km vun de Platengrenz ropschuuvt, wieder in’t Binnenland hoogschoven. De süüdlichen Rocky Mountains wurrn dör de Schichten vun [[Perm (Geologie)|permischen]] un [[Pennsylvanium|pennsylvaanschen]] Sedimentsteen, de sik in de Ancestral Rocky Mountains formt harrn, hoogschaven. So’ne Sedimentrester wurrn faken in steilen Winkels langs de Flanken vun de Bargkeed ümböögt un sünd vundaag an velen Steden in de Rocky Mountains to seen, so as to’n Bispeel an de [[Dakota Hogback]], ene [[Sandsteen|Sandsteenformatschoon]] uut de fröhe [[Kried (Geologie)|Kriedtied]] an de Oostflank vun de hüdigen Rocky Mountains. Na de laramiedsche Orogenees, weren de Rocky Mountains sachtens, so as dat [[Tibeetsch Hoogland]], een rund 6.000&nbsp;m hoog [[Plateau]]. In’n verleden 60&nbsp;Millionen Jaren het [[Eroschoon]] de Felsen afslepen, den öller Fels dör ünner vöördaag bröcht un de Rocky Mountains so as se vundaag sünd formt.<ref>Ben Gladd: ''Canadian Rockies Geology.'' Corax Press 2008, S. 80–81. <nowiki>ISBN 9780969263128</nowiki>.</ref> [[Bild:Jackson Glacier terminus.jpg|thumb|right|Gletschers, so as [[Jackson Glacier|Jackson-Gletscher]] in de [[Glacier-Natschonaalpark]] in [[Montana]], hebbt de Rocky Mountains formt]] In’n [[Pleistozän]] (vöör ca. 1&nbsp;Millioon – 70.000&nbsp;Jaren) un [[Holozän]] (vöör ca. 11.000&nbsp;Jaren) weren de Rocky Mountains [[Gletscher|vergletschert]]. Düsse Iestieden hebbt de Landschop vun de Bargkeed präägt un grote [[Keteldaal|Keteldalen]] formt.<ref name="Pierce79">K.L. Pierce: ''History and dynamics of glaciation in the northern Yellowstone National Park area''. U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F. Washington, DC 1979, S. 1–90.</ref> Alle düsse geoloogschen Perzessen hebbt veel verscheden Steen an de Böverflach brocht, to’n Bispeel vulkaansch Steen uut dat [[Paläogen]] un [[Neogen]] (vöör ca. 66–2,6&nbsp;Millionen Jaren) in de [[San Juan Mountains]] un anner Rebeden. De Eroschoon in dat [[Wyoming Basin]] het över Millionen Jaar een relativ platt Landschop formt. De [[Teton Range]] un anner Bargkeden in de Midd vun de nöördlichen Rocky Mountains bestaat uut braken un foolt Steen uut dat Paläozoikum un Mesozoikum, de över Karns vun [[Magmaatsche Steen|magmaatschen]] un metamorphen Steen uut dat [[Proterozoikum]] un [[Archaikum]] liggt. Düsse öller Karns sünd in’n Teton Range rund 1,2&nbsp;Milliarden Jaren oold, in de [[Beartooth Mountains]] sogaar 3,3&nbsp;Milliarden Jaren.<ref name="USGS" /> == Klima == [[Bild:Waldsterben_im_Rocky_Mountains_National_Park,_Sommer_2010.JPG|duum|Wooldstarven in’n [[Rocky-Mountain-Natschonaalpark]], [[Colorado]], in’n Summer 2010]] In de Rocky Mountains weit de Wind meest uut’n Westen. De Wind drivt so Wulken vun’n Pazifik vöör de Bargen, de sik daar staut un daalregent. So het de noordamerikaansche Pazifikküst överdöörsnidlich starken [[Nedderslag]]. De [[Great Plains]] achter de Rocky Mountains sünd daarför överdöörsnidlich dröög. Dat Wedder in de Rocky Mountains is so meist hevenschaddig un wulkig. Ene Uutnaam is dat Rebeed üm Yellowstone, dat ook wekenlang Schöönweddertieden hebben kann. Dat [[Klima]] vun de Rocky Mountains is typisch för een Bargland. De Döörsnidstempertuur liggt bi üm de 6&nbsp;°C. Mit 28&nbsp;°C is de Juli de heetste Maand, de Januar is mit −14&nbsp;°C de küllste. De Nedderslag liggt över dat Jaar verdeelt bi 36&nbsp;cm. De Sommer in de Rocky Mountains sünd mit 15&nbsp;°C un 15&nbsp;cm Nedderslag warm un dröög. In’n Juli dunnert un weddert dat in’n Snid 18 Stunnen. Sunnerlich in’n August veroorsaket de [[Dunnerwedder]] faken [[Wooldbrand|Wooldbränn]]. De Winter sünd koold un natt, mit -2&nbsp;°C un hebbt döörsnidlich 29&nbsp;cm Nedderslag. [[Snee|Sneeschichten]] vun fiev bet söss Meter sünd nich raar; in’n Noorden kann de Snee sogaar 15 bet 18&nbsp;m dick warrn. Af un an weit winters man ook warmen [[Wind]] vun’n Pazifik. Düsse Wind heet [[Chinook (Wind)|Chinook]] un kann de [[Temperatur]] op enen Slag 20 bet 25&nbsp;°C anstiegen maken. == Flora un Fauna == [[Bild:Alpine tundra Copper Mountain Colorado.jpg|alternativtext=Blick op Bargwisch|duum|Alpine Tundra in’n Rocky Mountains ([[Copper Mountain]]) in Colorado]] De Rocky Mountains deelt sik je na Boombestand un [[Oort (Biologie)|Aarden]] in verscheden Levensrüüm. In dat [[Hoochland|Hoogland]] un de [[alpine Tundra]] köönt kene [[Boom|Bööm]] wassen. De [[Great Plains]] liggt in’n Oosten vun de Rockies un sünd ene Grasslandschop, de op 550&nbsp;m över de See liggt. De alpine Tundra liggt baven de [[Boomgrenz]], de in New Mexico op 3.700&nbsp;m un in de büterst Noorden bi de [[Yukon (Stroom)|Yukon]] op 750m liggt. === Flora === De ''[[U.S. Geological Survey]]'' tellt tein verscheden Wooldrebeden in de Rocky Mountains. In de Woold in de süüdlichen warmen un drögen Rebeden finnt sik [[Pinyon-Fören|Pinyon-]] un [[Geel-Fören]] mischt mit [[Machangel]]bööm oder Mischwoold mit [[Ekenboom|Eken]] un [[Föhren|Fören]]. In de Woold in de nöördlichen küller un natter Rebeden finnt sik besünners [[Douglasie]]n, [[westamerikaansche Hemlockdann]]en, [[Küstenföhr|Küstenfören]] un [[amerikaansche Fledderesp]]en oder Mischwoold uut Fören un [[Fichten]]. Dicht bi de Boomgrenz wasst veel [[Nadelboom|Nadelbööm]] as [[Krummholt]], to’n Bispeel [[Wittstamm-Föhr|Wittstamm-]] un [[Bostenföhr|Bostenfören]].<ref name="USGS">{{Internetquelle |autor=T. J. Stohlgreen |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Rocky Mountains |werk=Status and Trends of the Nation's Biological Resources |hrsg=United States Geological Survey |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060927145110/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm |archiv-datum=2006-09-27 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> <gallery> Bild:Pinus edulis Torrey-UT.jpg|alternativtext=Ene Pinyon-Föör mit Bargen in’n Achtergrund|Pinyon-Föör<br/><small>(Pinus edulis)</small> Bild:Juniperus scopulorum, Yellowstone National Park, Montana 01.jpg|alternativtext= Ene Rocky Mountains-Machangel an enen Barghang|Rocky Mountains-Machangel<br/><small>(Juniperus scopulorum)</small> Bild:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|alternativtext=Ene Rocky Mountains-Geel-Föör twüschen Felsen|Rocky Mountains-Geel-Föör <br/><small>(P. ponderosa var. scopulorum)</small> Bild:Pseudotsuga glauca forest.jpg|alternativtext=Een Holt uut Rocky Mountains-Dougalsien|Rocky Mountains-Dougalsien<br/><small> (Pseudotsuga menziesii var. glauca)</small> Bild:Tsuga heterophylla near Rainier.jpg|alternativtext=Ene Grupp Westamerikaansche Hemlockdannen mit Bargen in’n Achtergrund|Westamerikaansche Hemlockdannen <br/><small>(Tsuga heterophylla)</small> Bild:2013-10-06 15 04 21 Aspens during autumn along the Changing Canyon Nature Trail in Lamoille Canyon, Nevada.jpg|alternativtext=Grupp Amerikaansche Fledderespen|Amerikaansche Fledderespen <br/><small>(Populus tremuloides)</small> </gallery> === Fauna === De Rocky Mountains sünd een wichtigen Levensruum för grote [[Söögdeerten|Söögdeerter]], so as [[Wulf|Wülv]], [[Elk]]en, [[Wapiti]]s, [[Muuldeerthart]]en, [[Wittsteerthart]]en, [[Gavelbuck|Gavelbück]], [[Sneezeeg|Sneezegen]], [[Dickhoornschaap]], [[Sülverdass]]en, [[Swartbaar|Swartbaren]], [[Grizzlybaar|Grizzlybaren]], [[Koyoot|Koyoten]], [[Puma]]s, [[Löss|Lossen]] un [[Veelfraat|Veelfraten]].<ref name=USGS/><ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.de |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De europääschen Kolonisten, de sik in de Bargen daallaten hebbt, harrn avers allerwegens enen negativen Inflood op de groten Söögdeerter, man ook op veel anner Aarden, so as op [[Üütsen]], [[Fisch]], so as de [[Cutthroat-Forell|Cutthroat-Forellen]] un [[Witte Stöör|witte Stören]] oder [[Vagels]], so as [[Wittsteert-Sneehohn|Wittsteert-Sneehöner]], [[Trumpeterswaan]]s, [[Wittkoppseeaadler]]s un [[Wannerfalk]]en. In de US-amerikaanschen Rocky Mountains sünd grote [[Roofdeerter|Roovdeerter]] so as de Grizzlybaar oder Wülv uutrott worrn. Se sünd man to’n Deel wedder ansedelt worrn, so as de Wülv in de [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. Anner Aarden, de de dör Schuulprogrammen wedder toneemt, sünd to’n Bispeel de Wittkoppseeaadler un de Wannerfalk.<ref name="USGS" /> <gallery> Bild:Yellowstone-wolf-17120-2.jpg|alternativtext=Wulf in’n Snee|Ansedelt Wulf in’n Yellowstone-Natschonaalpark Bild:Rocky-mountain-elk.jpg|alternativtext=Twee Rocky Mountains-Wapitis|Mannliche Rocky Mountains-Wapitis (Cervus canadensis nelsoni) Bild:Moose superior.jpg|alternativtext=Mannlich westkanaadsche Elk |Westkanaadsche Elk<br/><small>(Alces alces andersoni)</small> Bild:Mule buck elk creek m myatt (5489214303).jpg|alternativtext=Mannliche Muuldeerthart in’n Winter|Muuldeerthartbuck<br/><small> (Odocoileus hemionus)</small> Bild:Antilocapra americana.jpg|alternativtext=Mannliche Gavelbuck|Mannliche Gavelbuck <br/><small>(Antilocapra americana)</small> Bild:Mountain Goat Mount Massive.JPG|alternativtext=Sneezeeg op Felsen|Sneezeeg <br/><small>(Oreamnos americanus)</small> Bild:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|alternativtext=Dickhoornschaap |Dickhoornschaap <br/><small>(Ovis canadensis)</small> Bild:Canadian Rockies - the bear at Lake Louise.jpg|alternativtext=Swartbaar|Swartbaar<br/><small>(Ursus americanus)</small> Bild:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|alternativtext=Grizzlybaar in hogen Gras|Grizzlybaar <br/><small>(Ursus arctos horribilis)</small> Bild:Canada lynx by Michael Zahra (cropped).jpg|alternativtext=Kanaadsche Loss in’n Snee|Kanaadsche Loss<br/><small> (Lynx canadensis)</small> Bild:Wolverine 01.jpg|alternativtext=Veelfraat op een Boomstamm|Veelfraat<br/><small> (Gulo gulo luscus)</small> Bild:Bald eagle about to fly in Alaska (2016).jpg|alternativtext=Wittkoppseeaadler op Boomstuml mit Bargen in’n Achtergrund|Wittkoppseeaadler <br/><small>(Haliaeetus leucocephalus)</small> </gallery> ==Historie== ===Vöörkoloniale Tied=== [[Bild:Folsom point.png|thumb|Ene Speerspitz, so as se de [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] [[Folsom-Kultuur]] för de Jagd op dat ''bison antiquus'' bruuk|alternativtext=Speerspitz uut Steen vöör swatten Achtergrund]] Na de leste [[Iestied]] leven verscheden [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] Gruppen in de Rocky Mountains un later [[Indianer|indiaanasche]] Stämm, so as de [[Apachen]], [[Arapaho]], [[Bannock]], [[Blackfoot]], [[Cheyenne (Volk)|Cheyenne]], [[Coeur d’Alene]], [[Kalispel]], [[Absarokee|Crow]] , [[Flathead]], [[Shoshone]], [[Sioux]], [[Ute (Volk)|Ute]], [[Kutenai]], [[Sekani]], [[Dunne-za]]. Se jagen in de Bargdalen Deerter, de vundaag uutstorven sünd, so as [[Mammut]]s oder dat ''Bison antiquus'', een [[Bison]], dat rund 20&nbsp;% grötter weer as de Deerter vundaag. So as ook moderne Stämm trocken de Paläoindianers winters wegen de Bisonjagd in de [[Great Plains]]. In’t Vöörjaar trocken se wedder in de Bargen un füngen daar Fisch, jagen Wild so as [[Harten (Wild)|Harten]] un [[Elk]]en oder sammeln [[Beer (Beerboom)|Beren]].<ref name="USGS" /> ===16.–18.&nbsp;Jhd.=== De spaansche Opdecker [[Francisco Vázquez de Coronado]] marscheer 1540 mit enen Trupp Soldaten un [[Misschonar|Misschonaren]] in de Rocky Mountains.<ref name="PBS2001">{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> 1610 grünnen de [[Spanien|Spanier]] [[Santa Fe (New Mexico)|Santa Fe]] in de Rocky Mountains vun dat hüdige [[Nee-Mexiko|New Mexico]]. Vundaag is dat de öllste döörgaans bewaant Stad in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]]. De Spaniers bröchen [[Peerd|Peer]], [[Warktüüch|Warktügen]] uut [[Metall]] un [[Füürwapen]] mit un slepen ne’e Krankheiden in. De ne’en Deerter un Technologien bröchen enen groten Wannel in de Kultuur vun de indiaanschen Gruppen in’n Gang. An de inslepen Krankeheiden güngen veel Indianers to Grunn. Se wurrn later vun eer Land verdreven oder in Kriegen uutrott.<ref name="USGS" /> De franzööschen [[Pelz|Pelzhändler]] Pierre un Paul Mallet, de op een Reis döör de [[Great Plains]] in de Gegend üm de Born vun de [[Platte River]] in de Bargen kemen, gellt för de eersten Europäers, de düsse Barggrupp, de bi de lokalen Stämm slicht „stenige Bargen“, also op Engelsch „Rocky Mountains“, heet, to seen kregen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> [[File:Alexander MacKenzie by Thomas Lawrence (c.1800).jpg|thumb|upright|Sir Alexander Mackenzie üm 1800]] [[Alexander Mackenzie]] het 1793 as eersten Europäer de Rocky Mountains överdweert.<ref name="PrincetonNWPass">{{Internetquelle |url=https://static-prod.lib.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm |titel=Mackenzie |abruf=2025-10-21}}</ref> He het ook den Böverloop vun den [[Fraser River]] opdeckt un keem op’n 20.&nbsp;Juli bi Bella Cola in de hüdige kanaadsche Provinz [[British Columbia]] bet an de Pazifikküst. He weer so ook de eerste Europäer, de nöördlich vun Mexiko dweer döör heel Noordamerika reist is.<ref name="CAHistPlace">{{Internetquelle |url=https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0 |titel=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] (1804–1806) weer de eerste wetenschopliche Expeditschoon in de Rocky Mountains, de Deerter, Planten un Steen in den Bargen sammel.<ref name="NPSScientificEncounters">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm |titel=Scientific Encounters--Lewis and Clark Expedition: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |abruf=2025-10-20}}</ref> Ook vöör de Expeditschoon leven al Europäers, de ''[[Mountain Men]]'', in de Bargen. Se trocken in de Tied twüschen 1720 bet 1800 döör Bargen op Söök na [[Iesen]]-, [[Gold]]- un anner [[Arz]]vöörkamens un weren op Jaagd na Pelzen. De [[North West Company]] grünn 1799 dat [[Rocky Mountain House]] as een Hannelsposten bi dat hüdige [[Rocky Mountain Foothills]] in de moderne kanaadsche Provinz [[Alberta]]. De Konkurrent, de [[Hudson’s Bay Company]] grünn dichtbi dat Acton House.<ref name="PC2012">{{Internetquelle |autor=Government of Canada Parks Canada Agency |url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx |titel=index |datum=2017-03-28 |abruf=2025-10-20}}</ref> Düsse Hannelsposten denen de Europäers as Stüttpunkten bet in dat fröhe 19.&nbsp; Jhd. So to’n Bispeel ook för [[David Thompson (Kartograaf)|David Thompson]] sien Expeditschonen, de den Columbia River bet an de Pazfik uutforscht het.<ref name="nwda2006">''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845''. Northwest Digital Archives 2006. ([http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195 online])</ref> De [[Londoner Verdrag vun 1818]] het den [[49. nöördlichen Bredengraad]] vun de [[Lake of the Woods]] bet an de „Stony Mountains“<ref name="USDS2007">''Treaties in Force.'' United States Department of State November 2007. ([https://2009-2017.state.gov/documents/organization/83046.pdf online])</ref> as Grenz twüschen dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigt Königriek]] un de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] fastleggt. De Rebeden westen vun de Rocky Mountains wullen de Verenigten Staten un dat Verenigt Königriek gemeensaam besetten. De Grenzstried in Oregon, de al opkamen weer, bleev noch unklaar. 1819 geev Spanien den Anspröök op sien Land noorden vun de 42.&nbsp;Breidengraad op un dat Territorium an de Verenigten Staten af. === 19. un 20.&nbsp;Jhd. === [[File:Silver mines, Aspen, Colorado, 1898.jpg|thumb|Sülvermien in [[Aspen, Colorado]] (1898)|alternativtext=Blick op Sülvermien an enen groten Barg]] In’n 19.&nbsp;Jhd. bröchen Pelzhändler un Opdeckers de eerste grote amerikaansche Präsenz in de Rocky Mountains in’n Gang. Enige wurrn recht bekannt, so as [[William Henry Ashley]], [[Jim Bridger]], [[Christopher Houston Carson|Kit Carson]], [[John Colter]], [[Thomas Fitzpatrick]], [[Andrew Henry]] un [[Jedediah Smith]]. Op den 24.&nbsp;Juli 1832 föhr [[Benjamin Bonneville]] den eersten Treck mit Waggons över den Süüdpass in Wyoming döör de Rocky Mountains.<ref name="USGS" /> Jüstso wurrn na Mackenzie sien Expeditschoon 1794 westen vun de nöördlichen Rocky Mountains in de Regioon, de daarmaals [[New Caledonia]] heet un nu in dat kanaadsche British Columbia liggt, Hannelsposten för den Pelzhannel, so as [[Fort McLeod]], [[Fort Fraser]] un [[Fort St. James]], opricht. In’n [[Oregon Dispute]] verhanneln dat Verenigte Königriek vun Grootbritannien un de Verenigten Staten verhanneln in de tokamen Tied över de Grenz in Noordamerika. Se kemen man nich övereen. 1841 föhr [[James Sinclair]], de ''Chief Factor'' vun de Hudson’s Bay Company, rund 200 Lüüd vun de [[Red River Colony]] na West to. Se schullen daar dat [[Fort Vancouver]] Stütt geven un so dat [[Columbia District]] as ene Kolonie för dat Verenigte Königriek sekern. De Treck överdweer de Rocky Mountains döör dat [[Columbia Valley]], een Daal in de Rocky Mountain Trench bi dat hüdige [[Radium Hot Springs (British Columbia)|Radium Hot Springs]] in British Columbia un reis denn na Süüd to wieder. Liekers geev Grootbritannien 1846 sienen Anspröök op dat Territorium in’n Columbia District süden vun de 49.&nbsp;Bredengraad op un sett mit de Verenigten Staten in’n [[Oregon Treaty]] de Grenz vun de Territorien fast.<ref name="CSPN">{{Internetquelle |url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |titel=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |abruf=2025-10-21 }}</ref> In’n 1840-er kemen Dusende över den [[Oregon Trail]] döör de Rocky Mountains an de noordamerikaansche Pazifikküst.<ref name="BLMotic">{{Internetquelle |url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |titel=Basic Facts About the Oregon Trail |werk=U.S. Departement of the interior, Bureau of Land Management |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |archiv-datum=2016-03-04 |abruf=2025-10-20 |sprache=en }}</ref> De Mormonen hebbt sik 1847 bi de Grote Soltsee in dat hüdige Utah daallaten.<ref name="UNL">{{Internetquelle |url=http://cdrh.unl.edu:80/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html |titel=Mormon Trail - Digging In |abruf=2025-10-20}}</ref> Twüschen 1859 un 1864 keem in Colorado, Idaho, Montana un British Columbia Gold vöördaag, so dat de Goldruusch noch eenmaal Dusende Lüüd in de Bargen bröch un de Bargbo de eerste grote Industrie in de Rocky Mountains worrn is. 1869 weer de eerste transkontinentale Iesenbaanrout fardig un verbunn nu de Rocky Mountains mit de US-amerikaansche Oostküst.<ref name="UC2012">{{Internetquelle |url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu:80/themed_collections/subtopic2b.html |titel=Calisphere - The Transcontinental Railroad |abruf=2025-10-20 |sprache=en }}</ref> 1872 is in de Rocky Mountains de weltwied eerste Natschonaalpark, de Yellowstone-Natschonaalpark, grünnt worrn.<ref name="NPS">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/yell/index.htm |titel=Yellowstone National Park (U.S. National Park Service) |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> Op de kanaadsche Sied wurr de eerste transkontinentale Iesenbahnrout, de Canadian Pacific Railway, eerst 1885 fardig un leep nu över de Kicking Horse un de Rogers Pass döör de Rocky Mountains.<ref name="StanfordCPR">{{Internetquelle |url=http://www.stanford.edu:80/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |titel=Canadian Pacific Railway |abruf=2025-10-20 }}</ref> Op Initschatiev vun de Candian Pacific Railway Company besloot dat kanaadsche Parlament groot Rebeden in den kanaadschen Rocky Mountains as schuult Gebeden uuttowiesen, so as de [[Jasper-Natschonaalpark|Jasper]]-, [[Banff-Natschonaalpark|Banff]]-, [[Yoho-Natschonaalpark|Yoho]]- un de [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]]. De Iesenbahnfirma wull so den Tourismus un daarmit ook Iesenbahnfahrten in de kanaadschen Rockies in’n Gang bringen. De Glacier-Natschnaalpark is jüstso op Initschatiev vun de [[Great Northern Railway Company]] grünnt worrn.<ref name="PennState2011">{{Internetquelle |url=https://courses.ems.psu.edu/geosc10/l7_p3.html |titel=Glacier National Park {{!}} Course Template |abruf=2025-10-20}}</ref> In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. hebbt sik meer un meer Minschen in de Dalen un de Bargbostäder vun de Rocky Mountains daallaten. To’n Enn vun’n 19. un to’n Anfang vun’n 20.&nbsp;Jhd. sünd denn Ideen rund üm Schuul för de Natuur un de Ümwelt starker opkamen. De US-amerikaansche Präsident [[Benjamin Harrison]] het daarüm 1891/92 verscheden Wooldreservaten in de Rocky Mountains uutwiesen. 1905 vergrötter de US-amrikaansche Präsident [[Theodore Roosevelt]] dat [[Medicine Bow – Routt National Forest|Medicine Bow Forest Reserve]], dat vundaag de [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] is.<ref name="USGS" /> In’n Verloop vun’n 20.&nbsp;Jhd wuss de Tourismusbranche in de Rocky Mountains ran. Bueree, Holtbo un Bargbo bleven man ook wichtige Branchen in de Bargen. == Industrie == [[Datei:Rig wind river.jpg|duum|Bohrtoorn för Eerdgas in de [[Wind River Mountains]] in [[Wyoming]]|alternativtext=Bohrtoorn mit Bargen in’n Achtergrund]] In’n Rocky Mountains finnt sik veel bruukbaar Ressourcen, so as [[Kopper]], [[Gold]], [[Blie|Blee]], [[Molybdän]], [[Sülver]], [[Wolfram]] un [[Zink]]. Dat [[Wyoming Basin]] un en poor lütter Rebeden hebbt grote Reserven an [[Steenköhlen|Steenkölen]], [[Eerdgas]], [[Öölschever]] un [[Eerdööl]]. De Climax-Mien bi Leadville in [[Colorado]] weer de weltwied gröttste Produzent vun Molybdän, dat as Mischmetall in [[Hittenfastigkeid|hittenfast]] [[Staal]] nödig is. Över 3000 Minschen arbeiden dunntomalen in de Mien. De [[Coeur d’Alene (Idaho)|Coeur d’Alene]]-Mien in’n Noorden vun [[Idaho]] produzeert Sülver, Blee un Zink. De gröttsten Steenköhlenmienen in [[Kanada]] liggt bi [[Fernie (Brietsch-Kolumbien)|Fernie]] un [[Sparwood]] in [[British Columbia]]; anner Steenkölenmienen liggt bi [[Hinton (Alberta)|Hinton]] in [[Alberta]] un in de nöördlichen Rocky Mountains bi [[Tumbler Ridge]] in [[British Columbia]].<ref name="USGS" /> As negative Folg vun de [[Bargbo]], präägt ook Schuttbargen un deelwies giftigen Affall de Rocky Mountains. Een prominent Bispeel is ene Zinkmien, de den [[Eagle River (Colorado River)|Eagle River]] in’n Noorden vun Colorado 80 Jaren lang stark versmuddt het. De hogen Zinkkonzentratschonen sünd mit dat regelmatig Hoogwater in’t Vöörjaar uut de Mien in den Stroom spöölt worrn un hebbt [[Algen]], [[Moos]] un den[[ Forellen]]-Bestand in’n Eagle River schaadt.<ref name="USGS" /><ref name="Brandt93">E. Brandt: ''How much is a gray wolf worth?''. In: ''National Wildlife''. Vol. 31 (1993), S. 412.</ref> De Rocky Mountains hebbt een Reeg [[Sedimentbeken]], de riek an [[Coal Bed Methane]] (CBM) sünd. Dat is Eerdgas, dat sik döör [[Bakterien]] oder hoge Temperaturen uut Kölen billt. Coal Bed Methane deckt rund 7&nbsp;% vun de Nafraag na Eerdgas in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] af. De gröttsten Borns för Coal Bed Methane in de Rocky Mountains liggt in’t [[San Juan Basin]] in [[Nee-Mexiko|New Mexico]] un Colorado un in’t [[Powder River Basin]] in [[Wyoming]]. Tohoop hebbt de beiden Beken meer as ene Billion Kubikmeter Eerdgas. Dat Gas kann uut de Köhl lööst warrn, indem dat Water in de Kölen sprütt warrt un dat Gas so ruutkamen kann (dat heet [[hydraulisch Fracken]]).<ref>{{Cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|title=Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region|publisher=USGS|id=USGS fact sheet 158-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628182640/http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|archive-date=28. Juni 2012}}</ref> [[Bueree]] un [[Wooldbo]] sünd wichtige Branchen in de Rocky Mountains. De Bueree ümfaat [[Ackerbo]] un [[Veetucht]]. De Buren drievt dat [[Veehtüch|Vee]] in Trecks sommertieds op [[Weid]]en, de höger in de Bargen liggt un winters op Weiden, de deper liggt. Düt Systeem heet ook [[Transhumanz]].<ref name="USGS" /> == Tourismus un Natschonaalparks == [[Datei:Steam Phase eruption of Castle geyser with double rainbow.jpg|duum|Castle Geyser in’n [[Yellowstone-Natschonaalpark]]]] Millionen Minschen besöökt jeed Jaar de Rocky Mountains. De Besökers kaamt över heel dat Jaar henweg, summertieds to’n Wannern un Campen in de [[Naturreservat]]en un Natschonaalparks, un wintertieds to’n [[Ski]]lopen oder [[Snowboard]]ing.<ref name="USGS" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park |titel=Rocky Mountain National Park |datum=2024-08-01 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> In de Rocky Mountains sünd ook jümmers wedder Touristen bi Unfäll üm’t Leven kamen, to’n Bispeel dör enen Fall vun steilen Klippen oder Steen, de daalfullen sünd.<ref name="AAC-1993">{{Internetquelle |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/13199308300/Falling-Rock-Loose-Rock-Failure-to-Test-Holds-Wyoming-Wind-River-Range-Seneca-Lake |titel=AAC Publications - Falling Rock, Loose Rock, Failure to Test Holds, Wyoming, Wind River Range, Seneca Lake |abruf=2025-10-20}}</ref><ref name="CLMB-20070814">{{Internetquelle |autor=Dougald MacDonald |url=https://www.climbing.com/news/trundled-rock-kills-nols-leader/ |titel=Trundled Rock Kills NOLS Leader |werk=Climbing |datum=2007-08-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="TRIB-20151209">{{Internetquelle |autor=Alan Rogers, Star-Tribune |url=https://trib.com/lifestyles/recreation/article_eca43632-2f91-519f-bb81-0c59ed52e07e.html |titel=Officials rule Wind River Range climbing deaths accidental |datum=2015-12-09 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="WYO-20180814">{{Internetquelle |autor=Kelsey Dayton |url=http://wyofile.com/deadly-underestimation/ |titel=Deadly underestimation |werk=WyoFile |datum=2018-08-24 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Bi anner Malören muss de Bargwacht to’n Bispeel Wannerer uut de Luft mit’n [[Helikopter]] redden.<ref name="MP-2009">{{Internetquelle |url=https://www.mountainproject.com/area/106521163/squaretop-mountain |titel=Rock Climbing in Squaretop Mountain, Wind River Range |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Anner Gefaren köönt [[Wooldbrand|Wooldbränn]], [[Sneestörm]] un düchtig külle Temperaturen in de Nacht ween.<ref name="PD-20050727">{{Internetquelle |url=http://www.pinedaleonline.com/news/2005/07/WindRiverRangecondit.htm |titel=Wind River Range condition update - Pinedale, Wyoming |abruf=2025-10-20}}</ref> De gröttste Attraktschoon in de Rocky Nountains sünd de [[Natschoonaalpark]]s, so as de weltbekannte [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. De Naam „Yellowstone“ kümmt vun de Yellowstone River, de döör enen Canyon mit gele Stenen löppt. De sülve Naam hett ok de gröttste See in de Park. In’n Park givt dat veel [[Geysir]]en; de Bekanntste heet ''Old Faithful''. De Park is [[Weltkultuurarv]] vun de [[UNESCO]]. De Natschonaalparks in de Rocky Mountains sünd: ;USA [[Datei:Yellowstone Natl Park poster 1938.jpg|duum|rechts|230px|Plakaat vun 1938 för den Yellowstone-Natschonaalpark.]] * [[Yellowstone-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] * [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] * [[Grand Teton-Natschonaalpark]] ;Kanada * [[Jasper-Natschonaalpark]] * [[Banff-Natschonaalpark]] * [[Kootenay-Natschonaalpark]] * [[Yoho-Natschonaalpark]] * [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (Kanada)|Glacier-Natschonaalpark]] == Biller == <gallery perrow="3" heights="180"> Bild:Rocky Mountains around Mount Ida, Rocky Mountains National Park 20110824 2.jpg|Rocky Mountains üm [[Mount Ida]] in’n [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] Bild:Alberta Rocky Mountains (39358603442).jpg|Een Daal in de [[Kanada|kanaadschen]] Rockies ([[Alberta]]) Bild:Rocky Mountains Colorado.JPG|Rocky Mountains in [[Colorado]] Bild:Trail Ridge Road, Rocky Mountains National Park 20110824 1.jpg|[[Trail Ridge Road]] in’n Rocky Mountain-Natschonaalpark Bild:Moraine Lake 17092005.jpg|Valley of the Ten Peaks un Moraine Lake in’n [[Banff-Natschonaalpark]], Kanada Bild:Colorado rocky mtns.JPG|Rocky bi Ward, [[Boulder County]], Colorado </gallery> == Literatuur == ;Översicht * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective''. Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. [https://books.google.com/books?id=zxvFXkH0828C&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Sidford F. Hamp: ''The Treasure of Mushroom Rock: A Story of Prospecting in the Rocky Mountains''. G. P. P * Rick Newby: ''The Rocky Mountain Region''. Greenwood Press, 2004. ISBN 0-313-32817-X. [https://books.google.com/books?id=xv5ivm13_0oC&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Richard Cannings: ''The Rockies: A Natural History.'' Greystone Books / David Suzuki Foundation, 2007. ISBN 978-1-55365-285-4. ;Geografie * G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names.'' UBC Press, Vancouver 1997. * Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta.'' Golden Meteorite Press, Edmonton 2010. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. ISBN 978-0-9692631-0-9. * National Park Foundation: ''Rocky Mountain National Park''. ([https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park online]) ;Geologie un Geomorphologie * Richard F. Madole u. a.: ''Rocky Mountains.'' In: William L. Graf (Ruutgevers): ''Geomorphic Systems of North America. Decade of North American Geology, Vol. 2 (Centennial Special Edition).'' Geological Society of America, Boulder 1987, S. 211–257. * Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado.'' Mountain Press Publishing Company, 1980. ISBN 978-0-87842-105-3. * Joseph M. English, Stephen T. Johnston: ''The Laramide Orogeny: What Were the Driving Forces?'' In: ''International Geology Review.'' Band 46, Nr. 9, 2004, S. 833–838. DOI: 10.2747/0020-6814.46.9.833. * K. L. Pierce: ''History and Dynamics of Glaciation in the Northern Yellowstone National Park Area.'' U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F, Washington D.C. 1979. * U.S. Geological Survey: ''Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains.'' ([https://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html online]) * Ron Blakely: ''Geologic History of Western United States.'' Northern Arizona University. * U.S. Geological Survey: ''Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region.'' ;Historie * Princeton University Library: ''Mackenzie: 1789, 1792–1797.'' * Northwest Digital Archives: ''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845.'' 2006. * National Park Service: ''Lewis and Clark Expedition – Travel Itinerary.'' * United States Department of State: ''Treaties in Force.'' Washington D.C. * University of Washington Libraries: ''Historical Context and American Policy.'' Archivierte Online-Version, abgerufen am 20. Oktober 2025. * University of Nebraska: ''Mormon Trail – Digging In.'' * Calisphere: ''The Transcontinental Railroad.'' ;Ökologie un Umwelt * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective.'' Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. == Nettverwiesen == {{Commons|Rocky Mountains}} * ''[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rocky-mountains Rocky Mountains].'' In: ''The Canadian Encyclopedia.'' (engelsch, [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/rocky-mountains fransch]). * {{Webarchiv|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rocky_mountain.htm|wayback=20060812054319|text=Blue Plant Biomes: Plants, Animals, Climate}} (engelsch) * Thomas J. Stohlgren: [https://web.archive.org/web/20130720003304/http://www.nwrc.usgs.gov/sandt/Mountain.pdf Rocky Mountains] (PDF; 3,7&nbsp;MB), U.S. Geological Survey: Geologie, Vegetatschoonszonen (engelsch) * [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html U.S. Geological Survey: Geologie] (engelsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4050243-0|LCCN=sh85114790|VIAF=248967808|NDL=00629471}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Kanada]] 3u658i8xz96vgy3x0nw11puit0wi70l 0 182936 1064057 1063809 2026-05-02T12:27:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064057 wikitext text/x-wiki [[Datei:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|mini|PSM V44 D647Biller un Symbole up Härtbuckhoorn inreten, uut [[La Madeleine]]]] De '''Prähistorie''', ook '''Oorgeschicht(e)''' oder '''Vörhistorie''', betekent de öldste Tied in de Historie van de Minschheed, uut de dat kene schreven Borns givt. De prähistoorsche Tied forscht de [[Archäologie]] uut. De Prähistorie is de Tied twischen den eersten Steenwärktügen vör 2,6&nbsp;Millionen Jaren, bet dat de eersten schreven Borns nableven sind, wat je na Regioon een groten Unnerscheed sien kann, je na de Tied wenn de [[Schrift]] in een Regioon upkomen is. Up de Prähistorie folgt de [[Protohistorie]] oder Fröhistorie, in de dat indirekte schreven Borns givt: man de Archäologie is jümmers noch een wichtigen Born de Ümstänne in düsse Tied uuttoforschen. Denn folgt de [[Historie]] in’n engen Sinne, de schreven Borns uutforscht. == Tieden in Prähistorie == De Prähistorie gleder de däänsche Archäologe [[Christian Jürgensen Thomsen]] 1836 in siene däänsche Schrift ''{{Lang|da|Ledetraad til nordisk Oldkyndighed}}'' dat eerste Maal in een Dreeperiodensysteem: [[Steentiet|Steentied]], [[Bronzetiet|Bronzetied]] un [[Iesentiet|Iesentied]]. För de ole Welt is düt Dreeperiodensysteem ook vandage noch güllig. Man för anner Regionen in de Welt is düt Systeem swaar to bruken. To’n Bispeel beginnt de schreven Historie in wieden Delen van [[Noordamerika]] nich eer dat de Spaniers Amerika updeckt hadden. == Steentied == → Kiek bi: [[Steentiet|''Steentied'']] De Steentied is de öldste [[Ära|Epoche]] in de Minschheedshistorie. Dat wichtigste Kennteken sind de nabelven Steenwärktüge. De Tied begunn – so as wi dat vandage weet – med den öldsten Steenwärktügen, de wi bet nu finnen können, vör wat bi 2,6&nbsp;Millionen Jaren in [[Afrika]]. === Ooldsteentied === → Kiek bi: ''[[Ooldsteentied]]'' De Ooldsteentied, ook ''Paläolithikum'' was de eerste un längste Periode in de Prähistorie un betekent in Afrika, [[Europa]] un [[Asien]] dat öldste Stück van de [[Steinzeit|Steentied]]. ==== Steengrandwärktüge: ''Homo rudolfensis'' un ''Homo habilis'' ==== → Kiek bi: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]'' De Historie van de Minschheed begunn vör 6 Millionen Jaren Tied in Afrika, as [[Minschenapen]] as ''[[Ardipithecus ramidus]]'' begünnen uprecht to gaan. De [[Australopithecus|Australopithecinen]] daarna verbetern düsse Aard to gaan un wassen läter to den eersten ''[[Homo]]'' ran: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]''. Dat Kennteken, dat se Deel van dat Genus Homo maket, is dat se al vör 2,6 Millionen Jaren Tied slichte Steenwärktüge uut Grand un Schutt („[[Pebble Tools]]“) bruken. De eersten Steenwärktüge tellt to den Kultuurstand [[Oldowan]] an. De Tied heet ook Fröhpaläolithikum ==== Fuustbiele: ''Homo erectus'' ==== ''→'' Kiek bi: ''[[Homo erectus]]'' un ''[[Homo heidelbergensis]]'' ''[[Homo erectus]]'' het in de Kultuur leevt, de Ooldpaläolithikum heet un kenne [[Fuustbiel|Fuustbiele]] as Wärktüge. Al för de eersten Minschen van düsse Aard is nawiesen, dat se Steenwärktüge bruken; läter bruken se ook [[Füür]], so as de 790.000 Jare ole Stede [[Gesher Benot Ya’aqov]] – de öldste med sekeren Datum – vandage in [[Israel]] nawiest.<ref>[[Naama Goren-Inbar]] et al.: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel''. In: ''[[Science]]''. Band 304, 2004, S. 725–727; [[doi:10.1126/science.1095443]]</ref> Vör bummelig 1,5 Millionen Jaren Tied begunn in Afrika de Tied, de [[Acheuléen]] heet un in de Minschen Wärktüge as [[Fuustbiel|Fuustbiele]], de up beden Sieden beslaan un sorgsam maket sind, bruken. Vör wat bi 500.000 Jaren keme düsse Techniken ook na Europa. ''Homo erectus'' was flexibel, so dat he sik eerst in Afrika, denn in [[Süüdwestasien]], denn [[Indien]] un ook in [[Volksrepubliek China|China]] un [[Süüdoostasien]] uutbreden konn. De laten ''Homo erectus'' – se steet faken bi den ''Homo heidelbergensis'' – könnt al Jäger un Sammler heten. ==== Afslagwärktüge: ''Homo neanderthalensis'' ==== → Kiek bi: [[Neanderdaler]] In Europa worde de ''Homo erectus'' över den ''[[Homo heidelbergensis]]'' un ''[[Homo steinheimensis]]'' to’n [[Neanderdaler]], de sunderlik an dat Klima in de [[Iestied]] anpasst was. Anderster os Forscherlüde dat eerdage dacht hebbet, was hadde de Naanderdaler ene Kultuur: För de Naanderdalers sind in Middeleuropa dat eerste Maal kultsche Praktiken nawiesbaar, so to’n Bispeel [[Begräffnis|Begrävenisse]] med [[Graffbigaav|Gravbigaven]]. De Neanderdaler hebbet sik ene niege Technik Stene to bewärken uutdacht, bi de se nich alleen de Kärn van [[Flintsteen|Flintstenen]], [[Quarzit]] oder annner Stenen bewärken, man ook den [[Afslag (Archäologie)|Afslag]]. Waarümme de de Neanderdaler daalgüngen is nich seker. Waarschienlik güng de Taal Neanderdalers bilüttken trügge, as de moderne Minsch na Europa kam. Up’t längeste waren sik de Neanderdalers up dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]]. ==== Höhlenmaleree, bildlike Kunst un Musik: ''Homo sapiens'' ==== → Kiek bi: [[Minsch|''Homo sapiens'']] Nich de ''Homo erectus,'' de na Europa un Asien uutwandert weren, man uut den ''Homo erectus,'' de in Afrika bleven weren, wuss de de moderne Minsche, de ''Homo sapiens,'' ran. Düsse Minschenaard begunn sik vör ca. 100.000 Jaren Tied uutrobreden. In Europa kemen sik de ''Homo sapiens'' un de Neanderdalers twischen 40.000 un 35.000 Jaren tomööt ''Homo sapiens'' verbetter de Methoden Stene to bewärken. Beachtlik sind de eerssten Tüügnisse för afstrakt un symboolsche Denken, dat sik sunnerlik in den eersten bildliken Kunstwärken vör 40.000 Jaren Tied wiest. Daar mang to’n Bispeel [[Löwenminsch|Löwenminschen]], Fabelwesen med een Löwenkopp un dat Liev van enen Minschen. Uut de Tied stammt ook [[Fleut|Floiten]] uut Knaken, wat de eerste Musik nawiest.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iceageart.de/startseite/ |titel=Home |sprache=de |abruf=2021-09-22 }}</ref> === Jungsteentied === To’n Enne van de letste Iestied hen verbetter sik dat Klima, so dat’t nu in Gebeden as den [[Fruchtbor Halfmaand|fruchbaren Halvmaan]] in [[Süüwestasien]] mööglik was sittfast to leven. In de jüngste [[Dyrastied]] worde Kliam noch eenmaal een beten küller, so dat Minschen twungen weren wedder as [[Nomaad|Nomaden]] to leven oder Alternativen uuttofinnen. Düsse Ümmestand brochte de [[Bueree|Buurie]] vör Dag. Een eersten Beginn givt’t al in [[Proto-Neolithikum]] vör 14.000 Jaren Tied. Van 9500 v.&nbsp;Chr. an keem de Domestikatschoon van Deren un Planten up. De Buurie brochte groten Wannel in de Weerdschop un Kultuur med, daarümme seggt een ook „[[Neolithsche Revolutschoon]]“. Van den froen Zentren het sik de Buurie wieder uutbreed un keem vör rund 7000 Jaren Tied in Europa an. Anner Kenntken för de Jungsteentied sind at sittfast Leven, [[Keramik]], un dat Slepen van Stenen. De wichtigsten sotscholen Folgen van de Buurie weren, dat de höger Produktschoon van Neermiddels, de Taal Minschen anwassen maakt het. So können sik Minschen up verscheden Proffeschonen spetschliseren un so de Organisatschoon in Staten vöranbringe. === Koppersteentied === → Kiek bi: [[Koppersteentied]] De Tied twischen Jungsteenstied un de Bronzetied, in de Minschen den [[Kopper|Kopperbärgbu]] begünnen un wichtige Techniken för de Metallurgie uutfünnen, heet Koppersteentied, in de Facksprake ook ''Chalkolithikum'' oder ''Äneolithikum.'' Kopper was man noch raar un de meesten Wärktüge weren noch uut Steen. [[Ötzi]], de Iesmumie uut den [[Ötztaler Alpen]] in [[Süüdtirool]], stammt uut de middeleuropääsche Koppersteenteid. He hadde een [[Biel]] med, dat een Lemmel uut 99&nbsp;% Kopper hadde, dat uut den [[Soltborger Land]] kam. == Bronzetied == → Kiek bi: [[Bronzetiet|Bronzetied]] [[Bronze]], een Mischmetall uut 90&nbsp;% Kopper un 10&nbsp;% Tinn, keem to’n Ennde van den 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. up. Dat Metall is veel harder as Kopper un givt de Tied den namen. In Israel gav et al 3300 v.&nbsp;Cht Bronze. De Bronzetied is in Lüttasien af 1700 v.&nbsp;Cht to Enne un ümme de Middelländsche See up’t läteste ümme 1200 v.&nbsp;Chr., as in düsse Regionen [[Iesen]] as Metall upkam. In Middeleuropa beginnt de Bronzetied eerst 2200 v.&nbsp;Cht. un langt bet 800 v&nbsp;.Chr. == Iesentied == → Kiek bi: [[Iesentiet|Iesentied]] Sied den laten 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. is [[Iesen]] as een Wärkstoff bekannt. De eerste schriftlike Borns, de wat över Iesen schrivt, steet up Kielschrifttafeln uut den laten 3. Jaardusend v.&nbsp;Chr. In düsse Tied was dat noch Iesen van [[Meteoroid|Meteoriten]]. Veer Funne uut den Iran, Mesopotamien un Ägypten sind sogaar noch öller. In de tweden Halve van den 3. Jaardusend is [[gediegen]] Iesen in [[Troja]] un de „Förstennekropole“ van [[Alaca Hüyük]] (twischen 2550 un 2350 v. Chr.) nawiesen<ref>[[Ernst Pernicka]]: ''Gewinnung und Verbreitung der Metalle in prähistorischer Zeit''. [[Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz]]. 1990, S. 62 [https://www.researchgate.net/profile/Ernst_Pernicka/publication/262916568_Gewinnung_und_Verbreitung_der_Metalle_in_prahistorischer_Zeit/links/54a5b0bc0cf257a63608d6f2/Gewinnung-und-Verbreitung-der-Metalle-in-praehistorischer-Zeit.pdf Online verfügbar] (PDF; 21,1&nbsp;MB)</ref>. In den 2. Jaardusend daarna is Isen sunderlik in [[Anatolien]] bekannt. [[Assyrsche Spraak|Assyrsche]] Borns uut de Tied van 1950–1700 v.&nbsp;Chr. vertellt, dat Iesen veel kostbarer as [[Gold]] un [[Sülver]] was. Staatsche Wapen so as Ext van [[Ugarit]] (ca. 1450–1350 v. Chr.) wieset, dat Iesen ook in de Tied van den [[Hethitsch Grootriek|Hethitschen Grootriek]] düchtig weerdvull was. Ook wenn et kene archäologgschen Funne givt, vertellt een Text uut de midelassyrsche Tied över enen Isensmedd an’n Hove van [[Ninurta-tukulti-Aššur]] (1168–1133 v.&nbsp;Chr.). Van den 9.&nbsp;Jaarhunderd an het dat nieassyrsche Riek Iesen in’n groten Mate herstellt, so dat sik Iesen langsam över heel de Welt uutbreed het.<ref> [[Christopher Pare]]: ''Frühes Eisen in Südeuropa: Die Ausbreitung einer technologischen Innovation am Übergang vom 2. zum 1. Jahrtausend v. Chr''. In: Elena Miroššayová, Christopher Pare, Susanne Stegmann-Rajtár (Hrsg.): ''Das nördliche Karpatenbecken in der Hallstattzeit. Wirtschaft, Handel und Kommunikation in früheisenzeitlichen Gesellschaften zwischen Ostalpen und Pannonien'' (Budapest Archaeolingua Alapítvány 2017) ISBN 978-6155766008 S. 14–20 [https://www.academia.edu/35668854/Fr%C3%BChes_Eisen_in_S%C3%BCdeuropa_Die_Ausbreitung_einer_technologischen_Innovation_am_%C3%9Cbergang_vom_2._zum_1._Jahrtausend_v._Chr Online verfügbar] (PDF)</ref> == Nettverwiese == {{Commonscat|Prehistory|Urgeschichte}} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Lexikon/Hoehlen.htm Die frühesten Funde menschlicher Kunst stammen aus der Altsteinzeit, vor allem Höhlenmalereien] (hoogdüütsch) * [http://www.loewenmensch.de/ Löwenmensch - Eines der ältesten bisher gefundenen Kunstwerke] (hoogdüütsch) * [http://www.landschaftsmuseum.de/Seiten/Lexikon/Altsteinzeit.htm Zur Altsteinzeit im Landschaftsmuseum Obermain Kulmbach] (hoogdüütsch) * [http://www.northpacificprehistory.com/ North Pacific Prehistory] (hoogdüütsch) * [http://www.urgeschichte.com/ Museum für Urgeschichte in Asparn an der Zaya] (hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.pa-linz.ac.at/institut/gspb/Urgeschichte.PDF|wayback=20060222064026|text=Manfred Aigner: ''Prähistorie – Ur- und Frühgeschichte. Ständige Erneuerung der Modelle und Hypothesen über die Homo-Evolution''.}} (PDF; 170&nbsp;kB) (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4078951-2}} [[Kategorie:Prähistorie]] [[Kategorie:Paläoanthropologie]] e6fmo7fn8fc1x94couk2ws016o6dyar 0 183366 1064098 1063851 2026-05-02T15:44:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064098 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Weltbank''' ({{S|en|'''World Bank'''}}) betekent in’n wieden Sinne de Weltbankgruppe, ene [[Vereente Natschonen|UN-Sunnerorganisatschoon]], de in de [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Höövdstad [[Washington, D.C.]] sitt un ene Bank för Uphülpe in [[upwassen Staten]] is. Na den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] hadde de Weltbank eerst de Upgave de Staten, de de Krieg verwööst hadde Stütt to geven. De Weltbankgruppe sett sik uut fiev Organisatschonen tohope, de den Recht na egenstännig sind: * {{Lang|en|''International Bank for Reconstruction and Development''}}, ''IBRD''; de ''Weltbank'' in’n engen Sinn * {{Lang|en|''International Development Association''}} (IDA) * {{Lang|en|''International Finance Corporation''}} (IFC) * {{Lang|en|''Multilateral Investment Guarantee Agency''}} (MIGA) * {{Lang|en|''International Centre for Settlement of Investment Disputes''}} (ICSID) De Organisatschonen in de Weltbankgruppe verbind een gemeensam Präsident un deelwiese ene gemeensame Adminstratschoon. == Unnerschede to’n Internatschonalen Geldfonds == De Weltbank is wat anners as de [[Internatschonal Geldfonds|Internatschonale Geldfonds]] (IGF), ook wenn bede Institutschonen in de glieken Tied upkemen un den Sitt in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] hebbet. Heel simple kann een seggen: De Weltbankgruppe stellt dat Geld för Uphülpe un Upbu in upwassen Länder up lange Sicht praat. De Internatschonale Geldfonds stellt Länner Geld för korte Tied praat, wenn se Problemen hebbet Uutgaven to talen. De Underscheed is vandage man minner klaar, denn de IGF het ook anfungen Kredite för Uphölp un Upbu up lange Sicht praattostellen. == Gemeensame Upgaven == De gemeesame Upgave för de Institutschonen van de Weltbank is med finantschlle Hülpe, Raad un technische Hülpe de Weertschop in den Staten, de Maten sind, vöran to bringen un internatschoonal ranwassen Länner uptohülpen. De Weltbankgruppe het 2008 38,2 Milliarden [[US-Dollar]] Lehnen, Toschööt, Bihülpe, Bate, Andele, Investitschonen un Garantien an de Maten un ook an private Investers uutgeven. Dat maket de Bank med Lehnen up lange Tied oder ook med tinsfriegen langfristigen Krediten för Investitschoonsprojekte, Reformprogramms, technische Hülpe un vandage ook indem dat se de privaat Weerdschop hülpt un Andele bi Firmen het oder Garantien övernimt. === ''{{Lang|en|''World Development Report''|}}'' === De Weltbank bringt eenmaal dat Jaar den {{Lang|en|''World Development Report''|}} ({{S|nds|Weltverloopsbericht}}) ruut, de sik med enen Thema befaat, dat för de akutelle Diskuschoon ümme Uphülpe wichtig is. In sienen detailrieken Analysen faat de Bericht nich bloot de Diskusschoon tohope, man stött de internatschonale Debatte an, wat wichtig för den weltwiedern Verloop in de Weerdschop is. == Präsidenten van de Weltbankgruppe == {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Eugene Meyer |{{USA}} |1946 |1946 |- |John Jay McCloy |{{USA}} |1947 |1949 |- |Eugene Robert Black |{{USA}} |1949 |1962 |- |George D. Woods |{{USA}} |1963 |1968 |- |Robert McNamara |{{USA}} |1968 |1981 |- |Alden W. Clausen |{{USA}} |1981 |1986 |- |Barber B. Conable |{{USA}} |1986 |1991 |- |Lewis T. Preston |{{USA}} |1991 |1995 |- |James Wolfensohn |{{AUS}} / <br /><br />{{USA}} |1995 |2005 |- |Paul Wolfowitz |{{USA}} |2005 |2007 |- |Robert Zoellick |{{USA}} |2007 |2012 |- |Jim Yong Kim |{{KOR}} /<br /><br />{{USA}} |2012 |2019 |- |Kristalina Georgiewa |{{BGR}} |2019 |<small>(kommissarisch)</small> |- |David Malpass |{{USA}} |2019 |2023 |- |Ajay Banga |{{IND}} /<br /><br />{{USA}} |2023 |''amtierend'' |} === Liste van de Chefökonomen === {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Hollis B. Chenery |{{USA}} |1972 |1982 |- |Anne O. Krueger |{{USA}} |1982 |1986 |- |Stanley Fischer |{{USA}} |1988 |1990 |- |Lawrence Summers |{{USA}} |1991 |1993 |- |[[Michael Bruno]] |{{ISR}} |1993 |1996 |- |[[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph E. Stiglitz]] |{{USA}} |1997 |2000 |- |Nicholas Stern |{{GBR}} |2000 |2003 |- |[[François Bourguignon]] |{{FRA}} |2003 |2007 |- |Justin Yifu Lin |{{CHN}} |2008 |2012 |- |Kaushik Basu |{{IND}} |2012 |2016 |- |[[Paul Michael Romer|Paul Romer]] |{{USA}} |2016 |2018 |- |Pinelopi Goldberg |{{GRC}} /<br /><br />{{USA}} |2018 |2020 |} == Stemmrechtreform == De Stemmrecht sind na Andeelsegendom verdeelt. 2010 gav dat ene Reform, de de Stemmrechtee anners wicht. So kregen besunners junge Industrielänner as China Inflood. De Länner, de med düsse „Voice Reform – Phase 2“ Stemmrechte winnen konnen weren ook[[Süüdkorea]], de [[Törkie]], [[Mexiko]], [[Singapur]], [[Grekenland|Grekenenland]], [[Brasilien|Bruunsilien]], [[Indien]], un [[Spanien]]. De Stemmandeel för de meesten Industriestaten worde minder, [[Nigeria]], [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]] un [[Saudi-Arabien]] bleven bi de lieke Taal Stemmrechten. 2020 hebbet de [[Vereenigte Staten|USA]] (15,69 % – 2019: 15,48 %) den gröttsten Deel Stemmrechte, denn folgt [[Japan]] (7,62 % – 2019: 7,79 %), [[Volksrepubliek China|China]] (5,17 % – 2019: 4,80 %), [[Düütschland]] (4,17 % – 2019: 4,09 %), dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigte Köningriek]](3,87 % – 2019: 3,81 %) un [[Frankriek|Frankrik]] (3,87 % – 2019: 3,81 %).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |titel=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |werk=World Bank |hrsg= |datum=2019-12-04 |abruf=2019-12-08 |sprache= }}</ref> == Maten == De Weltbank-Gruppe höört 189 [[Staat|Staten]] to.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.worldbank.org/en/who-we-are |titel=Who We Are |werk= |hrsg=The World Bank Group |datum= |abruf=2019-03-22 |sprache=en}}</ref> Alleen fiev Staten sind kene Maten. Dat sind: * {{AND}} * {{CUB}} * {{PKR}} * {{MCO}} * {{LIE}} == Literatuur == * Axel Dreher: ''Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank: Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht''. wvb Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-936846-54-5. * Cord Twele: ''Die Entwicklungspolitik der Weltbank-Gruppe vor dem Hintergrund der Schuldenkrise der »Dritten Welt« seit Beginn der achtziger Jahre.'' [[Frankfort an’n Main]] 1995. * John B. Cobb Jr.: ''The earthist challenge to economism – a theological critique of the World Bank''. St. Martin’s Press, New York 1999, ISBN 0-312-21838-9. * Eric Toussaint: ''The World Bank: A Critical History'', Pluto Press, London 2023 == Nettverwiese == * [http://www.worldbank.org/ Offitschelle Webstede] van de Weltbank (englelsch, spaansch, franzöössch, araabsch, chineesch) * [http://data.worldbank.org/data-catalog Worldbank Data Catalog] (engelsch) * Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/DBF402 The World Bank: ''Stimmenverteilung'' (Stand: Juni/März 2017)], uut: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP ''Zahlen und Fakten: Globalisierung''], www.bpb.de (hoogdüütsch) * ''Internationales Netzwerk investigativer Journalisten'' (ICIJ): [https://www.icij.org/project/world-bank Evicted and Abandoned: The World Bank’s Broken Promise to the Poor] (engelsch) == Nawiese == [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Weertschop]] [[Kategorie:Bank]] <references />{{Normdaten}} od2u6f7o8tycseq7t1rrcx00xdmtopo 0 183756 1064051 1063802 2026-05-02T12:13:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064051 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} Een '''Phoneem''' (uut {{S|grc|φωνή|phōnḗ}} ‚Luut, Stemm‘) is de abstrakte Klass vun all Spraak[[Luud|luden]], de in’n spraken [[Spraak]], de alle de lieke Rulle hebbt, enen Luut binnen enen [[Woord|Woort]] van enen andern Luut to ünnerscheden. To’n Bispeel snackt verscheden Luden, de Platt küürt, dat Phoneem /r/ anners uut. De verscheden ''r''-Luden [ɾ] ~ [ʁ] sind man dat sülve ''r''-Phoneem. == Phoneem teggen Allophone == Ene grote Tahl verscheden Luden bekikt een Spreker van ene Spraak as Varianten ([[Allophoon|Allophone]]) van enen bestimmten Phoneem. De Mechanismus daar achter is dat kategoorsche Hören. De [[Labial|labiale]] [[stemhebben]] [[Plosiv]] an’n Beginn van’n Woort „Back“ klingt uut den Münner van teggen verscheden Sprekers steeds anders, man de teggen verscheden Luden bekieket de Sprekers doch as dat sülve Phoneem /b/. Wenn een de Luden med enen Luut, de unner dat Phoneem /d/ fallt, uuttuuscht, denn is „Dack“ to hören. Dat is een Woort, dat wat annerster bedüd un so tellt de Lude to een ander Phoneem. Dat heet, dat de Wöör „Back“ un „Dack“ up [[Plattdüütsch|Platt]] een [[Minimaalpaar]] formt. == Transkriptschoon == De gängige Konventschoon is Phoneem binnen Schreegsteken to schrieven. Dat Phoneem sülvenst transkribeert een meest na dat [[Internatschonal Phoneetsch Alphabet|Internatschonale Phoneetsche Alphabeet]]. == Nettverwiese == {{Commonscat|Phonemes|Phoneem}} * {{Internetquelle |autor=Udo L. Figge |url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |titel=Phonem |werk=Vorlesung „Grundlagen der romanischen Sprachwissenschaft“ (WS 2000/01) |datum=1998-12-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20101103044826/http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |archiv-datum=2010-11-03 |zugriff=2012-10-26 }} {{Webarchiv|url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |wayback=20101103044826 |text=Phonem |archiv-bot=2026-05-02 12:13:20 InternetArchiveBot }} * Robert F. Port: ''[http://www.cs.indiana.edu/~port/pap/TheGraphicalBasis.SGLSP.pdf The Graphical Basis of Phones and Phonemes].'' (PDF; 103&nbsp;kB) [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Phonologie]] 9xfcfr5p3oyseivi9gpv6q45dtv9zkd 0 184765 1064056 1063807 2026-05-02T12:24:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064056 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox ICD |01-CODE=A80.0 |01-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch Impfvirus |02-CODE=A80.1 |02-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch importiertes Wildvirus|03-CODE=A80.2x |03-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch einheimisches Wildvirus |04-CODE=A80.3 |04-BETEKEN=Sonstige und nicht näher bezeichnete akute paralytische Poliomyelitis|05-CODE=A80.4 |05-BETEKEN=Akute nichtparalytische Poliomyelitis |06-CODE=A80.9 |06-BETEKEN=Akute Poliomyelitis, nicht näher bezeichnet}} '''Poliomyelitis''' (van ooldgreeksch πολιός <templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles> un {{Lang|grc|μυελός|myelós}})<ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref><ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CE%BC%E1%BF%A1%CE%B5%CE%BB%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref> oder ''Poliomyelitis acuta'', kort '''Polio''', plattdüütsch ook '''Kinnerlaamheid''' oder '''Kinnerlaamde''' is ene Infektschoonskrankheid, de Polioviren to’n groten Deel in’n de Kinnertied veroorsaakt. Se gript Neuronen an, de Muskeln in dat Liv stüürt un sorgt för verlaamt meest de Liddmaten up Duur. De Krankheid kann ook de Atenmuskeln befallen, wat den Dood bringen kann. De Krankheid brochte so ook de Isern Lungen, de eerste Atengeevmaschine. Ook noch Jaten na de Infektschoon kann de Krankheid wedder komen. Dat [[Viren|Virus]] breed sik meest över Urin oder Schiet uut, man ook Infektschonen över Drüppens könnt passeren. De Krankheid överdregt sik alleen in’n Minschen (un een paar Apenaarden) un kann sik bloot van den enen up den Minschen uutbreden.<ref name=":0">{{Literatur|Autor=Thomas Schmitz, Sven Siebert|Titel=Klartext: Impfen! – Ein Aufklärungsbuch zum Schutz unserer Gesundheit|Auflage=1|Verlag=HarperCollins|Datum=2019|ISBN=978-3-95967-884-1|Seiten=125}} </ref> Sinds den 1950er Jaren givt dat Impstoffe gegen Polio. De Antaal Infektschonen gaat sinds denn stark trügge. Grote Sundheidsorganisatschonen, sunnerlik de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|WHO]], arbeed sied Jaren de Poliomyeltis heel to betwingen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/polio_six_year_plan_20130425/en/ |titel=WHO {{!}} Global leaders support new six-year plan to deliver a polio-free world by 2018 |abruf=2017-02-09}}</ref> Man dat givt ook Trüggsläge: So verbreed sik Polio (Stand Anfang 2020) in [[Afghanistan]] un [[Pakistan]]. In de [[Ukraine]] steken sik2015 twee Kinder an, ofschoonst Europa al 2002<ref name=":2">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/polio-kinderlaehmung/ |titel=Polio-Impfung bei Erwachsenen |werk= |hrsg=[[Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung]] |datum= |abruf=2020-01-08 |sprache=de}}</ref> för heel frei van Polio gull. Den September 2022 reep [[New York (Bundsstaat)|US-Bundsstaat New York]] den Noodstand uut, nadem dat se dat Virus in’n Afwater binnen veer Bezirken un ook in [[New York City]] nadem das Virus im Abwasser von vier Bezirken sowie in New York City nawiesen können. Nademdat in Afrika veer jare nene niegen Fall van Wild-Poliomyelitis upkomen was, het de WHO Afrika den 25.&nbsp;August 2020 för „Wild-Polio-frie“ verklöört.<ref>{{Internetquelle |url=https://polioeradication.org/news-post/africa-kicks-out-wild-polio/ |titel=Africa Kicks Out Wild Polio |hrsg=polioeradication.org |abruf=2020-08-25 |sprache=en}}</ref> Man Polioviren uut leven Impstoffen (cVDPVs) sind noch in’n Ümloop, ene Folge bi nich immuniseert oder nich good noch immuniseert Populatschonen un slechte Hygiene. So is sik de WHo vermoden, dat’t een hoog Risiko givt, dat sik cVDPVs in Zentraalafrika un in’n Hoorn van Afrika uutbreed.<ref name=":7">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.who.int/csr/don/01-september-2020-polio-sudan/en/ |titel=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 – Sudan |werk=WHO |hrsg= |datum=2020-09-01 |abruf=2020-09-04 |sprache=en}}</ref> Meer as den Dutzen Länner in Afrika fecht ook vandage noch tegen de Krankheed, daar mang sind [[Angola]], [[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo]], [[Nigeria]] un [[Sambia]].<ref>{{Internetquelle |url=https://apnews.com/619efb65b9eeec5650f011b960a152e9/ |titel=Maria Cheng: UN says new polio outbreak in Sudan caused by oral vaccine |hrsg=The Associated Press |abruf=2020-09-05 |sprache=en}}</ref> == Literatuur == * Deutsche Gesellschaft für Pädiatrische Infektiologie e.&nbsp;V. (DGPI) (Ruutgever): ''Handbuch Infektionen bei Kindern und Jugendlichen.'' 4. Uplage. Futuramed, München 2003, ISBN 3-923599-90-0. * Fabian Feil, Adolf Windorfer, Sabine Diedrich, Eckhard Schreier: Von der Prävention bis zur Ausrottung. WHO-Projekt der Polioeradikation und ihre Überwachung als gesundheitspolitische Herausforderung an die Medizin in Deutschland. In: Deutsches Ärzteblatt. Band 97(40), 2000, ISSN 0012-1207, S. A2598–A2599.  * Adolf Windorfer, Fabian Feil: Der Kampf gegen Poliomyelitis – Ausrottung einer Zivilisationsseuche. In: Bundesgesundheitsblatt. Band 43, 2000, S. 2–6, doi:10.1007/s001030050002.  * David M. Oshinsky: Polio: An American Story. Oxford University Press, USA 2005, <nowiki>ISBN 0-19-530714-3</nowiki>.  * Axel Karenberg: ''Kinderlähmung.'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Ruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin / New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 750. * {{Internetquelle |autor=Herwig Kollaritsch, Maria Paulke-Korinek |url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |titel=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-01-05 |format=PDF }} {{Webarchiv|url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |wayback=20200714003953 |text=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |archiv-bot=2026-05-02 12:24:12 InternetArchiveBot }} * Karl Wurm, A. M. Walter: ''Infektionskrankheiten.'' In: Ludwig Heilmeyer (Ruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Uplage ook daar 1961, S. 9–223, hier: S. 184–191. == Nettverwiese == {{Commonscat|Polio|Poliomyelitis|audio=1|video=1}} * [https://polioeradication.org/ Global Polio Eradication Initiative] * {{Internetquelle |url=https://ourworldindata.org/grapher/the-number-of-reported-paralytic-polio-cases |titel=The number of reported paralytic polio cases |werk=[[Our World in Data]] |abruf=2020-01-07}} * Lars Fischer: [https://www.spektrum.de/news/polio-der-lange-weg-zur-ausrottung-der-kinderlaehmung/2067612 ''Warum Polio wieder auflebt.''] In: Spektrum.de, 20. Oktober 2022. == Einzelnachweise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Krankheit]] [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Epidemiologie]] [[Kategorie:Neurologie]] [[Kategorie:Kinner]] [[Kategorie:Medizin]] c2lo3wf3r3x28d89rlmxse25hrg65z8 0 185624 1064082 1063835 2026-05-02T14:35:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064082 wikitext text/x-wiki [[Datei:Telesphore Toppo.jpg|mini|hochkant|Telesphore Placidus Toppo (2017)]] [[Datei:Coat of arms of Telesphore Toppo.svg|mini|hochkant|Dat Kardinalswappen vun Toppo]] '''Telesphore Placidus Kardinal Toppo''' (* [[15. Oktober]] [[1939]] in [[Chainpur (Jharkhand)|Chainpur]]; † [[4. Oktober]] [[2023]] in [[Ranchi]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |titel=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |werk=ccbi.in |datum=2023-10-04 |sprache=en |abruf=2023-10-04 }}</ref>) weer en indisch Geistlicher un [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] [[Arzbischop]] vun [[Arzbisdom Ranchi|Ranchi]]. == Leven == Telesphore Placidus Toppo wurr 1969 in Himmelried to’n Preester weeht. Wiedere Studien hemm hüm an de [[Päpstliche Universität Urbaniana]] in [[Rom]] führt. Nah eenig Johren in de [[Seelsörg]] un in’n Hoochschoolldeenst wurr he an’n 8. Juni 1978 to’n [[Bischop]] vun [[Bisdom Dumka|Dumka]] beropen. An’n 7. Oktober vun dat sülvige Johr wurr he dör Arzbischop [[Pius Kerketta]] to’n Bischop weeht. 1984 hett Paapst [[Johannes Paul II.]] to‘n [[Koadjutor]]arzbischop nöömt, een Johr later denn to’n [[Arzbisdom Ranchi|Arzbischop vun Ranchi]]. 2003 wurr Toppo as [[Kardinalpreester]] mit de [[Titelkark]] ''[[Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia]]'' in da [[Kardinalskollegium]] upnommen. He weer Präsident vun de Indische [[Bischopskonferenz]]. Kardinal Toppo hett an dat [[Konklave 2005]] deelnommen, bi dat [[Benedikt XVI.]] to’n Paapst wählt wurr un ok [[Konklave 2013|2013]] weer he mit dorbi, as Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] wählt wurr. Paapst Franziskus hett an’n 24. Juni 2018 sien Rückträe wegen Öller annommen. <ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/06/24/0480/01044.html|titel=Rinuncia dell’Arcivescovo di Ranchi (India) e nomina del successore|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2018-06-24|zugriff=2018-06-24|sprache=it}}</ref> == Fievt Marianisches Dogma == De Kardinal hett Paapst Benedikt XVI. 2008 dorum beeden, en fievt Marianisches [[Dogma]] över Maria as [[Maria Miterlöserin|Miterlöserin]] intoführen. So en Verkloren würr dat Nicht-Katholiken lichter maaken, de Modergottes to verstahn. Stöhn kreeg he dör Kardinal [[Luis Aponte Martínez]], emeriteert Arzbischop vun San Juan, Puerto Rico; Kardinal [[Varkey Vithayathil]], Arzbischop vun [[Grootarzbisdom Ernakulam-Angamaly|Ernakulam-Angamaly]], Indien; Kardinal [[Ricardo Jamin Vidal|Riccardo Vidal]], Arzbischop vun [[Arzbisdom Cebu|Cebu]], Philippinen, un Kardinal [[Ernesto Corripio y Ahumada]], emeriteert Arzbischop vun Mexiko-Stadt. So en Dogma würr in’n interreligiösen Dialog mit den Muslimen helpen, denen Maria dör den [[Koran]] vertroot is. Se gellt dor as „größte aller Frauen, ohne Sünde und jungfräulich“.<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Kath.net]]|url=https://www.kath.net/news/19766|titel=Dogma von Maria Miterlöserin hilfreich für interreligiösen Dialog|datum=2008-05-07|abruf=2019-08-16}}</ref> == Liddmaatschapen == Telesphore Placidus Kardinal Toppo weer Liddmaat vun de folgend Institutschonen vun de [[Röömsch Kurie|röömsch Kurie]]: * [[Dikasterium för de Evangeliseeren|Kongregatschoon för de Evangeliseeren vun de Völker]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003">{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2003/11/24/0592/01835.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20DEI%20DICASTERI%20DELLA%20CURIA%20ROMANA|titel=Nomina di Membri dei Dicasteri della Curia Romana|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2003-11-24|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * [[Dikasterium för den Interreligiösen Dialog|Päpstlicher Raat för den Interreligiösen Dialog]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003" /> * [[Päpstlicher Raat för de Kultur]] (siet 2009)<ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2009/01/17/0032/00087.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20E%20DI%20CONSULTORI%20DEL%20PONTIFICIO%20CONSIGLIO%20DELLA%20CULTURA|titel=Nomina di Membri del Pontificio Consiglio della Cultura|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2009-01-17|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * Kardinalskommission vun dat [[Istituto per le Opere di Religione]] (af 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.archivioradiovaticana.va/storico/2013/02/16/kardinalskommission_f%C3%BCr_ior_erneuert/ted-665508 |titel=Kardinalskommission für IOR erneuert |hrsg=[[Radio Vatikan]] |datum=2013-02-16 |abruf=2019-08-17}}</ref> == Weblinks == * [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/btoppotp.html Indrag up catholic-hierarchy.org] * [https://press.vatican.va/content/salastampa/en/documentation/cardinali_biografie/cardinali_bio_toppo_tp.html Biografische Notiz (engelsch)] * [https://cardinals.fiu.edu/bios2003.htm#Toppo Indrag in In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church. (Website vun de [[Florida International University]], engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=1073534448|VIAF=316531388}} {{SORTIERUNG:Toppo, Telesphore Placidus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Arzbischop]] [[Kategorie:Kardinal]] drg2jhf6uyozpsh2dep475wrfhqno5v 0 186524 1064128 1062347 2026-05-03T10:09:53Z Hanhaiwen 59910 /* Priesen */ Hartmut-Cyriacks-Pries toföögt 1064128 wikitext text/x-wiki De '''List vun plattdüütschen Priesen''' wiest de Priesen, de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatuur]] , Schrievers, [[Plattdüütsch Theater|Theater]] oder [[Plattdüütsche Musik|Musik]] uuttekent oder Engagement för de [[Plattdüütsch|plattdüütsche Spraak]] eert. == Priesen == {| class="wikitable sortable" ! Naam ! Toeerst uutgeven ! Field ! Turnus ! Priesgeld ! Aktiv |- | [[Augustin-Wibbelt-Plakette]] | – | Kultuur | – | – | – |- | [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bevensen-Pries]] | 1985 | Musik | all veer Johr | 2000 Euro | aktiv |- | [[Borsla-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Conrad-Borchling-Pries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Dat grote P]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Ehrenbrief der Fritz-Reuter-Gesellschaft]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | – |- | [[Freudenthal-Förderpries (Freudenthal-Anerkennung)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Freudenthal-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Friedestrom-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Friedrich-Bödecker-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Swerin)|Fritz-Reuter-Kunstpries vun de Bezirk Swerin]] | 1955 | Kultuur | – | – | inaktiv |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] | 1999 | Literatuur | jeed Johr | 3.000 Euro | aktiv |- | [[Fritz-Reuter-Medaille (Landsmannschaft Mecklenburg)]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | – |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries (Carl-Toepfer-Stiftung)]] | 1955 | Literatuur | all twee Johr | 10.000 Euro | aktiv |- |[[Fritz-Reuter-Pries (Neebramborg)|Fritz-Reuter-Pries för Kunst un Literatur]] |1959 |Kultuur |jeed Johr |– |inaktiv |- | [[Fritz-Stavenhagen-Pries]] | 1959 | Literatuur | – | 5.000 DM | inaktiv |- | [[Hans-Böttcher-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Hans-Henning-Holm-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- |[[Hartmut-Cyriacks-Pries]] |2026 |Översetten |all twee Johr |5.000 Euro |aktiv |- | [[Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johanna-van-Buren-Pries]] | 1981 | Literatuur | all dree Johr | 2500 Euro | aktiv |- | [[Johann-Friedrich-Dirks-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johannes-Gillhoff-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johannes-R.-Becher-Medaille in Silber]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | inaktiv |- | [[Johannes-Saß-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[John-Brinckman-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Karl-Mahnke-Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Keerlke-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries (Hamborg)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries für niederdeutsche Dichtung]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries för Nedderdüütsche Lyrik (Stadt Heid)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Kornelis-ter-Laan-Pries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Literaire Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Literaturwettstriet vun dat Oostfäälsche Institut]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Lüttjepütt-Pries (Bemsen)]] | 2007 | Spraakaktivismus | all veer Johr | 2000 Euro | aktiv |- | [[Lüttjepütt-Pries (Lübeck)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln]] | 1991 | Literatuur | jeed Johr | 3000 Euro | aktiv |- | [[Oostfreeske Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- |[[Plattbeats]] |2018 |Musik |jeed Johr |– |aktiv |- | [[Plattdüütsch Book vun’t Johr]] | – | Literatuur | jeed Johr | – | – |- | [[Plattdüütsch-Schoolsegel]] | – | Spraakaktivismus | – | keen | – |- | [[Plattfoss Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- |[[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] |2011 |Musik |jeed Johr |1000 Euro |aktiv |- | [[Pries beim Literaturwettbewerbs des Ostfälischen Instituts]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Quickborn-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Richard-Ohnsorg-Pries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Richard-Ohnsorg-Pries (Wandsbek)]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Rottendorf-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Scheersbarg-Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Sleswig-Holsteenschen Spraakpries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Stavenhagen-Pries des Niedersächsischen Bühnenbundes]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Unkel Bräsig-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Wilhelm-Fredemann-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Wilhelmine-Siefkes-Pries]] | 1990 | Literatuur | all veer Johr | 2500 Euro | aktiv |- | [[Zoorholtpries]] | – | Kultuur | – | – | – |} == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen]] * [[Plattdüütsche Schrieveree]] == Weblenken == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/preise-az.php List vun Priesen] up de Websteed "Die Niederdeutsche Literatur" (List vun Priesen, de plattdüütsche Schrieverschen un Schrievers kregen hebbt) [[Kategorie:List (Plattdüütsch)]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Pries]] [[Kategorie:Utteknung]] 0yeqxfatejvmsxlh5dxnldsoagh18tm 1064129 1064128 2026-05-03T10:10:39Z Hanhaiwen 59910 1064129 wikitext text/x-wiki De '''List vun plattdüütschen Priesen''' wiest de Priesen, de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatuur]], Schrievers, [[Plattdüütsch Theater|Theater]] oder [[Plattdüütsche Musik|Musik]] uuttekent oder Engagement för de [[Plattdüütsch|plattdüütsche Spraak]] eert. == Priesen == {| class="wikitable sortable" ! Naam ! Toeerst uutgeven ! Field ! Turnus ! Priesgeld ! Aktiv |- | [[Augustin-Wibbelt-Plakette]] | – | Kultuur | – | – | – |- | [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bevensen-Pries]] | 1985 | Musik | all veer Johr | 2000 Euro | aktiv |- | [[Borsla-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Conrad-Borchling-Pries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Dat grote P]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Ehrenbrief der Fritz-Reuter-Gesellschaft]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | – |- | [[Freudenthal-Förderpries (Freudenthal-Anerkennung)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Freudenthal-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Friedestrom-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Friedrich-Bödecker-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Swerin)|Fritz-Reuter-Kunstpries vun de Bezirk Swerin]] | 1955 | Kultuur | – | – | inaktiv |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] | 1999 | Literatuur | jeed Johr | 3.000 Euro | aktiv |- | [[Fritz-Reuter-Medaille (Landsmannschaft Mecklenburg)]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | – |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries (Carl-Toepfer-Stiftung)]] | 1955 | Literatuur | all twee Johr | 10.000 Euro | aktiv |- |[[Fritz-Reuter-Pries (Neebramborg)|Fritz-Reuter-Pries för Kunst un Literatur]] |1959 |Kultuur |jeed Johr |– |inaktiv |- | [[Fritz-Stavenhagen-Pries]] | 1959 | Literatuur | – | 5.000 DM | inaktiv |- | [[Hans-Böttcher-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Hans-Henning-Holm-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- |[[Hartmut-Cyriacks-Pries]] |2026 |Översetten |all twee Johr |5.000 Euro |aktiv |- | [[Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johanna-van-Buren-Pries]] | 1981 | Literatuur | all dree Johr | 2500 Euro | aktiv |- | [[Johann-Friedrich-Dirks-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johannes-Gillhoff-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johannes-R.-Becher-Medaille in Silber]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | inaktiv |- | [[Johannes-Saß-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[John-Brinckman-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Karl-Mahnke-Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Keerlke-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries (Hamborg)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries für niederdeutsche Dichtung]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries för Nedderdüütsche Lyrik (Stadt Heid)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Kornelis-ter-Laan-Pries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Literaire Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Literaturwettstriet vun dat Oostfäälsche Institut]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Lüttjepütt-Pries (Bemsen)]] | 2007 | Spraakaktivismus | all veer Johr | 2000 Euro | aktiv |- | [[Lüttjepütt-Pries (Lübeck)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln]] | 1991 | Literatuur | jeed Johr | 3000 Euro | aktiv |- | [[Oostfreeske Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- |[[Plattbeats]] |2018 |Musik |jeed Johr |– |aktiv |- | [[Plattdüütsch Book vun’t Johr]] | – | Literatuur | jeed Johr | – | – |- | [[Plattdüütsch-Schoolsegel]] | – | Spraakaktivismus | – | keen | – |- | [[Plattfoss Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- |[[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] |2011 |Musik |jeed Johr |1000 Euro |aktiv |- | [[Pries beim Literaturwettbewerbs des Ostfälischen Instituts]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Quickborn-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Richard-Ohnsorg-Pries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Richard-Ohnsorg-Pries (Wandsbek)]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Rottendorf-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Scheersbarg-Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Sleswig-Holsteenschen Spraakpries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Stavenhagen-Pries des Niedersächsischen Bühnenbundes]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Unkel Bräsig-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Wilhelm-Fredemann-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Wilhelmine-Siefkes-Pries]] | 1990 | Literatuur | all veer Johr | 2500 Euro | aktiv |- | [[Zoorholtpries]] | – | Kultuur | – | – | – |} == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen]] * [[Plattdüütsche Schrieveree]] == Weblenken == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/preise-az.php List vun Priesen] up de Websteed "Die Niederdeutsche Literatur" (List vun Priesen, de plattdüütsche Schrieverschen un Schrievers kregen hebbt) [[Kategorie:List (Plattdüütsch)]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Pries]] [[Kategorie:Utteknung]] s3dw4yrc1u8q550xbeiqb99g93qkgpr 1064134 1064129 2026-05-03T11:14:13Z Hanhaiwen 59910 Emmi toföögt 1064134 wikitext text/x-wiki De '''List vun plattdüütschen Priesen''' wiest de Priesen, de [[Plattdüütsche Schrieveree|plattdüütsche Literatuur]], Schrievers, [[Plattdüütsch Theater|Theater]] oder [[Plattdüütsche Musik|Musik]] uuttekent oder Engagement för de [[Plattdüütsch|plattdüütsche Spraak]] eert. == Priesen == {| class="wikitable sortable" ! Naam ! Toeerst uutgeven ! Field ! Turnus ! Priesgeld ! Aktiv |- | [[Augustin-Wibbelt-Plakette]] | – | Kultuur | – | – | – |- | [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bevensen-Pries]] | 1985 | Musik | all veer Johr | 2000 Euro | aktiv |- | [[Borsla-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Conrad-Borchling-Pries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Dat grote P]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Ehrenbrief der Fritz-Reuter-Gesellschaft]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | – |- |[[Emmi för Plattdüütsch]] |2011 |Kultuur |all twee Johr |– |aktiv |- | [[Freudenthal-Förderpries (Freudenthal-Anerkennung)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Freudenthal-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Friedestrom-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Friedrich-Bödecker-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Swerin)|Fritz-Reuter-Kunstpries vun de Bezirk Swerin]] | 1955 | Kultuur | – | – | inaktiv |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] | 1999 | Literatuur | jeed Johr | 3.000 Euro | aktiv |- | [[Fritz-Reuter-Medaille (Landsmannschaft Mecklenburg)]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | – |- | [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries (Carl-Toepfer-Stiftung)]] | 1955 | Literatuur | all twee Johr | 10.000 Euro | aktiv |- |[[Fritz-Reuter-Pries (Neebramborg)|Fritz-Reuter-Pries för Kunst un Literatur]] |1959 |Kultuur |jeed Johr |– |inaktiv |- | [[Fritz-Stavenhagen-Pries]] | 1959 | Literatuur | – | 5.000 DM | inaktiv |- | [[Hans-Böttcher-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Hans-Henning-Holm-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- |[[Hartmut-Cyriacks-Pries]] |2026 |Översetten |all twee Johr |5.000 Euro |aktiv |- | [[Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johanna-van-Buren-Pries]] | 1981 | Literatuur | all dree Johr | 2500 Euro | aktiv |- | [[Johann-Friedrich-Dirks-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johannes-Gillhoff-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Johannes-R.-Becher-Medaille in Silber]] | – | Kultuur | unregelmäßig | keen | inaktiv |- | [[Johannes-Saß-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[John-Brinckman-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Karl-Mahnke-Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Keerlke-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries (Hamborg)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries für niederdeutsche Dichtung]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Klaus-Groth-Pries för Nedderdüütsche Lyrik (Stadt Heid)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Kornelis-ter-Laan-Pries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Literaire Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Literaturwettstriet vun dat Oostfäälsche Institut]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Lüttjepütt-Pries (Bemsen)]] | 2007 | Spraakaktivismus | all veer Johr | 2000 Euro | aktiv |- | [[Lüttjepütt-Pries (Lübeck)]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln]] | 1991 | Literatuur | jeed Johr | 3000 Euro | aktiv |- | [[Oostfreeske Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- |[[Plattbeats]] |2018 |Musik |jeed Johr |– |aktiv |- | [[Plattdüütsch Book vun’t Johr]] | – | Literatuur | jeed Johr | – | – |- | [[Plattdüütsch-Schoolsegel]] | – | Spraakaktivismus | – | keen | – |- | [[Plattfoss Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- |[[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] |2011 |Musik |jeed Johr |1000 Euro |aktiv |- | [[Pries beim Literaturwettbewerbs des Ostfälischen Instituts]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Quickborn-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Richard-Ohnsorg-Pries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Richard-Ohnsorg-Pries (Wandsbek)]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Rottendorf-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Scheersbarg-Theaterpries]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Sleswig-Holsteenschen Spraakpries]] | – | Spraakaktivismus | – | – | – |- | [[Stavenhagen-Pries des Niedersächsischen Bühnenbundes]] | – | Theater | – | – | – |- | [[Unkel Bräsig-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Wilhelm-Fredemann-Pries]] | – | Literatuur | – | – | – |- | [[Wilhelmine-Siefkes-Pries]] | 1990 | Literatuur | all veer Johr | 2500 Euro | aktiv |- | [[Zoorholtpries]] | – | Kultuur | – | – | – |} == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen]] * [[Plattdüütsche Schrieveree]] == Weblenken == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/preise-az.php List vun Priesen] up de Websteed "Die Niederdeutsche Literatur" (List vun Priesen, de plattdüütsche Schrieverschen un Schrievers kregen hebbt) [[Kategorie:List (Plattdüütsch)]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Pries]] [[Kategorie:Utteknung]] c5we9u0cz14us7l4xq5llm79cmwdq1r 0 187447 1064089 1063842 2026-05-02T14:58:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064089 wikitext text/x-wiki [[Datei:Toni Morrison (author, at her upstate New York home) (cropped).jpg|mini|Toni Morrison, 1980er Johren[[Datei:Toni Morrison (signature).svg|rahmenlos|hochkant|zentriert|klasse=notpageimage skin-invert-image|Signatur]]]] [[Datei:Toni Morrison 2008-2.jpg|mini|Toni Morrison (2008)]] '''Toni Morrison''' (* [[18. Februar]] [[1931]] as Chloe Ardelia Wofford in [[Lorain (Ohio)|Lorain]], [[Ohio]]; † [[5. August]] [[2019]] in [[New York City]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Schriever]]in. Se tellt to de bedüüdensten Vertrederinnen vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaanisch Literatur]] un kreeg 1993 as eerste [[swaarte]] [[Schrieverin]] den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Wirken == === Anfangsjohren === Toni Morrison wurr 1931 in [[Ohio]] as Dochter vun Ramah Willis un George Wofford boren. Se weer dat tweet vun veer Kinner vun en afroamerikaansch Arbeiterfamilie.<ref name="wofford">{{cite news |title=Chloe Wofford Talks About Toni Morrison |last=Dreifus |first=Claudia |url=http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050115083953/http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-date=2005-01-15 |language=en |work=The New York Times |date=1994-09-11 |accessdate=2007-06-11}}</ref> Hör Moder stamm ut [[Greenville (Alabama)]] un truck as Kind mit hör Familie nah Norden. Hör Vader is in [[Cartersville]] in [[Georgia]] upwussen. As he etwa 15 Johr olt weer, hemm Witte twee swaart Geschäftslüüd, de in sien Straat leven deen [[Lynchjustiz|lyncht]] Toni Morrison hett seggt: „Er hat uns nie erzählt, dass er Leichen gesehen hat. Aber er hatte sie gesehen. Und das war für ihn zu traumatisch.“<ref>{{Internetquelle |autor=Rachel Kaadzi Ghansah |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/magazine/the-radical-vision-of-toni-morrison.html |titel=The Radical Vision of Toni Morrison |werk=[[The New York Times]] |datum=2015-04-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> Kört nah dissen Vörfall truck George Wofford in de Haapnung, den [[Rassismus]] to entkommen un sück in de upkommen Industriewertschap in Ohio Arbeit toskern, in de rassisch integreerte Stadt [[Lorain (Ohio)|Lorain]] in Ohio. He weer sülvständig un hett as Schweißer för [[US Steel]] arbeit. Morrison hör Moder weer [[Huusfru]] un en fromm Liddmaat vun de [[African Methodist Episcopal Church]].<ref name="newyorker-200310">{{Internetquelle |autor=Hilton Als |url=https://www.newyorker.com/magazine/2003/10/27/ghosts-in-the-house |titel=Ghosts in the House. As an editor, author, and professor, Morrison has fostered a generation of black writers |werk=[[The New Yorker]] |datum=2003-10-27 |sprache=en |abruf=2017-05-01}}</ref> As Morrison etwa twee Johr olt weer, hett de Vermieter vun hör Familie dat Huus in Brand, in dat se leevten, in Brand sett, wiels se to Huus weern, wiel de Öllern dat Hüürgeld nich betallen kunnen. Hör Familie hett up disse „bizarre Form des Bösen“ reageert, indem se över den Vermieter lachen deen, anstratt vertwiefelt to ween. Morrison hett later seggt, dat de Reaktschoon von hör Familie wiest harr, wu man sien [[Integrität (Ethik)|Integrität]] bewohrt un sien eegen Leven in Anbetracht vun de Handlungen vun en sückse „monumentalen Rohheit“ uprecht hollen kunn.<ref>{{Internetquelle |autor=David Streitfeld |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/10/08/the-laureatess-life-song/10d3b79b-52f2-4685-a6dd-c57f7dde08d2/ |titel=The Laureates's Life Song |werk=[[The Washington Post]] |datum=1993-10-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> De Öllern vun Morrison hemm hör en Sinn för Överleeferung un Spraak vermiddelt, indem se traditschonelle afroamerikaansch [[Märken]] un Geistergeschichten veertellen un Leeder singen deen. <ref name="newyorker-200310" /><ref>{{Literatur |Autor=Dave Mote |Titel="Toni Morrison". ''Contemporary Popular Writers'' |Verlag=St. James Press |Ort=Detroit |Datum=1997 |ISBN=1-55862-216-0 |Sprache=en}}</ref> Morrison hett as Kind faken leest; to hör leevsten Schrievers tellen [[Jane Austen]] un [[Lew Nikolajewitsch Tolstoi|Leo Tolstoi]]. Mit 12 Johren wurr se kathoolsch un hett den Dööpnaam Anthony (nah [[Antonius von Padua]]) annommen, wat to hör Ökelnaam Toni führen dee.<ref name="Brockes">{{Internetquelle |autor=Emma Brockes |url=https://www.theguardian.com/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |titel=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |werk=[[The Guardian]] |datum=2012-04-13 |sprache=en |abruf=2013-02-14}}</ref> An de Lorain High School weer se in’n [[Debatteerclub]], in de Johrbook-Grupp un in‘n Theaterclub.<ref name="newyorker-200310" /> === Studium un Berop === 1949 fung se an de [[Howard University]] in [[Washington, D.C.]], en „swaart Universität“ an, [[Anglistik]] to studeeren. In disse Tiet hett se hör Roopnaam vun Chloe to Toni ännert.<ref>{{Literatur |Autor=Lucille P. Fultz |Titel=Toni Morrison: Paradise, Love, A Mercy |Verlag=Bloomsbury |Ort=New York |Datum=2013 |ISBN=978-1-4411-1968-1 |Seiten=4 |Sprache=en}}</ref> 1953 kreeg se den [[Bachelor of Arts]] in Engelsch un 1955 an de [[Cornell University]] den [[Master of Arts]]. Van 1955 bit 1957 hett se [[Engelsch Literatur]] an de [[Texas Southern University]] in [[Houston]] ünnerricht. 1957 keh se as Dozentin an de Howard University nah Washington torüch. [[Datei:Toni Morrison and sons.jpg|mini|Morrison mit hör Söhns vör hör New Yorker Huus, tüschen 1980 un 1987]] 1958 hett se den [[jamaika]]anschen Architekten Howard Morrison heiraadt, mit den se twee Söhns kreeg. Nah hör Scheeden 1964 fung se an as [[Verlagslektor]]in to arbeiten. Wiels hör Tätigkeit för [[Random House (Verlag)|Random House]] van 1967 bit 1983 speel se en wichtig Rull bi dat Bekanntmaken vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaansch Literatur]] un hett ünner annern Böker vun [[Toni Cade Bambara]] un [[Gail Jones]] herut. 1970 keem hör eenige Johren tovör entstahn eerst Roman ''The Bluest Eye ([[Sehr blaue Augen]])'' herut. Sowohl dit Wark as ok ''Sula'' (1974) wurrn vun de Kritik goot upnommen, den Spood bi dat Publikum broch aber eerst ''Song of Solomon (Solomons Lied)'' 1977. Hör Böker wurrn in mehrere Spraaken översett un hanneln meestens vun de Welt vun swaart Fruen.<ref name="dlfkultur" /> Hör Lehrtätigkeit harr se all wiels hör Arbeit bi Random House weer upnommen. 1981 wurr se in de [[American Academy of Arts and Letters]], 1988 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un 1994 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chloe+Anthony+%28Toni%29+Morrison&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |titel=Member History: Chloe Anthony (Toni) Morrison |hrsg=American Philosophical Society |sprache=en |abruf=2019-02-04 |kommentar=mit biographischen Anmerkungen}}</ref> wählt. 1989 wurr se mit de Robert F. Goheen Professur an de [[Princeton University]] würdigt un weer bit to hör [[Emeritieeren]] 2006 “Robert F. Goheen Professor in the Humanities”.<ref>{{Internetquelle |url=https://aas.princeton.edu/people/toni-morrison |titel=Toni Morrison |hrsg=Princeton University, Department of African American Studies |sprache=en |abruf=2022-11-02}}</ref> Toni Morrison is in’n August 2019 in dat Öller vun 88 Jahren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |titel=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |werk=wtap |datum=2019-08-06 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190806140632/https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |archiv-datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06 }}</ref> Ut dissen Anlaat hett [[Kara Walker]] en Titelsiet in‘n ''[[The New Yorker]]''<ref>{{Internetquelle |autor=Francoise Mouly, Kara Walker |url=https://www.newyorker.com/culture/cover-story/cover-story-2019-08-19 |titel=Cover Story: Kara Walker's Toni Morrison |werk=The New Yorker |datum=2019-08-08 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> mit en [[Porträt]] vun de Schrieverin gestalt. == Rezeptschoon, Utteknungen un Ehrungen == Wat Morrison nahlaaten hett befinnd sück in de Princeton University Library<ref>{{Internetquelle |url=https://catalog.princeton.edu/catalog/9989233003506421 |titel=Toni Morrison Papers 1908–2017. 1970-2015. |werk=Priceton University Library Catalog |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref>. 2021 hett de en umfaaten Utstellung to dat Leven un Wark vun Toni Morrison ankünnigt. ''Sites of Memory. The Archival World of Toni Morrison''. Dat weer för dat Fröhjohr 2023 plaant. De Hööfttitel vun de Utstellung betreckt sück up dat glieknamige [[Essay]] vun hör.<ref>{{Internetquelle |url=https://library.princeton.edu/news/general/2021-10-28/groundbreaking-pul-exhibition-toni-morrison-open-spring-2023 |titel=Groundbreaking PUL exhibition on Toni Morrison to open spring 2023 |hrsg=Princeton University Library |datum=2021-11-10 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> * 1988: [[Pulitzer-Pries]] för den Roman ''Beloved'' * 1993: [[Nobelpries för Literatur]]<ref name="dlfkultur">{{Internetquelle |autor=Johannes Kaiser |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/zum-tod-von-toni-morrisson-mit-wachem-blick-voller.2165.de.html?dram:article_id=455676 |titel=Zum Tod von Toni Morrisson – Mit wachem Blick, voller Menschlichkeit |hrsg=[[Deutschlandfunk Kultur]] |datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06}}</ref> * 1993: Kommandeur vun den [[Ordre des Arts et des Lettres]] * 1994: Condorcet-Médaille (Frankriek) * 2001: [[Premio Grinzane Cavour|Premio-Grinzane-Cavour]]-Sonnerpries * 2010: Offizier in de franzöösch [[Ehrenlegion]]<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/1288659519536/Toni-Morrison-ist-Ritterin-der-franzoesischen-Ehrenlegion ''Toni Morrison ist Ritterin der französischen Ehrenlegion''], 4. November 2010.</ref> * 2012: [[Presidential Medal of Freedom]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/04/26/president-obama-names-presidential-medal-freedom-recipients |wayback=20120428023545 |text=The White House: ''President Obama Names Presidential Medal of Freedom Recipients'' |archiv-bot=2026-03-14 09:05:54 InternetArchiveBot }} (englisch, 26. April 2012, abgerufen am 30. Mai 2012).</ref> * 2013: Nichols-Chancellor's Medal, verleeht vun de [[Vanderbilt University]] in Nashville<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vanderbilt.edu/commencement/nichols-chancellors-medal/ |titel=Nichols-Chancellor’s Medal |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> * 2014: Ivan Sandrof Lifetime Achievement Award, verleeht vun’n [[National Book Critics Circle Award|National Book Critics Circle]] * 2016: ''PEN/Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction''. * [[Médaille de la Ville de Paris]] 2021 wurr vun de amerikaansch National Book Critics Circle de Toni Morrison Achievement Award in’t Leven ropen um Institutschonen to ehren, de signifikante Verdeenste för de Literatur leist hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bookcritics.org/the-toni-morrison-achievement-award/ |titel=The Toni Morrison Achievement Award |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> De eerst Priesdräger weer Cave Canem, en gemeeinnützige Organisatschoon, de sück de Förderung vun de künstlerisch un beroplich Entwicklung vun swaart Dichter verschreeven hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |titel=Cave Canem - Mission & History |sprache=en |abruf=2023-04-10 }}</ref> == Warken == === Romane === * ''The Bluest Eye'', 1970 bei [[Holt, Rinehart and Winston]], ISBN 0-03-085074-6 (dt. ''[[Sehr blaue Augen]]'', 1979, översett vun [[Susanna Rademacher]]; Neeöversetten 2023 dör Tanja Handels) * ''Sula'', 1973 bi [[Alfred A. Knopf, Inc.|Alfred A. Knopf]], ISBN 1-4000-3343-8 (dt. ''Sula,'' 1980, översett vun Karin Polz) * ''Song of Solomon'', 1977 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-394-49784-8 (dt. ''[[Solomons Lied]]'', 1979, översett vun [[Angela Praesent]]) * ''Tar Baby'', 1981 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3344-6 (dt. ''Teerbaby'', 1983, översett vun [[Uli Aumüller]] un Uta Goridis) * ''Beloved'', 1987 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3341-1 (dt. ''Menschenkind'', 1989, översett vun [[Helga Pfetsch]]) * ''Jazz'', 1992 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7621-8 (dt. ''Jazz'', 1993, översett vun Helga Pfetsch) * ''Paradise'', 1998 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-676-97113-X (dt. ''Paradies'', 1999, översett vun Thomas Piltz) * ''Love: A Novel'', 2003 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7847-4 (dt. ''Liebe'', 2004, översett vun Thomas Piltz) * ''A Mercy'', 2008 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-27676-6 (dt. ''[[Gnade (Roman)|Gnade]]'', 2010, översett vun Thomas Piltz) * ''Home'', 2012 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-59416-7 (dt. ''Heimkehr'', 2014, översett vun Thomas Piltz) * ''God Help the Child'', 2015 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-74092-2 (dt. ''Gott, hilf dem Kind'', 2017, översett vun Thomas Piltz) === Anner literarische Genres === * Körtgeschichte: ''[[Recitatif]]'', herutbrocht in ''Confirmation: An Anthology of African American Women'', 1983 * Drama: ''Dreaming Emmet'', 1986 upführt, nich verapenlicht * Libretto: ''Margaret Garner'', 2005 eerstmals upführt * Kinnerböker (gemeensam mit hör Söhn Slade): ** ''The Big Box'', 1999 (''Die Kinderkiste'', 2000, översett vun Thomas Piltz) ** ''The Book of Mean People'', 2002 (''Das Buch der Bösen'', 2005, översett vun [[Harry Rowohlt]]) ** ''Who's Got Game? The Lion or the Mouse?'', 2003 ** ''Who's Got Game? The Ant or the Grasshopper?'', 2003 ** ''Who's Got Game? Poppy or the Snake?'', 2004 === Anner Publikatschonen (Utwahl) === * ''Playing in the Dark. Whiteness and the Literary Imagination.'' Harvard University Press, Cambridge 1992, ISBN 0-674-67377-8. ** ''Im Dunkeln spielen: weiße Kultur und literarische Imagination.'' Essays. Översetten Helga Pfetsch, Barbara von Bechtolsheim. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-13754-2. ** Neeöversetten: ''Im Dunkeln spielen. Weiße Perspektiven und literarische Imagination'', mit en Nahwoort vun Sharon Dodua Otoo; ut dat Engelsche vun Barbara von Bechtolsheim un Helga Pfetsch, överarbeit un aktualiseert vun Mirjam Nuenning, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 2023, ISBN 978-3-499-01160-3. * Mitherutgeverin vun ''Birth of a Nationhood'', Essays över Dorstellen un Wohrnehmen vun den [[O. J. Simpson|O.-J.-Simpson]]-Perzess, 1996. * Herutgeverin vun ''Race-ing Justice, En-Gendering Power'', 1992, över den Fall [[Anita Hill]] gegen [[Clarence Thomas]], in den dat um [[sexuelle Belästigung]] gung un de wegen politischer Implikatschonen starke Beachtung in de Apenlichkeit funn. * {{Literatur |Titel=Die Herkunft der Anderen. Über Rasse, Rassismus und Literatur |Verlag=Rowohlt |Ort=Reinbek bei Hamburg |Datum=2018 |ISBN=978-3-498-04543-2 |Kommentar=Vorlesungen an der Harvard University in‘n Sömmer 2016 |Originaltitel=The Origin of Others |Originalsprache=en |Originaljahr=2006 |Übersetzer=Thomas Piltz}} * ''Selbstachtung. Ausgewählte Essays.'' Översett vun Thomas Piltz, Nikolaus Stingl, Dirk van Gunsteren, Christa Schuenke, Christiane Buchner, Christine Richter-Nilsson. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2020, ISBN 3-499-50651-3. == Verfilmung == * 1998: [[Menschenkind]] ''(Beloved)'' – Regie: [[Jonathan Demme]] == Literatur == * Michael Basseler: ''Kulturelle Erinnerung und Trauma im zeitgenössischen afroamerikanischen Roman. Theoretische Grundlegung, Ausprägungsformen, Entwicklungstendenzen.'' Wissenschaftsverlag Trier, Trier 2008, ISBN 978-3-86821-013-2. * Barbara von Bechtolsheim: ''Wer sich der Luft hingibt, vermag auf ihr zu reiten.'' In: [[Charlotte Kerner]] (Hrsg.): ''Madame Curie und ihre Schwestern – Frauen, die den Nobelpreis bekamen.'' Beltz, Weinheim 1997, ISBN 3-407-80845-3, S.&nbsp;356–385. * Barbara Hill Rigney: ''The Voices of Toni Morrison.'' Ohio State University Press, Columbus 1991, ISBN 0-8142-0554-2 ([https://kb.osu.edu/dspace/handle/1811/31738 Digitalisat] auf den Seiten des Verlags im Vollzugriff). * Julia Roth: ''„Stumm, bedeutungslos, gefrorenes Weiß“. Der Umgang mit Toni Morrisons Essays im weißen deutschen Kontext.'' In: Maureen Maisha Eggers, [[Grada Kilomba]], Peggy Piesche und Susan Arndt (Hrsg.): ''Mythen, Masken und Subjekte. Kritische Weißseinsforschung in Deutschland.'' Unrast, Münster 2005, ISBN 3-89771-440-X, S.&nbsp;491–506. * Heidi Thomann Tewarson: ''Toni Morrison.'' Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50651-3. * Linda Wagner-Martin: ''Toni Morrison: a literary life.'' Palgrave Macmillan, Basingstoke [u.&nbsp;a.] 2015, ISBN 978-1-137-44669-5 (englisch). == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118911627 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118911627 Indrag Düütsch Digitale Bibliothek] * {{IMDb|nm0607339}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [http://www.afrikanet.info/index2.php?option=com_partner&task=link&id=8 Toni Morrison in Oesterreich], Reportage vun [[Afrikanet]], 27. November 2006 * [https://www.rowohlt.de/autorin/toni-morrison.html Bibliographie vun all Titel] vun den in’n [[Rowohlt Verlag]] herutbrocht Översetten * Andrea Klasen: ''[https://www1.wdr.de/radio/wdr5/sendungen/zeitzeichen/zeitzeichen-morrison-literaturnobelpreis-100.html 07.10.1993: Toni Morrison - erster Nobelpreis für Schwarze Literatur]'' In: ''[[WDR5]]'', [[ZeitZeichen (Hörfunksendung)|ZeitZeichen]], 7.&nbsp;Oktober 2023, (Podcast, 14:43&nbsp;Min., verfügbar bit 7.&nbsp;Oktober 2099). == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118911627|LCCN=n80131379|NDL=00450600|VIAF=109406177}} {{SORTIERUNG:Morrison, Toni}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 3c5w2gj4lv892ivyts0c5w1wtdckg1j 0 187456 1064064 1063816 2026-05-02T12:56:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064064 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roberts, Richard John (1943).jpg|miniatur|Richard John Roberts]] Sir '''Richard John Roberts''' (* [[6. September]] [[1943]] in [[Derby (Derbyshire)|Derby]], [[Derbyshire]]) is en britisch-amerikaaansch [[Biochemiker]] un [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]]. 1993 kreeg he gemaansam mit [[Phillip Allen Sharp]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für ihre Identifizierung des diskontinuierlichen Aufbaus einiger [[Erbanlage]]n von Zellorganismen“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> Diss [[Mosaikgen]]e enthollen so nöömt [[Intron]]-Afsnitte, de nich för [[Protein]]afsnitte codeeren, sonnern bi’d [[Spleißen (Biologie)|Spleißen]] vun den [[Primärtranskript]] entfernt wurrn. Dat kann up verscheeden Oort un Wies passeeren, so dat identische DNA-Afsnitte verscheeden Proteine codeeren können. == Leven == Richard („Rich“) Roberts weer dat eenzige Kind vun Edna (borene Allsop) un John Roberts, en Automechaniker. As he veer Johr olt weer, truck de Familie nach [[Bath]], wo he de ''St. Stephen‘s School'' un de ''City of Bath Boys' School'' besöcht hett. Fröh kreeg he sien eerst Chemiebaukasten, woruphen he Chemiker wurrn wull. Roberts kreeg 1965 an de [[University of Sheffield]] en Bachelor in Chemie un kreeg hier 1969 mit en Arbeit över [[Flavonoide|Neoflavonoide]] sien Doktertitel. En Book vun [[John Cowdery Kendrew|John Kendrew]] hett hüm dorto brocht, sück de Biochemie totowennen. He hett en Angebot vun John Strominger, Perfesser för Biochemie un Molekularbiologie an de [[Harvard University]], annommen, wo he de Upgaav harr, en [[tRNA]] to sequenzeeren un ok de Biosynthese vun de Zellwand vun [[Bakterien]] studeeren dee.<ref name="PMID4367807">R. J. Roberts: ''Staphylococcal transfer ribonucleic acids. II. Sequence analysis of isoaccepting glycine transfer ribonucleic acids IA and IB from Staphylococcus epidermidis Texas 26.'' In: ''The Journal of biological chemistry.'' Band 249, Nummer 15, August 1974, S.&nbsp;4787–4796, PMID 4367807.</ref> Wiels de veer Johr in Boston harr he de Gelegenheit för veer Week dat Labor vun [[Frederick Sanger]] in [[Cambridge]] to besöken, um hier de Methood vun de RNA-Sequenzierung to lehrn. 1972 hett he en Angebot vun [[James Dewey Watson]] an dat [[Cold Spring Harbor Laboratory]] to forschen annommen. Hier hörr he in en Vördrag vun [[Daniel Nathans]] vun de Isoleeren vun dat eerste [[Restriktschonsenzym]], Endonuclease R, un hett de Bedüüden vun dat un tallriek wiedere noch optodecken Restriktschonsenzyme för de Molekularbiologie sehn. In sien Labor hett he mehr as 100 Restriktschonsenzyme opdeckt un isoleert.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/|titel=Sir Richard John Roberts - College of Science|autor=|werk=northeastern.edu|datum=2014-05-01|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref> Siet 1974 weer he Berader un Chairman vun dat Scientific Advisory Boards vun de privat Biotechnologie-Firma ''New England Biolabs''. Tosommen mit Phil Sharp hett he en Kartierung vun de DNA vun dat [[Adenovirus]]-2 herutbrocht, en Arbeit, de to dat Opdecken vun de ''split genes'' führen dee.<ref name="PMID1057470">C. Mulder, J. R. Arrand, H. Delius, W. Keller, U. Pettersson, R. J. Roberts, P. A. Sharp: ''Cleavage maps of DNA from adenovirus types 2 and 5 by restriction endonucleases EcoRI and HpaI.'' In: ''Cold Spring Harbor symposia on quantitative biology.'' Band 39 Pt 1, 1975, S.&nbsp;397–400, PMID 1057470.</ref> [[Elektronenmikroskop]]ische Upnahmen hemm de ungewöhnliche Genstruktur un dormit dat Opdecken vun en nee Mechanismus vun de Ad2 mRNA Synthese in Suugerzellen bestätigt.<ref name="PMID902310">L. T. Chow, R. E. Gelinas, T. R. Broker, R. J. Roberts: ''An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA.'' In: ''Cell.'' Band 12, Nummer 1, September 1977, S.&nbsp;1–8, PMID 902310.</ref> De Opdecken vun Roberts, dat en individuelle [[mRNA]] vun DNA in trennt Segmenten, den Exons, codeert wurrd, is en Mielensteen in de Genetik un in dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun de [[Evolutschoon]] vun Eukaryonten. Dat vun hüm opdeckt [[Alternativ Spleißen]] bedüüd, dat en Gen ünnerscheedlich Proteine codeeren kann. 1992 wurr he Chefwetenschapler (CSO) bi ''New England Biolabs,'' Bedriever vun de Restriktschonsenzym-Datenbank REBASE.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.neb.com/about-neb/leadership|titel=Leadership – NEB|autor=New England Biolabs|werk=neb.com|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref><ref name="DOI10.1093/nar/gku1046">R. J. Roberts, T. Vincze, J. Posfai, D. Macelis: ''REBASE--a database for DNA restriction and modification: enzymes, genes and genomes.'' In: ''Nucleic Acids Research.'' 43, 2015, S.&nbsp;D298, {{DOI|10.1093/nar/gku1046}}.</ref> Hier erforscht he wiederhen Restriktschonsenzyme un Methyltransferasen. De ''[[Scopus (Datenbank)|Scopus]]''-Datenbank list hüm as Schriever vun mehr as 250 wetenschaplich Artikeln. Roberts hörrt de [[Brights-Bewegung]] an. He is verheiraadt un hett veer Kinner. 1992 kreeg he de Ehrendokterwürde vun de [[Universität Uppsala]] un 1994 vun de [[University of Bath|Universität Bath]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|titel=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|autor=|werk=uu.se|datum=|sprache=sv|zugriff=2016-11-05}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|titel=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath|autor=|werk=bath.ac.uk|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-05|archiv-url=https://web.archive.org/web/20151219000643/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|archiv-datum=2015-12-19|offline=ja}}</ref> 1995 wurr he to’n Fellow vun de [[Royal Society]] nöömt un to’n Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] EMBO wählt.1997 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un de American Academy of Microbiology upnommen. 2007 wurr he för sien Bidrag to dat Opdecken vun dat Spleißen un för sien Studien to de Struktur un Genetik der Restriktschonsenzyme mit de [[Gabor Medal]] vun de Royal Society uttekent. 2008 wurr he to’n [[Knight Bachelor]] nömmt för sien Verdeensten för de Molekularbiologie un de Wetenschap in dat [[Vereenigt Könikriek]]. 2021 kreeg he de [[Lomonossow-Goldmedaille]] vun de Russisch Akademie vun de Wetenschapen.<ref>[http://www.ras.ru/news/news_release.aspx?ID=72609491-fb8d-4235-97a2-0853af546268 Lomonossow-Goldmedaille 2021](russisch)</ref> 2023 wurr he in de [[National Academy of Sciences]] wählt. En Utwietenbau vun de chemischen Fakultät an de University of Sheffield un de, ok mit sien finanziell Ünnerstütten, moderniseert wetenschapliche Trakt vun de ''Beechen Cliff School'' (ehmals ''City of Bath Boys' School'') wurrn nah hüm nöömt. == Insetten för Golden Ries == Roberts sett sück för dat Tolaaten vun [[Gröön Gentechnik|gentechnisch verännert Planten]] in Entwicklungslännern in.<ref>{{Literatur |Autor=Juliette Irmer |Titel=Grüne Gentechnik: „Greenpeace hat versagt“ |Sammelwerk=FAZ.NET |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wissen/zukunftslabor-lindau/interview-mit-sir-richard-roberts-zur-gruenen-gentechnik-15664943.html |Abruf=2018-07-07}}</ref> He hett en apen Breef to de Gröön Gentechnik up den Weg brocht,<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html |titel=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2018-07-07}}</ref> in den 2016 tonächst 107 Nobelpriesdräger, de Nichtregeerensorganisatschoon [[Greenpeace]] för deren kritisch Hollen to den gentechnisch verännerten [[Golden Ries]] kritiseeren deen.<ref>{{Literatur |Titel=Offener Brief an Greenpeace: 107 Nobelpreisträger fordern ein Ende der Anti-Gentechnik-Kampagne |Sammelwerk=Trends der Zukunft |Online=https://www.trendsderzukunft.de/offener-brief-an-greenpeace-107-nobelpreistraeger-fordern-ein-ende-der-anti-gentechnik-kampagne/ |Abruf=2018-07-07}}</ref> Intüschen (2023) wurr de Breef vun 160 Nobelpriesdrägern ünnerschreven.<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html |titel=Laureates Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2023-04-22}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Richard John Roberts}} * {{Academictree|chemistry|59977}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172887764|LCCN=n2020186313|VIAF=12459768}} {{SORTIERUNG:Roberts, Richard John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Humanist]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Molekularbioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] tw62qpro15pe8t8alruvs3fufrxv3j2 0 187528 1064065 1063817 2026-05-02T12:58:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064065 wikitext text/x-wiki [[Datei:Richard R. Ernst 15.10.2020.jpg|mini|195x195px|Richard R. Ernst 2020 in Winterthur|alternativtext=Richard R. Ernst 2020 in Winterthur]] [[Datei:Richard R Ernst.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (2009)]] [[Datei:Richard R. Ernst 1980s (cropped).jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1986)]] [[Datei:Richard R. Ernst ca. 1980.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1980)]] '''Richard Robert Ernst''' (* [[14. August]] [[1933]] in [[Winterthur]]; † [[4. Juni]] [[2021]] ok dor<ref>[https://www.srf.ch/news/schweiz/vater-des-mri-schweizer-chemie-nobelpreistraeger-richard-ernst-ist-verstorben ''Schweizer Chemie-Nobelpreisträger Richard Ernst ist verstorben.''] In: SRF.ch, 8. Juni 2021.</ref>) weer en [[Swiez]]er [[Chemiker]], de 1991 den [[Nobelpries för Chemie]] kreeg. == Leven == Richard Robert Ernst hett Chemie an de [[ETH Zürich]] studeert un hett 1962 mit en [[Dissertatschoon]] bi [[Hans H. Günthard]] un [[Hans Primas]] över dat Thema ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern''<ref>Richard R. Ernst: [https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/133369 ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern'']</ref> sien Doktorat in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] afslooten.<ref>{{Academictree |chemistry |51803|Name=Richard R. Ernst |Datum=4. Februar 2018}}</ref> Van 1962 bit 1968 weer he as Forscher bi de Firma [[Varian Associates]] in [[Palo Alto]], [[Kalifornien]], wo he de [[Kernspinresonanzspektroskopie#Puls-Fourier-Transform NMR|magnetische Kernspinresonanz]] (NMR)-Fourierspektroskopie, Ruuschentkopplung un wiedere Methoden entwickelte. 1968 kehr he as [[Privatdozent]] för physikalische Chemie an de ETH Zürich torüch. 1972 folg de Wahl to’n ausserordentlichen Perfesser för dat glieke Lehrrebeet un af 1976 weer he Ordinarius. Ernst hett en Forschungsgrupp in NMR-Spektroskopie mit Swoorgewicht up methodischen Entwicklungen in fleetig un fast Phase upbaut. auf. He broch de Entwicklung vun de medizinisch [[Magnetresonanztomographie|Magnetresonanz-Tomographie]] vöran. In Tosommenarbeit mit [[Kurt Wüthrich]] hett he wichtige Bidrääg to de Entwicklung vun de NMR-Strukturbestimmungsmethood vun [[Biopolymer]]en in Lösung leist. För sien bahnbreekend Bidrääg to de Entwicklung vun de hochuplösend magnetischen Kernresonanz-Spektroskopie (NMR) kreeg he 1991 den Nobelpries för Chemie.<ref>[http://www.michaelsimm.de/richard-ernst-nobelpreis-fuer-die-nmr-spektroskopie ''Michael Simm: Richard Ernst – Nobelpreis für die NMR-Spektroskopie, "Die Welt", 17. Oktober 1991'']</ref> 1998 is he emeriteert. Richard Ernst weer ünner annern Liddmaat vun den [[Schweizerischer Wissenschaftsrat|Schweizerischen Wissenschaftsrates]] (2000–2002)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |titel=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-16 }}</ref>, vun den Stiftungsraat vun de [[Marcel-Benoist-Stiftung]] un den Hochschoolraat vun de Technische Universität München. He kreeg tallriek wiedere Ehrungen, dorünner den [[Wolf-Pries]] (1991), den [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] (1991) un den [[Marcel-Benoist-Pries]] (1986). He weer Ehrendokter vun de [[École polytechnique fédérale de Lausanne|ETH Lausanne]], de [[Technische Universität München|TU München]], de [[Universität Zürich]], de [[Universität Antwerpen]], de [[Babeș-Bolyai-Universität Cluj]] un de [[Universität Montpellier]]. He weer Liddmaat vun de US [[National Academy of Sciences]], Foreign Member vun de [[Royal Society]], London, de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]],<ref>{{Leopoldina|398|IDName=richard-r-ernst|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=5. Juli 2016}}</ref> de [[Russische Akademie vun de Wetenschapen]], de Koreaansch Akademie vun de Wetenschap un Technologie, ordentlich Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1989),<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Ernst_Richard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> de [[American Academy of Arts and Sciences]] un Ehrenliddmaat vun völ wiederen Sellschopen. Siet 1998 vergifft de Fachgrupp ''magnetische Resonanzspektroskopie'' vun de [[Gesellschaft Deutscher Chemiker]] jährlich en nah hüm nöömt Pries an dree Nahwusswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |titel=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e.&nbsp;V. |sprache=de |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201124153338/https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |archiv-datum=2020-11-24 |archiv-bot= |abruf=2024-07-20 }}</ref> Richard Ernst leev in [[Winterthur]] un is dor Anfang Juni 2021 in dat Öller vun 87 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://trauer.sueddeutsche.de/todesanzeige/richard-ernst |titel=Traueranzeige Richard R. Ernst (Süddeutsche Zeitung) |sprache=de |abruf=2021-06-19}}</ref> == Autobiographie == * ''Nobelpreisträger aus Winterthur: Autobiografie'', in Zusammenarbeit mit [[Matthias Meili]], Baden (Schweiz): Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, ISBN 978-3-03919-501-5. == Literatur == * [Thomas Fuchs: Richard R.Ernst. In: Historisches Lexikon der Schweiz. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/031336/2021-08-10/] * Geoffrey Bodenhausen: ''Richard Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Science]].'' Band 373, Nr. 6551, 2021, S. 164, [[doi:10.1126/science.abj9824]]. * Richard R. Ernst: ''Nobelpreisträger aus Winterthur. Autobiografie in Zusammenarbeit mit Matthias Meili''. [[Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte]], Baden 2020, ISBN 978-3-03919-501-5.<ref>Matthias Meili: {{Webarchiv |url=https://nzzas.nzz.ch/amp/wissen/nobelpreistraeger-richard-ernst-schonungslose-autobiografie-ld.1557722e |text=''Er verkroch sich in seinem Labor, tauchte Wochen später wieder auf – und strahlte: Die Geschichte eines Nobelpreisträgers aus Winterthur.'' |wayback=20210610184500 |archiv-bot=}} In: ''[[NZZ am Sonntag]]'', 23. Mai 2020. Afropen an'n 17. Juli 2024.</ref><ref>Alois Feusi: [https://www.nzz.ch/zuerich/richard-ernst-chemiker-aus-winterthur-revolutioniert-die-medizin-ld.1556522 ''Richard Ernst: Der Selbstzweifler, dem der Nobelpreis peinlich war.'' Besprechung seiner Autobiografie.] NZZ, 21. Mai 2020, afropen an'n 22. Mai 2020.</ref> * Jakob Bächtold: [https://www.tagesanzeiger.ch/der-ganz-gewoehnliche-nobelpreistraeger-650718029405 ''Der ganz gewöhnliche Nobelpreisträger.''] In: ''[[Tages-Anzeiger]]'', 9. Juni 2021 (Nahroop) * [[Kurt Wüthrich]]: ''Richard R. Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Nature]].'' Band 595, 2021, S. 645 == Weblinks == {{Commons|Richard Ernst}} * [https://helveticat.nb.admin.ch/discovery/search?tab=LibraryCatalog&vid=41SNL_51_INST:helveticat&lang=de&offset=0&query=lds50,contains,130683620 Indrag in den Katalog Helveticat vun de Swiezer Natschonalbibliothek * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=130683620 DNB-Katalog] * [https://www.richard-r-ernst.ch/ Persönliche Website] vun Richard R. Ernst * [https://chab.ethz.ch/das-departement/personen/emeriti/emeriti-homepages/richard-ernst.html.html Richard R. Ernst] up de Website vun de ETH Zürich * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/ernst/biographical/ Richard R. Ernst] up de Website vun de Nobelstiftung (engelsch) * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20241007103036/https://kurzgeschichten-aus-winterthur.ch/der-nobelpreistraeger Dokumentarfilm] "Der Nobelpreisträger" över Richard R. Ernst (Swiezerdüütsch mit düütsch un engelsch Ünnertiteln) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130683620|LCCN=n85133647|NDL=00466191|VIAF=94020857}} {{SORTIERUNG:Ernst, Richard Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 7wec3d4ijavnhe3l45mairzueif8ry0 0 188373 1064110 1032360 2026-05-02T19:02:14Z K7yz3 58642 Onomastik 1064110 wikitext text/x-wiki '''Timothy Sodmann''' (* [[6. April]] [[1943]] in [[Buffalo]]) is eun [[Philologie|Philologe]] iut de [[Vereenigte Staten|Vereunigten Stoten]], deu 1962 no [[Mönster]] kam un door [[Germanistik|duitske]], [[Anglistik|engelske]] un [[Nedderlandistik|niederländske]] Philolige stiudeurt het. Süin Swoorpunke ümmefaat besunners Kultiur un de [[Plattdüütsche|plattduitskee]] Sproke in [[Westfalen|Westfolen]] un den niederländsken Grenzregionen [[Twente]] un [[Achterhook|Achterheok]]. Met süinen Engagement is heu auk os de „Amerikaanke Westfole“ bekannt worrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.lwl.org/pressemitteilungen/nr_mitteilung.php?urlID=13390 |titel=Der 'amerikanische Westfale'Dr. Timothy Sodmann erhält das diesjährige LWL-Arbeitsstipendium |abruf=2024-12-17}}</ref> == Lieven == Timothy Sodmann es den 6.&nbsp;April 1943 in de US-amerikaanske Stad [[Buffalo]] in’n Bundsstoot [[New York (Bundsstaat)|New York]] boren. He kam 1962 no Mönster un begunn door eun Studium in duitske, engelske un niederländske Philologie. No süinen Studium was heu eurst Referent för de ''[[Kommision für Mundart- und Namensforschung]]'' bi’n [[Landsverband Wesfalen-Lippe]]. Van 1988 bet 2008 was he Baas van dat ''[[Landeskundliche Institut Westmünsterland]]'' in [[Vrene]]. Auk över de duitsk-niederländske Grenze henweg het he Kuntakten na Twente un Achterhook pleegt un was to’n Büispiel mit togange den ooldsassischen [[Heliand]] up [[Twentsk]] un [[Mönsterländsch|Mönsterländsk]] översett ruuttogeven.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.pressebox.de/pressemitteilung/rottendorf-pharma-gmbh/Rottendorf-Preis-2012-Dr-Timothy-Sodmann-Suedlohn-Kreis-Borken/boxid/498312 |titel=Rottendorf-Preis 2012 - Dr. Timothy Sodmann, Südlohn (Kreis Borken) |datum=2012-04-05 |abruf=2024-12-17 |sprache=de-DE}}</ref> == Prüise == * 2003: [[Preis für Westfälische Landeskunde]] * 2012: [[Andreas-Rottendorf-Pries]]<ref name=":0" /><br /> == Wärke (Iutwahl) == * Timothy Sodmann (Ruutgever): ''Dat narren schyp: Lübeck 1497,'' Schünemann: Bremen 1980 ([https://plattmakers.de/de/book/Dat-narren-schyp plattmakers.de]) * J''acob von Maerlant: Historie van den Grale und Boek van Merline'', Böhlau: Köln/Wien 1980. ([https://plattmakers.de/de/book/Historie-van-den-Grale-und-Boek-van-Merline plattmakers.de]) * Mit [[Jan Goossens]]: ''Reynaert, Reynard, Reynke: Studien zu einem mittelalterlichen Tierepos'', Böhlau: Kön 1980. ([https://plattmakers.de/de/book/Reynaert-Reynard-Reynke plattmakers.de]) * Mit [[Hermann Niebaum|Hermann Niebaum,]] [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]] un [[Eva Schütz]]: ''Der Deventer Endechrist von 1524'', Böhlau: Köln/Wien 1984. * Mir [[Robert Damme]] und [[Hartmut Freytag]]: ''Der Totentanz der Marienkirche in Lübeck und der Nikolaikirche in Reval (Tallinn): Edition, Kommentar, Interpretation, Rezeption,'' Böhlau: Köln/Weimar/Wien 1993. * Mit [[André Hottenhuis]], [[Richard Schmiedeling u|Richard Schmiedeling]] un [[Hans Taubken]]: ''Alles plat(t): Anthologie aus Achterhoek en Liemers, Grafschaft Bentheim, Twente, Westfalen,'' Achterland: [[Vrene]] 2002. * ''Versuch einer Lautlehre der westmünsterländischen Mundart'', [[Landeskundliches Institut Westmünsterland]]: [[Vrene]] 2006. * ''Heliand: der altsächsische Text. De Oudsaksische tekst'', Twesnte Welle: [[Eanske]] 2012. == Weblenken == * [http://www.watt-up-platt.de/dr-timothy-sodmann/ Dr. Timothy Sodmann] up watt-up-platt.de {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Timothy|ACHTERNAAM=Sodmann}} {{PBuB|ID=4998}} == Nawiese == <references /> {{DEFAULTSORT:Sodmann, Timothy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Onomastik]] fupkj5zbnvvsqiivnxz6zsg6nvw0qr3 0 189023 1064055 1063806 2026-05-02T12:23:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064055 wikitext text/x-wiki De '''Plattdüütsche Wikipedia''' (Ünnertitel: ''Dat free’e Nakieksel'') is de [[Wikipedia|Wikipediauutgaav]] op [[Plattdüütsch]] un is in’n April 2003 opstellt worrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |titel=Wikipedia Statistics - Site map |abruf=2025-01-25 }}</ref> De Uutgaav het in’n {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} {{NUMBEROFARTICLES}} Artikels. De Spraakuutgaav steit för alle plattdüütschen Dialekten in [[Düütschland]] apen, het man to’n gröttsten Deel Artikels in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten. De [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersasssiche Wikipedia]] för de plattdüütschen Dialekten in den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is sied den 24.&nbsp;März 2006 ene egen Uutgaav. De Spraakuutgaav het {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} aktive Brukers un {{NUMBERINGROUP:sysop}} Adiministraters. == Historie == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Historie vun de Wikipedia|titel1=Historie vun de plattdüütsche Wikipedia}} An’n 10. Januar 2003 geev dat de eerste Anfraag för ene plattdüütsche Wikipedia op de Wikipedia-Mailing-List<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1365</ref>. Aver dor keem noch nix na. Eerst as an’n 15. März<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1542</ref> un 17. April<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1576/focus=1579</ref> 2003 en annern Bruker noch wedder nafraagt hett, hett dat klappt. De [[Bruker:Baas|Bruker Baas]] (later heet he denn [[Bruker:Plattmaster|Bruker Plattmaster]]) wull geern dat Artikelschrieven op Platt anfangen. An’n 27. April weer dat denn sowiet un he hett in de plattdüütsche Wikipedia de eersten Artikels schreven. Toeerst dee he dat noch ünner de Adress [[:za:|za.wikipedia.com]], en Afkörten, wat nu de Wikipedia op [[Zhuang]] tohöört. De Adress weer al för de Wikipedia op Zhuang inplaant, doch de Bruker Baas hett ehr för siene plattdüütschen Artikels kapert, vun wegen dat en egen plattdüütsch Wiki noch nich opsett weer. An’n 31. Mai hett de Wikipedia denn ehr richtige Adress ünner nds.wikipedia.com kregen (hüüt is de Domään för all Wikipedia-Projekten .org, nich mehr .com). In de eersten Maanden bet Enn Juni harrn de Brukers över 300 Artikel schreven un dormit höör de plattdüütsche Wikipedia kort to de twintig gröttsten Wikipedias<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Multilingual_statistics&oldid=1182062#Rankings en:Wikipedia:Multilingual statistics 2003]</ref>. Denn is dat Intress vun de Pioneer-Brukers wat afebbt un eerst wedder to Enn vun dat Johr 2004 nehm dat Intress wedder to. Den 1. Januar 2007 weer de Wikipedia blots noch de 89.-gröttste<ref>[[:en:Wikipedia:Multilingual statistics]]</ref>. Op de aktuelle [[MediaWiki]]-Software (Phaas 3) is dat Wiki in’n Januar 2004 ümstellt worrn. Dor sünd Delen vun de Versionshistorie un to’n Deel ganze Artikels bi verloren gahn. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 425ht3vk34563y6q57d5b2qa83xisza 0 191561 1064095 1063848 2026-05-02T15:25:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064095 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak|ISO3=wep <small>(för Westfäölsk allgemeen)</small>|Spraak=Vestfaliano<br/>''sapato de pau''|Länner={{BRA}} <small>([[Rio Grande do Sul]], [[Santa Catarina]])</small>|Spreker=ca.&nbsp;3000|KSpraak=Vestfaliano|Klassifikatschoon=[[Westgermaansche Spraken|Westgermaansk]] :[[Plattdüütsch|Plattdüütsk]] ::[[Westfäölsk Plat|Westfäölsk]]|Amtsspraak=[[Westfália]], [[Rio Frande do Sul]], {{BRA}}|Minderheitensprache=Santa Catarina|Minnerhedenspraak=Santa Catarina}} '''Vestfaliano''' ([[Portugeesche Spraak|portugesisk]] för „westfäölsk“) beteket twee [[Westfäölsk Plat|westfäölske]] Dialekte, de an de 3000 Lüde in lüttken [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in’n Süden van [[Brasilien|Brunsilgen]] küert. De ene Dialekt is de [[Ostwestfäälsch|auswestfäölske]] Rio-Grandenser Dialekt van [[Evangeelsch-luthersche Karken|evangeelske]] Inwannerers besunners in de Gemene [[Westfália]] in’n brunsilsken Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]], de auk den [[Ökelnaam|Kiäkelnaome]] ''Sapato-de-pau'' (portugesisk för ‘Holtsken’) het un daor sied 2016 tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke is, de anner is de [[Mönsterlänsk Platt|mönsterländske]] Catarinenser Dialekt van [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsken]] Inwannerers in’n Bundsstaot [[Santa Catarina]], de anners äs dat ''Sapato-de-pau'', [[moribund]] un kene Amtsspraoke in de Giägend is. Westfäölske Inwannerer brachten de Spraoke uut [[Westfalen|Westfaolen]] met in den Süden van Brunsilgen met, wo se sik daallaten hebbet un auk vandaag [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in den Bundsstaoten Rio Grande de Sul un [[Santa Catarina]] billt.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Rosane Werkhasuen Luersen |url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |titel=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |archiv-datum=2015-04-19 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }}</ref> Vestfaliano wärrt in dat [[Taquari-Daal]], [[Westfália]] un [[Teutônia]] küert, wo sik protestantske Inwannerer daallaten hebbet un sik de Dialekt biäter haulen konn. In den Süüdausten van Santa Catarina hebbet sik in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]], kathoolske Inwannerer daallaten. Hier het sik dat Vestfaliano nich so good haulen.<ref name=":0" /> Besunners in de Gemeen Westfália is de westfäölske Dialekt bewaort bliäwen un een graute Deel van de Minsken in de Gemene bruukt Vestfaliano noch äs Alldagspraoke.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.independente.com.br/ops/404 |titel=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |werk=Idependente |datum=2019-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231111071405/https://independente.com.br/dicionario-da-lingua-westfaliana-sera-lancado-dia-4-de-setembro/ |archiv-datum=2023-11-11 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }}</ref> Mit alleen 3000 Spriäkersken un Spriäkers, sall sik de Dialekt wal man nich meer lange haulen können. De Chancen, dat Vestfaliano bestaon blivt, steit so leger äs bi dat [[Pomerano]].<ref name="plattmakers">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-05-13}}</ref> 2016 keem een Wöörbook ruut, dat ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira''; <ref name="plattmakers" /> 2022 auk ene [[Grammatik]]: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira |titel=„Gramática da Língua Westfaliana Brasileira“: Buch über das Plattdeutsche |abruf=2025-05-13 |sprache=de}}</ref> == Naome == De Noame ''Vestfaliano'' is dat portugesiske Woord för „westfäölsk“. De portugesiske Kiäkelnaome ''Sapato-de-pau'' kümmt van dat portugesiske Woord för Holtsken, de as typisk för de westfäölsken Lüde in de Regioon gellt. De Vestfaliano-Spiräkers seggt up Platt sülvenst slicht „Platt“ oder af un an auk „Plattdüütsk“, wenn se ere Dialekt beteken. „Düütsk“ bruket se nich eren westfäölsken Dialekt to beteken, man as Naome för anner düütske Varietäten, so äs dat Haugdüütsk un dat brunsilske [[Hunsrücker Platt]].<ref>Luciana Sulzbach 2004, S. 52.</ref> == Klassifikatschoon == Vestfaliano tellt to de [[Westfäölsk Plat|westfäölsken]] Dialekte, wat an Kennteken so äs twee verscheden a-Lude ([[toonlang]] ā so äs in ''maken'' {{IPA|maː.kn̩}} un [[Ooldlang|auldlang]] â, so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}}) un de bruoken [[Tweeklang|Diphthongen]] so äs ''iä'', ''oa'', ''öe'', ''uo'' un ''üe'' to seen is.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29">Sulzbach 2004: S.&nbsp;129.</ref> Binnen dat Westfäölske tellt de Riograndenser Dialekt to de austwestfäölske Ünnergrupp, wat Kennteken so äs de [[Hiatilger]] to’n Bispiäl in ''Egger'' ‘Eier’ un ''Fruwwen'' ‘Frauen’ wiest.<ref>Luciana Sulzbach 2004, S.&nbsp;139.</ref> De Wannel van dat auldlange â to {{IPA|au}} so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}} ‘Schaop’ un ''Maunt'' {{IPA|maunt}} ‘Maond’ is typisk för dat austwestfäölske [[Ossenbrügger Platt|Ossenbrügger]] un [[Tiäkenbuorger Platt]] van de dat Vestfaliano in Rio Grande do Sul afstammt.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29" /><ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> <!--== Historie ==--> == Spraokgebeed == [[Bild:Vestfaliano_in_Rio_Grande_do_Sul.svg|duum|Vestfaliano in Rio Grande do Sul:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffaaaa|TEXT=Vestfalianosprakige Gemene}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#fb2c2c|TEXT=Gemene mit Vestfaliano äs Amtsspraoke}}]] [[Bild:Vestfalliano_in_Santa_Catarina.svg|duum|Vestfaliano in Santa Catarina]] Vestfaliano warrt in twee süüdbrasiliaansken Sproakeilannen küert. Dat ene Spraokeiland liggt in de Midde van de brasiliaanske Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]] in’n Gemenen [[Immigrante]], [[Teutônia]] un [[Westfália]]. In Westfália is de Sproake sied 2016 auk tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke in de Gemene.<ref>{{Internetquelle |url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |titel=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190418013906/http://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |archiv-datum=2019-04-18 |abruf=2025-05-14 |sprache=pt }}</ref> Dat anner Spraokeiland liggt in’n Süüdausten van’n Bundsstaot [[Santa Catarina]] in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]]. Hier is Vestfaliano in kene Gemene Amtsspraoke. == Spriäkertallen == Dat Vestfaliano küert an de 3000 Minsken. In Westfália giäwet de Öllern de Spraoke auk an de Kinner wieder. In de Öllersgruppe buowen 25 Jaoren küerden 2004 100&nbsp;% in Westfália dee Sproake. In de Gruppe unner 25 geev dat 13,3&nbsp;% (daormang 3,3&nbsp;% mit slechte un 10&nbsp;% mit middelmatige Spraakkompetenz), de Vestfaliano nich good küern küönt.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;200.</ref> == Phonetik un Phonologie == === Vokale === Dat Vestfaliano unnerscheedt so äs anner westfäölske Dialekten tein korte un niägen lange Vokale.<ref name="Sulzbach 2004:160">Sulzbach 2004: S.&nbsp;160&nbsp;f.</ref> De Vokale sind unner in de Tabelle uplist: {| class="wikitable" |+Vokale in’n Vestfaliano<ref name="Sulzbach 2004:160" /> ! ! colspan="4" |vüörn ! colspan="2" rowspan="2" |midde ! colspan="2" rowspan="2" |achtern |- ! ! colspan="2" |unrund ! colspan="2" |rund |- ! !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang |- |'''uopen''' |i |iː |y |yː | | |u |uː |- |'''halw-uopen''' |ø |øː | | | | |o |oː |- |'''midde''' |e |eː | | |ǝ | | | |- |'''halw-sluoten''' |ɛ |ɛː | | | | |ɔ |ɔː |- |'''sluoten''' | | | | |a |aː | | |} De Santa Catarina-Dialekt het anners as de Rio-Grandenser Dialekt nasale Vokale as Allophonen vüör Nasaalvokalen uut dat Portugesiske üöwernamen.<ref name="Sulzbach 2004:160" /> So äs auk anner westfäölske Dialekte unnerscheedt dat Vestfaliano viäle Diphthonge. Dat giwt de Diphthonge, de sik so äs in anner plattdüütsken Dialekten uut de auldlangen Vokalen billen, de bruoken Diphthongen, de typisk för dat Westfäölske sind, Diphthongen, de sik uut een /r/ na Vokaal billen un in’n Unnerscheed to anner plattdüütsken Dialekten auk Diphthongen, de sik uut de Lautfolge /j/ un Vokaal billen. Hier unner sind de Diphthonge in dat Vestfaliano uplist:<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;163&nbsp;ff.</ref> * /iɛ/ * /oa/ * /yə/ * /uɔ/ * /ai/ * /au/ * /ɛi/ * /øy/ * /ɔy/ * /ɔu/ * /io/ * /iu/ * /iu:/ === Konsonanten === Dat Vestfaliano unnerscheedt 21 Konsonanten as Phoneme. Dat Konsonanteninventar kümmt mit den meisten annern plattdüütsken Dialekten üöwereen. Ene Besunnerheid in’n Rio-Grandenser Dialekt sind de palatalen Lude /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut dat Portugesise üöwernuomen sind.<ref name="Sulzbach 2004:165">Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> De Tabelle unner wiest de Konsonanten in beiden Dialekten van dat Vestfaliano. Konsonanten, de dat alleen in enen Dialekt givt, steit in Klamers. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Labial|lab.]] ! colspan="2" |[[Alveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Postalveolar|post-]] [[Postalveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Palataal|pal.]] ! colspan="2" |[[Velar|vel.]] ! colspan="2" |[[Glottal|glott.]] |- |[[Stemmlosigkeid|stl.]] |[[Stemmhaftigkeid|sth.]] |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |- ![[Plosiv|Plosiven]] |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] |[[Stemmhaften bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|b}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|d}}]] | | | | |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] |([[Stemmhaften velaren Plosiv|{{IPA-Text|g}}]]) | | |- ![[Nasaal (Phonetik)|Nasalen]] | |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | |([[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]) | | | |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | | |- ![[Vibrant|Vibranten]] | | | |[[Stemmhaften alveolaren Vibrant|{{IPA-Text|r}}]] | | | | | | | | |- ![[Frikativ|Frikativen]] |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] |[[Stemmhaften labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|v}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|s}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|z}}]] |([[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]]) |([[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]) |[[Stemmlosen palatalen Frikativ|{{IPA-Text|ç}}]] | |[[Stemmlosen velaren Frikativ|{{IPA-Text|x}}]] | |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] | |- ![[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | | |[[Stimmhaften lateralen alveolaren Approximant|l]] | |([[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]) | | | | | | |} De Plosiven /p t k/ sind de Catarinenser Dialekt woordfinaal aspireert,so as {{IPA|trapʰ}} ‘Trapp’, {{IPA|blatʰ}} ‘Bladd’, {{IPA|lɛk}} ‘leck!’.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;49&nbsp;ff.</ref> /s/ is an’n Woordanfang un Woordenne een stemmloos {{IPA|s}. In de Woordmidde sind {{IPA|s}} un {{IPA|z}} friege Allophone.<ref name="Vandresen 1970:51">Vandresen 1968: S.&nbsp;51&nbsp;51f.</ref> In Konsonantenkluuster is de Uutspraoke van /s/ een [ʃ]. Dat /ʃ/ kann in welcke Lenwöör in de Woordmidde os ʒ oder ʃ uutspraoken wärrn.<ref name=":7">Vandresen 1968: S.&nbsp;52.</ref>De velare Frikativ /x/ kennt de Allophone {{IPA|x̟}} vüör un nao Vüörvokalen (Gesecht {{IPA|ˈx̟e.sex̟t}}), {{IPA|x̪}} vüör un na Achtervokalen (Goos {{IPA|x̪ɔːs}}) un dat friege Allophoon {{IPA|h}} ({{IPA|hɔːs}}). In’n Anluud van Sülven na ene Sülve mit [x] in’n Anluud tridd auk dat Allophoon [g] up, so as [xagel]].<ref name="Vandresen 1970:52">Vandresen 1968: S.&nbsp;52&nbsp;f.</ref> /m n ŋ/ köönt sylaabsche Konsoanten sien ʃlɔ:pm, ken, ki:kŋ.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;53&nbsp;f.</ref>/l/ is an’n Woordenne velariseert {{IPA|ɫ}}<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;54&nbsp;f.</ref>/r/ het de friegen Allophone {{IPA|[[Alveolaren Tap|ɾ]]}} un {{IPA|[[Alveolaren Vibrant|r]]}}.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;55&nbsp;f.</ref> De Rio-Grandenser Dialekt kennt anners so de Catarinenser Dialekt /g/ os Phoneem. An’n Woordanfang un in de Woordmidde is de Uutspraoke [g], an’n Woordenne is de Uutspraoke [x]. Ene Besunnerheid sind de palatalen Konsonanten /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut’n Portugeesken stammt un in de Catarinenser Dialekt nich vüörkuomet. Anners as de Catarinenser Dialekt het de Rio-Grandenser Dialekt keen egen Phoneem /ʃ/, üm dat de Dialekt de öllere Uutspraoke /sk/ oder /sx/ bewaort het. Auk in Leenwöörder bruket de Rio-Grandenser Dialekt [sk] för ʃ. [ʃ] kümmt man os Allophoon van /s/ in Konsonantenkluuster up.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> <--=== Akzent ===--> == Grammatik == === Substantive === Substantive bögt Vestfalino so äs de meisten anner plattdüütsken Dialekte nao [[Kasus]] ([[Nominativ|Subjektfall]]/[[Objektfall]]), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] ([[Eentall|Singular]]/[[Mehrtall|Pluraal]]) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (maskulin/feminin/neutrum). Den Pluraal billt Vestfaliano mit den Suffixen ''-er'' (''Kiänd''&nbsp;>&nbsp;''Kinner''), ''-(e)n'' (''Mensk''&nbsp;>&nbsp;''Mensk-en'', ''Straude''&nbsp;>&nbsp;''Straude-n''), ''-s'' (''Kerl''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Kerl-s''), enen [[Nullmorpheem]] (''Bloumen''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Bloumen-∅'') oder so äs anner westfäölske Dialekte mit ''-e'' (''Fisk''&nbsp;>&nbsp;''Fisk-e''). Anner Substantive markeert den Pluraal auk noch mit [[Ümluud]], so äs ''Vugel''&nbsp;>&nbsp;''V<u>ü</u>gel,'' ''Huus''&nbsp;>&nbsp;''Hüser'' oder ''Flauh''&nbsp;>&nbsp;''Fläuhe.''<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;149&nbsp;ff.</ref> === Pronomen === === Personaalpronomens === De [[Personaalpronomen|Personaalpronomens]] sind up Vestfaliano: ''ik'' (1.&nbsp;Sg.), ''du'' {{IPA|du(ː)~tu(ː)}} (2.&nbsp;Sg.), ''häi/säi/et'' (3.&nbsp;Sg m./f./n.), ''wäi'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). De höfflike Anspraoke is ''gäi''.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;156&nbsp;f.</ref> De Formen för den Objektfall sind: ''mäi'' (1.&nbsp;Sg.), ''däi'' (2.&nbsp;Sg.), ''em/iär/et'' (3.&nbsp;Sg. m,/f./n.) ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). === Possesivpronomens === De [[Possesivpronomen|Possesivpronomens]] sind: ''mäin'' (1.&nbsp;Sg.), ''däin'' (2.&nbsp;Sg.), ''säin/iär/säin'' (3.&nbsp;Sg. m./f./n.), ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''iär'' (3.&nbsp;Pl.). === Artikels === De bestemmte Artikel is in’n Singulaar ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}) för maskuline un feminine Substantive un ''dat'' för neutrale Substantive. Bi maskulinen Substantiven verännert sik de Artikel in’n Objketfall un wärrt ''den''. De anner bestemmten Artikels verännert sik nich. In’n Pluraal is de bestemmte Artikel för alle Genera un Kasus ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}). De unbestemmte Artikels is ''äin'' för maskuline un neutrale Substantive un ''äine'' för feminine Substantive. De Artikel verännert sik nich na Kasus.<ref name=":4">Sulzbach 2004: S.&nbsp;155.</ref> === Adjektive === Adjektive stemmt mit dat Substantiv up dat se Betog niämet in Kasus, Numerus un Genus üöwereen. För de swack bögt Adjektive bruukt Vestfaliano de Suffixe ''-e'' bi feminine un neutrale Substantive, so äs in ''däi daude Fruusmensk'' un ''dat gaude Braut'', ''-e'' för maskuline Substantive in’n Subjektfall un ''-e(n)'' för maskuline Substantive in’n Objektfall, so äs in ''däi graude Disk'' . In’n Pluraal ennt de stark böggt Adjektive up ''-e'' oder ''-en'', so äs ''däi gröune Biärge.'' De starke Deklinatschoon van de Adjektive unnerscheed de Suffixe ''-e'' oder ''-en'' för maskuline Substantiven, ''-en'' oder -Ø för de neutralen Substativen, ''-e'' oder ''-Ø'' för feminine Substantiven un ''-e'' Pluraal. {| class="wikitable" |+Adjektivdeklinatschoon in’n Vestfaliano<ref name=":4" /> !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e(n)'' |''-e'' |- |'''Objektfall''' |''-en'' |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(e)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(en)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e'' | rowspan="2" |''-e(n)'' |- |'''Objektfall''' |} === Verben === De Verben wärrt in dat Präsens na Persoon un Numerus böggt. In dat Präsens sind de Morpheme: ''-∅'' (1.&nbsp;Sg.), ''-∅'' (2.&nbsp;Sg.), ''-e(t)'' {| class="Tabell" | ! colspan="2" |maken |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik maak-'''∅''' | rowspan="3" |wäi, ju, säi mak-'''et''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''∅''' |- |3.&nbsp;Persoon |häi/säi/et mak-'''e(t)''' |} <!--== Syntax ==--> == Woordschatt == Dat Vestfaliano bruukt viäle portugeeske Leinwöörder. De Antall Leinwöörder is man vergliäken mit dat Hunsrücker Platt, dat in de Regioon auk spruoken wärrt ringer. De Grünn daorför sind de gröttere Antall Hunsrücksch-Spriäkers un dat viäl gröttere Spraokgebeed, de längere Tied in Brunsilgen un de ringe Kontakt, den de westfäölsken Inwannerers mit Portugeeskspriäkers harrn.<ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> == Schrievwies == De westfäölsken Dialekte in Brasilgen weren un sind auk noch grotendeels spruoken un kene schriäwen Spraoken. Se hebbet kene Schrift- oder Literatuurtraditschoon uutsunnen. De Schriewwies orienteert sik an dat haugdüütske Vüörbild, dat bet in de 1940-er Jaren noch in de School liärt worrn is un de Spraoke inn Goddsdeenst is. Mit dat Wöörbook un de Grammatik för de Rio-Grandenser Dialekt is de Versöök mitvermaakt, ene eenheidlike Schrivwiese to finnen. == Ünnersöök == Dat Vestfaliano in Brasilgen weer lange Tied meist gaor nich ünnersöcht oder beschriäwen worrn. De graute Deel Weiätenschoppers, de sik mit de Varieäten befatet sind sülvenst mit Vestfaliano os Spraoke upwussen oder kuomt uut de Giägend van de westfäölsken Spraokeilannen in Brasilgen. So ton Bispeel Paulino Andresen, de 1970 mit siene Dissertatschoon üöwer de Phonologie van de Catarinenser Dialekt in Rio Fortuna de eerste wiötenschoplike Publikatschoon to dat Vestfaliano ruutbrocht het un sülvst uut Rio Fortuna stammt. Auk de Ünnersökersken Rosane Werkhausen, ALine Horst un Sulzbach stammt uut de westfäölsksprakigen Gemenen in dat Val do Taquuari. == Textbispiäl == <blockquote>'''Anspraoke bi dat Familiendriäpen Ahlert''':<ref name="Sulzbach 2004:169">Sulzbach 2004: S.&nbsp;169.</ref> Et sinn oll mähr oss hunnerd Joar vergaun ose däi Christian mät siene gansen Familge nau Brasilgen henn kuem is. Häi was oll mähr oss füftig Joar ault oss häi up däi Räise gaun is. Et is vöer us wichtig dat wie vandage noch siene Sprauke küten küönt un auk dot. Wenn äine van Düütskland hir hen kümmt däi wünnert sik dat sal wat vadamt möglik is. Deswiegen mochte ik verlangen dat wie olle däi Staaken faste hault ümme dat et wieder gaut döt. In Panambi hätze üin Dach wo däi Lüe däi van Plattdüütske hiär stammet, bloss Platt küten dot. Däi Dach is in Mäi. Viäläicht hiär in Teutônia (vandage Wesfália) wör dat interessant dat däi Angestellten van dat Rathuus sau wat bestimmen därn.</blockquote> <blockquote>'''Phoneetske Transkriptschoon''':<ref name="Sulzbach 2004:169"/> et sin ol mɛː os hunert joːa fergaun osə dɛɪ krystian mɛt siːnə familgə nau brasilgən hɛn kuɔdm iz. hɛɪ vas mɛː os fytik joːa auld os hɛɪ up dɛɪ rɛɪzə gaun iz. et it føə uz viçtik dat viː vandagə nox siːnə sxprauke kydən kyənd un auk dɔt. vɛn ɛɪn fan dyːtskland hiɛ hɛn kymt dɛɪ vunərd zik dat zal wat vadamd møəglik iz. desviɛgən møxde ik vərlaŋə dat viː olə dɛɪ sxtaːkən dastə hauld ymə dat et viɛr gaun død. in panambi hɛs ɛɪn dax voː dɛɪ lyə van platdyːtskə jiɛ sxtammt, blɔs plat kydən dod. dɛɪ dax iz in mɛi. viɛlɛɪçt hiɛ in teutoːɲa vøːr dat interezant dat dɛɪ angesxteltən van dat rathuːs zau vat bəsxtimən dɛrn.</blockquote> == Weblenke == * [https://www.youtube.com/channel/UCeizN3dY9yHIciGkARExZZQ Amigos do Sapato de Pau] – Kanaal van de Vestfaliano-Gruupe uut Westfália up ''youtube.com'' == Literatuur == === Wöörderböker un Grammatiken === * [[Lucildo Ahlert]]: ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira. Plattdüütsk - Deutsch - Português; Português - Plattdüütsk - Deutsch.'' 2019, 498 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Dicion%C3%A1rio-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) * Lucildo Ahlert: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''. 2022, 334 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) === Wetenschoplike Artikels === * Aline Horst: Variação e contatos linguísticos do vestfaliano rio-grandense falado no Vale do Taquari. Dissertatschoon Universidade Federal do Rio Grande do Sul 2014. ([https://lume.ufrgs.br/handle/10183/102193 online])7 * Lucildo Ahlert: ''Cultura westfalians: Percepções sobre a sua realidade, importância e expectativas futuras no municíopio de Westfália'', Instituto Superior de Educação Ivoti (ISEI), 2012. ([https://www.academia.edu/34865899/INSTITUTO_SUPERIOR_DE_EDUCA%C3%87%C3%83O_IVOTI_ISEI_CURSO_DE_ESPECIALIZA%C3%87%C3%83O_EM_APRENDIZAGEM_DA_LINGUA_ALEM%C3%83_CULTURA_WESTFALIANA_PERCEP%C3%87%C3%95ES_SOBRE_A_SUA_REALIDADE_IMPORT%C3%82NCIA_E_EXPECTATIVAS_FUTURAS_NO_MUNIC%C3%8DPIO_DE_WESTF%C3%81LIA online]) * Göz Kaufmann: P''lautdietsch, Pomerano und Vestfaliano in Lateinamerika: Migrationsgeschichte, Sprachstand, Forschungsmethoden.'' In: Andreas Bieberstedt u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''100 Jahre Niederdeutsche Philologie: Ausgangspunkte, Entwicklungslinien, aktuelle Herausforderungen - Teil 2: Aktuelle Forschungsfelder''. Berlin: Peter Lang.S.&nbsp; 283–313. * Fernanda von Mühlen: ''Vitalidade e contatos linguísticos do vestfaliano na topodinâmica de ocupação de Vale do Taquari, Brasil.'' ([https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/289240/001244249.pdf?sequence=1&isAllowed=y online]) * [[Rosane Werkhausen Luersen]]: ''A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil,'' 2009 ([https://web.archive.org/web/20200729100134/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf online], {{Archive.org|https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf}}) * [[Luciana Sulzbach]]: ''Eine empirische Untersuchung zweier Varietäten des Brasildeutsch''. [[Dissertatschoon]] [[Universität Hannober]] 2004 ([https://repo.uni-hannover.de/items/ef30f5d2-46cd-4f01-a491-ef41698614f9 DOI]) * Paulino Vandresen: ''Fonologia do vestfaliano de Rio Fortuna''. Dissertatschhon Universidade Federal do Rio dé Janeiro 1968 ([https://repositorio.ufsc.br/xmlui/handle/123456789/74647 online]) * Paulino Vandresen: ''Estudo comparativo do bilingüismo em duas áreas de colonização alemã.'' In: Ana M. Carvalho (Ruutgeverske): ''Português em Contato.''Vervuert Verlagsgesellschaft: [[Frankfort an’n Main]], [[Madrid]]: 2009, S.&nbsp;199–214. * Agemir Bavaresco (Ruutgever): ''Die „Mottersproch” in der Vielfalt des Deutschen: A língua materna na diversidade do alemão''. Editora Fundação Fênix, [[Porto Alegre]]: 2022. ([[online]]) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Brasilien]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] qgzq51x9mivaguiveh39j035y1lr970 0 192053 1064088 1063841 2026-05-02T14:53:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064088 wikitext text/x-wiki [[Datei:Heilmann, Tobias.jpg|mini|hochkant|Tobias Heilmann (2018)]] '''Tobias Heilmann''' (* [[20. Oktober]] [[1975]] in [[Celle]]; † [[28. Mai]] [[2025]] in [[Ummern]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Politiker ([[SPD]]). Van November 2021 bit to sein Dood heer he Landraat vun den [[Landkreis Gifhorn]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Kreisverwaltung-und-Politik/Der-Landrat/ |titel=Der Landrat |werk=www.landkreis-gifhorn.de |hrsg=Landkreis Gifhorn |abruf=2025-05-29}}</ref> Tovör weer he van November 2017 bit Oktober 2021 Afordneter vun den Landdag in [[Neddersassen]]. == Leven == Heilmann weer oorsrünglich as [[Industriekoopmann]] tätig. Vör sien Tiet as Landraat vun den Landkreis Gifhorn weer he Liddmaat vun den Raat vun de Gemeend Ummern, Liddmaat vun den Samtgemeendraat [[Samtgemeend Wesendorf|Wesendorf]] un Liddmaat vun den Kreisdag vun [[Landkreis Gifhorn|Gifhorn]]. In’n Raat vun de Gemeend Ummern weer he dormals Vörsitter, in de beid anner Kommunalparlamenten stellvertreedend Vöörsitter vun de SPD-Fraktschoon. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017|Landdagswahl an’n 15. Oktober 2017]] schaff he as Direktkandidat vun de SPD den Intoog in den Landdag vun Neddersassen.<ref>{{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}}</ref> Bi de [[Kommunalwahlen in Neddersassen 2021|Landraatswahl in‘n September 2021]] is he as SPD-Kandidat gegen Amtsinhebber [[Andreas Ebel (Politiker)|Andreas Ebel]] ([[Christlich Demokratsche Union vun Düütschland|CDU]]) antreeden. In den eersten Wahlgang reck he 38 % vun de Stimmen. Tüschen hüm un Ebel (34 %) funn an’n 26. September 2021 en Steekwahl statt, de he mit 64 % vun de Stimmen för sück entscheeden kunn.<ref>{{Internetquelle |url=https://votemanager.kdo.de/20210912/03151000/praesentation/ |titel=Kommunalwahlen 2021, Landratswahl Landkreis Gifhorn |werk=votemanager.kdo.de |hrsg= |abruf=2021-09-28}}</ref> Heilmann lhett doruphen sien Landdagsmandaat daal leggt; för hüm is [[Barbara Beenen]] nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |werk=www.landtag-niedersachsen.de |abruf=2021-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211109221410/https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |archiv-datum=2021-11-09 |offline=ja }}</ref> Dat Amt vun den Landraat hett he bit to sien Dood utöövt. Tobias Heilmann is in’n Mai 2025 in dat Öller vun 49 Jahren nah en unverwacht Tosommenbröök storven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bastian Till Nowak |url=https://kurt-gifhorn.de/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-im-alter-von-nur-49-jahren-verstorben |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist im Alter von nur 49 Jahren verstorben |werk=Magazin KURT |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=28.05.2025}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409138329/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-gestorben.html |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist gestorben |werk=Gifhorner Rundschau |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=29.05.2025}}</ref> He hett in Ummern leevt, weer verheiraadt un harr dree Kinner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |titel=Tobias Heilmann, SPD |werk=www.ndr.de |hrsg=[[Norddeutscher Rundfunk|NDR.de]] |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240421113433/https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |archiv-datum=2024-04-21 |abruf=2025-05-29 }}</ref> == Literatur == * [[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 58. == Weblinks == {{Commons|Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.spdnds.de/personen/tobias-heilmann/ |wayback=20220627135840 |text=SPD Niedersachsen.de: Tobias Heilmann}} == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2018-07-06}} {{SORTIERUNG:Heilmann, Tobias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1975]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] r71kz7kcg3gychvujirk6ve1cw0dib5 0 192326 1064054 1063805 2026-05-02T12:22:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064054 wikitext text/x-wiki '''Plattdüütsch Regioprogramm''' betekent Formaten op [[Plattdüütsch]] in dat [[Radio]]. == Radioprogramm == De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Radio|Radioprogramm]] op Platt givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht een plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm ''[[Plattradio]]'' man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet |werk=Plattradio |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |offline=2026-01-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240227024838/https://www.plattradio.com/?rCH=2 |archiv-datum=2024-02-27 |abruf=2024-12-05 |sprache=nds }}</ref>''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ln-online.de/kultur/regional/drei-monate-nach-start-medienrat-stoppt-plattradio-in-schleswig-holstein-EGSA5XWDVNGK3KTWBIQEVOVNRQ.html |titel=Drei Monate nach Start: Medienrat stoppt Plattradio in Schleswig-Holstein |werk=Lübecker Nachrichten |datum=2023-12-15 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> An 5. Januor 2026 geiht dat Nafolge-Projekt ''[[PLATTform]]'' bi de Apen Kanal Sleswig-Holsteen an Start.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/plattform/plattform-de-oort-foer-nedderdueuetsch-inn-shhb.html |titel=PLATTform – de Oort för Nedderdüütsch in'n SHHB |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-12-15 |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref> De NDR sennt mit ''[[Hör mal ’n beten to]]'' jeden Warkdag plattdüütsche Dööntjes. De ''[[Narichten op Platt]]'' vun NDR 90,3 in Hamborg un de [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt fiefmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> [[Düt un dat op Platt]] is een lütt plattdüütsch över allens interessants ut Neddersassen un [[Wi snackt Platt|''Wi snackt Platt'']] ut Hamborg. De Sennen warrt eenmal de Week bi NDR utsennt un künnt as [[Podcasting|Podcasts]] naluustert weren. Meklenborgsche Programmen op [[NDR 1 Radio MV]] sünd de [[Plappermoehl]], de [[Klönkist]], de Reportaag [[Platdütsch an’n Sünndag]] un dat Narichtenformat [[De Woch up Platt in mV|De Woch up Platt in MV]]. De nedderlandssche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> == Höörspelen == Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen een good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> In’n 1920-er Jaren begünn [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio to bringen, wat to’n Enn keem, as de regionalen Senner in’n [[Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de DDR de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> == Weblenken == * [https://www.funklockstoppen.de/ funklockstoppen.de] * [https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch Plattdüütsch Radio- un Podcastanbott] bi de NDR * [https://www.ndr.de/903/sendungen/narichten_op_platt Narichten op Platt bi NDR 90,3] * [https://www.bremeneins.de/themen/plattdeutsch-104.html Programm op Platt] bi Bremen eins * [https://www.heimatbund.de/plattform/ PLATTform] bi Heimatbund Schleswig-Holstein == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Plattduutsch Radioprogramm}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Radio]] 353fueqleir7oi1aeyz5lukumvllov5 0 192922 1064085 1063838 2026-05-02T14:48:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064085 wikitext text/x-wiki '''Three Dog Night''' weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Rockband un van 1968 bit 1976 in de Originalbesetten aktiv. == Geschichte == De Grupp harr söben Liddmaaten, dorünner dree Singer (Danny Hutton, Chuck Negron un Cory Wells). De Gitarrenspeler weer Michael Allsup un Floyd Sneed speel Slagtüüch. An’n Bass weer Joe Schermie un de Keyboards wurrn vun Jimmy Greenspoon speelt. Die Band wurr vun [[Brian Wilson]] vun de [[Beach Boys]] fördert. De oorsprünglich Naam vun de Grupp weer ''Redwood'', se hemm sück aber umnöömt, wiel se in en Artikel leest harr, dat austraalsch [[Aborigines]] in kolt Nächten mit hör Hunnen tosommen slaapen deen; in besünners kolt Nächten hemm se dree Hunnen bruukt, um sück warm to hollen. Three Dog Night reck för de Musikverkööp in den USA 19 golden Schallplatten un twee Platin-Schallplatten. Se harr 21 Top-40-Hits. Sie hett Songs vun [[Randy Newman]] ''(Mama Told Me Not to Come)'',<ref>För mehr Informatschonen to dissen Titel kiek Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 277.</ref> [[Laura Nyro]] ''(Eli’s Coming)'', [[Hoyt Axton]] ''(Joy to the World,''<ref>Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 291</ref> ''Never Been to Spain)'', [[Elton John]] & [[Bernie Taupin]] ''(Lady Samantha)'', [[John Lennon]] und [[Paul McCartney]] ''(It’s for You)'', [[Leo Sayer]] ''(The Show Must Go On)'' un [[Harry Nilsson]] ''(One)'' sungen. En groot Spood för de Band weer de Interpretatschoon vun den [[Hair]]-Klassiker ''Easy to Be Hard''. Midden vun de 1980er Johren düük de Grupp weer up, 2006 gung se sogor up Tour. Vun de Originalliddmaaten stunnen noch twee Singer (Cory Wells un Danny Hutton), ei Keyboarder (Jimmy Greenspoon) un en Gitarrist (Michael Allsup) up de Bühne. Ergänzt wurrn se dör en nee Bassisten (Paul Kingery) un en nee Slagtüüchspeler (Pat Bautz). An‘n 11. März 2015 is Keyboarder Jimmy Greenspoon in dat Öller vun 67 Johren an Krebs storven.<ref>[http://www.syracuse.com/entertainment/index.ssf/2015/03/jimmy_greenspoon_dead_three_dog_night_cancer.html ''Jimmy Greenspoon dead: Three Dog Night keyboardist loses cancer battle at 67.''] In: ''syracuse.com'', afropen an’n 16. März (engelsch).</ref> In dat sülvig Johr folg hüm de 73-johrig Singer Cory Wells an‘n 20.&nbsp;Oktober in [[Dunkirk (New York)|Dunkirk]], [[New York (Bundsstaat)|New York]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | titel=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben | werk=zeit.de | hrsg=[[Die Zeit]]/[[Agence France-Presse|AFP]] | datum=2015-10-22 | abruf=2020-12-30 | archiv-url=http://web.archive.org/web/20160307203303/http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | archiv-datum=2016-03-07 | abruf-verborgen=1 }}</ref>. <ref>Floyd Sneed (22. November 1942 bit 7. Januar 2023) ut Kanada is 2023 storven. https://bestclassicbands.com/floyd-sneed-obituary-three-dog-night-drummer-1-29-23/</ref> == Literatur == * Stambler, Irwin: ''The Encyclopedia Of Pop, Rock And Soul''. 3. överarbeit Uplaag, New York City, New York: St. Martin’s Press, 1989, S. 687&nbsp;f – ISBN 0-312-02573-4. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.threedognight.com Offizielle Website] (engelsch) {{Normdaten|TYP=k|GND=4380946-7|VIAF=154915089}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] o14xxx3402xrdl992o2z8fpqkxzbo6f 0 192978 1064104 1063856 2026-05-02T16:17:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064104 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Mahnke''' (* [[22. Februar]] [[1937]] in [[Malchin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Peplow |url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |titel=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |werk=Plattdeutsches aus MV |hrsg=NDR MV |datum=2022-03-04 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220805053858/https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |archiv-datum=2022-08-05 |abruf=2026-02-15 |sprache=nds }}</ref>, † [[6. Februar]] [[2026]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-mit-88-jahren-gestorben,wolfgangmahnke-100.html |titel=Plattdeutsch: Autor Wolfgang Mahnke mit 88 Jahren gestorben |werk=Kulturjournal |hrsg=NDR 1 Radio MV |datum=2026-02-06 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref>) weer ein penschonierten [[Biologie|Bioloog]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schrieber]], dei up [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mäkelborgsch Platt]] schrifft. == Läben == Mahnke würr 1937 in [[Malchin]] buren un måk 1956 an dei [[Oberschool|Oberschaul]] sien Abitur.<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.suedstern.net/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-ausgezeichnet/ |titel=Plattdeutsch-Autor Wolfgang Mahnke ausgezeichnet |werk=Südstern |datum=2017-12-13 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Hei studier denn [[marine Biolgoie]] in [[Rostock]]. Von 1962 an arbeid hei an’n Institut för Hoogseefischerie in [[Marrn]] bi Rostock, ierst as wätenschoplich Mitarbeider un von 1973 bet 1991 as Bås von dat Afdeil för Fischeriebiologie.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=1987 |titel=Wolfgang Mahnke |werk=Die niederdeutsche Literatur |abruf=2025-07-13}}</ref> Al as Student un låter Wätenschopper fohr Mahnke in dei Tied von 1960 bet 1992 up verscheden Seereisen mit ünnerscheidlich Forsch- un Fangschäpen. Hei fohr besünners up den Fischerieforschschipp ''[[Ernst Haeckel (Schipp)|Ernst Haeckel]]'', up den hei ok as Expeditschoonsbås wier.<ref name="voss">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.yumpu.com/de/document/read/22294147/leseprobe-hinstorff-verlag |titel=Voß un Haas 2014 |titelerg=Norddeutscher Heimatkalender |werk=Yumpu.com |hrsg=Hinstorff Verlag |datum=2013 |seiten=50 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Nå siene Tied an’n Rostocker Institut för Hoogseefischerie wier Mahnke noch korte Tied an’n Institut för Seefischerie in [[Hamborg]] un güng 1993 in Penschoon.<ref name=":2" /> Al in’n 1960er Johren wier Mahnke anfungen [[Plattdüütsch|plattdütsche]] Gedichten un Geschichten tau schrieben. As hei in Penschoon wier, begünn hei von 1994 an as plattdütschen Schriever tau arbeiden.<ref name=":2" /> In sienen iersten Book ''Fischerie, Fischera, Fischerallala'' (2001) vertellt Mahnke Geschichten von sienen Seereisen. Väl anner plattdütsch Böker sünd folgt. 2012 keem dei Audio-CD ''Murd in't Hotel'' ruut, up dei hei sien eigen Geschichten vörläst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.discogs.com/release/10848802-Wolfgang-Mahnke-Murd-Int-Hotel |titel=Wolfgang Mahnke - Murd In't Hotel |werk=Discogs |datum=2012 |abruf=2025-07-13 |sprache=en}}</ref> Mahnke schrifft Bidrääg’ för verscheiden [[Blatt (Narichten)|Blädder]], tau’n Bispäl eine plattdütsche Kolumm in dei ''[[Ostsee-Zeitung.]]'' Dortau is hei mit siene välen Läsåvends in Noorddütschland bekannt wurrn.<ref name=":2" /> Von 2000 bet 2012 wier hei Vörsitter von de ''[[Bund Niederdeutscher Autoren]]'', 2012 würr hei Ihrenvörsitter.<ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Lubs |url=http://bund-niederdeutscher-autoren.de/historie-des-bundes/ |titel=Historie des BNA |hrsg=Bund Niederdeutscher Autoren e.V |abruf=2026-02-15 |sprache=nds}}</ref> == Pries == * 2003: [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] för ''Fischerie, Fischera, Fischerallala. Geschichten von dei Hochseefischerie,'' * 2016: [[Unkel-Bräsig-Pries]], * 2017: [[Sprachpreis des Landes Mecklenburg-Vorpommern|Språkpries von’n Land Mäkelnborg-Vörpommern]], * 2018: [[Johannes-Gillhoff-Pries]] för sien Gesamtwerk. == Wark == '''Böker''' * ''Fischerie – Fischera – Fischerallala: Geschichten von dei Hochseefischerie.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-11-6 * ''Kiek eins! Sowat giwt in Meckelborg! Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-15-4 * ''Von mall'n Kram un schnurrig Lüd: Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2004, ISBN 978-3-933541-18-5 * ''In jed'ein Mand bläuhn anner Blaumen: Rimels för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2006, ISBN 978-3-933541-21-5 * ''Von Aap bet Zapp: Lütt zoo(platto)logisch Lexikon.'' Khs-Verl., [[Stemhagen]] 2007, ISBN 978-3-933541-23-9 * ''Upschnappt! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2010, ISBN 978-3-356-01402-0 * ''Nägenklauk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01487-7 * ''Finstertalk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2013, ISBN 978-335-60160-1-7 * ''Lies orer Lut? Ein Läuschenbuch.'' [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01870-7 * ''Un wat is, wenn …? Plattdeutsche Geschichten.'' Hinstörp, Rostock 2016, ISBN 978-3-356-02057-1 * ''Wenn bi Storm noch fischt würd …: Plattdeutsche Seefahrtsgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02093-9 * ''Returkutsch: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2019, ISBN 978-3-356-02233-9 * ''Väl maller kann ’t nich kamen! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02328-2 * ''Blage Beern un rode Hoor: Plattdeutsche Kriminalgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2021, ISBN 978-3-356-02379-4 * ''Dei plattdütsche Urlaub: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02442-5 '''Audio''' * ''Murd in't Hotel: Wolfgang Mahnke liest seine besten Geschichten.'' CD (80 Min.), [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01528-7 '''Översett Wark''' * Werner Holzwarth: ''Kleeorg un Kleeopatra: Ein Geschicht von’t Glück.'' Up Plattdütsch von Wolfgang Mahnke, [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01828-8 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|1987|NAME=Wolfgang Mahnke}} * [https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Mahnke-Wolfgang/ ''Mahnke, Wolfgang.''] In: ''hinstorff.de'' == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mahnke, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1937]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Mekelnborg-Vörpommern]] kqrh9jyimngmkuluye93z09g0ge5ceb 0 193149 1064102 1063854 2026-05-02T16:01:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064102 wikitext text/x-wiki '''Willy Diercks''' (* [[15. Januar]] [[1945]] in [[Jübeek]]) is en [[Düütsche Spraak|düütschen]] [[Schriever]], [[Översetten|Översetter]], [[Pädagogik|Pädagoog]], [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] mit Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un en [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Spraakaktivismus|Spraakaktivist]]. == Leven == Na de Schooltied un dat [[Abituur]] in [[Sleswig]] studeer Diercks [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Pädagogik]] un [[Philosophie]] an de [[Universität Hamborg]] un an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]]. 1977 keeg he siene [[Promotschoon]] to’n ''[[Dokter (Akadeemsch Graad)|Dr. phil]].'' in Kiel. Vun 1985 an het Diercks erenamtlich för den [[Sleswih-Holsteensch Heimatbund|Sleswig-Holsteensch Heimatbund]] (SHHB) arbeidt. 1994 wurr he höövdamtliche Geschäftsföhrer vun de Heimatbund un bleev dat 16 Jaren lang.<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2010-02-05--22-18-59/ |titel=(10014) SHHB ehrt seinen scheidenden Geschäftsführer |abruf=2026-02-23|werk=Plattnet|hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund|datum=2010-02-05|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jan Graf |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Mister-Heimatbund-Willy-Diercks-fiiert-80-Geboortsdag,willydiercks100.html |titel="Mister Heimatbund": Willy Diercks fiiert 80. Geboortsdag |werk=Moin! Schleswig Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2025-01-13 |abruf=2026-02-23 |sprache=nds}}</ref> As 1999 de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] to gellen anfungen is un Plattdüütsch as ene [[Regionaalspraak]] gull, sett sik Diercks för enen ''[[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat]]'' in un wurr 200 ook to een vun twöv Maten in den Raat wählt. Bet to sien Afschied 2010 weer he denn ok Spreker vun Raat. De SHHB is bet hüüt Geschäftsföhrer vun de Raat, de sik besünners för den plattdüütschen leerstool an de [[Universität Flensborg]] insett un den [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütschen Ünnerricht]] in Scholen un Kinnergaarns.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/sprache-literatur/plattdeutscher-rat/plattdeutsch/de-geschicht-vun-den-raat.html |titel=De Geschicht vun den Raat |abruf=2026-02-23|werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V.|sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/landesregierung/ministerien-behoerden/III/Service/Broschueren/Bildung/Niederdeutsch |titel=Leitfaden für den Niederdeutschunterricht an Grundschulen in Schleswig-Holstein |abruf=2026-02-23|werk=Ministerium für Allgemeine und Berufliche Bildung, Wissenschaft, Forschung und Kultur|hrsg=Landesportal Schleswig-Holstein|datum=2019-01-08|sprache=de}}</ref> In sienen Rohstand neem Diercks ene Honorarproffesuur för [[Nedderdüütsche Philologie]] an de [[Europa-Universität Flensborg]] an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.koeblergerhard.de/ZIER-HP/ZIER-HP-05-2015/Sprache-Literatur-Raum.htm |titel=Sprache, Literatur, Raum - Festgabe für Willy Diercks |abruf=2026-02-23|autor=Gerhard Köbler|werk=Zeitschrift Integrativer Europäischer Rechtsgeschichte|datum=2015|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/wer-wir-sind/alle-lehrenden |titel=Alle Lehrenden - Institut für Germanistik |datum=2024-04-08 |abruf=2026-02-23 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/abteilungen/niederdeutsche-sprache-und-literatur-und-ihre-didaktik |titel=Niederdeutsche Sprache und Literatur und ihre Didaktik - Institut für Germanistik |datum=2024-10-22 |abruf=2025-07-19 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref> He ünnersöcht Spraak un Kultuur in Sleswig-Holsteen. 2011 grünn he mit [[Karl-Heinz Groth]] dat ''Schleswig-Holsteinische Spendenparlament für Kultur und Gesellschaft e. V.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spendenparlament-schleswig-holstein.de/organsation.html |titel=Arbeitsweise und Organisation |abruf=2026-02-23|werk=Spendenparlament Schleswig-Holstein|sprache=de}}</ref> He is de eerste Vöörsitter vun de ''Selk-Harder-Stiften,'' de dat verstorven Ehpaar [[Irmgard Harder]] un [[Paul Selk]] op de Been stell mit de Aficht Kultuut, Heimarkunn un Heimatpleeg in Sleswig-Holsteen to föddern.<ref>{{Internetquelle |autor=Prof Dr Willy Diercks |url=https://selk-harder-stiftung.de/shs/die-stiftung/vorstand.html |titel=Der Vorstand |abruf=2026-02-23 |sprache=de|hrsg=Selk-Harder-Stiftung}}</ref> 2014 grünn he dat Zentrum för lütte un Regionaalspraken an de Universität Flensborg mit.<ref>{{Internetquelle |autor=Uni Flensburg |url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |titel=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |datum=2014-05-23 |abruf=2025-07-19 |sprache=de |werk=Flensburg Szene |hrsg= |offline=2026-02-23 }}</ref> Diercks leevt vundaag in Sleswig. == Publikatschonen == * ''Empirische Untersuchungen zur Stilkompetenz von Grundschulkindern''. Göppingen 1979, ISBN 3-87452-422-1. * ''Kindheit und Jugend in Schleswig-Holstein, op Platt vertellt''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1991, ISBN 3-8042-0541-0. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 1''. Winter Verlag, Heidelberg 1993, ISBN 3-8253-0037-4. * ''Niederdeutsch in der Stadt Schleswig. Zu Attitüden und zur Sprachverwendung''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06625-X. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 2''. Winter Verlag, Heidelberg 1995, ISBN 3-8253-0338-1. * Hrsg.: ''Flüchtlingsland Schleswig-Holstein. Erlebnisberichte vom Neuanfang, 1945–1950''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1997, ISBN 3-8042-0802-9. * ''De Verfaten vun dat Land Sleswig-Holsteen: Op Plattdüütsch und Hochdeutsch = Die Verfassung des Landes Schleswig-Holstein''. Clausen &amp;amp; Bosse, [[Leek]] 2000. * Hrsg.: ''Leben auf dem Lande. Geschichten und Erinnerungen auf Hoch und Platt''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 3-89876-007-3. == Literatuur == * [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks.'' Bielefeld 2015, ISBN 978-3-89534-867-9.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Langhanke |url=https://igdd.org/neuerscheinung-sprache-literatur-raum/ |titel=Neuerscheinung „Sprache, Literatur, Raum“ |werk=Internationale Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen e.V. |datum=2015-03-04 |abruf=2024-09-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == {{PBuB|4500}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Diercks, Willy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] rvp0wqooi4l3g5yu5tyfm1oycbu1adt 0 193167 1064092 1063845 2026-05-02T15:08:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064092 wikitext text/x-wiki '''Udo Franken''' (* [[1951]] in [[Emden|Emmen]]) is en grotendeels [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Schoolmeester]] för [[Sunnerpädagogik]] uut [[Oostfreesland]]. == Leven == Franken wuss in [[Emden|Emmen]] up un gung daar to School. Na ene Lehr as [[Diskler]] studeer he [[Sunnerpädagogik]] un het dann in verscheden Projekten vun de [[Landschap van Oostfreesland|Oostfreesch Landskupp]] in [[Auerk]]. Daar wark he to’n Bispeel mit an dat ''[[Ostfriesisch Wörterbuch]]'' vun [[Jürgen Byl]] un [[Elke Brückmann]] mit. Hier befaat he sük vör al mit de oostfreesch Grammatik. He weer ok de Baas vun dat Projekt [[plattdüütsch in der Schule|''plattdüütsch in der Schule'']]. Toletzt weer he Sunnerschoollehrer in [[Mainhaaf]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |titel=Autor: Udo Franken |abruf=2025-07-20 }}</ref> Franken leevt in dat oostfreesche Süüdbrookmerland un sett sük för de Pleeg vun de plattdüütsche Taal in. He schrivt [[Prosa]], [[Lyrik]] un [[Theater|Theaterstücken]] op [[Düütsche Spraak|Hoog]]- un Plattdüütsch, deelwies tosamen mit siene Frau, de Schrieversche [[Gitta Franken]]. De beiden billen mit Mariane Deutschland de Musikgrupp ''[[Dreebladd]]''. == Priesen == * 1991: [[Hans-Henning-Holm-Pries]] * 1994: [[Wilhelmine Siefkes|Wilhelmine-Siefkes-Pries]] * 2005: [[Borsla-Pries]] (tosamen mit Gitta Franken) == Warken == * ''Vehjöd Levi''; Volkstheater in acht Szenen vun Thomas Strittmatter, in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1988 * ''Mallmöhlen'', Kummedie in veer Biller vun [[Anna Bonacci]], in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Steern van Padua'', Kummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Höhnerbaron'', Heiterer Einakter, Theaterverlag, [[Veern]] 1990 * ''Tiet is Geld'', Swank in enen Akt vun Udo Franken un [[Anke Habekost]], [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1991 * ''Allens heel eenfach'', Plattdüütsch Körtspeel, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Hier bün ik, hier bliev ik'', Kummedie in dree Akten vun [[Raymond Vincy]] und [[Jean Valmy]], deutsch vun [[Alexander Barone]], plattdüütsch vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De grote Dag'', [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Wenn de Vullmaand schient'', Kortthriller in enen Akt, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De Moordörpers – arm un doch riek? – Vertellsels ut de Histoorje van Moordörp'', sammelt un opschreven vun Gerdina Kranz. [[Auerk]] 1996 * ''Buur Hermann up Reisen – Bauer Hermann auf Reisen'', ein Buch mit Bildern vun Kindern für Kinder, Text plattdüütsch/Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Selbstverlag, Südbrookmerland 1998 * ''Doornroosje'', ein Märchen-Singspiel frei nach den Brüder Grimm vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2001 * ''Dat is ja woll verhext'', Singspiel in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2002 * ''En Fall för Willi'': Kummedie in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], Verden 2004 * ''Hinni in Gefahr'': eine Katz- und Mausgeschichte in Platt- und Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Bilder vun [[Monika Lüppen]], Leda-Verlag, Leer 2004, ISBN 3-934927-54-8 * ''In Toornhusen geiht wat scheev'': Eine fantastische Geschichte für Kinder vun 9 bis 99, Text un Biller vun Gitta und Udo Franken, Bösel 2005 * ''Toornmanntjes Trick'' vun Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2006, ISBN 3-928327-92-5 * ''Verleevt, verloovt - verraden!'': Kriminaalkummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2007 * ''Plattdütsk is cool'' [Musikdruck]: 14 neue plattdüütsche Kinderlieder Von Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2009, ISBN 978-3-939870-28-9 * '' De Gedanken sünd freei'', alle Texte und Titel: Gitta und Udo Franken, Klang-Lounge, 2011 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=3087}} * [https://www.mahnke-verlag.de/autoren/105-franken-udo.html ''Franken, Udo.''] In: ''mahnke-verlag.de'' * [http://www.dreebladd.de// ''Gitta Franken - Dreebladd''] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Leedtexter]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] qah4gekmus2bxh80a9nxc3up8b77iiz 0 193168 1064091 1063844 2026-05-02T15:08:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064091 wikitext text/x-wiki '''Udo Bielenberg''' (* [[29. April]] [[1938]] in [[Itzhoe]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Ingenieur]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]]. == Leven == Udo Bielenberg sien Vadder weer [[Bankkoopmann]]. He besöch vun 1944 eerst de [[Volksschool]] un denn de [[Realschool]] in [[Kremp]]. 1955 maak he en [[Bopraktikum]] un studeer denn vun 1957 bet 1959 an de [[Fackhoogschool Kiel]] Bowesen. Dorno weer he Boingenieur in [[Hameln]], [[Gemünd]] in de [[Eifel]] un vun 1962 an in [[Kiel]]. Vun 1968 bet 1998 weer he sülvststännig Boingeniuer in [[Schönkarken]] bi Kiel.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |titel=Autor: Udo Bielenberg |abruf=2025-07-20 }}</ref> Udo Bielenberg leevt vundaag mit siene Fro in [[Eckernföör]] un in [[Sweden]]. In siene free’e Tied schrivt he grotendeels plattdüütsche Geschichten. == Wark == * ''Marie un Johann'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1981 * ''Riemels un Vertellen ut Masch un Geest'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1982 * ''Dümmtög un Kreienschiet'', Verlag Michael Jung, Kiel 1983 * ''Studentenöög und Schobernack'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1985 * ''Hinne - dat Original'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1986 * ''Musst di wunnern!: Allerlei Lüüd un ehr Geschichten'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1987 * ''Von Buurn, Swien un anner Ort Lüüd'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1988, * ''Is doch wohr ... oder wat???'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1989, ISBN 3-923525-63-X * ''Ick un du un all de annern ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1990, ISBN 3-923525-71-0 * ''Ut Pütt un Pann: Vertellen von Eten un Drinken'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1991, ISBN 3-923525-78-8 * ''Wachtmeister Schütt op Spitzbovenfang'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1992, ISBN 3-923525-88-5 * ''Wachtmeister Schütt op hitte Spoor'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1993, ISBN 3-923525-95-8 * ''Wenn een op Reisen geiht ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1994, ISBN 3-929596-04-0 * ''Wachtmeister Schütt ünner Spitzboven un Ganoven'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1995, ISBN 3-929596-13-X * ''Schiet an't Geld!'', Verlag Michael Jung, Kiel 1996, ISBN 3-929596-28-8 * ''Wenn de Grogketel klötert ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 1997, ISBN 3-929596-45-8 * '' Wetten dat ...?'', Verlag Michael Jung, Kiel 1998, ISBN 3-929596-57-1 * ''Klöönsnacken un Klookschieten'', Verlag Michael Jung, Kiel 1999, ISBN 3-929596-72-5 * ''Wiehnachten... un'n beten mehr'', Verlag Michael Jung, Kiel 2000, ISBN 3-929596-85-7 * ''Allns nich so eenfach!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2001, ISBN 3-89882-000-9 * ''Ede, smiet den Trecker an!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2002, ISBN 3-89882-014-9 * ''So as dat fröher weer!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2003, ISBN 3-89882-021-1 * ''Güstern so un morgen so...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2005, ISBN 3-89882-036-X * ''Domools op´n Gootsherrnhoff: vergnööglich un opsternootsch'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-061-0 * ''Op´n Trödelmarkt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2007, ISBN 978-3-89882-076-9 * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Verlag Michael Jung, Kiel 2008, ISBN 978-3-89882-086-8 * ''Wat deit de Minsch, wenn he nix deit?'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-097-4 * ''Dat vergnöögte Krankenhuus'', Verlag Michael Jung, Kiel 2010, ISBN 978-3-89882-110-0 * ''Allerwegens snooksche Lüüd!: Minschen, de een nich vergitt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2011, ISBN 978-3-89882-118-6 * ''Von Fischerslüüd un Sprottenfang'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-127-8 * ''Eerstens koomt dat anners ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-124-7 == CD’s == * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Sprecher: Joachim Grabbe, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Wenn dat Wiehnachten ward ...'', Sprecher: [[Ludger Abeln]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]] und Udo Bielenberg, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Kieler Wiehnachtsgeschichten'', Sprecher: Udo Bielenberg, Lotte Brügmann-Eberhardt und Eckart Ehlers, Verlag Michael Jung, Kiel 2010 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|ID=1431}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Ingenieur]] t1suqw3szl65yu1s9fprbzxw71ngtbq 0 193189 1064105 1063857 2026-05-02T16:17:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064105 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_07.JPG|duum|Wolfgang Rieck (2015)]] [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_02.JPG|duum|Wolfgang Rieck 2015 bi einen Uptridd in dei Kulturspieker [[Dörnt]]]] '''Wolfgang „Hein“ Rieck''' (* [[30. März]] [[1953]] in [[Rostock]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.buetzow-schwaan.de/kuenstler_rieck.htm|wayback=20140927035335|text=Künstler/Rieck.}} Buetzow-Schwaan.de</ref> is ein [[Düütschland|dütschen]] [[Lyrik|Lyriker]], [[Singer]] un [[Ledermaker|Ledermåker]], dei ok [[Plattdüütsche Musik|Musik up Plattdütsch]] rutbrocht het. == Läwen == Wolfgang Riek wier von 1970 an musikålsch aktiv. 1969 bet 1971 för hei as [[Vullmatros]] op [[Hannelsschipp|Hannelsschäp]] von de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |titel=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |abruf=2025-07-21 }}</ref> Denn studier hei [[Elektrotechnik]] an dei [[Universität Rostock]]. Hei wier Deil von dei Rostocker [[Singeklub KuBa]], wo hei [[Joachim Piatkowski]] begägent is. 1975 begünn hei an dat [[Konservatorium Rostock]], einen Vörgänger von dei [[Hoogschaul för Musik un Theater Rostock]], eine Liehr in [[Sang]] un von 1976 an in klassiche [[Gitarr]] bi Friedhelm Steltner, de hei 1985 afslåten harr. Von 1975 bet 1993 treed hei tauhop mit Joachim Piatkowski as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] up,<ref>{{Internetquelle |autor=click solutions GmbH |url=https://www.wolfgang-rieck.de/ueber_mich/piatkowski_rieck |titel=Piatkowski & Rieck |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> dat, so as dei Dramaturg vun dat [[Volkstheater Rostock]] [[Hans-Joachim Theil]] dat anrögt harr, besünners Leder up [[Plattdüütsch|Plattdütsch]] späl. Ierst wieren dat grotendeils traditschonelle Leder, man gau kemen Leder mit Text von de Rostocker Schriewersche [[Lisa Milbret]] un anner plattdüütsche Lyrik dortau. Mit ''Plattdeutsche Lieder'' un ''Utkiek'' kemen twee [[Amiga]]-Alben. 1991 keem de CD ''Old Meklenburg for Ever'' rut. Piatkowski het denn beslåten, dat hei siene Musikkarier upgäwen un lewer as Dokter arbeiden will. Rieck måk von 1992 an mit dat Musikertrio [[Liederjan]] wieder, wo hei den platz von Edzard Wagenaar. Hei bleev bet 2001 in dei Band.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.liederjan.com/historie.htm |titel=Liederjan online! |abruf=2025-07-21}}</ref> Hüd triddt Wolfgang Riek meist allein up un giwt Seminaren. Siene Konzert ümfåt hoogdütsche un plattdütsche Leder, dei hei deilwies sülwen schriwt un deilwies von anner Schriewer stammt. Hei büddt ok Kinnerprogramm an, so as ''Die Maus im Fernrohr''. Dortau singt hei ok traditschonelle Wiehnachtsleder, Interpretatschonen von [[Ernst Barlach]] un egen Texten tau dat Thema. In’n Dezember 2003 keem siene Solo-CD ''Alles muss sich wandeln'' mit 19 Gastmusiker rut. 2003 geew Rieck mit Jörg Kokott ene CD rut. Mit dei Berliner Musikersche [[Heike Kellermann]] stell vertoont Leder von [[Theodor Kramer]] vör un bröch mit eer ene CD rut. För den Verlag [[Hinstörp]] het Rieck mit an einen [[Höörbook|Hürbauk]] na eine plattütsche Novell von [[John Brinckman]] arbeidt: ''Mottche Spinkus un de Pelz'', de in dat jüüdsche Milieu von [[Güstrow]] in de Midd von dat 19. Johrhunnerd spält. 2016 keem sien Album ''Der singende Mann'' rut. För den Titel in dit Album ''Vergessne Helden'' kreeg hei den [[Liederpreis 2017]]. Rieck spält [[Gitarr]], [[Banjo]], [[Fleut]], [[Mundharmonika]], [[Mandolin]] un [[Konzertina]]. == Pries == * 1979 (mit Joachim Piatkowski) und 1983 (mit dem „Liederzirkus“) Höövdpries bi den [[DDR-Chansondaag]] in [[Frankfort an de Oder|Frankfort/Oder]] * 1985 [[Kulturpries von dei Stadt Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 1986 [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bemsen-Pries]] (mit Joachim Piatkowski) * 1988 [[Kulturpries von dei Bezirk Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 2003: [[Liederbestenliste|Lederbestenlist]] för ''Alles muss sich wandeln'' * 2017: [[Liederbestenliste|Lederpries 2017]] för ''Vergessene Helden'' * 2020: [[Johannes-Gillhoff-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Lyriker-Wolfgang-Rieck-erhaelt-Gillhoff-Preis,gillhoffpreis104.html |wayback=20200324152825 |text=''Lyriker Wolfgang Rieck erhält den Gillhoff-Preis'' |archiv-bot=2026-03-14 09:53:00 InternetArchiveBot }}, NDR-Meldung vom 23. März 2020, abgerufen am 23. März 2020</ref> == Diskografie == === Solo-CD === * ''Mottche Spinkus un de Pelz''. Kabinettstück von dei plattdütsch Dichter John Brinckman – eine Geschicht ut den jüdschen Milieu von de Stadt Güstrow (Hürbauk)[http://d-nb.info/1205103511%7CDNB-Link] * ''Peter Lurenz bi Abukir''. Alles muss sich wandeln – 16 Lieder aus eigener Feder sowie vertonte Lyrik verschiedener Dichter (2003) * ''Der singende Mann'' (2017) === CD mit Heike Kellermann === * ''Was solln wir noch beginnen'' (2006) === Kinner-CD === * ''Die Maus im Fernrohr'' – Leder un Lügenmärken von dei Seefohrt (2002) * ''Adele-Ukulele'' – oder warum mit Musik alles besser geht (2007) * ''Wir können alles werden'' (2014) === Duo Piatkowski & Rieck === * LP ''Plattdeutsche Lieder'' – traditionelle und eigene Lieder aus dem norddeutschen Sprachraum (1983) * LP ''Utkiek'' – eigene plattdeutsche Lieder in aufwändigen, kunstvollen Arrangements (1987) * CD ''Old Meklenborg for ever'' – 18 neue plattdeutsche Lieder, modern arrangiert, aus eigener Feder und von anderen Textautoren (1991) === DVD === * ''Lebens-Töne'' – ein professionell produzierter Film über den Sänger und Liedermacher Wolfgang Rieck == Literatur == * Jan Wielgohs: ''Rieck, Wolfgang''. In: ''Wer war wer in der DDR?'' 5. Ausgabe. Band 2. Ch. Links, Berlin 2010, <nowiki>ISBN 978-3-86153-561-4</nowiki>. == Weblenk == * Literatur über Wolfgang Rieck in der Landesbibliographie MV * [http://wolfgang-rieck.de/ Website von Wolfgang Rieck] * [https://web.archive.org/web/20240222153512/https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/mit_ihm_waere_ich_ueberall_hin_gegangen Musikalische Lesung] * Heike Kellermann, Wolfgang Rieck: [http://www.kramerprogramm.de/programm.html Konzert- und Literaturprogramm nach Texten von Theodor Kramer] == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1953]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Börger von de DDR]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Lyrik]] 6u7lbzvfaxecw4oonbdf86ks8vtj1hg 0 193229 1064103 1063855 2026-05-02T16:06:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064103 wikitext text/x-wiki '''Wisconsin Pomeranian''' oder '''Wisconsin Platt''' is een [[Oostpommersch Platt|oostpommerschen]] Dialekt, den [[Pommern|pommersch]], besünners [[Hinnerpommern|hinnerpommersch]] Uutwannerers, in’n fröhen 19.&nbsp;Jaarhunnnerd in de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] mitbröchten.<ref>{{Internetquelle |url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=Blog Pommerscher Greif e.&nbsp;V. |datum=2012-02-09 |abruf=2020-02-19 |sprache=de }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |titel=Wisconsin Platt Today |werk= |hrsg=Pommerscher Verein Central Wisconsin |datum= |abruf=2020-02-19 }}</ref> == Varietäten == De verscheden pommerschen Dialekten in Wisconsin unnerscheedt sik je na de Afkumst van de Uutwannerers.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |titel=Sound Comparisons |abruf=2020-02-19 |sprache=en }}</ref> * [[Stettin]], Wisconsin<ref name="Stettin">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Stettin_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Stettin'' |abruf=2020-02-19}} [hat nur Aussprache-Angaben in IPA und keine Schreibweisen]</ref> ** middelsassisch ê > lang ''e'' [e:] (''twee'', ''Knee'', ''Eeke'') ** middelsassisch ''ô'' > lang o [oʊ~o:] (''gout'', ''Fout'', ''Koh'' , ''Stool'') ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''green'' „gröön“, ''ääve'' „över“, ''hääre'' „hören“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „söss“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs-'' ** g- in’n Anluud vöör depen Vokalen [g] (''Goare'' „Garten“; ''gout'' „gut“), vöör hogen Vokalen [j] (''Jääs'' „Gänse“) * [[Maine]], Wisconsin<ref name="Maine">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_TownofMaine_Dl |titel=Sound Comparisons...: ''Wisconsin Pomeranian: Town of Maine'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ''ê'' ''> ei (twei „zwei“, Knei „Knie“, Eik „Eiche“)'' ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''jaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' diphthongeert (''greun'' „grün“, ''euve'' „über“) oder unrund maakt (''häre'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' bewaart (''söss'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs''- (daraus ''Jaus'' „Gans“) ** anlautendes g- as [j] artikuliert (''Jaus'' „Gans“, ''Joare'' „Garten“, ''jaut'' „gut“) * Naugart, Wisconsin<ref name="Naugart">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Naugart_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Naugart'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ê > ''ei'' (''twei'' „zwei“, ''Knei'' „Knie“, ''Eik'' „Eiche“) ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''gaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''grään'' „grün“, ''äve'' „über“, ''här'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-âs-'' (''Gaas'' „Gans“) ** ''g-'' in’n Anluud vöör depen Vokalen as [g] artikuleert (''Gaas'' „Gans“, ''Goare'' „Garten“, ''gaut'' „gut“) == Spraakbispelen == Bispeelsätz (sachtens [[Marathon County]], Wisconsin):<ref name="PlattTied">{{Internetquelle |url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |titel=Platt Tied (Low German Time) |abruf=2020-02-19 }}</ref> {| class="wikitable" |Sommer iss een gaude Tied vom johr. |- |Spoad im sommer goahe wi tum fair. |- |Bald fingt dat högen wedder an. |- |Vääl lüüd warre in Juni verfriegt. |- |Miine hund het angst wenn dat buten dunnerd. |- |Frühe johr hevve wi noa kark sommer shoal hin gahn. |- |Ik hass dat unkrut vom goade ut trecken. |- |Vääl scheune blomen finge nu an tum blömen. |- |Dat fischen is an diise johr tied gaut. |} Interview (18. Juni 1968) mit ene Plattdüütsche, Hamborg, geb. 1903, Marathon County, WI:<ref>{{Internetquelle |url=https://language.mki.wisc.edu/german-american-dialect-recordings/female-speaker-born-1903-hamburg-marathon-county-wi-date-place-of-interview-june-18-1968-marathon-county-wi-interviewer-jurgen-eichhoff-nagda-record-number-eic-20/ |titel=Female speaker, born 1903, Hamburg, Marathon County, WI. Date/Place of Interview: June 18, 1968, Marathon County, WI. Interviewer: Jürgen Eichhoff NAGDA Record Number: EIC 20 |abruf=2020-02-26 |sprache=en-US}}</ref> – Jeef dat hier an’n Anfang auch Indianer? – Ja, aber weer ma wenich, sehr wenich. Mej Vatter secht, dat öfters Winters dann hadde wecke bi ehr im Busch ehr Wintercamp hatt. Un da hadd’er a Körf moakt va Elm, slippery Elm, un da hadd'er seine Körf upbrecht un hadde sich doa Äten veur [=&nbsp;vör] tuuscht, Brot odder wat weer tum Äten wäst. Awers da hadder öfters uck Hirschfleisch bräächt. Awer sehr väl Indians sin nich wäst hier, groad hier in dissen Town sind uck a poar wäst, awer ein Famielch is sogoar, ne, de Jung is denn inne Schaul jaa [=&nbsp;gahn], awer sogar der Schaulleerer, de hett Angst hatt vor dei un hatt alles daa [=&nbsp;doan] wat he no künn, damit dat se nich inne Schaul kommen schulle. == Footnoten == <references />{{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Pommern]] [[Kategorie:Wisconsin]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Dialekt]] 6tpgyokm2lnnyucw2z187cpnvha279b 0 193246 1064096 1063849 2026-05-02T15:35:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064096 wikitext text/x-wiki '''Walter Höher''' (* [[22. Februar]] [[1925]] in [[Schweierte]]; † [[22. August]] [[2015]] ook daar<ref name="BS">{{Internetquelle |autor=Ingo Rous |url=https://blickwinkel-schwerte.de/files/walter-hoeher-verstorben-elsebad-trauert-um-seinen-freund-und-foerderer/ |titel=Walter Höher verstorben: Elsebad trauert um seinen Freund und Förderer |werk=Blickwinkel Schwerte |datum=2015-08-24 |abruf=2017-08-25}}</ref>) was en [[Düütsche Spraak|düütsken]] [[Schoolmeester|Schoolmester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]]. == Liäwen == Naodem dat he de Volksschole in [[Iärgste]] besöcht hadde, gung he up dat Gymnasium in [[Schweierte]]. Siene Schooltied het de Twede Weltkrieg ünnerbruoken. In’n Krieg is he swaor verwunnt worrn. 1946 make he dann sien Abituur. Daornao besöchte he eerst de höger Hannelsschole un studeer dann in [[Düörpm]] Pädagogik. Later was he Schoolmester in [[Bönen]] un [[Kalthof]]. Vun 1968 an was he bet to siene Penschoon Rekter an Gemeinskopschole Iärgste. He ünnerricht Düütsk un Musik. Höher engageer sik för Plattdüütsk un was in verscheden Organisatschonen, so as de Heimaotverbund Märksk Kreis, in’n ''[[Plattdüütsk Schrieverkring]]'' in’n [[Westfäölsk Heimaotbund]] [[Mönster]] un in de [[Plattdüütske Spraokstie|''Plattdüütske Spraokstie'']] in Mönster. Daorto was he lange Jaohren Geschäftsföhrer un Plattdüütskwaort in’n Heimaotvereen Iärgste. He geew regelmaotig plattdüütske Vüördräge in Verenen un plattdüütsken Oragnisatschonen. He verfaat nich alleen plattdüütske Essays un Bidräge för de regionalen Printmedien, man auk Rundfunkbridräge un plattdüütsche Leder. Een vun sien bekannste Stücken is de Text van dat ''Südwestfalenlied'' dat he 2008 schreew.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |titel=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |abruf=2025-07-24 |sprache=de }}</ref> == Priese == * 1981: 1. Autorenpries van den Märksken Kreises för enen plattdüütsken Schölerliäsweddstried * 1984: 1. Pries bi den Lünscher Schrieverweddstried * Ehrenring van de Stadt Schweierte * [[Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland|Bundsverdeenstkrüüz]] * 1994: [[Andreas-Rottendorf-Pries]] == Wiärke == * ''Dör Bruuk un Tiet. Texte und Lieder''. LP und MC. Sülwstverlag,Iärgste1980. * ''Luster maol. Texte und Lieder''. LP. Sülwstverlag,Iärgste1984. * ''Hiärwestblaumen. En bunten Struuss för Frönne van dä plattdütsche Spraoke''. Herausgegeben vom Heimatverein Ergste,Iärgste1984. * ''Chrisdaggsklocken klingt. Plattdeutsch zur Winter- und Weihnachtszeit in Wort und Klang''. LP und MC. Linnepe Verlag, Schwerte 1988; Erweiterte Neuauflage als CD 2008. * ''Miärkische Kost, mündkesmaote''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1992. * ''Luster mol „hör mal zu“. Walter Höher singt plattdeutsche Lieder''. MC. Sülwstverlag, Schwerte-Ergste 1993. * ''Plattdeutsch hören – Hochdeutsch mitlesen. Mundarten im Märkischen Kreis und in den angrenzenden Gebieten. 50 Jahre plattdeutsche Aufnahmen''. 9 Bücher bzw. CDs. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 2008, ISBN 978-3-926890-32-0. ; tohaupe mit Horst Ludwigsen * ''Wörterbuch südwestfälischer Mundarten''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1997, ISBN 3-926890-13-4. * ''Rüüm(e)straote. Gereimtes und Ungereimtes in westfälisch-märkischem Platt''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1999. == Weblenke == {{PBuB|1743}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] e6mq0uf279apjmjph8fqokol1ivaoj5 0 193260 1064079 1063832 2026-05-02T14:19:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064079 wikitext text/x-wiki '''Susanne Bliemel''' (* [[1968]] in [[Swerin]], [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]]) is ene [[Düütschland|dütsche]] [[Schoolmeester|Lihrersche]], [[Radio|Radiomoderåtersche]] un [[Plattdüütsch|plattdütsche]] [[Schriever|Schriewersche]]. Sei is bekannt as Moderåtersche von de [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|mäkelborg-vöpommersch]] Radioreeg ''[[Plappermoehl|De Plappermoehl]]''. == Läwen == Bliemel studie [[Germanistik]] un [[Slawistik]] in [[Güstrow]], in [[Odessa]] in de [[Ukraine]] un in [[Griepswold]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |titel=Autor: Susanne Bliemel |abruf=2025-07-25 }}</ref> Nå den Studium ünnerricht Bliemel an’e Schaul. Von 1998 bet 2004 wier se Studienleidersche an dat Landsinstitut för Schaul un Utbilldung von [[Mekelnborg-Vörpommern|Mäkelborg-Vörpommern]]. Dortau arbeid sei 15 Jaren as Plattdütschbeopdragte von dat Land un Beopdragte för dat Programm „Meine Heimat – Mein modernes Mecklenburg-Vorpommern“.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ |titel=Bliemel, Susanne |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.bildung-mv.de/unterricht/rahmenplaene/rahmenplaene-fuer-die-allgemein-bildenden-faecher/niederdeutsch/ |titel=Niederdeutsch |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref> Sei läwt as frieberoplich Schriewersche un Språk- un Kulturvermiddlersche in Mäkelborg.<ref name=":0" /> Von 2001 an wier Bliemel bi [[NDR 1 Radio MV]] togang un moderier dor ünner anner tauhop mit [[Thomas Lenz]] de plattdütsche Radioreeg [[Plappermoehl|''De Plappermoehl'']].<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |autor=NDR.de |url=https://www.ndr.de/radiomv/sendungen/de_plappermoehl |titel=De Plappermoehl - die plattdeutsche Traditionssendung |abruf=2025-07-25 |sprache=de}}</ref> Dotau engagiert sei sik för dei plattdütsche Språkpläg’, schirwt plattdütsche Geschichten un oewersett hogdütsche Bäuker in’t Platdütsche. Se het twee Döchter.<ref name=":0" /> == Priesen == * 2020: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] von dei [[Carl-Toepfer-Stiftung]] Hamborg<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |titel=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |werk= |hrsg= |datum=2020-03-02 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200328020626/https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |archiv-datum=2020-03-28 |abruf=2020-07-13 |sprache=de }}</ref> * 2021: [[Unkel-Bräsig-Pries]] <ref>{{Internetquelle |url=https://www.länderzentrum-für-niederdeutsch.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |titel=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |werk=länderzentrum-für-niederdeutsch.de |datum=2021-08-25 |abruf=2023-12-13 }}</ref> * 2023: Pries von dei ''[[Stiftung Mecklenburg]]'' <ref>{{Internetquelle |url=https://stiftung-mecklenburg.de/aktuelles/infos-neues/de-pries-von-stiftung-maekelborg-geiht-an |titel=de Pries von de Stiftung Mäkelborg geiht an … |werk=stiftung-mecklenburg.de |datum=2023-12-07 |abruf=2023-12-13}}</ref> == Wark == * ''Wenn de Gott oewer nu’n Lock hett''. Plattdeutsche Geschichten, [[Hinstörp]], [[Rostock]] 2012, ISBN 978-3-356-01526-3. * Stephan Bliemel: ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Ins Niederdeutsche übertragen von Susanne Bliemel, Bilder von Peter Bauer,Hinstörp, Rostock 2013, ISBN 978-3-356-01591-1. * ''Dat wier de Nachtigall un nich de Uhl …'' Plattdeutsche Geschichten. [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02149-3. * ''Bananen vör de Sœgen … Plattdeutsche Geschichten aus Norddeutschland.''Hinstörp, Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02326-8. * ''Nieges ut Hoppenhagen.'' Bilder von Silke Herr, [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02484-5. Oewersett in’t Plattdüütsche * ''Ünnerwägens in de Hansetiet: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-248-9. * ''De Schatz von de Likedeelers: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-249-6. '''Toondräger''' * ''De Mallbüdel – de 100 besten Witze ut de Plappermœhl''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller, u.&nbsp;a. Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2007. * ''De niege Mallbüdel: miehr Witze ut „De Plappermoehl“''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller: Susanne Bliemel, [[Marianne Meier]] und [[Norbert Bosse]], Tennemann Media, [[Swerin]] 2012, ISBN 978-3-941452-24-4. * ''Rudolf Tarnow – Mötst di nich argern''. Hörbuch u.&nbsp;a. gelesen von Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2018, ISBN 978-3-941452-54-1. * ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Plattdeutsches Hörbuch für Kinder. Gelesen von Susanne Bliemel unter der Regie von Rainer Schobeß, [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02295-7. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen|List von plattdütschen Schriewerschen]] == Weblenk == {{PBuB|5031}} * Hinstörp Verlag: ''[https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ Susanne Bliemel]'' (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Journalismus]] qwkq9gh408bpiijqk5l9no2vhzgqt4z 0 193357 1064100 1063853 2026-05-02T15:56:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064100 wikitext text/x-wiki '''Wilhelm Schmidt''', Pseudonym: '''Wilhelm Schmidt-Fischerbrook''' (* [[11. März]] [[1872]] in [[Rostock]]; † [[15. Mai]] [[1941]] ok daar) wier en dütschen [[Pädagogik|Pädagog]], [[Journalist]], [[Rutgever|Rutgäwer]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. [[Bild:Wilhelm_Schmidt_(1872-1941).png|duum|Wilhelm Schmidt (1872–1941)]] == Läwen == Wilhelm Schmidt wurr 1872 as Soehn von enen Rostocker [[Schipper (Beroop)|Schipper]] buren. Nåden dat hei dei Brögerschaul besöcht harr, güng he up dei [[Präparandenanstalt]] un denn up dat Lihrerseminår in [[Niekloster]]. Von 1895 bet 1921 wier hei Schaulmeister in [[Rostock]]. V onwägen ene swore Krankheid, güng hei vör de Tied in Penschon. 1898 wier hei Mitbegrünner von den ''[[Plattdütsch Vereins för Rostock un Ümgegend|Plattdütschen Verein för Rostock un Ümgegend]]''. He dröög ut den Wark von [[Fritz Reuter|Fritz Reuters]] un [[John Brinckman]] vör,<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |titel=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |hrsg=Deutsches Rundfunkarchiv |datum= |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170620202820/http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S |archiv-datum=2017-06-20 |archiv-bot=2024-06-14 22:05:38 InternetArchiveBot |abruf=2015-09-23 }}</ref> wier Sammler von plattdütschen Seggwiesen un Läuschen un woll so de plattdütsche Språk un Kultur bewohren. Hei wier en engen Fründ von den Volkskünnigen [[Richard Vosslo|Richard Voslo]]. Schmidt harr besünners Interess an John Brinckman sien Wark. 1914 gew hei ene John-Brinckman-Biographie rut. Al von 1904 an is hei tauhop mit den Illustrater Adolf Jöhnssen ene Editschoon von Brinckman sien Wark ruttaugäwen. Nå ene Idee von Schmidt, gew dei Stadt Rostock 1922 dat ierste Mål tauhop mit dei Arbeidsgemeinschop von dei Heimåtverein up den Plattdütschen Volksdag den [[John-Brinckman-Pries]] rut. De Pries würr an Dichter, Schriewer, Wätenschopper un Künstler, de sik för dat Plattdütsch insetten, utgäwen. Priesdräger wieren tau’n Bispäl [[Richard Ohnsorg]] un [[Richard Vosslo]]. 1935 kreg Schmidt sülwenst den Pries för sienen Insatt in dei plattdütsche Språkpläg’. Schmidt bruuk verscheden Schriewernåm, so as Wilhelm Fischerbrok un Hinnik Isen för siene Arbeid in Dagbläder. Een Deil von sienen Wark keem ünner den Nåm Wilhelm Schmidt-Fischerbrook oder Wilhelm Schmidt-Rostock rut. Wilhelm Schmidt blew 1941 dod. Hei liggt up den Niegen Dodenhoff in Rostock begråwen (Feld Od 60). == Wark (Utwåhl) == === As Schriewer === * ''Wat Vagel Grip vertellt. Geschichten un Dönken in Meckelbörger Platt'' (Haak, Ribnitz 1910) * ''Seemannsblot orer de Schönheit ut Tripolis'' Schwank, (Sülwstverlag, Rostock 1912) * ''John Brinckman. Leben und Werk'' (Kaufungen, Rostock 1914) * ''De leckern Füsiliere orer De Häunerkrieg in Fischkaten: En Soldatenschwank'' (Sülwstverlag, Rostock 1915) * ''Dünung. Schippermärken und Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1919) * ''Hannis Bo-i un anner Geschichten'' (Koch, Rostock 1933) * ''Ann Strand’n'' (Koch, Rostock 1936) * ''Kiek in de Sünn'' (Koch, Rostock 1940) * ''Ick will juch wat vertellen ... Plattdeutsche Märchen, Rätsel, Läuschen, Geschichten und Gedichte'' ([[Hinstörp]], Rostock 1988) * ''Uemmer manierlich! : Un anner Vertellers'' ([[Hinstörp]], Rostock 1994) * ''Schippermärken un Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], Rostock 1996) * ''Adolf Jöhnssen, ein Maler der Heimat'' (1927) * ''Vom Rostocker Pfingstmarkt'' (1931) * ''Detloff Carl Hinstörp. Leben und Wirken eines mecklenburgischen Buchhändlers'' (1931) * ''Meckelbörger Heimatarbeit binnen und buten'' (1933) === As Rutgäwer === * ''Vagel-Grip-Kalender'' (Adlers Erben, Rostock af 1760) * ''Großherzoglich Mecklenburg-Schwerinscher und Mecklenburg-Strelitzer Kalender'' im Volksmund genannt: ''Voß-un-Haas-Kalender'' ([[Hinstörp]], Rostock af 1864) * Ludwig Kreutzer: ''Zehn mecklenburgischen Volkserzählungen'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Boldt, Rostock 1904) * [[John Brinckman]]: ''Kasper Ohm un ick'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Nister, Nürnberg 1905) * John Brinckman: ''De Generalreeder'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1918) == Literatur == * Grete Grewolls: Wer war wer in Mecklenburg und Vorpommern. Das Personenlexikon. [[Hinstörp]] Verlag, Rostock 2011, <nowiki>ISBN 978-3-356-01301-6</nowiki>, S. 8894.  * ''Schmidt, Wilhelm''. In: ''Deutsches Literatur-Lexikon''. Bd. 15, Saur, Bern (u.&nbsp;a.) 1993, Sp. 426 * Wilhelm Schmidt: zu seinem 60. Geburtstag. In: Mecklenburgische Monatshefte. Band 8. [[Swerin]] 1932, S. 131–132 (Digitalisat – PDF).  == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewer]] == Weblink == {{PBuB|950|NAME=Wilhelm Schmidt}} == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1941]] [[Kategorie:Boren 1872]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Rutgever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Heimatforscher]] 6s9dkfkhv1hkip1myzqffjf1ehr4rfo 0 193404 1064097 1063850 2026-05-02T15:35:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064097 wikitext text/x-wiki '''Walter Zelinski''' (* [[4. Oktober]] [[1948]] in Elmshoorn, † [[21. Dezember]] [[2019]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]], [[Radiomoderater]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |titel=Autor: Walter Zelinski |abruf=2025-07-31 }}</ref> == Leven == Na siene Schoolteid maak Waler Zelinski ene Leer as Heizungsmonteur in [[Hamborg]]. Daarna studeer he un is [[Schoolmeester]] worrn. Vun 1976 an bet to siene [[Penschoon]] 2012 ünnerricht he an de Samschool [[Trappenkamp]], vundaag de ''Richard-Hallmann-School''. Hier weer he vun 1989 an Schooldirekter. Daarto het Zelinski bi [[NDR 1 Welle Nord]] arbeidt un schreev plattdüütsche [[Glosse (Journalismus)|Glossen]] över [[Sport|Sportthemen]]. 1997 begünn he dat Schrieven för de Radioreeg [[Hör mal ’n beten to|''Hör mal ’n beten to'']]. He bröch ok Böker un Höörböker mit plattdüütschen Kortgeschichten rut.<ref>Andrea May und Michael Jung (Ruutgever): ''Wiehnachten steiht vör de Döör!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, [[:de:Special:BookSources/3898820386|ISBN 3-89882-038-6]]</ref> Walter Zelinski weer verheiraadt un Vadder vun ene Dochter. == Wark == * ''Wenn de Hahn kreiht op den Mist ...: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', [[Verlag Michael Jung]], [[Kiel]] 2000, ISBN 3-929596-86-5 * ''Von Quarkbüdels un anner Lüüd: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-034-3 * [[Andrea May]] und Michael Jung (Ruutgever) ''Wiehnachten steiht vor de Döör!'', Autoren: [[Ines Barber]], [[Udo Bielenberg]], [[Anneliese Braasch]], [[Ulli Brüchmann]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]], [[Heiko Gauert]], Ubbo Gerdes, [[Günter Harte]], Kerstin Kromminga, [[Wolfgang Sieg]], Jasper Vogt, [[Falko Weerts]] und Walter Zelinski, Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-038-6 * ''Kümmt jümmers anners, as een denkt!: ‚Hör mal ’n beten to´-Geschichten‘'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-063-7 * ''Beten scheev hett Gott leev!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-105-6 == CD’s == * ''Walter Zelinski vertellt: `Hör mal'n beten to´-Geschichten'' (CD), Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-073-4 == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblink == {{PBuB|ID=1441}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Moderator]] qjlbgt1o96an0x4cxlukjelxzaugbs9 0 193559 1064068 1063821 2026-05-02T13:07:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064068 wikitext text/x-wiki '''Roel Oostra''', mit vullen Naam '''Roelof Jacobs Oostra''' (* [[29. August]] [[1921]] in [[Oosthem]], [[20. November]] [[2025]]) <ref> [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17976507/oud-directeur-roel-oostra-104-van-de-lawei-in-drachten-overleden ''Oud-directeur Roel Oostra (104) van De Lawei in Drachten overleden''] Omrop Fryslân, 20. November 2025 </ref> weer en [[Nedderlannen (Europa)|nederlandschen]] [[Schriever]] un [[Speelbaas]] van de [[Westfreesche Spraak|westfreesche]] Kabarettgrupp [[De Spinnekop|''De Spinnekop'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |titel=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |abruf=2025-08-08 }}</ref> He schreev ok op för dat [[Stellingwarfs kabberet|''Stellingwarfs kabberet'']] up [[Stellingwarfs]]. == Leven == Roel Oostra gung in [[Wolvege]] op School, 1962 wurr Oostra Direkter van dat Kultuurzentrum [[De Lawei|''De Lawei'']] in [[Drachten]] un weer hier 25 Jaren lang aktiv. 1971 kreeg de he [[Freesche Presspries]]. Twüschen 1996 un 2002 schreev un produzeer Oostra noch fiev Programmen up Stellingwarfs för dat ''Stellingwarfs kabberet.'' 2008 nööm dat Kultuurzentrum ''De Lawei'' de lütte Saal in dat Zentrum ''Roel Oostra-Saal''. 2021 fier he sien 100. Boortsdag.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-20210828-NO01028005 |titel=Een eeuw Roel Oostra - NDC mediagroep - De Krant van Toen |abruf=2025-08-08}}</ref> == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1921]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Speelbaas]] [[Kategorie:Westfreesch]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 5kytvys9hcms5i36wzmapwidmgao3zf 0 194907 1064090 1063843 2026-05-02T15:04:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064090 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:Transistors-white.jpg|duum|Verscheden Transisters in ünneracheedliche THT-Hüüskenformen]] Een '''Transister''' is een elektronisch [[Halvleider]]-Boelement to’n [[Elektronik|Stüren]] oder Verstarken vun meist ringen elektrischen Spannungen un Strööm. He is de wichtigste „aktive“ Deel vun elektroonsche Schalters, de to’n Bispeel in de Nachrichtentechnik, de Leistungselektronik un in [[Reekner|Computersystemen]] bruukt warrt. Besünners wichtig sünd Transisters – meist as In/Uut-Schalter – in integreerten Schaltkreisen, wat de wied verbreedt Mikroelektronik mööglich maakt. Dat Woord „Transister“ is een [[Mengelwoort|Kufferwoord]] uut dat [[Engelsche Spraak|engelsche]] {{Lang|en|'''''trans'''fer res'''istor'''''}}.<ref>[http://nobelprize.org/educational_games/physics/transistor/function/firsttransistor.html ''The First Transistor''] Information zur Herkunft des Wortes „Transistor“ auf der Website der ''The Nobel Foundation''.</ref> == Literatuur == * Ulrich Tietze, Christoph Schenk: Halbleiter-Schaltungstechnik. 12. Oplaag. Springer, Berlin 2002, <nowiki>ISBN 3-540-42849-6</nowiki>.  * Kurt Hoffmann: Systemintegration: Vom Transistor zur großintegrierten Schaltung. 2. Oplaag. Oldenbourg, 2006, <nowiki>ISBN 3-486-57894-4</nowiki>.  * Ulrich Hilleringmann: Silizium-Halbleitertechnologie: Grundlagen mikroelektronischer Integrationstechnik. 6. Oplaag. Springer Vieweg, 2014, <nowiki>ISBN 978-3-8348-1335-0</nowiki>.  * Stefan Goßner: Grundlagen der Elektronik. 11. Oplaag. Shaker, 2019, <nowiki>ISBN 978-3-8440-6784-2</nowiki>.  * Alfred Kirpal: ''Die Entwicklung der Transistorelektronik. Aspekte einer militärischen und zivilen Technik''. In: ''Technikgeschichte.'' Band 59, Heft, 1992, S. 353–369. == Weblenken == * {{Internetquelle |url=https://www.electronicsplanet.ch/bauteile/standard-transistoren.htm |titel=Liste mit Standardtransistoren |werk=electronicsplanet.ch |abruf=2014-12-07}} * {{Internetquelle |autor=Thomas Krueger |url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |titel=Der Transistor – Ein Tausendsassa |werk=dieelektronikerseite.de |datum=2009-04-20 |abruf=2009-06-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |wayback=20090306064130 |text=Der Transistor – Ein Tausendsassa |archiv-bot=2026-05-02 15:04:03 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Thomas Schaerer |url=https://www.elektronik-kompendium.de/public/schaerer/powsw1.htm |titel=Schalten und Steuern mit Transistoren |werk=elektronik-kompendium.de |datum=2008-02-13 |abruf=2009-06-22}} * {{Internetquelle |autor=Kai Janßen |url=http://www.kjanssen.de/Studium/Forschungen/Diplomarbeit/da/weTEiS/weteis.htm |titel=weTEIS – interaktives Tutorial zu Lehrveranstaltung Entwurf integrierter Schaltungen |werk=kjanssen.de |datum=1999-11-03 |abruf=2010-01-19}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Technik]] tjq4fbsvnxngmrigxzyxmi18i6tm6aj 0 195131 1064050 1063801 2026-05-02T12:11:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064050 wikitext text/x-wiki [[Datei:Raulfs, Philipp.jpg|mini|Philipp Raulfs, 2018]] '''Philipp Raulfs''' (* [[25. April]] [[1991]] in [[Gifhorn]])<ref name="Handbuch 2017">[[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 131</ref> is en düütsch Politiker ([[SPD]]). He is siet 2025 [[Landraat]] vun den Landkreis Gifhorn. Tovör weer he van 2017 bit 2025 Afordneter vun den [[Landdag Neddersassen]]. == Leven == An den Realschoolafsluss 2007 hett Philipp Raulfs en Utbillen to’n Mechatroniker anslooten. Nah dat Fackabitur 2012 studeer he in’n dualen Studium Konstruktschoonstechnik an de [[Hochschool Hannover]]. 2016 hett he en Maschinenbaustudium an de [[Leibniz Universität Hannover]] upnommen, dat he 2019 mit den Master of Science afslooten hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Philipp Raulfs |url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |titel=Ausbildung und Beruf |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/alle/,cms_id,341,ausschuss_id,42,abgeordneten_id,202805.html |titel=Abgeordnetenprofil von Philipp Raulfs |werk= |hrsg=Landtag Niedersachsen |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de}}</ref> == Politik == Raulfs weer van 2011 bit 2025 Liddmaat in den Raat vun de Gemeend [[Hillerse]]. Dor weer he van 2011 bit 2021 Vörsitter vun de SPD-Fraktschoon, van 2021 bit 2025 weer he ehrenamtlicher Börgermeester vun de Gemeend Hillerse. Den [[Samtgemeenderaat]] [[Samtgemeend Meinersen|Meinersen]] hörr he van 2016 bit 2023 an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sitzungsdienst-meinersen.de/bi/pa020.asp?PALFDNR=1 |titel=Samtgemeinderat Meinersen |hrsg=Internetseite Bürgerinformationssystem ALLRIS®net. |abruf=2024-10-03}}</ref> Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017]] kreeg he en Direktmandat in den [[Landdagswahlkreis Gifhorn-Süüd]]. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2022]] kunn he dat Direktmandat verteidigen. Sien Landdagsmandat hett he an*n 18. November 2025 in’t Vörfeld vun sien Amtsanträe as Landraat daalleggt. För hüm is [[Andrea Kötter]] in den Landdag nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zevener-zeitung.de/region/nach-tod-von-landrat-wechsel-in-spd-fraktion-333173.html |titel=Nach Tod von Landrat: Wechsel in SPD-Fraktion |werk=zevener-zeitung.de |datum=2025-11-18 |abruf=2025-11-18}}</ref> Nah den Dood vun den [[Landkreis Gifhorn|Gifhorner]] Landraat [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]] hett Raulfs bekanntgeven, as sien Nahfolger to kandideeren.<ref>{{Internetquelle | autor=Dirk Kühn, Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409362286/spd-abgeordneter-philipp-raulfs-will-landrat-in-gifhorn-werden.html/ |titel=SPD-Abgeordneter Philipp Raulfs will Gifhorns Landrat werden |werk=Gifhorner Rundschau |datum=27.06.2025 |sprache=de |abruf=08.07.2025}}</ref> An‘n 26. Oktober 2025 wurr he mit 53,6 Perzent vun de Stimmen to’n Landraat wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/braunschweig_harz_goettingen/spd-kandidat-philipp-raulfs-ist-neuer-landrat-von-gifhorn,landratswahl-100.html |titel=SPD-Kandidat Philipp Raulfs ist neuer Landrat von Gifhorn |werk=ndr.de |datum=2025-10-28 |abruf=2025-10-28}}</ref> Sien Amt hett he an’n 24. November 2025 antreeden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Amtsantritt-von-Philipp-Raulfs-Fokus-auf-Wirtschaft-Bildung-und-Sicherheit.php?object=tx,4083.6606.1 |titel=Amtsantritt von Philipp Raulfs: Fokus auf Wirtschaft, Bildung und Sicherheit |hrsg=Landkreis Gifhorn |datum=2025-11-24 |abruf=2025-11-24}}</ref> Siet 2019 is he Vörsitter vun de SPD in‘n Landkreis Gifhorn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |titel=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }}</ref> == Weblinks == {{commons}} * [https://www.philipp-raulfs.de/ Persönlich Website] * [https://www.spdnds.de/personen/philipp-raulfs/ Philipp Raulfs bi de SPD Niedersachsen] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2024-04-01}} {{SORTIERUNG:Raulfs, Philipp}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1991]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] khha0uc27ez4aicxqvicn4jgvad7txw 0 195223 1064080 1063833 2026-05-02T14:19:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064080 wikitext text/x-wiki [[Datei:Susumu Kitagawa cropped Susumu Kitagawa 20191212.jpg|mini|Susumu Kitagawa]] '''Susumu Kitagawa''' ([[Japaansch Schrift|japaansch]] {{lang|ja|北川 進}}, ''Kitagawa Susumu''; * [[4. Juli]] [[1951]] in [[Kyōto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref>) is en japaansch Chemiker. He gellt as internatschonal führend Experte för [[Metal Organic Framework|metall-organische Gerüste]] (MOF).<ref>[https://web.archive.org/web/20080929233813/http://www.pm.rub.de/pm2008/msg00302.htm Presseinformatschoon vun de Ruhr-Universität Bochum to en Vördrag vun Kitagawa, 29. September 2008]</ref> 2025 kreeg he gemeensam mit [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] un [[Omar Yaghi]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganische Gerüstverbindungen]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> Kitagawa wurr 1979 an de [[Universität Kyōto]] promoveert.<ref>{{Academictree |chemistry |61507|Name=Susumu Kitagawa|Datum=24. Februar 2018}}</ref> Dornah weer he Assistant Professor, af 1983 [[Lecturer]] un 1988 Associate Professor an de [[Kinki-Universität]]. 1992 wurr he Perfesser för Anorganische Chemie an de [[Tokyo Metropolitan University]] un 1998 Perfesser för Inorganische Funktschonale Chemie an de Universität Kyoto. Siet 2007 is he dor stellvertredend Direkter vun dat Institute for Integrated Cell-Material Sciences. Sien Fachrebeet is [[Komplexchemie]], speziell polymere Komplexstrukturen un MOFs, wat he as ''Chemie im Koordinations-Raum'' betekent. 1986/87 weer he Gastwetenschapler an de [[Texas A&M University]] (F. A. Cotton Laboratory) un 1996 Gastperfesser an de [[City University of New York]]. He kreeg 2008 den [[Humboldt-Forschungspries]] (un weer dormit an de [[Ruhr-Universität Baukem]]), 2009 den Chemical Society of Japan Award un 2003 den Pries vun de [[Chemical Society of Japan]] (CSJ) för Kreative Arbeit. 2010 hörr he to den [[Thomson Reuters Citation Laureates]]. 2011 kreeg he de [[Ehrenmedaille (Japan)|Medaille mit Purpurnem Band]] un wurr Liddmaat vun den Wetenschapsraat (Science Council) vun Japan. 2018 wurr he Ehrendokter vun den [[Technische Universität München]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/| titel=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie| hrsg=TU München| zugriff=2023-02-06}}</ref> 2023 wurr Kitagawa to’n utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] wählt. == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Mitsuru Kondo |Titel=Functional Micropore Chemistry of Crystalline Metal Complex-Assembled Compounds |Sammelwerk=Bulletin of the Chemical Society of Japan |Band=71 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=1739–1753 |DOI=10.1246/bcsj.71.1739}} * {{Literatur |Autor=Ryo Kitaura et al. |Titel=Porous Coordination‐Polymer Crystals with Gated Channels Specific for Supercritical Gases |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=42 |Nummer=4 |Datum=2003 |Seiten=428–431 |DOI=10.1002/anie.200390130}} * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Ryo Kitaura, Shin‐ichiro Noro |Titel=Functional Porous Coordination Polymers |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=43 |Nummer=18 |Datum=2004 |Seiten=2334–2375 |DOI=10.1002/anie.200300610}} * {{Literatur |Autor=Kazuhiro Uemura, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=Flexible microporous coordination polymers |Sammelwerk=Journal of Solid State Chemistry |Band=178 |Nummer=8 |Datum=2005 |Seiten=2420–2429 |DOI=10.1016/j.jssc.2005.05.036}} * {{Literatur |Autor=Tapas Kumar Maji, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=A flexible interpenetrating coordination framework with a bimodal porous functionality |Sammelwerk=Nature Materials |Band=6 |Nummer=2 |Datum=2007 |Seiten=142–148 |DOI=10.1038/nmat1827}} * {{Literatur |Autor=Shinpei Hasegawa et al. |Titel=Three-Dimensional Porous Coordination Polymer Functionalized with Amide Groups Based on Tridentate Ligand: Selective Sorption and Catalysis |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=129 |Nummer=9 |Datum=2007 |Seiten=2607–2614 |DOI=10.1021/ja067374y}} * {{Literatur |Autor=Satoshi Horike, Satoru Shimomura, Susumu Kitagawa |Titel=Soft porous crystals |Sammelwerk=Nature Chemistry |Band=1 |Nummer=9 |Datum=2009 |Seiten=695–704 |DOI=10.1038/nchem.444}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.archive.org/web/20250321045549/https://www.jst.go.jp/erato/kitagawa/img/CV.Susumu_Kitagawa111005.pdf Levensloop, PDF] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1247641937|LCCN=n2009002557|NDL=00846692|VIAF=21629459}} {{SORTIERUNG:Kitagawa, Susumu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] lm17esv0aqkjy3i4xfx7ep8zfrc47xy 0 195484 1064144 1049998 2026-05-03T11:34:52Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064144 wikitext text/x-wiki '''Platbeats''' is een Lederwettstriet, dat junge Lüüd mehr [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] Musik maakt. Den Wettstriet gifft dat siet 2018. Dorbi ween köönt Singers und Bands, de im Dörchsnitt ünner 35 Jahr olt sünd (fröher bet to 30 Johren) und „moderne Musik“ maakt. == Beschrieven == Wiel de öllere Platt-Wettstriet [[Plattsounds]] blots för Bands und Singers ut Neddersassen wöör, wull [[Thorsten Börnsen]] en Wettstriet för heel Noorddüütschland angahn. Lüüd, de keen plattdüütsch versteiht, künnt ehr Leed vun Engelsch or Hochdüütsch översetten laten.<ref> {{Internetquelle |autor= Lornz Lorenzen |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/binnenland_und_waterkant/Beats-op-Platt,plattbeats102.html |titel=Beats op Platt |werk=NDR 1 Niedersachsen |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2017-09-11 |sprache=nds |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Simone Deckner |url=https://www.hinzundkunzt.de/um-die-wette-singen-auf-platt/ |titel=Um die Wette singen – auf Platt |titelerg= |werk=Hinz&Kunzt |hrsg= |datum=2018-04-18 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> De fardigen Leeder sünd tomeist op de Websiet laden to'n Nalustern. Stütt kreegt de Wettstriet vun [[Länderzentrum für Niederdeutsch]], KND ([[Kompetenzzentrum für Niederdeutschdidaktik]]), de Beopdraagte vun de Bunnsregeren för Kultur un Medien un de [[Ohnsorg-Theater]]. Jed en Johr is de Finaal in en anneren Oort in Noorddüütschland. == Winners == {| class="wikitable" ! Johr || Oort !! Winner |- | 2018 || [[Hamborg]] || Standbild<ref> {{Internetquelle |autor=Heike Thode-Scheel |url=https://www.kn-online.de/schleswig-holstein/bombenstimmung-bi-plattbeats-7TXBITYZUT2HGPRAUJ7ONXIDP4.html |titel=Dat güng rund: Leeder-Wettstriet op Platt – Bombenstimmung bi plattbeats |hrsg=Kieler Nachrichten |datum=2018-05-07 |sprache=nds |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattbeats.de/songcontest/2018-2/|titel=Plattbeats-Finale am 21. April im Hamburger LOGO|hrsg=Plattbeats |datum=2018|sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> |- | 2019 || [[Kiel]] || FUXX<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattbeats.de/songcontest/2019-2/|titel=Plattbeats-Finale am 25.5. im Kulturzentrum Pumpe in Kiel|hrsg=Plattbeats |datum=2019|sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> |- | 2020 || Online in [[Livestream]] || Jack Pott<ref> {{Internetquelle |autor= |url=https://www.ln-online.de/lokales/ostholstein/plattbeats-2020-bad-schwartauer-punkband-gewinnt-contest-ZSKHPQJ6H6UJWJFRDQ7H53MLPY.html |titel=Plattbeats 2020: Bad Schwartauer Punkband gewinnt Contest |hrsg=Lübecker Nachrichten |datum=2020 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattbeats.de/songcontest/2020-2/|titel=Plattbeats 2020: Dieses Mal gab es ein Online-Finale|hrsg=Plattbeats |datum=2020|sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> |- | 2022 || [[Rostock]] || LDA<ref> {{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Plattbeats-Songkontest-im-Rostocker-MAU-Club%2Cnordmagazin101914.html |titel=Plattbeats-Songcontest im Rostocker M.A.U. Club |werk=Nordmagazin |hrsg=NDR |datum=2022-11-19 |sprache=de |offline=2025-12-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20221119212635/https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Plattbeats-Songkontest-im-Rostocker-MAU-Club,nordmagazin101914.html |archiv-datum=2022-11-19 |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattbeats.de/songcontest/2022-2/|titel=Plattbeats-Finale am 18.11. im Rostocker MAU-Club|hrsg=Plattbeats |datum=2022|sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> |- | 2023 || Hamborg || [[Lennon von Seht]]<ref>{{Internetquelle |autor=Rolf Ziehm |url=https://www.shz.de/lokales/neumuenster/artikel/lennon-von-seht-aus-neumuenster-gewinnt-den-plattbeats-45963306 |titel=Lennon von Seht gewinnt mit „Segel strieken“ den plattdeutschen Songcontest Plattbeats |titelerg=Liedermacher aus Neumünster |werk=Holsteinischer Courier |hrsg=sh:z |datum=2023-11-22 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattbeats.de/songcontest/2023-2/|titel=Plattbeats-Finale am 18.11. im Logo in Hamburg|hrsg=Plattbeats |datum=2023|sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> |- | 2024 || [[Bremen]] || Stranger Cats<ref> {{Internetquelle |autor=Thomas Kuzaj |url=https://www.kreiszeitung.de/lokales/bremen/stranger-cats-gewinnen-mit-rockabilly-op-platt-93431815.html |titel=„Stranger Cats“ gewinnen mit Rockabilly op Platt |hrsg=kreiszeitung.de |datum=2024-11-25 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattbeats.de/songcontest/2024-2/|titel=Plattbeats-Finale am 23.11. im Bremer Zentrum für Kunst|hrsg=Plattbeats |datum=2024|sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> |- | 2025 || [[Lübeck]] || Eythee<ref> {{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattbeats-2025-gaensehaut-punkrock-und-eine-gewinnerin,plattbeats-100.html |titel=Plattbeats 2025: Gänsehaut, Punkrock und eine Gewinnerin |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR Kultur |datum=2025-11-25 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref> {{Internetquelle |autor=Steffen Niemeyer |url=https://www.nordkurier.de/regional/prignitz/so-lief-das-plattbeats-finale-fuer-rapper-tille-4143613 |titel=So lief das „Plattbeats“-Finale für Rapper Tille |hrsg=Nordkurier |datum=2025-11-28 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattbeats.de/songcontest/2025-2/|titel=Plattbeats-Finale am 21.11. im Rider’s Café in Lübeck|hrsg=Plattbeats |datum=2025|sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> |} == Weblinks == * [https://www.plattbeats.de/ Internettoptritt vun Plattbeats] (hoochdüütsch) == Footnoten == <references/> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Musikfestival]] [[Kategorie:Spraakaktivismus]] [[Kategorie:Wettstriet]] 1664hoz6sryvg8zjjo44kmtj4446xmh 0 195486 1064145 1049740 2026-05-03T11:35:13Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064145 wikitext text/x-wiki '''Lennon von Seht''' (* [[1996]] in [[Niemünster]]) is en [[düütsch]] Ledermaker, de siet 2022 ok plattdüütsche Musik maakt. Wiel Plattdüütsch nich sien Modderspraak wöör, hett he dorför anfangen, de Spraak to lehren. Sien Leder geiht um Familie, Frünschop un Beleevnisse. <ref>{{Internetquelle |autor=Lina Bande |url=https://www.ndr.de/wellenord/Leedermaker-Lennon-von-Seht,audio1464262.html |titel=Leedermaker Lennon von Seht ut Neemünster |titelerg= |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2023-10-02 |sprache=nds |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> 2022 wöör he to’n eersten Maal bi de Lederwettstriet [[Plattbeats]] dorbi, en Johr later hett he de Wettstriet denn wunnen. 2023 hett he över sien Heimatstadt Niemünster en Leed schreven<ref>{{Internetquelle |autor=Rolf Ziehm |url=https://www.shz.de/lokales/neumuenster/artikel/lennon-von-seht-hat-einen-neumuenster-song-komponiert-45403968 |titel=Musiker Lennon von Seht: „Neumünster, lass mal ehrlich sein“ |titelerg=Neuer Neumünster Song |werk=Holsteinischer Courier |hrsg=sh:z |datum=2023-08-30 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> un 2025 jüst dor bi en Demo för Demokratie Musik maakt.<ref>{{Internetquelle |autor=Gunda Meyer |url=https://www.kn-online.de/lokales/neumuenster/kundgebung-fuer-demokratie-in-neumuenster-am-8-februar-2SJCZDHDTRBTREACM4AWNB4X7U.html |titel=Kundgebung für Demokratie in Neumünster: „Ohne Reden aus der Politik“ |titelerg= |werk=Kieler Nachrichten |hrsg=RedaktionsNetzwerk Deutschland |datum=2025-01-30 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> == Uttekens == * 2023 wöör he de Winner vun de Songcontest Plattbeats.<ref>{{Internetquelle |autor=Rolf Ziehm |url=https://www.shz.de/lokales/neumuenster/artikel/lennon-von-seht-aus-neumuenster-gewinnt-den-plattbeats-45963306 |titel=Lennon von Seht gewinnt mit „Segel strieken“ den plattdeutschen Songcontest Plattbeats |titelerg=Liedermacher aus Neumünster |werk=Holsteinischer Courier |hrsg=sh:z |datum=2023-11-22 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> == Warken == * 2024: ''Lieder Macher Leben'' (CD, MODI Music) * 2022: ''Vom Wachsen'' (CD, Egenverlag) == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen]] == Weblenken == * [https://www.lennonmusik.de Websiet vun Lennon von Seht] == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} {{SORTIERUNG:Seht, Lennon von}} [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Musik]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1996]] 45rkl4u7n8r490xwe9zudggzpjfkixx 0 195489 1064142 1050001 2026-05-03T11:33:52Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064142 wikitext text/x-wiki '''Uns Timmel e. V.''' is en Vereen ut [[Timmel]] (in [[Landkreis Auerk]]), de siet 2011 all söven Johr en opwendig Theater-Produkschoon över de Geschicht vun den Oort maakt. För de 2025 Theaterstück „Timmel unner Strom“ hebbt 45 Freewillige de Kulissen boot un üm un bi 100 Schauspelers hebbt mitmaakt.<ref> {{Internetquelle |autor=Catherine Grim |url=https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/hallo_niedersachsen/timmel-unner-strom-ein-dorf-schreibt-theatergeschichte,hallonds-3094.html |titel="Timmel unner Strom": Ein Dorf schreibt Theatergeschichte |werk=Hallo Noedersachsen |hrsg=NDR Fernsehen |datum=2025-10-23 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> Bi de Premiere weren 1000 Besökers dorbi, all 15 plaant Upföhren weren utverköfft. Tosomen hett bummelig 16.000 Lüüd dat Stück ankiekt.<ref> {{Internetquelle |autor=Günther Meyer |url=https://www.nwzonline.de/landkreis-aurich/theater-in-ostfriesland-premiere-von-timmel-unner-strom-begeistert-1000-zuschauer_a_4,2,2527779446.html |titel=Timmel „unner Strom“ – eine persönliche Liebeserklärung an Ostfriesland |titelerg=Premiere für Theater |werk=NWZ online |hrsg=Nordwest Zeitung |datum=2025-10-24 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref> {{Internetquelle |autor=Nicole Böning |url=https://www.on-online.de/artikel/1604267/Zusatztermin-fuer-Timmel-unner-Strom |titel=Zusatztermin für „Timmel unner Strom“|titelerg= Theater |werk=Ostfriesische Nachrichten |hrsg= |datum=2025-11-09 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> == Upföhrungen == * 2011 ''De Schippers van Timmel'' * 2018 ''De Steerns över Timmel'' * 2025 ''Timmel unner Strom'' == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Theaters]] == Weblenken == * [https://www.unstimmel.de Internettoptritt vun Uns Timmel e.V.] (hoochdüütsch) == Footnoten == <references/> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Theater]] [[Kategorie:Vereen]] kyp169j3xpccbjtnew2s3jhakfzw1s0 0 195493 1064146 1062331 2026-05-03T11:35:26Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064146 wikitext text/x-wiki '''Rockwark''' is ene noorddüütsche Musikgrupp ut [[Bremen]], de „Hardrock un Rock mit plattdüütsche Texten“ maakt. De Texten schrievt Singersche Karin Dittmers un Gitarr-Speler Martin Olding. Mit de ukrainsche Singersche Mari Cheba hebbt se dat Leed ''Oktober'' rutgeven, as en Teken för Tosomenhoolt mit de Ukraine un för Freden.<ref>{{Internetquelle |autor=Alexandra Knief |url=https://www.weser-kurier.de/bremen/kultur/musik-op-platt-die-bremer-band-rockwark-macht-plattdeutsche-rockmusik-doc7opuynkicqgsiesbmo9 |titel=Musik op Platt |titelerg=Die Bremer Band Rockwark |werk=Weser Kurier |datum=2023-02-08 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> 2024 weren se bi den Leeder-Wetstriet „[[Liet Ynternasjonaal|Lied International]]“ för Plattdüütsch dorbi, sünd aver blots op den vörletzt Platz kamen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/platt-schnack-mucke-yared-dibaba-mit-karin-dittmers-von-rockwark,audio-311304.html |titel=Platt Schnack Mucke: Yared Dibaba mit Karin Dittmers von "Rockwark" |werk=Platt Schnack Mucke |hrsg=NDR Schlager |datum=2025-10-19 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Christina Klinghagen |url=https://www.weser-kurier.de/landkreis-rotenburg/gemeinde-wilstedt/platt-rocker-aus-wilstedt-auf-abenteuer-reise-zum-songcontest-doc7yf76tqxxspphjeebnu |titel=Platt-Rocker aus Wilstedt auf Abenteuer-Reise |titelerg=Songcontest für Minderheiten |werk=Weser Kurier |datum=2024-12-26 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> == Uttekens == * 2021 hebbt se den Wettstriet [[Best op Platt]] vun de [[Börgerschop vun Bremen (Landdag)|Bremschen Börgerschop]] wunnen.<ref>{{Internetquelle |autor=dpa |url=https://www.sueddeutsche.de/panorama/bremen-auszeichnung-fuer-plattdeutsche-hardrock-band-rockwark-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-220923-99-875806 |titel=Auszeichnung für plattdeutsche Hardrock-Band Rockwark |werk=Süddeutsche Zeitung |datum=2022-09-23 |sprache=de |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> == Warken == * 2022 - ''Fo Jümme.'' CD == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Singers un Musikgruppen]] == Weblenken == * [https://www.rockwark.de Websteed vun de Grupp] (hoochdüütsch) == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Musik]] 4yzxexuf9ekh8rwoktla46cgn7yezf5 2 195494 1064136 1051087 2026-05-03T11:23:53Z Hanhaiwen 59910 /* Medien un Schrieverslüüt */ Hartmut-Cyriacks-Pries dorto 1064136 wikitext text/x-wiki =Vun mi anleggt Artikels= ==Medien un Schrieverslüüt== [[Klookluustert]], [[PLATTform]], [[Plattfunk]], [[Plato (Toonarchiv)|PLATO]], [[Emmi för Plattdüütsch]], [[Christel Fries]], [[Hartmut-Cyriacks-Pries]] ==Musik== [[Plattbeats]], [[Lennon von Seht]], [[Rockwark]], [[Ove Thomsen]] == Spelen == [[Op'n Weg na'n roden Planeten]] ==Theater un Film== [[Uns Timmel e.V.]], [[Niederdeutsches Theater Braunschweig]], [[Kein schöner Tod II]] 8lo92dn40s4aqsm2y059m9sp3bvi0vi 0 195499 1064147 1051018 2026-05-03T11:35:42Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064147 wikitext text/x-wiki '''Ove Thomsen''' (* [[1989]] in [[Flensborg]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Schriever]] und [[Musiker]]. Upwachsen in [[Kreis Noordfreesland|Noordfreesland]], leevt he nu in [[Hamborg]]. Vun 2010 bet to 2020 hett he mit sien Grupp OVE Musik maakt.<ref>{{Internetquelle |autor=Birgit Reuther |url=https://www.abendblatt.de/hamburg-tipps/tagestipps/article228553805/Game-Ove-r-fuer-eine-tolle-Band.html |titel=Nach zehn Jahren: Game Ove(r) für eine tolle Band |werk=Hamburger Abendblatt |datum=2020-02-26 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-23}}</ref> Siet 2021 maakt he mit Deniz Jaspersen as ''Deniz & Ove'' Musik för Kinners.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mama-lauter.de/deniz-ove |titel=Deniz & Ove |werk=Mama Lauter |datum= |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-24}}</ref> De [[Niederdeutsche Bühne Flensburg]] föhrt sien Book ''Regen in’n Kopp'' siet Februor 2026 as mobiles Theaterstück in Scholen in [[Sleswig-Holsteen]] op.<ref>{{Internetquelle |autor=Bastian Pöhls |url=https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/schleswig-holstein_magazin/niederdeutsche-buehne-flensburg-premiere-von-regen-inn-kopp,shmag-6888.html |titel=Niederdeutsche Bühne Flensburg: Premiere von "Regen in’n Kopp" |werk=Schleswig-Holstein Magazin |hrsg=NDR |datum=2026-02-07 |abruf=2026-02-08 |sprache=nds}}</ref> == Uttekens == * Sien Book ''Regen in’n Kopp. Regen im Kopf'' wöör as dat [[Plattdüütsch Book vun’t Johr|Plattdüütsche Book vun’n Johr]] 2022/23 vun de [[Carl-Toepfer-Stiftung]] uttekennt.<ref>{{Internetquelle |autor=Iris Jäger |url=https://www.bauernblatt.com/einfach-mal-pause-machen/ |titel=„Einfach mal Pause machen“ |werk=Bauernblatt |datum=2023-12-21 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-24}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://länderzentrum-für-niederdeutsch.de/plattdeutsches-buch-des-jahres-regen-inn-kopp-von-ove-thomsen/ |titel=Plattdeutsches Buch des Jahres: „Regen in´n Kopp“ von Ove Thomsen |werk=Länderzentrum für Niederdeutsch |datum=2023-10-31 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-24}}</ref> == Warken == '''Böker''' * ''Regen in'n Kopp. Regen im Kopf'' Jumbo-Verlag 2023, ISBN 978-3-8337-4615-4<ref>{{Internetquelle |url=https://www.jumboverlag.de/regen-inn-kopp-regen-im-kopf/index.php?productId=3483 |titel=Jumbo Verlag |sprache=de |abruf=2025-12-24}}</ref> '''Alben''' * 2013: ''Ove, wenn & aber''. OVE, (Watt'n'Sound) * 2016: ''Ich will mir nicht so sicher sein''. OVE, (Tapete Records) * 2019: ''Abruzzo''. OVE, (Tapete Records) * 2023: ''Bällebad''. Deniz & Ove, (Oetinger Audio) * 2023: ''Looping''. Deniz & Ove, (Oetinger Audio) == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == * [http://www.fanklub.com/ove Websiet vun Ove Thomsen]{{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Ove|ACHTERNAAM=Thomsen}} {{PBuB|ID=6532}} == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} {{DEFAULTSORT:Thomsen, Ove}} [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1989]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 7h36zdzbe8j3b1a42t78b6ejwp92z7l 0 195505 1064137 1049827 2026-05-03T11:30:12Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064137 wikitext text/x-wiki '''Klookluustert''' is en [[plattdüütsch]]e [[Podcasting|Podcast]] över Wetenschop un Sellschop, de siet 2024 vun de [[Nedderdüütschsekretariat]] rutgeven warrt. Dat geiht um heel ünnerscheedliche Themen, över de sonst op Platt selten schnackt warrt. Twee vun de veer Reegs dreiht sik dorbi um [[plattdüütsche Spraakpolitik]]. In de Stremels sünd tomeist Facklüüd to Gast, wobi vel vun jüm dat eerste Mal op Platt över ehr Fackrebeet snackt. Dorüm schall ''Klookluustert'' ok to den Utbo vun de Spraak bidregen – to jeedeen Stremel is in de Shownotes oder op de Websteed vun’t Nedderdüütschsekretariat en List vun Wöör to'n Thema to finnen. Stütt geven för dat Projekt hett de Beopdraagte vun de Bunnsregeren för Kultur un Medien (BKM). ==Stremels== {| class="wikitable" |+ !Reeg !Stremels !Rutkamen |- |1 |10 |{{DatumZelle|2024-02-01}} |- |2 |5 |{{DatumZelle|2024-10-18}} |- |3 |5 |{{DatumZelle|2025-01-24}} |- |4 |3 |{{DatumZelle|2025-10-31}} |} ===Eerste Reeg (2024)=== {| class="wikitable" |+ !Nr. !Nr. in Reeg !Titel !Moderatschoon !To Gast !Rutkamen |- |1 |1 |Klimawannel in de See |Christiane Ehlers |Dr. Christine Ewers (Christian-Albrechts-Universität to Kiel), Perf. Dr. Thomas Saretzki (Leuphana-Universität Lümborg) |{{DatumZelle|2024-02-01}} |- |2 |2 |Versmudden vun’n Weltruum |[[Nessie Kossen|Vanessa Kossen]] |Helmut Ludmann (vörmals Weltruumlabor Columbus Bremen) |{{DatumZelle|2024-02-08}} |- |3 |3 |Tokumst vun de ökoloogsche Landweertschop |Lina Bande |Dietrich Lange (Hoff-Imhorst-Stiften), Jürgen Rademacher (Levenshoff Lunetal) |{{DatumZelle|2024-02-14}} |- |4 |4 |Steekt wi middenmang in’t sösste Massenutstarven? |Vanessa Kossen |Dr. Christine Ewers (Christian-Albrechts-Universität to Kiel) |{{DatumZelle|2024-02-22}} |- |5 |5 |Rungholt – dat Atlantis vun de Noordsee? |Arne Lentföhr |Albert Panten |{{DatumZelle|2024-02-29}} |- |6 |6 |Kunstklookde so as ChatGPT – Verdarv of Kans? |Frank Jacobs |Tom Brand |{{DatumZelle|2024-03-07}} |- |7 |7 |Liggt de Tokumst vun de Kreeftbehanneln in de Mathematik? |[[Christian Richard Bauer]] |Olaf Wolkenhauer (Universität Rostock) |{{DatumZelle|2024-03-14}} |- |8 |8 |Wo staht wi bi de Energiewenn opstünns? |Arne Lentföhr |Perf. Dr. Thomas Saretzki (Leuphana-Universität Lümborg), Bernard Brunklaus (''swb'' Ossenbrügge) |{{DatumZelle|2024-03-20}} |- |9 |9 |Jöödsch Leven in Düütschland |Frieda Ahrens |Michael Grünberg (Jöödsche Gemeen in Ossenbrügge) |{{DatumZelle|2024-03-28}} |- |10 |10 |Mikroplastik – över sien Problemen un Alternativen |Dr. Wolfgang Krischke |Lisa Wrogemann (vörmals Hochschule Wismar) |{{DatumZelle|2024-04-04}} |} === Tweete Reeg (2024): Spraakpolitik för Platt === {| class="wikitable" |+ !Nr. !Nr. in Reeg !Titel !Moderatschoon !To Gast !Rutkamen |- |11 |1 |Woans löppt plattdüütsche Spraakpolitik? |Christoph Ahlers |Marianne Ehlers un Heinrich Siefer ([[Bunnsraat för Nedderdüütsch]]) |{{DatumZelle|2024-10-18}} |- |12 |2 |Plattdüütsche Spraakpolitik in de Länner |[[Benita Brunnert]] |Ute Eisenack un Heinrich Siefer (Bunnsraat för Nedderdüütsch) |{{DatumZelle|2024-10-25}} |- |13 |3 |Spraakplaan Nedderdüütsch 2050 – Wat höört dor egens to? |Christiane Ehlers |Jan Graf (Bunnsraat för Nedderdüütsch) |{{DatumZelle|2024-11-01}} |- |14 |4 |Spraakutbo Nedderdüütsch – woans geiht een sowat an? |Christiane Ehlers |Jan Graf (Bunnsraat för Nedderdüütsch), Kevin Behrens (Nedderdüütschsekretariat) |{{DatumZelle|2024-11-08}} |- |15 |5 |Wat heet plattdüütsche Spraakpolitik för mi? | |Christiane Ehlers un Kevin Behrens in'n Snack |{{DatumZelle|2024-11-15}} |} === Drütte Reeg (2025): Allens üm Duersamkeit === {| class="wikitable" |+ !Nr. !Nr. in Reeg !Titel !Moderatschoon !To Gast !Rutkamen |- |16 |1 |De Bedüden vun Knicks för de Naturschuul in Sleswig-Holsteen |Christoph Ahlers |Heiner Staggen |{{DatumZelle|2025-01-24}} |- |17 |2 |Resilienz in'n Alldag |Benita Brunnert |Ida Matthiesen |{{DatumZelle|2025-01-31}} |- |18 |3 |Duersamen Bruuk vun Ressourcen |Jan Graf |Dr. Christine Ewers (Christian-Albrechts-Universität to Kiel) |{{DatumZelle|2025-02-07}} |- |19 |4 |Duersamen Tourismus |Christoph Ahlers |Tessa Wefer |{{DatumZelle|2025-02-14}} |- |20 |5 |Wo steiht dat üm de Verkehrswenn? |Christian Richard Bauer |Bernard Brunklaus (''swb'' Ossenbrügge) |{{DatumZelle|2025-02-21}} |} === Veerte Reeg (2025): Klookluustert op Törn – ünnerwegens in’t Spraakrebeet === {| class="wikitable" |+ !Nr. !Nr. in Reeg !Titel !Moderatschoon !To Gast !Rutkamen |- |21 |1 |Nedderdüütschgesett |Jan Graf | |{{DatumZelle|2025-10-31}} |- |22 |2 |Verscheden Sichtwiesen op Plattpolitik |Christoph Ahlers |Johannes Callsen (Minnerheitenbeopdraagte vun Sleswig-Holsteen) |{{DatumZelle|2025-11-14}} |- |23 |3 |Plattpolitik un junge Lüüd |Benita Brunnert |Marie Sophie Koop (Plattdüütschzentrum för den Lannsdeel Holsteen), Neele Hübner (Plattbottschoppersche vun't Land Brannenborg), Lisa Wrogemann (Platt-Influencerin), Kevin Behrens (Bunnsraat för Nedderdüütsch) |{{DatumZelle|2025-11-28}} |} == Weblinken == * [https://www.niederdeutschsekretariat.de/category/regionalsprache-niederdeutsch/medien/klookluustert/ Klookluustert – en plattdüütschen Podcast över Wetenschop un Sellschop] * [https://podcasts.apple.com/us/podcast/klookluustert/id1728070692 ''Klookluustert'' bi Apple Podcasts] * [https://www.youtube.com/channel/UC0wywpJze-j6a5SBd4e_M9A ''Klookluustert'' op YouTube] * [https://www.deezer.com/de/show/1000630332 ''Klookluustert'' bi Deezer] * [https://podcasters.spotify.com/pod/show/niederdeutschsekretariat ''Klookluustert'' op Spotify] * [https://music.amazon.de/podcasts/507f844a-afa3-4b06-ba7f-589155329b5a/klookluustert ''Klookluustert'' op Amazon Music] == Footnoten == <references/> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Podcast]] 64x931t2f5bgimtv99doy7ayvrl8w5u 0 195523 1064139 1050003 2026-05-03T11:30:52Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064139 wikitext text/x-wiki '''Plattfunk''' weer een [[Podcasting|Podcast]] op [[Plattdüütsch]]. Vun 2020 bet to 2022 hebbt [[Thorsten Börnsen]] und [[Nikos Saul]] vom [[Zentrum für Niederdeutsch in Holstein]] (ZfN) in ehren den Podcas över Gott un de Welt schnackt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/plattfunk-ein-hochdeutsch-plattdeutscher-podcast/ |titel=Plattfunk - der Podcast auf Hoch- und Plattdeutsch {{!}} Niederdeutschsekretariat und Bunnsraat för Nedderdüütsch |datum=2020-03-26 |abruf=2025-12-26 |sprache=de}}</ref> Themen wören to’n Bispiel [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] Kinnerböökers, [[Missingsch]] un Musik. In de letzte Folg wör de Ministerpräsident von [[Sleswig-Holsteen]], Daniel Günther, to Gast un hett vun sien Betog to Plattdüütsch, [[Spraakpolitik]] un Musik vertellt. == Weblinken == * [https://www.niederdeutschzentrum.de/podcast-und-texte/podcast-2/ Plattfunk der Podcast] * [https://open.spotify.com/show/7Jl79iDmUI0wOtPaBl2ymY ''Plattfunk'' bi Spotify] * [https://music.youtube.com/playlist?list=PLCKVNDHX6uoKkhzjLDWcqGRGkrsObXV-h ''Plattfunk'' bi YouTube] == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Podcast]] j6zo0s2ont6qefrtae1yllwmpi7g5ac 0 195525 1064138 1059601 2026-05-03T11:30:35Z Hanhaiwen 59910 /* Footnoten */ 1064138 wikitext text/x-wiki '''PLATTform''' is een Rundfunkprogramm op [[Plattdüütsch]]. Af den 5. Januor sennt in Sleswig-Holsteen de ''PLATTform'' op Plattdüütsch. Vun Mandag bet Sünnavend gifft dat jeden Dag en halve Stünn Sennen bi den Apen Kanal Sleswig-Holsteen, mit aktuellen Narichten und journalistische Bidrääg över Schehn up de Welt un in de Region.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/plattform/plattform-de-oort-foer-nedderdueuetsch-inn-shhb.html |titel=PLATTform – de Oort för Nedderdüütsch in'n SHHB |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-15-12 |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref> == Beschrieven == ''PLATTform'' is en Projekt vun de Schleswig-Holsteinischen Heimatbund e.V. (SHHB). Se warrt vun de Medienanstalt Hamborg/Sleswig-Holsteen (MA HSH) mit Geller vun dat Land [[Sleswig-Holsteen]] föddert. Kooperatschoonspartner sünd de Apen Kanal Sleswig-Holsteen (OKSH) un de [[Noorddüütsch Rundfunk|Norddüütsche Rundfunk]] (NDR). Mit Stütt vun 369.800 Euro schall dat Projekt toeerst dree Johr lopen.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/rund-370000-euro-fuer-niederdeutsche-medienplattform,shnews-298.html |titel=Mehr Journalismus "op platt" - Projekt des Heimatbundes erhält rund 370.000 Euro Förderung |werk=NDR 1 Welle Nord |datum=2025-08-14 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.kulturkanal.sh/2025/10/07/mehr-plattdeutsch-im-land/ |titel=Mehr Plattdeutsch im Land |werk=Kulturkanal.sh |datum=2025-10-07 |abruf=2025-12-26 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/aktuelles/niederdeutsche-medienplattform-redaktion.html |titel=Niederdeutsche Medienplattform "geiht los" |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-09-26 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> To'n Start sünd Alina Dwenger un Karsten Tolle an modereeren. Vun Maandag bet Freedag heet ehr Sennen „luut & düütlich“ un an Sünnavend gifft dat noch de „Wekenschau“. Se lööpt bi de Apen Kanals Kiel, Lübeck un Westküste to ünnerscheedlichen Tieden. Op de Websteed vun Heimatbund kann een de Sennen laters Nahören un enkelte Narichten sünd ok op Social Media to finnen.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.kulturkanal.sh/2026/01/10/bi-alina-dwenger-un-karsten-tolle-warrt-dat-luud-dueuetlich/ |titel=Bi Alina Dwenger un Karsten Tolle warrt dat „luud & düütlich“ |werk=Kulturkanal.sh |datum=2026-01-10 |abruf=2026-01-11 |sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Tim-Marcel Boyens |url=https://www.kiel-magazin.de/artikel/mit-plattform-plattdeutsch-entdecken |titel=Mit PLATTform Plattdeutsch entdecken |werk=kiel-magazin.de |datum=2026-01-09 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> För de Sennen nütten se de [[Sass’sche Schrievwies]].<ref>{{Internetquelle |autor=Jörn Schaar |url=https://www.deutschlandfunk.de/plattdeutsch-im-radio-wie-die-niederdeutsche-medienplattform-arbeitet-100.html |titel=Plattdeutsch im Radio - Wie die niederdeutsche Medienplattform arbeitet |werk=Deutschlandfunk |datum=2026-03-11 |abruf=2026-03-15 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == * [https://www.heimatbund.de/plattform/radio-kanals-un-senntieden.html PLATTform: Kanals un Senntieden] * [https://www.heimatbund.de/plattform PLATTform: Sennen to'n Nahören] == Kiek ook bi == * [[Plattdüütsch Radioprogramm]] == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] 8y6rtilgkdva3idkug46m34xnoe208t 0 195563 1064133 1050047 2026-05-03T11:12:44Z Hanhaiwen 59910 1064133 wikitext text/x-wiki De '''Emmi för Plattdüütsch''' is ene Utteken vun de Präsidentin vun de [[Sleswig-Holsteensch Landdag]] gifft dat siet 2011. All twee Johren verleiht se de Pries „Emmi för Plattdüütsch in Sleswig-Holsteen“ tosomen mit de Kultur-Ministersche und den [[Schleswig-Holsteinische Heimatbund]]. Mitmaken künnt Kinners un junge Lüüd un Gruppen ut Ehrenamt, de in Sleswig-Holsteen en Projekt op Plattdüütsch produzeert hebt. De Winners kreegt en „Emmi“ – en Bildhauerwark vun en Seejumfer. Dat gifft süss Slääg, aver de Pries ward nich jümmers in jeden Slag utgeven. Af un to wart ok mehr as een Institutschoon in een Slag uttekennt. Wokeen de Pries mit na Huus nimmt, beslut en Jury mit Maat vun de „AG Bildung“ des „Beirates Niederdeutsch“ bi'n Landdag. Dorvör gifft dat de Plattdüütsch School-Segel „Do mol wat op Platt“.<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2011-11-14--23-21-15/ |titel="Plattdüütsch-Emmi" für Schleswig-Holstein |werk=PLATTNET-Nachrichten |datum=2011-11-15 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref> == Winners == {| class="wikitable" |+Winners in 2011<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2011-11-18--21-11-26/ |titel=Emmi för Plattdüütsch in Sleswig-Holsteen |werk=PLATTNET-Nachrichten |datum=2011-11-18 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.fehrsgilde.de/blaetter/bfg52.pdf |titel=„Emmi“ maakt sik stark för Platt |werk=Blätter der Fehrs-Gilde |hrsg=Fehrs-Gill, Sellschop för nedderdüütsche Spraakpleeg, Literatur un Spraakpolitik i.V. |datum=2011-12 |abruf=2025-12-31 |format=PDF |sprache=nds}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita | | |- |Grundschool | | |- |Sek I | | |- |Sek II |Regionalschool Niebüll, Malene Gottburgen<ref>{{Internetquelle |autor=dew |url=https://www.shz.de/lokales/niebuell-leck/artikel/aus-spass-ist-schnell-programm-geworden-41212499 |titel="Aus Spaß ist schnell Programm geworden" |werk=Nordfriesland Tageblatt |hrsg=shz |datum=2011-11-19 |abruf=2025-12-31 |sprache=de}}</ref> | |- |Höger Scholen | | |- |Ehrenamt | | |} {| class="wikitable" |+Winners in 2013<ref>{{Internetquelle |url=https://archiv.plattnet.de/data/2013-05-25--00-22-50/at/Emmi_Verleihung_Programm_LE3_neu.pdf |titel=Verleihung der „Emmi för Plattdüütsch in Sleswig-Holsteen“ |werk=PLATTNET.de-Nachrichtenarchiv |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund |datum=2013-05-22 |abruf=2025-12-30 |format=PDF |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2013-05-29--20-47-53/ |titel=Emmi 2013: Landtag, Bildungsministerium und Heimatbund verleihen Preis zur Förderung des Niederdeutschen |werk=PLATTNET-Nachrichten |datum=2013-05-29 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita |Kinnnergoorn Küselwind, Linden | |- |Grundschool |Fief-Dörper-School, Süderhastedt | |- |Sek I | | |- |Sek II | | |- |Höger Scholen |Berufliche Schulen des Kreises NF in Husum | |- |Ehrenamt |Projekt Kino e. V. Heide | |} {| class="wikitable" |+Winners in 2015<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/presseticker/2015-05-29-15-17-16-067b/ |titel=Einladung an die Medien: Verleihung der Emmi för Plattdüütsch in Sleswig-Holsteen |werk=Schleswig-Holsteinischer Landtag |datum=2015-05-29 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=wag |url=https://www.shz.de/lokales/husum/artikel/schueler-zeigen-wie-viel-platt-in-ihnen-steckt-41523073 |titel=Schüler zeigen, wie viel Platt in ihnen steckt |werk=Husumer Nachrichten |hrsg=shz |datum=2015-07-12 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita | | |- |Grundschool |Grundschool Lüttenheid |Radio-Sennen „Is uns Platt blots noch för de Katt?“ |- | rowspan="2" |Sek I |Gemeinschaftsschule Hassee |Klassenzeitung |- |Arbeitsgrupp Platt in de Sekundarstufe I in Nordfriesland | |- |Sek II | | |- |Höger Scholen |Florian Kruse (Uni Flensborg) |Bachelor-Arbeit „Theaterpädagogische Methoden zur Förderung des niederdeutschen Spracherwerbs in der Schule“ |- |Ehrenamt |Theatergrupp „Junge Lüüd ut Löwenstedt“ |Theaterstück „Momo“ |} {| class="wikitable" |+Winners in 2017<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/presseticker/2017-06-15-16-13-37-5b0e/ |titel=Vier junge Preisträger von Landtag, Bildungsministerium und Heimatbund mit Emmi ausgezeichnet |werk=Schleswig-Holsteinischer Landtag |datum=2017-06-15 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Ines Barber |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/binnenland_und_waterkant/Emmi-foer-Plattduetsch-vergeven,plattemmi102.html |titel=Emmi för Plattdütsch vergeven |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR1 Welle Nord |datum=2017-06-15 |abruf=2025-12-31 |sprache=nds}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita |Ev. Kita St. Marien-Bugenhagen, Rendsburg |Film „Frau Meiers scheunet Boortsdagsgeschink“ |- |Grundschool |Grundschool Treia |Översetten vun Book „De lütte Boor verdrägt sik wedder“ |- |Sek I | | |- |Sek II | | |- |Höger Scholen |Hoochschool Flensborg un Flensburger Kurzfilmtage |Filme „Dr. Plattdüütsch“ und „Wuddeln“ (Bidräge vun „Plattspots – Plattdeutsche Trailerwettbewerb“)<ref>{{Internetquelle |url=https://hs-flensburg.de/hochschule/aktuelles/2017/6/16/stolz-wie-oscar-flensburger-kurzfilmtage-ausgezeichnet |titel=Stolz wie Oscar - Flensburger Kurzfilmtage ausgezeichnet |werk=Hochschule Flensburg |datum=2017-06-15 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref> |- |Ehrenamt |Inga Wormuth (Uni Flensborg) |„Neue Methoden für den Niederdeutschunterricht – Impulse aus der Deutsch- und Fremdsprachendidaktik“ |} {| class="wikitable" |+Winners in 2019<ref>{{Internetquelle |autor=Heike Thode-Scheel |url=https://www.kn-online.de/schleswig-holstein/plattdueuetsch-die-oscar-preistraeger-2019-DXYOPECC2MQGBNX6NCAS3A4E4Q.html |titel=Emmi vergeben - Plattdüütsch: Die Oscar-Preisträger 2019 |werk=Kieler Nachrichten |datum=2019-06-06 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/nachrichten/19_06_06_emmi_2019/ |titel=„Plattdüütsch-Emmi“ verliehen |werk=Schleswig-Holsteinischer Landtag |datum=2019-06-06 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Lornz Lorenzen |url=https://www.ndr.de/wellenord/Emmi-foer-Plattdueuetsch-Musical-op-Platt,audio522556.html |titel=Plattdeutsch Emmi |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR1 Welle Nord |datum=2019-06-06 |abruf=2025-12-31 |sprache=nds}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita | | |- |Grundschool |Grundschool Karby |Plattdüütsche Avend |- | |Grundschool Harrislee |Theater-Stück „Vagel Gottlieb“ |- |Sek I | | |- |Sek II | | |- |Höger Scholen |Julian Teske (Uni Flensborg) |Bachelor-Arbeit „Zur Didaktik und Methodik des freien Sprechens im Niederdeutschunterricht“ |- |Ehrenamt |Inke Adler |Engagement för Theater un Kunst |} {| class="wikitable" |+Winners in 2021<ref>{{Internetquelle |url=https://platt.best/platt-leven/wettstrieden-un-priesen/emmi-fuer-plattdeutsch-in-schleswig-holstein-vergeben |titel=Emmi für Plattdeutsch in Schleswig-Holstein vergeben |werk=platt.best |hrsg=Plattdüütsch Zentrum – Landesdeel Schleswig |abruf=2025-12-30 |sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://länderzentrum-für-niederdeutsch.de/emmi-verleihung-2021/ |titel=Emmi-Verleihung 2021 |werk=Länderzentrum für Niederdeutsch |datum=2021-09-03 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Emmi-foer-Plattdueuetsch-in-Sleswig-Holsteen-verliehen,emmi130.html |titel=Emmi "för Plattdüütsch in Sleswig-Holsteen" verliehen |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2021-09-02 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210902195947/https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Emmi-foer-Plattdueuetsch-in-Sleswig-Holsteen-verliehen,emmi130.html |archiv-datum=2021-09-02 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita |Evangelische Kinnergoorn in Viöl |Film „Böörni het sik verkeken“ |- |Grundschool |Dörfergemeinschaftsschule am Struckteich, Zarpen |Videokonferenz „De Plietschen Plattschnacker“ |- |Sek I | | |- |Sek II |Auguste-Viktoria-Schule, Itzehoe |Höörspeel „De Bürgschaft“ (tosomen mit Kulturbahnhof Itzehoe) |- |Höger Scholen |Alena Hansen-Wilkens |Bachelor-Arbeit „Lernsprache Niederdeutsch – zur Qualität und dem didaktischen Potential niederdeutscher Bilderbücher für den gesteuerten Spracherwerbsunterricht an Grundschulen“ |- | rowspan="2" |Ehrenamt |Günter Herrmann |Engagement för Kinnerleder un Musicals |- |Theatergrupp „Junge Lüüd ut Löwenstedt“ |Stück „In de Juni geev dat immer Erdbeeren“ |} {| class="wikitable" |+Winners in 2023<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/aktuelles/emmi-2023-foer-plattdueuetsch-in-sleswig-holsteen.html |titel=Emmi 2023 för Plattdüütsch |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2023-07-06 |abruf=2025-12-30}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita | | |- | rowspan="3" |Grundschool |Grundschool Lüttenheid aus Heide |Höörspeel „De Katt is weg“<ref>{{Internetquelle |url=https://www.oksh.de/wk/2023/07/04/emmi-foer-plattdueuetsch-fuer-plattdeutsches-hoerspiel-de-katt-is-weg/ |titel=„Emmi för Plattdüütsch" für plattdeutsches Hörspiel "De Katt is weg" |werk=Offener Kanal Westküste |datum=2023-07-04 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref> |- |Grundschool Mühlenredder |Videoprojekt „De Möhlenredder Show“ |- |Grundschool vun de Gemeen Lägerdorf |Museumsrallye (tosomen mit de Heimatmuseum Lägerdorf) |- |Sek I |Alexander-von Humboldt-Schule Neumünster |Podcast „Plattcast“ ([https://ahs.neumuenster.de/index.php/aktuelle-meldungen/759-platt-podcast-der-ahs Platt Podcast der AHS]) |- |Sek II | | |- |Höger Scholen |Jonna Jordt (Uni Flensborg) |Bachelor-Arbeit „Außerschulische Förderung des Niederdeutschen innerhalb der Landjugendvereine in Schleswig-Holstein“ |- | rowspan="2" |Ehrenamt |Viöl un Umgebung e.V. |Akschoon „De Bastelbüdel“ |- |Lübeck FM, Apen Kanal Lübeck |Sennen „Platt ut de Hansestadt“ |} {| class="wikitable" |+Winners in 2025<ref>{{Internetquelle |autor=Andrea Ring |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/plattdeutsch/Emmi-Priesen-foer-Plattdueuetsch,emmi132.html |titel=Emmi - Priesen för Plattdüütsch |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Lornz Lorenzen |url=https://www.ndr.de/kultur/emmi-2025-vier-auszeichnungen-fuer-lebendiges-plattdeutsch,emmi-108.html |titel=Emmi-Verleihung: Eine eiserne Meerjungfrau für Engagement, das Plattdeutsch lebendig hält |werk=Nachrichten für Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |abruf=2025-12-26 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/aktuelles/emmi-verleihung-2025.html |titel=Emmi-Verleihung 2025: Vier "plattdeutsche Oscar" vergeben |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-07-17 |abruf=2025-12-26}}</ref> !Slag !Institutschoon !Projekt |- |Kita | | |- |Grundschool |Grundschool Rantrum |Theater „De lütten Plattsnackers“ |- |Sek I |Isarnwohld-School Geddörp | |- |Sek II | | |- |Höger Scholen |Silke Jansen (Uni Flensborg) |Master-Arbeit „Theoretische und praktische Überlegungen zur Umsetzung des Konzepts Kreatives Schreiben im Niederdeutschunterricht an Grundschulen in Schleswig-Holstein“ |- |Ehrenamt |Viöl un Umgebung e.V. |„Plattdüütsch Fohrradrallye“ |} == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Priesen]] == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:School]] [[Kategorie:Bildung]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Utteknung]] gb4h9fxkum27ywtzh6d1wtvwe3l2d6e 0 195567 1064143 1049993 2026-05-03T11:34:33Z Hanhaiwen 59910 1064143 wikitext text/x-wiki '''Op’n Weg na’n roden Planeten''' is en [[Reeknerspeel]] för Kinners un junge Lüüd, de [[Plattdüütsch]] lehren wüllt.<ref>{{Internetquelle |url=https://länderzentrum-für-niederdeutsch.de/opn-weg-nan-roden-planeten-kostenloses-browsergame-vermittelt-spielerisch-platt/ |titel=Op’n Weg na’n roden Planeten: Kostenloses Browsergame vermittelt spielerisch Platt |werk=Länderzentrum für Niederdeutsch |datum=2025-12-30 |abruf=2025-12-30 |sprache=de}}</ref> Rutkamen is dat to’n End vun Johr 2025. In Momang is dat blots to’n Spelen mit de [[Nettkieker|Browser]] dor, mobile Apps schüllt aver dorto kamen. Dorhinter steckt dat [[Lännerzentrum för Nedderdüütsch]] tosomen mit de Speelprogrammerers vun Studio Monstrum. Stütt geven hett dat [[Bunnsministerium för'd Innere|Bundsministerium för’t Binnere]] vun Düütschland. == Weblenken == * [https://derodeplanet.studiomonstrum.com/ Op’n Weg na’n roden Planeten] == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Speel]] pxty6ubl4mk3bf7u1udvbn0ma2uocgq 0 196103 1064141 1051088 2026-05-03T11:32:36Z Hanhaiwen 59910 1064141 wikitext text/x-wiki '''Kein schöner Tod II''' is es Dörpkrimi, de 2025 in Wohlde in Süden vun [[Kreis Sleswig-Flensborg]] dreiht woorn is. <ref>{{Internetquelle |autor=Ute Reimers-Raetsch |url=https://www.shz.de/lokales/kropp-stapelholm/artikel/dorfkrimi-kein-schoener-tod-ii-dreharbeiten-in-wohlde-49184766 |titel=Dorfkrimi „Kein schöner Tod II“: Dreharbeiten in Wohlde |werk=Schleswiger Nachrichten |datum=2025-08-27 |abruf=2026-02-12 |sprache=de}}</ref> De Film is een Projekt vun Vereen Treenezauber in Wohlde. Dat Besünnere: De heele Dörp künnt mitmaken un se hebbt keen Text vorgeven. Jeedeen künnt op hochdüütsch oder plattdüütsch schnacken as se wüllt, solang dat to de Geschicht passen doot.<ref>{{Internetquelle |autor=Moritz Krüger |url=https://www.ndr.de/kultur/film/ein-dorf-dreht-einen-film-wenn-der-betrueger-tot-im-container-liegt,stapelholmerfilmprojekt-100.html |titel=Alte Dorfgemeinschaft erwacht bei Filmdreh: Wohlde setzt Dorfkrimi nach 30 Jahren fort |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR Kultur |datum=2025-06-27 |abruf=2026-02-12 |sprache=de}}</ref> De Film ''Kein schöner Tod'' wöör 30 Johren toför in sülvige Dörp makt woorn. Siet November 2025 warrt de Film in Kinos un Gasthüüs in Norden vun [[Sleswig-Holsteen]] wiest.<ref>{{Internetquelle |autor=Frank Goldenstein |url=https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/schleswig-holstein_magazin/dorfkrimi-auf-kinotour-in-erfde,shmag-6456.html |titel=Dorfkrimi auf Kinotour in Erfde |werk=Schleswig-Holstein Magazin |hrsg=NDR Fernsehen |datum=2026-01-25 |abruf=2026-02-12 |sprache=nds}}</ref> == Weblenken == * [https://www.treenezauber.de/kein-schoener-tod/ Websteed vun Projekt] == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] l5e7i6yoj0vs5xbu2b37ngxnfiy7ig3 0 196976 1064117 1063648 2026-05-03T08:52:01Z Flaverius 21322 1064117 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen to könen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeidsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En [[Daglöhner|Daglöhnerkind]], dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>ref infögen</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertied. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“, also en unehlich op de Welt keem un dat sien Vader sachtens Hinnerk Grootholm is, de Söhn vun den mächtigen [[Amtsvörsteiher]] Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt un vertellt nich wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt se torüch mit ehren Söhn un den Steefvader, Hannes Schröder, enen Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene [[Määrken|Määrkenböker]]. Gau gaht de Kinner bi em to demödigen. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensaam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhlt, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Hoochtiet|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt, man seggt mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden [[Schandal|Schandalen]] un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen [[Grootknecht]] un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör Ausschweifungen. Lena Wiem un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’n [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op dn Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Stried verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Hoochtiedlt|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hängt em ene Fischkoppgirlaan över Grootholm siene Döör. Dr Amtsvörsteiher Grootholm röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Op’n 14. März brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Bladd steiht dat de Brand woll uut Wraak weer un jeedeen int Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luurt al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hochdeutscher Teil === Heine Steenhagen (hoogdüütsch Heinrich Steinhagen) is bi de Artillerie in Bohrenfeld. He het sik in enen autoritätsglövigen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quält, dat vun de Zivilisten bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun dat Militär to’n Vorbild nimmt. He snackt bloot noch hoogdüütsch un dwingt ook den Burensöhn hoog to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners Schiller to lesen, eben good billt In Druck to maken. Na twee Johren lött he sik na Rendsborg versetten, wo Ook Jörn Grootholm (Jürgen Grootholm) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat je mit sienen Dörp afreken kann un mit ene basige Karriere dat allen wiesen kann. Man Jörn Grootholm dagegen ist fründlich un her annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee uut de Kinnertied vergeten. Jörn büddt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Frühlingsball leert Heine de „vornehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Fro Wachtmeister Müller, de groot Iever för „klassische“ Bildung vörgivt un versöcht der betern Lüüd natoapen. Heine is deep beeindruckt un fängt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Sie hölt em man mit klugen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt Sik to verlöven, wenn hebdat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Sister wiesen. Se wiest en daar koold op hin, dat Jürgen Grootholm, de mit Heine tohoop ton Sergeanten beföddert worrn is, sien alleingen Konkurrent is un dathe en opt Best utn Weg rümen schall. Heine beslütt, Jürgen Grootholm to denunzeren, üm dat he sinen Verlööf överstreden harr, kort nachdem dat eben letzt Maal versöcht harr, sich mit Heine to versöhnen. Dem hochdeutschen Teil des Romans liegt ein reales Geschehen aus der Zeit von Peters' Militärzeit zugrunde, einer Zeit der persönlichen Entwicklung und ästhetischen Wende für den Schriftsteller: "Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!"<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen de in Tied op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat „[[Schölerbeer]]“ oder auch dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de „[[Kindsfoot]]“, en Drepen bi de Dööp vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, d [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehren: so maakt Sik die Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen dorwegen torüch na Vollsteed, vunwegen dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in der Oorntiet dat Dörp in Streit verlaten het. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Rieke, de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken kaamt. Heine siene Tied in de Rendborger Kaseern beschrifft dat hoge Ansehen von dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex, de militärsche Prunk un de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Syphilis, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, se sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit der Macht ümtogahn: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in einen Kooplüüd acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freuen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (S. 231) Weertschopliche Interessen jümmers vör der Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt bin den Schriever Peters soeben Humor un Ironie war afmillert. In Betog op de Spraak vun den Romaan is de Phraseologie een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939) beschrieben harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in der wöördliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sünd in’n Anhang vun "Heine Steenhagen" ok Peters siene "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" ruutbrocht worrn, in de Peters sien Leevdbekenntnis an dat Plattdüütsche un ene Anter op de Lüüd, de em vörholen harrn, dat de Vördrag över „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt de Der '''hochdeutsche Teil''' entlarvt die hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, dr Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un troschüllig un lichtglöövsch weddergifft: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) För Heine sien Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediaale Betöög inbett. Dör dat Wark treckt sik reale un utdachte Zitaten. De Gesamtstruktuur wiest op dat Genre vun den Bildungsroman, övernimmt sien typsche Kennteken un brickt se ironisch. In’n hochdüütschen Deel sünd vör allem klassische Zitaten ut [[Wallenstein]] un [[Minna von Barnhelm]] to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De positiven un negativen Vörbiller, an de sik de Protagonist in sien „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is en mehrseitig [[Pastiche]] vun Ünnerhoolungsliteratuur üm 1900. Dat begrünnt Heines trivialliterarisch prägte Opstiegsdrööm un sien kindlichen Bovarysmus. Op de Tradition vun den Bildungsroman wiest u. a.:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (z. B. in [[Der grüne Heinrich]] un [[Stopfkuchen]]); * de dörlopen Bildungsstufen: Auseensetten mit dat Öllernhuus, Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erotische Erfohrungen un de Kontakt to dat politische Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativer Bildungsroman: keen Vollendung oder Integration, man en Afbreken vun de Entwicklung; * Erzieherfiguren, de den Helden begeleiden un kommenteren; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in soziologischen Sinn (vgl. [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat hett, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), worin he ok op [[Der Zauberberg]] un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Held as „I == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leeft in Peters sien Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) is in vele Ogen en Soort Broder vun Heine. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un mislukten Buur lidd he ünner sien Armod, de vernedernde Afhängigkeit vun staatliche Ünnerstütten un dat fehlen gesellschaftliche Ansehn. Wogegen Heine sien Frustratschoon to blinde Ünnerordnung bi dat preußische Militär un brutale Opstiegsfantasien föhrt, sluut sik Franz Wende – ok en stark unreife Persoon – eerst den [[Nationalsozialismus]] un later de [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)|Landvolkbewegung]] an. Na en Gefängnisstraaf kehrt he sik af un find wedder to dat eenfache buerliche Leven sien Vörfohren torügg. In’t Middelpunt vun den stark politischen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Froog na de Oorsaken vun Radikaliseren un Extremismus. De Schulleiterin vun Pahlen fasst dat so tosam: {{Zitat|Franz Wende is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist bringen, wo he – as ik meen – sien Gaven för de Gesellschaft nutten kann, denn warrt he mol Bomben smieten. Wi dörft em nich in de Armen vun extreme Parteien drängen.}} De Vertellen, en Weimarer Variante vun ''Heine Steenhagen'', nimmt meerdere Motiven un Szenen ut dat frühe Wark op un verarbeidt ok autobiographische Elementen. Se wiest Peters sien klare Sicht op de Trägergruppen vun radikale politische Beweegungen an de rechte un linke Rann. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F.E. Peters vun de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [de enige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, Kern Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut’n Nalaat vun den Arven un Typoskript ut’n Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript utc’n Nalaat bin de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] b0cew9nu4yaw20apzyjsmow3ndvfkrz 0 197065 1064109 1064023 2026-05-02T17:37:29Z Eastfrisian2 58044 1064109 wikitext text/x-wiki [[Datei:Gil Evans 1978 1.jpg|mini|Gil Evans (1978)]] '''Gil Evans''' (* [[13. Mai]] [[1912]] as ''Ian Ernest Gilmore Green'' in [[Toronto]], [[Ontario]]; † [[20. März]] [[1988]] in [[Cuernavaca]], [[Mexiko]]) weer en [[Kanada|kanaadsch]] [[Jazzmusiker]] ([[Arrangeur]], [[Komponist]], [[Bandleader]] un [[Pianist]]); in den 1940er bit 1970er Johren weer he en bedüüdend Neemaker vun de konzertanten [[Big Band|Big-Band]]-Musik in den Stilrichten [[Cool Jazz]], [[Modaler Jazz]], [[Free Jazz]] un [[Jazzrock]]. Evans hett de Orchestreerung as nee Qualität in den Jazz inführt; bispeelswies hett he mit wesselnd Kombinatschonen nich begäng oder wenig begäng insett [[Holtblasinstrument|Holt-]] un [[Blechblasinstrument]]e as [[Oboe]], [[Horn (Instrument)|Waldhorn]] un [[Tuba]] dat [[Klangfarbe]]nspektrum vun disse Musik utwiet.<ref name="Kunzler.351">[[Martin Kunzler]]: ''Jazz-Lexikon.'' Band 1: ''A–L'' (= ''rororo-Sachbuch'', Band 16512). 2. Auflage. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2004, ISBN 3-499-16512-0, S. 351.</ref> Bekannt wurr he in den 1940er Johren för sien Arrangements in dat [[Claude Thornhill|Claude-Thornhill]]-Orchester. Sien Arbeit mit [[Miles Davis]], de mit den ''[[Birth of the Cool|Birth-of-the-Cool]]''-Sessions 1949 anfung, reck ehr Hööchtpunkt mit orchestralen Produktschonen as ''[[Miles Ahead]]'' (1957) un ''[[Sketches of Spain]]'' (1960), de „den Miles Davis-Ton am vollkommensten in orchestralen Klang verwandelte[n] – in ''sound''“.<ref name="Berendt,Huesmann.136" /> Nochmal Upmarksomkeit hemm hüm sien Bandprojekte af den 1970er Johren verschafft, as dat ''[[The Monday Night Orchestra|Monday Night Orchestra]]'' mit sien Sessions in‘n New Yorker Club ''Sweet Basil'' un tallriek Europatourneen. == Leven == He weer de Söhn vun Margaret Julia McConnachy, de irisch-schottische Wuddels harr un wurr boren as ''Ian Ernest Gilmore Green''. Se weer fiegmal verheiraadt; hör veert Mann, en kanaadsch Dokter, weer de Vader vun Gil, de aber dood bleev, bevör Gil boren wurrn weer. De övernehm den Familiennaam ''Evans'' vun sien Steefvader John A. Evans, en Bargmann. Wiels sien Kindheit truck de Familie mehrmals um, tonächst nah [[Spokane (Washington)|Spokane]] in den [[Washington (Bundsstaat)|Bundsstaat Washington]], denn nah [[Saskatchewan]], [[Idaho]], [[Montana]], [[Oregon]] un sluutend nah [[Kalifornien]], wo se sück upletzt in [[Stockton (Kalifornien)|Stockton]] daal leet, wo Gil High School un College besöcht hett. Dor hörr he to’n eersten Mal Jazzmusik in‘t Radio.<ref group="Stein">Stein, S. 2</ref> Gil Evans weer en hooch talenteert [[Autodidakt]]; he hett de Möglichkeit annommen, bi en Schoolfrüend Klaveer to spelen un de Schallplattensammlung vun de Familie to hören. Dorbi hett he sien Faible för den Jazz opdeckt, insbesünnere för de Musik vun [[Louis Armstrong]]. Wiedere Inflooten keemen vun dat [[Casa Loma Orchestra]], den Bands vun [[Claude Hopkins]] un [[Don Redman]] as ok den fröh Schallplatten vun [[Duke Ellington]]. Mit Schoolfrüenden hett he 1929 en eerste eegen Band grünnd, de aktuelle [[Danzmusik]] un Nummern as ''China Boy'' oder ''[[Limehouse Blues]]'' speel. Gil sien eerst Arrangement foot up den dormals populären Hit ''[[Ida, Sweet as Apple Cider]]'' in de Version vun ''[[Red Nichols]] and His Five Pennies.''<ref group="Stein">Stein, S. 4 ff.</ref> [[Datei:Burns tower.jpg|170px|mini|Stockton, University of the Pacific, Burns Tower]] Nah sien High-School-Afsluss gung Evans in‘n September 1931 an da ''College of the Pacific'', um in dat folgend Johr an dat Modesto Junior College to wessen, dat nee Mögelkeiten för de eerst Bandgrünnen apen maken dee; so entstunn 1932 de ''Brigg-Evans-Band'' mit den Bassisten Ned Briggs.<ref group="Stein">Stein, S. 8 f.</ref> Nah eerste Erfohrungen mit eegen Bands, de Liddmaatschap in dat Thornhill-Orchester un den Johren vun de [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]], de Evans in Armeebands verbroch, hett he af Fröhlohr 1946 in [[New York City|New York]] leevt un arbeit, wo he 1950 Lillian Grace heiraadt hett.<ref group="Stein">Stein, S. 171 f.</ref> In de fröh 1950er Johren leev Evans mit sien Fru Lillian in de 345 West 45th Street in Midtown Manhattan, wo völ Musiker to Huss weern. Anfang vun de 1960er Johr fung Evans en körperzentreert Therapie bi den Reichianischen Therapeuten Carl Tropp an (de nah den Dood vun Tropp unafslooten to Enn’n gung).<ref group="Stein">Stein, S. 244 ff.</ref> 1961 hett sück dat Paar trennt; dorup truck Evans in en Apartment in de Upper West Side in de 86th Street, dicht bi den [[Central Park]]. Över den [[Bud Powell|Bud-Powell]]-Fruend [[Francis Paudras]] hett he in’n Oktober 1962 de junge Afroamerikanerin Anita Powell kennenlehrt, de h in dat Fröhjohr 1963 heiraadt hett un mit de he de gemeensam Söhns Noah (* 1964) un [[Miles Evans (Jazzmusiker)|Miles]] (* 1965) harr.<!-- Evans is ''nicht'' verwandt mit verscheeden US-Jazzmusikern ut de Tiet mit glieker Naam, dorünner de bekannte Pianist [[Bill Evans (Pianist)|Bill Evans]] (1929–1980) un de Percussionistin [[Sue Evans]] (* 1951), de van 1969 bit 1982 ok in dat Gil Evans Orchestra mitwarken dee. !--> As en vun de eersten Mieter truck Evans mit sien Familie 1970 in di [[Westbeth Artists Community]], en för inkommansswaak Künstler to Lofts umbaut Fabrikanlaag vun [[Bell Laboratories]] an‘n [[Hudson River]] in dat [[West Village]]. Wiels de letzt Reisen weer Evans 1987 krank; sien Dokter harr ahn Spood versöcht, hüm de Paris-Reis uttoreden. Nah sien Rückkehr in die USA is Evans weer mit Band in dat Sweet Basil uptreeden; Evans seech aber temelk mööd ut. Sluutend wurrn för den Januar 1988 de wiederen Upträen afseggt. As he sück endlich in’n Januar ünnersöken leet, wurr [[Prostatakrebs]] faststellt un in dat New York University Hospital en Routine-Operatschoon dörführt. Nah disse Behandlung föhl Evans sück aber bannig schlecht; de Familie hett denn entscheeden, dat he to‘t Verhalen New York verlaaten sull. Maxine un [[Dexter Gordon]] harrn en Ferienhuus in dat mexikaansch [[Cuernavaca]] mit en Extra-Bungalow, wohin Evans mit sien Söhn Noah Enn’n Februar flaagen is. He hett ok en Synthesizer un en Reihe vun Arrangements mitbrocht, womit he arbeiten wull; in’n Mai weer en wiedere Europa-Tournee vörsehn. Doch Gil Evans Kreeg noch en [[Buukfellentzündung]] un is an’n 20. März in Anwesenheit vun sien beid Söhns Noah un Miles storven.<ref group="Stein">Stein, S. 323 f.</ref> == Wirken == === Anfang vun sien Karriere === Mit 21 Jahren harr Gil Evans 1933 en negenköppig Band in Stockton, för de he nah dat Vörbild vun dat Casa Loma Orchestra di Arrangements schreev un de sluutend –&nbsp;för Danzbands wenig begäng&nbsp;– Instrumente as [[Oboe]], [[Flöte]] un [[Englischhorn]] umfaaten dee.<ref group="Stein">Stein, S. 12.</ref> De Trompeter [[Jimmy Maxwell]] erinnert sück: '''Zitat''' ''Gil hatte eine Vorliebe für ein zehnköpfiges Ensemble so zu schreiben, dass es klang, als wäre es eine zwölf- oder dreizehn-köpfige Band. So sollte die Posaune die vierte Saxophon-Stimme spielen oder einer der Saxophonisten kam in der ''Brass Section'' hinzu, so dass wir alle Arten von Klangfarben mit dem Gebrauch von Dämpfern erzeugen konnten.&nbsp;[…]'' <ref group="Stein">Stein, S. 12.</ref> In‘n Winter 1933 entstunnen eerste Mitsnitte för en lokale Radiostatschoon; 1934/35 verschaff en tonehmend Popularität hör Uptrittsmögelkeiten in de [[San Francisco Bay Area]]; in‘n Sömmer 1934 harrn se en Engagement in en Resort an den [[Lake Tahoe]]. In sien Arrangements betruck he nu ok Inflooten vun impressionistisch Musik vun [[Maurice Ravel|Ravel]] un [[Claude Debussy|Debussy]] as ok den Spanier[[Manuel de Falla]] in.<ref group="Stein">Stein, S. 16 f.</ref> 1936/37 speel he mit sien Band ''Gil Evans and His Youngsters'' in Balboa Beach, wo se in‘n ''Rendevouz Ballroom'' uptreeden dee un hör Konzerte in‘n Radio överdragen wurrn; liekers weer de Band finanziell in en prekären Situatschon.<ref group="Stein">Stein, S. 34 f.</ref> Evans hett in’n Sömmer 1937 en Bandsängerin upnommen, Elizabeth Tilton, de jüngere Süster vun [[Martha Tilton]]; ok [[Vido Musso]] keem in de Band. As en Blizzard de Anreis vun dat [[Duke Ellington Orchestra]] nah Seattle unmögelk maaken dee, is dat Evans-Orchester insprungen; hör Upträe in’n ''Trianon'' förder hör Popularität an de Westküst. Liekers geev dat Konflikte in de Band, wiel Evans mehr Probentiet för sien Arrangements infordern dee.<ref group="Stein">Stein, S. 49 f.</ref> De Bandleitung hett he sluutend mangels koopmännisch Ambitschonen in‘n April 1938 den Bandsänger [[Skinnay Ennis]] överlaaten, wiels he wieder musikalischer Leiter bleev. De Band is denn in [[Bob Hope]] sien ''The Pepsodent Show'' uptreeden (Mitsnitte vun de Show gifft dat nich). In’n Harvst 1938 harr he Gelegenheit för eerste Schallplatten-Upnahmen; för [[Victor Records]] nehm he de [[Johnny Mercer|Johnny-Mercer]]-Songs ''Garden of the Moon'' un ''The Girlfriend of the Whirling Dervish'' up.<ref group="Stein">Stein, S. 59 f.</ref> To disse Tiet keem de Pianist [[Claude Thornhill]] as wiederer Arrangeur in de Band; as Thornhill in‘n Harvst 1939 de Grupp verlaaten dee, um en eegen Formatschoon to grünnen, is hüm Evans folgt, hett aber noch wieder för Ennis arbeit. In’n Februar 1940 harr de nee Thornhill-Band hör eerst Upträen.<ref group="Stein">Stein, S.&nbsp;65–71</ref> [[Datei:Claude Thornhill (Gottlieb 08531).jpg|mini|180px|Claude Thornill, ca. 1947.<br />Foto vun [[William P. Gottlieb]].]] === Arrangeur bi Claude Thornhill (1941–1948) === Nah anfangs loos Tosommenarbeit 1940 hett Thornhill Gil Evans fast instellt; as he en spoodriek Engagement in dat Glen Island Casino an de Ostküste harr;<ref group="Stein">Stein, S. 84.</ref> so hett Evans in de Johren 1941/42 un nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer van 1946 bit 1948 as Arrangeur vun aktueller Danz- un Ünnerhollensstücke för dat Orchester arbeit, to de ''Buster’s Last Stand'', ''There’s a Small Hotel'' un ''I Don’t Know Why'' hörrn deen. Evans hett de vun Thornhill um Waldhorn un [[Tuba]] utwiet Instrumentierung to nee, vuller un warmer Klangfarven bruukt. Dor finnen sück ok all experimentelle Ansätze to sien lateren chromatisch braken Harmonien (to’n Bispeel Intro „La Paloma“ up ''Adios'') oder Anlehnungen an de klassische Musik as ''Arab Dance'' (1942), da he vun [[Pjotr Iljitsch Tschaikowski|Tschaikowski]] sien ''[[Der Nussknacker|Nussknacker]]'' nehm.<ref group="Stein">Stein, S. 91.</ref> Evans vertellt doröver: „Auf den ersten Blick war der Klang der Band fast wie die Zurückführung der Musik zur Inaktivität, zum Schweigen. Alles bewegte sich in Minimal-Geschwindigkeit, um Sound zu schaffen … Der Klang hing wie eine Wolke.“<ref name="Berendt,Huesmann.136">[[Joachim-Ernst Berendt]], [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch''. Fischer TB, Frankfurt am Main 1994, S. 136</ref> Mit den Inträe vun de Vereenigte Staten in den Tweeten Weltkrieg gung de Phase bi Thornhill to Enn’n, as de meesten vun sien Musiker to’n Militärdienst intrucken wurrn. Evans wurr Pianist vun de ''HQ''-Band vun de ''Southern California Sector Headquarters'' un speel jeder Week in dree Radioshows, um denn in dat Fröhjohr 1943 de Armeeband in dat ''Camp Santa Anita'' to organiseeren, to de ok de jung Pianist [[Jimmy Rowles]] hörr.<ref group="Stein">Stein, S. 98 f.</ref> In dat ''Camp Lee'' hett Evans eenige ''Battles of bands'' tüschen afro-amerikaansch Musikern ut de ehmalgen Bands vun [[Cab Calloway]] un [[Coleman Hawkins]] as ok den witt Musikern vun dat ''Camp Santa Anita'' up den Weg brocht.<ref group="Stein">Stein, S. 108 f.</ref> Wiedere Statschonen weern Camps in Miami, Atlanta un [[Fort Eisenhower|Fort Gordon]] in [[Georgia]], wo he up [[Lester Young]] drapen is. Young sien entwürdigende Behanneln dör dat Militär hett en deepen Indruck bi Evans achterlaaten, de för den Saxophonisten Whiskey, Marihuana un Barbiturate insmuggeln dee.<ref group="Stein">Stein, S. 121 f.</ref> Enn’n Dezember 1945 wurr Evans ut de Armee entlaaten. He is denn nah New York trucken. === De Nahkriegstiet (1946–1948) === Af 1946 hett Gil Evans wieder mit Thornhill arbeit, de sien Orchester reorganiseeren wull.<ref group="A">Upnahmen vun dat Thornhill-Orchester van 1946/47 finnen sück up: Gil Evans ''Adios'' (compil. 2000 A&R).</ref> Dorbi sünd Thornhill un Evans up en Krisenszenario (Wertschapsrezession) drapen: Binnerhalv vun en kört Tiet mussen völ naamhaft un düer witt [[Big Band]]s ut de Swing-Ära upgeven, so de Orchester vun [[Benny Goodman]], [[Woody Herman]], [[Harry James]], [[Les Brown]], [[Jack Teagarden]] un [[Tommy Dorsey]]. De swaart Bands kunnen sück beter hollen, wiel de hör Musiker blots pro Upträe betallen deen. Evans pleeg in sien eenfach Eenzimmer-Souterrain-Apartment in de 14 West 55th Street, dat he in’n Sömmer 1946 betrucken harr, en Stil vun ''de apen Döör''. Dat weer en Diskussions-Drapenspunkt för Musiker ut de Thornhill-Band un Musikern vun de [[Bebop]]-Szene, dorünner: [[George Russell (Musiker)|George Russell]], [[Johnny Carisi]], [[Louis Mucci]], Jake Koven, [[Lee Konitz]], [[Miles Davis]], [[Charlie Parker]], [[Gerry Mulligan]], [[Jay Jay Johnson]], [[John William Barber|Bill Barber]], [[Al Haig]], [[Max Roach]], [[Kenny Clarke]], [[John Lewis (Pianist)|John Lewis]] un annern; Evans, goot teihn Johr öller as de meesten vun de, weer in gewisser Wies musikalischer Mentor vun disse Szene, sien dormalige Wahnen en Aart „Kreativ-Köken“ för de sück dor drapen Musiker. Mangels passend Rüümlichkeiten wurr af un to in’t Free proovt.<ref group="Stein">Stein, S. 129 ff.</ref> Evans hett de Anregungen ut de 52nd Street in Arrangements för Thornhill mit Charlie Parkers ''Anthropology'', ''Yardbird Suite'' oder [[Charles Thompson]]s ''Robbin’s Nest'' upgreepen un hett den füürigen Bebop mit dat torüchhollend Klangbild vun dat Thornhill-Orchester verschmüllt, wat woll kommerziell nich spoodriek weer, aber bi Musiker-Kollegen Beachtung funn, insbesünnere bi Miles Davis: '''Zitat''' ''Davis äußerte früh und häufig seine Bewunderung für die Arbeit von Evans – die Musik Thornhills war die Verbindung. 1947 und besonders im Jahr 1948 wuchs die Freundschaft und Arbeitsbeziehung dieses seltsamen Paars, der eine 36, der andere 22 Jahre, der eine weiß, der andere schwarz; beide waren daran interessiert, verschiedene Stile und Einflüsse zu verschmelzen, um die Breite ihrer Ausdrucksweise zu erweitern. Die musikalischen Verbindungen und die persönliche Freundschaft zwischen den beiden bestanden dann vierzig Jahre, bis zu Evans’ Tod im Jahr 1988.'' <ref group="Stein">Stein, S. 154.</ref> 1948 geev Evans de Arrangeursarbeit för Thornhill up, as hüm de sien Klangvorstellungen to düster (‚somber‘) wurrn; sien Nahfolger wurr [[George Russell (Musiker)|George Russell]]. === Birth of the Cool (1948–1950) === [[Datei:Miles Davis by Palumbo.jpg|mini|200px|Miles Davis, Midden vun de 1950er Johren]] Mit Lewis, Mulligan, [[John Carisi]] un George Russell hett Evans af Fröhjahr 1948 denn an nee Klangvörstellungen arbeit, wobi ok Miles Davis inbetrucken wurr.<ref group="Stein">Stein, S. 143 ff, 156 ff.</ref> Mit dat Enn’n vun de Thornhill-Band harrn de sien ehmalg Musiker as Konitz, Mulligan, [[Joe Shulman]], [[Sandy Siegelstein]] un Bill Barber Gelegenheit, in en Probenband hör musikalischen Ideen umtosetten, in de sück bald Miles Davis as Leiter herutbillen dee, wiel he för de Uptrittsmögelkeiten vun dat Nonett sörgen dee.<ref group="Stein">Stein, S. 158.</ref> In‘n September 1948 gelung dat Davis, mit dat Nonett för eenige Upträen in den Jazzclub [[Royal Roost]] to spelen, de deelwies ok in’t Radio övertragen wurrn; [[Symphony Sid]] hett den Upträe as „Impressions in Modern Music“ ankünnigt.<ref group="Stein">Stein, S. 159.</ref> Capitol sien nee musikalischer Direkter [[Pete Rugolo]], de nee in New York weer, weer neeschierig up nee Entwicklungen in‘n Modern Jazz un wull de up sien Label präsenteeren; he hett meest jedes Konzert vun dat Davis-Nonett besöcht. As de Band mangels wiederer Upträen de Probentätigkeit instellen dee, kunn he de Capitol-Leitung övertüügen, Davis för twalf Plattensieden ünner Verdrag to nehmen.<ref group="Stein">Stein, S. 159 f.</ref><ref group="A">Rugolo hett ok Musikern as [[Tadd Dameron]], [[Babs Gonzales]], [[Lennie Tristano]], [[Dave Lambert (Sänger)|Dave Lambert]] un [[Buddy DeFranco]] Upnahmemögelkeiten bi Capitol verschafft vgl. Stein, S. 160.</ref> De Hälft vun dat Arrangement keem vun Mulligan, de Rest vun John Lewis, John Carisi un Evans (sien ünner dat Pseudonym Cleo Henry mit Davis verfaat Kompositschon „Boplicity“ as ok Johnny Mercer sien „Moon Dreams“).<ref group="Stein">Stein, S. 161.</ref> Buterhalv vun Musikerkreisen funnen de Upnahmen eerst lazter as LP ''[[Birth of the Cool]]'' (1957) gebührend Beachtung. === Evans as freeschaffend Musiker (1950–1956) === [[Datei:Charlie Parker, Tommy Potter, Miles Davis, Max Roach (Gottlieb 06941).jpg|mini|links|Charlie Parker mit Tommy Potter, Miles Davis, Max Roach um 1947, Foto [[William P. Gottlieb|Gottlieb]].]] Evans hett nu as free Arrangeur för Radio- un Fernseh-Shows, as ok för bekannte Gesangsstars as [[Tony Bennett]], [[Peggy Lee (Singerin)|Peggy Lee]], [[Pearl Bailey]] un annern arbeit,<ref group="Stein">Stein, S. 174.</ref> he hett ok för de körtlevend Band vun den ehmalgen Thornhill-Singers [[Gene Williams]] arrangeert. 1950/51 weer he Pianist in en Striplokal; af 1952 speel he en Tiet lang as Pianist mit Mulligan in den Club ''Basin Street East'' un hett för [[Billy Butterfield]] ''(Singin’ the Blues)'' arrangeert. 1953 wull Charlie Parker en Upnahm in de Aart vun [[Paul Hindemith]] sien ''Kleiner Kammermusik'' inspelen – mit mehreren Holtbläsern, en Gesangsgrupp un en Rhythmusgrupp. Sien Produzent [[Norman Granz]] hett Evans utwählt, de ünner Tietdruck mehrere Titel arrangeeren dee, de mit en Studioensemble mit den Vokalisten [[Dave Lambert (Singer)|Dave Lambert]] un [[Annie Ross]] as ok [[Charles Mingus]] un [[Max Roach]] inspeelt wurrn sull. De Session verleep aber desaströs un wurr vun Norman Granz vör de Tiet afbraken, wiel de Musiker mit Evans sien „subtilen“ Arrangements överfordert weern un kien Tiet vör vörherige Proben ansett weer; blots dree Titel wurrn inspeelt („In the Still of the Night“, „Old Folks“ un „If I Love Again“). Evans gelung dat in disse Tiet nich, sück as Studio-Arrangeur dörtosetten.<ref group="Stein">Stein, S. 178 f.</ref> Anfang 1956 hett hüm [[George Avakian]], Produzent bi [[Columbia Records]] haalt, um eenige Stücke för dat Debütalbum vun [[Johnny Mathis (Popsinger)|Johnny Mathis]] to arrangeeren.<ref group="Stein">Stein, S. 183.</ref> In dat sülvig Johr hett he för [[Teddy Charles]] den Standard ''[[You Go to My Head]]'' arrangeert, schreev un orchestreer he twee Titel för [[Hal McKusick]]s ''RCA Jazz Workshop'' un hett mit de Singersche [[Helen Merrill]] dat Album ''Dream of You'' upnommen, mit Jazzcombo, Bläsersektschoon un Striekern. Dat weer dat eerst Album, dat Evans vullstännig arrangeert harr.<ref group="Stein">Stein, S. 188.</ref> === De Tosammenarbeit mit Miles Davis === 1955 harr Evans all för Miles Davis sien Quintett [[Thelonious Monk|Monk]] sien „[[’Round Midnight]]“ arrangeert, weer aber up dat Plattencover nich nöömt wurrn.<ref group="Stein">Stein, S. 190.</ref> Af 1957 keem dat ok offiziell to en nee deeper Tosommenarbeit, nahdem hüm [[George Avakian]] anspraaken harr, för Columbia en orchestrales Album uptonehmen.<ref group="Stein">Stein, S. 191.</ref> In groot Besetten wurr dat Album ''[[Miles Ahead]]'' inspeelt; ünner de Bandbeteeken „Miles Davis + 19“ hemm Davis Flögelhorn as Solist, umgeven vun fief Trompeten, veer Basuuns, twee Waldhörnern, Tuba, veer Flöten/Klarinetten, Kontrabass, Slagtüüch speelt – un Evans as Komponist, Arrangeur un Dirigent. „Das erste Mal seit Duke Ellington sind wir mit einer Art des Big-Band-Arrangierens konfrontiert, die logisch ist und Gebrauch macht von den unzähligen Möglichkeiten einer solchen Gruppe“, begeister sück André Hodeir 1957 över de Musik up ''Miles Ahead''.<ref>ziteert nah Martin Kunzler: ''Jazz-Lexikon.'' Band 1: ''A–L'' (= ''rororo-Sachbuch'', Band 16512). 2. Auflage. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2004, ISBN 3-499-16512-0, S. 351.</ref> „Das Album beschritt in verschiedener Hinsicht neue Wege, obgleich die musikalischen und klanglichen Neuerungen nun Gemeinplätze sind“.<ref group="Stein">Stein, S. 194.</ref> In loos stilistisch Anknütten an de 1957 herutkommen Platten ''Birth Of The Cool'', ''Round About Midnight'' un ''Miles Ahead'' entstunnen denn bi Kritik un Publikum spoodriek Alben, de Evans un Davis ehr Naam wiethen bekannt maken deen: ''[[Porgy and Bess (Miles-Davis-un-Gil-Evans-Album)|Porgy and Bess]]'' (1958) un ''[[Sketches of Spain]]'' (1960), inspireert vun olt Volkswiesen bit to dat „Concierto de Aranjuez“ vun [[Joaquín Rodrigo|Rodrigo]]. Wat tovör all Komponisten ut de Tiet as [[Igor Fjodorowitsch Strawinski|Strawinski]] oder [[George Gershwin|Gershwin]] versöcht harrn, hemm de Warken vun Evans ut disse Periood tatsächlich vörleggt – en vun Komponisten as [[Manuel de Falla]], Rodrigo, Delibes, Debussy un Ravel inspireerte Fusion vun Klassik un modernen Jazz, „eine Neuheit in dieser Zeit, Jahrzehnte bevor die Plattenindustrie sich mit [[Weltmusik]] einklinkte“.<ref group="Stein">Stein, S. 207.</ref> In‘n Mai 1961 is he mit sien Orchester un Miles Davis in de [[Carnegie Hall]] uptreeden, mitsneen för dat Columbia-Album ''Miles at Carnegie Hall''. Af Juli 1962 folgten de sück vun Sieden Davis wat hentrecken Upnahmen to ''Quiet Nights'' (1963): Dat weern Verabeitungen vun Evans un Davis vun spaansch Impressionen un de brasiliaansch [[Bossa Nova]], de af 1963 de USA insbesünnere nah den Hit-Erfolgen vun [[Stan Getz]] erobern dee. Dat Album gellt as „Steefkind“ vun de Evans-Davis-Produktschonen un is dat letzte gemeensame Album.<ref group="Stein">Stein, S. 249.</ref> –&nbsp;Sluutend, wiels Davis sück 1963 all up en nee Quintett konzentreeren dee, entstunn in’n Oktober as gemeensame Updragsarbeit noch en Bühnenmusik för Peter Barnes’ ''[[The Time of the Barracudas]]''; dat Stück keem aber nie up den Broadway herut.<ref group="A">Den Titel (aber ahn Davis) nehm Evans denn 1963 för sien Album ''[[The Individualism of Gil Evans]]'' up.</ref> Anfang 1968 hett he weer mit Davis arbeit („Teo’s Bag“, mit [[George Benson]]); en wiedere Arbeit weer ''Falling Water'', „ein improvisiertes Werk mit elektrischer Instrumentierung und einem fließenden, Rock-inspiriertem Rhythmus.“<ref group="Stein">Stein, S. 264.</ref> In‘n April 1968 sünd Evans un Davis eerstmals siet hör Carnegie-Hall-Konzert 1961 weer gemeensam uptreeden; se hemm up dat ''Berkeley Jazz Festival'' dre nee Evans-Arrangements speelt, en indischen Raga, [[Aretha Franklin]] hör Hit ''You Make Me Feel Like a Natural Woman'' un [[Wayne Shorter]] sien ''Antigua''.<ref group="Stein">Stein, S. 264.</ref> Mit ''[[Filles de Kilimanjaro]]'' (1968) gung tonächst de Tosommenarbeit vun Gil Evans un Miles Davis ro Enn‘n; sien Arrangements un Kompositschonsandeelen för dit Davis-Album blieven aber ungenannt.<ref group="Stein">Stein, S. 267., 293</ref> Toletzt stüer Evans 1982 Arrangements för twee Titel (''It Get’s Better'' un ''Stars on Cicely'') vun dat Davis-Album ''Star People'' bi.<ref group="Stein">Stein, S. 368.</ref> === Dat Gil Evans Orchestra === [[Datei:Elvin Jones 1979 2.jpg|mini|Elvin Jones (1979)]] Af 1957 hett Gil Evans, nah twintig Johrene erstmals weer mit eegen Band för [[Prestige Records|Prestige]] dat Album ''[[Gil Evans and Ten]]'' produzeert, ünner den Musikern ok Lee Konitz un de jung [[Steve Lacy]]. Dat gellt as dat ‚Präludium‘ vun en Entwicklung, de in den folgend Johren mit den Alben ''[[Out of the Cool]]'' un ''[[The Individualism of Gil Evans]]'' to Vullennen keem. Tonächst keemen aber noch twee wiedere Alben''[[New Bottle, Old Wine]] – The Great Jazz Composers Interpreted by Gil Evans and His Orchestra'' (produzeert vun [[George Avakian]] för [[Pacific Jazz Records|Pacific Jazz]] in‘n April–Mai 1958, ünner annern mit [[Cannonball Adderley]]), in den he chronologisch de Jazzgeschichte vun [[W. C. Handy]], [[Jelly Roll Morton]], [[Fats Waller]] bit Monk, Gillespie un Charlie Parker interpreteert. In‘n Februar 1959 folg ''[[Great Jazz Standards]]'', ünner annern mit [[Elvin Jones]], [[Budd Johnson]] un [[Johnny Coles]], nahdem he mit de Band en twee Week düern Engagement in‘ [[Birdland (New York)|Birdland]] harr. Dat Album enthull ok dat stark improvisatorisch anleggt Stück ''La Nevada'', dat in de nächst Johren en zentraal Rull in Evans sien Bandrepertoire spelen sull.<ref group="Stein">Stein, S. 228.</ref> Dorneben hett he Enn’n vun de 1950er Jahre en Jazzalbum vun [[Don Elliott]], nochmals för [[Billy Butterfield]] (''Singin’ the Blues'', 1956), för [[Benny Goodman]]<ref group="Stein">Stein, S. 225 ff.</ref> un vör de hüüd vergeeten Vokalistinnen [[Lucy Reed]] un [[Marcy Lutes]] arrangeert. In‘n April 1959 entstunn en Feernseh-Feature ''(The Sound of Miles Davis)'', in den dat Evans-Orchester un de Miles-Davis-Band ''[[So What (Jazzstandard)|So What]]'' spelen deen.<ref group="Stein">Stein, S. 229.</ref> Nah den Verkoopsspood vun ''Sketches of Spain'' Anfang vun de 1960er Johren hett sück de Geschäftsführung vun Columbia intensiv um en Exklusivkuntrakt mit Evans bemöht, den de aber nich afslooten hett.<ref group="Stein">Stein, S. 232.</ref> In‘n Harvst 1960 harr he en söss Week düern Engagement mit sien Band in de [[Jazz Gallery (1959)|Jazz Gallery]]; dornah nehm he in’n Dezember dat programmatische Album ''[[Out of the Cool]]'' (mit „La Nevada“) för dat vun [[Creed Taylor]] nee grünnd Label [[Impulse! Records]] up. '''Zitat''' ''Der musikalische Durchbruch offenbart sich, wenn man die erste Version von ''La Nevada'' (die zwei Jahre zuvor entstand) im Vergleich mit der neuen Version hört. In der früheren Aufnahme sind die Musiker in die riffförmigen Hintergrundlinien gedrängt, auch wenn Evans’ Phasierungen originell sind, hat es die Anmutung eines Standard-[[Hardbop]]-Spiels. Die spätere Aufnahme zeigt eine wesentliche Umgestaltung; da ist eine neue fließende Qualität, übertragen von der [[Rhythmusgruppe]]. Evans’ Piano beginnt mit einem stimmungsvollen, zwingenden Riff. [[Elvin Jones]] folgt am [[Shaker (Musik)|Shaker]], den er mit einer unschlagbaren rhythmischen Konstanz in den nächsten 18 Minuten des Titels spielt. [[Ron Carter]] spielt eine [[Ostinato]]-Figur am Bass, ein starker Kontrast zu der mehr [[Bebop|Bop]]-orientierten Haltung [[Tommy Potter]]s in der vorherigen Version.'' <ref group="Stein">Stein, S. 236 f.</ref> 1961 hett Eavns sück vun sien Fru Lillian trennt, de 2000 nah lang Krankheit storven is. He harr de Rechte an sien Kompositschonen an den bitlang gemeensam mit sien Fru führten Musikverlag aftreeden; dorin enthollen weern ok de Arbeiten för de Miles-Davis-Alben, de de meest Tantiemen inspeelt hemm. Nah de Scheeden hett he den Verlag samt den dor herutbrocht Titeln sien Ex-Fru överlaaten.<ref group="Stein">Stein, S. 232, 244 f.</ref> 1961 hett hüm de Vertrag mit Impulse! dwungen en wiederes Album uptonehmen, aber he steeg up sien Wies ut den Verdrag rut: Wiek he kien Material harr, um en nee LP uptonehmen, hett he stattdessen as formeller Leiter vun ''Into The Hot'' (Impulse!) ünner sien Naam Projekten vun de jüngeren Musiker [[Johnny Carisi]] un [[Cecil Taylor]] för je een Plattensiet en Plattform boden, versehn mit en Cover mit Evans sien Foto ähnlich de vun ''Out of the Cool''. FRaagt nah den Grund för dit „Affallprodukt“ hett Evans meent, dat weer de eenzige Mögelkeit ween, de Musik vun de vun hüm bewundert Künstler to hören.<ref group="Stein">Stein, S. 248.</ref> Eerst 1963/64 nehm Evans weer ünner eegen Naam up, för [[Verve Records]] dat todrapend betitelte ''[[The Individualism of Gil Evans]]'' (mit den Titel „Las Vegas Tango“, de för en Grammy nomineert wurr). Dat Album enthull ünner annern Kompositschonen vun Evans un Evans/Davis (as dat vun [[Miles Davis]] dormals nich herutbrocht ''[[The Time of the Barracudas]]'') oder en [[Bertolt Brecht|Brecht]]-[[Kurt Weill|Weill]]-Song.<ref group="Stein">Stein, S. 253 ff.</ref> === Wiedere Projekte (1964–1969) === [[Datei:Kenny Burrell 2.jpg|mini|150px|Kenny Burrell]] Bi de Verleehn vun de [[Grammy Awards 1964]] hett Evans mit den ebenfalls nomineerten un en gemeensam Projekt nich afneegten [[Louis Armstrong]] en Album-Idee mit Swoorpunkt ut de sien kreativen fröhen Johren bespraaken; dor wurr aber nix vun, weil de Manager vun Armstrong dorgegen weer. <ref group="Stein">Stein, S. 255.</ref> 1965 nehm Evans för [[Kenny Burrell]], de bi Verve all up Evans sien ''The Individualism'' mitwarkt harr, de sien Album ''Guitar Forms'' up. 1966 folg en mögelkerwies wegen de beid populären Namen vun den Verve-Managern anreegt, gliekwohl hörbar Evans-präägt ''Latin''-Album vun sien Orchester mit [[Astrud Gilberto]] ''(Look To The Rainbow)''. In‘n Mai 1968 harr Evans Gelegenheit, in en Konzertreeg vun dat [[Whitney Museum of American Art]] mit sien Band uptotreeden. Disse Konzerte wurr to en typisch Vörlaag vun sien künftig Arbeit as Bandleader.<ref group="Stein">Stein, S. 265.</ref> 1968 kreeg Evans en [[Guggenheim-Stipendium]], dat he to wiedere Kompositschonen bruukt hett. 1969 entstunn sien eerst Album siet ''Individualism '' (1964), bei dat Evans eerstmals elektrische Instrumenteeren insetten dee, E-Piano un de [[E-Gitarre]] vun [[Joe Beck]]. Evans sien Versöök wurrn aber nich to’n Emblem vun de visionären [[Jazzrock]]-Fusion as ''[[In a Silent Way]]'' oder ''[[Bitches Brew]]''.<ref group="Stein">Stein, S. 269.</ref> En vun Evans wünscht Projekt mit [[Jimi Hendrix]] –&nbsp;de vun den Pop-Rummel noog harr un den Evans en hervörrangend Gitarristen un Songschriever nöömt hett&nbsp;– weer 1970 över Davis sien Vermittlung mit den Manager all vörbespraaken, keem aber nich tostannen, wiel Hendrix unverwacht in London storven is.<ref group="Stein">Stein, S. 288 ff.</ref> === De 1970er Johren === [[Datei:Hannibal Marvin Peterson.jpg|mini|150px|links|Hannibal Marvin Peterson]] Af 1971 keem dat to en Upwärtsentwicklung: Gil Evans kunn en ''Working band'' tosommenstellen, to de ünner annern [[Howard Johnson]], [[Sue Evans]], [[Herb Bushler]], [[Billy Harper]] un [[Hannibal Marvin Peterson]] hörrn deen. In‘n Sömmer hett dat Ensemble mit Ünnerstütten vun de ''Nederlands Jazz Foundation'' en eerst Europatournee ünnernommen. In‘n November keem Evans nah Düütschland, um sien Arrangements bi den [[Berliner Jazztage]]n mit de grootformatig ''Berlin Dream Band'' vörtostellen.<ref group="A">[[Joachim-Ernst Berendt]] harr all in de Vörjohren ut Musikern vun de Westberliner Radio-Bigbands ([[RIAS]] un [[Sender Freies Berlin|SFB]]) de '' Berlin Dream Band'' tosommenstellt, so mit [[Don Ellis]] as ok mit [[Stan Kenton]] un [[Oliver Nelson]], de later ehrn Upträe mit de Band as Platt herutbrocht harr, Evans weer also de veert, den Berendt disse Utteknung tokommen leet; Evans hett plaant, den Konzert-Mitsnitt bi Capitol rutkommen to laaten (kiek {{Google Buch |BuchID=uigEAAAAMBAJ |Seite=65 |Linktext=Billboard, 15.&nbsp;Januar 1972, S.&nbsp;65 |Hervorhebung="Gil Evans" |KeinText=1}}). In de Tietschrift ''Musik und Bildung'' (Band 4/1972) wurrd de Berliner Evans-Formatschoon mit hör dree Trompeten, dree Basuunen, veer bzw. fief Saxophonen oder Flöten, dree Oboen, dree Fagotten, dree Hörns plus Rhythmusgrupp as „eine Mischung von Jazz-Big-Band und romantischem Symphonie-Orchester ohne Streicher“ charakterisiert. Vgl. [http://books.google.com/books?id=gRsKAQAAMAAJ&q=Berliner+Jazztage+1971+Gil+Evans&dq=Berliner+Jazztage+1971+Gil+Evans&hl=en&ei=29J-ToyAIMSSswbaj8kU&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEUQ6AEwBg Musik und Bildung, Scott, 1972, Volume 4.] Google Books.</ref> Dooran sloot sück mit en lüttgere eegen Band, to de [[Lew Soloff]], Steve Lacy un Howard Johnson hörrn dee, en een Week düern Tournee dör de Bundsrepubliek an.<ref group="Stein">Stein, S. 270 ff.</ref> == Diskografisch Henwiesen == * 1949–1950: ''[[Birth of the Cool]]'' (Capitol, 1957) * 1957: ''[[Miles Ahead]]'' (Columbia) * 1957: ''[[Gil Evans and Ten]]'' (Prestige) * 1958: ''[[Porgy and Bess (Miles-Davis-und-Gil-Evans-Album)|Porgy and Bess]]'' (Miles Davis & Gil Evans, Columbia) * 1958: ''[[New Bottle, Old Wine]]'' (Pacific Jazz) * 1959: ''[[Great Jazz Standards]]'' (Pacific Jazz) * 1960: ''[[Sketches of Spain]]'' (Miles Davis & Gil Evans, Columbia) * 1961: ''[[Out of the Cool]]'' (Impulse!) * 1964: ''[[The Individualism of Gil Evans]]'' (Verve) * 1971: ''[[Where Flamingos Fly]]'' (A&M) * 1973: ''[[Svengali (Album)|Svengali]]'' (Atlantic) * 1974: ''[[The Gil Evans Orchestra Plays the Music of Jimi Hendrix]]'' (RCA) * 1975: ''[[There Comes a Time]]'' (RCA) * 1977: ''[[Priestess (Album)|Priestess]]'' (Antilles) * 1980: ''[[Live at the Public Theatre (New York 1980)]]'' == Sammlung == * ''[[Miles Davis]] & Gil Evans the Complete [[Columbia Records|CBS]] Studio Recordings (1957–1968)'' – ([[Mosaic Records]] 1996) – 11 LPs mit [[Ernie Royal]], [[Bernie Glow]], [[Taft Jordan]], [[Johnny Carisi]], [[Frank Rehak]], [[Jimmy Cleveland]], [[Willie Ruff]], [[Lee Konitz]], [[Danny Bank]], [[Paul Chambers]], [[Wynton Kelly]], [[Johnny Coles]], [[Gunther Schuller]], [[Cannonball Adderley]], [[Philly Joe Jones]], [[Julius Watkins]], [[Jimmy Cobb]], [[Jerome Richardson]], [[Elvin Jones]], [[Harold Shorty Baker]], [[Jay Jay Johnson]], [[Steve Lacy]], [[Wayne Shorter]], [[Bob Dorough]], [[Buddy Collette]], [[Herbie Hancock]], [[Ron Carter]], [[Tony Williams]], [[Howard Johnson]], [[Hubert Laws]] == Kompositschonen (Utwahl) == {| class="toptextcells" |- |width="50% | * ''Again and Again and Again'', 1956 * ''Alyrio'', 1980 * ''Arab Dance'', 1942 * ''Bilbao Song'', 1959 * ''Bud and Bird'', 1983 * ''Concorde'', 1963 * ''El Toreador'', 1963 * ''Flute Song'', 1960 * ''Gone'' (= ''Orgone''), 1958 * ''Hotel Me'' (= ''Jelly Roll''), 1963 * ''Jambalangle'', 1956 * ''La Nevada'', 1959 | * ''Las Vegas Tango'', 1963 * ''Makes Her Move'', 1959 * ''Petit Machins'' (= ''Eleven''), 1968, mit Miles Davis * ''Proclamation'', 1964 * ''So Long'', 1964 * ''Song #1'', 1962 * ''Song #2'', 1962 * ''Solea'', 1959 * ''Spaced'', 1969 * ''The Time of the Barracudas'', 1963, mit Miles Davis * ''Zee Zee'', 1971 |} == Anmarken == <references group="A" /> == Literatur == * Tetsuya Tajiri: ''Gil Evans Discography 1941–1982''. Tajiri, Tokyo 1983, ill., 61 S. * Raymond Horricks: ''Svengali, or the Orchestra Called Gil Evans'' Spellmount, 1984 (englisch), 96 S. * Laurent Cugny: ''Las Vegas Tango – Une vie de Gil Evans''. P.O.L./Coll. Birdland, 1990 (französisch), 416 S. * [[Stephanie Stein Crease]]: ''Gil Evans: Out of the Cool – His life and music''. A Cappella Books / Chicago Review Press, Chicago 2002, ISBN 1-55652-493-5. * Larry Hicock: ''Castles Made of Sound – The Story of Gil Evans''. Da Capo Press, 2002, (engelsch), 306 S. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.gilevans.com/ Offizielle Website Gil Evans] * Laurent Cugny: [http://gilevans.free.fr/ Maison du Jazz] – Körtbiografie un detaillierte Diskografie (franzöösch, engelsch) * [http://www.arte.tv/de/kunst-musik/cd-tipps/Jahrhundertwerke/Jahrhundertaufnahmen-des-Jazz/1152486,CmC=1318214.html ''Gil Evans: „The Individualism of Gil Evans“ – „Das Arrangement im Jazz und sein Genie“''.] [[ARTE|arte]], 8. September 2006, Reihe: ''30 Jahrhundertaufnahmen des Jazz'' vun Harry Lachner * [https://de.findagrave.com/memorial/19222/gil-evans Indrag bi Findagrave (engelsch)] * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000551815 Gil Evans bi AllMusic (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> * Stephanie Stein Crease: ''Gil Evans: Out of the Cool – His life and music''. A Cappella Books / Chicago Review Press, Chicago 2002, ISBN 1-55652-493-5. <references responsive group="Stein" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=120883678|LCCN=n82025116|NDL=00649526|VIAF=7573806}} {{SORTIERUNG:Evans, Gil}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Kanada]] [[Kategorie:Boren 1912]] [[Kategorie:Storven 1988]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Arrangeur]] [[Kategorie:Bigband-Leader]] 6knl6aypz1pbgfww68eu8vytf2tulji 3 197108 1064106 2026-05-02T16:23:47Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064106 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Wandervelt}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:23, 2. Mai 2026 (CEST) 2ldn6wuwdtchnli7wznycrjn5wyhfmo 3 197109 1064112 2026-05-03T00:59:36Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064112 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Victoridingdongius}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 02:59, 3. Mai 2026 (CEST) qgg3ikjn75znab194zf6lm7y8biwe4x 0 197110 1064114 2026-05-03T02:53:06Z Οἶδα 42458 Οἶδα hett de Siet [[University of Illinois at Urbana-Champaign]] na [[University of Illinois Urbana-Champaign]] verschaven: "As of fall 2020, UIUC no longer uses the at in University of Illinois at Urbana-Champaign. Do not use a comma or a dash." https://www.uillinois.edu/erc/brand_and_marketing/brand/style/writing_style_guide 1064114 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[University of Illinois Urbana-Champaign]] fm3eyp957rzm5quq5kpedf8mngd3oey 3 197111 1064116 2026-05-03T04:21:43Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064116 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Mostasem gridi}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 06:21, 3. Mai 2026 (CEST) nt4un5gmlksd5yj20wth23fhnkxwlns 3 197112 1064132 2026-05-03T10:54:18Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064132 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Resuwey}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 12:54, 3. Mai 2026 (CEST) swr1uu9i58q5ffudbq2gz924pgur2bh 0 197113 1064135 2026-05-03T11:23:07Z Hanhaiwen 59910 To'n eersten Mal rutgeven woorn 1064135 wikitext text/x-wiki De '''Hartmut-Cyriacks-Pries''' is en Pries vun de Stadt [[Hamborg]], de siet 2026 all twee Johr för Översetten op Platt vergeven waart.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Wulf |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattdeutsche-uebersetzungen-fuer-junge-menschen-gesucht,hartmutcyriackspreis-102.html |titel=Plattdeutsche Übersetzungen für junge Menschen gesucht! |werk=Wi snackt Platt |hrsg=NDR 90,3 |datum=2025-11-23 |abruf=2026-05-03 |sprache=de}}</ref> De Pries is na den [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] Schriever un Översetter [[Hartmut Cyriacks]] nöömt un weer siet 2024 plant. So schall Översetters Stütt kregen, de Warken för junge Lüüd op Platt översett. Dat Priesgeld sünd 5.000 Euro. == Winners == {| class="wikitable" |+Winners in 2026 <ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/platt-foer-de-stadt-plattdeutsch-preis-fuer-die-drei-kids,plattdeutschpreis-100.html |titel=Plattdeutsch-Preis für Kinderkrimi: "Die drei ??? Kids" lösen Fälle op Platt |werk=Wi snackt Platt |hrsg=NDR Kultur |datum=2026-04-21 |abruf=2026-05-03 |sprache=de}}</ref> !Platz !Översetter*schen !Projekt !Slag |- |1. |Janina Barofsky, Annalena Möller |Die drei ??? Kids |Book |- |2. |Sonja Dohrmann |''De besten Grävnissen vun de Welt'' |Book |- |3. |Helge Albrecht, Lornz Lorenzen |''Dat Aventüer in de Ünnerwelt'' |Höörspeel |} == Weblinks == * [https://www.hamburg.de/politik-und-verwaltung/behoerden/bwfg/unsere-themen/gleichstellung/hartmut-cyriacks-preis-1116374 Hartmut-Cyriacks-Preis 2026 – Übersetzer:innenpreis für Niederdeutsch] (hochdüütsch) == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Priesen]] == Footnoten == <references /> {{NDS wiki}} [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 43o1qxsng86lsl7ub1bkrh22bb17unj