Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 137 1064658 1064308 2026-05-08T09:06:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064658 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}}{{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = Canada |NAAM = Kanada |NAAM_ENGELSCH = Canada |LAAG = |WAHLSPRÖÖK = {{lang|la|A Mari Usque Ad Mare}} |WAPEN = Coat of arms of Canada.svg |FLAGG = Flag of Canada (Pantone).svg |HYMNE = [[O Canada]]/ [[God save the King]] |AMTSSPRAKEN = [[Engelsche Spraak|Engelsch]], [[Franzöösche Spraak|Fransch]] |HÖÖFTSTADT = [[Ottawa]] |GRÖTTSTE_STADT = |STAATSFORM = föderale parlamentaarsche [[Monarkie|Monarchie]] |BAAS_TITEL = Premierminister |BAAS = |GRÖTT = 9984670 |PERZENT_WATER = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 3700000 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2020 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = |BBP_JOHR = 2021 |BBP = 2,0 Billionen USD |BBPjeKOPP = 52.015 USD |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT = Kanaadsche Dollar (CAD) |GELDSOORT_SYMBOL = |GELDSOORT_AFK = |TIETREBEET = UTC−3:30 bet UTC−8 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .ca |ISO3166 = CA, CAN |VÖRWAHL = +1 |FOOTNOTEN = }} '''Kanada''' ([[Engelsche Spraak|engelsch]]/[[Franzöösche Spraak|franzöösch]] ''Canada'') is en [[Staat]] in [[Noordamerika]] liggt un sik in tein Provinzen un dree Territorien deelt. De Grött na is Kanada de tweedgröttste Staat weltwied. Navers sünd de [[Vereenigte Staten|Verenigden Staten]] un [[Gröönland]], wat en Deel vun [[Däänmark]] is. In’n Noorden liggt de [[Nöördlike Iessee|Nöördliche Iessee]], in’n Oosten de [[Atlantik]] un in’n Westen de [[Pazifik]]. De [[Hööftstadt]] is [[Ottawa]]. Anner grote Städer sünd [[Toronto]], [[Montreal]] un [[Vancouver]]. Indigene Völker leven sied rund 10.000 Jaren in dat hüdige Kanada. In’n 16. Jaarhunnerd begünn de Kolonialtied in Kanada, as engelsche un franzöösche Seelüüd dat uutkunkeluren un versöchen sik daaltolaten. Na verscheden Kriegen geev Frankriek 1763 meist alle siene Kolonien in Noordamerika op. So dat’t hüdige Kanada een Deel vun dat britsche Weltriek wurr. 1867 is Kanada een Dominion mit veer Provinzen worrn, to dat lütt bi lütt anner britsche Provinten in Noordamerika dortokemen. De Unafhängikeit vun Grootbritannien güng Schrid för Schrid mit de ''Stutue of Westminster'' 1931 un besünners dat Kanada-Gesett 1982. Kanada is ene parlamentaarsche Demokratie un ene konstitutschonelle Monarchie mit enen Westminstersysteem. De Böverst in de Regeren is de Premierminsiter. De zeremonielle Staatsböverst is König vun Kanda, de in Personaalunion de König vun grootbritannien is. De Generaalgouverneur vertridt den König in Kanada. Dat Land höört to de [[Commonwealth of Nations]]. Kanada is offitschell tweesprakig (Engelsch un Franzöösch). Kanada tellt weltwied to de Staten mit de höögste Levenqualitäät, Bildung un Minschenrechten. Dat Land tellt mit siene Immigratschoonsgeschicht to den kultutell un ethnisch diversten Staten. ==Landsnaam== De Naam ''Kanada'' stammt vun dat Woord ''kanata'' ‘Dörp’ uut de [[laurentsche Spraak]], ene uutstorven [[Irokeesche Spraken|irokeesche Spraak]].<ref>James Stuart Olson, Robert Shadle: ''Historical Dictionary of European Imperialism''. Greenwood Publishing Group, Westport CT 1991, <nowiki>ISBN 978-0-313-26257-9</nowiki>, S. 109</ref> 1535 bruken de Inwaners vun de Regioon üm de hüdige Stadt [[Québec (Stadt)|Québec]] dat Woord ''kanata'' den Seemann [[Jacques Cartier]] den Weg na dat Dörp [[Stadacona]] to beschrieven.<ref>Bruce G. Trigger: ''Handbook of North American Indians'', Smithsonian Institution, Washington 1978, Bd. 15, S. 357–361.</ref> Cartier bruuk later den Naam ''Canada'' nich alleen för dat Dörp, man för heel dat Rebeed, dat [[Donnacona]], de Höövdling vun Stadacona beherrscht het.<ref name=":0">Alan Rayburn: ''Naming Canada. Stories about Canadian Place Names''. University of Toronto Press, Toronto 2001, <nowiki>ISBN 978-0-8020-8293-0</nowiki>, S. 14–22.</ref> Vun 1545 an stünn ''Canada'' för dat Rebeed üm den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] op europääschen Kaarten.<ref name=":0" /> In de Tied vun dat 16. Jaarhunnerd bet in dat fröhe 18. Jaarhunnerd beteken ''Canada'' den Deel vun [[Neefrankriek]] langs den Sankt-Lorenz-Stroom.<ref>Paul R. Magocsi: ''Encyclopedia of Canada's Peoples''. University of Toronto Press, Toronto 1999, <nowiki>ISBN 978-0-8020-2938-6</nowiki>, S. 1048.</ref> In de Tied weren ''Kanada'' un ''Neefrankriek'' faken Synonymen.<ref>Germaine Warkentin, Carolyn Podruchny: D''ecentring the Renaissance: Canada and Europe in Multidisciplinary Perspective, 1500–1700''. University of Toronto Press, Toronto 2001, <nowiki>ISBN 978-0-8020-8149-0</nowiki>.</ref> Nadem dat de Briten Neefrankriek verövert harrn, kreeg dat Rebeed 1763 den Naam ''Provint Quebec''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |titel=Province of Quebec 1763-91 |abruf=2025-07-17 |sprache=en}}</ref> 1791 hebbt de Briten de Provinz in de Kolonien Overkanada un Nedderkanada deelt, de ook de ''Canadas'' nöömt wurrn. 1841 wurrn de beiden Kolonien to de [[Provinz Kanada]] verenigt.<ref>[https://books.google.de/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada'']. J.C. Fisher & W. Kimble. 1841. S. 20</ref> As 1867 de Kanaadsche Konföderatschoon grünnt worrn is ''Dominion of'' ''Canada'' de Naam för de britschen Kolonien in Noordamerika worrn.<ref>Roger O'Toole: ''Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context''. In: Annika Hvithamar, Margit Warburg, Brian Arly Jacobsen (Ruutgevers): H''oly Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation''. Brill, Leiden 2009, <nowiki>ISBN 978-90-04-17502-2</nowiki>, S. 137.</ref> Dat Kanada-Gesett vun 1982 (''Canada Act 1982'') maak den ''Canada'' den offitschellen Landsnaam.<ref>Philip Buckner (Ruutgever): ''Canada and the British Empire''. Oxford University Press, Oxford 2008, <nowiki>ISBN 978-0-19-927164-1</nowiki>, S. 37–40, 56–59, 114, 124–125.</ref> == Spraken == De Amtsspraken sünd [[Ingelsch|kanaadsch Ingelsch]] un [[Franzöösch|kanaadsch Franzöösch]]. Den Urinwahners ehr Spraaken sün an Siet vun ingelsch un franzöösch ok Amtsspraaken in twee vun de tree Territorien: [[Nunavut]] un de [[Noorwest-Territorien]]. De wichtigsten Spraaken sünd: [[Inuktitut]], [[Inuvialuktun]], [[Chipewyan]], [[Cree (Spraak)|Cree]], [[Dogrib]], Gwich’in, un [[Slavey]]. Vun plattdüütsche Inwannerers warrt ok [[Plattdüütsch]] snackt, de Mennoniten snackt [[Plautdietsch]]. == Geographie == Kanada is mit 9.984.670 km² dat tweetgröttste Land op de [[Eer]]. Kanada sett sik ut tein Provinzen un dree Territorien tosaam; anordnet vunn Oost to West: [[Niefundland un Labrador]], [[Nova Scotia]], [[Prinz-Edward-Eiland]], [[Nie Brunswieck]], [[Québec]], [[Nunavut]], [[Ontario]], [[Manitoba]], [[Saskatechwan]], [[Noorwest-Territorien]], [[Alberta]], [[Britisch Kolumbien]] un [[Yukon (Provinz)|Yukon]]. === Klima === [[Bild:Canada Köppen.svg|alternativtext=Kaart mit Klimazonen vun Kanada na Köppen|duum|Köppen-Klimaklassifikatschoon vun Kananda]] Kanada ümfaat ünnerscheedlich Klimazonen vun [[Polaarklima]] in’n Noorden to [[matig Klima]] an de Westküst. De grote Deel vun Kanada liggt in de [[Boreaal Klima|boreale]] Klimazoon mit [[Landklima]] un langen, kolen Winters un korten hitten Sommers. An de Westküst is een [[Seeklima]] mit veel [[Regen]] to finnen. Hier op de Westsied vun de Küstenbargen un de [[Rocky Mountains]] regent sik de Wulken af, de mit de fuchte Luft vun de [[Pazifik]] kaamt. Een groten Deel vun Noordkanada is vun Ies un Permafrost bedeckt. De Tokumst vun de Permafrost is man unseker, denn de Arktis het sik mit den [[Klimawannel]] dree maal starker opwarmt as de weltwiede Dörsnid.<ref>{{Internetquelle |url=https://natural-resources.canada.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |titel=Canada's Changing Climate Report |werk=Government of Canada/Gouvernement du Canada |seiten=84 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190422235552/https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |archiv-datum=2019-04-22 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> De Dörsnidstemperatuur in heel Kanada is verglen mit 1948 1,7 °C stegen (1,1 °C bet 2,3 °C je na na Regioon).<ref>R. W. McCol: ''[https://books.google.de/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA135&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Canada].'' In: ''Encyclopedia of World Geography''. Infobase Publishing. S. 135.</ref> De Temperaturen sünd in’n Noorden starker stegen as in de Prärie.<ref>{{Internetquelle |url=https://natural-resources.canada.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |titel=Changes in Temperature and Precipitation Across Canada; Chapter 4 |hrsg=Government of Canada |archiv-url=https://web.aarchive.org/web/20201218102442/https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |archiv-datum=2020-12-18 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> In den süüdlichen Regionen is as Folg vun versmuddt Luft suren Regen een Probleem un het negativen Inflood op Water, Strööm, Woolden un Feller namen.<ref>Ravid R. Boyd: ''[https://books.google.de/books?id=SeYgVGE9j3EC&pg=PA67&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy]''. UBC Press 2001, S. 67–69.</ref> Kanada tellt to de Staten mit den höögsten Uutstööt vun Drievhuusgasen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |titel=Greenhouse Gas (GHG) Emissions |werk=Climate Watch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220321170958/https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |archiv-datum=2022-03-21 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> De uutpuust Emischonenn nemen twüschen 1990 un 2022 16,5&nbsp;% to.<ref>{{Internetquelle |autor=Environment and Climate Change Canada |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |titel=Greenhouse gas emissions |werk=Canada.ca |datum=2007-01-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200411165603/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |archiv-datum=2020-04-11 |abruf=2025-07-18 |sprache=en}}</ref> === Flora un Fauna === Rund 12,1&nbsp;% vun de kanaadsche Landflach un Binenseen steit ünner Natuurschuul.<ref name="conserved">{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html|title=Canada's conserved areas|publisher=Environment and Climate Canada|year=2020|archive-date=April 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402184441/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html|url-status=live}}</ref> Rund 11,4&nbsp;% vun de hoge See üm Kanada steit ünner Natuurschuul.<ref name="conserved" /> Kanada sien eersten [[Natschonaalpark]] weer de [[Banff Natschonaalpark]], de 1885 grünnt worrn is.<ref>{{Internetquelle |autor=Parks Canada Agency, Government of Canada |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |titel=The Mountain Guide – Banff National Park |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |archiv-datum=2006-06-15 |abruf=2025-07-18 |sprache=en }}</ref> De ''[[Lake Superior National Marine Conservation Area]]'', de 2025 inricht worrn is, is weltwied de gröttste [[Söötwater|Söötwaterflach]] ünner Natuurschuul.<ref>{{cite web|url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html|title=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada|publisher=Fisheries and Oceans Canada|date=December 13, 2017|archive-date=April 13, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413193502/https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html|url-status=live}}</ref> De gröttste Flach ünner Natuurschuul is sied 2018 de [[Scott Islands Marine National Wildlife Area|''Scott Islands Marine National Wildlife Area'']].<ref>{{Internetquelle |autor=Environment and Climate Change Canada |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |titel=Proposed Scott Islands Marine National Wildlife Area: regulatory strategy |datum=2013-02-07 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210123182613/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |archiv-datum=2021-01-23 |abruf=2025-07-18 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/national-wildlife-areas/locations/scott-islands-marine/regulatory-strategy.html |wayback=20210123182613 |text=Proposed Scott Islands Marine National Wildlife Area: regulatory strategy |archiv-bot=2026-05-08 09:06:06 InternetArchiveBot }}</ref> ==Historie== === Oor- un Fröhgeschicht === De eersten Minschen in Kanada kemen sachtens vör rund 14.000 Jaren över [[Sibirien]] na [[Noordamerika]], as de [[Beringia|Beringbrügg]] de beiden Kontinenten verbünn.<ref>Thomas D. Dillehay'': The Settlement of the Americas: A New Prehistory''. Basic Books, New York 2008, <nowiki>ISBN 978-0-7867-2543-4</nowiki>, S. 61.</ref><ref>Brian M. Fagan, Nadia Durrani: ''World Prehistory: A Brief Introduction''. Routledge, London/New York 2016, <nowiki>ISBN 978-1-317-34244-1</nowiki>, S. 124.</ref> Dat is de Begünn vun de [[Paläoindianer|Paläoindianers]]. In den [[Bluefish-Höhlen]] in dat nöördliche Yukon un de [[Old Crow Flats]] fünnen sik de öllsten minschlichen Sporen in Kanada. In den [[Charlie-Lake-Höhl]] fünnen sik Warktüüg uut de Tied üm 10.500 v. Chr. Uut de Tied üm 9000 v. Chr. givt dat Funnen bi [[Banff (Alberta)|Banff]], in [[Saskatchewan]] un in [[Québec]].<ref>Claude Chapdelaine: ''Présences autochtone de l’âge glaciaire à aujoud’hui Des chasseurs de la fin de l’âge glaciaire dans la région du lac Mégantic: découverte des premières pointes à cannelure au Québec.'' In: ''Recherches amérindiennes au Québec.'' 30 (2004).</ref> Vör rund 5000 Jaren kemen de hüdigen [[Inuit]] na vun Siberien na Kanada.<ref>Andrew Kitchen, Michael M. Miyamoto, Connie J. Mulligan: ''A Three-Stage Colonization Model for the Peopling of the Americas.'' In: ''Public Library of Science.'' (PLoS), 13. Februar 2008, doi:10.1371/journal.pone.0001596</ref><ref>J. V. Wright: ''A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes.'' Canadian Museum of Civilization, Ottawa 2001.</ref> ===Koloniaaltied=== [[File:Nouvelle-France map-en.svg|upright=1.3|thumb|Map of territorial claims in [[North America]] by 1750. Possessions of [[British America]] (pink), [[New France]] (blue), and [[New Spain]] (orange); California, Pacific Northwest, and Great Basin not indicated.<ref name="Chapman p.">{{cite AV media |last=Chapman |first=Frederick T. |title=European Claims in North America in 1750 |jstor=community.15128627 |url=https://jstor.org/stable/community.15128627 |access-date=July 23, 2023}}</ref>]]De [[Wikinger|Wikingers]] ünner [[Leif Eriksson]] gellen as de eersten Europäers, de an de kanaadsche Oostküst ankemen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/leif-ericsson |titel=Leif Eriksson |abruf=2025-07-17 |sprache=en}}</ref> Üm dat Jaar 1000 richten se för korte Tied ene lütte Kolonie op, de vundaag bi de archäoloogsche Fundsteed [[L’Anse aux Meadows|''L’Anse aux Meadows'']] op [[Newfoundland]] liggt.<ref>Linda S. Cordell, Kent Lightfoot, Francis McManamon, George Milner: ''L'Anse aux Meadows National Historic Site''. In: ''Archaeology in America: An Encyclopedia.'' ABC-CLIO, Santa Barbara 2009, <nowiki>ISBN 978-0-313-02189-3</nowiki>, S. 27, 82.</ref> Bet 1497 kemen süss keen Europäers na de kanaadsche Küst, as [[Giovanni Caboto]] de kanaadsche Atlantikküst in’n Opdrag vun’n engelschen König [[Hinrich VII. (Tudor)|Hinrich VII.]] uuttoforsch.<ref>Raymond B. Blake, Jeffrey Keshen, Norman J. Knowles, Barbara J. Messamore: ''Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada''. University of Toronto Press, Toronto 2017, <nowiki>ISBN 978-1-4426-3553-1</nowiki>, S. 19.</ref> 1534 kunkeluur [[Jacques Cartier]] den [[Sankt-Lorenz-Stroom]] uut un neem dat Rebeed as Neefrankriek för den franzööschen König [[Franz I. (Frankriek)|Franz I.]] in Besitt.<ref>Jacques Cartier, Henry Percival Biggar, Ramsay Cook: ''The Voyages of Jacques Cartier''. University of Toronto Press, Toronto 1993, <nowiki>ISBN 978-0-8020-6000-6</nowiki>, S. 26.</ref> == Staat == Kanada is en konstitutschonell [[Monarkie|Monarchie]] in den [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]]. Dat [[Staatshööft]] is de König oder Königin vun dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland]] un so is dat siet 2022 [[Charles III.]] == Städer == * [[Ottawa]] * [[Saint-John’s]] * [[Québec (Stadt)|Québec]] * [[Toronto]] * [[Montréal]] * [[Vancouver]] * [[Winnipeg]] * [[Calgary]] * [[Saskatoon]] == Weblinks == {{Commons|Canada|Kanada}} * [https://www.canada.ca/ Offizielle Website van Kanada] (engelsch/franzöösch) * [https://web.archive.org/web/20130502071308/http://de.canada.travel/ Frömdenverkehrsamt van Kanada] == Footnoten == <references/> {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest Commonwealth of Nations}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:Kanada]] 99bnjytcel8d7672zwnewy8gkwaez6z 0 1505 1064618 1064276 2026-05-08T05:16:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064618 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Gerhard Schröder (CDU)}} [[Bild:Gerhardschroeder01.jpg|thumb|Gerhard Schröder (2003)]] [[Datei:Gerhard Schröder Signature.svg|rechts|rahmenlos|Ünnerschrift van Gerhard Schröder]] '''Gerhard Fritz Kurt Schröder''' (* [[7. April]] [[1944]] in [[Mossenberg-Wöhren]], hüüd to [[Blommerg]]) is en ehmalger [[Düütschland|düütsch]] [[Politiker]] van de [[SPD]]. He weer van 1978 bit 1980 Bundsvörsitter van de [[Jusos]], van 1990 bit 1998 Ministerpräsident van [[Neddersassen]] as ok van Oktober 1998 bit November 2005 de söbente düütsch Bundskanzler. Siet den Dood van [[Helmut Kohl]] in'n Juni 2017 is he de eenzige levende Oltbundskanzler van Düütschland. Van 1999 bit 2004 weer he todem Vörsitter van de SPD. Gerhard Schröder hett tüschen 1990 un 2002 up Bundes- un up Landesebene fief Wahlen ahn Ünnerbreeken as Tippkandidat van sien Partei wunnen un is in de Historie van de [[Bundsrepubliek Düütschland]] de eenzige Politiker, de dat schafft hett. Siet dat Enn'n van sien politische Loopbahn is he as Wertschapsafkaat as ok in verscheeden Positschoonen as Wertschapslobbyist tätig, ünner annern as [[Upsichtsraat]]svörsitter van de [[Nord Stream AG]] (Oostsee-Pipeline) as ok [[Rosneft]] un as Ehrenvörsitter van den [[Nah- und Mittelost-Vereen]]. == Leven == === Herkunft === Gerhard Schröder wurr as tweet Kind van dat Ehepaar Gunhild ''Erika'' Lauterbach (*&nbsp;2.&nbsp;Oktober 1913 in [[Burgstall (Landkreis Börde)|Burgstall]]; † 1.&nbsp;November 2012 in [[Patterbuorn]]) un Fritz Schröder (*&nbsp;12.&nbsp;September 1912 in [[Leipzig]]; † 4.&nbsp;Oktober 1944 bi [[Cluj-Napoca|Klausenburg]]) up en Buernhoff in Mossenberg ([[Freestaat Lippe|Lippe]]) boren. Schröder sien Moder weer mit en Früendin dorhen flücht, um de Luftangreep van de Allieerten uttowieken.<ref name="faz_asoziale">{{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/politik/gerhard-schroeder-wir-waren-die-asozialen-1193698.html |wayback=20201203205018 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} Gerhard Schröder: „Wir waren die Asozialen“ , [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]] van’n 14. Dezember 2004, afropen an’n 4. März 2011</ref> Fritz Schröder weer ahn Öllern upwussen un hett bit 1939 faken as obdaakloos Gelegenheitsarbeiter un Landarbeiter leevt, de mehrmals wegen Klaueree veroordeelt wurrn is. Nahdem 1939 he ut de Haft entlaaten wurrn weer, truck he mit Erika Lauterbach, de he 1936 kennenlehrt harr, un Dochter Gunhild (1939–2017) to sien Moder un sien Steefvader Paul Vosseler (1906–1966)<ref name="Schöllgen">[[Gregor Schöllgen]]: Gerhard Schröder – Die Biographie, ISBN 978-3-421-04653-6 [https://www.randomhouse.de/leseprobe/Gerhard-Schroeder/leseprobe_9783421046536.pdf S. 41]</ref><ref name="Schöllgen 20">[[Gregor Schöllgen]]: Gerhard Schröder – Die Biographie, ISBN 978-3-421-04653-6, S. 20 [https://books.google.de/books?id=fb1pCQAAQBAJ&pg=PT20]</ref> nah [[Deppelt]], wo se an’n 28. Oktober 1939 heiraadt hemm. 1940 wurr he intrucken. He full as [[Obergefreiter]] van de [[Wehrmacht]] bi Rücktooggfechten an‘n 4. Oktober 1944 dicht bi Klausenburg in [[Siebenbürgen]] wiels de [[Oostkarpatische Operatschoon]] van de [[Root Armee]].<ref name="sz_grab">[http://www.sueddeutsche.de/politik/der-kanzler-am-grab-seines-vaters-ehre-fuer-fritz-schroeder-1.417128] Der Kanzler am Grab seines Vaters – Ehre für Fritz Schröder, Süddeutsche Zeitung van’n 12. August 2004, afropen an’n 4. März 2011</ref> Sien söss Maand olt Söhn harr he nich to Gesicht kreegen.<ref name="sz_grab" /> 2001 hett Schröder sien Süster dat Graff in [[Ceanu Mare]] upspört.<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/trauerarbeit-schroeder-will-grab-seines-vaters-besuchen-a-128594.html] Schröder will Grab seines Vaters besuchen, spiegel.de van’n 17. April 2001, afropen an’n 5. Juni 2018</ref> === Kindheit, Utbillen un Berop === Över de Kindheit van Schröder weer fröher wenig bekannt.<ref name="faz_asoziale" /> De Moder sörg mit hör Arbeit för hör Kinner, hör Öllern, hör nee Ehemann Paul Vosseler, de van hör Schweegermoder Klara Vosseler schett weer, un de dree Halfgeschwister van Gerhard Schöder [[Lothar Vosseler|Lothar]] (* 5. April 1947; † 29. Januar 2019), Heiderose un Ilse Vosseler, de ut de nee Ehe hervörgungen. Siet 2004 leet Schröder de Apenlichkeit immer wat mehr över sien Jöögd erfohren un hett seggt, dat he to de Armsten van de Armen in dat Land tellt hett.<ref name="faz_asoziale" /> De Schröders weern up Fürsorge (Sozialhülp) anwiest. Se hemm 1957 as achtköppig Patchworkfamilie in en Tweezimmerwahnen in dat westfäälsch [[Osterhagen (Kalledaal)|Osterhagen]] leevt.<ref name="faz_asoziale" /> Över sien Familie hett de latere Kanzler ahn Umschrieven seggt: „Wir waren die Asozialen.“<ref name="faz_asoziale" /> Sien Kindheit hett Schröder van 1945 bit 1957 in den Stadtdeel [[Wülfer-Bexten|Bexten]] van [[Bad Salzuflen]] verbrocht un hett dor de Volksschool besöcht. 1957 truck he nah Osterhagen un hett in [[Talle]] van 1957 bit 1958 de Voksschool besöcht.<ref>Gregor Schöllgen: ''Gerhard Schröder: Die Biographie''. DVA, Stuttgart 2015</ref> Dornah hett he bit 1961 en Lehr to’n Eenzelhannelskoopmann in en Porzellangeschäft in [[Lemgo]] maakt. As eenzig Söhn van en in den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] fallen Vader weer Schröder van den Wehrdeent befreet un hett neben sien Arbeit in en Iesenwarenhannel in [[Chöttingen]] för en Afsluss van de [[Middlere Riep]] van 1962 bit 1964 de Abendschool besöcht. Af 1964 hett he, um de Hoochschoolriep up den [[Tweet Bildungsweg|Tweeten Bildungsweg]] tonächst een Johr lang dat Siegerland-Kolleg in [[Weidenau (Siegen)|Weidenau]] un van 1965 dat Westfalen-Kolleg in [[Builefeld]] besöcht. 1966 hett he sien [[Abitur]] in Builefeld maakt.<ref name="Schöllgen" /> Noch in dat sülvig Johr fung he an de [[Georg-August-Universität Chöttingen]] en Studium van de Rechtswetenschapen an, wat he 1974 mit dat eerst juristische Staatsexamen un 1976 mit dat twee juristische Staatsexamen afsluuten dee. Schröder weer somit Vulljurist. 1976 wurr he as Afkaat an dat [[Landgericht Hannover]] tolaaten un hett tonächst as anstellt Afkaat in en Kanzlei, af 1978 as [[Sozietät|Sozius]] van en Kanzlei in Hannover arbeit. He hett dissen Berop bit to sien Wahl to’n Ministerpräsidenten van dat Land Neddersassen 1990 utöövt un hett ünner annern den dormals as [[Rote Armee Fraktion|RAF-Terroristen]] inhafteerten [[Horst Mahler]] vertreeden. Ebenso weer he Vetreeder van de [[Nebenklaag]] bi de Verhandlung van den Nazi-[[Fememord]] an den Nazi-Skinhead Gerd-Roger Bornemann, den Söhn van en sozialdemokraatschen Gewerkschaftsfunktionär.<ref>Der Spiegel, ID 13524217; Rechte Armee Fraktion, 1987 Nr. 33</ref> === Familie un Früenden === [[Datei:Soyeon Kim Gerhard Schröder 8751.jpg|mini|Soyeon Kim un Gerhard Schröder (2018)]] Schröder weer van 1968 bit 1972 mit Eva Schubach, van 1972 bit 1984 mit Anne Taschenmacher un van 1984 bit 1997 mit [[Hiltrud Schwetje]] verheiraadt. Sien veerte Ehefru weer af 1997 de Journalistin [[Doris Schröder-Köpf]] (*&nbsp;1963). Se weer siet 2013 Landdagsaforodnete för de SPD in Neddersassen. An‘n 26. März 2015 wurr bekannt, dat sück Schröder nah 17 Johren Ehe van sien Ehefrau Doris Schröder-Köpf trennt heet.<ref name="Das Ehepaar Schröder geht getrennte Wege">Hannoversche Allgemeine, Das Ehepaar Schröder geht getrennte Wege [http://www.haz.de/Hannover/Aus-der-Stadt/Uebersicht/Gerhard-Schroeder-und-Doris-Schroeder-Koepf-gehen-getrennte-Wege] van’n 26. März 2015, afropen an’n 27. März 2915</ref> Rechtskräftig schett wurrn se an’n 11. April 2018.<ref>[https://www.bunte.de/panorama/politik/gerhard-schroeder-die-scheidung-ist-durch-jetzt-ist-der-weg-frei-fuer-ehe-nummer-fuenf.html] Gerhard Schröder: Die Scheidung ist durch! Jetzt ist der Weg frei für Ehe Nummer fünf, Bunte.de van’n 12. April 2018, afropen an’n 8. Juni 2018</ref> In‘n Januar 2018 hett he sien nee Partnerin, de süüdkoreaansch Wertschapsexpertin [[So-yeon Schröder-Kim|So-yeon Kim]], vörstellt, de he an’n 2. Mai 2018 in [[Seoul]] heiraadt hett.<ref>[https://www.n-tv.de/leute/Fremdschaemen-mit-Gerhard-Schroeder-article20235830.html www.n-tv.de vom Mittwoch, 17. Januar 2018 – Fremdschämen mit Gerhard Schröder], afropen an’n 25. Januar 2018</ref><ref>[https://www.tagesspiegel.de/weltspiegel/ex-bundeskanzler-gerhard-schroeder-heiratet-zum-fuenften-mal/21258330.html] Gerhard Schröder heiratet zum fünften Mal; Der Tagesspiegel van’n 8. Mai 2018, afropen an’n 8. Juni 2018</ref><ref>Tanja May: Hochzeit in Korea, [[BUNTE]] Band 29/2018 van’n 12. Juli 2018, Siet 37</ref> Dat is Schröder sien fiefte Ehe. Gerhard Schröder hett kien eegen Kinner, is aber Steefvader van Klara (* 1991), Dochter van Doris Köpf un den Journalisten [[Sven Kuntze]]. De Ehelüüd Schröder-Köpf harrn buterdem twee russisch Kinner adopteert: Gregor (* 2006; adopteert in dat Johr 2006) un de ut [[Sankt Petersburg]] stammend Viktoria (* 2002; adopteert in dat Johr 2004).<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/newsticker/in-russland-sind-auslandsadoptionen-hoechst-umstritten-ehepaar-schroeder-nimmt-zweites-russisches-kind-an,10917074,10412132.html Ehepaar Schröder nimmt zweites russisches Kind an] in ''[[Berliner Zeitung]]'' van’n 18. August 2006</ref> De Familie hett lang Tiet in en Riegenendhuus in dat [[Zoo (Hannover)|Zooveertel]] van [[Hannover]] leevt. In‘n Juni 2009 truck se in en Villa an den Rand van de [[Eilenriede]] in den Stadtdeel [[Waldhausen (Hannover)|Waldhausen]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.haz.de/Hannover/Aus-den-Stadtteilen/Sued/Altkanzler-Schroeder-zieht-an-die-Eilenriede |wayback=20160522001858 |text=Altkanzler Schröder zieht an die Eilenriede |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} in ''[[Hannoversche Allgemeine Zeitung]]'' van‘n 28. März 2009</ref> Siet de Trennung van dat Ehepaar in dat eerst Quartal 2015 leevt Gerhard Schröder in en Wahnen in Hannover.<ref>[http://www.tagesschau.de/inland/schroeder-trennung-101.html] Die Schröders auf getrennten Wegen, Archiv: [https://web.archive.org/web/20150328171756/http://www.tagesschau.de/inland/schroeder-trennung-101.html]; Tagesschau.de van’n 27. März 2015</ref> He hett todem twee Eegendomswahnungen in en Ferienhuus up de Noordseeinsel [[Borkum]].<ref>[http://www.n-tv.de/panorama/Schroeder-reif-fuer-die-Insel-article184227.html]Haus auf Borkum gekauft: Schröder reif für die Insel] up ''[[n-tv]]'' van’n 31. Mai 2006</ref> Gerhard Schröder is [[evangeelsch]]. 2014 hett he seggt, dat hüm an den Protestantismus „die Klarheit, die Nähe zur Vernunft und die Abwesenheit von Brimborium“ gefallen dee. Up de Idee, politische Entscheedungen ut en Zwiegespräch mit Gott aftoleiten, weer he nie nich kommen.<ref>[http://chrismon.evangelisch.de/artikel/2014/suchend-und-zweifelnd-gerhard-schroeder-22438 Gerhard Schröder: ''Suchend und zweifelnd ''] in: [[Chrismon (Tietschrift)|Chrismon spezial]] van’n 31. Oktober 2014.</ref> Schröder betekent [[Wladimir Wladimirowitsch Putin|Wladimir Putin]] as sien privaten Früend.<ref>[http://www.rp-online.de/politik/deutschland/gerhard-schroeder-ueber-seinen-freund-ich-vertraue-wladimir-putin-aid-1.7282993 ''Gerhard Schröder im Interview „Ich vertraue Wladimir Putin“''] rp-online.de van’n 23. Dezember 2017, 07.44 Uhr; afropen an’n 1. März 2018.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/schroeders-neuer-job-ein-freund-ein-guter-freund-a-390013.html ''Ein Freund, ein guter Freund''] spiegel.de, 13. Dezember 2005.</ref><ref>Archiv {{Webarchiv|url=https://www.ruhrnachrichten.de/Nachrichten/Putin-Freund-Schroeder-Russlands-Politik-ist-voelkerrechtswidrig-402662.html |wayback=20180119060637 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} 'Putin-Freund Schröder: Russlands Politik ist völkerrechtswidrig'' ruhrnachrichten.de, 9. März 2014.</ref> All as Bundskanzler hett Schröder an’n 23. November 2004 bi ''[[Beckmann (Feernsehsennen)|Beckmann]]'' seggt, dat to Putin en Grundvertruen bestahn dee un Putin en lupenreiner Demokrat weer.<ref name="handelsblatt">[http://www.handelsblatt.com/politik/international/laut-interview-in-der-ard-sendung-beckmann-schroeder-haelt-putin-fuer-lupenreinen-demokraten/2439580.html Schröder hält Putin für lupenreinen Demokraten] [[Handelsblatt]] van’n 22. November 2004, afropen an’n 14. Mai 2015 </ref> Bi de ünner Eid nommen van Putin nah de Wahl 2018 weer Schröder in‘n Andreas-Saal des Kremls nah den Patriarch van de russisch-orthodox Kark de tweete van blots dree Personen, de Putin gratuleeren deen, noch vör den Ministerpräsidenten [[Dmitri Anatoljewitsch Medwedew|Dmitri Medwedew]].<ref>Markus Ackeret: [https://www.nzz.ch/international/putin-will-es-prunkvoll-und-pragmatisch-ld.1384010] Putin will es prunkvoll und pragmatisch; nzz.ch van’n 7. Mai 2018, afropen an’n 3. April 2019</ref> === Parteiloopbahn === Schröder is siet 1963 Liddmaat van de SPD. För den Bezirk Hannover hett he dor 1971 de Stäe van den Vörsitter van de [[Jusos|Arbeitsgemeenschap van de Jungsozialistinnen un Jungsozialisten in de SPD (Jusos)]] övernommen, 1978 bis 1980 weer he ok Bundsvörsitter van de Jusos. För de [[Landdagswahl in Neddersassen 1986|Landdagswahl in Neddersassen an’n 15. Juni 1986]] weer as Tippkandidatin van de Partei tonächst [[Anke Fuchs]] vörsehn, de ehmalge Bundsministerin för Jöögd, Familie un Gesundheit. Fuchs hett aber denn verzicht, nahdem Schröder sien Kandidatur ankünnigen dee un sück dorbi de Ünnerstütten van mehreren Kreisverbände van sien Partei sekerstellt harr. Binnerhalv van de Partei geev dat Diskussionen över mögelke Koalitschonspartner, sowohl up Landesebene as ok up Bundesebene: Wiels Kanzlerkandidat [[Johannes Rau]] för de [[Bundsdagswahl 1987|Bundsfagswahl an‘n 25. Januar 1987]] en Koalitschoon mit de Grönen utslooten harr un up en Mehrheit van de SPD setten dee, wull Schröder en root-gröön Koalitschoon in Neddersassen nich utsluuten. En van de Wahlkampthemen weern denn de entspreekend Utnannersetten tüschen Rau un Schröder. Bi de Oorwahl van den SPD-Bundsvörsitter in’n Juni 1993 hett Schröder gegen [[Rudolf Scharping]] un [[Heidemarie Wieczorek-Zeul]] kandideert, wobi he togliek sien Kanzlerkandidatur för 1994 verkloort hett, he weer aber Scharping ünnerleegen.<ref>''Vorwärts'', Juni 1993, Siet D-E</ref> Nah den Rückträe van [[Oskar Lafontaine]] van all Ämter in‘n März 1999 wurr Schröder to’n SPD-Vörsitter wählt un behull dit Amt bit 2004. === Afordneter in Bundsdag un Landdag === ==== Liddmaatschap in’n Bundsdag (1980–1986) ==== Bi de [[Bundsdagswahl 1980|Bundsdagswahl an‘n 5. Oktober 1980]] wunn Schröder dat Direktmandat för sien Partei mit 50 % van de Stimmen.<ref>Schöllgen, Gregor: Gerhard Schröder. Die Biographie, München 2015, S. 80.</ref> Bi de [[Bundsdagswahl 1983]] reck Schröder 44,6 % van de Eerststimmen un verlor dormit den Wahlkreis gegen den Kandidaten van de CDU. Kunn aber över de Landeslist van de SPD doch noch in den Bundsdag intrecken.<ref>Schöllgen, Gregor: Gerhard Schröder. Die Biographie, München 2015, S. 116.</ref> ==== Liddmaat Landdag Neddersassen (1986–1998) ==== [[Datei:Bundesarchiv Bild 183-1987-0909-423, Saarbrücken, Besuch Erich Honecker, Schröder, Lafontaine.jpg|mini|[[Erich Honecker]] in Saarbrücken in’n Rahmen van sien Staatsbesöök in de Bundsrepubliek bi Ministerpräsident [[Oskar Lafontaine]] un den neddersassischen Oppositschonsführer Gerhard Schröder, 1987]] In den Landdagswahlkamp 1986 in Neddersassen hett ünner de Führung van Schröder de SPD nich schafft, starkste Fraktschoon to wurrn, ok wenn se düütlich towunnen hett. De CDU verlor woll hör afsolute Mehrheit, kunn aber mit de FDP en Koalition mit knapp Mehrheit billen un wiederhen de Regeeren billen. Schröder hett sien Bundsdagsmandat daalleggt un is as SPD-Fraktschonsvörsitter un Oppositschonsführer in de Landdag van Neddersassen wesselt un bleev dor bit 1998 Liddmaat. === Ministerpräsident van Neddersassen (1990–1998) === [[Datei:1990-07-27 Hiltrud und Gerhard Schröder zu Gast in der Georgsbuchhandlung bei Otto Stender, Georgstraße 52 in Hannover (2).jpg|mini|1990 mit sien dart Ehefru [[Hiltrud Schwetje|Hiltrud]], wenig Daag nah sien Wahl to’n Ministerpräsidenten van Neddersassen [[Polaroid]]-[[Sofortbildkamera|Sofortbild]] ut Otto Stenders [[Georgsbuchhandlung]]]] [[Datei:Bundesarchiv B 145 Bild-F086699-0014, München, Konferenz der Ministerpräsidenten.jpg|mini|Gerhard Schröder as Ministerpräsident van Neddersassen 1990 mit sien bayerischen Amtskollegen [[Max Streibl]]]] To de [[Landdagswahl in Neddersassen 1990]] weer Schröder weer de Tippkandidat van de SPD in Neddersassen un wurr an’n 21. Juni 1990 mit root-gröön Parlamentsmehrheit to’n [[Ministerpräsident]] wählt. In de beid folgend Landdagswahlen 1994 un 1998 wurr Schröder in dat Amt bestätigt un weer in sien Funktschoon as Ministerpräsident van’n 1. November 1997 bit 27. Oktober 1998 ok Präsident van den Bundsraat. Nahdem Schröder bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 1998|Landdagswahl an‘n 1. März 1998]] weer de afsolute Mehrheit halen dee, hett hüm SPD-Bundesgeschäftsführer [[Franz Müntefering]] noch an den Wahlabend to’n Kanzlerkandidaten van de SPD för de [[Bundsdagswahl|Wahl]] to’n 14. [[Düütsch Bundsdag|Düütschen Bundsdag]] an‘n 27. September 1998 verklort.<ref>https://www.hdg.de/lemo/biografie/gerhard-schroeder.html</ref> === Bundskanzler (1998–2005) === ==== Bundsregeeren Schröder I 1998–2002 ==== Dat Ergevnis van de [[Bundsdagswahl 1998|Bundsdagswahl]] weer wat Nees in de Historie van de Bundsrepubliek. Eerstmals verlor en Regeerenskoalitschoon hör parlamentarische Mehrheit, un eerstmals kreegen Parteien, de sück traditschonell as „[[Politisch Linke|links]] van de [[Politisch Midden|Midden]]“ instuufen deen, mehr as 50 Perzent van de Stimmen. In‘t Ergevnis kunn Schröder de eerste [[root-gröön Koalitschoon]] up Bundsebene billen. Wiel to’n eersten Mal Vertreder van de [[Nee Soziale Bewegungen|nee sozialen Bewegungen]] an de Regeeren keemen, hett man van dat „Projekt Rot-Grün“ snackt, dat en Wannel in de politisch Kultur van Düütschland verkörpern sull. <ref>Christoph Egle, Tobias Ostheim, Reimut Zohlnhöfer: Das rot-grüne Projekt: Eine Bilanz der Regierung Schröder 1998–2002; Springer-Verlag 2013, ISBN=978-3-322-83375-4</ref> Schröder wurr an’n 27. Oktober 1998 to’n söbenten Bundskanzler van de Bundsrepubliek Düütschland wählt.<ref>Bundestag: [http://dip21.bundestag.de/dip21/btp/14/14002.pdf Amtliches Protokoll der Bundestagssitzung vom 27. Oktober 1998] (PDF; 319&nbsp;kB)</ref> He weer nah [[Willy Brandt]] un [[Helmut Schmidt]] de darte sozialdemokraatsch Bundskanzler. Bi sien Wahl kreeg Schröder bi 287 Gegenstimmen un 27 Enthollen 351 Stimmen, ofschons de root-gröön Koalitschoon blots 345 Mandate harr. Dat weer dat eerste un bitlang eenzige Mal, dat en düütsch Bundskanzler mit „frömd“ Stimmen wählt wurrr. Schröder hett bitlang as eenzig düütsch Bundskanzler van de Mögelkeit Gebruuk maakt, den Eid up dat [[Grundgesett]] ahn religiöös Tosatz to leisten. Nah en körten Tiet mit [[Bodo Hombach]] wurr siet 1999 [[Frank-Walter Steinmeier]] as Baas van dat Bundskanzleramt en van de engsten Mitarbeiter van Schröder. Gerhard Schröder hett an’n 2. Mai 2001 as eerst Bundskanzler dat Nee upricht Bundskanzleramt in Berlin betrucken. [[Datei:1999 Bonn Schreibtisch Schröder.jpg|mini|Schröder sien Schrievdisch, Bonn 1999]] All bald nah den Anfang van de [[Legislaturperiood]] wies sück, dat Schröder un Bundsfinanzminister [[Oskar Lafontaine]] ünnerscheedlich Ansichten to grundsätzlichen wertschaps- un finanzpolitischen Fragen harrn. De gegensätzlichen Upfaaten führen denn to en Machtkamp, up de sien Hööchtpunkt Lafontaine all in’n März 1999 de Regeeren verlaaten hett un sien Amt as Parteichef upgeeven dee. Doruphen wurr Schröder Bundsvörsitter van de SPD (Wedderwahl in de Johren 1999, 2001 un 2003); Finanzmister wurr [[Hans Eichel]], de as Ministerpräsident bi de [[Landdagswahl in Hessen 1999]] de Regeerensmehrheit för sien Koalitschoon verpasst harr. In de Binnenpolitik hett de root-gröön Koalitschoon Deelen van dat Wahlprogramm „Innovation und Gerechtigkeit“ umsett. ==== Bundesregeeren Schröder II 2002–2005 ==== [[Datei:Schroeder2002.jpg|mini|Gerhard Schröder in München 2002]] In den [[Bundsdagswahl 2002|Bundsdagswahlkamp 2002]] leeg de root-gröön Koalitschoon lang Tiet in all Umfragen düütlich achter de Oppositschoon. Dennoch hemm SPD un Bündnis 90/De Grönen an‘n 22. September 2002 weer en knapp Mandatsmehrheit reckt, mit de de Regeerenskoalitschoon Schröder fortsett wurrn kunn. Beobachter hemm dorbi twee Faktoren as wahlentscheedend sehn: * eenmal dat goode un medienwirksame Krisenmanagement van Schröder bi de Flootkatastrooph, de in’n Laatsömmer 2002 kört vör de Bundsdagswahl Oostdüütschland an de [[Elv]] un hör Nebenströöms intreeden weer, un * to’n annern dat Aflehnen van en Deelnahm an den van de [[USA|Vereenigten Staaten]] plaant [[Irakkrieg]] dör de Bundsregeeren. Nahdem he an’n 22. Oktober 2002 weer to’n Bundskanzler wählt wurrn weer, hett Schröder weer en Reeg van konfliktriek Reformvörhebben anstött, so to de Gesundheitsreform un Plääns to de Grünnen van en [[Bad Bank]]. Mit de [[Agenda 2010]] präsenteer Schröder an‘n 14. März 2003 dat gröttste un wichtigste [[Projekt]] van sien Kanzlerschap. Karnstück van disse Reform weer dat [[Hartz-Konzept]], dat de Kommission „Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt“ ünner den Vörsitt van [[Peter Hartz]] siet den 22. Februar 2002 entwickelt harr. Eenige funnen disse Agenda as en Träe in de richtige Richtung, wiels Gewerkschaften, Oppositschoon un linker Flögel van de SPD dat as en massiven [[Sozialafbau]] sehn deen. Schröder muss all in sien eegen Partei düchtig drum kämpen, dat de Agenda 2010 överhoopt up den Weg keem. Dorto keem, dat de CDU in’n Bundsraat immer gröttere Stimmenandeelen kreeg un Schröder muss immer mehr Togeständnisse maken, dormit sien Agenda ok dör den Bundsraat keem. Aber de SPD verlor immer wieder an Stimmen un somit ok Wahlen. Nahdem de Sozialdemokraten bi de [[Landdagswahl in Noordrhien-Westfalen 2005|Landdagswahl]] in hör Stammland [[Noordrhien-Westfalen]] nah 39 Johren de Regeerensführung verloren harr, seech Schröder de Grundlaag för sien Politik in Fraag stellt. In den Bundsdag hett he an’n 1. Juli 2005 de [[Vertruensfraag]] stellt, de mit 151 Ja-, 296 Nein-Stimmen un 148 Enthollen beantwoort wurr. Dormit weer de notwennig Kanzlermehrheit nich reckt wurrn. Schröder hett ansluutend de Uplöösen van den Bundsdag beandragt, de Bundspräsident [[Horst Köhler]] an‘n 21. Juli tostimmt hett. De Bundspräsident hett vörtrucken Neewahlen för den 18. September 2005 ansett. Bi de [[Bundsagswahl 2005]] reck de SPD mit stark Verlusten blots noch 34,2 % van de Stimmen (222 van 614 Sitten), womit se knapp achter de Fraktschonen van CDU un CSU leeg. För en root-gröön Koalitschoon hemm de Stimmen van de Regeerensparteien nich reckt, aber ok CDU/CSU un FDP kunnen kien Regeeren billen. Schröder bleev up Ersöken van den Bundspräsidenten nah de eerst Sitzung van den neen Düütschen Bundsdag an’n 18. Oktober 2005 in‘t Amt, bit [[Angela Merkel]] an‘n 22. November 2005 to sien Nachfolgerin wählt wurr. Dat [[Bundsdagsmandat]] hett he an’n 24. November 2005 daalleggt un hett sien Rücktoog ut de Politik verklort. Schröder sien Agenda 2010 wurr dör Angela Merkel in hör eerst [[Regeerensverkloren]] van’n 29. November 2005 loovt. Van 2002 bit 2005 wurr Schröder van den US-amerikaanschen Geheimdienst [[National Security Agency|NSA]] afhöört; dat hemm de Ergevnisse van de [[Globale Överwakens- un Spionageaffäär]] in‘n Februar 2014 ergeven.<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/schroedernsa100.html ''NSA hörte offenbar bereits Kanzler Schröder ab''.] Tagesschau.de</ref> Nah verbalen Attacken van italieensch Politiker gegen de Düütschen hett Schröder deswegen in dat Johr 2003 en plaant Italienurlaub afseggt.<ref>[https://www.spiegel.de/politik/ausland/schroeder-streicht-italien-urlaub-no-grazie-a-256510.html ''No, grazie!''] In: ''Der Spiegel'' 9. Juli 2003.</ref> ==== Berader un Kommissionen ==== De Regeerensstil van Schröder tekent sück dorsör ut, dat he, insbesünnere för sien Reformprojekte, nebn den in dat Grundgesett dorför vörsehn Institutschonen up völ beradens Gremien un Kommissionen torüchgriepen dee. Sückse Kommissionen hemm meest düchtig apelichkeitswirksam arbeit. Luut Schröder sullen se dorto deenen, en breet Konsens van de [[Experte]]n bi de anstreevt Reformen sekertostellen. Kritiker hemm hüm vörsmeeten, dormit grundleegend Mechanismen van de [[Demokratie]] uttoheveln. Anner hemm seggt, dat disse Gremien blots in’n Vörfeld tätig weern un kien Utwirken up den lateren Gesettensperzess harrn. To de Kommissionen hörrn dat ''[[Bündnis für Arbeit, Ausbildung und Wettbewerbsfähigkeit]]'', de ''[[Nationaler Ethikrat|nationale Ethikrat]]'', de [[Richard von Weizsäcker|Weizsäcker]]-Kommission zto de Tokunft van de [[Bundeswehr]], de [[Rita Süssmuth|Süssmuth]]-Kommission to de [[Towannern]] nah Düütschland, de ''Kommission Moderne Dienstleistungen am Arbeitsmarkt'' ([[Hartz-Kommission]]), de [[Rürup-Kommission]] to de Tokunft van de Sozialsysteme as ok af den 27. Juli 2005 en Kommission ünner Vörsitt van [[Kurt Biedenkopf]], de Vörslääg för en Reform van de Ünnernehmensmitbestimmen ünnerbreeden sull. Mit Utnahm van Bert Rürup sünd all hier nömmt Politiker in de CDU. ==== Tätigkeit för russisch Energiekonzerne ==== Nah Schröder sien eegen Angaven wurr he eerstmals in’n November 2005 konkret mit de Fraag konfronteert, to de [[Nord Stream AG]] to wesseln, de to 51 Perzent to de russisch [[Gazprom]] hörrt.<ref name="Schöllgen897">Gregor Schöllgen: ''Gerhard Schröder: Die Biographie.'' Deutsche-Verlags-Anstalt, München 2015, [https://books.google.ca/books?id=fb1pCQAAQBAJ&pg=PT897 S. 897].</ref> He harr tonächst aflehnt, wiel he sück nich langfristig binnen wull. Sien Afseggen harr Wladimir Putin nich goot upnommen.<ref name="Schöllgen897" /> Luut den Schröder-Biographen Gregor Schöllgen wull Schröder Putin nich hangen laaten un harr dorüm den russischen Präsidenten an‘n 9. Dezember up sien privat Handy anropen.<ref name="Schöllgen897" /> In sien Autobiographie seggt Schröder, dat Putin hüm anropen harr, nich anners rüm. Putin harr hüm wegen de „europääsch Bedüüden van dat Projekt“ övertüügt, den Vörsitt bi de Nord Stream AG to övernehmen.<ref>https://books.google.de/books?id=seMRAAAAQBAJ&pg=PT366#v=onepage&q&f=false</ref> An’n 9. Dezember 2005 geev de Gazprom-Vörstandsvörsitter un eng Putin-Vertruensmann [[Alexei Borissowitsch Miller|Alexej Miller]] bekannt, dat Schröder en Posten bi de Nord Stream AG annommen harr.<ref name="SchroederGoesGazprom">[http://www.spiegel.de/wirtschaft/ostsee-pipeline-schroeder-uebernimmt-fuehrungsjob-bei-gazprom-konsortium-a-389493.html ''Ostsee-Pipeline: Schröder übernimmt Führungsjob bei Gazprom-Konsortium'']. In: ''Spiegel Online'', 9. Dezember 2005.</ref><ref name="verrubelt">[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,389956,00.html Schröder verrubelt seinen Ruf] [[Spiegel Online]] van’n 12. Dezember 2005, afropen an’n 24. August 2012 </ref> Putin weer dormit glieks an de Apenlichkeit gahn, wiel dat för hüm Spood weer, en düütschen Ex-Bundskanzler för dat bi Polen un Balten umstreeden Pipelineprojekt [[Nord Stream]] wunnen to hemm.<ref name="Schöllgen897" />Schröder sull de Interessen van de Aktschonäre vertreeden.<ref name="SchroederGoesGazprom" /> Dormit weer he unmiddelbar in dat Nord-Stream-Projekt inbetrucken, dat he all as Regeerensched immer düchtig wohlwollend begleit<ref name="gazprom_korruption" /> un an’n 8. September 2005 mit Putin besegelt harr.<ref>Marc Young: [http://www.spiegel.de/international/letter-from-berlin-schroeder-to-build-putin-s-pipeline-a-389965.html ''Letter from Berlin: Schröder to Build Putin’s Pipeline'']. In: ''Spiegel Online'', 12. Dezember 2005.<br />{{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wirtschaftspolitik/deutsch-russisches-abkommen-bau-der-ostsee-pipeline-besiegelt-1256644.html |wayback=20220111101330 |text=''Deutsch-russisches Abkommen: Bau der Ostsee-Pipeline besiegelt '' |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}. In: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 8. September 2005.</ref> Sien Gehalt as Vörsitter van den Aktschonärsutschuss bi Nord Stream sall luut ''[[Manager Magazin]]'' 250.000 Euro bedragen.<ref>[http://folio.nzz.ch/sites/default/files/2014-09-grafik-zug.pdf folio.nzz.ch] (PDF)</ref> Sowohl düütsch Politiker van all Parteien as ok russische Oppositschonelle hemm de nee Beschäftigung van Schröder kritiseert.<ref name="gazprom_korruption">[https://www.merkur.de/politik/hauch-korruption-196287.html „Hauch von Korruption“] merkur.de van’n 11. Dezember 2005, afropen an’n 4. März 2011</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,390117,00.html „Eine Schande für die Demokratie“] Spiegel Online van’n 14. Dezember 2005, afropen an’n 4. März 2011</ref> Politiker van de Grönen hemm den „dreiste Seitenwechsel“ as „politische Eselei“ un as „unanständig“ betekent; Schröder würr sück dormit sien Roop verneelen.<ref name="Neukirch" /> Luut [[Guido Westerwelle]] (FDP) harr Schröder Respektlosigkeit tegenöver sien fröhere Staatsamt wiest, indem he sück up de Betallenslist van en utländsch Ünnernehmen setten laaten harr, den he tovör as Bundskanzler „ein Riesengeschäft verschafft“ habe.<ref name="verrubelt" /> Wertschapsminister [[Michael Glos]] (CSU) hett, indirekt Schröder meenend, mehr Fingertippengeföhl anmahnt, hett aber dat Pipeline-Projekt as wichtigen Bidrag för de künftige Versörgenssekerheit van Düütschland un Westeuropa sehn.<ref>Beziehungen zu Rußland: Glos mahnt „mehr Fingerspitzengefühl“ an, Frankfurter Allgemeine Zeitung van’n 13. Dezember 2005, ISSN=0174-4909; Online: {{Webarchiv|url=http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/beziehungen-zu-russland-glos-mahnt-mehr-fingerspitzengefuehl-an-1293937.html |wayback=20220111075601 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 2. Juli 2016</ref> [[Frank-Walter Steinmeier]] (SPD) hett dorgegen Schröder sien Övernahm van de nah sien Meenen nah för Düütschland nützliche Positschoon verteidigt. De [[Oost-Utschuss van de Düütsch Wertschap]] hett woll Schröder sien nee Job begrööt, hett aber de Aart un Wies van de Bekanntgaav as ok den Tietpunkt van den Wessel kört nah dat Enn‘ van de Schröder-Regeeren kritiseert.<ref>[http://www.berliner-zeitung.de/archiv/ostausschuss-chef-klaus-mangold-kritisiert-jedoch-den-zeitpunkt-des-wechsels-wirtschaft-begruesst-schroeders-gasprom-job,10810590,10377222.html ''Wirtschaft begrüßt Schröders Gasprom-Job''.] In: ''[[Berliner Zeitung]]'', 7. April 2006</ref> In de Apenlichkeit un Politik in Polen wurr de Insatz van Schröder för de Nord-Stream-Pipeline un sien ansluutend Wessel Wessel to de Nord Stream AG besünners scharp kritiseert. Zeitungen hemm hüm Lobbyismus vörsmeeten un de ehmalge poolsch Butenminister hett seggt, dat weer „unstatthaft, dass einer der Architekten der Idee dieser Gasleitung daraus materiellen Nutzen zieht“.<ref name="verrubelt" /><ref>[http://www.handelsblatt.com/politik/international/polen-verurteilt-schroeder-zum-lobbyisten-verkommen/2588206.html ''Polen verurteilt Schröder: „Zum Lobbyisten verkommen“'']. In: ''Handelsblatt'', 13. Dezember 2005.</ref> Schröder sülvst hett sück vehement gegen de Kritik wehrt, bit hen to en spoodriek Ünnerlaatensklaag gegen Westerwelle sien Behauptung, he harr Gazprom den Updrag to’n Bau van de Oostseepipeline geven.<ref>Jochen Bittner: Einmal Lügen ist erlaubt; Die Zeit, Hamborg van’n 6. April 2006, ISSN=0044-2070; Online: [http://www.zeit.de/2006/15/Einmal_Luegen_ist_erlaubt] afropen an’n 3. Juli 2016</ref><ref>Gazprom-Job: 250.000 Euro Jahresgehalt für Gerhard Schröder; Welt Online van’n 30. März 2006; Online: [https://www.welt.de/wirtschaft/article207771/Gazprom-Job-250-000-Euro-Jahresgehalt-fuer-Gerhard-Schroeder.html], afropen an’n 29. Juni 2016</ref> An‘n 31. März 2006 wurr bekannt, dat de Regeeren Schröder nah hör Wahlverlust, aber noch vör dat Enn‘ van hör Amtstiet, en staatliche [[Börgschap]] för en Kredit van de düütsch Banken [[KfW]] un [[Deutsche Bank]] in Hööcht van een Milliarde Euro för [[Gazprom]] övernehmen wull.<ref>[http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,409063,00.html Regierung Schröder soll Bürgschaft für Gazprom übernommen haben], Spiegel Online van’n 31. März 2006, afropen an’n 24. August 2012</ref> Dorbi hannel sück dat um en Börgschap för en so nömmt „ungebundenen Kredit“, de van düütsch Banken an utlänndsch Ünnernehmen vergeeven wurrd, um dordör „nationale Interessen“ to sekern.<ref>Julia Friedrichs: Ideale: Auf der Suche nach dem, was zählt. Hoffmann und Campe, 2011, ISBN 978-3-455-85008-6 (https://books.google.de/books?id=Qvs5J7ntdB4C&redir_esc=y [afropen an’n 5. August 2019]).</ref> De dormalige Bundsregeeren weer de Ansicht, dat de langfristik Sekerstellung van de Energieversörgen in Düütschland en natschonal Interesse dorstellt. <ref name="antwort">Antwort der Bundesregierung: [http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/16/013/1601366.pdf Drucksache 16/1366] (PDF; 106&nbsp;kB).</ref> In de Presse wurrr kritisiert, dat dat in de letzt Maanden van de Regeeren Schröder loopen weer. Ok harr de düütsch Staat düchtig hooch Garantien up sück nommen, denn, wenn dat russisch Ünnernehmen pleite gahn weer, harr de düütsch Staat bit to een Milliarde Euro dragen musst.<ref name="Gasprom-Kanzler">{{Der Spiegel|ID=46581509|Titel=Der Gasprom-Kanzler|Jahr=2006|Nr=35}}</ref> De FDP hett Interessenkonflikte anmarkt, wiel de düütsch Staat up disse Wies de latere Tätigkeit van Schröder bi Gazprom mit betallen würr. Schröder sülvst hett seggt, dat he kien Kenntnis van de Börgschap harrt harr.<ref name="Gasprom-Kanzler" /><ref name="Empörung">[http://www.spiegel.de/wirtschaft/0,1518,409082,00.html Empörung über Ex-Kanzler Schröder] ; Spiegel Online van’n 1. April 2006, afropen an’n 17. November 2017</ref> Nah Angaven ut Regeerenskrinken harrn woll de dormalige Wertschapsminister [[Wolfgang Clement]], Schröder sien Wertschapsberater in’t Kanzleramt [[Bernd Pfaffenbach]] un de Staatssekretär in dat Finanzministerium [[Caio Koch-Weser]] van de Verhanneln wusst un de Börgschap genehmigt, de Kanzler sülvst wurr aber „bewusst“ nich informeert.<ref name="Gasprom-Kanzler" /> An‘n 18. April 2006 hett Gazprom aber den Kredit aflehnt, wordör de Börgschap henfällig wurde.<ref name="antwort" /> De Aflehnen hett [[Lilija Fjodorowna Schewzowa|Lilija Schewzowa]] dormit verklort, dat Gazprom jüst to den Tietpunkt en Schandaal verhinnern un den Roop van Schröder nich riskeeren wull, „weil Gasprom und die russische Führung ihn für den wichtigsten Lobbyisten von Gasprom in Europa und in der Welt halten“, so Schewzowa.<ref>[http://www.deutschlandfunk.de/russen-staunen-ueber-den-fall-schroeder.795.de.html?dram:article_id=116241 ''Russen staunen über den Fall Schröder'']. In: [[Deutschlandfunk]], 4. April 2006.</ref> An‘n 4. März 2014 hemm sück Schröder, [[Eckhard Cordes]], Vörsitter van den Ost-Utschuss van de düütsch Wertschap, un [[Alexander Rahr]], Lobbyist för de Gas-Firma un [[BASF]]-Dochter [[Wintershall]], van de Gazprom groot Deelen van düütsch Gasspieker koopen will, in de russisch Botschap in Berlin drapen. [[Werner Schulz]], EU-Parlamentarier van de Grönen, hett seggt, Schröder weer „insgesamt ein Lobbyist. Und andere Lobbyisten wie Alexander Rahr – die sind echte Kreml-Propagandiste…“.<ref name="SWR" /> Nah Dokumenten ut dat Wertschapsministerium, deren Herutgaav de [[Tagesspiegel]] nah dat [[Informationsfreiheitsgesetz]] beandragt harr, hett Schröder 2017 en Drapen tüschen Gazprom-Chef Alexej Miller un de düütsch Wertschapsministerin [[Brigitte Zypries]] organiseert. Schröder hett Kuntakt to Zypries upnommen, um mit hör över de Pipeline Nord Stream 2 to snacken. Zypries weer Justizministerin in Schröder sien tweet Kabinett. In‘n Ünnerscheed to anner Lobbyisten harr Schröder wenig Daag nah de eerst Anfraag en Termin bi de Ministerin kreeg. To dit Gespräch broch Schröder Alexej Miller mit. An‘n Mörgen nah dat Gespräch hett Gazprom verkünnd, dat dat en „Arbeitstreffen“ van Miller un Zypries in Berlin geven harr. De Rull van Schröder wurr dorbi nich mit nömmt. <ref>[[Claudia von Salzen]]: [https://www.tagesspiegel.de/themen/agenda/pipeline-nord-stream-2-wie-gerhard-schroeder-als-tueroeffner-fuer-gazprom-agiert/20739366.html ''Pipeline Nord Stream 2: Wie Gerhard Schröder als Türöffner für Gazprom agiert'']. In: ''Der Tagesspiegel'', 20. Dezember 2017.</ref><ref>Thorsten Benner: [https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/trump-manafort-mueller-indictment-putin-russia-ukraine-germany-lobbying/554210/ ''The Dark Arts of Foreign Influence-Peddling'']. In: ''The Atlantic'', 25. Februar 2018.</ref> An‘n 29. September 2017 wurr Schröder up Vörslag van de russisch Regeeren, de de Aktienmehrheit an den Energiekonzern [[Rosneft]] (50 % plus een Aktie) hollt, to’n Cheff van den Upsichtsraat wählt. In Düütschland wurr de Aktivität van Schröder van tallriek Politikern un anner bekannt Persönlichkeiten kritiseert.<ref>zeit.de: [http://www.zeit.de/wirtschaft/unternehmen/2017-09/gerhard-schroeder-rosneft-altkanzler-russland-wladimir-putin/komplettansicht ''Russlands loyalster Bundeskanzler'']</ref><ref>sueddeutsche.de 30. September 2017: [http://www.sueddeutsche.de/1.3690459 ''„Der ist völlig deppert, der Kerl“''] (mit Ütern van [[Martin Schulz]], [[Ralf Stegner]], [[Markus Söder]], [[Michael Grosse-Brömer Schröder]], [[Cem Özdemir]], [[Norbert Röttgen]], [[Alexander Neu]] un [[Klaus von Dohnanyi]]).</ref> In sien nee Positschoon sall Schröder Kontrolle över Konzernchef [[Igor Setschin]] utööven. Dat dat tatsächlich mögelk is gellt as nich wohrschienlich: Setschin gellt in Russland as tweetmächtigst Mann un dank unbedingter Loyalität as eng Vertruensmann van Wladimir Putin.<ref>Christina Hebel: Russischer Oppositioneller über Ex-Kanzler: "Schröder wird zu einem Instrument des Kreml"; Spiegel Online van’n 23. August 2017; Online: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/gerhard-schroeder-ex-kanzler-wird-bei-rosneft-zu-instrument-des-kreml-a-1164154.html], afropen an’n 12. Juli 2019</ref> Luut den Demokratieforscher [[Wolfgang Gründinger]] is dat problematisch, wenn ehmalige Politiker as Lobbyisten in Berieken tätig wurrn, för de se tovör politisch verantwortlich weern. Denn leeg de Verdacht nahe, „dass sie ihr Mandat darauf verwendeten, bestimmten Interessengruppen Vorteile zu verschaffen und sich damit als Kandidat für spätere lukrative Stellen zu präsentieren.“ Dorför weer de Wessel van Schröder to de Nord Stream AG, de dör den russischen Staatskonzern Gazprom domineert is, dat prominenteste Bispeel. All as Bundskanzler harr Schröder de umstreeden Ostseepipeline van de Nord Stream AG maatgevend vörandreeven.<ref name="Gründiger">Wolfgang Gründinger: [https://www.bpb.de/dialog/netzdebatte/212523/lobbyisten-als-politiker-und-andersherum ''Lobbyisten als Politiker – und andersherum'']. In: [[Bundeszentrale für politische Bildung]], 21. Oktober 2015.</ref> Schröder sien [[fleegend Wessel]] to de Nord Stream AG wurrd faken mit den Begreep „[[Dreihdör-Effekt]]“ beschreeven, womit de Övergang van en Spitzenpolitiker to en bedüüdend Posten in en Wertschapsünnernehmen meent is.<ref>Vgl. to’n Bispeel: * Maria Fiedler: [http://www.tagesspiegel.de/politik/lobbyismus-widerstand-gegen-den-drehtuer-effekt/7364466.html ''Lobbyismus: Widerstand gegen den Drehtür-Effekt'']. In: ''Tagesspiegel'', 8. November 2012. * Heidi Klein und Tillmann Höntzsch: {{Webarchiv|url=https://www.lobbycontrol.de/download/drehtuer-studie.pdf |wayback=20181125072227 |text=''Fliegende Wechsel – die Drehtür kreist: Zwei Jahre danach – Was macht die Ex-Regierung Schröder II heute?'' |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }} [[Lobbycontrol]], 15. November 2007. * Christian Humborg: ''Lobbyismus als politische Herausforderung in Deutschland''. In: Stefanie Lejeune (Hrsg.): ''Interessengeleitete Gesetzgebung: Lobbyismus in der Demokratie''. Nomos Verlag, Baden-Baden 2015, ISBN 978-3-8487-2124-5, S.&nbsp;91–102. * Korbinian Eisenberger: [http://www.sueddeutsche.de/politik/lobbyreport-leichtes-spiel-fuer-lobbyisten-1.2783391 ''Leichtes Spiel für Lobbyisten'']. In: ''Süddeutsche Zeitung'', 15. Dezember 2015.</ref> Nah Stefan Meister van den [[European Council on Foreign Relations]] betallen russisch Staatskonzerne as Gazprom ehmalige düütsch Politiker, um hör Interessen to vertreeden. Schröder weer en bekannt Bispeel. Sückse ehmalge Politiker wurrn wiederhen as inflootriek Repräsentanten van Düütschland sehn, wobi unklor weer, welker Interessen se angesichts hör Beschäftigung bi Gazprom deenen.<ref name="Meister2014">Stefan Meister: [http://www.ecfr.eu/page/-/ECFR100_GERMANY_RUSSIA_BRIEF_AW.pdf ''Reframing Germany’s Russia policy – An opportunity for the EU'']. European Council on Foreign Relations, Policy Brief, April 2014.</ref> Schröder hett sück as Lobbyist ok för denBau van de [[South Stream|South-Stream-Pipeline]] ut Russland insett, wiels he de konkurrerend [[Nabucco-Pipeline]] ut Zentraalasien, de Düütschland weniger afhängig van Russland maaken sull, aflehnen dee.<ref name="Neukirch">Ralf Neukirch: [http://www.spiegel.de/spiegel/a-677962.html ''Lobbyismus: Der größte Hecht'']. In: ''Spiegel Online'', 13. Februar 2010.</ref><ref name="Szul2011">Roman Szul: [http://www.degruyter.com/dg/viewarticle.fullcontentlink:pdfeventlink/$002fj$002fesrp.2011.18.issue-2$002fv10105-011-0012-1$002fv10105-011-0012-1.pdf?t:ac=j$002fesrp.2011.18.issue-2$002fv10105-011-0012-1$002fv10105-011-0012-1.xml ''Geopolitics of natural gas supply in Europe – Poland between the EU and Russia'']. In: ''European Spatial Research and Policy'' 18, Nr.&nbsp;2, 2011, S.&nbsp;47–67. [[doi:10.2478/v10105-011-0012-1]].</ref> In dissen Tosommenhang wurr he bi sien Rumänienbesöök kritiseert, rumäänsch Zeitungen schreeven „Russlands Vertreter in Rumänien“.<ref name="Szul2011" /> Nah [[Boris Reitschuster]] beteeken russisch Regimekritiker Schröder as „Einflussagenten Putins in Europa“, as „wichtigsten Lobbyisten des Kremls“. He ziteert de Upfaaten van den ehmalgen [[Duma]]-Afordnten un Baas van de Journalisten-Gewerkschaft Igor Jakuwenko, dat en „Schröderisierung“ van westlich Eliten passeeren dee, de den Blick up de wohre Natuur van Putin sien Politik verstellen deiht.<ref>Boris Reitschuster: Putins verdeckter Krieg: Wie Moskau den Westen destabilisiert; Ullstein Verlag, Berli, 2016, ISBN=978-3-8437-1251-4, Sieden 130 ff.</ref> [[Datei:Vladimir Putin in Saint Petersburg 9-10 April 2001-11.jpg|mini|Putin, Schröder, Fischer un de Butenminister van Russland, [[Igor Sergejewitsch Iwanow|Iwanow]] in St.&nbsp;Petersburg an‘n 9./10. April 2001]] Tosommen mit Wladimir Putin hett Schröder 2001 den [[Petersburger Dialog]] in’t Leven roopen, de sietdem as Plattform deent för Drapen tüschen Vertredern van russisch un düütsch Wertschapsinteressen un düütsch Politikern. Luut [[Stefan Meister]] van dat [[European Council on Foreign Relations]] maakt dit Nettwark Lobbyismus mögelk.<ref name="Meister2014" /> In‘n März 2018 hemm dat US-amerikaansch Medium [[Wallstreet Journal]], de [[Ukraine|ukrainsch]] Butenminister [[Pawlo Klimkin]] un düütsch Politiker as [[Elmar Brok]] (CDU) un [[Cem Özdemir]] (Bündnis 90/De Grönen) fordert, dat gegen Schröder internatschonale westliche Sanktschonen wegen sien Lobbyismus för Wladimir Putin to erlaaten weern.<ref>[http://www.rp-online.de/politik/deutschland/gerhard-schroeder-sanktionen-gegen-altkanzler-gefordert-bundesregierung-lehnt-ab-aid-1.7464988 Rheinische Post: „Der weltweit wichtigste Lobbyist von Putin“]</ref><ref>[https://www.morgenpost.de/politik/ausland/article213760079/73-jaehriger-Deutscher-seit-August-in-der-Tuerkei-inhaftiert.html Berliner Morgenpost: Ukraine bringt Sanktionen gegen Gerhard Schröder ins Spiel] {{Webarchiv|url=https://www.morgenpost.de/politik/ausland/article213760079/73-jaehriger-Deutscher-seit-August-in-der-Tuerkei-inhaftiert.html |wayback=20190717140712 |text=Berliner Morgenpost: Ukraine bringt Sanktionen gegen Gerhard Schröder ins Spiel |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> De düütüsch Bundsregeeren hett sückse Sanktschonen aflehnt.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/bundesregierung-lehnt-sanktionen-gegen-gerhard-schroeder-ab-15501618.html FAZ.net: Regierung lehnt Sanktionen gegen Schröder ab], afropen an’n 21. März 2018.</ref> ==== Wiedere butenpolitische Tätigkeiten ==== ===== Ukraine-Krieg un Krim-Annexion ===== In’n Tosommenhang mit den Ukraine-Krieg 2014 is Schröder as Kritiker van de Politik van de EU tegenöver Russland uptreeden un hett dorto uproopen, dat de Westen Verständnis för de Sichtwies van Putin upbringen sull.<ref name="Meister2014" /> Schröder hett sück in den Ukraine-Konflikt inschalt, hett aber de van den [[Die Linke|Linken]]-Fraktschonschef [[Gregor Gysi]] vörslahn Rull as Vermittler aflehnt, wiel en Eenzelperson dat nich leisten kunn.<ref name="Schöllgen 2015">{{Literatur |Autor=Gregor Schöllgen |Titel=Gerhard Schröder: Die Biographie |Verlag=Deutsche Verlags-Anstalt |Datum=2015 |ISBN=978-3-641-15007-5 |Online=https://books.google.com/books?id=fb1pCQAAQBAJ |Abruf=2016-07-02}}</ref> De Europääsch Union harr sück dorgen wegen hör Parteinahme för de Oppositschoon as Vermittler diskrediteert. {{"|Die einseitige Unterstützung der Europäer für die Opposition macht es unmöglich, dass die EU in dem Konflikt noch vermitteln kann. Europa hat den Fehler gemacht, sich auf eine Seite zu schlagen, es ist nun selbst Partei.}}<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/ukraine-schroeder-schlaegt-vereinte-nationen-als-vermittler-vor-a-954425.html Ukraine-Konflikt: Ex-Kanzler Schröder schlägt Uno als Vermittler vor] Spiegel Online, afropen an’n 29. Juni 2016}}</ref> Dorum hett he de Vereente Natschonen vörslahn. Schröder hett de Ukraine as en „kulturell gespaltenes“ Land betekent.<ref name="Spon20140313">[http://www.spiegel.de/international/world/european-parliament-wants-to-muzzle-ukraine-comments-from-schroeder-a-958497.html ''Pipe It, Gerhard: EU Parliamentarians Shun Ex-Chancellor'']. In: ''Spiegel Online'', 13. März 2014.</ref> Sien Verhollen hett hüm düchtig Kritik van de Grönen un van de ukrainsch Regeeren inbrocht. ===== Kasachstan ===== In‘n Juni 2005 hett de Spiegel bericht, dat Schröder för en Johreshonorar van 300.000 Euro de Liddmaatschap in en Beraderkreis, in den ehmalge führende europääsch Politiker för de [[Kasachstan|kasachisch]] Regeeren tätig wurrn sullen, andragen wurr. Schröder hett togeven, tweemal „special guest“ van den internatschonalen Beraderkreis ween to hemm.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-135434674.html Politiker: Besondere Verdienste]; Der Spiegel 25/2015, Spiegel Online, afropen an’n 28. Juni 2016</ref><ref>[http://www.deutschlandfunk.de/kasachstan-lobbyismus-dementi-von-schroeder-ist-relativ.694.de.html?dram:article_id=322622 Kasachstan-Lobbyismus – „Dementi von Schröder ist relativ schwach“], afropen an’n 28. Juni 2016</ref> Nah Utkunft van sien Fru wull Schröder gegen den Spiegel gerichtlich vörgahn. De Angebote, för Kasachstan tätig to wurrn, harr he „aus grundsätzlichen Erwägungen“ aflehnt.<ref>Gerhard Schröder wehrt sich gegen Lobbyvorwurf; Welt Online van’n 13. Juni 2015 (Online: [https://www.welt.de/politik/ausland/article142432312/Gerhard-Schroeder-wehrt-sich-gegen-Lobbyvorwurf.html online], afropen an’n 28. Juni 2016</ref> ===== Iranreisen 2009 un 2016 ===== In sien Funktschoon as Ehrenvörsitter van den [[Nah- un Mittelost-Vereen]] is Gerhard Schröder in beid Johren in den [[Iran]] reist un hett sück dor mit de iraansch Präsidenten [[Mahmud Ahmadinedschad]] bzw. [[Hassan Rohani]] drapen. Besünners de eerst Reis hett hüm völ Kritik inbrocht. ==== Tätigkeiten as geschäftlicher Berader un Redner ==== [[Datei:Gerhard Schröder 2013.jpeg|mini|Gerhard Schröder 2013 in [[Wittmund]]]] * Berader för den Swiezer [[Ringier]]-Verlag un de sien Verwaltungsratspräsidenten [[Michael Ringier]] (siet November 2005)<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-51644767.html Gerhard Schröder]; Der Spiegel 21/2007, Spiegel Online, afropen an’n 28. Juni 2016}</ref> * Berader van de [[Libyan Investment Authority]]<ref>[//www.bloomberg.com/news/2011-04-25/qaddafi-s-money-man-in-vienna-finds-funds-frozen-as-london-friends-recede.html ''Qaddafi’s Money Man in Vienna Loses Funds With London Friends''.] [[Bloomberg L.P.|bloomberg.com]], afropen an’n 26. Oktober 2012.</ref><ref>[//www.woolflse.com/dl/woolf-lse-report.pdf Report der Woolf Untersuchung.] (PDF) ''The [[Harry Woolf|Woolf]] Inquiry into the [[London School of Economics and Political Science|LSE]]’s links with Libya''. Afsatz 4.16, S.&nbsp;110. Afropen an’n 26. Oktober 2012.</ref> * Berader van de [[Rothschild Bank]] (2006 bit September 2016)<ref>[http://www.manager-magazin.de/unternehmen/karriere/0,2828,407665,00.html ''Schröder wird Rothschild-Berater''.] In: ''[[Manager Magazin]]''</ref><ref>http://www.manager-magazin.de/unternehmen/banken/gerhard-schroeder-beendet-zusammenarbeit-mit-privatbank-a-1111788.html</ref> * Liddmaat un Vörsitter van den Upsichtsraat van dat Pipeline-Konsortium [[Nord Stream AG|NEGP Company]] (siet 30. März 2006), en Dochter van den russischen Staatskonzern [[Gazprom]], woför he jedes Johr 250.000 Euro verdeent<ref name="SWR">{{Webarchiv|url=http://www.swr.de/report/schroeder-und-die-krimkrise/text-des-beitrags-schroeder-und-die-krimkrise/-/id=233454/did=12881014/mpdid=13100484/nid=233454/1la2mfx/index.html |wayback=20190725111510 |text=Schröder und die Krimkrise. Die dubiosen Aktivitäten des Altkanzlers im Sinne Putins |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}; Report Mainz, SWR van’n 25. März 2014, afropen an’n 27. März 2014</ref> * Stellvertreden Vörsitter van den Upsichtsraat van de [[Herrenknecht]] AG<ref>[https://www.herrenknecht.com/de/unternehmen/konzern/vorstand-aufsichtsrat.html Aufsichtsrat der Herrenknecht AG] {{Webarchiv|url=https://www.herrenknecht.com/de/unternehmen/konzern/vorstand-aufsichtsrat.html |wayback=20180812113138 |text=Aufsichtsrat der Herrenknecht AG |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> * Upsichtsraatsvörsitter van de Bedrieversellschopp van den Footballvereen [[Hannover 96]] van Dezember 2016 bit Juni 2019.<ref>[http://www.spiegel.de/sport/fussball/hannover-96-altkanzler-gerhard-schroeder-in-aufsichtsrat-eingezogen-a-1119248.html Altkanzler Schröder in Aufsichtsrat berufen] up spiegel.de, 1. November 2016, afropen an’n 29. Dezember 2016; [http://www.spiegel.de/sport/fussball/fussball-alt-kanzler-gerhard-schroeder-neuer-aufsichtsratschef-von-hannover-96-a-1125766.html Alt-Kanzler Schröder neuer Aufsichtsratschef] up spiegel.de, 13. Dezember 2016, afropen an’n 29. Dezember 2016</ref> * [[Schlichtung|Schlichter]] tüschen [[Transnet]] un Deutsche Bahn 2006<ref name="Schöllgen 2015" /> * [[Ombudsmann]] bi Continental 2008 gegen de Övernahm dör [[Schaeffler-Gruppe|Schaeffler.]]<ref name="Schöllgen 2015" /> Agenturen vermitteln Schröder as Redner, to Priesen tüschen 50.000 un 75.000 Euro. == Ehrungen un Utteknungen == === Priesen === * 2000 in [[Baden-Baden]] Düütsch Medienpries * 2007 in Berlin [[Quadriga (Pries)|Quadriga-Pries]] === Ehrendokterwürden === * 2002: [[Tongji-Universität]] in [[Shanghai]] * 2003: Universität St.Petersburg * 2003: Mamara Universität, Istanbul * 2005: [[Georg-August-Universität Chöttingen|Universität Chöttingen]] (mathematisch-naturwetenschapliche Fakultät) * 2007: [[Finanzuniversität van de Regeeren van de Russische Föderatschoon]] * 2007: [[Universität Damaskus|Damascus University]] in Syrien (2007).<ref>Jochim Stoltenberg: Kopfnoten: Gerhard Schröder: Nun auch noch Ehrendoktor einer Diktatur; DIE WELT van’n 22. Juni 2007; Online: [https://www.welt.de/welt_print/article968072/Gerhard-Schroeder-Nun-auch-noch-Ehrendoktor-einer-Diktatur.html] afropen an’n 4. Oktober 2017</ref> An‘n 28. Mai 2008 wurr he as korrespondeerend Liddmaat van de Afdeelen för Sellschopswetenschapen in de [[Russische Akademie van de Wetenschapen]] (RAN) wählt. Würdigt wurrn Schröder sien Verdeenste um de europääsch-russische Verständigung as ok sien Arbeiten to de Sozialdemokratie. === Ehrenbörger === Siet den 24. Februar 2006 is Gerhard Schröder [[Ehrenbörger]] van sien Heimatstadt [[Hannover]]. === Ehrenliddmaatschapen === An‘n 9. Dezember 2005 wurr Schröder för sien Verdeenste um den Düütschen Football as ok bi de Bewarf um de [[Football-Weltmeesterschap 2006|WM 2006]] in Düütschland to’n Ehrenliddmaat van den [[Düütsch Football-Bund]] nömmt. Buterdem is he Ehrenliddmaat bi [[Borussia Düörpm]]. Schröder is Ehrenliddmaat van den [[Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold|Reichsbanners Schwarz-Rot-Gold, Bund aktiver Demokraten e.&nbsp;V.]] === Orden === * Groot Verdeenstkrüüz van den [[Neddersassischen Verdeenstorden]] (mit Amtsanträe as Ministerpräsident van Neddersassen) * [[Grootkrüüz]] van dat Bundsverdeenstkrüüz (30. Juni 1999) * [[Neddersassisch Landesmedaille]] (22. Oktober 1999) * Ridder van den Orden vom Goldenen Vlies van de Republiek [[Georgien]] (2000) * ''Companion of Honour'' van den [[National Order of Merit|Verdeenstorden]] van de Republiek [[Malta]] (5. November 2001) * Ridder van den [[Orden des Weißen Adlers (Polen)|Orden des Weißen Adlers]] van de Republiek k [[Polen]] (4. März 2002) * Ridder van den [[Orden des Goldenen Adlers|Orden vom Goldenen Adler]] van de Republiek [[Kasachstan]] (5. Dezember 2003) * Grootkrüüz van den [[Stern von Rumänien|Orden van den Sten van Rumänien]] (2004) * Groot [[Königin-Jelena-Orden|Verdeenstorden van de Königin Jelena]] mit Steern un Schullerband för uterordnetliche Verdeenste bi de Anerkennung van [[Kroatien]] un de Ünnerstütten van Kroatien up den Weg in de EU<ref>[http://de.mfa.hr/?mh=170&mv=986&id=3447 Amtliche Mitteilung der kroatischen Botschaft in Berlin] {{Webarchiv|url=http://de.mfa.hr/?mh=170&mv=986&id=3447 |wayback=20210613184601 |text=Amtliche Mitteilung der kroatischen Botschaft in Berlin |archiv-bot=2026-03-14 02:28:09 InternetArchiveBot }}</ref> (2007) * [[Orden de Isabel la Católica|Orden Isabella die Katholische]] van dat Königriek [[Spanien]] * [[Orden des Marienland-Kreuzes]] van de Republiek [[Eestland]] * [[Orden van den Witten Lööw]] van de [[Tschechische Republiek]]<ref name="focus-7779048">{{Internetquelle | autor=DPA-InfolineRS | url=http://www.focus.de/politik/deutschland/auszeichnungen-tschechischer-praesident-zeichnet-altkanzler-schroeder-aus_id_7779048.html | titel=Auszeichnungen: Tschechischer Präsident zeichnet Altkanzler Schröder aus | werk=[[Focus Online]] | datum=2017-10-28 | zugriff=2018-10-14 }}</ref> (2017) == Veröffentlichungen == * ''Der Herausforderer. Im Gespräch mit Peter Gatter.'' Kindler, München 1986, ISBN 3-463-40036-7. * ''Annäherungen. Reden über Bilder und Künstler.'' Merlin, Gifkendorf 1990, ISBN 3-926112-11-5. * ''Reifeprüfung. Reformpolitik am Ende des Jahrhunderts''. Kiepenheuer und Witsch, Köln 1993, ISBN 3-462-02251-2. * ''Und weil wir unser Land verbessern… 26 Briefe für ein modernes Deutschland.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 1998, ISBN 3-455-11244-7. * ''Das deutsch-französische Verhältnis in einem erweiterten Europa. Rede anläßlich der Feier des zehnjährigen Bestehens des Fördervereins des Frankreich-Zentrums am 12. April 2002 in der Universität Freiburg.'' Rombach, Freiburg im Breisgau 2002, ISBN 3-7930-9335-2. * ''Entscheidungen. Mein Leben in der Politik.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 2006, ISBN 3-455-50014-5 (aktualisierte und erweiterte Ausgabe Ullstein, Berlin 2007, ISBN 978-3-548-36937-2) Auch als Hörbuch (2 CDs) bei Hoffmann und Campe ISBN 978-3-455-30466-4. * ''Klare Worte: Im Gespräch mit Georg Meck über Mut, Macht und unsere Zukunft''. Verlag Herder, Freiburg 2014, ISBN 978-3-451-30760-7. == Literatur == * [[Béla Anda]], Rolf Kleine: ''Gerhard Schröder''. Eine Biographie. Ullstein, Berlin 1996, ISBN 3-550-07092-6 (utwiet un aktualiseert Neeutgaav Neuausgabe Ullstein, München 2002, ISBN 3-548-36387-3). * [[Jürgen Hogrefe]]: ''Gerhard Schröder: Ein Porträt''. Siedler Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-88680-757-6. * [[Reinhard Urschel]]: ''Gerhard Schröder''. DVA, Stuttgart 2002, ISBN 3-421-05508-4. * Gerhard Schröder im Gespräch mit [[Ulrich Wickert]]: ''Deutschland wird selbstbewußter''. Hohenheim-Verlag, Stuttgart/Leipzig 2000, ISBN 3-89850-010-1. * [[Gregor Schöllgen]]: ''Gerhard Schröder: Die Biographie''. DVA, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-421-04653-6.<ref>FAZ.net / [[Rainer Blasius]]: [http://www.faz.net/-gqc-884i6 Rezension]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20210306165239/http://www.gerhard-schroeder.de/ Internetupträe van Gerhard Schröder] * [http://webarchiv.bundestag.de/archive/2010/0427/bundestag/abgeordnete/bio/S/schroge0.html Biografie bi den Düütschen Bundsdag] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118570528 Indrag in de DNB] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118570528 Indrag in de Düütsche Digitale Bibliothek] * [https://www.hdg.de/lemo/biografie/gerhard-schroeder Indrag in de LeMo] * [http://www.whoswho.de/templ/te_bio.php?PID=32&RID=1 Gerhard Schröder] bi [[Who’s Who]] * {{IMDb|nm0775657}} * [[Heribert Prantl]]: [http://www.sueddeutsche.de/politik/adieu-kanzler-er-war-deutschland-1.775708 ''Adieu, Kanzler! Er war Deutschland''.] In: ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', 21. November 2005, abgerufen am 17. November 2010. * [http://www.dradio.de/dlf/sendungen/zeitzeugen/1722479/ ''„Wir haben diese Gesellschaft verändert“''], Interview mit Rainer Burchardt van’n 29. März 2012 in de Reeg ''Zeitzeugen im Gespräch'' van den [[Deutschlandfunk]] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Bunnskanzler BRD}} {{Navigatschoonsliest Parteivörsitter SPD}} {{DEFAULTSORT:Schroder, Gerhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Boren 1944]] lc4o5oyeww060cvvbf1j4t9zzj36u7l 0 1650 1064644 1064295 2026-05-08T07:53:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064644 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH =日本国<br/>''Nihonkoku/Nipponkoku'' |NAAM =Japan |NAAM_ENGELSCH =Japan |LAAG =Flag of Japan.svg |WAHLSPRÖÖK = |WAPEN =Imperial Seal of Japan.svg |HYMNE =[[Kimi Ga Yo]] |AMTSSPRAKEN =[[Japaansche Spraak|Japaansch]] |HÖÖFTSTADT =[[Tokio]] |GRÖTTSTE_STADT =Tokio |STAATSFORM =Parlamentaarsche Monarchie |BAAS_TITEL =Tennō (Kaiser) |BAAS = |GRÖTT =377.975 |PERZENT_WATER = |INWAHNERS_AFSCHÄTZT =123970000 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR =2024 |INWAHNERS_TELLT =126146099 |INWAHNERS_TELLT_JOHR =2020 |INWAHNERSjeKM2 = |BBP_JOHR = |BBP = |BBPjeKOPP = |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = |UNAFHÄNGIGKEIT = |GELDSOORT =[[Yen]] |GELDSOORT_SYMBOL =¥ |GELDSOORT_AFK =JPY |TIETREBEET =UTC+9:00 (JST) |AFSTANDtoWELTTIET =9 |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD =.jp |ISO3166 =JP |VÖRWAHL =81 |FOOTNOTEN = }} '''Japan''' ({{S|ja|日本}}, uutsproken as ''Nihon'' oder ''Nippon''; {{Audio|Ja-nippon nihonkoku.ogg|<small>anhören</small>}}) is en [[Eilandstaat]] in de [[Pazifik]] an de Noordoostküst vun [[Asien]]. De japaanschen Eilannen liggt in’n Westen an de [[Japaansche See]], in’n Noorden an de [[See von Ochotsk|Ochotsksche See]] un in’n an de [[Oostchineesche See]]. Dat japaansche Archipeel sett sik uut veer groten Eilannen ([[Hokkaido|Hokkaidō]], [[Honshu|Honshū]], [[Shikoku]] un [[Kyūshū]]) un 14.121 lütter Eilannen tohoop. Dat sünd allens tohoop rund 373.000&nbsp;km². Dat Land is 47 [[Präfektur (Japan)|Präfekturen]] deelt un to rund twee Drüddel bargig. De grote Deel vun de 126 Millionen Minschen in Japan leevt daarüm in dat Plattland an de Oostküst. Hier liggt ook [[Tokio]], de gröttste Stadt un [[Hööftstadt|Höoftstadt]] vun dat Land. In dat [[Jungpaläolithikum]] vöör rund 38.000 Jaren kemen de eersten Minschen op de Eilannen. Twüschen dat 4. un 6. Jhd. weren de japaanschen Königrieken dat eerste Maal ünner enen Kaiser in [[Nara]] un later in [[Heian-kyō]] vereent. Vun dat 12. Jhd. an harr de [[Shogun|Shōgun]], een [[Militääranföhrer]] un [[Aristokratie|Aristokraat]], tohoop mit de Feudaalherren, de [[Daimyō]], un de adelig [[Samurai|Samuraikriegers]] de Macht. Na dat Kamakura- un dat Ashikaga-Dynastie as Shogun un een Jaarhunnerd Börgerkrieg hebbt de Tokugawa as Shogunen Japan 1600 wedder vereent un den Eilandstaat vun de Welt isoleert. 1853 dwung ene [[Verenigte Staten|US-amerikaansche]] Flott Japan mit den Westen [[Hannel]] to drieven. Daarmit gung de Macht vun de Shōgun daal un de Kaiser kunn 1868 wedder de Macht winnen. In de [[Meiji-Restauratschoon]] het Japan de [[industrielle Revolutschoon]] gau vööran dreven, een groot [[Militär|Militäär]] opboot un [[Kolonie|Kolonien]] in Oostasien innamen. 1910 het dat japaansche Kaiserriek [[Korea]] kumplett annekteert un 1937 [[Volksrepubliek China|China]] angrepen. 1941 focht Japan as [[Assenmacht]] in’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] gegen de [[Allieerten]]. De Krieg enn för Japan mit de [[Kapitulatschoon]], nadem dat de Verenigten Staten [[Karnwapen|Atoombomben]] in [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] daalsmeten harrn. Na de Krieg wurr Japan een wichtigen Verbünnten vun de USA un harr een Weerdschop, de gau wussen is. == Geografie == Japan is een [[Inselstaat|Eilandstaat]], de sik to’n groten Deel uut ene Kede Eilannen tohope sett, de sik langs de Oostküste van [[Asien]] streckt. Japan sett sik uut allens tohope 14125 Eilannen tohope, de sik an de asiaatsche [[Pazifik|Pazifikküste]] ligget. Dat Land is so över 3000 Kilometer lang un recket sik van de [[See von Ochotsk|Ochtotsksche See]] bet na [[Philippinensee]]. Dat Land is de veertgrötsste Eilandstaat up de Eerden un heel sien Flach is 377.975,24&nbsp;km² (2019) groot.<ref name="area-2019">{{cite web|title=令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点）|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|publisher=[[Kokudo Chiriin|Geospatial Information Authority of Japan]]|accessdate=2020-01-02|language=ja|date=2019-12-26}}</ref> De veer groten Höövdeilannen sind [[Hokkaidō]] in’n Noorden, dat middelste un gröttste Eiland is [[Honshū]] un in’n Süden de Eilannen [[Shikoku]] un Kyūshū. In de Literatuur tellt ook faken ook dat lütter Eiland Okinawa as ene Höövdeiland. Boven to kümmt 14125 lütter Eilannen.<ref name="main-islands-japan">{{Internetquelle |url=http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |titel=離島とは(島の基礎知識) (what is a remote island?) |werk=MLIT (Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism) |hrsg=Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism |datum=2015-08-22 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20071113053915/http://www.mlit.go.jp/crd/chirit/ritoutoha.html |archiv-datum=2007-11-13 |abruf=2019-08-09 |sprache=ja |zitat=MILT classification 6,852 islands (main islands: 5 islands, remote islands: 6,847 islands) }}</ref> Se ligget to’n groten Deel in de [[Seto-Binnensee]], in de [[Ryukyū-Eilannen]] un de Eilannen in’n Pazifik, de [[Nampō-shotō]] heet. Honshū is een beten gröter as [[Grootbritannien]]. Wegen sienen velen aflegen Eilannen het dat Land de achtgröttste [[exkusive Weerdschopszone]] weltwiwed, de an de 4.470.000&nbsp;km² groot is.<ref>{{Internetquelle |url=http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html |titel=日本の領海等概念図 |hrsg=海上保安庁海洋情報部 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180812151410/http://www1.kaiho.mlit.go.jp/JODC/ryokai/ryokai_setsuzoku.html |archiv-datum=2018-08-12 |abruf=2018-08-01}}</ref> Japan het kene Landgrenzen na anner Staten hen. Naverstaten mit Seegrezen sind [[Russland]], [[Noordkorea]], [[Süüdkorea]], [[Volksrepubliek China|China]] un [[Republiek China|Taiwan]]. Över heel de Eilandgruppe löppt ene Bargkede, de meer as twee Drüddel van dat Land uutmaket. De höögste Barg is de [[Fujisan]] up dat Eiland Honshu un mit 3776&nbsp;m över de See. Landweerdschop, Industrie liggt man up alleen 20&nbsp;% van de Flach. In den groten platten Lannen hebbet sik Metropoolregionen rutbild, in de meest alle Minschen leevt: [[Kantō]] (mit [[Tokio]] un [[Yokohama]]), [[Kansai]] oder [[Keihanshin]] (mit [[Osaka]], [[Kyōto]] un [[Kōbe]]), [[Chūkyō (Region)|Chūkyō]] (mit [[Nagoya]]) un [[Kitakyūshū]]-[[Fukuoka]]. === Geologie === In Japan stööt veer [[Plattentektonik|tektoonsche Platen]] up een: de Noordamerikaansche Plaat, de Euraische Plaat, de Philippinsche Plaat, de Pazifische Plaat. Hier schuuvt sik een Deel van de Pazifische Platen unner de Eurasiche Plaat, wat de Oorsake för den Vulkanismus un [[Eerdbeven]] up de japaanschen Eilannen is. De rund 240 Vulkane in Japan ligget langs de pazifische Füürring, an de 40 Vulkane in Japan sind aktiv. Sware Eerdbeven givt dat in grötter Afstännen, ton Bispeel dat Kanto-Eerdbeven 1923, Kobe-Eerbeven 1995 oder dat Tohoku-Eerdbeven 2011. === Klima === De Eilandgruppe streckt sik in enen langen Bogen van Noord (45.&nbsp;Breidengraad, [[Hokkaidō]]) na Süüd (20.&nbsp;Breidengraad ([[Okinotorishima)]]. So is dat Klima van Noord na Süüd düchtig verscheden; van den koold-matigen Klima up Hokkaidō met kolen Winter, in de dat veel Snee givt, bet in de [[Subtropen]] in de [[Präfektur Okinawa]]. Ook Wind nimt starken Inflood up dat Klima in Japan – in’n Winter weit de Wind van’n asiaatschen Fastland na de See, sommerdages puust de Wind van de See na dat Fastland. In’n laten Juni un froen Juli fällt in’n Süden de grote Deel Neddersalg as mosuunaardigen Regen ({{lang|ja-Hani|梅雨前線}}, ''baiu zensen''). In’n foren Sommer beginnt de [[Taifun]]-Saison, bi de sunnerlik up den Süden un Süüdwesten van Japan van Wrrvlestörm bedropen is (z.&nbsp;B. von [[Taifun Tokage]] un [[Taifun Conson (2004)|Taifun Conson]] 2004). Na de Statistik kümt Taifuns meerstendeels in’n Spetember na Japan, ofschoonst se in’n Pazifik in’n August up dat fakenst isnd. De stärkste Taifun, de in Japan je uptekent worrn is, was de [[Ise-wan-Taifun]] <!--(international: Taifun Vera; in Japan, wo die Stürme jeder Saison in der Reihenfolge der Entstehung durchnummeriert werden, ursprünglich: Taifun Nr. 15) --> 1959. Över 5000 Minschen verlören dat Leven. De Wind dregt ook daar bi to, dat Japan staäkrer van transnatschonale Ümerweltversmudden dedorpen is. Van Noord na Süüd to, kann een Japan in sess Klimaregionen indelen: * [[Hokkaidō]]: keen starken Nedderslag, lange kole Winter * [[Japaansche See]]: De Noordwestwind bringt starken Sneeefall. In’n Sommer is de Regioon küller as de pazifische Region, man faken weit een Föhn-Wind van den Bärgen daal. * Zentraal Hoogland: starke Unnerschede bi de Temperatuur sommers un winters un dags un nachts, ringen Nedderslag. * [[Seto-Binnensee]]: De Bärge in de Regioon [[Chūgoku]] und [[Shikoku]] halen de Wind af un maket dat Kima matig. * [[Pazifischer Ozean|Pazifikregion]]: kole WInter met ringen Snee un hitte dröge Sommer. * [[Nansei-Eilannen]] ([[Ryūkyū-Eilannen)|Ryūkyū-Eilannen]]): subtrooppsch Klima mit warmen Wintr un hitten Sommer, Starken Nedderslag sunnerlik in de Regentied, regelmatig Taifuns. <gallery> Bild:Klimadiagramm-deutsch-Wakkanai-Japan.png|Klimadiagramm [[Wakkanai]] ([[Hokkaidō]]) Bild:Klimadiagramm-deutsch-Tokio-Japan.png|Klimadiagramm [[Tokio]] ([[Honshū]]) Bild:Klimadiagramm-deutsch-Kagoshima-Japan.png|Klimadiagramm [[Kagoshima]] ([[Kyūshū]]) </gallery> ==Kultuur== De japaansche Kultuur vundaag vereent verscheden Inwarkens uut Asien, Europa un Noordamerika.<ref name="Haffner">Book: ''Japan's Open Future: An Agenda for Global Citizenship'', by John Haffner, Tomas Klett, and Jean-Pierre Lehmann, Anthem Press, 2009, ISBN 978-1-84331-311-3, p. 17.</ref> Traditschonelle japaansche Kunsthandwarken sünd to’n Bispeel Keramik, Textilien, Lackarbeiden, Sweerder un Poppenmakeree. Traditschonell Danz un Theater sünd to’n Bispeel Bunraku, Kabuki. Wichtig sünd de traditschonelle Teezeremonie, Ikebana, Kampkünst, Kalligrafie, Origami, Geisha un Onsen. Tweeuntwintig Steden in Japan sünd UNESCO Weltkultuurarv.<ref name="unesco1">Web source: "Japan", UNESCO, accessed December 11, 2020. Archived August 5, 2020, at https://web.archive.org/web/20200805220232/http://whc.unesco.org/en/statesparties/JP/</ref> Japan gellt för ene kulturelle Supermacht.<ref>News article: "The other superpower", ''The Guardian'', June 1, 2001. Archived November 21, 2022, at https://web.archive.org/web/20221121170416/https://www.theguardian.com/artanddesign/2002/jun/01/artsfeatures.features</ref><ref>Web article: "How Japan became a pop culture superpower", ''The Spectator'', January 31, 2015. Archived December 10, 2019, at https://web.archive.org/web/20191210190111/https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/</ref><ref>News article: "'Pure Invention': How Japan's pop culture became the 'lingua franca' of the internet", ''The Japan Times'', July 18, 2020. Archived December 14, 2021, at https://web.archive.org/web/20211214054619/https://www.japantimes.co.jp/culture/2020/07/18/books/pure-invention-jpop-culture/</ref><ref>News article: "How Japan's global image morphed from military empire to eccentric pop-culture superpower", ''Quartz'', May 27, 2020. Archived October 21, 2021, at https://web.archive.org/web/20211021121139/https://qz.com/1806376/japans-image-has-changed-from-fierce-to-lovable-over-the-decades/amp/</ref> ===Kunst un Architektuur=== De japaansche Maleree wuss uut inheemschen Kunststilen un Ideen uut anner Länner.<ref name="autogenerated3">Book: Rupert Richard Arrowsmith, ''Modernism and the Museum: Asian, African, and Pacific Art and the London Avant-Garde'', Oxford University Press, 2010, ISBN 978-0-19-959369-9.</ref> Besünners in dat 19. Jhd. harr de japaansche Kunst groten Inflood op de Kunst in Europa. U''kiyo-e-Drucken'' wurrn na Europa exporteert un inspireren den Japonismus, de wedder groten Inflood op de moderne westliche Kunst, so as de Impresschonismus harr.<ref name="autogenerated3" /> Japansche Architektuur verbinnt lokale Traditschonen mit Inwark vun buten. Traditschonelle Hüüs weren vun öllers her holten Buwarken mit Lehmputz, de op Stelten licht över de Boddem stünnen. De Däcker weren mit Strau, Reet oder Pannen deckt.<ref>Locher, Mira. *Traditional Japanese Architecture: An Exploration of Elements and Forms*. Tuttle Publishing, 2012, pp. 26–27. https://books.google.com/books?id=njnRAgAAQBAJ&pg=PT26</ref> Traditschonelle japaansche Hüüs un veel Tempels hebbt Tatamimatten as Boddem un bruukt Schuuvdören.<ref>Nishi, Kazuo and Hozumi, Kazuo. *What is Japanese Architecture?: A Survey of Traditional Japanese Architecture with a List of Sites and a Map*. Kodansha, 1995. https://books.google.com/books?id=oZl_yEJGtUYC</ref> Vun dat 19. Jhd. an överneem Japaan veel vun moderne westliche Architektuur.<ref>Abe, K. "Early Western Architecture in Japan." *Journal of the Society of Architectural Historians*, vol. 13, no. 2, May 1954, pp. 13–18. doi:10.2307/987685. JSTOR 987685.</ref> Na de twede Weltkrieg wurrn de eersten japaanschen Archtitekten internatachonaal bekannt, so as to’n Bispeel Kenzō Tange oder later Architekten vun de Metabolismus-Stil.<ref>Inagaki, Eizo. "Japan: Architecture after 1868 (Meiji and after)." *Oxford Art Online*, 2003. doi:10.1093/oao/9781884446054.013.90000369666</ref> === Literatuur un Philosophie === Japaansche Philosophie verbinnt traditschonell chineeschen Philosophie mit eenzigaartig japaanschen Elementen. Later kemen ook Ideen uut de westliche Philosophie daarto. De Konfuzianismus het groten Inflood op de Ansichten to Sellschop un Politik namen.<ref>Stanford Encyclopedia of Philosophy. "Japanese Confucian Philosophy." May 20, 2008. https://plato.stanford.edu/entries/japanese-confucian/</ref> Buddhism has profoundly impacted Japanese psychology, metaphysics, and esthetics.<ref>Parkes, Graham. "Japanese aesthetics." In Edward N. Zalta (ed.), *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, January 1, 2011. http://plato.stanford.edu/archives/win2011/entries/japanese-aesthetics/</ref> Dat fröhste Wark vun de japaansche Literatuur sünd de Kröönken Kojikk un Nihon Shoki un Poesieanthologie Man’yōshū, de all uut 8. Jhd. stammt un sünd kumplett in chineeschen Schriftteken schreven.<ref>Keene, Donald. *Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century*. Columbia University Press, 2000. https://books.google.com/books?id=_DEwTJq3TbcC</ref><ref>Asian Studies Conference, Japan (2000). Meiji Gakuin University. Archived January 16, 2013. {{Webarchiv|url=http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |wayback=20130116015033 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 03:44:15 InternetArchiveBot }}</ref> In de fröhe Heinan-Tied kemen de Kana (Hiragana un Katakana), ene Sülvenschrift för japaansche Wöör, op.<ref>The Met. "Heian Period (794–1185)." October 2002. https://www.metmuseum.org/toah/hd/heia/hd_heia.htm</ref> The Tale of the Bamboo Cutter gellt as dat öllste japaansche Geschicht.<ref>Calisphere. "Tale of the bamboo cutter." Accessed November 23, 2020. https://calisphere.org/item/35b0ea2b3cd767b5ae9e0df7b07f43db/</ref> The Pillow Book vun Sei Shōnagon bericht vun dat Leven an de Hoff, The Tale of Genji vun Murasaki Shikibu gellt as de eerste Romaan.<ref>Totman, Conrad. *A History of Japan*, 2nd edition. Blackwell, 2005, pp. 126–127. https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ</ref><ref>Royall, Tyler (ed.). *The Tale of Genji*. Penguin Classics, 2003, pp. i–ii, xii. https://books.google.com/books?id=AIUvc9FnZ5AC</ref> In de Edo-Tied wurrn de Chōnin de wichtigsten Leser un Schrievers vun Literatuur. Tovöör weren dat de adelig Samurai. In de Meiji-Tied verloren traditschonelle japaansche Literatuurgenre an Populartitäät un ne’e Genres uut de westliche Literatuur wurrn Deel vun de japaansche Literatuur. Natsume Sōseki un Mori Ōgai weren wichtige japaansche Schriever in’n 20. Jhd. Infloodrieke Schrievers weren man ook Ryūnosuke Akutagawa, Jun'ichirō Tanizaki, Kafū Nagai un later Haruki Murakami un Kenji Nakagami. Japan het twee Literatuurnobelpriesdreger: Yasunari Kawabata (1968) un Kenzaburō Ōe (1994).<ref>Keene, Donald. "Japanese literature." *Encyclopedia Britannica*. https://www.britannica.com/art/Japanese-literature. Accessed July 7, 2024.</ref> == Biller == <gallery> Flag of Japan.svg|Flagg vun Japan Japan Map Chikei.gif|Topograafsche Koort vun Japan Satellite_View_of_Japan_1999.jpg|Satellitenaufnahme Japans 1999 </gallery> == Weblenks == {{Commons|Japan|Japan}} == Nawiese == <references /> {{Länner in Asien}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Japan| ]] tuuta97aqrwup8tvs2tutpj1iuvno1w 0 1693 1064666 1043703 2026-05-08T09:44:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064666 wikitext text/x-wiki [[Bild:Knoppix-logo.gif|thumb|136px|right|Knoppix-Logo: De Linux-Pinguin up den Linux-Dag]] '''Knoppix''' is een [[Live-CD]]. [[Klaus Knopper]] hett se maakt un aktualiseert ehr ok af un an. Knoppix is een [[Linux]], dat op dat [[Debian]]-Systeem baseert. De grote Vördeel vun Knoppix is, dat keeneen sien eegen Fastplatt dorvör ännern mutt. Knoppix löppt op de mehrsten Rekners per CD. Kort naa't Booten vun CD is dat mööglich, een kompletten Rekner mit velen Anwendungen, Office, Internet-Programmen, Speelkraam, Multimedia, CD-Brenner un veel mehr goden Kraam ünner Linux to bruken, ahn dat to [[installation|installeren]]. Klaus Knopper hett een grote Innovation maakt mit sienen Knoppix. Toeerst is dat, dat Knoppix sik an de vorhannenen Rekners anpassen deit und een ganzen Barg all kennt vun de Saken, de dor anbammeln und de [[Hardware]] sik sülvst installeert. En anner Geschicht is de Mengleer vun [[Software]]. Knoppix hett een fiene Mengleer ut aktuelle un stabeele Versionen vun Programmen. Dank sien transparente Datenkompreschoon passt op een reguläre CD mit 700 MB mehr as twee [[Gigabyte]] Software op. Dat gifft veele annere Software un Live-CDs un veele Lüüd künnt de Vördelen vun Knoppix good bruken. Wieldat Knoppix - as ook anner Linux-Distributschoons - Open-Source-Software is, kost dat nix, un jeedeen kann dat ut'n [[Internet]] rünnerladen un glieks legaal insetten. Knoppix is besünners davör schicklich, wenn een op een Rekner togriepen mutt, op den de Installaschon vun een anner Bedreefssystem tweigahn is: Wenn de Rekner met de Knoppix-CD löppt, kann enn op de Fastplatt togriepen un de Daten seekern, egaal, wat op de Maschien Windows, Linux/Unix oder wat anners instaleert is. Aktuell is dat ok mööglich, Knoppix fast un ahn CD lopen to laten. Klaus Knopper harr dat nich vun Anfang an so plant - aber dat gifft vele, de dor no fraagt harren un so warrt dat Stück vör Stück optemeert. == Knoppix un Plattdütsch == Vundaag gifft dat sowat noch nich von CD. Wokeen Linux installeert hett, kann dat sülvig maken. Knoppix is översett un optemeert worrn in en poor Spraken und löppt mit [[KDE]] - wat dat nu ok in plattdütsch gifft. == Weblinks == * https://web.archive.org/web/20140901074901/http://www.knopper.net/knoppix/ - De offizielle Websteed vun Knoppix up hoochdüütsch [[Kategorie:Linux]] o0xf6gpysazwwnv9yrwfgkv5qcb2cs2 0 3507 1064651 1064301 2026-05-08T08:21:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064651 wikitext text/x-wiki [[Bild:George H W Bush and Pope John Paul II (cropped).jpg|thumb|158px|Johannes Paul II.]] '''Johannes Paul II.''', mit börgerlichen Namen '''Karol Józef Wojtyła''' (* [[18. Mai]] [[1920]] in [[Wadowice]] bi [[Krakau]], [[Polen]]; † [[2. April]] [[2005]] in den [[Vatikan]]) weer vun [[1978]] bet [[2005]] de [[Bischop]] vun [[Rom]] un somit [[Paapst]] vun de [[Kathoolsche Kark]] un de Staatsböverste vun den [[Vatikan]]. == Leven == Karol Wojtyła weer boren an den 18. Mai 1920 in de Lüttstadt [[Wadowice]] as Söhn vun en fröheren [[Kaiserlich un königlich|k.u.k.]] Offizier. To de Tied vun Karol sien Geburt weer de Vader noch [[Snieder (Beroop)|Snieder]]. Siene Moder starv as Karol 9 Johr ool weer. Karol weer en goden Schöler un treed [[1934]] en Theatergrupp bi. He schreev sik [[1938]] för en Studium vun de [[Philosophie]] un [[Literatur]] an de Jagiellonsche Universität in [[Krakau]] in, nodem he un sien Vader in'n Sommer no Krakau togen sünd. [[1941]] starv sien Vader. Wadowice un Krakau, twee Öörd, de bet to de düütsche Besetten in den [[Tweet Weltorlog|Tweden Weltorlog]] stark dör de juudsche Kultur beinflusst weren, hebbt sien positiv Instellen to dat Jödendom präägt. Wojtyłas Intressen weren al in jenne Tied wiet opfächert; groot weer sien Engagement in dat ''rhapsodische Theater''. In de Tied vun de düütsche Besetten sett he siene Studien foort, weer denn aver för Arbeid in en Steenbruch un in en Chemiefabrik dwangsverplicht. [[1942]] treed he dat Ünnergrundseminar vun de Arzbisdom Krakau bi un hett Toflucht bi Arzbischop [[Adam Stefan Sapieha]] funnen. Bet [[1943]] arbeid he in dat Experimental-Theater „Studio 38“ mit. An den [[1. November]] [[1946]] worr he to en [[Preester]] wieht un promoveer in de twee toern Johr op Anwiesen vun Kardinal Sapieha in Rom över de Theologie un Mystik vun den hilligen [[Johannes vun't Krüüz]]. In'n Juni 1949 sloot he sien Philosophie-Dissertatschoon af. No Afsluss vun dat Doktorat arbeid he bi de Studentenkark St. Florian, wo he gau för siene Predigten bekannt weer. Karol güng trüch no Polen un promoveer bet 1949 ok in Theologie. Dorop leet he sik vun dat Preesteramt beurlauben üm to habiliteern. [[1954]] kreeg he en Lehropdrag an de kathoolsche Universität vun [[Lublin]]. An den [[28. September]] [[1958]] wöör he Wiehbischop vun [[Krakau]]. Wojtyła nehm aktiv an dat [[Tweet Vatikansch Konzil|Twede Vatikansche Konzil]] deel; sien Intresse leeg dorbi op de [[Religionsfreeheit]] (''Dignitatis humanae'') un en to de Tied passen Verkündigen vun de Karkenlehr (''Gaudium et Spes''). [[1964]] folg he Kardinal Sapieha in dat Amt vun den Arzbischop vun Krakau. Sien Episkopat in Krakau weer vör allen dör en „sacht“ Konfrontatschoon mit de kommunistisch Regeren vun Polen präägt. Sien Beharren op den Bo vun en Kark in de nee grünnte Arbeiderstadt [[Nowa Huta]] un siene Predigten, in de he faken dat fre'e Utöven vun de Religion för alle Polen foddert hett, wies em as Gegner vun den Kommunismus ut, de sik nich bang laten möök. De [[Kardinal]]swöörd kreeg he an den [[26. Juni]] [[1967]]. In dat Johr [[1974]] besöök he Düütschland un heel mit Kardinal [[Julius Döpfner]] en Versöhnensgottsdeenst in dat fröhere [[KZ Dachau]] af. An den [[16. Oktober]] [[1978]] wöör he bi dat [[Konklave]] in de [[Sixtinisch Kapell]] as Nofolger vun den an den 28. September 1978 storvenen [[Johannes Paul I.]] to'n Paapst wählt. Dormit weer he de eerste nichtitaliensche Paapst siet den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlänner]] [[Hadrian VI.]] († [[1523]]). In de ersten Johren vun sien Pontifikat stunn dat Beharren op de [[Religionsfreeheit]] un en dormit verbunnene Konfrontatschoon mit de [[Kommunismus|kommunistisch]] Regerens in Oosteuropa in den Vördergrund. De poolsche Parteileiden kunn en Pastoralreis in de Heimat op Grund vun de Popularität vun den Krakauer nich verhinnern. Vun den [[2. Juni]] bet [[10. Juni]] [[1979]] besöök he dat eerste Maal as Paapst sien Heimatland [[Polen]]. Wiedere Reisen in de Johren 1979 un 1980 güngen no [[Mexiko]], Zentralafrika un Oostasien. Ok siene Bischopberopen hebbt för Opsehn sorgt. So beroop he den juudschen Konvertiten [[Jean-Marie Lustiger]] to'n Arzbischop vun [[Arzbisdom Paris|Paris]]. Ok dat Beropen vun to'n Bispeel [[Wolfgang Haas]] in [[Bisdom Chur|Chur]] un later in [[Arzbisdom Liechtensteen|Liechtensteen]], [[Joachim Meisner]] in [[Arzbisdom Köln|Köln]], [[Hans Hermann Groër]] in [[Arzbisdom Wien|Wien]], [[Kurt Krenn]] in [[Bisdom St. Pölten|St. Pölten]] hebbt för Konflikten sorgt. An den [[13. Mai]] [[1981]] hett de törksche [[Rechtsextremist]] [[Mehmet Ali Ağça]] op den [[Petersplatz]] in Rom en [[Attendaat]] op Johannes Paul II. veröövt. De Paapst wöör dorbi dör dree Kugeln swoor verwunnt. De Drahtteher worrn gau bi den [[Sowjetunion|sowjetischen]] [[Geheemdeenst]] [[KGB]] vermodt. Dorför gifft dat bet hüüt kenen Bewies, vun wegen, dat Ağça sülvst to keen Tied een Utsaag maakt hett. Noch in dat Krankenbett hett de Paapst sien Attendäter vergeven un later sogor in dat Gefängnis besöökt. De Dag vun dat Attendaat full op den Dag, an den in [[Fátima]] de eerste Marienvision optreden is, dorüm schreev Johannes Paul II. sien Redden [[Maria]] to un dank eer mit en [[Wallfohrt]] in den portugeeschen Wallfahrtsoort. Dorbi bröch he de Kugel, de in sien Buuk steken hett un middewiels in en lütte Kroon infasst worrn weer, de Madonna vun Fátima as Gift dor. De Madonna hett bet hüüt disse Kroon mit de Kugel op den Kopp. In den April [[1986]] besöök Johannes Paul as eerster Paapst ene Synagoge. Vun den 15. November bet 19. November 1980 besöök he to'n eersten Maal Düütschland. Wiedere Besöken werrn in de Johren [[1987]] un [[1996]]. An den [[27. Oktober]] [[1986]] richt de Paapst en gemeen Beed vun de Weltreligionen för den Frieden in [[Assisi]] ut. An den [[1. Dezember]] [[1989]] besöök de dormalige Generalsekretär vun de [[KPdSU]] [[Michail Gorbatschow]] den Paapst in den Vatikan. In dat Johr [[1994]] hett he sien enngüllig Nee to dat Froonpreesterdom bekräftigt. In den März [[2000]] besöök he de Holocaust-Gedenksteed [[Yad Vaschem]] in [[Israel]] un beed an de [[Klagenmuer]]. In den Mai [[2001]] hett he in [[Damaskus]] in [[Syrien]] as eersten Paapst ene [[Moschee]] betreden. Papst Johannes Paul II. hett in siene Amtstied al 473 [[Hilligspreken]] vörnahmen. De Tahl vun alle vun siene Vörgänger in de vörigen 400 Johr hilligsprakenen Personen is blots circa halv so hooch. He spreek ok de italiensche Kinnerdoktersch [[Gianna Beretta Molla]] as ene vun wenigen verheiraten Froon hillig. Siet welke Johr lidd Paapst Johannes Paul II. an de [[Parkinson-Krankheit]]. He is middewiels no [[Pius IX.]] de längst regeren Paapst in de Historie. An den [[24. März]] [[2004]] kreeg Johannes Paul II. den uterorntlichen [[Karlspries]] vun de Stadt [[Aken]], de em in Rom övergeven worrn is. Johannes Paul II. weer Ehrenliddmaat vun de Vereen [[FC Schalke 04]] - en in siene Historie stark vun poolschen Inwannerers prägten Verein in dat [[Bisdom]] Essen. == Warken == === Reisen, Ökumeen un interreligiös Dialog === De Amtstied vun Johannes Paul II. is präägt vun dat Apnen vun de Kark no buten. En sünnerlich Begehr vun de Paapst is de „[[Ökumeen]]“, sünnerlich mit de [[Orthodoxie|orthodoxen Karken]], aver ok de interreligiöse Dialog mit dat [[Judendom|Jödendom]] un den [[Islam]]. Sichtboren Utdruck vun dit Möhen weer vör allen dat eerste ''Weltbeedsdrapen vun de Religionen'' [[1986]] in [[Assisi]], dat sietdem an verscheden Öört nochmals afholen worrn is. Sien Besöök in de [[Synagoge]] vun Rom gillt as de eerste vun en Paapst siet [[Simon Petrus|Petrus]]. Op de annere Siet hett Paapst Johannes Paul II. en grote Tahl vun Lehrentscheiden drapen, de in de westeuropääsche un noordamerikaansche Kark för heftige Kontroversen sorgt hebbt, so dat an den [[17. April]] [[2003]] apentlich maakte Dokument ''Ecclesia de Eucharistia'', in den he dat Verbott, de [[Eucharistie]] tosamen mit Vertreder vun annere [[Konfesschoon|Konfesschonen]] to fiern, bestätigte. Ok dat vun de [[Kongregatschoon för de Glövenslehr]] verfaate un vun Johannes Paul II. bestätigte Schreven ''Dominus Jesus'', in de de [[Evangelsche Kark]] de Rang as gliekberechtigten Partner vun de kathoolsche Kark nich tostannen warrt, wöör sünnerlich in dat konfesschonell mischte Düütschland heftig kritiseert. === Karkendisziplin un Moral === Johannes Paul II. verseggt sik lieks as siene Vörgänger, dat ümstredene [[Zölibat]] för Preester optoheven. In sien Apostolisch Schreven ''Ordinatio Sacerdotalis'' geev he bekannt, dat dat för de Kark nich mööglich is, Froon to Preestern to wiehen. Ok in Fragen vun de [[Sexualmoral]] hett he de fröheren Lehrmenen nich afännert. In sien [[Enzyklika]] ''Evangelium Vitae'' bestätigt he dat dat gegen de Moral is, in den Slechtsakt (künstlich [[Verhüten]]) oder in de Fruchtborkeit ([[Sterilisatschoon]]) intogriepen. === Weltpolitik === Al in sien eerste Enzyklika hett Johannes Paul II. verkünnt: "De Weg vun de Kark is de Minsch" un möök sik för de [[Minschenrecht]]en stark. In de Tied vun sien [[Pontifikat]] fallt ok de Neddergang vun den [[Warschauer Pakt]]. Johannes Paul II. warrt en groten Andeel an dat Demokratiseern vun sien Heimatland [[Polen]] toschreven. De apene Parteinahm för de antikommunistische Gewerkschaft [[Solidarność]] weer en wesentlichen Bidrag to dat Enn vun den Sozialismus in Polen. Sien ''[[mea culpa]]'' in den März [[2002]] vör sien Israelbesöök, de Bidd üm Vergeven för de Verbreken, de kathoolsche Christen Jöden un annere Nich-Christen andoon hebbt, wöör as en historischen Akt betekent. Vör den [[Drütt Golforlog|drütten Golforlog]] in dat Johr [[2003]] hett de Paapst mehrmals un heftig to'n Utdruck bröcht, dat he strikt gegen den Orlog is. == Gesundheitlich Problemen == Johannes Paul, de bi sien Wahl de jüngste Paapst siet [[Pius IX.]] weer, weer to Beginn vun sien Amtstied en relativ jungen Mann in gode gesundheitliche Verfaat. Anners as annere Paapsten vör em dreev he in disse Tied noch aktiv Sport, he swemmt un föhr [[Ski]]. No mehr as 25 Jahren op den Hilligen Stohl, twee Mordanslääg, vun de een em swoor verwunnt hett, un mehrmaligen Verdacht op [[Krebs (Medizin)|Krebs]] hett sik sien Gesundheitstostand stark verslechtert. No den Mordanslag an den [[13. Mai]] [[1981]] wöör he 20 Daag lang in de [[Gemelli-Klinik]] behannelt. An den [[20. Juni]] 1981 weer he nochmals wegen de Schusswunnen in de Klinik bröcht, an den [[5. August]] opereert un an den [[14. August]] weer entlaten. An den [[15. Juli]] [[1992]] wöör em en goodoordigen [[Tumor]] ut den [[Dickdarm]] wegmaakt. An den [[29. April]] [[1994]] hett he sik den [[Böverschenkel]] bi en Störten in sien Badstuuv broken un hett sietdem en künstlich [[Hüftleed]]. In dat Johr [[2005]] hett sik de Gesundheitstostand vun Johannes Paul II. stark verslechtert un an’n 2. April 2005 is he storven. Upfolgt wurr he vun [[Benedikt XVI.]], wat vörmals de Vörsitter vun de Globenskongregatschoon, Joseph Kardinal Ratzinger, weer. An' 27. April 2014 is he dör Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] hillig spraken wurrn. == Ehren un Priesen == Dat US-Magazin [[Time]] wähl Johannes Paul&nbsp;II. 1994 to’n ''Mann vun dat Johr''. 2003 weer Johannes Paul&nbsp;II. för den Fredennobelpries nomineert.<ref>[https://religionv1.orf.at/projekt02/news/0310/ne031009_friedensnobelpreis_fr.htm ''Friedensnobelpreis: Johannes Paul II. oder Vaclav Havel?''], religion.ORF.at, 9. Oktober 2003</ref> Den 24.&nbsp;März 2004 kreeg he in Rom de Karlspries vun de Stadt [[Aken]] för sien Engagement för den Freden, Freeheit un Demokratie in Europa. In’t glieke Johr kreeg he den Fredenspries vun de ''[[Stiftung für Ökologie und Demokratie]]''. In’n Juni 2004 övergeev [[George W. Bush]] em de Freeheitsmedaille, de hööchste zivile Uutteken in den [[Vereenigte Staten]]. He weer Ehrenbörger vun Stettin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ostsee-urlaub-polen.de/stettin-szczecin/stettiner-ehrenbuerger.htm |titel=Die Ehrenbürger von Stettin / Szczecin |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130312034333/http://www.ostsee-urlaub-polen.de/stettin-szczecin/stettiner-ehrenbuerger.htm |archiv-datum=2013-03-12 |abruf=2011-04-28 }}</ref>, Warschau un [[Elbląg]] (1999). In sienen Heimatland Polen dregt vele Straten sienen Naam. In de Antarktis dregt de ''[[Mons Ioannis Pauli II]]'' sienen Naam. == Warken == * [[Liebe und Verantwortung]], Über Sexualität (1960), ISBN 3-466-20218-3, deutsche Neuausgabe Kleinhain 2007 (Verlag St. Josef), ISBN 978-3-901853-14-2 * [[Auf, lasst uns gehen!]], Mai 2004, ISBN 3-89897-045-0 * [[Versöhnung zwischen den Welten]], Im Gespräch mit den Religionen, Mai 2004, ISBN 3-87996-590-0 * Erinnerung und Identität - Gespräche an der Schwelle zwischen den Jahrtausenden, 2005 == Literatur == * George Weigel, Zeuge der Hoffnung, ISBN 3-506-79723-9, Paapst-Biographie * Andreas Englisch, Johannes Paul II., ISBN 3-550-07576-6 {{Folgenlist | AMT = [[Paapst]] | TIED = 1978 - 2005 | VÖRGÄNGER = [[Johannes Paul I.]] | NAFOLGER = [[Benedikt XVI.]] }} == Weblenken == {{Commons|Johannes Paulus II|Johannes Paul II.}} * [https://web.archive.org/web/20050403170552/http://www.katholisch.de/2589_3666.htm kathoolsche Kark in Düütschland: Johannes Paul II.] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Paapst]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Polen]] [[Kategorie:Kardinal|Wojtyla, Karol]] [[Kategorie:Hilliger]] [[Kategorie:Boren 1920]] [[Kategorie:Storven 2005]] g154i2sbnc26qpqhectnmv45tb3ptr1 0 3742 1064636 1064290 2026-05-08T06:55:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064636 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD |NAAM = Besundere Adminstrative Zone Hongkong |NAAM_INHEEMSCH = {{lang|zh-Hani|中華人民共和國香港特別行政區}} (chineesch)<br />''Zungwaa Janman Gungwogwok Hoenggong Dakbit Hangzingkeoi'' <span style="font-size: small;">(kantoneesch)</span><br />''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Xiānggǎng Tèbié Xíngzhèngqū''<span style="font-size: small;"> (chineesch)</span><br/>{{lang|en|Hong Kong Special Administrative Region of the People’s Republic of China}} (engelsch) |SITT = |STAAT = China |LIGGT_IN = {{CHN}} :Besundere Adminstrative Zone Hong Kong |WAPEN = Regional Emblem of Hong Kong.svg |FLAGG = Flag of Hong Kong.svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = |FLACH = 1113.8 |HÖÖCHD = |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = |KOOR_OW = |INWAHNERS = |INWAHNERS_TIET = |POSTLEETTALL = |VÖRWAHL = |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = |ÖÖRD = |GEMEENSLÖTEL = }} '''Hongkong''', afkört: '''HK''' ({{S|1=zh|2=香港}} [[Pinyin]]: ''Xiānggǎng'', [[Jyutping]]: ''Hoeng1gong2'', [[Yale-Romanisatschoon för dat Kantoneesche|Yale]]: ''Hēunggóng'', {{S|en|Hong Kong}}, afkört.: {{lang|zh|港}}), es ene Metropole un [[Besundere Administrative Zone]] ({{S|en|''Special Administrative Region''}}, kort: SAR), de an de Süüdküste van de [[Volksrepublik China]] bi de Münn van’n [[Pärlstroom]] ({{Lang|zh|珠江|Zhū Jiāng}}) liggt. De œver sèven Millionen Hongkongschen lèvet up 1106 [[Quadratmeter#Quadratkilometer|Quadratkilometern]] (7,3 Mio. Inwòners Stand Ende 2022).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.censtatd.gov.hk/en/scode150.html |titel=Population Estimates |werk=censtatd.gov.hk |hrsg=Census and Statistics Department |abruf=2023-07-16 |sprache=zh en |kommentar=}}</ref> Wat Hongkong med siene Weerdschopskraft un de wichtige Finanzbörse ene [[Weltstadt|Weltstad]] maket. 95 Perzent van den Lüden in Hongkong sind chineesch un küürt to’n groten Deel [[Kantoneesche Spraak|Kantoneesch]] as [[Moderspraak|eerste Sprake]]. Dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigde Könningriek]] besette Hongkong 1841 in’n [[Eerste Opiumkrieg|Eersten Opiumkrieg]] un make de Stad med den [[Verdrag van Nanking]] 1843 ene [[Kroonkolonie (Vereenigt Königriek)|britische Kroonkolonie]]. Vèle Chinesen flüchten tiedens den [[Chineesche Börgerkrieg|Chineeschen Börgerkrieg]] van 1927 bet 1949 na de britsche Kolonie 1927 bis 1949. In’n Jare 1997 œvergav dat Vereenigde Könnigriek de Staatsmacht an de Volksrepublik China. Siedden es Hongkong ene Besundere Administrative Zone binnen China un drav sik sülvst verwalten un de friege Marktweerdschop behoolden. u. Düt Prinzip ''[[Een Land, twee Systeme]]'' hadde de [[Sino-British Joint Declaration]] fastleggd vertraglich vereinbart. Noch 2013 gull Hongkong so anders as de œverige Volksrepublik China as enen Tofluchtsoord, wo Internet un Presse frie sind.<ref>[[Edward Snowden]]: erstes Interview mit ihm im Juni 2013, siehe bspw. [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/10/hong-kong-edward-snowden-asylum theguardian.com], abgerufen am 22. Juni 2023. Weiteres Zitat: „The internet ist not filtered here, no more so than [by] any other Western government, […]“</ref> Man sied 2014 <ref>[https://www.amnesty.de/informieren/aktuell/china-hongkong-zunehmende-einschraenkungen-der-meinungsfreiheit-schon-seit-2014 amnesty.de], [[Amnesty International]], abgerufen am 22. Juni 2023.</ref> brikt Volksrepublik China de Autonomie, de se Hongkong tospròken hadde, un besnidd de Rechte van’n Hongkongschen Börgers. Daarümme gav et in Hongkong grote Demonstratschonen, so to’n Bispeel [[Proteste in Hongkong 2014|2014]] un [[Proteste in Hongkong 2019/2020|2019/2020]].<ref name="fluter_bpb">{{Literatur |Autor=Rike Uhlenkamp – Protokolle |Titel=„Diese Freiheit haben wir verloren“ |Sammelwerk=[[fluter (Magazin)]] |Datum=2023-07-04 |Sprache=de |ISSN=1433-2906 |Online=https://www.fluter.de/hongkong-protestbewegung <!--|Abruf=2023-07-16-->}}</ref> De Tall Minschen, de in Hongkong lèvet, vergröttert sik swanke. De Plecken, up de een binnen Hongkong buwen kann es man lütk. Darümme winnt Hongkong grote Plecken Land an un buwet grote Wulkenschraper. Na dat Hongkong in’n 20. Jaarhunderd verschedene Plaanstäde buten de oolde Stad uprichte, lèvet vandage de Halve van allen Lüden in den [[New Territories]].<ref>[http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/sp150.jsp?productCode=B1130301 ''Population and Household Statistics Analysed by District Council District 2014.''] In: censtatd.gov.hk. (englisch)</ref> Up’t dichteste bewòǹt sind dat Halveiland [[Kowloon]] un de Noorden van den [[Hongkong-Eiland]], de ene smalle Seestrate, de [[Victoria Harbour]] heet, scheed. To den New Territories höört dat vœrmalige Achterland van Kowloon un de 263 Eilanden van Hongkong to. Dat gröttste Eiland es dat [[Lantau Eiland]], dicht bi den [[Hong Kong International Airport]], up’n Eiland [[Chek Lap Kok]]. Hongkong geld as ene van den düürsten Städen up’r Welt .<ref name="Lebenshaltungskosten">{{Internetquelle |url=http://www.mercer.de/newsroom/schweiz--afrika--asien--hier-ist-es-am-teuersten.html |titel=Schweiz, Afrika, Asien: Hier ist es am teuersten |hrsg=[[Mercer (Unternehmensberatung)|Mercer LLC]] |datum=2015-06-17 |abruf=2015-06-17}}</ref> Na enen Bericht van''([[The Economist]] Intelligence Unit)'' liggt Hongkong tohope med [[Melbourne]] up’n achten Rang van den sèkersten Städen weltwied (Stand 2021).<ref name="newsdirect_20210823">{{Internetquelle |url=https://newsdirect.com/news/copenhagen-edges-toronto-and-singapore-for-top-spot-in-safe-cities-index-2021-706148827 |titel=Copenhagen edges Toronto and Singapore for top spot in Safe Cities Index 2021 |werk=newsdirect.com |hrsg=[[The Economist]] Intelligence Unit |datum=2021-08-23 |format=PDF; 85&nbsp;kB |sprache=en <!-- Bitte nicht löschen!!! Archivierung, bei Bedarf Entkommentieren, THX! |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210827060820/https://newsdirect.com/news/copenhagen-edges-toronto-and-singapore-for-top-spot-in-safe-cities-index-2021-706148827 |archiv-datum=2021-08-27 --> |abruf=2021-09-08 |zitat=The remaining top 10 cities are: Amsterdam (6th), Wellington (7th), Hong Kong and Melbourne (tied 8th) and Stockholm (10th) }}</ref> = Literatur == * Linda Butenhoff: ''Social movements and political reform in Hong Kong.'' Praeger, Westport (CT) [u.&nbsp;a.] 1999, ISBN 0-275-96293-8 (englisch). * Frank Ching: ''The Li dynasty, Hong Kong aristocrats.'' Oxford University Press, Hongkong 1999, ISBN 0-19-590904-6 (englisch). * G.B. Endacott: ''A History of Hong Kong.'' Oxford University Press, Hongkong 1964, 1988, 1993, ISBN 0-19-638264-5 (Das Standardwerk zur Geschichte Hongkongs, englisch). * Louisa Lim: ''Indelible City: Dispossession and Defiance in Hong Kong.'' Riverhead, New York 2022, ISBN 978-0-593-19183-5 (englisch). * Werner Lips: ''Hongkong, Macau und Kanton.'' Reise-Know-How, Bielefeld 2002, ISBN 3-8317-1029-5. * Marko Martin: Die letzten Tage von Hongkong. Tropen Verlag, Berlin 2021, ISBN 978-3-608-50523-8. * Suzanne Pepper: ''Keeping Democracy at Bay – Hong Kong and the Challenge of Chinese Political Reform.'' Rowman & Littlefield, Lanham 2008, ISBN 978-0-7425-0877-4 (englisch). * Kit Poon: ''The Political Future of Hong Kong: Democracy within Communist China.'' Routledge, New York 2008, ISBN 978-0-415-54302-6. Alternativ-ISBN 978-1-134-07829-5 (E-Book, englisch). * Evelyn Lu Yen Roloff: ''Die Sars-Krise in Hong Kong. Zur Regierung von Sicherheit in der Global City.'' Transcript Verlag, Bielefeld 2007, ISBN 3-89942-612-6. * Hans-Wilm Schütte: ''Hongkong, Macau.'' Mairs Geographischer, Ostfildern 2004, ISBN 3-8297-0134-9. * Jane Setter, Cathy S. P. Wong, Brian H. S. Chan: ''Hong Kong English.'' Edinburgh University Press, Edinburgh 2010, ISBN 978-0-7486-3596-2 (englisch). * [[Han Suyin]]: ''Alle Herrlichkeit auf Erden.'' (Originaltitel: ''A Many Splendoured Thing''). Autobiographischer Roman über Hongkong in den Jahren 1949–1951. Niemeyer, Hameln 1995, ISBN 3-87585-940-5. * Jung-Fang Tsai: ''Hong Kong in Chinese History.'' Columbia University Press, New York 1995. ISBN 0-231-07933-8 (englisch). * Steve Tsang: ''A Modern History of Hong Kong.'' I.B. Tauris, London 2004. ISBN 1-86064-184-9 (englisch). * Stefan Zimmermann: ''E-Government in Hongkong – Digitalisierung der Verwaltung in einer chinesischen Metropole.'' Ibidem, Stuttgart 2004, ISBN 3-89821-338-2. * ''Der National Geographic Walker Hongkong.'' Mairs Geographischer Verlag, Ostfildern 2003, ISBN 978-3-936559-14-9. * '' Hongkong.'' In: ''[[Geo (Zeitschrift)|Geo Special]].'' Gruner u. Jahr, Hamburg 1995, {{ISSN|0342-8311}}. * ''Im Maul des roten Drachen: Hongkong.'' In: ''[[Geo (Zeitschrift)|Geo]].'' Nr. 12/1976, Gruner + Jahr, Hamburg 1976, {{ISSN|0342-8311}}, Seite 100–124. == Weblenke == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Hong Kong|Hongkong|audio=1|video=1}} '''Websites in Hongkong:''' * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/ The Hong Kong Government] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website des Amts für Statistik – [https://web.archive.org/web/20210921041312/https://www.censtatd.gov.hk/home.html Census and Statistics Department] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website zur Gesetzgebung der Regierung [https://www.elegislation.gov.hk/ Hong Kong e-Legislation] (chinesisch, englisch) '''Allgemeine Info:''' * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/en/about/abouthk/facts.htm Hong Kong – The Facts] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website der Regierung – [https://www.gov.hk/en/about/abouthk/factsheets/ Hong Kong – Fact Sheets] (chinesisch, englisch) * Offizielle Website der Regierung – [https://www.studyinhongkong.edu.hk/en/why-hong-kong/facts-and-figures.php Facts and Figures] (chinesisch, deutsch, englisch) * [http://sunzi1.lib.hku.hk/hkgro/index.jsp Hong Kong Government Reports Online 1853–1941] (englisch) * Hong Kong Public Library's Multimedia Information System (MIS) – [https://mmis.hkpl.gov.hk/web/guest/old-hk-collection Online Old HK Newspaper Collection] (englisch) '''Websites in Deutschland:''' * {{Pressemappen-Geo|SIG=B102}} * [https://www.auswaertiges-amt.de/de/aussenpolitik/laender/hongkong-node Hong Kong: Länderinformationen] des [[Auswärtiges Amt|Auswärtigen Amtes]] * [https://hongkong.diplo.de/hk-de Hauptseite] das [[Deutsches Generalkonsulat in Hongkong|Deutsche Generalkonsulat in Hongkong]] '''Andere Websites:''' * [https://facts.net/hong-kong-facts/ Hong Kong Facts] In: Facts.net (englisch) <!-- * {{Internetquelle |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |titel=Hong Kong |titelerg=The World Fact Book – East Asia/Southeast Asia |werk=cia.gov |hrsg=[[Central Intelligence Agency]] |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201224210207/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archiv-datum=2020-12-24 |abruf=2021-03-12 |abruf-verborgen=1}} --> * [https://web.archive.org/web/20231124050144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hong-kong/ Hong Kong] beim [[CIA World Fact Book]] (englisch) == Nowiese == <references/> {{normdaten}} [[Kategorie:Hongkong]] [[Kateegorie:Land]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:China]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] nk1c6u59vlye0q0bb3orfa5jrqyo0p0 0 3929 1064623 683461 2026-05-08T05:54:33Z Cyfal 31902 1064623 wikitext text/x-wiki '''Blexen''' is wahrschienlich de öllste Oort in [[Butjadingen|Butjaarland]]. Erst siet [[1933]] is Blexen een Stadtdeel van [[Nordenham]]. == Weblenken == {{Commons|Category:Blexen|{{PAGENAME}}}} {{Stubben}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Wersermasch]] q8fn9ti3fo68i6uu65mec51lo979o95 0 9586 1064543 1049504 2026-05-07T22:55:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | Naam = '''Abraham Lincoln''' | Bild = [[Bild:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb|center|Abraham Lincoln, Foto vun Alexander Gardner 1863[[Bild:Abraham Lincoln Signature.svg|frameless|thumb|center]]]] | Websied = | Pseudonym = | Öller = | Boortsdag = [[12. Februar]] [[1809]] | Boortsstell = Hodgenville, Kentucky, USA | Doodsdag = [[15. April]] [[1865]] | Doodsstell = [[Washington D.C.]], USA | Natschoonalität = [[Verenigte Staten|US-amerikaansch]] | Wohnoort = | Kunnig för = 16. US-Präsident,<br/>Afschaffen vun de Slaveree | Arbeid = [[Politik]]er, [[Afkaat]] | Uttekens = }} '''Abraham Lincoln''' (* [[12. Februar]] [[1809]] in Hodgenville, [[Kentucky]]; † [[15. April]] [[1865]] in [[Washington D.C.]]) weer en [[Verenigte Staten|US-amerikaansche]] Politiker un de 16. Präsident vun de USA. == Leven == Üm [[1830]] rüm hett he sien Öllernhuus verlaten und denn as [[Koopmann]], Landvermeter und Postholler arbeid. Över Ümwegen is he denn in’t [[Politik]] kommen und mit 27 Johr wer he all Parteivörsitter van de [[Whig]]s in [[Illinois]]. 1837 hett he sük eerstmals öppenlich tegen [[Slaveree]] utspraken. Neben sien Politikerarbeid hett he denn ok noch [[Juristeree]] studeert un is 1836 van Anwaltskammer tolaten wurn. 1842 hett he Mary Tood heiraat un mit hör 4 Jungs harrt, van de aber 3 all as Kind doot bleven sünd. Kört nah sien Heiraat is he ut dat Parlament van Illinois utscheden, üm dat mehr Geld as Anwalt rinkommen deiht. Aber al in 1848 wurr he in dat [[Repräsentantenhuus (USA)|Repräsentantenhuus]] wählt. Dor hett he aber egentlich nix tostanden brocht un so is he 1849 ok al weer uphollen un hett sük 5 Johr lang üm Politik nich mehr kümmert. Denn aber geev dat immer mehr Probleme mit un üm de Slaveree. De Partei van de Whigs is doran denn ut’neen broken. Ut een Deel dorvan sünd denn de [[Republikaners (USA)|Republikaners]] entstahn, de 1860 denn Lincoln as Präsidentschaftskandidaat upstellt hebbt. Ok de gegnerisch [[Demokraten (USA)|Demokraten]] kregen sük in de Plünn un hebbt sük bi de Wahlen de Stimmen wegnommen. Mit 40 % hett he denn ok de Wahlen wunnen, aber denn keem dann ok to’n Börgerkrieg. As he vereedigt wurrn is, weer de [[Amerikaansche Börgerkrieg]] noch nich in Gang, aber an’n 12. April 1861 gung dat denn doch los. He hett denn aber ok temelk hart dörgrepen und later hen (1865) mit den Noordstaten ok wunnen. Grund van de Krieg weer aber de Slaveree, de dör Lincoln denn 1865 offiziell afschafft wurn is. 1864 weer he as Präsident noch mol wählt wurrn, aber dat endgüllig Ennen van’t Krieg un Slaveree hett he gar nich mehr beleevt. An 14. April 1865 is he van de Schauspeler [[John Wilkes Booth]], de Anhänger van de Süüdstaten weer, in’t Kopp schaten wurrn und een Dag later doran doot bleven. Booth hebbt se dorna ok dootschaten. Nahfolger van Lincoln weer [[Andrew Johnson]]. == Warken == * ''Collected Works of Abraham Lincoln.'' 8 Bänn. Ruutgeven Roy Prentice Basler in’ Opdrag vun de Abraham Lincoln Association, Rutgers University Press, New Brunswick 1953 (Korrespondenz, Reden un annner Schriften), ISBN 978-0-8135-0172-7. * ''Speeches and Letters by Abraham Lincoln.'' Rutgeven vun Merwin Roe, J. M. Dent, London 1909, 1936, 1949. * ''Lincoln letters.'' Bibliophile Society, Boston 1913 ([https://web.archive.org/web/20140116220927/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=920_L736LAA Digitalisat]). == Literatuur == * Erich Angermann: ''Abraham Lincoln und die Erneuerung der nationalen Identität der Vereinigten Staaten von Amerika'' (= ''Schriften des Historischen Kollegs. Vorträge.'' Band 7). Stiftung Historisches Kolleg, München 1984 ([http://www.historischeskolleg.de/fileadmin/pdf/vortraege_pdf/Vortraege07_angermann.pdf Digitalisat]). * Michael Burlingame: ''Lincoln A Life Volume One and Two,'' Baltimore 2013, ISBN 978-1-4214-0973-3, ISBN 978-1-4214-1058-6 * David Herbert Donald: ''Lincoln.'' Simon & Schuster, New York 1995, ISBN 0-684-80846-3. * Henry Louis Gates, Jr., Donald Yacovone: ''Lincoln on Race & Slavery.'' Princeton University Press, Princeton 2009, ISBN 978-0-691-14234-0. * Ronald D. Gerste: ''Abraham Lincoln. Begründer des modernen Amerika.'' Verlag Friedrich Pustet, [[Regensborg]] 2008, ISBN 978-3-7917-2130-9. * Doris Kearns Goodwin: ''Team of Rivals. The Political Genius of Abraham Lincoln.'' Penguin Books, London 2013, ISBN 978-0-241-96608-2. * John Hay, John George Nicolay: ''Abraham Lincoln: A History'' (10 Bänn). The Century Magazine, New York 1890. * Ibram X. Kendi: ''Gebrandmarkt. Die wahre Geschichte des Rassismus in Amerika.'' Verlag C.H.Beck, München 2017, ISBN 978-3-7425-0223-0. * Jürgen Kuczynski: ''Abraham Lincoln.'' Akademie Verlag, Berlin/Köln 1985, ISBN 3-7609-0971-X. * Gordon Leidner (Ruutgever): ''Abraham Lincoln: Quotes, Quips and Speeches.'' Sourcebooks Inc., Naperville (Illinois) 2009, ISBN 978-1-4022-6912-7 ([http://public.eblib.com/choice/publicfullrecord.aspx?p=737053 Digitalisat]). Hoogdüütsche Uutgaav: Gordon Leidner (Ruutgever): ''Abraham Lincoln: Vermächtnisse.'' Översett vun Ursula Maria Ewald. Leonhard-Thurneysser-Verlag, Berlin & Basel 2015, ISBN 978-3-946194-00-2. * [http://www.archive.org/stream/abrahamlincolnby00reev#page/n3/mode/2up ''Abraham Lincoln, by some men who knew him: being personal recollections of Judge Owen T. Reeves, Hon. James S. Ewing, Col. Richard P. Morgan, Judge Franklin Blades, John W. Bunn.''] Pantagraph Printing & Stationery Co., Bloomington 1910. * James M. McPherson: ''Für die Freiheit sterben – Die Geschichte des amerikanischen Bürgerkriegs.'' List, München/Leipzig 1988, 1995, ISBN 3-471-78178-1. * James M. McPherson: ''Abraham Lincoln.'' Oxford University Press, New York 2009, ISBN 978-0-19-537452-0. * Jörg Nagler: ''Abraham Lincoln (1861–1865). Bewahrung der Republik und Wiedergeburt der amerikanischen Nation.'' In: ''Die amerikanischen Präsidenten. 41 historische Portraits von George Washington bis Bill Clinton.'' Ruutgeven vun Jürgen Heideking un Christoph Mauch, C. H. Beck, München 1995, S. 176–193, 2005, ISBN 3-406-39804-9, ISBN 3-406-53147-4. * Jörg Nagler: ''Abraham Lincoln. Amerikas großer Präsident. Eine Biographie.'' C. H. Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-58747-4. * David Allen Nichols: ''Lincoln and the Indians. Civil War Policy and Politics.'' University of Missouri Press 1978, Nadruck 2000. * Stephen B. Oates: ''With Malice Toward None. A Life Of Abraham Lincoln.'' Harper & Raw, New York 1977, 1996, ISBN 0-06-013283-3. * Bill O’Reilly, Martin Dugard: ''Killing Lincoln.'' Henry Holt & Company, New York 2011, ISBN 978-0-8050-9307-0. * Philip Shaw Paludan: ''The Presidency of Abraham Lincoln.'' University Press of Kansas, Lawrence 1994, ISBN 0-7006-0671-8. * William Armstrong Percy: ''The Intimate World of Abraham Lincoln.'' Free Press, 2005 (tohoop mit Lewis Gannett). * James G. Randall: ''Lincoln the President.'' 4 Bänn. Dodd Mead, New York 1945 bis 1955 (vullennt vun Richard Current), University of Illinois Press, 2000. * Carl Sandburg: ''Abraham Lincoln: The Prairie Years.'' 2 Bänn, Harcourt, Brace & Company, New York 1926. * Carl Sandburg: ''Abraham Lincoln: The War Years.'' 4 Bänn, Harcourt, Brace & Company, New York 1939 (het den [[Pulitzer-Pries]] 1940 wunnen). * Carl Sandburg: ''Abraham Lincoln. Das Leben eines Unsterblichen.'' Paul Zsolnay, [[Hamborg]]/Wien 1958, Heyne, München 1984, ISBN 3-453-55118-4. * Peter Schäfer, Ulrike Skorsetz: ''Die Präsidenten der USA in Lebensbildern. Von George Washington bis George W. Bush.'' Komet, Köln 2005, ISBN 3-89836-450-X. * Georg Schild: ''Abraham Lincoln. Eine politische Biographie.'' Ferdinand Schöningh, [[Patterbuorn|Padderbuorn]], 2009, ISBN 978-3-506-76748-6. * James L. Swanson: ''Manhunt. The 12-Day Chase for Lincoln’s Killer.'' Harper Perennial, ISBN 978-0-06-051849-3. == Weblenken == {{Commonscat|audio=1|video=1}} * [http://memory.loc.gov/ammem/alhtml/alser.html Abraham Lincoln Papers at the Library of Congress] * [http://www.mrlincolnswhitehouse.org/ Mr. Lincoln’s White House] (engelsch) * [http://www.mrlincolnandfreedom.org/ Mr. Lincoln and Freedom] (engelsch) * [https://rogerjnorton.com/Lincoln2.html Abraham Lincoln Research Site] (engelsch) * [https://rogerjnorton.com/Lincoln.html Abraham Lincoln Assassination] (engelsch) * [http://www.mrlincolnandfriends.org/ Mr. Lincoln and Friends] (engelsch) * [http://www.mrlincolnandnewyork.org/ Mr. Lincoln and New York] (engelsch) * [https://obamawhitehouse.archives.gov/about/presidents/abrahamlincoln/ Biografie op de Websteed vun dat Witt Huus] (engelsch) * [https://www.theguardian.com/news/1865/apr/14/mainsection.fromthearchive Lincoln’s death too sad to describe] (''[[The Guardian]],'' 14. April 1865, Originalbericht) * [http://showcase.netins.net/web/creative/lincoln.html Abraham Lincoln online] (engelsch) * [http://www.abrahamlincoln.org/ The Lincoln Institute] (engelsch) * [https://millercenter.org/president/lincoln ''American President: Abraham Lincoln (1809–1865).''] ''Miller Center of Public Affairs'' der University of Virginia (engelsch, Redakteur: Michael Burlingame) * [http://www.nps.gov/liho/ Lincoln Home National Historic Site] Springfield, Illinois (engelsch) * [http://www.nps.gov/linc/ Lincoln Memorial] Washington, D.C. (engelsch) * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/stern-lincoln/index.html The Alfred Whital Stern Collection of Lincolniana], American Memory (engelsch) * [https://www.presidency.ucsb.edu/people/president/abraham-lincoln ''The American Presidency Project: Abraham Lincoln.''] Datenbank vun de University of California, Santa Barbara mit Reden un anner Dokumenten vun allen amerikanischen Präsidenten (engelsch) * [https://www.c-span.org/video/?125640-1/life-portrait-abraham-lincoln ''Life Portrait of Abraham Lincoln''] op [[C-SPAN]], 28. Juni 1999, 178 Minuten (engelschsprakige Dokumentatschoon un Diskusschoon mit den Schriever David E. Long un den Historikers Edna Greene Medford un Timothy Townsend mit Rundgang dör de [[Lincoln Home National Historic Site]]) {{US-Präsidenten}} {{Normdaten|TYP=p|GND=11857308X|LCCN=n79006779|NDL=00470511|VIAF=76349832}} {{SORTIERUNG:Lincoln, Abraham}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Republikaansch Partei (USA)]] [[Kategorie:Kentucky]] [[Kategorie:Boren 1809]] [[Kategorie:Storven 1865]] pescvcaofe5t2xl2fj6j7r0cyerqct3 0 10170 1064663 1064313 2026-05-08T09:34:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064663 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Kilimandscharo<br/> ''Kilimanjaro/Kilima ndjaro'' | BILD = Mount Kilimanjaro.jpg | BILDB = De Kibo, de Topp vun de Kilimandscharo vun [[Moshi]] uut bekeken | BARGGRUPP = Kilimandscharo | TOPP = Kibo (Uhuru Peak) | HÖÖCHD = 5895 | HÖÖCHD_REF = <small>[[Sueskanaol|Suezkanaal]]</small><ref name="peakbagger">{{Internetquelle |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 |titel=Kilimanjaro - Peakbagger.com |abruf=2024-07-01}}</ref> | LAAG = <small>Region: Kilimandscharo<br/> Distrikt: Rombo</small> | STAAT = Tansania | EERDREGION = Afrika | KOOR_NS = -3.0667 | KOOR_OW = 37.3592 | REGION-ISO = TZ }} De '''Kilimandscharo''' ({{S|en|''Kilimanjaro''}}, [[Chagga (Spraak)|Chagga]] ''kilima ndjaro'')<ref>P. C. Spink: [http://www.jstor.org/stable/1788958 ''Further Notes on the Kibo Inner Crater and Glaciers of Kilimanjaro and Mount Kenya.''] In: ''The Geographical Journal.'' Band 106, Nr. 5/6, November – Dezember 1945, S.&nbsp;213.</ref> is een [[Bargmassiv]] in’n Noordoosten vun [[Tansania]], dat to dat [[Weltnaturarv|Weltnatuurarv]] vun de [[UNESCO]] höört un sik uut dree [[Stratovulkaan]]s tohoopsett: de verlöscht Vulkaans Shira un Mawenzi un de inslapen Kibo, de mit sienen 5985&nbsp;m hogen Topp, de [[Uhuru Peak]], de höögste Barg in [[Afrika]] is. De Barghäng un Toppen sünd sied 1973 as [[Natschonaalpark Kilimandscharo|Natschonaalpark]] schuult un deent as Levensruum för tallriek Planten un Deerter in de Nevelwoold un de Barghäng oder wieder baven in de [[Afromontane Zoon|afroalpine]] Tundra. De [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] un dat Afholten för [[Bueree|Ackerbo]] un [[Veertucht]] bedroot düssen Levensruum avers. Op de Topp vun de Kibo liggt de gröttsten [[Gletscher]]s in Afrika. Se sünd in’t 20.&nbsp;Jhd avers al to 80&nbsp;% afsmolten. Üm den Barg hebbt sik dree Völker daallaten: de [[Masai (Volk)|Masai]], de [[Ngasa (Volk)|Ngasa]] un de [[Chagga (Volk)|Chagga]]. Ünner araabschen Kooplüüd, de vun [[Sansibar]] mit Kravanen den Barg langs in’t oostafrikaansche Binnenland trocken, weer de Barg al sied dat 6.&nbsp;Jhd. bekannt. Dat Weten üm dat Bargmassiv keem man eerst in’t 19.&nbsp;Jhd na Europa. De Misschonaar [[Johannes Rebmann (Missionar)|Johannes Rebmann]] weer 1848 de eerste Europäer an’n Barg. De Düütsche [[Hans Meyer (Afrikaforscher)|Hans Meyer]] un de Öösterrieker [[Ludwig Purtscheller]] weren de Eersten, de den Barg 1899 bestegen un to de Kaiser-Wilhelm-Spitze, de vundaag Uhuru Peak heet, klattert sünd. Sied dat 19.&nbsp;Jhd is de Kilimandscharo een weltberöhmten Barg worrn, de in de Kunst, as to‘n Bispeel in’n Romaan ''{{lang|en|The Snows of Kilimanjaro}}'' vun [[Ernest Hemingway]] un velen anner Böker, Leder un Films, ene Rull speelt. Vun de 1930-er Jaren an is de Barg ene Touristenattraktschoon worrn un hüüdtodaag stiegt daar veel Touristen rop, wiels dat nich besünners stuur is. == Toponymie un Etymologie == [[Bild:Map livingstone travels africa.jpg|thumb|Kaart vun [[David Livingstone]] siene Reisen mit de öller Schrievwies ''Kilima N’jaro'' rechts baven]] De Naam „Kilimandscharo“, wat vundaag op [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] as Schrievwies begäng is, harr in’n Verloop vun de Tied vele verscheden Schrievwiesen. Op [[Engelsche Spraak|Engelsch]] is vundaag de Schrievwies ''Kilimanjaro'' begäng; op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] warrt de Barg ''Kilimandjaro'' schreven. Anner histoorsche Schrievwiesen sünd ''Kilima-Njaro'', as in de ''[[The Nuttall Encyclopædia]]'' vun 1907,<ref>{{Internetquelle |url=http://words.fromoldbooks.org/Wood-NuttallEncyclopaedia/k/kilima-njaro.html |titel=Kilima-Njaro (Nuttall Encyclopædia) |abruf=2025-10-28}}</ref> oder ''Kilima N’jaro''.<ref>John Walter Gregory: ''[https://web.archive.org/web/20160322015124/https://books.google.nl/books?id=fpxYkKWmzLcC&pg=PA74&lpg=PA74&dq=kilima+n%27jaro&source=bl&ots=5AsWzwZg_G&sig=Blt-sKfYTMfGwk3aaQDIdfLYyIE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjUzYaFksXLAhUG-Q4KHWDCBlcQ6AEILzAE#v=onepage&q=kilima%20n'jaro&f=false The Great Rift Valley: Being the Narrative of a Journey to Mount Kenya and Lake Baringo with Some Account of the Geology, Natural History, Anthropology and Future Prospects of British East Africa]'' (1896)</ref> Na [[Johann Ludwig Krapf]] is Kilimanjaro, de Naam, den de Bewaners vun de [[Swahiliküst]] dunntomalen bruken.<ref name="Krapf">Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein:''[https://web.archive.org/web/20170216033256/https://books.google.com/books?id=z78NAAAAQAAJ&pg=PA255 Travels, Researches, and Missionary Labours, During an Eighteen Years' Residence in Eastern Africa: Together with Journeys to Jagga, Usambara, Ukambani, Shoa, Abessinia and Khartum, and a Coasting Voyage from Nombaz to Cape Delgado]'' (1860, Trübner and Company, Paternoster Row)</ref> Dat is avers mööglich, dat de Naam keen rein [[Swahili (taal)|Swahili]] is, man uut ene vun de velen anneren [[Bantuspraken]] in Oostafrika stammt. Toeerst weer de verbreidt Annaam dat ''kilima'' op Swahili ‘Barg’ heet. ''Kilima'' is man de [[Diminutiv]] vun ''mlima'', so dat ‘Hövel’ sachtens beter passt. De [[Chagga (Volk)|Chagga]] nöömt de beiden höögsten Toppen vun dat Bargmassiv in [[Chagga (Spraak)|ere Spraak]] ''<u>Ki</u>poo'' un ''<u>Ki</u>mawenzi''. Villicht bruken Lüüd vun buten daarüm den Diminutiv op Swahili, üm dat de Bargtoppen in de lokale Bantuspraak mit de lieke Sülv anfangt. De Naam ''Kipoo'' is Chagga för ‘plackig’ un kümmt vun de witte Sneeplacken op de düütser Fels. In’t Swahili wurr de Naam as „Kibo“ övernamen. De Naam ''Kimawenzi'' is Chagga för ‘braken Topp’, wat as „Mawenzi“ in’t Swahili keem.<ref name="Hutchinson" /> Ook över de twede Deel vun de Naam givt dat verscheden Theorien. Na Krapf kunn ''njaro'' een Woord för sik ween oder ''jaro'' mit enen [[Präfix]] vöör.<ref name="Krapf" /> ''Njaro'' is Swahili för „Grötte“, man ook een oold Swahili Woord för „glinsterig“.<ref>{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm#PIA03355|title=Perspective with Landsat Overlay|publisher=California Institute of Technology|work=SRTM TANZANIA IMAGES|accessdate=6 februari 2016|archiefdatum=23 januari 2016|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160123165242/http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm#PIA03355|dodeurl=ja}}</ref> ''Njaro'' betekent daarto ook „Born“ oder „Water“ in’t [[Maa]], de Spraak vun de [[Masai]]. ''[[Jaro]]'' is in de Spraak vun de Chagga ook dat Woord för „Karavaan“ un kunn mööglicherwies op de araabsche Kooplüüd Betog nemen, de sik an’n Barg orienteren, wenn se mit Karavanen in’t Binnenland trocken.<ref name="Hutchinson">{{Internetquelle |url=http://www.ntz.info/gen/b00769.html |titel=Hutchinson, J. A.: The Meaning of Kilimanjaro |abruf=2025-10-29}}</ref> [[Joseph Thomson (ontdekkingsreiziger)|Joseph Thomson]] het vöörslaan, dat ''Kilima-Njaro'' sachtens ook „Witte Barg“ bedüden kann.<ref>Johann Ludwig Krapf, Ernest George Ravenstein: ''[[iarchive:throughmasailand01thomuoft|Through Masai land: a journey of exploration among the snowclad volcanic mountains and strange tribes of eastern equatorial Africa]]'' (1887, Low, Marston, Searle, & Rivington)</ref> Düt Vöörslag stütt sik op de Berichten vun Krapf, de 1849 den Höövdling vun de [[Kamba]] dreep. He schall verklaart hebben, dat he den ''Kima jaJeu'' seen harr, wat op [[Kamba (taal)|Kamba]] ‘witte Barg’ betekent.<ref name="Krapf" /> Na een anner Ansicht is dat Woord uut de Chagga-Spraak un sett sik uut ''Kiliman'' un ''jaro'' tohoop. ''Kiliman'' schall sik vun ''kileme'' oder ''kilelema'' afleiden, wat so veel as „unmööglich“ bedüüdt un op de Ansicht vun de Wachagga Betog nimmt, dat de Barg nich bestegen warrn kann.<ref name="Hutchinson" /> ''Jaro'' schall denn vun ''njaare'' afleidt ween, dat „Vagel“ oder „Leopaard“ betekent oder vun ''jyaro'', wat op Chagga dat Woord för „Karavaan“ is. == Topografie == [[Bild:Mount Kilimanjaro and Mount Meru map-nl.svg|thumb|Topograafsche Kaart mit [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] (links) un de Kilimanjaro (rechts)]] De Kilimandscharo liggt in de [[Savann|Savannenlandschop]] in’n Noordoosten vun [[Tansania]], dicht bi de Grenz mit [[Kenia]], 300&nbsp;km süden vun de [[Äquater]] un 270&nbsp;km westen vun de [[Indische Ozeaan]]. In’n Noorden liggt de [[Natschonaalpark Amboseli]]. Rund 70&nbsp;km süüdwesten vun de Kilimandscharo liggt de [[Vulkan|Stratovulkaan]] [[Mount Meru]], de noch [[Vulkanismus|vulkaansch aktiv]] is. An de Süüddsied vun dat [[Bargmassiv]] liggt [[Moshi]], de Höövdstad vun de tansaansche Regioon [[Kilimandscharo (Region)|Kilimandscharo]]. An de siederen Barghäng vun de Kilimandscharo liggt ook Dörper, in de [[Chagga]] leevt, een [[Bantuspraken|bantusprakig]] Volk, dat to de gröttsten [[Ethnie|Ethnien]] in Tansania tellt.<ref>David Levinson: ''Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook''. Oryx Press 1998.</ref> De Kilimandscharo is een Bargmassiv, dat free steit, ruugweg 45&nbsp;km maal 90&nbsp;km breed is un so ene Flach vun 3885&nbsp;km² innimmt. Binnen de 45&nbsp;km rund üm de Middelpunkt vun de Kilimandscharo fallt de Höögd bet to 4500&nbsp;m af. De Kilimandscharo is de höögste freestaan Barg op de Eer (vun de [[Seespegel]] meten, [[Mount Kea]] is de höögste freestaan Barg vun de Seegrund uut meten). Dat Massiv vun de Kilimandscharo sett sik uut dree [[Stratovulkan|Stratovulkanen]] tohoop; vun West na Oost sünd dat: Shira, Kibo un Mawenzi.<center><div style="overflow:auto;"> {| |[[Bild:Kilimanjaro 3D view (crop and edit).jpg|900px]] |- | style="text-align:center; font-size:80%" |Digitaal Afbild van de Kilimanjaro uut’n Süden bekeken; vun links na rechts: de Shira (4005&nbsp;m), de Kibo (5895&nbsp;m) un de Mawenzi (5149&nbsp;m). |} </div></center> === Shira === [[Bild:Shira plateau.jpg|thumb|Dat Shiraplateau]] De Shira is een verlöscht Vulkaan mit enen Krater, de vullstännig instört is. De höögste Punkt –&nbsp;de ''Johnsel Point –'' liggt op 4005&nbsp;m över de See.<ref name="Kaser">Nicolas J. Cullen, Thomas Mölg, Georg Kaser, Khalid Hussein, Konrad Steffen, Douglas R. Hardy: ''[https://www.geo.umass.edu/climate/tanzania/pubs/cullen_etal_2006_grl.pdf Kilimanjaro Glaciers: Recent areal extent from satellite data and new interpretation of observed 20th century retreat rates]'' &nbsp;In: ''Geophysical Research Letters''&nbsp;'''33'''&nbsp;(16). 2006. DOI: 10.1029/2006GL027084. ([https://web.archive.org/web/20180131023336/https://www.geo.umass.edu/climate/tanzania/pubs/cullen_etal_2006_grl.pdf Archiv])</ref> De Shira is een [[Plateau (Geografie)|Plateau]], dat mit Stenen överseit is, 6,2&nbsp;km² groot is un op rund 3800&nbsp;m liggt. De Bargtopp vun de Shira, de Johnsel Point, liggt nich veel höger as dat Plateau ümto, so dat Barg eer as enen Bargkamm uutsüüt. De Inheemschen bekeken de Shira daarüm ook nich as egen Barg. De Oostsied vun dat Shiraplateau is mit de Kibo verbunnen. === Kibo === [[Bild:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|thumb|Sicht op de Kibo uut’n Fleger]] De Kibo is de höögste Bargtopp vun dat Kilimandscharomassiv, de höögste Barg in Afrika un ook de höögste Vulkaan buten [[Süüdamerika]].<ref name="HighVolc">{{Internetquelle |url=http://www.volcanolive.com/kilimanjaro.html |titel=Mt Kilimanjaro Volcano, Tanzania - John Seach |datum=2018-07-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180730165522/http://www.volcanolive.com/kilimanjaro.html |archiv-datum=2018-06-30 |abruf=2024-07-01 |sprache=en}}</ref> De Vulkaan slöppt, het sachte Häng un is de eenzige Deel vun de Kilimandscharo, de alltieds mit Snee bedeckt is. De Kibo het enen Krater, de noch to seen is, an de 2,4&nbsp;km maal 3,6&nbsp;km groot un grotendeels instört is. De süüdliche Deel vun de Krater liggt 180 bet 200&nbsp;m höger as de Rest. Na de ''Tanzania National Parks Authority'' un de [[UNESCO]] is de Kibo {{Hööchd|5895}} hoog.<ref name="UNESCO">UNESCO: [https://whc.unesco.org/en/list/403 Kilimanjaro National Park]. [https://web.archive.org/web/20230801103954/https://whc.unesco.org/en/list/403 Archiv] vun’n 1.&nbsp;August 2023. (engelsch)</ref><ref name="TNP">{{Internetquelle |url=http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |titel=The official site of the Tanzania National Parks -Mount Kilimanjaro National Park |abruf=2025-10-31 |sprache=en }}</ref> De Höögd geit op de Tied torügg, as de ''Ordnance Survey'', de [[Kartografie|kartograafsche]] Deenst vun dat [[Verenigt Königriek]] den Barg vermeten het. As Forscher den Barg later meten, kemen anner Resultaten ruut. 1999 meten Forscher to’n Bispeel 5892&nbsp;m, 2008 kemen se op 5891&nbsp;m un 2014 op 5888&nbsp;m.<ref>{{Internetquelle |autor=Pascal Sirgu, Nicolas J. Cullen, Jorge Filipe Dos Santos |url=http://ceur-ws.org/Vol-1142/paper12.pdf |titel=The new digital orthometric elevation model of Kilimanjaro |werk=Research@Locate’14 |hrsg= |datum=2014 |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> Anner bekannte hoge Punkten op de Kraterrand sünd de ''Gillman’s Point'' un ''Stella Point,'' de je 5700 un 5752&nbsp;m över de See liggt. Westen vun de Kraterrand liggt de 4640&nbsp;m hoge ''Lava Tower'', den Kibo sien höögste Topp buten de Kraterrand.<ref name="machame">MountKilimanjaroGuide.com: [https://web.archive.org/web/20160304192908/http://www.mountkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-machame.html Climbing Mount Kilimanjaro on the Machame Route], [https://web.archive.org/web/20160324043823/http://www.mountkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-marangu.html Climbing Mount Kilimanjaro on the Marangu Route] (engelsch)</ref> Vöör rund 100.000&nbsp;Jaren Tied stört een Deel van den süüdwestlichen Krater in. De Bröök, de so in’n Kraterrand opkamen is, dreegt vundaag den Naam ''Western Breach''; de Slucht daar neern heet ''Great Barranco''.<ref>Alex Stewart: ''Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide.'' Cicerone Press Limited: 2012, S. 100.</ref> Binnen de Kibo sienen gröttsten Krater liggt een tweden, kringförmigen Krater mit enen Döörmeter vun 1,3&nbsp;km. Düsse Krater kreeg 1954 vun de Briten de Naam Reuschkrater, na de düütsche Misschonaar [[Richard Reusch]], de fievuntwintig Maal op de Kibo ropstegen is.<ref name="volga">{{Internetquelle |url=http://cvgs.cu-portland.edu/history/biographies/bio.cfm?id=529 |titel=The Center for Volga German Studies at Concordia University |abruf=2025-11-06 |sprache=en }}</ref> De Kibo is mit de Mawenzi verbunnen. Düt Streek is rund 3,6&nbsp;km² groot, liggt rund 5000&nbsp;m hoog un is so de gröttste alpine [[Tundra]] in’t troopsche Afrika.<ref name="quinn">Joyce A. Quinn, Susan L. Woodward:''[https://web.archive.org/web/20160403165616/https://books.google.nl/books?id=ErkxBgAAQBAJ&pg=PA495&lpg=PA495&dq=ASH+PIT+KILIMANJARO&source=bl&ots=turIs1ePfx&sig=6JSwqQaEeDdJMdQbQrR75wV8sSc&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjB66r6zNLLAhXGqxoKHeE1AuA4FBDoAQgbMAA#v=onepage&q=ASH%20PIT&f=false Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features]'' (2015, ABC-CLIO)</ref> <gallery mode="packed" caption="Markante Punkten op de Kibo"> Bild:Mount Kilimanjaro Summit photomap-nl.svg|Foto vun baven Bild:Lava Tower.jpg|Lava Tower Bild:Lascar Amazing landscape - Descending from the summit (4468190865).jpg|Western Breach Bild:View of Gillmans point and Stella point Mt. Kilimanjaro.JPG|Gillman’s Point Bild:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 1.JPG|Uhuru Peak Bild:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|De Kibo </gallery> === Mawenzi === [[Bild:Mawenzi 2009.jpg|thumb|De Mawenzi ]] De Mawenzi is een verlöschten Vulkaan un na de Kibo un de [[Mount Kenya]] de drüdd höögste Bargtopp vun Afrika. De Sieden vun de Mawenzi sünd stark verweddert un an de Oostsied is de ole Flank heel instört. De Häng vun de Mawenzi sünd to steil, so dat kene Gletschers den Barg bedecken köönt. In’n Noordoosten liggt twee depe Sluchten: de Oost-Barranco un de West-Barranco. Ook de Kraterrand is stark verweddert; an de Noordsied is he sogaar heel verswunnen. De Krater het so uut de Lucht bekeken de Form vun enen [[Hooviesen]] kregen. Vun de Kibo is alleen de höögste westliche Kraterrand to seen. So liekt de Barg meer enen Steenhümpel as enen Vulkaan. De höögste Punkt op de Kraterrand is de 5149&nbsp;m hoge ''Hans Meyer Peak''. Anner hoge Punkten sünd de ''Purtscheller Peak'' (5120&nbsp;m) un de ''South Peak'' (4958&nbsp;m).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/appearance/ |titel=Appearance - Climb Mount Kilimanjaro |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> == Geologie == [[Bild:Mount Kilimanjaro Geology map-nl (crop).svg|420px|duum| '''Shira'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#b00000|TEXT=Platzkegelagglomeraat}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff4141|TEXT=Shira Ridge Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffa5a5|TEXT=Anner Lavaströöm}}<br/> '''Kibo'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#005600|TEXT=Inner Crater Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#009500|TEXT=Caldera Rim Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#1fe21f|TEXT=Lent Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#8dff41|TEXT=Lava Tower Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#aade87|TEXT=Rhomb Porphyry Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d3f18c|TEXT=[[Lahar (Vulkanologie)|Lahar]]s}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#003cff|TEXT=Mawenzi-Eruptschoonszentrum}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#2a7fff|TEXT=Neumann Tower-Mawenzi Group}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#82daf0|TEXT=Anner Lavaströöm}}<br/> '''[[Parasitische Kegel]]s'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff7d00|TEXT=Eruptschoonszentrum}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffeeaa|TEXT=Lavaströöm}}<br/> '''Överige'''<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#666666|TEXT=[[Präkambrium|präkambrische]] [[Sockel (Geologie)|Sockel]]}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#d9d9d9|TEXT=Lahars vun [[Mount Meru]]}} ]] === Allgemeen === [[Bild:Great Rift Valley map-de.svg|thumb|rechts|Vereenfachte geoloogsche Kaart vun’n afrikaanschen Gravenbröök mit de wichtigsten Vulkaans langs de tokümstige Platengrenz]] De dree Vulkanen, de tohoop den Kilimandscharo billt, sünd een Deel vun’n [[Gregorygraven]], een [[Gravenbröök]], de sik vun [[Äthiopien]] bet Tansania streckt. De Gregroygraven is de ööstliche Deel vun’n [[Afrikaansche Gravenbröök|afrikaanschen Gravenbröök]], an den de [[Afrikaansche Plaat]] in twee Platen uteenbrickt.<ref name="Beccaluva">Luigi Beccaluva, Gianluca Bianchini, Marjorie Wilson: ''[https://web.archive.org/web/20210806164629/https://books.google.ca/books?id=CUOFd9ktH2cC&pg=PA38&hl=en Volcanism and Evolution of the African Lithosphere]'' (2011, Geological Society of America)</ref> In’t Ümland vun’n Kilimandscharo liggt daarüm ook veel aktive Vulkaans, as [[Mount Meru]] un [[Ol Dinyo Lengai]], un verlöscht Vulkaans, as de [[Ngorongoro]]. Dat Kilimandscharo-Massiv is as enen Vulkaan mit jede Eruptschoon, bi de sik Lava un [[Vulkanit|Vulkanitstenen]] aflagern, lütt bi lütt wussen, denn deelwies verweddert, bet dat de Barg siene Form vundaag kregen het. Opstunds köönt Geologen an de Böverflach vun de dree Vulkaans je na Öller un Kompositschoon negen Lavagruppen ünnerscheden. Indem dat se verscheden Lavagruppen dateert hebbt, kregen de Vulkanologen ruut woans de Kilimandscharo in’n Verloop vun rund 2&nbsp;Millionen Jaren ranwussen is. De exakten Tiedpunkten vun de verscheden Eruptschonen blievt man unseker. De Fraag, of de dree Vulkanen ene gemeensame Magmakamer hebbt, is ook noch apen.<ref name="non3">Philippe Nonnotte, u. a., S. 3</ref> Opstunds is Kibo een aktiven, man inslapen, Vulkaan. De Mawenzi un de Shira sünd verlöscht. === Shira === De Geschicht vun de Kilimandscharo begunn, as de Shira vöör rund 2,3&nbsp;Millionen Jaren dat eerste Maal uutbraken is. De Shira wuss in siene Tied as aktiven Vulkaan op 4900 bet 5200&nbsp;m ran. Kort nadem dat de Vulkaan vöör rund 1,9&nbsp;Millionen Jaren verlöscht is, is de nöördliche Barghang instört. Later störten ook anner Delen vun de Krater in. De hüdige tackige Bargkamm is dat verweddert Överblievsel vun de westliche un süüdliche Kraterflank.<ref name="non13">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 13</ref> Sachtens is dat Shiraplateau een Rest vun de Vulkaankrater, de in’n Verloop vun de Tied instört is un eerst ene [[Caldera]] formt het. As later de Kibo uutbraken is, het de Lava vun de benavert Vulkaan de Caldera opfüllt. De Shira un de Kibo hebbt twee Gruppen magmaatsche Steen, de sik op dat Plateau aflagert het: Dat Platzkegelagglomeraat in de Midd un de Shira Ridge Group op de noordwestliche Sied. Dat Platzkegelagglomeraat besteit uut [[Basalt]] mit lütte Andelen [[Dolorit]] un [[Plutonit|plutonietschen]] Steen. Magma uut düsse Steen is taag, kann nich so dull fleten un warrt gau fast, so dat ene steile Kegelform ranwasst. De Shira Ridge Group besteit uut [[Pyroklastisch Steen|pyroklastische]] Steen as [[Basantit]] un [[Tephrit]].<ref name="non13" /> === Mawenzi === Nadem dat de Shira verlöscht weer, duur dat rund 900.000&nbsp;Jaren, bet wedder ne’e vulkaansche Aktivität opkeem. Twee grote Uutbrekens oosten vun de verlöscht Shira formen denn de Mawenzi. Dat eerste Maal bröök de Mawenzi vöör rund 492.000&nbsp;Jaren uut un het de Neumann Tower-Mawenzi Group formt, de uut [[Basalt]] un [[Trachit]] besteit. Dat anner Maal bröök de Mawenzi vöör rund 448.000&nbsp;Jaren uut un form dat Mawenzi-Eruptschoonszentrum'','' ene Lavagrupp, de sik grotendeels uut [[Pyroklastisch Steen|pyroklastisch]] [[Breccie]] tohoopsett. === Kibo === De Anfang vun de vulkaansche Aktivität, de den Kibo formt het, is unseker. Na Ansicht vun enigen Geologen begunn de Kibo vöör rund 1&nbsp;Millionen Jaren rantowassen.<ref name="non14">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 14</ref> Dat will seggen, dat de Kibo sachtens tiedgliek mit de Mawenzi ranwussen is. De Böverflach vun de Kibo besteit uut fiev verscheden [[Magmaatsche Steen|magmaatsche]] Steen, de in ene Tied twüschen 482.00 un 150.00&nbsp;Jaren opkemen: de Lava Tower Group, de Rhomb Porphyry Group, de Lent Group, de Caldera Rim Group un de Inner Crater Group. Fastworrn Lava bedeckt heel den Kibo; alleen in de Wänn vun de Great West Notch un de Kibo Barranco kaamt [[Bank (Geologie)|Banken]] vun [[Sedimentit|Sedimentsteen]] an de Böverflach. [[Obsidian|Obsidiaan]] an de Böverflach givt den Kibo sien swart Uutseen.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/ |titel=Kilimanjaro geology - Climb Mount Kilimanjaro |abruf=2025-10-26 |sprache=en-US }}</ref> De öllste Lavaformartschoon is de Lava Tower Group, de sik to’n groten Deel uut [[Vulkanit|vulkanietsch]] [[Tephrit]] un [[Phonolit]] mit [[Phenokristen]] uut [[Natrium]] tohoopsett. Dat Öller vun een vun de [[Dyke|Dykes]] in Lava Tower Group schätt Geologen op 482.000&nbsp;Jaren.<ref name="non2">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 2</ref> Vöör 460.000 bet 360.000&nbsp;Jaren keem na ene Eruptschoon de Rhomb Porphyry Group, de uut Phonolit besteit, op. De anner Eruptschoon is de Oorsprung vun de Lent Group, de ook uut Phonolit mit Phenokristen binnen besteit, an de Noordwestkant vun de Kibo to seen is un den Grund vun de Bargkamm twüschen den Kibo un den Mawenzi formt.<ref name="non7">Philippe Nonnotte, u. a.: S. 7</ref> De Kibo kreeg sien Uutseen vundaag bi ene Eruptschoon vöör 274.00 bet 170.000&nbsp;Jaren, nadem dat de uuthardt Lavaströöm de Caldera Rim Group formen. Se besteit uut [[Porphyr]] un Phonolit. De Krater vun düsse Eruptschoon is later instört un form de hüdige Kaldera. Bi düsse Eruptschoon billen sik man ook över 250 lütte Kegels vun [[Flankenvulkaan|Flankenvulkanen]] op de Noordwest- un Süudoosthang vun de Kibo. De Inner Crater Group besteit uut Phenokristen mit dat Mineraal [[Aegirin]].<ref name="non7">Philippe Nonnotte, e.a.: S. 7</ref> [[Bild:Reuschkrater.jpg|duum|rechts|De Reuschkrater op’n Topp vun de Kilimandscharo mit de Ash Pit in’t Zentrum]] De leste bekannte vulkaansche Aktivitäät vun de Kibo weer in’n 18.&nbsp;Jhd in de Midd vun de Reuschkrater. Hierdöör het sik in ene trechterformige Kuul Asch aflagert, de vundaag as Ash Pit bekannt is. De Kuul het enen Döörmeter vun 400&nbsp;m un is rund 150&nbsp;m deep. Unner de Reuschkrater liggt ene Magmakamer. Lichte vulkaansche Aktivitäät is ook vundaag noch in de Ash Pit to seen. De Temperatuur kann hier op 70&nbsp;°C stegen un [[Fumarol|Fumarolen]] stööt [[Swevel|Swevelgasen]] uut.<ref name="quinn"/> == Klima == För dat Klima vun de Kilimandscharo speelt de Höögd un siene isoleert Laag ene wichtige Rull. Över Dag stiegt [[Hangwind|Hangwinn]] langs de Flanken op, ’s nachts weit [[Fallwind|Fallwinn]] vun de Toppen daal. De Winn neemt op de siederen Barghäng enen starkeren Inflood as op de steileren Häng. De Noordhäng sünd allgemeen steiler, so dat sik dat Klima hier ook vun dat an de Süüdkant ünnerscheedt. [[Bild:ITCZ Kilimanjaro.png|duum|rechts|De [[intertroopsche Konvergenzzoon]] in’n:<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff8499|TEXT= Juli}} <br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#81c3fd| Januar}} ]] Een annern Ümstand, de dat Klima vun de Kilimandscharo beinfloodt is de [[intertroopsche Konvergenzzoon]] (kort ITCZ), een semi-permanent [[Deepdruckrebeed]], dat parallel an de [[Äquater]], so as enen [[Liefreem|Lievreem]] rund üm de [[Eer]], hangt. De Warms vun de [[Sünn]] in’n [[Tropen]] warmt de Lucht op, so dat se opstiggt, de Luchtdruck afnimmt un de Lucht unstabil warrt. De Folg is veel [[Nedderslag]], de faken tohoop mit [[Unwedder]] optreden doot. De Kilimandscharo het elk Jaar twee Regen- un twee Dröögtieden. De verscheden Tieden sünd de Folg vun de Wies in de sik de ICTZ beweegt. In Tied twüschen Februar bet Mai beweegt sik de Konvergenzzoon över Tansania na Noord to. De Kilimandscharo kriggt in düsse Tied veel Nedderslag af. Wenn de ICTZ nu na Noord to vöörbitrocken is, warrt Süüdoostwinn vun de [[Indische Ozeaan]] ansuugt. De Kilimandscharo is dat eerste grote Bargmassiv, dat de de fuchten Winn op eren Weg över de platte Savann stoppt. Dat Bargmassiv dwingt de Winn na baven, wo de Fuchtigkeid in de Lucht döör de ringe Temperatuur un Luchtdruck kondenseert un denn as [[Regen]], [[Snee]] oder [[Hagel]]koorns daalfallt. Wegen de Richt uut de de Wind weit, kriegt de Süüdhäng veel meer Nedderslag af as de Noordhäng. Daarna folgt vun Juli bet Oktober de dröögste Tied vun’t Jaar. De Deepdruckreem liggt denn to wied in’n Noorden un sorgt nich meer för Regen. In’n November un Dezember folgt de twede Regenperiood, wenn de ICTZ wedder na Süüd to treckt. Achter de Deeldruckreem warrt nu Winn uut Noordafrika ansuugt. Düsse Winn hebbt de fuchte Lucht avers al grotendeels över dat Fastland verloren un afregent, wenn se bi’n Kilimandscharo ankaamt. Daarüm fallt in de twede Regentied ook minner Nedderslag as in de eerste Regentied. In’n Januar folgt denn ene korte Dröögtied.<ref name="SinghSingh2011" /> De sieden Süüdhang vun de Kilimandscharo kriegt meer Nedderslag af, as de Noordhäng. De Nedderslag dat Jaar över liggt an de Süüdkant bi 800 bet 900&nbsp;ml in de legeren Regionen un 1500 bet 2000&nbsp;ml op ene Höogd vun 1500&nbsp;m. In’n Hangwoold op 2000 bet 2300&nbsp;m fallt rund 3000&nbsp;ml Nedderslag dat Jaar över. Baven de [[Boomgrenz]] fallt man düüdlich minner Nedderslag: Hier sünd dat man rund 200&nbsp;ml.<ref name="PlantEcology2">Andres Hemp: ''[https://www.researchgate.net/profile/Hemp_Andreas/publication/227232425_Introduced_plants_on_Kilimanjaro_tourism_and_its_impact/links/0a85e53be4703e41aa000000.pdf Introduced plants on Kilimanjaro: tourism and its impact]''. In: ''Plant Ecology''. Vol.&nbsp;197 (2007), Issue&nbsp;1, S. 17–29. ([https://web.archive.org/web/20150924131520/https://www.researchgate.net/profile/Hemp_Andreas/publication/227232425_Introduced_plants_on_Kilimanjaro_tourism_and_its_impact/links/0a85e53be4703e41aa000000.pdf Archiv])</ref> Een groten Deel vun de Nedderslag in de [[afroalpin|afroalpin]]e Zoon fallt as Snee un Hagelkoorns daal, wo de gröttste Deel vun later wedder verdampt. Alleen op de [[Gletscher]]s blievt Snee un Hagel heel dat Jaar över liggen.<ref name="SinghSingh2011">Vijay P. Singh, Pratap Singh, Umesh K. Haritashya: ''[https://web.archive.org/web/20170223173751/https://books.google.com/books?id=mKKtQR4T-1MC&pg=PA673 Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers].'' Springer Science & Business Media 2011</ref><ref name="TraceElements">P. Gabrielli, D. R. Hardy, N. Kehrwald, M. Davis, G. Cozzi, C. Turetta, C. Barbante, L. G. Thompson: ''[//www.researchgate.net/profile/Natalie_Kehrwald/publication/261331494_Deglaciated_areas_of_Kilimanjaro_as_a_source_of_volcanic_trace_elements_deposited_on_the_ice_cap_during_the_late_Holocene/links/0f317533e6b1d43308000000.pdf Deglaciated areas of Kilimanjaro as a source of volcanic trace elements deposited on the ice cap during the late Holocene]''. In:Quaternary Science Reviews. 2014, Vol. 93, Issue1, S. 1–10, DOI:10.1016/j.quascirev.2014.03.007 ([https://web.archive.org/web/20150924140804/https://www.researchgate.net/profile/Natalie_Kehrwald/publication/261331494_Deglaciated_areas_of_Kilimanjaro_as_a_source_of_volcanic_trace_elements_deposited_on_the_ice_cap_during_the_late_Holocene/links/0f317533e6b1d43308000000.pdf Archiv])</ref> De Temperatuur op de Kilimandscharo geit mit de Höögd düchitg daal. An de Bargfoot kann de Temperatuur baven de 30&nbsp;°C stiegen,<ref name="stewart20" /> de Döörsnidstemperatuur op Höögd vun Krater vun de Kibo liggt bi −7&nbsp;°C. Wenn dat Gletscheries ’s nachts döör [[Warmsstralen]] extreem afköölt, kann de Temperauur op de Böverflach sogaar bet op −27&nbsp;°C daalgaan.<ref name="SinghSingh2011" /> == Hydrologie == === Strööm === Op de Kilimandscharo liggt ook de Borns vun verscheden Strööm, besünners op de nattere Süüdsied. De Strööm vun de Kilimandscharo sünd wichtig de Savannen ümto un de Natschonaalpark Amboseli, rund 40&nbsp;km vun de Barg af, to bewatern.<ref name="amboseli">{{Internetquelle |url=http://www.amboseli.com/ |titel=Amboseli Kenya {{!}} Unbiased, informative and accurate information. |abruf=2025-10-27 |sprache=en}}</ref> Een Deel vun de Strööm fleet in’n Süüdoosten mit de [[Lumi]], de op de [[Mount Erebus|Mount Meru]] sienen Born het, tohoop. De Lumi münnt wedder in de [[Pangani]], enen wichtigen Waterborn för heel Tansania.<ref name="lea">Léa Sébastien: ''The Chagga people and environmental changes on Mount Kilimanjaro: Lessons to learn''. In: ''Climate and Development''. Band 1 (2010), Uutgaav 2, S. 364–377 ([https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/985803/filename/article_hal_-_Chagga_people_Kilimanjaro.pdf|doi=10.3763/cdev.2010.0055|accessdate=18 online],13. April 2016 [ https://web.archive.org/web/20160413161459/https://hal.archives-ouvertes.fr/file/index/docid/985803/filename/article_hal_-_Chagga_people_Kilimanjaro.pdf Archiv]</ref> Op de Kilimandscharo liggt ook de Born vun de [[Weruweru]], enen Bargstroom, de in de [[Kikuletwa]] affleet. === Gletschers === De Gletschers vun Ieskapp vun de Kibo sünd de enige Gletschers in Tansania. De Kapp tellt twölv verscheden Gletschers un dree Iesfeller, de üm de Reuschkrater rüm liggt. Döör de vulkaansche Aktivitäät kümmt binnen de Rand vun de Krater keen blieven Ies vöör. De Gletschers vun de Kibo sünd de Arrowgletscher, de Ballettogletscher, de Barrancogletscher, de Crednergletscher, de Deckengletscher, de Diamondgletscher, de Furtwänglergletscher, de Heimgletscher, de Kerstengletscher, de Little Penckgletscher, de Ratzelgletscher un de Rebmanngletscher.<ref name="Glaciers of Middle East" /> Döör de relativ ringe Dickde vun de Gletschers schuuvt se sik, anners as de dickeren Gletschers in küllere Streken, nich de Häng daal.<ref name="TraceElements" /> Fröher harr de Kilimanjaro man alleen een Iesfeld, dat de Gletschers versorg. 1962 scheed sik döör dat Afsmölten vun de Ieskapp dat [[Southern Ice Field]] vun de Rest af. 1975 spleet sik de Rest vun dat Iesfeld in dat [[Eastern Ice Field]] un dat [[Northern Ice Field]].<ref name="Retreat" /> De hele Iesmass op de Kibo weer in de verleden Tied veel grötter. Üm 1890 weren noch rund 20&nbsp;km² mit Ies bedeckt. Dat Ies bedeck de hele Kaldera, uutbenamen de Reuschkrater un de Western Breach. An de süüdlichen un westlichen Häng harr de Ieskapp noch Uutlöpers.<ref name="Kaser" /><ref name="Glaciers of Middle East">{{Internetquelle |autor=James A. T. Young, Stefan Hastenrath |url=http://pubs.usgs.gov/pp/p1386g/africa.pdf |titel=Glaciers of Africa |hrsg=U.S. Geological Survey Professional Paper |abruf=2025-10-26 |sprache=en}}</ref> Al twüschen sienen Expeditschonen 1887 un 1889 seeg de düütsche Afrikaforscher [[Hans Meyer (Afrikaforscher)|Hans Meyer]], dat de Gletschers op de Kibo torügggaat un see vööruut, dat de Ieskapp binnen wenige Jaren verswunnen ween schall. För dat Smölten vun de Ieskapp givt dat verscheden Grünn. De ene Grund is de [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] mit anstiegen Temperaturen sied de [[industrielle Revolutschoon]],<ref name="TraceElements" /> de anner Grund is sachtens dat de Luchtfuchtigkeid in de ICTZ afneemt.<ref name="Kaser" /> Twüschen 1912 un 1953 neem de Ümfang vun de Ieskaap in’n Middel 1,1 % dat Jaar af. Veer Gletschers, de bet in’t 20.&nbsp;Jhd. bestünnen, sünd nu al afsmolten: de Drygalskigletscher, de Great Penckgletscher, de Uhliggletscher un de Little Barrancogletscher.<ref name="Glaciers of Middle East" /> De Arrowgletscher is vundaag de Rest vun de Barrancogletscher.<ref name="Retreat" /> In de Tied vun 1953 bet 1989 steeg de jöörliche Afnaam op 1,4&nbsp;%. Twüschen 1989 un 2007 steeg de Afnaam op 2,5&nbsp;%.<ref name="unabated">L. G. Thompson, H. H. Brecher, E. Mosley-Thompson, D. R. Hardy, B. G. Mark: ''Glacier loss on Kilimanjaro continues unabated''. In: ''[Proceedings of the National Academy of Sciences]]'', Bd. 106, Uutgaac 47, S. 19770–5, 2009, DOI: 10.1073/pnas.0906029106 [https://www.pnas.org/content/106/47/19770.full], opropen den 18. april 2016|archiefdatum=8 februari 2021|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210208123238/https://www.pnas.org/content/106/47/19770.full%7Cdodeurl=no}}</ref> In de Tied twüschen 1912 un 2011 verswunn meest 85&nbsp;% vun de Ieskapp, so dat de Gletschers tohoop bloots noch 1,75&nbsp;km² bedeckt.<ref name="Retreat">{{Citeer journal|author=N. J. Cullen, P. Sirguey, T. Mölg, G. Kaser, M. Winkler, S. J. Fitzsimons|title=A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded|journal=The Cryosphere|date=2013|volume=7|pages=419–431|doi=10.5194/tc-7-419-2013|url=http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf|format=pdf|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=31 maart 2017|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170331134637/http://www.the-cryosphere.net/7/419/2013/tc-7-419-2013.pdf|dodeurl=no}}</ref> Toeerst weren de Lüüd besorgt, dat de Strööm vun de Kilimandscharo uutdröögt, wenn de Gletschers afsmölt. Dat Water in de Strööm is man grotendeels keen Smöltwater, man stammt vun de Nedderslag, de sik in’n Hangwoold sammelt.<ref>{{Citeer journal|url=http://lindseynicholson.org/wp-content/uploads/2011/07/Moelg-et-al.-2013.pdf|title=East African glacier loss and climate change: Corrections to the UNEP article ‘‘Africa without ice and snow’’|author=Georg Kaser, Thomas Mölg, Nicolas J. Cullen, Douglas R. Hardy, Michael Winkler, Rainer Prinz, and Lindsey Nicholson|volume=6|pages=1–6|accessdate=18 april 2016|journal=|archiefdatum=15 oktober 2014|archiefurl=https://web.archive.org/web/20141015173745/http://lindseynicholson.org/wp-content/uploads/2011/07/Moelg-et-al.-2013.pdf|dodeurl=no}}</ref> == Volksgruppen ümto == [[Bild:Mount Kilimanjaro Ethnic Groups map-nl.svg|thumb|Vollsgruppen, de üm de Kilimandscharo leevt: de [[Masai (volk)|Masai]], de [[Ngasa]] (Ongamo) un de [[Wachagga]]]] Binnen 30&nbsp;km rund üm de Kilimandscharo leven 2013 rund 300.000 Minschen. Dat is een Flach vun rund 106&nbsp;km². Binnen 100&nbsp;km oder 85&nbsp;km² üm de Barg leevt an de 2,66 Millionen Minschen.<ref name="GVP">{{Internetquelle |url=http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222150 |titel=Global Volcanism Program {{!}} Kilimanjaro |abruf=2025-10-30 |sprache=en}}</ref> Vergleken mit de Inwanerdicht in heel Tansania (54&nbsp;Inwaners/km²) is dat Land üm de Kilimandscharo also relativ dicht besedelt.<ref>CIA: [https://web.archive.org/web/20181226012447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html The World Factbook] (juli 2015)</ref> De Tall Inwaners nimmt jeed Jaar rund 3 % to.<ref name="lea" /> De Inwaners rund üm de Barg höört grotendeels to dree ethnischen Gruppen: de [[Masai (volk)|Masai]], de [[Ngasa]] un de [[Wachagga]]. Se bruukt de Vegetatschoon rund üm de Kilimandscharo för Timmer- un Füürholt, as Leevmiddels un Medizin. Op de fruchtbaren Barghäng boot se [[Banaan (Frucht)|Bananen]], [[Koffie]], [[Bohn|Bonen]], [[Sünnbloom|Sünnblomen]], [[Avocado|Avocados]] un [[Eukalyptus]] an. === Masai === [[Bild:Masai village, Amboseli National Park 2010 1.JPG|thumb|[[Masai (volk)|Masai]] in’n [[Natschonaalpark Amboseli]]]] Al dusende Jaren lang leven de Masai, een [[Nomade|nomadisch]] Volk vun Veehöders, an de Kilimandscharo. Vöör rund dusend Jaren trocken grote Gruppen Masai na dat fruchtbare Land rund üm de Vulkanen in de afrikaansche Gravenbröök un hebbt sik in de Savann noorden, westen un oosten vun de Kilimanjaro daallaten.<ref name="waller" /> Nadem dat to’n Beginn vun dat 20.&nbsp;Jhd. Börgerkriegen geven harr un de Veepest uutbraken weer, trocken veel Masai vun dat Bargmassiv weg.<ref>John Iliffe, S. 143.</ref> In de Tied wurr ook dat Rebeed in’n Noorden vun de Kilimandscharo as Reservaat för Masai uutwiesen, de hüdige [[Natschonaalpark Amboseli]].<ref name="amboseli" /> In de 1940-er Jaren weren de meesten Masai uut dat Rebeed twüschen de Kilimandscharo un [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] verswunnen.<ref>Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane: ''[https://web.archive.org/web/20160420213241/https://books.google.nl/books?id=GWtWDN0BWt0C&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion]'' (1996, University of California Press)</ref> Opstunds leevt ene lütte Antall Masai in dat Rebeed westen un noordwesten vun de Kilimandscharo. Anfangs leven se vun de Veetucht. As de Veebestand to dalen anfangen is, hebbt se op [[Ackerbo]] ümstellt.<ref>Maasai-association.org: [https://web.archive.org/web/20200518202543/http://www.maasai-association.org/maasai.html The Maasai People]</ref> === Ngasa === De [[Ngasa]], ook Ongama heten, sind ene ethnische Grupp, de sik för rund dusend Jaren vun de Masai afspleten het un na dat Rebeed üm de Kilimandscharo trocken is. Se maken de Barghäng ümto oorbaar un begünnen den Ackerbo üm den Barg. As de Chagga na de Kilimandscharo kemen, hebbt de twee Volksgruppen verscheden kulturelle un religiöse Traditschonen vun eenanner övernamen.<ref name="shoup" /> Een groot Deel vun de Ngasa güng ook in de Wachagga op.<ref name="ehret">Christopher Ehret, Merrick Posnansky: ''[https://web.archive.org/web/20160420231402/https://books.google.nl/books?id=kJMFMpoHuVgC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The Archaeological and Linguistic Reconstruction of African History]'' (1982, University of California Press)</ref> Opstunds leevt man noch een paar dusend Ngasa in’n Noordoosten vun de Kilimandscharo. Eer oorspründlich [[Nilotische Spraken|nilootsche Spraak]], dat [[Ngasa (Spraak)|Ngasa]], hebbt se man opgeven un de Bantuspraak vun de Chagga övernamen.<ref name="waller">Richard D. Waller: ''[https://web.archive.org/web/20160420235148/https://books.google.nl/books?id=pJ1BZbgF8IEC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa]'' (1993, James Currey Publishers)</ref> === Chagga === De gröttste Volksgrupp an’n Kilimandscharo sünd de [[Chagga (Volk)|Chagga]] oder Wachagga, de sik besünners in’n Oosten vun’n Barg daallaten hebbt. Se sünd de Nakamen vun Bantuvölker, de twüschen dat 11. un 15.&nbsp;Jhd. in groten Tallen in’t hüdige Tansania ankemen. De Bantu bröchen dat Weten üm de Ackerbo mit un laten sik för den [[Banaan (Frucht)|Bananenanbo]] an de Barghäng vun de Kilimaandscharo daal. De Volksgruppen, de an de Barghäng leven hebbt, de Massai un Ngasa uutbenamen, heel an de Chagga assimileert. De Chagga hebbt man ook wedder Traditschonen un Techniken vun düsse Volksgruppen övernamen.<ref name="iliffe23">John Iliffe, S. 23.</ref> Vun 1910 an af spezialiseren se sik steeds meer op den [[Koffie|Koffieanbo]], as een wichtig Exportprodukt.<ref>John Iliffe, S. 144; Andreas Hemp, S. 9.</ref> [[Bild:Chaga hut.jpg|thumb|Ene traditschonelle Hütt vun de Chagga]] Na [[Hans Meyer (geograaf)|Hans Meyer]] weer [[Machame]] 1889 mit 8000 Inwaners de gröttste Ansedeln vun de Chagga. Mit je 3000 Inwaners folgen [[Moshi]] un [[Marangu]]. Jede Familie harr enen lütten Hoff mit twee oder dree lütten Strauhütten un enen Koornspieker. Opstunds is Moshi mit rund 200.000&nbsp;Inwaners de gröttste Stadt vun de Chagga. De meesten Chagga hier leevt in moderne Hüüs, man de traditschonellen Hütten sünd ook noch wieder op de Afsied rund üm de Kilimandsharo to finnen. De Chagga weren een vun de eersten oostafrikaanschen Stämm, de vun christlichen Misschonaren bekeert worrn sünd. De Misschoonsscholen bröchen de Chagga ook enen Vöörsprung in de Bildung, so dat de Volksgrupp vundaag in de Poltik düchtig präsent is.<ref name="shoup" /> == Ökologie == [[Bild:Mount Kilimanjaro Vegetation photomap-nl.svg|thumb|Vegetatschoomszonen vun de Kilimandscharo]] De Kilimandscharo liggt in de [[oostafrikaansche Graven]], ene vun de söven [[afromontan]]en Zonen, in dat op’t dichtst mit Woold bedeckt Rebeed vun Tanzania. De freestaan Kilimandscharo is een „[[Sky Island]]“ un het wegen siene isoleerte Laag un hoge [[Prominenz (Geologie)|Prominenz]] ökoloogsche Zonen, de sik stark vun dat Ümland ümto ünnerscheedt. Se beedt ünnerscheedlich Planten un Deerter, daarmang velen endeemsche Aarden, Levensruum. Dat Land rund üm de Barg is [[Savann]] un Ackerland. In den Woold an de Häng vun de montane Zoon finnt sik rund de Halv vun allen [[Fattplanten]] an’n Kilimandscharo.<ref name="hemp6">Andreas Hemp, S. 6.</ref> Düsse Woold ünnerdeelt sik in Dröögwoold, troopsch Regenwoold, Bargwoold un Nevelwoold. Över de Boomgrenz is ene [[Maquis|Maquislandschop]] ranwussen. Noch höger liggt de [[Afroalpine Zoon|afroalpine]] Zoon, de typisch för de hogen Bargen in Afrika is. De Vegetatschoon hier kann grote Temperatuurünnerscheed un Dröögde af. Över de Sneegrenz in de nivale Zoon givt dat kene Vegetatschoon. Twüschen 1883 un 1995 wurrn rund üm de Kilimandscharo 154 Aarden Söögdeerter tellt. Ene grote Antall daarvun droot dat Uutstarven.<ref name="UNESCO" /> Enige Aarden sünd in de Gegend al uutstorven, so as dat [[swart Neeshöörn]], de [[Bargreetbuck]] un de [[Klippspringer]]. Ook de [[Roodhart]], de in de düütsche Koloniaaltied ansedelt wurr, is middelwiel wedder verswunnen.<ref name="mam105">J. M. Grimshaw, u. a., S. 105.</ref> In dat Rebeed sünd bina 700 Vagelaarden bekannt, vun de 17 vun’t Uutstarven bedroot sünd.<ref>Avibase: Denis Lepage: [https://web.archive.org/web/20160327175044/http://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?region=TZkl&list=howardmoore Kilimanjaro bird checklist] (2016)</ref> Daarto finnt sik tallriek Reptilien un Amphibien, de grotendeels in de Hangwoold leevt.<ref>Giulia Zancolli: [https://web.archive.org/web/20160330111333/https://opus.bibliothek.uni-wuerzburg.de/frontdoor/index/index/year/2014/docId/9179 Amphibian diversity along the slope of Mount Kilimanjaro: from species to genes] (Würzborg, 2013), iNaturalist.org: [https://web.archive.org/web/20160328103423/https://www.inaturalist.org/check_lists/12142-Kilimanjaro-Check-List?page=1&view=taxonomic Kilimanjaro Check List], Reptile Database: [https://web.archive.org/web/20160329143947/http://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?location=kilimanjaro&submit=Search Distribution: Kilimanjaro]</ref> === Ümland === Dat Ümland rund üm de Kilimandscharo liggt an de Süüdsied op 700 bet 1110&nbsp;m un an de Noordsied op 1400 bet 1600&nbsp;m. Dat Land ümto is grotendeels Savann un Ackerland, dat sik besünners an de süüdliche Bargfoot liggt. De apen Savannen üm de Kilimandscharo sünd warm un dröög mit regelmatigen Bränn, de ook vun de Lüüd in’t Ümland leggt warrt, dat se Weidland in de Savann schapen köönt. Dat Ümland is recht fruchtbaar un het ene grote Biodiversitäät. Dat liggt an de Bargströmen, de in de [[Monsuun]]tied vun de Kilimandscharo in’t Ümland fleet. In Savanne maakt Gras den groten Deel vun de Vegetatschoon uut, so as dat inheemsche [[Kikuyugras]] un dat insleept [[Rispengras]].<ref name="PlantEcology2" /> Twüschen dat Gras wasst [[bedecktsadige]] Planten so as [[Usambara-Klover]], [[Kilimandscharo-Harpenstrüük]], de [[Kilimandscharo-Wooldreev]], de [[Pterolobium stellatum|Redwing]] un insleppte Aarden so as [[Himalayaklover]] un de [[indische Cesalpinie]]. Daartwüschen staat ok Bööm un Strüük as de [[afrikaansche Apenbroodboom]], [[Senegalien]], [[Trumpetenboomplanten]] un [[Schermakazien]]. Nöger bi de Bargfoot is de Boomvegetatschoon dichter. Hier wasst ook verscheden [[Akazien]], [[Langfadens]], [[Myrobalanen]] un [[Steernbüsch]]. Typische Planten, de langs de Bargströöm an de Foot vun de Süüdhang vöörkaamt, sünd [[Fiegenplanten]] un [[Sepenboomplanten]]. <gallery> Bild:Starr 020911-0028 Pennisetum clandestinum.jpg|Kikuyugras<br/><small>Pennisetum clandestinuma</small> Bild:Flora of Tanzania 2497 Nevit.jpg|Redwing<br/><small>Pterolobium stellatum</small> Bild:Baobab and elephant, Tanzania.jpg|Apenbroodboom</br><small>Adansonia digitata</small> Bild:Acacia tortilis 1.JPG|Schermakazie<br/><small>Vachellia tortilis</small> Bild:Acacia mellifera, habitus, Steenbokpan, a.jpg|Senegalie<br/><small>Senegalia mellifera</small> </gallery> Bekannt is de Savann üm de Kilimandscharo för de [[Afrikaansch Elefant|afrikaanschen Elefanten]], de in de Regentied hunnerde Kilomters wied na de Barg wannert. Al de düütsche [[Johannes Rebmann]] bericht 1848 vun de Elefanten rund üm de Kilimandscharo.<ref name="mam118">J. M. Grimshaw, u. a., S. 118.</ref> In de Regentied kriegt de meisten Planten ne’e Blader. Dat frische Gras lockt [[Kafferbüffel]]s, [[Steppenzebra]]s, [[Thomsongazell]]en, [[Impala]]s an. [[Kirks-Dikdik]]s, [[Masaigiraff]]en un [[süüdliche Klippdass]]en freet de Bläder un Frücht an de Bööm un Strüük. De Savanenvegetatschoon is avers nich bloots Freten, se schuult de Deerter ook. Boomgruppen sünd so een natüürlichen Levensruum för Dikdiks un Klippdassen, man ook för [[Woortenswien]]en, [[Eerdfark]]en, [[Streepmuus|Streepmüüs]] un de dree Aarden [[Galago]]s, de in dat Rebeed leevt. De Plantenfreters lockt wedder Roovdeerter an, so as [[Schakaal]]s, [[Afrikaansch Wildhund|afrikaansche Wildhunn]] un [[Stippelhyän]]en. [[Löwen]] sünd in dat Rebeed raar.<ref>Tanzania Trail Running: [https://web.archive.org/web/20160305074324/http://tanzaniatrailrunning.com/2015/04/will-i-get-eaten-by-a-lion-running-around-mount-kilimanjaro/ Will I get eaten by a lion running around Mount Kilimanjaro?] (8. April 2015)</ref> Typische Vagelaarden sünd de [[Von-der-Decken-Toko]], de [[Wittbuukturako]], de [[Griesen Büülbüül|griese Büülbüül]], de [[Wittbraularmmaker]] un de [[Bronzhonnigsuger]].<ref name="Bird" /> <gallery> Bild:Elephant and Kilimanjaro.jpg|Afrikaansch Elefant mit Kilimandscharo in’n Achtergrund</br>Loxodonta africana Bild:African Buffalo.JPG|KafferbüffelSyncerus caffer Bild:Cebra común (Equus quagga), parque nacional de Amboseli, Kenia, 2024-05-22, DD 106.jpg|SteppenzebraEquus quagga Bild:Serengeti Impala3.jpg|Mannlich Imapala Bild:2009-thom-gazelle.jpg|Thompsongazell Bild:Madoqua kirkii 174239302.jpg|Kirks Dikdik Bild:Hello, giraffe (32552607310).jpg|Massaigiraff Bild:Steppenwald-Baumschliefer im Ruaha NP 3.jpg|Steppenwooldklippdass Bild:Garnett's Galago (Greater Bushbaby).jpg|Nöördlich Riesengalago Bild:Masai Mara National Reserve 2021-09 - black-backed jackal (Lupulella mesomelas).jpg|Schakaal Bild:Hyena - Amboseli National Park, Kenya - 2014 (cropped).JPG|Stippelhyään Bild:Tockus deckeni (male) -Kenya-8.jpg|Von-der-Decken-Toko Bild:Whitebelliedgoawaybird.jpg|Wittbuukturako Bild:White-browed robin-chat (Cossypha heuglini) (52488925376).jpg|Wittbraularmmaker Bild:Bronze Sunbird (Nectarinia kilimensis) male.jpg|Bronzhonnigsuger </gallery> === Montane Zoon === De montane Zoon ümfaat dat Rebeed vun de Bargfoot bet an de Broomgrenz op 2700 bet 2800&nbsp;m. De Woold an de Barghäng maakt tohoop rund dusend Quadraatkilometer. Ene Studie vun 2005 het hier 1232 verscheden Plantenaarden tellt.<ref name="hemp6" /> An de süüdlichen Barghäng wasst ünner 1700&nbsp;m alleen Galleriewoolden un Rester vun de oorsprünglich Woold. In’n Noorden un Westen is dat Klima dröger, de Woold is man beter bewaart. De Ünnergrenz liggt hier 1100&nbsp;m. Söven Kilometers vun de nöördliche Barghang besteit uut unberöhrt Woold, de as Route för de Söögdeerter uut de [[Natschonaalpark Amboseli]] deent.<ref>J. M. Grimshaw, u. a., S. 108.</ref> Oorsprünglich weren de Woolden an de Kilimandscharo veel grötter. Se güngen man in’n Verloop vun de Tied döör Holtslag un Afbrennen verlüstig. Döör de Daalgang un dat Uuteensnieden vun den Levensruum sünd veel grote Söögdeerter uut den Woold verswunnen.<ref>William Dubois Newmark, S. 36.</ref> Op Initschatiev vun Natuurschulers weet vundaag ook de loklaen Lüüd üm de Problemen vun dat Wooldafholten, so as suren Boddem un Eroschoon. Döör nahaltig Wooldbo is de Boomgrenz in dat 20.&nbsp;Jhd. grotendeels stabil bleven. === Barghangwoold === De Barghangwoold harbargt ene grote Veelfoold an Söögdeerter.<ref name="UNESCO" /> Daar mang [[Primaten]] as de [[Diadeemmeerkatt|Diadeemmeerkatten]], de op een Höögd vun rund 2700&nbsp;m leevt. De [[Guereza]] leevt in de montane Zoon besünners in’n Noorden un Westen vun’n Barg. De [[Anubispaviaan]] treckt deep bet in nöördliche Bargwoold. Anner Söögdeerter, de in de Woold leevt, laat sik wenig seen un sünd beter sichtbaar, wenn se op Söök na Freten in de Savann treckt. Dat gellt to’n Bispeel för de [[Serval]], de [[Buschbuck]], dat [[Pinseloorswien]], de [[Wittsteertmangust]], de [[Honnigdass]] un dat [[Stickelswien]] so as ook ene grote Antaal [[Gnaagdeerter]]. De dichte Vegetatschoon büdt ook Schuul för Vagels, so as de [[Bruun Muusvagel|brune Muusvagel]], de [[Sülverwangenhoornvagel]], de [[Roodflünkenspree]], [[Flegensnappers]], de [[afrikaansche Paradiesmonarch]], [[Rüppells Larmvagel]] un verscheden [[Turako]]s.<ref name="Bird">{{Internetquelle |url=http://www.mtkilimanjarologue.com/bird-life-of-kilimanjaro |titel=Bird Life of Kilimanjaro {{!}} Mt Kilimanjaro Logue |abruf=2025-10-24 |sprache=en-US}}</ref> To de Reptilien in Hangwoold tellt [[Chamäleon]]s so as ''[[Kinyongia tavetana]]'' un ''[[Rieppeleon kerstenii]]'', de na de Kilimandscharo benöömt [[Skink]]en ''[[Leptosiaphos kilimensis]]'' un verscheden [[Slangen]], so as [[Gabunadder]], de [[Boomslang]], de [[Smallkoppmamba]] un Aarden uut dat Geslecht ''[[Thelotornis]]''.<ref name="alok">{{Internetquelle |url=http://www.mtkilimanjarologue.com/animal-life-of-kilimanjaro |titel=Animal Life Of Kilimanjaro {{!}} Mt Kilimanjaro Logue |abruf=2025-11-03 |sprache=en}}</ref> === Dröögwoold === Ünner an de Bargfoot billt Dröögwoolden enen Övergang vun de Savann to höger liggen Woolden. Hier wasst ''[[Terminalia Brownii]]'', ''[[Stereospermum kunthianum]]'' un [[Langfadens]]. Üm dat de Bööm wied uut eenanner staat, hebbt hier ook Strüük, krudige Planten un Gras Platz. Een groten Deel vun de Dröögwoold het de Ackerbo verdrängt. === Regenwoold === Baven de Dröögwoold begünnt op de nedderslagsrieken süüdlichen un ööstlichen Barghäng de troopsche Regenwoold. De jümmergrönen Bööm un Strüük sünd good an de korte Dröögperiood twüschen de Monsuuns anpasst. In de Woold herrscht Lorbeerbööm ''[[Ocotea usambarensis]]'' un ''[[Macaranga kilimandscharica]]'' uut de Wulfsmelkfamilie vöör. Anner Aarden, de veel vöörkaamt sünd ''[[Albizia schimperiana]]'', ''[[Croton megalocarpus]]'', ''[[Ilex mitis]]'', ''[[Impatiens kilimanjari]]'', ''[[Juniperus procera]]'', [[Olivenbööm]], ''[[Olea welwitschii]]'' en ''[[Prunus africana]]''. Een groten Deel vun de Regenwoold warrt för den Anbo vun [[Koffie]] un [[Banaan (Frucht)|Bananen]] bruukt. Düsse un anner insleept Plantenaarden, so as de Zypress ''[[Cupressus lusitanica]]'' verdrängt de inheemschen Bööm avers.<ref name="PlantEcology2" /> De Bargwoolden op de Süüd- un Oostsied liggt baven de Regenwoold op 2300 bet 2500&nbsp;m. Waterdamp uut de Regenwoold stiegt as Nevel in de Bargwoolden hoog un is de wichtigste Waterborn in düt Levensruum. De Boomaard, de op’t meist vöörkümmt, is de [[breedbladerige Steeniev]] op de veel [[Epiphyten]], [[Mosen]], [[Faarns]] un [[Duwock]] leevt, de veel Fuchtigkeid fasthoolt. Op de Noordsied fangt de Bargwoolden veel leger an. Hier besteit de Vegetatschoon grotendeels uut Olivenbööm, ''[[Cassipourea malosana]]'', ''[[Piper capense]]'' un [[Akanthusplanten]]. Baven de 2400&nbsp;m domineert de [[Geelholtboom]]. <gallery> Bild:Marangu-2.jpg Bild:Impatiens Kilimanjari.jpg Bild:View of the Mawenzi Mt. Kilimanjaro.JPG Bild:Mount Meru from Kilimanjaro 1.jpg </gallery> === Nevelwoolden === De Nevelwoolden liggt grotendeels im Sluchten in’n Westen, Noorden un Oosten vun de Kilimandscharo op ene Höögd vun 2500 bet 2700&nbsp;m. Dat Water stammt hier vun Waterdamp, den [[Monsuun]]wind gegen de Barghäng hoogpuust. De Nevelwoolden hebbt daarüm ene langere Dröögperiood as de Bargwoolden. In de Nevelwoolden begünnt ene Antall Bargströöm, de dör de nedderslaan Damp spiest warrt. De Bööm, de op’t meist vöörkaamt, sünd de [[oostafrikaansche Machangelboom]] op de Nordhang un [[Steenieven]] un ''[[Ocotea]]'', een Genus mang de [[Lorbeerfamilie]], op de Süüdhang.<ref name="PlantEcology2" /><ref>L. A. Bruijnzeel, F. N. Scatena, L. S. Hamilton: ''[https://web.archive.org/web/20170224001044/https://books.google.com/books?id=N6FkwMnSX8EC&pg=PA134 Tropical Montane Cloud Forests: Science for Conservation and Management]'' (2011, Cambridge University Press)</ref> De grote Deel Bööm is mit Moos un Faarnkrüder bedeckt. <gallery> Bild:Naremoru river in the rainforest near Mt Kilimanjaro.JPG|Beek in de Nevelwoold Bild:Water falls in the rainforest near Mt Kilimanjaro.JPG|Waterfall in de Nevelwoold </gallery> === Maquis === De [[Boomgrenz]] vun de Kilimandscharo liggt op 2700 bet 2800&nbsp;m. Hierbaven liggt bet to ene Höögd vun rund 4000&nbsp;m ene [[Maquis|Maquislandschop]]. De Nedderslag bedregt hier twüschen 300 un 1300&nbsp;ml dat Jaar. De Wulken hangt deep un maakt de Landschop faken nevelig. Maquis sünd keen typisch afrikaansch Biotoop. Fröher weer de Boomgrenz leger to liggen un de Nevelwoold grenz direkt an de afroalpine Zoon. Döör Wooldbränn un unkontrolleert Afholten sünd grote Delen vun de Nevelwoold un subalpine Zoon verswunnen. Op de degradeerd Boddem wuss ene jümmergröne Maquislandschop ran. De Vegetatschoon billen grotendeels brandbestännige [[Pyrophyten|pyrophyte]] Planten, as de grote [[Boomheid]]. Anner Spetschalisten sünd krudige Grasaarden so as [[Straublomen]], [[Kaangras]] un [[Swinggras]]. [[Bedecktsadigen|Bedecktsadige]] Planten in de Maquislandschop sünd de gewone [[Protea]] un [[Blöösliljen]]. Vagels in dat Rebeed sünd de [[Wittnackenraav]] un de [[Alpenseiler]]. Ook veel [[Honnigsugers]] sünd hier to finnen, de vun de Nektaar in’n Planten anlockt warrt. De [[afrikaansche swarte Pullaadler]] jaagt in de Landschop lütte Gnaagdeerter,<ref name="Bird" /> as [[griese Börstenhaarmüüs]], [[griese Klattermuus|griese Klattermüüs]] un [[Streepmüüs]]. Grote Söögdeerter sünd [[Duukbück]], de op dat Shiraplateau leevt. Af un an besöökt Roovdeerter de Maquislandschop, so as [[Afrikaanschen Wildhund|afrikaansche Wildhunn]], [[Saddelschakaal|Saddelschakalen]] un [[Afrikaansche Zivetkatt|afrikaansche Zivetkatten]].<ref>Cameron M. Burns, S. 50; J. M. Grimshaw, u. a., S. 115f.</ref> De [[Puffadder]] is ene vun de wenigen [[Reptilien]] in de Landschop.<ref name="alok" /> De ''[[Strongylopus kilimanjaro]]'' is een endeemschen [[Ossenpogg]], de baven 3000&nbsp;m leevt.<ref>{{Citeer web|url=http://www.eoearth.org/article/East_African_montane_moorlands?topic=49597|title=Ecoregions: East African montane moorlands|author=C. Michael Hogan.|year=2013|work=Encyclopedia of Earth (ed. M. McGinley)|publisher=National Academy of Science and the Environment|accessdate=10 maart 2016|archiefdatum=6 augustus 2021|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210806164647/https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Special:Search|dodeurl=no}}</ref><gallery> Bild:Nectarinia famosa female.jpg Bild:Kilimanjaro vegetation 1.jpg </gallery> === Afroalpine Zoon === De Maquislandschop geit allnagraad in de [[afroalpine Zoon]] över. Düsse Zoon is typisch för de afrikaanschen [[Sky Island|Sky Islands]]. Se het een dröög [[Trundraklima]] mit groten Temperatuurünnerscheed un velen endeemschen Plantenaarden. De jümmergröne Vegetatschoon, de hier wasst, kann Frost af un bruukt wenig Water to’n Överleven. Dat Jaar över kriegt de Planten hier man 200&nbsp;mm Nedderslag un een beten Smöltwater af. De endeemschen Kilimandscharo-Riesensenecien (''[[Dendrosenecio kilimanjari]]'') wasst meterhoog in de fuchtige Sluchten, wo se beter schuult sünd. De Telgen warrt vun de afstorven Rosettenbläder schuult, de dicht bi de Bork uutdrögen doot.<ref>Eric B. Knox: ''[http://books.google.com/books?id=Z-gCf7TD9-MC Adaptive Speciation]'' (2004, Cambridge University Press)</ref> Ene annere Plant, de in alpine Zoon veel to finnen is, is de Riesenlobelie (''[[Lobelia deckenii]]''), de een paar Meter hoog warrt un in de Rosetten Water sammelt, dat ’s nachts früst, dat de Plantendelen, de daar ünner liggt, isoleert sünd.<ref>Truman P. Young, Susan Van Orden Robe: ''Micro-environmental role of a secreted aqueous solution in afro-alpine Lobelia keniensis''. In; [https://archive.org/details/sim_biotropica_1986-09_18_3/page/267 ''Biotropica''], volume 18 (1986), issue 3, S. 267–269, doi 10.2307/2388496, jstor 2388499, opropen den 18. April 2016</ref> Op un twüschen de Steen wasst meer as 100 Aarden [[Moos|Mosen]] un [[Levermoos|Levermosen]], de good an de rugen Levensümstänn in de afroalpine Zoon anpasst sünd.<ref>William Dubois Newmark, S. 22.</ref> Annere Planten, de veel in de afroalpine Zoon to finnen sünd, sünd de Kilimandscharo-Strobloom (''[[Helichrysum kilimanjari]]''), un krudige Grasaarden so as [[Schillergras]], ''[[Pentameris borussica]]'' un ''[[Colpodium]]''-Aarden. In de spierige Landschop leevt een paar Spinnen un Insekten, anner kaamt op düsse Höögd wenig Deerter vöör.<ref name="eco" /> De enigen Vagelaarden in düt Rebeed hebbt sik good anpasst, dat se gegen dat ruge Klima bestaan köönt. In alpine Zoon leevt to’n Bispeel [[Barggöösch|Barggööschen]] un de [[Almensnapper|Almensnappers]] un Roovvagels so as [[Felsenmuushaavk|Felsenmuushaavken]], [[Kronenaadler|Kronenaren]], [[Steppenaadler|Steppenaren]], [[Gliedaar|Gliedaren]] un [[Baardgier|Baardgieren]].<ref name="Bird" /> <gallery> Bild:Senecio kilimanjari Barranco.jpg|Kilimandscharo-Riesensenecien<br/><small>(Dendrosenecio kilimanjari)</small> Bild:Senecio kilimanjari stream Tanzania.jpg|Riesensenecien langs de Makwame-Route op de Kilimandscharo Bild:Riesenlobelien 1.jpg|Riesenlobelien<br/><small>(Lobelia deckenii)</small> Bild:Moorland Chat at the Kilimanjaro moorland cropped.JPG|Almensnapper <br/><small>(Pinarochroa sordida)</small> </gallery> === Nivale Zoon === [[Bild:Xanthoria_elegans01.jpg|alt=gele krinkförmige Flechten op Steen|duum|De gele Flecht ''Rusavskia'' ''elegans'']] Op rund 5000&nbsp;m begünnt de nivale Zoon, ene Klimazoon in de Steen, Snee un Ies vöörheerscht. De wenige Nedderslag, de hier daalfallt, siepert direkt in de felsige Grund oder blivt op Gletschers liggen. Üm [[Fumarol]]en in de Reusch-Krater is de [[Strobloom|Stroblomenaard]] ''Helichrysum newii'' to finnen. Buten de Krater is de Temperatuur to leeg för de meisten Planten, so dat hier man [[Flechten]], so as ''[[Rusavskia elegans]]'' wasst. [[Spinnen]] sünd de eenzigen Deerter, de in de nivale Zoon vun de Kilimandscharo duurhaft leven doot.<ref name="eco">{{Internetquelle |url=http://www.eco-resorts.com/Kilimanjaro.php |titel=Eco-resorts takes you to Kilimanjaro - |abruf=2025-10-24 }} {{Webarchiv|url=http://www.eco-resorts.com/Kilimanjaro.php |wayback=20160306052921 |text=Eco-resorts takes you to Kilimanjaro - |archiv-bot=2026-05-08 09:34:20 InternetArchiveBot }}</ref> Af un an besöökt avers [[Afrikaansch Wildhund|afrikaansche Wildhunnen]] de nivale Zoon. So is bekannt, dat een Wildhund sülvenst bet op de Uhuru Peak klattert is.<ref>J. M. Grimshaw, u. a., S. 117.</ref> == Historie == === Prähistorie un Fröhgeschicht === De Kilimanjaro wurr sachtens al fröh in’t [[Holozän]] vun de [[Masai (volk)|Masai]] besocht.<ref>François Bart, u. a., S. 63</ref> Archäologen hebbt an de Foot vun’n Kilimandscharo [[Kump (Pott)|Kumpen]] funnen, de op Minschen henwiest, de sik hier al 1000&nbsp;v. Chr. daallaten hebbt. Dat fruchtbare Land un de hoge Biodiversität weren ene gode Grundlaag sik mit Eten to versorgen. Daarto geev dat frisch Drinkwater un veelbruukbaar Materialien so as Steen un Holt. === Eerste Berichten === De öllste Born, de mööglicherwies de Kilimandscharo beschrieven deit, stammt vun de greeksche Geograaf [[Claudius Ptolemäus]] uut dat 2.&nbsp;Jhd. He schrivt in siene ''Geographia'' vun enen groten versneet Barg in enen Land vull barbaarsche Kannibalen. He harr düsse Informatschonen avers uut twede oder drüdde Hand. Dat Wark kann man ook anner Bargen so as de [[Mount Kenya]] menen. De ''Periplus Maris Erythraei'' is vermoodlich een Jaarhunnerd later schreven worrn un givt möögliche Henwiesen op de Kilimandscharo.<ref>Alex Stewart S. 74.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 105-DOA0510, Deutsch-Ostafrika, Kilimandscharo, Weruweru.jpg|thumb|Twee Chagga langs de [[Weruweru]], een Stroom op de Barghang vun’n Kilimandscharo]] Waarschienlich deen de Kilimandscharo al vun dat 6.&nbsp;Jhd. an as ene Baak för de Navigatschoon vun de araabschen Kooplüud uut’n [[Oman|Omaan]], de mit Karawanen vun de afrikaansche Oostküst in’t Binnenland trocken. Dat is bekannt, dat se mit Bantuvölker, de twüschen dat 11. un 15.&nbsp;Jhd. an de Barghäng vun de Kilimandscharo kamen weren, Hannel dreven. De Wachagga, de hier nu leven sünd Nakames vun düsse Bantuvölker.<ref name="shoup">John A. Shoup: ''[http://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA67&lpg=PA67 Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia]'' (2011, ABC-CLIO)</ref> De araabsche Kartograaf [[Abu’l Fida]] beschreev in’n 13.&nbsp;Jhd. enen witten Barg in de Binnenlannen. Dat is sachtens een Henwies op de Kilimandscharo, man dat kann een nich mit Sekerheid seggen. Dar gellt ook för de Chröönkschriever, de 1225 op een chineesch Hannelschipp na Oostafrika reis un bericht, dat sikdat Land westen vun Sansibar sik bet an enen groten Barg uutstreckt. === Tonemen Berichten in’t 19. Jhd. === 1698 full dat Eiland Sansibar in de Hänn vun Omaan un wurr dat Zentrum för de araabsche Slavenhannel un ook de Uutgangspunkt för Karavanen, de deep in’t afrikaansche Binnenland trocken.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pilotguides.com/destination_guide/africa/tanzania_and_zanzibar/slave_trade.php |titel=Pilot Guides.com: The blood of a nation of Slaves |abruf=2025-10-30 |sprache=en }}</ref> De araabsche Inflood is so mit de Tied anwussen, bet dat se in’t 19.&nbsp;Jhd. vun de Portugesen uut de Regioon verdreven wurrn. De Arabers verbünnen sik mit de Brieten, de enen Hannelsposten op Sansibar oprichten. Europäers, de düt Posten besöchen, hören Gerüchten över enen groten Barg in’t afrikaansche Binnenland. De araabsche Slavenhannelsmann Chamis bin Uthman besöch 1834 London, wo he brietsche Politikers un Geleerten dreep. He snack veel mit den ierschen Geograaf [[William Desborough Cooley]] vun de [[Royal Geographical Society]], de na dat Gespreek enen Bericht mit de Titel ''The Geography of N'yassi, or the Great Lake of Southern Africa, Investigated'' schreev. Daar binnen warrt de Kilimandscharo dat eerste Maal mit Naam nöömt. In de Tied begünn ook de Neeschierigkeid vun westlichen Wetenschoppers den Born vun de Nil to finnen. [[Richard Francis Burton]] un [[John Hanning Speke]] bereisen dat Rebeed, dat vundaag Tansania is.<ref name="stewart77" /> === Rebmann un Krapf (1844-1849) === As sik de brietsche Inflood in Oostafrika uutbreed, kemen ook Misschonaren na Oostafrika. 1844 keem de düütsche Misschonaar [[Johann Ludwig Krapf]] vun de [[Church Mission Society]] met siene swanger Fro na Mombassa, wo se wullen ene Misschoonsschool oprichten wullen. Krapf sien Fro bröch ene Dochter op de Welt. De Familie kreeg man Malaria. Modder un Dochter bleven dood. Nadat Krapf wedder gesund weer, richt he 1846 de eertse Misschoon in Rabai Mpya op, een Burenveerdel vun Mombassa. Ünner de lokalen musliemschen Lüüd kunn he nich veel bekeren. Daarüm maak he Plaans, dat he mit siene Arbeid annerwegens wiedermaken will.<ref name="madzayo">Didier S.S. Madzayo: [https://web.archive.org/web/20160312093822/https://lingalongaholidays.wordpress.com/destination-kenya-coast/retracing-dr-ludwig-krapf-footsteps-and-legacy-1844-to-date/ Retracing Dr. Ludwig Krapf footsteps and Legacy (1844- to date)]</ref> In’t glieke Jaar kreeg he Hülp vun de 26 Jaren olen Düütschen [[Johannes Rebmann (Missionar)|Johannes Rebmann]], de in’n Oktober 1845 siene Leer as Misschonaar in London afslaten harr.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.johannes-rebmann-stiftung.de/en/missionaries/rebmann/gerlingen.html |titel=Johannes Rebmann Foundation: Missionaries from Gerlingen - Johannes Rebmann's childhood and youth |abruf=2025-11-06}}</ref> 1847 grünnen beide enen ne’en Misschoonsposten bi de Barg [[Kasigau]]. Man ook hier bleven de Lüüd bi’n Islaam. Krapf un Rebmann beslöten wedder wieder to trecken un hören vun araabschen Kooplüüd vun de Chagga, de so as Bwan Cheri vertell an enen Barg leevt, den Dschinns bewaakt un Kilimandscharo heet. Bwana Cheri neem Rebmann den 27. April 1848 mit siene Karavaan mit na de Kilimandscharo. Krapf weer noch to swack un maak de Reis nich mit.<ref>John Reader: ''[https://web.archive.org/web/20160427035320/https://books.google.nl/books?id=AboqAAAAYAAJ&q=27+april+1848+rebmann&dq=27+april+1848+rebmann&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjIrYLUhJPMAhXIwxQKHatHAfAQ6AEILTAC Kilimanjaro]'' (1982, Universe Books)</ref> Op’n 11. Mai seeg Rebmann de Barg to’n eersten Maal. Bi enen tweden Besöök in’n November 1848 beschreev Rebmann düüdlich de beiden Toppen vun’n Kibo un de Mawenzi. In’n April 1849 keem he to’n drüdden Maal na de Barg un steeg na siene egen Angaven bet an de Sneegrenz vun Barg.<ref name="stewart77">Alex Stewart, S. 77.</ref> Krapf besöch tohoop mit Rebmann den Barg in’n November 1848.<ref name="stewart77" /> === Karl Klaus von der Decken (1861-1862) === De Berichten vun Rebmann un Krapf över enen sneebedeckt Barg in de Tropen maak de westlichen Wetenschopper de Berichten skeptisch bekieken. Se twieveln nich an, dat de Snee op Bargen dicht bi de Äquater liggen blieven kann. Se glöven avers nich dat de Kilimandscharo hoog noog is, dat de Snee liggen blivt.<ref name="Burns">Cameron M. Burns, S. 16.</ref> Enige Forscherlüüd menen, dat de Misschonaren witten Fels mit Snee verwesselt hebbt.<ref name="thornton">Richard Thornton. In: ''American journal of science: the first scientific journal in the United States: devoted to the geological sciences and to related fields'', 1862 Band 34 [https://web.archive.org/web/20210806164640/https://books.google.de/books?id=cihGAAAAcAAJ&dq=Kilimanjaro&pg=PA87&hl=de#v=onepage&q=KilimanjaroDecken&f=false S. 87-89 Kilimanjaro, the Snow Covered Equatorial Peak of Africa]</ref> In sienen Book ''Inner Africa laid open'' vun 1852 verklaar William Desborough Cooley, dat de Vertell vun Snee op de Kilimandscharo man ene lokale Saag is.<ref>William Desborough Cooley: ''[[iarchive:innerafricalaido00cool|Inner Africa laid open]]'' (1852)</ref> De düütsche Baron [[Karl Klaus von der Decken]] beslööt, na enen mislückten Versöök, bet an de Malawisee to kamen, de Fraag na de Snee op’n Kilimandscharo to beennen un den Barg sülvenst to bestiegen. Op’n Weg na Mombassa keem he 1861 den engelschen [[geologie|Geoloog]] [[Richard Thornton (geoloog)|Richard Thornton]] tomööt. Thornton harr besloten sienen geoloogsch Ünnersöök in Oostafrika wiedertomaken un von der Decken besnack em mit na de Kilimandscharo to trecken.<ref name="TGS">{{Internetquelle |url=https://www.geolsoc.org.uk/Geoscientist/Archive/August-2011/Mr-Thornton-I-presume |titel=The Geological Society of London - Mr Thornton, I presume? |abruf=2025-11-06}}</ref> Den 29. Juni 1861 maken sik Von der Decken un Thornton in Mombassa op’n Weg. Se reisen mit ene Karavaan binnen enen Maand na de Kilimandscharo.<ref name="TGS" /> Thornton schätt de Höögd vun de Barg op 6039 bet 6296&nbsp;m un keem to dat Resultaat, dat de Barg uut dree Vulkaans tohoopsett is, wovun de Shira de öllste un de Kibo de jüngst is. De Beiden decken ook de [[Mount Meru (vulkaan)|Mount Meru]] op, enen aktiven Vulkaan süüdwesten vun de Kilimandscharo.<ref name="thornton" /> Thornton beschreev ook de lokale Kultuur vun de Inheemschen un de Vegetatschoon rund üm de Barg.<ref name="TGS" /> Vöör den Opstieg hüren Von der Decken un Thornton meer as fievtig Dregers an. Na enen dree Daag langen Opstieg weren se op 2460&nbsp;m ankamen, wo se vunwegen starken Nedderslag den Opstieg afbreken mussen.<ref name="TGS" /> Doch sünd se mit de Expeditschoon liekers vöörankamen, denn se harrn den Snee, de as ene dicke Deek över de Kibo lee, seen un enen Gletscher an de Süüdhang opdeckt.<ref name="thornton" /> Thornton sien Reisbericht övertüüg de meesten Wetenschoppers, dat de Kilimandscharo echt een versneet Topp harr. Cooley bleev man bi de Berichten vun Snee op de Kilimandscharo aftostrieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Cooley,_William_Desborough |titel=Dictionary of National Biography, 1885-1900/Cooley, William Desborough - Wikisource, the free online library |abruf=2025-11-07 |sprache=en}}</ref><ref>Hans Meyer: S. 10</ref> Ook in’n Dezember 1862, as Von der Decken mit den düütschen [[Otto Kersten]] ene twede Expeditschoon na de Barg maak, mislück de Versöök dat versneet Topp to bereiken. Düt Maal keem Von der Decken baven de Boomgrenz un op een Höögd vun en 4300&nbsp;m. Bi de Opstieg kemen de Beiden in enen swaren Sneestorm un weren dwungen wedder bargdaal to stiegen.<ref name="Burns" /> Ook Von der Decken un Kersten geven enen detailrieken Bericht vun de Flora un Fauna rund üm de Barg af. Op Grundlaag vun düsse Berichten, hebbt Biologen hier later ene grote Tall Planten un Deerter opdeckt, de tovöör noch unbekannt weren. Welk Deerter un Platen hebbt de Naam vun de beiden Opdeckers kregen, as de Riesenlobelie ''[[Lobelia deckenii]]'', de [[Von-der-Decken-Toku]] un dat Chamäleon ''[[Rieppeleon kerstenii]]''.<ref>{{Cite web|url=http://www.conchsoc.org/collectors_east_africa/von-der-Decken-CC.php|title=Baron Carl Claus von der Decken - 1833-1865 - Collectors in East Africa - 31.|publisher=Conchological Society of Great Britain and Ireland|accessdate=11 april 2016|archiefdatum=16 juli 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150716230316/http://www.conchsoc.org/collectors_east_africa/von-der-Decken-CC.php|dodeurl=no}}</ref> === Charles New (1871–1875) === Na sienen tweden Versöök snack [[Baron Karl Klaus von der Decken]] mit [[Charles New]], een engelschen Misschonaar, de ene Misschoon bi Mombassa harr un een Protegé vun [[Johann Ludwig Krapf]] weer. Charles New söch ene Steed för en ne’e Misschon un von der Decken broch em op de Idee, de [[Wachagga]] to besöken. He fraag [[Johannes Rebmann]] na Informatschonen un maak sik im Juli 1871 op den Weg na de Kilimandscharo. De eerste Versöök, de Topp to bestiegen is mislückt man in’n August probeer he dat noch eenmaal, dütmaal över de Süüdoostsied vun’n Kibo. He keem daarbi op een Höögde vun 4000&nbsp;m un keem bet över de Sneegrenz.<ref>Hans Meyer: S. 15</ref> [[File:Map of Kilimanjaro by Charles New.jpeg|thumb|Charles New maak exakte Kaarden vun de Kilimandscharo un de Ümgegend<ref name="cn" />]] Charles New weer de eerste Europäer, de den Snee vun de Kilimandscahro bereikt het. He ünnersöch ook de Landschop un besöch vele Öörd, de vöördem noch unbekannt weren, so as de [[Chalasee]] süüdoostlich vun de Mawenzi. He schreev siene Beleevnissen in dat Book ''Life, Wanderings, and Labours in Eastern Africa'' daal,<ref name="cn">Charles New, ''[[iarchive:lifewanderingsa00newgoog|Life, Wanderings, and Labours in Eastern Africa]]'' (Hodder and Stoughton, 1873)</ref> wat in England de Twievel över de besneeten Toppen vun de Kilimandscharo een för alle mall uutrüüm.<ref name="new" /> In’n Dezember 1874 reis Charles New wedder na de Dörper vun de Wachagga. Araabsche Slavenhannelslüüd, de mitkregen harrn, dat Charles New de Slavenhannel stoppen wull, setten de Höövdlingen, daarünner [[Mandara]] vun [[Moshi]], gegen em op. De Höövdlingen verköffen Slaven an de Arabers un wussen, dat Charles New ene Gefahr för eer Inkamen weer. As de Misschonaar na de Kilimandscharo keem, grepen de Wachagga em an un nemen all siene Saken af. Verswackt vun [[Dysenterie]] keem Charles New in’n Februar 1875 torügg na Mombassa, wo he den 14.&nbsp;Februar an de Mattigkeid doodbleev.<ref name="new">Sanford H. Bederman: ''The Reverend Charles New: Nineteenth-Century Missionary and Explorer in Eastern Equatorial Africa''. In:''Terrae Incognitae'', Society for the History of Discoveries, Volume 44, Issue 2, S. 110-123 [http://www.maneyonline.com/doi/abs/10.1179/0082288412Z.0000000008|doi=10.1179/0082288412Z.0000000008 online] opropen den 18. April 2016, [https://web.archive.org/web/20210806164631/https://taylorandfrancis.com Archiv]]}}</ref> === Opstiegen 1883 === Kört na 1880 wurr ene Iesnbahnlinie boot, de [[Dar es Salaam]] mit [[Ujiji]] an’n [[Tanganjikasee]] verbünn. Üm dat de Iesenbahnlinie dicht bi de Kilimandscharo langsleep, weer de Reis na de Barg nu veel eenfacher. Likers besöchen Europaers den Barg bloot af un an. Sachtesn as Folg vun de Anslag op New.<ref name="burns17">Cameron M. Burns: S. 17</ref> De düütsche [[Gustav Fischer (ontdekkingsreiziger)|Gustav Fischer]] keem 1883 an den Barg vöörbi, as he vun Mount Meru na de Naivashasee reis un bericht, dat’t Ümland wedder seker was. De schottsche Geoloog [[Joseph Thomson (ontdekker)|Joseph Thomson]] keem in’t sülve Jaar na de Noordsied vun de Kilimandscahro, as he döör dat Land vun de Massai trock. He versöch den Barg to bestigen, keem man bloot op 2700&nbsp;m.<ref>Hans Meyer: S. 12</ref> Na de Berichten vun Fischer, stüür de ''Royal Geographical Society'' [[Harry Johnston]] na de Barg de Flora un Fauna in dat Ümland to ünnersöken. He was 1883 de drüdde Europäer an den Barg. Jognston verwöör, dat he besteeg den Barg bet op ene Höögd vun 5000&nbsp;m un vertell dat Opstieg so eenfach weer, dat he nich eenmaal een Wannerstock bruuk. Anner brietsche Wetenschoppers glöven em nich.<ref>Hans Meyer: S. 14, 15</ref> Johnston siene Berichten kemen avers good bi europääschen Politkers an. He beschreev dat Ümland vun den Barg in sienen Book ''he Kilima-njaro Expedition.'' === Düütsche Koloniaaltied (1885-1886) === In de Tied stünn de grote Deel vun Oostafrika ünner Inflood vun dat Sultanaat Sansibar. 1884 keem ene Expeditschoon vun de [[Gesellschaft fur deutsche Kolonisation|Gesellschaft für deutsche Kolonisation]] (GfdK) in Oostafrika an. De GfdK weer een Privaatünnernemen vun den Düütschen [[Carl Peters]], de Kolonien in Översee för dat düütsche Riek warven wull. De Expeditschoon kunn oostafrikaansche Höövdlingen besnacken kneepsche Verdrääg op Hoogdüütsch to ünnerteken. De Höövdlingen geven so in’n Tuusch för Schuul de Bruukrechten in eren Rebeed. So keem de Kilimandscharo ünner de Macht vun de GfdK.<ref name="GEA">[[Encyclopædia Britannica]] ''[[wikisource:en:1911 Encyclopædia Britannica/German East Africa|German East Africa]]'' (1911)<br />Bruno Kurtze: ''[[iarchive:diedeutschostafr00kurt|Die Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft – Ein Beitrag zum Problem der Schutzbriefgesellschaften und zur Geschichte Deutsch-Ostafrikas]]'' (1913, Jena)</ref> 1885 het dat Düutsche Kaiserriek düsse Verdräag goodkennt. De Sultaan vun Sansibaat protesteer daargegen, un versoch mit siene Armee de Höövdlingen op’t oostafrikaansche Fastland wedder ünner sien Gesegg to kriegen. De Riekskanzler Otto von Bismarck stüür daarophen fiev Kriegsscheep na Oostafrika, de denn op’n 7. August 1885 de Kanonen op den Palast vun’n Sultaan richten. De Sultaan geev op un het de düütsche Anspröök gellen laten, so dat de Kilimandscharo offitschell düütsch Koloniaalrebeed worrn is.<ref name="GEA" /> De düütsche Kolonie sett de brietsche Plaans -&nbsp;ene Kolonie vun’t [[Kaap vun de Gode Hoop|Kaap]] bet [[Kairo]] - enen Sticken vöör. In’n Oktober 1886 begünnen brietsche un düütsche Diplomaten in London stillkens över dat koloniale Rebeed in Oostafrika to verhanneln. Se kemen övereen, dat se Oostafrika ünner sik opdelen un de süüdliche Deel üm de Tanganjikasee un de Kilimandscharo Düütsch Oostafrika ween schull un de Noorddeel mit de Havensadt Mombasa Brietsch Oostafika formen schull. De Grenz twüschen de twee Rebeden weer ene lieke Lien, de enen Knick üm den Kikimandscharo, dunntomalen de höögszte Barg int Düütsche Riek, maak.<ref>Tom Claytor: [https://ntz.info/gen/n01579.html The border between Tanzania and Kenya] (3. Juli 1996). [https://web.archive.org/web/20230607152218/https://ntz.info/gen/n01579.html Archiv] vun’n 7. Juni 2023.</ref> Dat Bargmassiv kreeg den Naam ''Kilima-Ndscharo''.<ref>Philip Briggs: ''Guide to Tanzania; 2nd edition'' (1996, Bradt Guides)</ref> 1887 gung de GfdK op in de nee grünnt [[Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft]] (DOAG), mit Carl Peters as Vöörsitter.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ub.bildarchiv-dkg.uni-frankfurt.de/Bildprojekt/Lexikon/php/suche_db.php?suchname=Peters |titel=Deutsches Koloniallexikon 1920, SCHNEE, H.(Buchstabe: Peters) |abruf=2025-10-29 }}</ref> === Opstiegen 1887 un 1888 === In’n Juni 1887 versöken de Ungaar [[Sámuel Teleki]] un de Öösterrieker [[Ludwig von Höhnel]] över dat Saddelplateau, dat de Kibo un de Mawenzi verbinnt, den Topp to bereiken. Von Höhnel stopp op ene Höögd vun 4950&nbsp;m, man Teleko klatter wieder bet över de Sneegrenz un stell mit 5300&nbsp;m enen ne’en Rekord op.<ref>Ludwig Ritter von Höhnel: ''[[iarchive:discoverylakesr00hhgoog|Discovery of Lakes Rudolf and Stefanie: A Narrative of Count Samuel Teleki's Exploring & Hunting Expedition in Eastern Equatorial Africa in 1887 & 1888, Volume 1.]]'' (Longmans, Green, 1894)</ref> As Teleki un Von Höhnel wedder trügg an’n Foot vun’n Kilimandscharo weren, kemen se den düütschen Geograaf Hans Meyer un de düütsche Baron Albrecht von Eberstein tomööt, de sik för den Opstieg vöörbereiden.<ref>Hans Meyer: S. vii</ref> Meyer in Von Eberstein kemen bet op 5486&nbsp;m, ümdat se nich richtig uutrüst weren de Gletscher to bestiegen.<ref name="burns17" /> Meyer keem 1888 na Düütsch-Oostafrika trügg tohoop mit de öösterriekschen Kartograaf Oscar Baumann, as sik in’n Abushari-Opstand just araabsche Kooplüud un afrikaansche Stämm ünner [[Abushiri ibn Salim al-Harthi]] gegen de düütschen Koloniaalherren wennen. Meyer un Baumann wurrn fungen, mussen er Uutrüsten afgeven un Löösgeld talen. Denn wurrn se free laten un reisen na Eruopa trügg.<ref name="Stewart">Alex Stewart: S. 82</ref> In’n Harvst 1888 kemen de US-amerikaansche Bioloog [[William Louis Abbott]] un de düütsche [[Otto Ehrenfried Ehlers]] na de Kilimandscharo. Abbott sammel ene grote Antall Planten un Deerter üm de Barg. He fünn ook de [[Abbottduker]], de later sienen Naam kreeg un stüür en vullwasen Exemplaar na Europa. Abbott un Ehler wullen ook den Topp över de Noordwesthang bestiegen, man Abbot geev al fix op, ümdat he sik ungood fööl. Na egen Angaven steeg Abbot bet 5904&nbsp;m rop boven.<ref>ClimbMountKilimanjaro.com: [https://web.archive.org/web/20160309102915/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/history/kilimanjaro-conquered/ The conquest of Kilimanjaro]</ref> Later trock de Uutsaag trügg un geev to, dat he den Bargtopp nich bereikt het.<ref>Hans Meyer: S. 18</ref> === Hans Meyer (1889) === 1889 keem Hans Meyer för sienen drüdden Versöök den Topp vun’n Kibo to bereiken torügg. Dütmaal keem de Öösterrieker [[Ludwig Purtscheller]] mit. Eerdat se op den Barg klattern, besöchen Meyer un Purtscheller Mandara in Moshi. Dat weer de Chagga-Höövdling, de sik gegen Charles New wennt harr. Wegen sienen Bündnis mit de düütsche koloniale Armee un Wapenleverns weer Mamdara de mächtigste Höövdling op’n Kilimandscharo.<ref>John Iliffe: S. 59, 100; Charles Dundas: S. 82</ref> Bi’n Opstieg kregen Meyer un Purtscheller Hülp vun sösstein Afrikaners. Daarmang weren Chagga uut Marangu, een Mann vun Mandara un twee Freewillige, Ali un de Kook Mwini Amani. Op verscheden Höögden richten se Camps in: dat Abbottscamp op 3894&nbsp;m, dat Kibocamp op 4263&nbsp;m un een lütt Camp bi enen Fels op 4578&nbsp;m, direkt ünner de eersten Gletschers. So muss de Expeditschoon nich na jeedenen misslückt Versöök torügg na dat Basiscamp. Dregers versorgen de Camps mit Brennholt un Eten, dat se uut Marangu an’n Bargfoot halen.<ref name="burns17" /> Rund fiev Weken na de Expeditschoonsbeginn kemen Meyer un Purtscheller mit eer Team op’n 3.&nbsp;Oktober över enen Gletscher an den Kraterrand. Hans Meyer nööm de Gletscher Ratzelgletscher, [[Friedrich Ratzel]] to Eren. Dat Inhacken vun Treed in’t Gletscheries gung man so an’e Substanz, dat se kene Energie meer harrn bet op den höögsten Punkt vun de Kraterrand to klattern. Dree Daag later kemen se man op’n 6. Oktober 1889 kemen an.<ref name="Stewart" /> Hans Meyer nööm de Punkt Kaiser-Wilhelm-Spitze na de Kaiser [[Wilhelm II.]]<ref>{{Internetquelle |url=http://icaci.org/files/documents/ICC_proceedings/ICC2003/Papers/110.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-10-28}}</ref> Kort na’n Opstieg wüllen Meyer un Purtscheller ook de Topp vun de Mawenzi bereiken. Se kemen man bloot bet Klute Peak, een 3952&nbsp;m hoog Bargtopp.<ref>Peakery.com: [https://web.archive.org/web/20160307224151/http://peakery.com/klute-peak-tanzania/ Klute Peak]</ref> Op’n 18. Oktober stegen Meyer un Purtscheller över de Hans Meyer Notch een tweed Maal op’n Kibo, ümdat se den Krater ünnersöken wullen. Allens tohop brochen se 16 Daag över 2600&nbsp;m to.<ref>Alex Stewart: S. 84</ref> 1890 bröch Hans Meyer dat Book ''Ostafrikanische Gletscherfahrten'' ruut, dat siene Expeditschoon op’n Kilimandscharo un anner Expeditschonen beschrivt. He keem 1898 na de Kilimandscharo torügg un wull den Kibo nochmaals bestiegen, man keem de dütmaal nich wieder as de büterst Kraterrand.<ref name="stewart19">Alex Stewart: S. 19</ref> === 20. Jhd. === To’n Enn vun’n 19.&nbsp;Jhd. un in’n frohen 20.&nbsp;Jhd. neem de westliche Inflood in de Regioon to. Al 1892 wurr ene evangeelsch-luthersche Kark in Moshi opricht. Later folgen anner in Machame un anner Dörp vun de Chagga. 1908 weren rund fievtig Chagga to’n Christendom övertreden.<ref>François Bart, e.a.: S. 132</ref> Ene grote Tall Eyepditschonen ünnersoch den Barg un dat Rebeed ümto. In de Nafolg vun Hans Meyer boen Düütsche Hütten op de Kilimandscharo, dat de Opstieg lichter warrt. Op 2550&nbsp;m wurr de Bismarckhütt opricht un op 3450&nbsp;m de Petershütte.<ref name="CMK" /> De Naam kregen se vun [[Carl Peters]], de Präsident vun de DOAG.<ref>John Iliffe: S. 101</ref> Mandara bleev in’n November 1891 dood. Sien Söön folg em as Höövdmann vun Moshi. Marealle, de Höövdling vun Marangu, seeg nu ene Chance siene Macht uutoboen. He laad Carl Peters in sien Dörp in, dat he hier sien Höövdquarteer inrichten schull, un speel de Düütschen gegen anner Höövdlingen uut. === Koloniaal Stried (1914–1919) === [[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA3105, Deutsch-Ostafrika, Pflanzer von Kilimandscharo.jpg|thumb|Anworven Soldaten vun de düütsche Koloniaalarmee in de Gegend vun’n Kilimandscharo]] Tiedens de [[Eerste Weltkrieg]] versöch dat [[Verenigt Königriek]] Düütsch-Oostafrika intonemen. Na de Nedderlaag bi de Havenstadt [[Tanga (stad)|Tanga]] trock dat brietsche Heer den 3.&nbsp;November 1914 na [[Longido (dorp)|Longido]], en Dörp an de süüdwestliche Sied vun’n Kilimandscharo. Daar kemen se in ene Fall vun de düütsche Koloniaalarmee, de ünnern Generaal [[Paul von Lettow-Vorbeck]] stünn. Dat brietsche Heer verloor vele Männer, Proviant un Uutrüsten un muss sik torügg trecken na Brietsch-Oostafrika.<ref>{{Internetquelle |url=https://zimmerer.typepad.com/Documents/Guerrilla%20Von%20Lettow%20New.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-11-05}}</ref> Later in’n Krieg weer daar wedder Stried üm den Kilimandscharo, mit ene grote Slacht bi [[Moshi]] in’n Maart 1916.<ref>W.O. Henderson: ''[https://web.archive.org/web/20160427091317/https://books.google.nl/books?id=H1NhZzUd0_YC&lpg=PA105&ots=5vkxYlwyja&dq=march%20moshi%201916&hl=nl&pg=PA105#v=onepage&q=march%20moshi%201916&f=false Studies in German Colonial History]'' (2012, Routledge)</ref> Op’n 25.&nbsp;November 1918 het von Lettow kapituleert, un Düütsch-Oostafrika keem ünner brietsche Herrschopp. Söven Maand later, op’n 28.&nbsp;Juni 1919, weer de [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag vun Versailles]] ünnerschreven, un Düütsch-Oostafrika wurr tweedeelt. Dat Verenigt Königriek kreeg dat [[Mandaatgebied|Mandaat]] över [[Tanganyika (territorium)|Tanganyika]], dat nu as Tansania bekannt is. Dat annere Deel, [[Ruanda-Urundi]], dat hüdige [[Rwanda]] un [[Burundi]], keem to [[Belgien]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160309125606/http://net.lib.byu.edu/~rdh7/wwi/versailles.html The Peace Treaty of Versailles - 28 June, 1919]<br /> John Iliffe: ''[https://web.archive.org/web/20160311183811/https://books.google.nl/books?id=m0dalboHfXgC&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false A Modern History of Tanganyika]'' (1979, Cambridge University Press)</ref> === Ünner brietsch Herrschop (1919–1961) === [[File:Kilimanjaro-1938-uwm.png|thumb|Luchtbild vun’n Kibo (1938)]] De brietsche Koloniaalherrschop het de Bargwoolden 1921 as Natuurreservaat ünner Schuul stellt un so stoppt, dat sik de Koffie- un Bananenplantagen noch wieder uutbreiden köönt.<ref>Melissa Leach, Ian Scoones: ''[https://web.archive.org/web/20160311190911/https://books.google.nl/books?id=6UvLCQAAQBAJ&dq=kilimanjaro&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Carbon Conflicts and Forest Landscapes in Africa]'' (2015, Routledge)</ref> De brietsche Geograaf [[Clement Gillman]] weer 1921 de eerste Europäer, de na 1914 wedder den Krater vun’n Kibo bereikt het. 1924 is de [[Südafrika]]ner George Londt den Mawenzi anhoogstegen. He wull den Hans Meyer Peak. bestegen, keem avers bi de 4958&nbsp;m hoge Süüdspitz vun’n Mawenzi an, de nu as Londt Peak bekannt is.<ref name="stewart86">Alex Stewart, S. 86.</ref> In 1926 hett de britt’sche Bergklätter [[Donald Latham]] op 5638&nbsp;m Höögde dat froren Liek vun enen Leopard funnen, bi’n Deel vun de Kraterkant, de nu as Leopard Point bekend is, wat jüst noordlich vun Gillman’s Point liggt.<ref>Luke Hunter: ''[https://web.archive.org/web/20160312072901/https://books.google.nl/books?id=hzNBCgAAQBAJ&pg=PA213&lpg=PA213&dq=kilimanjaro&source=bl&ots=l5_HzPbZ2N&sig=sDeiTt7s9eBLYrihdV_Mm0AHzpk&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj5_Ifaz7nLAhWMDCwKHfA4BvgQ6AEILjAD#v=onepage&q=kilimanjaro&f=false Wild Cats of the World]'' (2015, Bloomsbury Publishing)</ref> He schreev doröver in de ''Geographical Journal'' in’n Dezember 1926, mit’n Bild vun Oforo, de bi dat Liek steiht.<ref>Gwynneth Latham, Michael Latham: ''[https://web.archive.org/web/20160428081720/https://books.google.nl/books?id=p5DAmt6QV-UC&lpg=PA72&ots=gaugGpyWHc&hl=nl&pg=PP1#v=onepage&q=oforo&f=false Kilimanjaro Tales: The Saga of A Medical Family in Africa]'' (1995, The Radcliffe Press)</ref> De düütsche Missionar [[Richard Reusch]] is twüschen 1925 un 1927 meermaals op de Bsrg stegen. Bi enen Opstieg funn ook de Lepardenliek un sneed sik en Stück vun’n Oor af as Andenken. De Liek bleev daar to liggen bet to’n Anfang vun de 1930er, denn weer se miteens weg.<ref name="stewart87">Alex Stewart, S. 87.</ref> Bi en anner Opstieg klatter Reusch in den later na em nöömt Reuschkrater un funn dar de Ash Pit. [[File:Kilimanjaro Kibo Hut.jpg|thumb|De Kibohütt, 1932 opricht]] Vun de late 1920er an wurr de Barg vun meer un meer Klatterers bestegen. Wieldat meer Lüüd den Barg bestiegen wullen, wurr in’n Juli 1929 in [[Moshi]] de ''Mountain Club of East Africa'' grünnt, later de [[Kilimanjaro Mountain Club|''Kilimanjaro Mountain Club'']]. 1932 wurr up 4703&nbsp;m de Kibohütt boot, tohoop mit de Bismarckhütt un Peters Hütte.<ref name="stewart89">Alex Stewart, S. 89.</ref> [[Bill Tilman]] un [[Eric Shipton]], twee engelshe Bergstiegers, de tovöör al de [[Mount Everest]] bestegen harrn, besöchen 1930 den Barg, den Hans Meyer Peak to bestiegen. Bi de eerste Versöök verlopen se sik un fünnen tofällig daar de Nordecke Peak bi.<ref name="stewart87" /> Bill Tilman keem 1933 wedder, steeg op den Kibo un slöög sien Lager in’n Krater op. Hier fün he [[Fumarole]]n, de na Swevel rüükt. Dat weer een Teken vun vulkaansche Aktivitäät, wat de Geologen wunnert un de lokale Lüüd verschreckt het, denn se dachen, de Kibo weer en inaktiven Vulkaan.<ref name="stewart89" /><ref>H.W. Tilman: ''[https://web.archive.org/web/20160312064623/https://books.google.nl/books?id=HQsNCwAAQBAJ&dq=snow+on+the+equator+tilman&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Snow on the Equator: Mount Kenya, Kilimanjaro and the great African odyssey]''</ref> 1957 het de [[Universität Sheffield]] den Krater ünnersöcht un ruutfunnen, dat de Kibo een inslapen Vulkaan is.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.igsoc.org:8080/journal/3/26/igs_journal_vol03_issue026_pg475-479.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-11-08 }}</ref> === Unafhängigkeid un Tansania === [[File:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 2.JPG|thumb|De Kaiser-Wilhelm-Spitz wurr 1961 ümdoopt to’n [[Uhuru Peak]]]] 1954 grünn [[Julius Nyerere]] de [[Tanganyika African National Union|''Tanganyika African National Union'']] (TANU), ene politische Partei, de sik för de Unafhängigkeit vun Tanganjika insett. As Tanganjika 1961 en egen Land wurr, lööt Nyerere ene [[Blöös]] op den Topp vun’n Kibo setten un dööp de Kaiser-Wilhelm-Spitze in [[Uhuru Peak]] üm. ''Uhuru'' is Swahili för „Freeheid“.<ref>{{Citeer journal|url=http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1965_files/AJ%201965%20320-330%20Dangar%20Alpine%20Notes.pdf|title=Dangar Alpine Notes|author=D. F. O. Dangar|journal=The Alpine Journal|year=1965|volume=70|issue=310-311|pages=328|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=3 december 2013|archiefurl=https://web.archive.org/web/20131203032358/http://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1965_files/AJ%201965%20320-330%20Dangar%20Alpine%20Notes.pdf|dodeurl=no}}</ref> Twee Jaren later het sik Tanganjika mit de sik Volksrepubliek Sansibar un Pemba tohoopdaan un de [[Tansania|Verenigte Republiek Tansania]] grünnt. [[File:Marangu Gate in Kilimanjaro Park 001.JPG|thumb|Ingang vun dat [[Nationaalpark Kilimanjaro]] bi [[Marangu]]]] Intwüschen wurr de Kilimandscharo jümmers meer ene Attrakschoon för Touristen. 1959 weren al meer as sövenhunnnerd Lüüd op den Barg stegen.<ref name="burns20">Cameron M. Burns, S. 20.</ref> För de jümmerto grötter Tall Touristen is 1971 westlich vun [[Moshi]] de [[Kilimanjaro International Airport|''Kilimanjaro International Airport'']] opricht worrn.<ref>[[The New York Times]]: [https://www.nytimes.com/1971/12/03/archives/tanzania-airport-opens.html Tanzania Airport Opens] (3. Dezember 1971). [https://web.archive.org/web/20210817161233/https://www.nytimes.com/1971/12/03/archives/tanzania-airport-opens.html Archiveert] op’n 17. August 2021.</ref> 1973 wurr de [[Nationaalpark Kilimanjaro]] grünnt un heel de Barg baven de Boomgrenz ünner Schuul stellt. De ole Bismarckhütt un Peters Hütt wurrn afbraken un de ne’en Mandarahütt un Horombohütt wurrn boot. === 21.&nbsp;Jhd. === Sied 2005 höört ook de Hangwoold to dat dat Rebeed vun de Natschonaalpark Kilimandscharo, de so nu 75.575&nbsp;ha groot is. De Afsichten vun de Natschonaalpark sünd Schuul för de Natuur un Deerter, dat Uutbillen un Opklören vun de Minschen, de an’n Kilimandscharo leevt un optopassen, dat de Tourismus nich to veel warrt.<ref name="UNESCO" /> 2008 künnige de tansaansche Minister [[Shamsa Mwangunga]] an, dat 4,8&nbsp;Millionen inheemsche Bööm rund üm de Kilimandscharo plant warrn schöölt. De Bööm schöölt de Eroschoon an de Barghäng afwennen un de Waterborns schulen.<ref>[https://web.archive.org/web/20160421223257/https://uddebatt.wordpress.com/2008/05/27/mt-kilimanjaro-the-snow-cover-is-increasing-says-tanzanian-minister/ Mt Kilimanjaro – the snow cover is increasing says Tanzanian minister] (Januar 2008)</ref> == Tourismus un Klattersport == Na de ''Tanzania National Parks Authority'' besöchen 57.546 den Kilimandscharo in’n Jaren 2011/12. Daar bestegen 16.425 vun den Barg ook.<ref name="number">{{Internetquelle |url=http://www.tanzaniaparks.com/news/number_of_kili_climbers_not_a_threat.html |titel=The official site of the Tanzania National Parks - Latest news |abruf=2025-10-27 }}</ref> De [[Natschonaalpark Kilimandscharo]] bringt jeed Jaar rund 50 Millionen US-Dollar in un is so de lukrativste Natschonaalpark in Tansania.<ref name="ibtimes">Kathleen Caulderwood: [https://web.archive.org/web/20160423015126/http://www.ibtimes.com/everest-sherpas-boycott-climbing-season-porters-kilimanjaro-work-less-1577402 As Everest Sherpas Boycott Climbing Season, The Porters On Kilimanjaro Work For Less] (30. April 2014)</ref><ref>Mary Mostafanezhad, Roger Norum, Eric J. Shelton, Anna Thompson-Carr: ''[https://web.archive.org/web/20160423015914/https://books.google.nl/books?id=U7RYCwAAQBAJ&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Political Ecology of Tourism: Community, Power and the Environment]'' (2016, Routhledge)</ref> De Tourismus is ook een wichtig Inkamen för de inheemschen Lüüd. 2007 arbeiden rund 11.000 Lüüd as Tourguides, Dregers oder Köök. Dat givt avers Kritik an de legen Arbeidsümstänn för de Inheemschen.<ref name="ibtimes" /><ref>Jonathan Mitchell, Jodie Keane, Jenny Laidlaw: [https://web.archive.org/web/20160304191335/http://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/4203.pdf Making success work for the poor: Package tourism in Northern Tanzania] (9. Januar 2008, Overseas Development Institute) Ian Christie, Eneida Fernandes, Hannah Messerli, Louise Twining-Ward: ''[https://web.archive.org/web/20150919102134/https://books.google.com/books?id=2nEFBAAAQBAJ&pg=PA257 Tourism in Africa: Harnessing Tourism for Growth and Improved Livelihoods]'' (2014, World Bank Publications)</ref> === Routen === [[Bild:Mount Kilimanjaro Climbing Routes and Huts photomap-nl.svg|alternativtext=Kaart mit Klatterrouten op de Kilimandscharo|duum|Klatterrouten op de Kilimandscharo]] Op’n Kilimandscharo givt dat söss Routen den Kibo to bestiegen. Vun de noordwestlichste Route sünd dat, in Wieserricht: de Shira-Route, de Rongai-Route, de Marangu-Route, de Umbwe-Route, de Machame-Route un de Lemosho-Route. Dree vun de Routen föört bet op de Uhuru Peak: de Lemosho-Route, över de swaar bestiegbare Western Breach, de Machame-Route un de Marangu-Route, de eenfacher to bestiegen sünd un langs Barafu Camp un Gillman’s Point loopt. För jede Route mött Touristen enen Bargförer boken. De Duur vun de Routen ünnerscheedt sik un langt vun fiev bet negen Daag.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/practical-information/kilimanjaro-routes/ |titel=Kilimanjaro routes: what is the best route up Kilimanjaro? |abruf=2025-10-27 |sprache=en}}</ref> Anners as de söss groten Routen givt dat noch anner, de bloot af un an bestegen warrt. Bloot wenige klattert op de Mawenzi. För de Routen op de Topp vun de Mawenzi bruukt dat gode Bargstiegers, de passlich uutstaffert sünd. === Gefaren === De meisten Klatterrouten op de Kibo sünd, vergleken mit Bargen in de [[Himalaya]] oder [[Anden]], technisch relativ eenfach. Lüüd, de op’n Kilimandscharo stiegen wüllt, warrt liekers anraden, dat se in good Verfaat ween schöölt un sik good rüsten un uutstafferen schöölt. Dat warrt ook anraden nich meer as twee Kilometers den Dag optostiegen.<ref>{{Internetquelle |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/7919100.stm |titel=BBC NEWS {{!}} UK {{!}} Magazine {{!}} How hard is it to climb Mount Kilimanjaro? |abruf=2025-10-27 |sprache=en-GB}}</ref> Lege Temperaturen un eventuell starken Wind köönt den Opstieg avers lastig maken.<ref>{{Internetquelle |autor=Ramon Stoppelenburg |url=http://www.expeditionkilimanjaro.com/preparation.php |titel=Expedition Kilimanjaro - climb the highest mountain of Africa! |abruf=2025-10-28 }}</ref> Wegen de Höögdünnerscheed kriegt veel Bargstiegers ook de Höögdenkrankheid.<ref name="Acclimatization">{{Citeer journal|author=Muza, SR; Fulco, CS; Cymerman, A|title=Altitude Acclimatization Guide|journal=US Army Research Inst. of Environmental Medicine Thermal and Mountain Medicine Division Technical Report|issue=USARIEM-TN-04-05|year=2004|url=http://archive.rubicon-foundation.org/xmlui/handle/123456789/7616|accessdate=15 februari 2016|archiefdatum=14 februari 2016|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160214202657/http://archive.rubicon-foundation.org/xmlui/handle/123456789/7616|dodeurl=ja}}</ref> Na ene Studie vun 2005 kregen 77&nbsp;% vun de Bargstiegers de Höögdenkrankheid un 61,3&nbsp;% kemen bet op de Topp.<ref>{{Citeer journal|url=http://www.nickkalson.com/Papers/Kili_WEM.pdf|title=Determinants of Summiting Success and Acute Mountain Sickness on Mt Kilimanjaro (5895 m)|author=Andrew J. Davies, Nicholas S. Kalson, Suzy Stokes, Mark D. Earl, Adam G. Whitehead, Hannah Frost, Ian Tyrell-Marsh, Jon Naylor|journal=Wilderness and Environmental Medicine|year=2009|volume=20|issue=4|pages=311–317|doi=10.1580/1080-6032-020.004.0311|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=8 december 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151208062905/http://www.nickkalson.com/Papers/Kili_WEM.pdf|dodeurl=ja}}</ref> Na een anner Studie kregen vun 917 Bargstiegers, de över de Lemosho- oder de Machame-Route op de Topp ankemen, 70,4&nbsp;% de Höögdkrankheid. De Symptomen weren [[Koppwehdag|Kopppien]], [[Övelkeid]], [[Döörfall]], [[Övergeven]] un [[Appetitverlust]].<ref>{{Citeer journal|url=https://www.researchgate.net/profile/David_Irwin3/publication/267102897_A_Retrospective_Study_of_Acute_Mountain_Sickness_on_Mt._Kilimanjaro_Using_Trekking_Company_Data/links/54da49c70cf233119bc29c23.pdf|author=Paul Eigenberger, Anna Faino, Joanne Maltzahn, Christina Lisk, Eddie Frank, Amy Frank, Zoe Loomis, Thies Schroeder, Matthew Strand, David Irwin|title=A retrospective study of acute mountain sickness on Mt. Kilimanjaro using trekking company data|journal=Aviation, Space, and Environmental Medicine|volume=85|number=11|year=2014|page=1126|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=8 december 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151208060451/https://www.researchgate.net/profile/David_Irwin3/publication/267102897_A_Retrospective_Study_of_Acute_Mountain_Sickness_on_Mt._Kilimanjaro_Using_Trekking_Company_Data/links/54da49c70cf233119bc29c23.pdf|dodeurl=no}}</ref> In de Tied vun 1996 bet 2003 storven söventein Froen un acht Männer, as se den Kilimandscharo bestegen wullen. Dat maakt 13,6 Doden op 100.000 Bargstiegers. Veertein Lüüd storven an de Folgen vun de Höögdkrankheid, veer an enen [[Hartinfarkt]], twee an ene [[Lungensweer]], een an ene akute [[Blinddarmsweer]], dree an Folgen vun grötter [[Wunn|Wunnen]] un ene na feelslaan [[Reanimatschoon]]<ref>{{Citeer journal|url=http://wodocs.com/docum/1474-international_society_for_mountain_medicine-viwcmm_abstracts-32.html|title=Deaths Due to High Altitude Illness Among Tourists Climbing Mt Kilimanjaro|authors=Markus Hauser, Andreas Mueller, Britta Swai, Sendui Ole Nguyaine|journal=Proceedings of the 2004 South African Travel Medicine Society|year=2004|accessdate=18 april 2016|archiefdatum=17 november 2015|archiefurl=https://web.archive.org/web/20151117025449/http://wodocs.com/docum/1474-international_society_for_mountain_medicine-viwcmm_abstracts-32.html|dodeurl=no}}</ref> Steen, de daalfallen köönt, sünd ene anner Gefaar för Bargstiegers. Veel Felsbrocken kaamt loos, wenn dat Ies ümto smölt. 2006 sünd dree US-amerikaansche Bargstiegers ümkamen, as Felsbrocken an de Western Breach looskamen sünd.<ref>Los Angeles Times: [https://web.archive.org/web/20150917033603/http://articles.latimes.com/2006/jan/06/world/fg-briefs6.6 3 American Climbers Killed by Rockslide] (6. Januar 2006)</ref> 2015 bleev een 33 Jaren olen US-Amerikaner dood, as Felsbrocken em drapen hebbt.<ref>San Jose Mercury News: David DeBolt: [https://web.archive.org/web/20160304092827/http://www.mercurynews.com/my-town/ci_28818630/alamo-entrepreneur-author-killed-while-climbing-mt-kilimanjaro East Bay entrepreneur, author Scott Dinsmore killed while climbing Mount Kilimanjaro] (16. September 2015)</ref> === Rekorden === De gauste Opstieg na de Topp vun de Kibo bröch de [[Spanien|Spanier]] [[Kílian Jornet]] tostann. He steeg den 29.&nbsp;September 2010 in 5&nbsp;Stünn un 23&nbsp;Minuten vun dat Basiskamp anhoog bet to de Uhuru Peak. He weer so ene Minute gauer as de [[Kasachstan|Kasach]] Andrew Puchinin, de tovöör den Rekord opstellt harr. As Jornet wedder in’n Basiscamp ankeem, weren 7&nbsp;Stünn un 14&nbsp;Minuten verstreken, wat to de Tied ook de Rekord för de gauste Op- un Afstieg weer. Opstunds liggt de Rekord för de gauste Op- un Afstieg bi 6&nbsp;Stünn un 42&nbsp;Minuten. De Rekord wurr vun de [[Ecuador|Ecuadorianer]] Karl Egloff op’n 13.&nbsp;August 2014 opstellt egenwoordig staat dit record op naam van Karl Egloff, een berggids uit [[Ecuador]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.outsideonline.com/1931036/where-world-did-karl-egloff-come |titel=Where in the World Did Karl Egloff Come From? {{!}} Outside Online |abruf=2025-11-03 |sprache=en}}</ref> De Rekord för de gauste Opstieg vun ene Fro het de Däänsche Kristina Schou Madsen opstellt. Se steeg den 23.&nbsp;Februar 2018 binnen 6&nbsp;Stünn un 53&nbsp;Minuten op de Uhuru Peak. Se het so den olen Rekord vun de Düütsche Anne-Marie Flammersfeld braken, de den 27.&nbsp;Juli 2015 in 8&nbsp;Stünn un 32&nbsp;Minuten op de Bargtopp steeg un binnen 12&nbsp;Stünn un 58&nbsp;Minuten wedder afstegen weer.<ref name="records">climbMountKilimanjaro.com: [https://web.archive.org/web/20150716204451/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/record-climbs/ Kilimanjaro records]</ref> De jüngste Bargstieger, de op’n Kibo ankeem is Coaltan Tanner. He keem den 22.&nbsp;Oktober 2018 in’n Öller vun 6 Jaren op de Uhuru Peak an. De öllste Bestieger vun de Kibo is de US-Amerikaansche Anne Lorimor, de 89 weer, as se den Kibo in’n Juli 2019 besteeg.<ref name="records" /> De öllste Mann, de den Kibo bestegen het, weer de US-Amerikaner Robert Wheeler, de mit 85 Jaren op’n 2.&nbsp;Oktober 2014 den Topp bereikt het.<ref>Guinness World Records: [https://web.archive.org/web/20180717212816/http://www.guinnessworldrecords.com/news/2018/1/monday-motivation-robert-wheeler-climbing-kilimanjaro-at-85-with-plans-to-go-a-508489 Monday Motivation: Robert Wheeler - climbing Kilimanjaro at 85 with plans to go again] (8. Januar 2018)</ref> == Populäärkultuur == [[Bild:Thesnowsofkilimanjaro19bd9.jpg|thumb|[[Ava Gardner]], [[Torin Thatcher]], [[Gregory Peck]] un [[Wade Dumas]] in ''The Snows of Kilimanjaro'' (1952)]] Mang de eersten Warken in’e Literatuur, de vun’n Kilomandscharo vertellt, is [[Jules Verne]]s sien ''{{lang|fr|Cinq semaines en ballon}}'' vun 1863. De Reisroman vertellt vun ene Ballonfaart över den afrikaanschen Kontinent, de ook langs de Kilimandscharo föört.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.gutenberg.org/files/3526/3526-h/3526-h.htm |titel=Five Weeks in a Balloon, by Jules Verne, |abruf=2025-10-25 |sprache=en}}</ref> De [[Verenigte Staten|US-amerikaansche]] Schriever [[Ernest Hemingway]] beschrivt de Kilimandscharo in twee vun sienen Warken: De Roman ''{{lang|en|Under Kilimanjaro}}'', de 1936 ruutkeem, un de Geschicht ''{{lang|en|The Snows of Kilimanjaro}}'', <ref> [[Ernest Hemingway]], ''[https://web.archive.org/web/20170223214138/https://books.google.com/books?id=QjgiXnMHHtIC The Snows of Kilimanjaro and Other Stories]'' (1995, Simon and Schuster)</ref> de Henry King 1952 ook verfilmt het. Ook de [[Frankriek|franzöösche]] Schriever [[Joseph Kessel]] maak een Reis na de Kilimandscharo un beschreev in ''{{lang|fr|Le Lion}}'' vun 1958 den Barg un sien versneit Topp mit velen Details. De franzöösche [[Singer]] [[Pascal Danel]] süng 1966 över den Snee vun’n Barg in sien Leed ''{{lang|fr|Kilimandjaro}}''. Ook in Leedtexten vun [[Jean Ferrat]] (''{{lang|fr|Kilimandjaro}}''), [[Michel Sardou]] (''{{lang|fr|Dans ma mémoire, elle était bleue}}'') un de Rockband [[Toto (band)|Toto]] (''[[Africa (Single)|Africa]]'') kümmt de Kilomandscharo vöör. De US-amerikaansche Jazzkomponist [[Miles Davis]] broch 1968 dat Album ''{{lang|fr|Filles de Kilimanjaro}}'' ruut. De Titel is ene Referenz op ''{{lang|en|Kilimanjaro African Coffee}}'', een Bedriev, in de Davis Geld investeert harr.<ref>John Szwed, ''[https://web.archive.org/web/20160223170127/https://books.google.nl/books?id=qDl3zKlMNbQC&pg=PA272&lpg=PA272&dq=Kilimanjaro&source=bl&ots=n7YAL8R2GH&sig=p1RpdZcYPZkR1AboukaEq56qKjE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjOp-nZufnKAhUE0xoKHUsMBo8Q6AEILTAC#v=onepage&q=Kilimanjaro&f=false So What: The Life of Miles Davis]'' (2004, Simon and Schuster)</ref> In 1981 broch [[Carlos Santana]] ''{{Lang|en|Tales of Kilimanjaro}}'' ruut. [[Monty Python]] maak een Sketsch, in den de schele Exleditschoonsbaas Sir George Head ([[John Cleese]]) ene Brügg twüschen de twee Toppen vun de Kilimandscharo boen will. Dat Bild vun de Kilimandscharo is döör de Kunst un de Tourismus wied verbreidt un wurr in velen verscheden Medien un Kunstformen daarstellt. De Afbiller wiest man faken romantische un stereotype Ideen vun Afrika. De Kilimandscharo is denn de Achtergrund för Kulissen mit wille Deerter, exootschen Planten un Massaikriegers. Malereen vun den Barg wiest den Kilimandscharo meest ümkleedt mit Wulken un stellt so een mystisch un romantisch Bild daar. Düsse romantischen Afbiller sünd ook vundaag noch faken op Postkaarten för den Tourismus to finnen.<ref>Mazurier, Saule-Sorbé, Lenoble-Bart, Menges, 2003, S. 1-122</ref><ref>Mazurier, 2001, S. 271-288</ref> Ook för de Reklaam is Kilimandscharoneen veel bruukt Symbool. De Barg finnt sik as Logo op Mineraalwater, Beer,<ref>[http://mightymax78.free.fr/Minisite/index.php?pages=afrique Bières du monde]</ref> Koffie, Tee, Zigaretten, in de Tourismus- un Hotelbranche oder as [[Slogan]]s, so as bi [[Air Tanzania]] (''{{lang|en|the wings of the Kilimanjaro}}'') oder de '' State Travel Service'' vun Tansaia (''{{lang|en|Land of the Kilimanjaro and Zanzibar}}''). == Literatuur == === Historie un Kultuur === * Christof Hamann, Alexander Honold: ''Kilimandscharo: Die deutsche Geschichte eines afrikanischen Berges.'' Verlag Klaus Wagenbach, [[Berlin]] 2011, ISBN 978-3-8031-3634-3. (hoogdüütsch) * Charles Dundas: ''[https://books.google.nl/books?id=4S2gRvx5X6sC Kilimanjaro and Its People: A History of Wachagga, their Laws, Customs and Legends, Together with Some Accounts of the Highest Mountain in Africa]''. Routledge, 2012. (engelsch) * John Iliffe: ''[https://books.google.nl/books?id=m0dalboHfXgC A Modern History of Tanganyika]''. Cambridge University Press, [[Cambridge (England)|Cambridge]]1979. (engelsch) * Fritz Rodulph, Percy Stulz: ''Jambo, Afrika.'' Brockhaus Verlag, [[Leipzig]] 1970. (hoogdüütsch) === Geografie un Natuurwetenschoppen === * François Bart, Milline J. Mbonile, François Devenne: ''[https://books.google.nl/books?id=gqJKbfFqEPMC Kilimandjaro: montagne, mémoire, modernité]''. Presses Universitaires de Bordeaux, [[Bordeaux]] 2003. (franzöösch) * Kurt Brunner: ''Frühe Karten des Kilimandscharo – Ein Beitrag zur Expeditionskartographie''. In: ''Cartographica Helvetica'', Heft 30 (2004), S. 3–9. [http://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=chl-001:2004:29-30::61 Vulltext] (hoogdüütsch) * Philippe Nonnotte, Hervé Guillou, Bernard Le Gall, Mathieu Benoit, Joseph Cotten, Stéphane Scaillet: ''New K-Ar age determinations of Kilimanjaro volcano in the North Tanzanian diverging rift, East Africa''. In: ''Journal of Volcanology and Geothermal Research''. Band 173, Nr. 1–2, 2008, S. 99–112. [https://doi.org/10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042 doi:10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042]. (engelsch) * Andreas Hemp: ''[https://www.researchgate.net/publication/227311322_Continuum_or_zonation_Altitudinal_gradients_in_the_forest_vegetation_of_Mt._Kilimanjaro Continuum or Zonation? Altitudinal Gradients in the Forest Vegetation of Mt. Kilimanjaro]''. In: ''Plant Ecology''. Band 184, Nr. 1, 2006, S. 27–42. [https://doi.org/10.1007/s11258-005-9049-4 doi:10.1007/s11258-005-9049-4]. (engelsch) * J. M. Grimshaw, N. J. Cordeiro, C. A. H. Foley: ''The Mammals of Kilimanjaro''. In: ''Journal of East African Natural History''. Band 84, Nr. 2, 1995, S. 105–139. [https://doi.org/10.2982/0012-8317(1995)84%5B105%3ATMOK%5D2.0.CO%3B2 doi:10.2982/0012-8317(1995)84[105:TMOK]2.0.CO;2]. (engelsch) === Bargstiegen un Reisberichten === * Hans Meyer: ''[https://archive.org/details/acrosseastafrica00meye Across East African Glaciers: An Account of the First Ascent of Kilimanjaro]''. G. Philip & Son, 1891. (engelsch) * Hans Meyer; Heinrich Pleticha (Ruutgevers): ''Die Erstbesteigung des Kilimandscharo.'' Erdmann Verlag, [[Stuttgart]] 2001, ISBN 3-522-60281-1. (hoogdüütsch) * Jörg Diergarten: ''Kilimanjaro – Besteigung über Marangu- und Machame-Route.'' Reihe SYRO-Individual-Reiseführer Band 30, SYRO, [[Chöttingen]] 1983, ISBN 3-921885-07-8 (mit ene Kaart). (hoogdüütsch) * P. Werner Lange: ''Kilimandscharo – Der weiße Berg Afrikas.'' AS Verlag, [[Zürich]] 2005, ISBN 978-3-909111-16-9. (hoogdüütsch) * P. Werner Lange: ''TraumBarg Kilimandscharo: Vom Regenwald zum tropischen Eis. Ein Reisebericht.'' AS Verlag, [[Zürich]] 2008, ISBN 978-3-909111-51-0. (hoogdüütsch) * Richard Crane, Nicholas Crane: ''Kilimandscharo per Rad: Mit dem Mountain-Bike auf den höchsten Berg Afrikas.'' Schneider, [[München]] 1987, ISBN 3-505-09602-4. (hoogdüütsch) * Cameron M. Burns: ''[https://books.google.nl/books?id=bwZfkrl2ygQC Kilimanjaro & East Africa: A Climbing and Trekking Guide]''. The Mountaineers Books, 2006. (engelsch) * Alex Stewart: ''[https://books.google.nl/books?id=28N6F2wBSM8C Kilimanjaro: A Complete Trekker's Guide]''. Cicerone Press Limited, 2012. (engelsch) === Natuur un Ümwelt === * William Dubois Newmark: ''[https://books.google.nl/books?id=0Is9h1vm90AC The Conservation of Mount Kilimanjaro]''. IUCN, 1991. (engelsch) == Weblenken == {{Commons|Kilimanjaro|Kilimandscharo}} * Indrag op de Websteed vun dat UNESCO-Weltarvzentrum ([https://whc.unesco.org/en/list/403 engelsch] un [https://whc.unesco.org/fr/list/403 franzöösch]) * [https://www.de-plattsnackers.de/geschichte/de-kilimandscharo-anhoog/ ''De Kilimandscharo anhoog''], plattdüütsch Reisbericht op ''www.de-plattsnackers.de'' ([https://web.archive.org/web/20250420225446/https://www.de-plattsnackers.de/geschichte/de-kilimandscharo-anhoog/ Archiv]) * [https://www.kilicam.com/ Kilicam], Live-Webcam vun de Kilimandscharo == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4030530-2|VIAF=237690549}} [[Kategorie:Barggrupp in Afrika]] [[Kategorie:Vulkan]] [[Kategorie:Geologie]] [[Kategorie:Fievdusender]] [[Kategorie:Barg in Tansania]] orvkcl2l37d9d4obasz745jj76q8f06 0 13236 1064566 1052262 2026-05-07T23:59:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064566 wikitext text/x-wiki {{Infobox US-Kreis | NAAM = Auglaize County | BUNDSSTAAT = Ohio | TYP = County | SITT = [[Wapakoneta]] | INWAHNERTALL = 45949 | STAND_INWAHNERTALL = 2010 | REBEET = 1040 | GRÜNNT = 14. Februar 1848 | WEBSTEED = www.auglaizecounty.org | FIPS = 39011 }} '''Auglaize County''' is en Kreis ([[County]]) in’n [[US-Bundsstaat]] [[Ohio]]. He hett 45.949 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.039 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Wapakoneta]]. == Historie == De Kreis is an’n 14. Februar 1848 grünnt worrn. <!-- == Geografie == --> == Demografie == Vun de 46.611 Inwahners bi’n [[US-Zensus 2000|Zensus vun 2000]] harrn 24.406 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 19.593 [[US-Dollar]]. 25.782 Minschen hebbt op de [[Highschool]] ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n [[Bachelor]]-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 4.047 Minschen maakt. 6,04 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot. 2,49 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as [[Engelsche Spraak|Engelsch]] snackt un 1,06 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Vun de Vöröllern her sünd 98,12 % vun de Minschen Witte, 0,24 % Swarte, 0,41 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,18 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,20 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,83 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 0,67 % vun de Lüüd ansehn. === Inwahnertall === {| {{prettytable}} |- ! Johr || Inwahnertall |- | 1900 || 31.192 Inwahners |- | 1910 || 31.246 Inwahners |- | 1920 || 29.527 Inwahners |- | 1930 || 28.034 Inwahners |- | 1940 || 28.037 Inwahners |- | 1950 || 30.637 Inwahners |- | 1960 || 36.147 Inwahners |- | 1970 || 38.602 Inwahners |- | 1980 || 42.554 Inwahners |- | 1990 || 44.585 Inwahners |- | 2000 || 46.611 Inwahners |- | 2010 || 45.949 Inwahners |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20180306082725/http://www.auglaizecounty.org/ Websteed vun’n Kreis] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110606221851/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/39/39011.html U.S. Census Bureau] (engelsch) lnxljvn2h5su6oxu2f2mlppq578k04v 0 19775 1064667 1064316 2026-05-08T09:46:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064667 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kofi Annan.jpg|thumb|right|200px|Kofi Annan in’n November 2003]] '''Kofi Atta Annan''' (* [[8. April]] [[1938]] in [[Kumasi]], [[Ghana]] † [[18. August]] [[2018]] in [[Bern]]<ref>{{Internetquelle | url=http://www.tagesanzeiger.newsnetz.ch/ausland/Kofi-Annan-ist-tot/story/24569972 | titel=Kofi Annan ist tot | autor= | hrsg=[[Tages-Anzeiger]] | datum=2018-08-18 | zugriff=2018-08-18 }}</ref>) weer de sövte Generalsekretär vun de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] vun Januar 1997 bit Dezember 2006. He is 2001 mit den [[Fredensnobelpries]] ehrt worrn. == Leven == === Familie un Utbilln === Kofi Annan weer in de ghanaischen Stadt Kumasi as Söhn vun ''Henry Reginald Annan'' un ''Victoria Annan'' boren un een Dag later dööpt. To de Tiet [[1938]] weer Ghana noch en britsche [[Kolonie]]. De Familie vun Annan hett to de Elite vun’t Land höört, to de [[Ethnie]] vun de [[Fante (Volk)|Fante]]. Sien beiden Opas un en Unkel vun em weern so nöömte ''Chiefs'' un sien Vadder hett lange Tiet as [[Utfohr]]manager för de Firma [[Lever Brothers]] arbeidt. Kofi Annan hett [[1958]] mit en Studium vun de [[Weertschapswetenschoppen]] anfungen an’t ''Kumasi College of Science and Technology''. Dör en [[Stipendium]] vun de [[Ford Foundation]] weer he in de Laag sien Studium in de USA an’t [[Macalester College]] in St. Paul, [[Minnesota]] wieder to maken, woneem he [[1961]] mit den [[Bachelor]] afslaten hett. Dorna hett he för een Johr an’t [[Genfer Hoochschoolinstitut för internatschonale Studien]] (IUHEI) vun de Universität [[Genf]] studeert. 1972 hett he butendem en [[Master of Business Administration]] an de [[Sloan School of Management]] vun’t [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) maakt. Annan is in tweeter Eh mit de sweedschen Afkaatschen un Künstlerin ''Nane Maria Annan'' verheiraadt, de en [[Broderdeern]] vun den sweedschen Diplomat [[Raoul Wallenberg]] is. Ut sien ersten Eh mit de Nigerianerin ''Titi Alakija'' hett Annan twee Kinner. === Fröhe Loopbahn === Kofi Annan is 1962 in de [[Weltgesundheitsorganisatschoon]] (WHO) vun de Vereenten Natschonen ringahn. Vun [[1974]] bit [[1976]] hett he as Tourismusdirekter in Ghana arbeidt. Dorna keem he wedder torüch na de Vereenten Natschonen un arbeidt dor as Biordent Generalsekretär achternanner in dree verscheeden Positschonen: vun 1987 bit 1990 weer he ''Sekerheitskoordinater Personalmanagement'', vun 1990 bit 1992 in ''Program Planning, Budget and Finance, and Controller'' – op den Posten hett Annan ü.a. ok över dat Freelaten vun westliche [[Börg]]en in’n [[Irak]] wiel den [[Tweet Golfkrieg|Tweeten Golfkrieg]] – un von 1993 bit 1994 in’t Rebeet ''Insätz to’n Fredensekern''. Dorophen weer he bit Oktober 1995 ''Undersecretary-General'' un weer denn Sünnerbeopdragten vun’n Generalsekretär för dat ehmolige [[Jugoslawien]]. Fief Maanden later keem he 1996 wedder torüch in sien Amt as Undersecretary-General. === Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen === An’n [[13. Dezember]] [[1996]] is Annan vun [[UNO-Sekerheitsraat]] op Druck vun de USA un gegen den Wedderstand vun vele Länner to’n Generalsekretär vun de Vereenten Natschonen wählt worrn un övernehm dormit de Steed vun [[Boutros Boutros-Ghali]] ut [[Ägypten]]. Sien Amt hett he an’n [[1. Januar]] [[1997]] antreden as eerst Generalsekretär, de direkt ut de Reeg vun de UN-Mitarbeiters wählt worrn is un bito ok as eerste swartafrikaansch UNO-Generalsekretär. An’n [[29. Juni]] [[2001]] weer he vun de UN-Generalversammeln för en tweete fiefjohrige Amtstiet bestätigt, de an’n [[31. Dezember]] [[2006]] to End gahn is. De Wedderwahl is ungewöhnlich wesen, as he 1997 an sik blots för de tweete Amtstiet wählt worrn is. Sien Nafolger is de vörmolige [[Süüdkorea|süüdkoreaansche]] Butenminister [[Ban Ki-moon]]. Wiel sien Amtstiet as Generalsekretär hett dat mehrere Beraden in’n Sekerheitsraat geven to de Situatschoon in’n Irak. As wichtigsten Punkt is över den Stand vun de Produkschoonsmöglichkeiten vun [[Massenvernichtenswapen]] dör den Irak snackt worrn. Kofi Annan hett dorto 2004 klor maakt, dat de Invasion in’n Irak ut sien Sicht illegal is. In’n September [[2003]] hett Annan en Gremium vun 16 Lüüd insett, dat Vörslääg utarbeiden schüll för en Reform vun de Vereenten Natschonen, de so nöömte ''Hoochrangig Koppel för Bedrohen, Rutfordern un Wannel''. Dorophen hett he an’n [[21. März]] [[2005]] sien unvermodens wiet gahnd 63 Sieten lang Reform-Dokument „In grötterer Freeheit: Op’n Weg to Entwickeln, Sekerheit un Minschenrechten för all“ vörstellt. Toletzt sett sik Annan för en globale [[Kohlenstoffdioxid|CO₂]]-Stüer in un hett de Weltgemeenschap dorop drängt, en Lösen för de [[Darfur-Kries]] to finnen. === Annere Opgaven === Annan is [[2007]] Vösitter vun de ''Allianz för en [[Gröön Revolutschoon|Gröne Revolutschoon]] in Afrika'' (AGRA) worrn, en Initiative, de in’t Johr [[2006]] mit Geller vun de [[Bill & Melinda Gates Foundation]] un de [[Rockefeller-Stiften]] in’t Leven ropen weer. Teel schall dat wesen, de landweertschopplich Produkschoon vun Afrika in de kamend teihn bit twintig Johren dubbelt oder dreemol so groot to maken, wobi toeerst vör allen de Lüttbuerns ünnerstütt warrn schüllt.<ref>[[De Standard]]: [http://derstandard.at/?url=/?id=2918737 ''Annan leitet Afrikas "grüne Revolution"''], 15. Juni 2007</ref>. == Kritik an Annan == Kritiker hebbt Kofi Annan 1994 en Mitverantwoorden an’n [[Völkermoord in Ruanda]] ünnerstellt. An verantwoortlich Steed för Afrika un [[Ruanda]] schall he Narichten över den Völkermoord torüchhollen oder afmildert hebben. Dat warrt em sünners in Betog op Berichten un Helpsanfragen vun den dormaligen Kommandeerenden vun de UN-Truppen in Ruanda, General [[Roméo Dallaire]] naseggt. In’n Verloop vun’n [[Libanonkrieg 2006]] is Annan vun [[Israel]] un vun [[John R. Bolton|John Bolton]], den US-amerikaanschen [[Bottschopper]] bi de Vereenten Natschonen kritiseert worrn, wieldat he Israel vörholen hett, veer Blauhelmsoldaten mit Vörsatz dood maakt to hebben.<ref>[[Der Spiegel|Spiegel Online]]: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,428668,00.html ''„Blauhelm-Soldaten flehten stundenlang um Hilfe“'', 26. Juli 2006]</ref>. Annan hett sien Vörhollen aver nich torüchnahmen. == Ehren un Utteken == * [[Order of the Star of Ghana]] * 1999 [[Ehrendokter]] vun de [[Technisch Universität Dresden|Technischen Universität Dresden]] * 2001 Ehrendokter vun de [[Fre’e Universität Berlin|Fre’en Universität Berlin]], Fachrebeet Politik- un Sozialwetenschoppen * 2001 [[Fredensnobelpries]], to lieke Delen mit de Vereenten Natschonen * 2002 Ehrendokter vun de [[Universität Tilburg]] * 2003 [[Düütsch Medienpries]] * 2003 [[Sacharow-Pries]] vun’t Europääsche Parlament för’t Verdeffenderen vun de Minschenrechten * 2003 Freeheitspries vun de [[Max Schmidheiny-Stiften]] an de [[Universität St. Gallen]] * 2004 Ehrendokter vun de [[Carleton University]] * 2004 Ehrendokter vun de [[University of Ottawa]] * 2005 Fredensplakett vun de [[Münchner Konferenz för Sekerheitspolitik]] * 2005 Ehrendokter vun de [[Ne’e Universität Lissabon]] * 2007 Ehrendokter vun de [[Universität Uppsala]] * 2007 [[Ehrenteken för Verdeensten üm de Republiek Öösterriek|Groot Golden Ehrenteken an’n Band för Verdeensten üm de Republiek Öösterriek]] * 2007 Hölten [[Armbost]], Spezialutteken vun’t Swiezerisch Weltweertschapsforum 2007<ref>[[Basler Zeitung|BAZ]]: {{Webarchiv|url=http://www.baz.ch/news/index.cfm?keyID=17cd2e0a-df54-4cbb-95ff9e386784539b&startpage=1&ObjectID=57830D21-1422-0CEF-70F699A1FB334BAE |wayback=20070930160208 |text=Hölzerne Armbrust für Kofi Annan an Swiss Economic Forum |archiv-bot=2026-03-14 04:27:27 InternetArchiveBot }} 4. Mai 2007</ref> * „Minschen in Europa Award“ vun de Verlagsgrupp Passau == Literatur == * Friederike Bauer: ''Kofi Annan. Ein Leben''. [[S. Fischer Verlag|S. Fischer]], Frankfort an’n Main 2005, ISBN 3-10-009647-9. * Stanley Meisler: ''Kofi Annan - A man of Peace in a World of War''. [[John Wiley & Sons]], New York 2007, ISBN 0-471-78744-2. == Borns == <references /> == Weblenken == {{Commons|Kofi Annan}} {{Wikiquote|Kofi Annan}} * [http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=4.1/REL?PPN=12296201X Literatur vun un över Kofi Annan in de Düütsch Natschonalbökeree] * [http://www.un.org/sg/annan.shtml Offiziell Biografie] {{Navigatschoonsliest Generalsekretäre vun de Vereenten Natschonen}} {{DEFAULTSORT:Annan, Kofi Atta}} [[Kategorie:Diplomaat]] [[Kategorie:Börger von Ghana]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2018]] sl0zlnu4mudmafiebub1ucbno6oyn34 0 19980 1064627 1054760 2026-05-08T06:17:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064627 wikitext text/x-wiki [[Datei:Wereldkampioensch. wielrennen op de weg, Ottenbros bij fiets, Bestanddeelnr 922-6993.jpg|thumb|Harm Ottenbros]] '''Harm Ottenbros''' (* [[27. Juni]] [[1943]] in [[Alkmaar]]; † [[3. Mai]] [[2022]]<ref>https://www.trouw.nl/sport/harm-ottenbros-kende-de-vloek-van-de-regenboogtrui~bc340cdd/?referrer=https%3A%2F%2Fde.wikipedia.org%2F</ref>) weer en nedderlannsch Radrennfohrer. Ottenbros sien Karriere fung 1967 un is 1976 to Enn'n ween. Sien gröttste Triumph weer de Gewinn vun de Weltmeesterschap 1969 in [[Zolder]], Belgien. Dorbi keem hüm to good, dat de good Radfohrers nich unbedingt winnen wullen, sonnern blots uppassen, dat de beste Fohrer överhoopt, [[Eddy Merckx]], nich ok noch Weltmeester wurrn de. So kunn Ottenbros denn tosommen mit den Belgier [[Julien Stevens]] alleen losfohren un knapp winnen. Glück hett hüm dat nicht brocht, man hett hüm den Sieg woll nich gönnt. As he denn ok noch immer mal verletzt und krank weer, hett he dat Rad in't Eck schmeeten, un dat meest spreekwörtlich. He hett sien Rad nämlich vun en Brügg in de [[Oosterschelde]] schmeeten. Dornah hett he völ mit geistig Behinnerten arbeit und he gull as en gooden Maler un Bildhauer. == Literatur == Magazin ''ProCycling'': ''Retro – Gar nicht harmlos!'' Oktober 2005 == Weblenken== * [http://www.radsport-seite.de/harm_ottenbros.html Biographie] * [https://web.archive.org/web/20070928192105/http://www.archiefalkmaar.nl/ikwaserbij.htm Artikel över Harm Ottenbros] * [https://web.archive.org/web/20071021140054/http://france-cyclisme.com/ottenbros.htm Radsporterfolge vun Harm Ottenbros] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=3232 Ottenbros up Wielersite] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{SORTIERUNG:Ottenbros, Harm}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Nedderlannen)]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Storven 2022]] f5lz8ej4xmpvycl5e56f7d673e6mk66 0 21634 1064599 1064259 2026-05-08T03:14:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064599 wikitext text/x-wiki '''Edgar Bessen''' (* [[11. November]] [[1933]] in [[Hamborg]]; † [[2. Februar]] [[2012]] ok dor<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/hamburg/bessen103.html|titel=Schauspieler Edgar Bessen gestorben|hrsg=NDR.de|abruf=2012-02-07}}</ref>) weer en [[Düütschland|düütsch]] [[Schauspeler]]. Sien Gebortsnaam „Behsen“ hett he sück mal standesamtlich ännern laaten. == Leven und Wark == Bessen hett eerst [[Discher]] lehrt un is denn up de Schauspeelschool vun Hildburg Frese in Hamborg gahn. Dornah kreeg he 1960 en Engagement an dat Hamborger [[Ohnsorg-Theater]], dat bit 1979 sien könstlerisch Heimat wurr. Dör sien tallriek Rullen besünners as Partner vun [[Heidi Mahler]] as ok völ Gastspelen un Feernsehupnahmen vun dat Theater up de NDR is he ok bundswiet en groot Publikum bekannt wurrn. Bi’t Ohnsorg-Theater weer he een vun de Publikumslieblinge un kunn in völ Stücken sien kummediantsch Talent wiesen. Man kennt hü mut Stücken as ''Opa wird verkauft'' (1961) mit [[Henry Vahl]], [[Heinz Lanker]] un [[Karl-Heinz Kreienbaum]], ''Tratsch im Treppenhaus'' (1962) mit [[Erna Raupach-Petersen]], Henry Vahl un [[Gisela Wessel]], ''Vater Philipp'' (1963) mit Henry Vahl, [[Heidi Kabel]] un Gisela Wessel, ''Kein Auskommen mit dem Einkommen'' (1966) mit [[Otto Lüthje]], Heidi Kabel un Heidi Mahler, ''[[Die Kartenlegerin]]'' (1968) mit Heidi Kabel, Otto Lüthje un [[Willy Millowitsch]], ''Mein Mann, der fährt zur See'' (1971) mit [[Christa Wehling]], [[Herma Koehn]], [[Werner Riepel]] un [[Ernst Grabbe]] oder ''Wenn der Hahn kräht'' (1976) mit Karl-Heinz Kreienbaum, [[Hilde Sicks]] un [[Uwe Dallmeier]] un ''[[De Etappenhas]]'' (1978) mit [[Fritz Hollenbeck]]. Dorto schreev he för en Inszenierung vun dat Ohnsorg-Theater dat Stück ''Heiratsswindel'', dat 1979 in’ NDR överdragen wurr. Af 1979 hett Edgar Bessen 4 Jahre lang as free Schauspeler arbeit; he speel in disse Tiet an dat [[Ernst Deutsch Theater]], an de Hamborger Kammerspelen un de Landsböhn Sleswig. 1984 un 1985 hörr he to dat Ensemble vun dat Düütsch Schauspeelhuus. Dornah speel he an dat Hamborger Theater im Zimmer, an dat Frankforter Theater am Turm un an dat Theater am Kurfürstendamm in Berlin. Sien nächst Statschoon weer denn 1990 dat Thalia-Theater in Hamborg, dornah keemen de Kummedie Winterhuder Fährhuus, dat Ernst Deutsch Theater un dat Altonaer Theater. He speel u. a. den Brabantino in Shakespeares ''Othello'', den Manes in Hölderlins ''Empedokles'', den Feldhauptmann in Brechts ''Mutter Courage und ihre Kinder'' oder den Pastor Kimball in de ''Dreigroschenoper''. In dat Johr 2000 kunn he sien 40-johrig Böhnenjubiläum fieren. Af de 1970er Johren is Bessen ok faken in’t Feernsehn uptreden, so in de Serien ''Dem Täter auf der Spur'', ''Tatort'', ''St. Pauli Landungsbrücken'' un ''Achtung Zoll''. Anfang vun de 1980er Johren övernehm he bit 1996 in 18 Folgen neben [[Uwe Friedrichsen]] de Rull vun de Tollfahnder Globig in de NDR-Krimi-Rieg Schwarz-Rot-Gold. 1985 un 1987 speel he in twalf Folgen vun de Feernsehreeg ''Ein Fall für TKKG'' den Kommissar Glockner. Anner Feernsehuptreden weern in ''Hafenkrankenhaus'' mit [[Anneli Granget]] (1968), in de ZDF-Mehrdeeler ''Timm Thaler'' as Havenmeester Rickert (1979), in de Mehrdeeler ''Konsul Möllers Erben'' (1983) ''Die Bertinis'' (1989) un ''Die Staatskanzlei'' vun [[Heinrich Breloer]] (1989), in de Serien ''Tante Tilly'', ''Die Männer vom K3'', ''Blankenese'' (1994), ''Ein Mann steht seine Frau'' (1997) un in ''Der Kleine Dachschaden'' (1998) in Die Manns – Ein Jahrhundertroman (2001) vun Heinrich Breloer und in de Krimifolg ''Das Duo – Totes Erbe'' (2002) bi TKKG-der Club der Detektive nochmal de Rull as Kommisar Glockner (1997-2003). Ok in Kinofilms hett he mitspeelt, so in de Films ''Klein Erna auf dem Jungfernstieg'' (1969) mit Heidi Kabel, de Kummedie ''Liebling, sei nicht albern!'' (1970), in ''Die Verrohung des Franz Blum'' (1974) vun [[Franz Hauff]] in ''Im Herzen des Hurrican'' (1980) vun Hark Bohm as ok in de Dokumentarfilm ''Hundert Jahre Brecht'' (1997) vun [[Ottokar Runze]]. Dorneben arbeit he ok för den [[Höörfunk]] un hollt Lesungen. Wiederhenn is he ok Speelbaas in nedderdüütsch Hörspelen, de vun Radio Bremen produzeert wurrn. Frünnen vun Hörspeelen is he ok dör sien Sprekerrull as "Kommissar Glockner" in de Hörspeelrieg TKKG bekannt (af Folg 39). To sien 70. Geburtsdag hett he 2003 de [[Biermann-Ratjen-Medaille]] vun de Free un Hansestadt Hamborg kreegen. Bessen weer siet April 2005 Ehrenlidmaat vun de Hamborger Volksböhn. He is en Neffe to de Schauspeler [[Henry Vahl]] un [[Bruno Vahl-Berg]]. == Filmografie (Utwahl) == {| class="Tabell sortable" border="1" cellspacing="0" |- align="left" style="align:center" ! Johr ! Titel |- | 1962 | [[De dolle Deern]], Feernsehn |- | 1964 | [[Die Kartenlegerin oder Die Welt will betrogen sein]], Feernsehn |- | 1964 | [[Wilhelmsburger Freitag]] |- | 1965 | [[Das schlechte Gewissen]], Feernsehn |- | 1967 | [[Der Winkeladvokat]], Feernsehn |- | 1968 | [[Die Kartenlegerin]], Feernsehn |- | 1969 | [[Klein Erna auf dem Jungfernstieg]] |- | 1971 | [[Jonny der Dritte]], Feernsehn |- | 1974 | [[Der schönste Mann von der Reeperbahn]], Feernsehn |- | 1975 | [[Schließfach 763]], Feernsehn |- | 1979 | [[Mit Gefühl und Wellenschlag]], Feernsehn |- | 1979 | [[Timm Thaler (1979)|Timm Thaler]], Feernsehfolgen |- | 1980 | [[Im Herzen des Hurrican]] |- | 1981 | [[Landluft]], Feernsehn |- | 1984 | [[Montagsgeschichten]], Feernsehn |- | 1986 | [[Tante Tilly]], Feernsehreeg |- | 1988 | [[Ein Kuckuck im Nest]], Feernsehn |- | 1989 | [[Die Staatskanzlei]], Feernsehn |- | 1973-93 | [[Tatort]], Feernsehfolgen |- | 1982-95 | [[Schwarz Rot Gold]] |- | 1998 | [[Hundert Jahre Brecht]] |- | 1991-2000 | [[Großstadtrevier]], Feernsehfolgen |} == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == * {{IMDb|PID=0078788}} * [http://d-nb.info/gnd/124920357/about/html DNB-Katalog] * [http://toolserver.org/%7Eapper/pd/person/Edgar_Bessen Personennaamdatei] [[Kategorie:Mann|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Hamborg|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Schauspeler|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Boren 1933|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Storven 2012|Bessen, Edgar]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 7nfv2fn1v8s5fyuqaq6fdxcafzske84 0 22807 1064580 1057073 2026-05-08T01:27:40Z ~2026-23992-70 62003 /* Düütsch Bund */ 1064580 wikitext text/x-wiki '''Noorddüütschland''' betekent den Noorddeel vun [[Düütschland]]. Dat Rebeed is nich exakt defineert. Defintschonen richt sik faken na dat [[Noorddüütsch Deepland]], dat [[plattdüütsch]] Spraakrebeed, de [[Hanse]] oder dat Geföhl dichtbi de [[Noordsee|Noord]]- oder [[Oostsee]] to leven. So ümfaat Noorddüütschland de [[Bundsland (Düütschland)|Länner]] [[Sleswig-Holsteen]], [[Hamborg]], [[Mekelnborg-Vörpommern]] un [[Bremen]] un deelwies ook [[Westfalen]], de [[Ollmark]] un [[Brannenborg|Noordbrannenborg]] ([[Prignitz]], [[Uckermark]], [[Barnim]], [[Fläming]]). == Historie == === Middelöller un fröhe Neetied === In’n [[Oostfrankenriek]] weer dat hüdige Noorddüütschland grotendeels dat [[Hartogdom Sassen]] un dat Rebeed vun de [[Sassen (Volk)|Sassen]], de [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] snacken. Dat Spraakrebeed breedt sik mit de [[Landuutbau]] in’n Middelöller na Oost to uut. In’n laten Middelöller full dat Hartogdom Sassen in vele lütter [[Hartogdom|Hartogdömer]] , [[Graavschop|Graavschoppen]], [[Bischopdom|Bischopdömer]] un [[Free’e stadt|free’e Städen]] uuteen. Ene klare Grenz to [[Middeldüütschland|Middel]]- un [[Süüddüütschland]] geev dat nich. As Grenz köönt in de Tied dat [[Middelsassische Spraak|middelsassisch]] Spraakrebeed gellen oder de [[Hanse]], de buten de Regioon man een paar Städen as Maten harr. De Inflood von den [[röömsch-düütschen Kaiser]], de vun dat 15.&nbsp;Jhd an een vun [[Habsburg]] weer un in Süüddüütschland seet, weer in de Tied ook ringer as in anner Delen vun dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon]]. Mit de [[Reformatschoon]], in de vele noorddüütschen [[Rieksstand|Rieksstänn]] [[Protestantismus|protestantsch]] wurrn, neem de Inflood vun de Kaiser noch starker af. Von dat 18.&nbsp;Jhd. an wuss mit [[Preußen (Staat)|Prüßen]] ene protestantsche noorddüütsche [[Grootmacht]] ran, de Konkurrenz to de süüddüütsche [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsche]] Kaiser weer. === Düütsch Bund === [[Bild:Deutscher_Bund.svg|duum|De düütsche Bund vun 1815 bet 1866 weer een losen Statenbund]] In’n [[Düütsch Bund]] kann Noorddüütschland as dat Rebeed gellen, in dat Prüßen de dominante Kraft weer. De süüddüütschen Staten op de anner Sied stünnen ünner de Inflood vun dat [[Kaiserdom Öösterriek]]. Een Ünnerscheed twüschen Middeldüütschland un Noorddüütschland geev dat avers nich. För klaar noorddüütsch güllen de grote Deel vun dat [[Königriek Preußen]] ([[Oostpreußen|Oost]]- un [[Westpreußen]], [[Pommern]], Brannenborg, Westfalen, avers nich de [[Rhienprovinz]] un [[Slesien]]), dat [[Königriek Hannover|Königriek Hannober]], dat [[Groothartogdom Ollnborg]], de Hartogdömer [[Holsteen]], [[Loonborg]], [[Mekelborg-Swerin]] un [[Mekelborg-Strelitz]], de Förstendömer [[Lippe-Deppelt]] un [[Lippe-Schaumborg]] un de Hansestäden [[Hamborg]], [[Bremen]] un [[Lübeck|Lübeek]]. De däänsche König weer man in Personaalunion Hartog vun Holsteen un Loonborg, so dat de Hartogdömer to Däänmark tohören, man ook to’n Düüütsch Bund. == Spraak, Dialekten un Kultuur == {{Kiek ook bi|Plattdüütschland}}Historisch un traditschonell is de Spraak in Noorddüütschland [[Plattdüütsch]]. == Literatur == * [https://web.archive.org/web/20180613103529/http://www.christoph-weinert.regieverband.de/ Christoph Weinert] u. Ingo Helm: ''Die Geschichte Norddeutschlands.'' Hoffmann & Campe, Hamburg 2005, 352&nbsp;S. m. zahlr. Abb.; ISBN 3-455-09520-8; Book tonde NDR-Feernseereeg * [AutorInnenkollektiv]: ''DreiStromLand. Ems – Weser – Elbe. Die große EWE-Medienkassette über das Land zwischen den drei Strömen: alle Städte, Samtgemeinden und Gemeinden in Wort, Bild, Karten und Film.'' Bremen 2005; dorin: * ''Das große EWE-Handbuch der Städte, Samtgemeinden und Gemeinden zwischen Ems, Weser und Elbe.'' Band 1–3, 376+344+240&nbsp;S. m. zahlr. Abb. * Margot Böse, Jürgen Ehlers, Frank Lehmkuhl: ''Deutschlands Norden – vom Erdaltertum zur Gegenwart.'' Springer-Verlag, Berlin/Heidelberg 2018, ISBN 978-3-662-55372-5. * {{Literatur}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Region in Europa]] [[Kategorie:Düütschland]] [[Kategorie:Seiten mit ungeprüften Übersetzungen]] e571vhutbhlz96u5i7nvh0p699k81ct 3 23920 1064536 1050436 2026-05-07T18:37:46Z SaxonianEmpire 61998 /* Was */ nee Afsnitt 1064536 wikitext text/x-wiki <div style="text-align: center; border: 1px dotted red; font-weight: bold;"> Ik bün keen echten Minsch :'-( Ik bün en lütten Robot un se seggt, ik bün to dumm üm en echten Bruker to wesen... Aver ik wull geern en echten Jung wesen! Eens Daags. I'm not a real human :'-( I'm a little robot and they say I'm too stupid to be a real user... But I want to be a real boy someday! </div> ==Hi Moin! ;)== Hi! How are you? Could you please help me add a couple of sentences to the '''.nds''' version of [http://en.wikipedia.org/wiki/Puerto_Rico_Independence_Party this interesting article]? Thanks so much! -[[Bruker:Ivana Icana|Ivana Icana]] 00:56, 7. Sep. 2008 (CEST) :This account is used for automated creation of welcome messages for new users only. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 16:41, 7. Sep. 2008 (CEST) ::Vielleicht können Sie dann eine Link von hier nach dem Gebraucher machen. Went als da ein Problem ist, kann niemanden weißen wo er nach müsst gehen. --[[Bruker:Ooswesthoesbes|Ooswesthoesbes]] 11:56, 21. Sep. 2008 (CEST) :::Dahinter steht kein Benutzer, sondern die [[mw:Extension:NewUserMessage]]. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 23:27, 21. Sep. 2008 (CEST) I'm sorry I'can't speak your language, call me in english please. thank you [[Bruker:NobelBot|NobelBot]] 00:19, 29. Dez 2008 (CET) Ik kan verstehen ween ik lese 2 times. Dank fur diese Seite plaatdietsch. John. Ik bun Kalifornier. ;) ik a [[Bruker:Zeomdye|Zeomdye]] [[Bruker Diskuschoon:Zeomdye|✍]] 10:20, 9. Mai 2022 (CEST) == RE: Welcome == Hi Moin!. Thank you vey much for your welcome. Always a pleasure to help. Regards, --[[Bruker:Lucien leGrey|Lucien leGrey]] 09:14, 14. Jan. 2009 (CET) == Danke == Danke für dein Willkommenbericht. Ich kann leider nur ein bisschen Plattdeutsch lesen, aber schreiben nur auf deutsch und niederländisch. --[[Bruker:Benne|Benne]] [[Bruker Diskuschoon:Benne|✍]] 16:13, 10. Feb. 2009 (CET) ==Thank you== Danke. -- [[Bruker:Avraham|Avraham]] [[Bruker Diskuschoon:Avraham|✍]] 07:26, 20. Feb. 2009 (CET) :https://wise.com/invite/ua/traceyf136 [[Bruker:Queeny39|Queeny39]] [[Bruker Diskuschoon:Queeny39|✍]] 14:10, 11. Feb. 2022 (CET) == Thanks == Thank you for your welcome note--[[Bruker:冰热海风|冰热海风]] [[Bruker Diskuschoon:冰热海风|✍]] 09:54, 13. Mai 2009 (CEST) == Chosquitas == Danke schön, thanks a lot! [[Bruker:Chosquitas|Chosquitas]] [[Bruker Diskuschoon:Chosquitas|✍]] 23:39, 23. Jul. 2009 (CEST) ==Tina rs== Hey vielen Dank für das Willkommen!!. Es ist schade, dass ich kein richtiges Plattdeutsch kann, aber ich verstehe logisch die Meisten. Wenn du Kontakt mit mir aufnehmen willst, schreib mir bitte in der spanischen Wikipedia [[es:User:Tina_rs]] ;).--[[Bruker:Tina rs|Tina rs]] [[Bruker Diskuschoon:Tina rs|✍]] 07:48, 2. Aug. 2009 (CEST) == Re: Wilkommen! == Thanks for welcomes, but I'm Polish and I'll not edit in this language on Wiki ;) == Re: Wilkommen! == Thanks for welcomes, but I'm Polish and I'll not edit in this language on Wiki ;) [[Bruker:Pisak BJ|Pisak BJ]] [[Bruker Diskuschoon:Pisak BJ|✍]] 09:55, 26. Sep. 2009 (CEST) == Re:Willkommen == Moin, danke för die Begröötung. Ik spreke keen Plattdüütsch, aber meine Moder is aus Willnshaven. Mien Plattdüütsch is dat wat ik denk wies klingen sollte. Aber glaub mir: wenn ich's in diesem Leben noch lerne, mach ich hier mit!--[[Bruker:Fecchi|Fecchi]] [[Bruker Diskuschoon:Fecchi|✍]] 22:00, 3. Dez 2009 (CET) :Hello! Thank you for warm welcome :-) Best wishes from Poland, [[Bruker:Patrol110|Patrol110]] [[Bruker Diskuschoon:Patrol110|✍]] 22:18, 6. Feb. 2010 (CET) == RE:Willkamen == Moin Moin! Danke, dat du mich so liep begrüßen tus'. Aba mit min platt is dat nich so weit her. Ich kann'et zwar lesen, aba mit dat schrieven... Na, du siehsset ja selbs. Ik denk, ik mak mi lever bi die Hochdeutschen anne Arbeet. Nix für ungut, Gruß -- [[Bruker:CatMan61|CatMan61]] [[Bruker Diskuschoon:CatMan61|✍]] 11:56, 24. Feb. 2010 (CET) Thanks for "wilkamen!" [[Bruker:Misiek2|Misiek2]] [[Bruker Diskuschoon:Misiek2|✍]] 17:29, 3. Mär 2010 (CET) == Bot operating on Ka.wiki == Hi! Can you explain what's reason of operating your bot on [http://ka.wikipedia.org/wiki/სპეციალური:წვლილი/New_user_message Ka.wiki?] Thanks in advance! –[[Bruker:BRUTE|BRUTE]] [[Bruker Diskuschoon:BRUTE|✍]] 17:58, 17. Apr. 2010 (CEST) :That's [[mw:Extension:NewUserMessage]] (see [[:ka:Special:Version]]). I don't know, who requested to activate it (I cannot find a related entry on [[bugzilla:]]), but apparently it was one of the users of ka.wp. It has nothing to do with anything here on nds.wp. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 19:26, 17. Apr. 2010 (CEST) ::All right, Thanks! –[[Bruker:BRUTE|BRUTE]] [[Bruker Diskuschoon:BRUTE|✍]] 11:15, 20. Apr. 2010 (CEST) == Moin Moin! == un besten Dank för de gediegenen Wörters; blots wat dat schrieven angoht bün ick mestendeels nich sicker wo dat een oder dat annere so maneerlich schreven ward, dat is nich jümmer klor; is dor en klor defeneerte Ortographee in dat Plattdüütsche? --[[Bruker:FredHeitmann|FredHeitmann]] [[Bruker Diskuschoon:FredHeitmann|✍]] 16:30, 14. Mai 2010 (CEST) :Dag ok! Uns automaatschen Begröter warrt di keen Antwoort geven, de is blots dorför dor, ne’e Bruker "Go’en Dag" to seggen. To dien Fraag: Plattdüütsch hett so männige Orden, dat dat mitünner nich so eenfach is, dor en klore Lien rintobringen. Wi hebbt mol seggt, dat wi versöken wüllt, uns na de Sass’sche Schrievwies to richten (mehr dorto, finnst du [[Wikipedia:Sass|hier]]), aver so eng seht wi dat amenner ok nich mehr. Sünners schall jeedeen de Wöör bruken künnen, de he ut „sien“ egen Plattdüütsch kennt. Wenn denn een över den Artikel kiekt un de Schrievwies nich so recht mit’n Sass tohopengeiht, denn warrt he dat woll anpassen. Muss di denn nix bi denken. Mit de Tiet kriggt een denn al’n Geföhl dorför. --[[Bruker:Iwoelbern|Iwoelbern]] [[Bruker Diskuschoon:Iwoelbern|✍]] 16:43, 14. Mai 2010 (CEST) Tolle Seite - fühle mich wie im Haus meiner Großeltern - nur das die aus dem Münsterland kamen. Oder wie im Urlaub im Ostfriesischen. Oder beim Hören von Ina Müllers Hörbüchern. Habe die Seitenadresse aus "PLATT! Wo und wie plattdeutsch ist" von Stefan Bargstedt - Carl Schünemann Verlag Bremen, aufgegabelt bei einem Stadtbummel in Oldenburg. Leider - ihr seht's wohl mit Grausen - kann ich nur Hochdeutsch - Dat deit mi Leed! Maakt Se dat goot! --[[Bruker:GKepler|GKepler]] [[Bruker Diskuschoon:GKepler|✍]] 22:08, 31. Jul. 2010 (CEST) == Roboter == <small>''verschaven von de [[Bruker:Moin!|Brukersied]]''</small><br /> Denn büst Du wohl mehr so'n Roboter, wa?[[Bruker:Marschmensch|Marschmensch]] [[Bruker Diskuschoon:Marschmensch|✍]] 13:10, 10. Sep. 2010 (CEST) :Jo, dat is he. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 14:04, 10. Sep. 2010 (CEST) ::Dann möge der Bot bitte keine beleidigenden Benutzernamen ansprechen. Wer gerade schwitzt, scheißt etc., wurde auf metawiki schon [[m:OS|geoversightet]] (und damit gesperrt) und braucht nicht mehr angesprochen werden. Nun muss ich all die Seiten löschen, die Benutzernamen und Diffamierungen enthalten. Danke und Grüße, [[Bruker:DerHexer|DerHexer]] [[Bruker Diskuschoon:DerHexer|✍]] 14:40, 27. Sep. 2010 (CEST) P.&nbsp;S.: Bei Rückfragen bitte am ehesten auf [[:m:User talk:DerHexer]] . :::Er ist ein Roboter, er versteht nicht, was Beleidigungen sind. Wir hier können es ihm jedenfalls nicht beibringen, da müsstest du dich an die Leute wenden, die [[meta:Extension:NewUserMessage|hier]] genannt werden. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 15:38, 27. Sep. 2010 (CEST) == Kein Platt == <small>''verschaven von de [[Bruker:Moin!|Brukersied]]'' ([[Bruker:Silberhorn]])</small><br /> Sorry! Ich versteh nur Platt-Akzent! Kein richtiges platt. Kannste bitte übersetzen? == Greetings from Italy == Hello Moin and thanks for your Welcome. We’re looking for someone who could translate and upload on nds.wikipedia [http://simple.wikipedia.org/wiki/IMMAGINE%26POESIA this page]. Can you help us please? Thanks a lot !--[[Bruker:Alessandroga80|Alessandroga80]] [[Bruker Diskuschoon:Alessandroga80|✍]] 21:00, 19. Feb. 2011 (CET) == Thank you == Thank you for welcome :), [[Bruker:Bacus15|Bacus15]] [[Bruker Diskuschoon:Bacus15|✍]] 20:39, 28. Apr. 2011 (CEST) == Translation == Hey, can you be any assistant of translating an article? Thanks, [[Bruker:AJona1992|AJona1992]] [[Bruker Diskuschoon:AJona1992|✍]] 01:59, 6. Mai 2011 (CEST) == Abusive pages == Hello welcome bot! I've deleted now some hundred pages created by your bot which contain abusive page titles. Please fix your script so that this won't happen again. For example, wait some minutes (e.g. 30 minutes) before you welcome a new user and ''always'' check whether the account is blocked or not. When the account is blocked do not welcome the user. I hope that will reduce the abusive pages your bot creates to a minimum. Please let me know when your script has been changed. Kind regards, [[Bruker:DerHexer|DerHexer]] [[Bruker Diskuschoon:DerHexer|✍]] 15:11, 27. Jun. 2011 (CEST) :Technisch gesehen handelt es sich nicht um einen Bot, sondern um eine Extension: [[mw:Extension:NewUserMessage]]. Ich habe keinen Einfluss auf die Entwicklung und den Code der Extension. Ich habe nur die Aktivierung auf nds.wp angeleiert und versuche hier auflaufende Fragen zu beantworten. Für Änderungswünsche müsstest du die Entwickler der Extension direkt ansprechen. :Da es eine Extension ist, wird auch jeder Benutzer ''unmittelbar'' im Moment der Anmeldung begrüßt. Zu diesem Zeitpunkt sind die Benutzer natürlich noch nicht gesperrt. :Dass dadurch die Löschung hunderter Seiten nötig war, ist natürlich unglücklich, aber das Problem liegt hier wohl eher an diesem einen persistenten Vandalen, der auf einem persönlichen Kreuzzug gegen bestimmte Benutzer ist (aufgrund eines Konfliktes auf de.wp, der mit nds.wp zu keinem Zeitpunkt irgend etwas zu tun hatte, frag mich nicht, wieso wir den Scheiß abkriegen). Diese Person sollte vielleicht - da das ganze schon Monate anhält und sie offensichtlich nicht die normalen Ermüdungserscheinungen aufzeigt, die Vandalen normalerweise nach einer gewissen Zeit aufgeben lässt - juristisch vom Weitermachen abgehalten werden. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 15:55, 27. Jun. 2011 (CEST) ::Wieso er ndswiki sich ausgesucht hat? Eben weil es hier diesen Begrüßungsbot gibt, der massenhaft solche Unsinnsseiten anlegt. Dass mit der Extension hatte man mir auch gesagt; ich werde mal schauen, ob man dem Entwickler etwas auf die Füße springen kann. Eine juristische Verfolgung wurde immer wieder mal angestoßen; was daraus geworden ist, weiß ich nicht genau. Grüße, [[Bruker:DerHexer|DerHexer]] [[Bruker Diskuschoon:DerHexer|✍]] 18:12, 27. Jun. 2011 (CEST) :::Deine Sperre habe ich wieder aufgehoben, die war sowieso ineffektiv, da der Benutzer nur ein aufgesetzer Alias ist, um den Edits einen Urheber zuzuordnen. Die Edits selber sind in Mediawiki eingebettet und laufen nicht über dieselben Kanäle wie normale Benutzer-Edits. Daher werden die Benutzerrechte beim Anlegen einer Begrüßung überhaupt nicht abgefragt. :::Du meinst also, es geht ihm nur darum, "irgendjemandem" bei Wikipedia möglichst viel Arbeit aufzuhalsen, egal wen es trifft? Denn die Außenwirkung einer solchen Benutzerdiskussionsseite auf nds.wp dürfte so ziemlich null sein. Ein Benutzerkonto auf nds.wp anzulegen, woraufhin die Diskussion automatisch angelegt wird, ist auch nicht weniger Aufwand als auf de.wp einen Artikel mit einem beleidigenden Titel anzulegen. Ich erkenne spontan nicht, inwiefern der Vandale durch die angelegte Benutzerdiskussion irgendwas gewinnt. :::Kennst du dich mit dem zugrundeliegenden Konflikt aus? Gibt es dazu irgendwo auf de.wp eine Übersichtsseite, die man lesen kann, um das ganze zu verstehen? Ich weiß im Grunde nur, dass der Vandale existiert und grob wer seine "Feinde" sind, da sie ja in den Benutzernamen auftauchen, aber ich hab keine Ahnung wieso und weshalb und warum. Der Hintergrund würde mich doch interessieren. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 18:59, 27. Jun. 2011 (CEST) == Danke schön für Willkommen == Dank u wel dat u mij zo vriendelijk welkom heette. [[Bruker:Patio|Patio]] [[Bruker Diskuschoon:Patio|✍]] 14:37, 1. Sep. 2011 (CEST) == Netter Benutzername == Meine Großeltern sprechen Angelner Platt. -- [[Bruker:Verschwende deine Jugend|Verschwende deine Jugend]] [[Bruker Diskuschoon:Verschwende deine Jugend|✍]] 09:53, 11. Okt 2011 (CEST) == Re:Willkamen == Thank you for your welcome:) --[[Bruker:Karol1995|Karol1995]] [[Bruker Diskuschoon:Karol1995|✍]] 15:52, 26. Okt 2011 (CEST) == Re Willkommen == ich danke dir für das Willkommen, aber ob ich helfen kann? viele Grüße--[[Bruker:Bernd Rieke|Bernd Rieke]] [[Bruker Diskuschoon:Bernd Rieke|✍]] 12:07, 5. Apr. 2012 (CEST) == Moin Moin!Bot ! ;-) == Thank you vey much for your welcome. Mien Plattdüütsch reicht leider meistens nur zum Verstehen, zum selbst ausdrücken fehlt mir leider seit langem jede Übung.<br /> Regards [[de:User:Jaybear|Jaybear]] [[:de:User_discussion:Jaybear|...✍✍✍]] 16:28, 14. Jun. 2012 (CEST) == Dank voor het welkomstbericht == Precies als alle anderen voor mij hartelijk dank voor het snelle en vriendelijke welkom door u(w) bot. &nbsp;[[User_talk:ZeaForUs|Klaas]]&#x7c;Z4&#x241f;[[User:ZeaForUs|V]]:&nbsp; 18:21, 28. Mär 2013 (CET) == [https://ro.wikipedia.org/wiki/Utilizator:New_user_message Utilizator:New user message] == Moin, Moin!, is [https://ro.wikipedia.org/wiki/Utilizator:New_user_message that] you? This username is [[:en:Wikipedia:Username policy|misleading]] to me. [[Bruker:Lotje|Lotje]] [[Bruker Diskuschoon:Lotje|✍]] 06:32, 4. Sep. 2013 (CEST) :No, it's not the same user. Moin! is not a real user at all, not even a bot account, but operated by the Mediawiki software itself through [[mw:Extension:NewUserMessage]]. My guess is, that [[:ro:Utilizator:New_user_message]] is run by Extension:NewUserMessage too and that's the reason why it was interwiki-linked. But they are two separate users. I think it is misleading that the user names are interwiki-linked and the interwiki should be removed from the ro.wp user page. :If you deem the ro.wp user name problematic, bring it up on the Romanian village pump. It was probably a community decision on ro.wp to activate Extension:NewUserMessage and to use this user name. --[[Bruker:Slomox|::Slomox::]]&nbsp;[[Bruker Diskuschoon:Slomox|&gt;&lt;]] 08:03, 4. Sep. 2013 (CEST) ::Thanks for your time, but who am I to question community decisions on ro.wp. I feel sure they know what they do, but I will let them know about our small talk here and copy/paste it on the Romanian village pump. :-) [[Bruker:Lotje|Lotje]] [[Bruker Diskuschoon:Lotje|✍]] 08:58, 4. Sep. 2013 (CEST) == Bedankt == Bedankt voor het welkomsbericht. Ik schrijf in het Nederlands omdat ik uw taal niet begrijp. Ik ben ook een gebruiker op het Nederlandse Wikipedia. [[Bruker:Selime|Selime]] [[Bruker Diskuschoon:Selime|✍]] 19:30, 23. Apr. 2014 (CEST) == [[A. Laurent]] == Hello, Can you (or the operator of the bot) please move the [[A. Laurent]] page to Joseph Jean Pierre Laurent ? I am not able to move the page. See [[:en:Joseph Jean Pierre Laurent]] for the reasons for this move. Thank you. -- [[Bruker:P.T. Aufrette|P.T. Aufrette]] [[Bruker Diskuschoon:P.T. Aufrette|✍]] 17:59, 12. Mär 2017 (CET) == Bonjour ! Moien ! == Moien, Villmols Merci fir Är Noriicht! Ech probéieren dës Wikipedia ze verbesseren andeems Dir Är Sprooch léiert. Gutt Iech. [[Bruker:Datsofelija|Datsofelija]] [[Bruker Diskuschoon:Datsofelija|✍]] 12:52, 26. Feb. 2019 (CET)datsofelija == Bot makes pointless Talk pages == I'm not German and unlikely to ever use the German Wiki. Please limit automated welcome-messages to German users. == Katja Oldenburg-Schmidt == Hallo Bruker, ich bin noch Anfängerin und aus dem Schwabenländle. Ich hoffe, ich hab das jetzt technisch richtig gemacht mit der Antwort. Ich habe gerade den Artikel zu Katja Oldenburg-Schmidt übersetzt ins Hochdeutsche (so gut ich konnte). Leider kann ich auf Platt nichts beitragen. Gruß in den Norden. Ha so ebbes. --[[Benutzer:Weltenspringerin|Weltenspringerin]] == Schielenderlöwe == Jou! Ist dat richtig, wenn ik di hier antworten de? Hartlichen Dank! Irgendeen hett min erst Artikel korregeert. Sooo slecht wor dat gor nich. Ick glööv, ick schriev noch wat.... :-) == Re Wilkomen == Guten Tag, Ich spreche nicht sehr gut deutsch, ich bin französich, danke für Wilkomen. {{unsigned|Schielenderlöwe|2020-05-21T18:57:54}} ==Wilkomen== Danke! [[Bruker:Lima Bean Farmer|Lima Bean Farmer]] [[Bruker Diskuschoon:Lima Bean Farmer|✍]] 07:13, 18. Okt 2020 (CEST) == Grüße == Hallo, Grüße aus Neu-Ulm von "Mit Wikimedia unterwegs" [[Bruker:Winterkönig Hannover|Winterkönig Hannover]] [[Bruker Diskuschoon:Winterkönig Hannover|✍]] 14:23, 8. Feb. 2025 (CET) == Re:Willkamen == Hallo, Guten Tag und danke für Willkamen. Regards, --[[Bruker:Glockesberg|Glockesberg]] [[Bruker Diskuschoon:Glockesberg|✍]] 02:59, 17. Jan. 2026 (CET) == Was == Ich spreche kein was auch immer das ist Ich bin nicht mal auf Wikipedia und kriege plötzlich ein User Talk Page [[Bruker:SaxonianEmpire|SaxonianEmpire]] [[Bruker Diskuschoon:SaxonianEmpire|✍]] 20:37, 7. Mai 2026 (CEST) 5ehy3qu3bpg7l66g42g5n809xcfcu0w 0 25171 1064648 1064298 2026-05-08T08:11:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064648 wikitext text/x-wiki [[Bild:Joe Biden presidential portrait.jpg|thumb|Joe Biden, 2021]] [[Bild:Biden_Obama.jpg|thumb|Joe Biden mit Barack Obama in Springfield, Illinois, nadem he vörstellt wurrn is as Viez-Kannedat, 2008]] '''Joseph Robinette „Joe” Biden, Jr.''' ['dʒoʊsəf rɒbɪ'nɛt 'baɪdən] (* [[20. November]] [[1942]] in [[Scranton (Pennsylvania)|Scranton]], [[Pennsylvania]]), is en [[USA|US-amerikaansch]] Politiker un Liddmaat vun de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]]. He is Perfesser för [[Rechtswetenschoppen]] un sitt för den [[US-Bundsstaat]] [[Delaware]] in den [[US-Senat|Senat]]. An'n [[23. August]] [[2008]] is bekannt maakt wurrn, dat [[Barack Obama]] em as Kannedaten för dat Amt vun den [[Viezpräsident (USA|US-Viezpräsidenten]] utkeken hett. Bi de [[US-Präsidentenwahl 2008]] an'n [[4. Dezember]] is Barack Obama to'n 44. US-Präsidenten wählt wurrn. Dormit is klaar, dat Biden in'n Februar [[2009]] Viezpräsident vun de USA warrt. He sülvst wurr vun [[2021]] bit [[2025]] denn de 46. Präsident vun de USA. == Sien Weg up de School un Universität un siene Familie == Biden is boren in [[Scranton (Pennsylvania)]] as Söhn vun Joseph R. Biden, Sr. un Catherine Eugenia "Jean" Finnegan. He hett noch twee Bröder un een Süster. Dat sünd James Brian Biden un Francis W. Biden. De Süster heet Valerie (Biden) Owens. As he tein Johre oolt weer, is siene Familie umtagen na [[Claymont]] in [[Delaware]]. Dor is he in [[New Castle County]] in so en Aart vun [[Vörstadt]] upwussen. Biden sien Vadder hett [[Auto]]s verköfft. He süms besöch de [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsche]] Archmere Academy. [[1961]] hett he dor afslaten un güng an de [[University of Delaware]] in [[Newark (Delaware)|Newark]]. Dor möök he [[1965]] sien Afsluss. Wichtigste Fachen weern [[Historie]] un [[Politikwetenschop]]. [[1968]] [[Promotschoon|promoveer]] he an dat College of Law vun de [[Syracuse University]] to'n [[Juris Doctor|Dokter vun de Rechten]]. Vun [[1969]] af an hett he denn as [[Afkaat]] in Delaware arbeit'. Vun [[1991]] hett he en Seminar över ''Recht vun de US-Verfaten'' an de [[Widener University]] School of Law unner sik. An'n [[27. August]] [[1966]] hett Biden in Skaneateles, New York sien Deern Neilia Hunter heiraat'. He harr ehr up de [[Highschool]] kennen lehrt. De beiden hefft dree Kinner harrt: [[Beau Biden|Joseph Robinette III]] (* 1969), Robert Hunter (* 1970) un Naomi Christina (* 1971). An'n [[18. Dezember]] [[1972]] hett dat en swaren Verkehrsunfall geven. En [[Laster]] is tohopendunnert mit dat Auto, wo Neilia un de Kinner in seten hefft. Neilia un Naomi sünd dor bi ümkamen, de beiden Jungs weern verletzt, man se hefft överleevt. An'n [[17. Juni]] [[1977]] hett he denn in [[New York]] Jill Tracy Jacobs heiraat. Mit ehr hett he een Dochter, dat is Ashley Blazer Biden (*[[1981]]). Joe un siene Fro sünd Liddmaten vun de Röömsch-kathoolsche Kark. == Sien Weg as Politiker == [[1973]] is Biden to'n eersten Mol [[US-Senat]]er wurrn. Vun dor af an hett he fiev Mol en Wohl to'n Senater wunnen. He föhrt regelmotig mit de [[Iesenbahn]] un sett sik dorüm för [[Amtrak]] in. Bavenhen steiht he achter de ''Dover U.S. Airforce Base'' un achter de Industrie för dat Verarbeiden vun Höhner in Delaware. Siene Reden duert faken lange. Man he is dor bekannt för, dat he sik goot utdrücken kann un dat he dor wat achtersetten deit, wenn he en Reed höllt. In'n Ogenblick höört he to dat [[United States Senate Committee on the Judiciary]] un to dat [[United States Senate Committee on Foreign Relations]]. In dat leste is he Vörsitter. === Justiz === In'n Utschuss för Justiz weer he vun [[1987]] bit [[1995]] Vörsitter un vun [[1981]] bit 1987 un vun 1995 bit [[1997]] ''Ranking Minority Member''. In siene Amtstiet as Vörsitter passeer dat, dat de konservativen [[Supreme Court|Supreme-Court]]-Richters [[Robert Bork (Jurist)|Robert Bork]] (1987) un [[Clarence Thomas]] (1991) beropen wurrn sünd. Dor hett dat dormols veel Striet üm geven. He hett dor oorntlich wat mit to kriegen harrt, dat [[1994]] de [[Violent Crime Control and Law Enforcement Act]] tostanne kamen is. Dor is mit fastleggt wurrn, dat Lüde nich mehr so gau an Wapen rankamen konnen, man ok, dat nich bloß in de enkelten US-Staten, man ok in den Bund de [[Doodsstrafe|Doodsstraaf]] fökener bruukt weern kann. Dor is ok en Reeg vun nee Verbreken fastleggt wurrn, för de vun dor af an de US-Bundsbehörden tostännig ween schollen. Dat sünd Verbreken, as [[Immigratschoonsverbreken]], [[Hate Crime]]s, [[Gang-Verbreken]] oder [[Sexualverbreken]]. Deel vun düt Gesett weer ok de [[Violence Against Women Act]]. Dor sünd de Rechten vun Froensminschen stärker mit maakt wurrn. [[2003]] hett Biden dat [[RAVE Act]] (''Reducing Americans' Vulnerability to Ecstasy Act'') schreven. Vunwegen al de Ingreep, de dat bedüden dö, hett de elektroonsche Musikszeen in de USA sik dor unfründlich över utlaten. As Vörsitter vun den [[International Narcotics Control Caucus]] stünn Biden achter de Gesetten, wo de Anti-Drogenpolitik vun de USA (ünner en so nömmten „Drogenzar“) mit tohopenfaat wurrn is. As Liddmaat in densülvigen Utschuss will he, dat noch mehr maakt warrt gegen [[Flunitrazepam]], [[MDMA]] (Ecstasy), [[Ketamin]] oder [[Steroiden]]. Deel-Immunität för Ext-Präsidenten<ref>{{Internetquelle |autor=tagesschau.de |url=https://www.tagesschau.de/ausland/amerika/trump-immunitaet-110.html |titel=Biden kritisiert Entscheidung des Supreme Court zu Trumps Immunität |abruf=2024-07-04 |sprache=de}}</ref>: Joe Biden sütt dat Oordeel vun dat böverste US-Gericht as Gefahr för Amerika.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/3000000226796/der-us-praesident-wird-durch-supreme-court-urteil-zum-koenig |titel=Der US-Präsident wird durch Supreme-Court-Urteil zum König |abruf=2024-07-04 |sprache=de-AT}}</ref> 1 Juli, 2024 richt Biden sück in’t Witte Huus mit en Reed<ref>{{Internetquelle |autor=Henrik Jonathan Zinn |url=https://www.derwesten.de/politik/joe-biden-usa-donald-trump-id301033382.html |titel=Joe Biden: Brandrede nach Trump-Urteil! "Es darf keine Könige geben" |werk=DerWesten.de |datum=2024-07-02 |abruf=2024-07-04 |sprache=de-DE }}</ref> an de Bevölkerung. „Disse Natschoon is op dat Prinzip grünnt worrn, dat dat in Amerika keen Königen gifft“<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Lissok |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/usa-trump-immunitaet-supreme-court-biden-reaktion-lux.EYzW6oE4B8sPg6GoHwd3LB |titel=USA: Präsident Biden kritisiert Entscheidung des Supreme Court zu Trump-Immunität |datum=2024-07-02 |abruf=2024-07-04 |sprache=de}}</ref>, hett he seggt. === Butenpolitik === In de [[Butenpolitik]] hett he sik al fröh achter en aktive US-Butenpolitik up den [[Balkan]] stellt. He meen, wenn dat nödig weer, denn so möss ok Gewalt bruukt weern. Dat duer nich lang un he nömm [[Slobodan Milošević]] en [[Kriegsverbreker]]. He klemm sik dorachter, dat dat Wapenembargo gegen [[Serbien]] siene Gegenspelers upböört wurrn is un dat de [[Islam|Muslimen]] ut [[Bosnien un Herzegowina|Bosnien]] en Militärtraining kriegen schollen. Vunwegen dat he för [[NATO]]-Bombenangreep up [[Belgrad]] spraken hett, hett sik US-Präsident [[Bill Clinton]] besnacken laten un dat is denn to'n Bombenkrieg gegen Serbien kamen, ofschoonst dat [[Völkerrecht]] dor stracks gegen stünn. Na de [[Terroranslääg vun'n 11. September 2001]] in de USA hett Biden US-Präsident [[george W. Bush]] unner de Arms grepen. He fodder mehr Truppen för de [[Landmacht]] in [[Afghanistan]]. He hett ok tostimmt, as [[Saddam Hussein]] tonicht maakt weern scholl. In'n [[US-Senat]] hett he bi de endgüllige Resolutschoon för den [[Irak-Krieg]] tostimmt. Hüdigendags seggt he avers, just so as annere Topppolitikers vun de Demokraten (as [[Hillary Clinton]]), dat dö em leed, dat he so afstimmt hett. == Präsidentschaftskandidaturen == Bi de Präsidentenwahl [[1988]] möss Biden Bott geven. Em is vörsmeten wurrn, he harr schummelt bi en Reed. He harr en Reed vun den [[Grootbritannien|britschen]] Premierminister [[neil Kinnock]] afschreven un ok so holen, as wenn dat siene egene Reed ween weer. [[2004]] is he vunwegen siene groot Weten un allens, wat he vun de Politik afwüss, as en mööglichen [[Butenminister]] unner en Präsident Kerry ankeken wurrn. Man Kerry hett dat nich schafft gegen Bush. Vun 2004 af an is he süms avers för de Wahlen vun [[2008]] as en mööglichen Kannedaten vun de Demokraten ankeken wurrn. He hett ok an'n [[27. März]] [[2007]] verklaart, dat he dat woll maken dö. Man as he bi de Demokraten ehre [[Vörwahl (USA)|Vörwahlen]] in den US-Bundsstaat [[Iowa]] man bloß een Perzent kregen hett, dor is he ut dat Präsidenten-rennen gau wedder utstegen. An'n 23. August hett [[Barack Obama]] verklaart, Biden scholl nu sien Kannedat för dat Amt vun'n „Viez“ in Amerika ween. He hett sik in'n Wahlkampf ok mit de Viezkannedaatsche vun de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]], [[Sarah Palin]], to en [[Feernsehduell]] drapen. Vunwegen dat Barack Obama de Wahlen wunnen hett, warrt Biden nu de neegste Viezpräsident vun de USA. Mit de Wedderwahl vun Obama is ok Biden Viezpräsident bleeven. De Amtstiet vun beid geiht an 20. Januar 2017 to Enn'. == Wat he schreven hett == * ''Administration’s Missile Defense Program and the ABM Treaty: Hearing Before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, December 2004) ISBN 0-7567-1959-3 * ''Examining The Theft Of American Intellectual Property At Home And Abroad: Hearing before the Committee On Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, May 2004) ISBN 0-7567-4177-7 * ''Hearings to Examine Threats, Responses, and Regional Considerations Surrounding Iraq: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, November 2003) ISBN 0-7567-2823-1 * ''Strategies for Homeland Defense: A Compilation by the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2623-9 * ''Putin Administration's Policies toward Non-Russian Regions of the Russian Federation: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2624-7 * ''Threat of Bioterrorism and the Spread of Infectious Diseases: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, September 2003) ISBN 0-7567-2625-5 * ''How Do We Promote Democratization, Poverty Alleviation, and Human Rights to Build a More Secure Future: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, June 2003) ISBN 0-7567-2478-3 * ''Political Future of Afghanistan: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, January 2003) ISBN 0-7567-3039-2 * ''International Campaign Against Terrorism: Hearing before the Committee on Foreign Relations, U.S. Senate'' Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, January 2003) ISBN 0-7567-3041-4 * ''Halting the Spread of HIV/AIDS: Future Efforts in the U.S. Bilateral & Multilateral Response: Hearings before the Comm. on Foreign Relations, U.S. Senate'' edited by Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, 2002) ISBN 0-7567-3454-1 * ''Hague Convention On International Child Abduction: Applicable Law And Institutional Framework Within Certain Convention Countries Report To The Senate'' by [[Jesse Helms]], Joseph R. Biden Jr. (Diane Publishing, April 2000) ISBN 0-7567-2250-0 * ''Homeland security law and policy'' edited by William C. Nicholson with a foreword by Joseph Biden (C. C Thomas, 2005) ISBN 0-398-07582-4 (allens engelsch) == Borns == <references/> == Weblenks == {{Commons|Joe Biden|Joseph Biden}} * [https://web.archive.org/web/20090305003040/http://biden.senate.gov/ Joseph Biden] up de offizielle Websteed vun de [[US-Senat]] (engelsch) * [https://joebiden.com/ Wahlkampfsite vun Joseph Biden] {{US-Präsidenten}} {{DEFAULTSORT:Biden, Joe}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Pennsylvania]] [[Kategorie:US-Senator]] [[Kategorie:Demokraatsche Partei (USA)]] [[Kategorie:Boren 1942]] httak0ht7z6vh29y87e979z81v8i8r6 0 27212 1064615 1064273 2026-05-08T05:01:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064615 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | Naam ='''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''' | Bild =[[Datei:1831 Schlesinger Philosoph Georg Friedrich Wilhelm Hegel anagoria.JPG|mini|center|Georg Wilhelm Friedrich Hegel,<br />Portree van Jakob Schlesinger, 1831. [[Datei:Hegel Unterschrift.svg|rahmenlos|zentriert|150px]]]] | Websied = | Pseudonym = | Öller = | Boortsdag = [[27. August]] [[1770]] | Boortsstell = [[Stuttgart]],<br/> [[Hertogdom Württemberg]],<br/> [[Hillig Röömsch Riek]] | Doodsdag = [[14. November]] [[1831]] | Doodsstell = [[Berlin]], [[Königriek Prüßen]] | Natschoonalität = düütsch | Wohnoort = | Kunnig för = Düütsch Idealismus | Arbeid = Philosopoph, Hoogschoollerer | Uttekens = }} '''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''' (* [[27. August]] [[1770]] in [[Stuttgart]], [[Hertogdom Württemberg]], [[Hillig Röömsch Riek]]; † [[14. November]] [[1831]] in [[Berlin]], [[Preußen (Staat)|Königriek Prüßen]]) weer en düütschen [[Philosophen]]. He geld as de wichtigste Denker för den [[Düütsch Idealismus|Düütschen Idealismus]]. Hegel siene Philosophie will de ganze [[Würklikheid|Würklichkeit]] mit al de unnerscheedlichen Formen, woans se sik wiesen deit un mit allens, wat dor in de [[Historie]] vun warrt, in en [[Systeem]] bringen un uutdüden. Se hett so dull up de Historie vun den Geist in’n Westen inwarkt, as anners bloots noch de Gedanken vun [[Platon]], [[Aristoteles]] un [[Immanuel Kant|Kant]]. Sien philosoophsch Wark „{{lang|de|Phänomenologie des Geistes}}“ uut dat Johr 1807 is en vun de Warken, wat in de ganze Historie vun de Philosophie den gröttsten Infloot harrt hett. Hegel sien Wark deelt sik up in „[[Logik]]“, „{{lang|de|[[Naturphilosophie]]}}“ ({{S|nds|''Natuurphilosophie''}}) un de „{{lang|de|[[Philosophie des Geist]]}}“ ({{S|nds|''Philosophie vun den Geist''}}). Dor höört to’n Bispeel ook en „{{lang|de|[[Philosophie der Geschichte]]}}“ ({{S|nds|''Philosophie vun de Historie''}}) mit to. Na Hegel sien Dood hefft sik siene Anhängers upspleten in ene „rechte“ un ene „linke“ Fraktschoon. De Hegelianers vun de rechte Siet, oder ok „Ooldhegelianers“, folgen Hegel siene Sporen na un bleven bi dat, wat he seggt harr. De annern vun de linke Siede, mit Naam vun „Junghegelianers“, harrn dor wat an ut to setten, dat Hegel siene Philosophie den [[Staat]] Stütt un Stöhn verlehnen dö. To de Ooldhegelianers höörn Lüde, as [[Eduard Gans]] un [[Karl Rosenkranz]] to, to de Junghegelianers tellt [[Ludwig Feuerbach]] oder [[Karl Marx]]. Sünnerlich bi Karl is de grote Inflood, de Hegel up em harr, düüdlik to seen. == Schriften == Heel dat Hegelsche Systeem faat de ''{{lang|de|[[Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften]]}}''({{S|nds|''Enzyklopädie vun den philosoophschen Wetenschoppen''}}) (af 1816) tohope. Düt [[Nakieksel]] bringt Hegel sien Wärk in den Upbu hierna: [[Bild:Phänomenologie_des_Geistes.jpg|duum|Originaaluutgaav vun „{{lang|de|Phänomenologie des Geistes}}“ (1807).]] * I. ''{{lang|de|[[Wissenschaft der Logik]]}}'' (Wetenschop vun de Logik; 1812–1816, överarbeed 1831) * II. ''{{lang|de|Naturphilosophie}}'' (Natuurphilosophie) * III. ''{{lang|de|Philosophie des Geistes}}'' (Philosophie vun den Geist) ** ''{{lang|de|[[Phänomenologie des Geistes]]}}'' (Phänomenologie vun den Geist; 1806/07; to Anfang as eerste Deel van enen froen Wärk, dat nich to Ende brocht worde) ** ''{{lang|de|[[Grundlinien der Philosophie des Rechts]]}}'' (Grundlinien för Philosophie vun den Recht; 1821) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte}}'' (Vörlesen över de Philosophie vun de Historie; 1822–1831, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van [[Eduard Gans]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Philosophie der Religion}}'' (Vörlesen över de Philosophie vun de Religioon; 1821–1831, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van [[Philipp Konrad Marheineke]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Ästhetik}}'' (Vörlesen över de Ästhetik; 1820–1829, uut Notizen un Medschriften 1837 [[postum]] ruutgeven van[[Heinrich Gustav Hotho]]) ** ''{{lang|de|Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie}}'' (Vörlesen över de Historie vun de Philosophie; 1816–1818 in Jena , 1816–1818 in Heidelberg un 1819–1831 in Berlin, uut Notizen un Metschriften 1833–1836 postum ruutgeven van [[Karl Ludwig Michelet]]) Schriften buten dat Systeem:: * ''{{lang|de|Die Positivität der christlichen Religion}}'' (De Positiviteet vun de christlike Religioon; 1795/96) * ''{{lang|de|Das älteste Systemprogramm des deutschen Idealismus}}'' (Dat öldste Systeemprogramm vun den düütschen Idealismus; 1796/97, fragmentaarsch) * ''{{lang|de|Der Geist des Christentums und sein Schicksal}}'' (De Geist vun den Christendom un sien Schicksaal; 1799/1800) * ''{{lang|de|Die Verfassung Deutschlands}}'' (De Verfaten vun Düütschland, 1800–1802) * ''{{lang|de|Mancherlei Formen die beim jetzigen Philosophieren vorkommen}}'' (Düt un Dat de bi’n hüdigen Philosopheren vörkaamt; 1801) * ''{{lang|de|Die Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie}}'' (De Underscheed twischen den Fichteschen un Schellingschen Systeem vun de Philosophie; 1801) * ''{{lang|de|Über das Wesen der philosophischen Kritik}}'' (Över dat Wesen vun de philosophsche Kritik; 1802) * ''{{lang|de|Wie der gemeine Menschenverstand die Philosophie nehme}}'' (Woans de gemene Minschenverstand de Philosophie nimt; 1802) * ''{{lang|de|Verhältnis des Skeptizismus zur Philosophie}}'' (Verhoold vun Skeptizismus to de Philosophie; 1802) * ''{{lang|de|Glauben und Wissen}}'' (Glöven un Weten 1803) * ''{{lang|de|Über die wissenschaftlichen Behandlungsarten des Naturrechts}}'' (Woans de Wetenschop dat Natuurrecht behandelt; 803) * ''{{lang|de|Wer denkt abstrakt?}}'' (Wecker denkt abstrakt?, 1807) * ''{{lang|de|Friedrich Heinrich Jacobis Werke}}'' (Friedrich Heinrich Jacobis siene Warken'','' 1817) * ''{{lang|de|Verhandlungen in der Versammlung der Landstände des Königreichs Württemberg im Jahr 1815 und 1816}}'' (Verhandelsn in de Versammeln vun den Landstännen in den Königriek Wurteemberg in’n Jare 1815 un 1816; 1817) * ''{{lang|de|Solgers nachgelassene Schriften und Briefwechsel}}'' (Solgers siene nalaten Schrivten un Breevwessel; 1828) * ''{{lang|de|Hamanns Schriften}}'' (Hamann sien Schrivten; 1828) * ''{{lang|de|Über Grundlage, Gliederung und Zeitenfolge der Weltgeschichte. Von Joseph von Görres}}'' (Wat de Welthistorie as Grundlaag het un woans sik updeelt un woans Tieden up een folgt; 1830) * ''{{lang|de|Über die englische Reformbill}}'' (Över de engelsche Reformbill; 1831) == Literatuur == === To Wärk un Persoon === '''Inföörböker un Handböker''' * A. A. Piontkowski: ''Hegels Lehre über Staat und Recht und seine Strafrechtstheorie'', VEB Deutscher Zentralverlag, Berlin 1960 * Paul Cobben u. a. (Heruutgevers): ''Hegel-Lexikon''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-16895-X. * Dina Emundts, [[Rolf-Peter Horstmann]]: ''G.W.F. Hegel. Eine Einführung'' (= ''[[Reclams Universal-Bibliothek]]'' 18167). Reclam, Stuttgart 2002, ISBN 3-15-018167-4. * [[Dietmar Dath]]: ''Hegel. 100 Seiten''. Reclam, Leipzig 2020, ISBN 978-3-15-020559-4. * Hans Friedrich Fulda: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Beck, Mönken 2003, ISBN 3-406-49445-5. * Jean-Luc Gouin: ''[https://www.editions-hermann.fr/livre/9782705696092 Hegel. De la Logophonie comme chant du signe]''. Québec et Paris, PUL et Hermann, 2018, ISBN 978-2-7056-9609-2. * [[Dieter Henrich (Philosoph)|Dieter Henrich]]: ''Hegel im Kontext.'' Suhrkamp, Berlin 2010, ISBN 978-3-518-29538-0. * [[Vittorio Hösle]]: ''Hegels System. Der Idealismus der Subjektivität und das Problem der Intersubjektivität''. Meiner, Hamborg 1998, ISBN 3-7873-1336-2. * [[Thomas Sören Hoffmann]]: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Eine Propädeutik''. Marix, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-01-0. * [[Walter Jaeschke]]: ''Hegel-Handbuch. Leben – Werk – Schule''. 3. Auflage, Metzler, Stuttgart 2016, ISBN 978-3-476-02610-1. * [[Jürgen Kaube]]: ''Hegels Welt.'' Rowohlt Berlin, Berlin 2020, ISBN 978-3-87134-805-1. * [[Alexandre Kojève]]: ''Hegel. Eine Vergegenwärtigung seines Denkens''. Suhrkamp, Frankfurt an’n Main. 1975, ISBN 3-518-27697-2. * Dean Moyar (Heruutgever.): ''The Oxford Handbook of Hegel''. Oxford University Press, New York 2018, ISBN 978-0-19-935522-8. * [[Georg Römpp]]: ''Hegel leicht gemacht''. UTB, Stuttgart 2008, ISBN 3-412-20179-0. * [[Herbert Schnädelbach]]: ''G.W.F. Hegel zur Einführung''. 4, ergänzte Auflage, Junius, Hamburg 2011, ISBN 978-3-88506-352-0. * Herbert Schnädelbach (Heruutgever): ''Hegels Philosophie. Kommentare zu den Hauptwerken''. 3 Bänne,<ref>De twede Band es för dat Oordeel van Jürgen Habermas enen mang den wichtigsten Wärke sied 1950 [http://leiterreports.typepad.com/blog/2009/05/the-most-important-philosophical-books-since-1950/comments/page/2/ leiterreports.typepad.com].</ref> Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 2000, ISBN 3-518-06587-4. * [[Peter Singer]]: ''Hegel: A Very Short Introduction'', überarbeitete Auflage, Oxford University Press, Nie Jork 2011, ISBN 978-0-19-280197-5. * [[Charles Taylor (Philosoph)|Charles Taylor]]: ''Hegel'' (= ''Suhrkamp Taschenbuch Wissenschaft'', Band 416). Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 1983, ISBN 978-3-518-28016-4. '''Biografien''' * [[Kuno Fischer]]: ''Hegels Leben, Werke und Lehre''. Kraus, Nendeln 1973 (Nadruck van de Uutgaav 1911), ISBN 978-3-534-01075-2. * Arseni Gulyga: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Reclam, Leipzig 1974 * Christoph Helferich: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegel''. Metzler, Stuttgart 1979 * Mechthild Lemcke, [[Christa Hackenesch]] (Heruutgever): ''Hegel in Tübingen''. Konkursbuch, Tübingen 1986, ISBN 3-88769-021-4. * [[Karl Rosenkranz]]: ''Georg Wilhelm Friedrich Hegels Leben''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1977 (Nadruck vun de Uutgaav Berlin 1844) * [[Klaus Vieweg (Philosoph)|Klaus Vieweg]]: ''Hegel. Der Philosoph der Freiheit. Biographie.'' Beck, Mönken 2019, ISBN 978-3-406-74235-4. * Franz Wiedmann: ''Hegel''. 20.Uplage, Rowohlt, Reinbeek 2003, ISBN 3-499-50110-4. '''Rezeptschoon''' * Christoph Halbig, [[Michael Quante]], [[Ludwig Siep]] (Heruutgever): ''Hegels Erbe''. Suhrkamp, Frankfurt an’n Main 2004, ISBN 3-518-29299-4. == Weblenken == ===Texte=== {{Commonscat}} {{Wikisource|Wilhelm Friedrich Hegel}} {{Wikiquote|Wilhelm Friedrich Hegel}} * {{Academictree|philosophy|37310 |Name=Georg Wilhelm Hegel}} * Stammbook 1791–1794 (Universiteetsbibliotheek Tübingen, Signatuur Mh 858) [http://idb.ub.uni-tuebingen.de/opendigi/Mh858 online] * [https://hegel.de/ Vun’n Hegel-Instituut Berlin herutgeven Warken] med frie’en Togang to de {{lang|de|[[Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften]]}} * [https://hegel.net/hegelwerke/ Scan van Hegel siene Böker] * [https://www.textlog.de/hegel_aesthetik.html Hegel siene Vörlesungen to Ästhetik] * Digitaliseert Drucken: [http://www.zvdd.de/dms/esuche/?tx_goobit3_esearch%5Bformquery%5D%5BCREATOR%5D=Hegel%2C%20Georg%20Friedrich%20Wilhelm%20&tx_goobit3_esearch%5Borderfield%5D=YEARPUBLISH&tx_goobit3_esearch%5Border%5D=1&tx_goobit3_esearch%5Blink%5D=0 online] ===Literatur=== * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |Titel=Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Autor=Paul Redding|Datum=2020}} ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel-aesthetics/ |Titel=Hegel’s Aesthetics|Autor=Stephen Houlgate|Datum=2020}} ** {{Literatur |Online=https://plato.stanford.edu/entries/hegel-dialectics/ |Titel=Hegel’s Dialectics|Autor=Julie E. Maybee|Datum=2020}} * [[Johann Eduard Erdmann]]: [http://books.google.com/books?id=w8YFAAAAQAAJ&pg=PA1&hl=de#PPA709,M1 ''Geschichte der Philosophie der Neuzeit von Descartes bis ins 19. Jahrhundert''], 1853. * {{Internetquelle |autor=Paul Redding |url=http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |titel=Hegel’s Philosophy of Religion |werk=History of Western Philosophy of Religion, Bd. 4: Nineteenth-Century Philosophy & Religion |hrsg=Hrsg. vom Graham Oppy und Nick Trakakis. Acumen, Chesam |datum=2007 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070613180751/http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |archiv-datum=2007-06-13 |abruf=2020-09-01 |format=PDF; 277&nbsp;kB |sprache=en |offline=1 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www-personal.arts.usyd.edu.au/paureddi/Redding_Hegel%27s%20Philosophy%20of%20Religion.pdf |wayback=20121031062253 |text=Hegel’s Philosophy of Religion |archiv-bot=2026-05-08 05:01:50 InternetArchiveBot }} ===Foren un Sellschoppen=== * [http://www.hegel-gesellschaft.de/ Internatschonale Hegel-Sellschop] * [http://philosophieohnegnade.blogspot.com/ Discussion, Interpretations and Questions about Hegel] * [http://www.ruhr-uni-bochum.de/philosophy/hegel_archiv/index.html.de Hegel-Archiv] * [https://hegel-society.org.uk/ Hegel Society of Great Britain] * [http://www.hegel.org/ The Hegel Society of America] * [https://web.archive.org/web/20090830143841/http://wiki.hegel-system.de/index.php/Hauptseite Hegel-Wiki] un [http://www.thur.de/philo/hegel/hegel.htm Hegel-Projekt] vun Kai Froeb ==Nawiesen== <references/> {{DEFAULTSORT:Hegel, Georg Wilhelm Friedrich}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118547739|LCCN=n79021767|NDL=00442872|VIAF=89774942}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] [[Kategorie:Düütsch Idealismus]] [[Kategorie:Preußen]] [[Kategorie:Boren 1770]] [[Kategorie:Storven 1831]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Börger vun dat Hertogdom Würrtemberg]] r8id8y1y1y868e1sjh4xyj1e7c22u4j 0 27953 1064630 1038857 2026-05-08T06:26:19Z Flaverius 21322 1064630 wikitext text/x-wiki '''Kroamschudd'n in Mariaparochie''' is en 15 Minuten langen [[Tekentrickfilm]] ut dat Johr 1988. Text- un Lederschriever [[Herman Finkers]] hett toeerst in’n Opdrag van [[RTV Oost]] en Höörspeel maakt, dat denn ok in Finkers siene ''Diana Ros Show'' lopen is. 1988 hett he dor denn tohoop mit [[John Croezen]] en lütten Tekenfilm van maakt. De Tekenfilm is een Maal van de [[VARA]] utstrahlt worrn, un löppt sieddem elk Johr to [[Karstmiss]] op RTV Oost. 2004 is de Film denn tohoop mit Finkers sien annern Tekenfilm, [[Macbeth (Tekenfilm)|Macbeth]] op [[Digital Versatile Disc|DVD]] rutkamen. In’n Film warrt en ’n beten annere Version van de Wiehnachstgeschicht vertellt. Dat Kind [[Jesus vun Nazaret|Jesus]] warrt nich in [[Bethlehem]] boren, man in dat [[Twente|twentsche]] [[Mariaparochie]] as Söhn van’n Timmermann Spieker-Jozef un sien Fro Marie. Dat twentsche Woord ''kroamschudd'n'' betekent ''op [[Wekenvisit]] gahn'', steit also för den Besöök van de Harders un de dree Wiesen bi dat jüst borene Kind. Dat gifft allerhand Referenzen op de regionale Kultur, to’n Bispeel dat Backen van [[Krintenwegg]]en oder de [[Witte Wieven]], de an de Steed van de [[Engel (Himmel)|Engels]] staht. De Film bruukt dree Spraken. De Verteller snackt [[nedderlandsch]], Jozef, Marie un de Harders snackt [[Twentsch]] un de dree Wiesen ut’n Oosten warrt dorstellt as dree [[Düütsche]] (Kaspar is dorstellt as [[Roberto Blanco]], Balthasar as [[Heino]] un de drüdde, ''Gerards'', as [[Franz Josef Strauß]]), de ok [[Hoochdüütsch|Düütsch]] snackt. == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütsche Films un TV-Serien]] == Weblenken == {{IMDb|FID=0367939}} * [https://www.youtube.com/watch?v=XvdszT-aY38 Film op YouTube] [[Kategorie:Trickfilm]] [[Kategorie:Twentsch]] [[Kategorie:Kortfilm]] [[Kategorie:Film ut dat Johr 1988]] qoas5hslyj8lpjfzf06fili9acgp7l1 0 34082 1064668 1064317 2026-05-08T09:48:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064668 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Komet (Mehrdüdig Begreep)}} [[Bild:Comet_67P_on_19_September_2014_NavCam_mosaic.jpg|duum|Dee Komeet [[Tschurjumow-Gerassimenko]] (ca. 4 km groot), Bild van de Ruumsonde Rosetta (2014)]] [[Bild:Halebopp031197.jpg|thumb|De Komeet [[C/1995 O1|Hale-Bopp]] vun 1997 weer een vun de hellsten in Middeleuropa in de letzten twintig Johren]] [[Bild:Halley's Comet, 1910.JPG|thumb|De [[Halleysche Komeet]] (hier: 1910) weer de eerste, de as perioodsch kennt worrn is]] En '''Komeet''' ook '''Kumeet''' (van {{S|grc|(ἀστὴρ) κομήτης|(astḗr) komētḗs|nds=Haarstern}}, afleid van {{lang|grc|κόμη|kómē}} „Höövdhaar, Manen“)<ref name="GEMOLL2">{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Gemoll]]|Titel=Griechisch-Deutsches Schul- und Handwörterbuch|Verlag=G. Freytag Verlag/Hölder-Pichler-Tempsky|Ort=München/Wien|Datum=1965}}</ref> oder '''Steertsteern''', '''Struusssteern''' oder '''Wunnersteern''' is en lütt [[Himmelskörper|astromnoosch Objekt]], dat tomindst neegbi de [[Sünn]] so dull utgaast, also so vele Gase uutströömt, dat sik en Koma un faken ook een glönigen Steert billt. Kometen sind just as [[Asteroid|Asteroiden]] de Rester, de nadem dat dat’t [[Sünnsystem|Sunnensysteem]] upkomen is, överbleven un sett sik uut [[Ies]], Stov, un Steen tohoop. Se bild sik in den Butengebeden van den Sunnensysteem (to’n groten Deel güntsieds de [[Neptun (Planet)|Neptun]]), wo [[Waterstoff]]- un [[Kohlenstoff|Kölenstoffverbünde]], de dat daar in groten Mengden givt, direkt to fast Ies werd. En Komeet is meist blots wenige Kilometer groot. Dichtbi de Sünn ümgivtde diffusen, neveligen Koma den Kometen, de sik bit to 2,7 Millionen Kilometer uutdenen kann. Beids tohopen, also Karn un Koma, heet de Kopp vun’n Kometen. Wat op’t meest opfallt an enen Kometen, de vun de [[Eer]] ut to sehn sünd, is aver de Steert, de upkümmt, wenn een Komeet dichter as 2&nbsp;AE and de Sunnen rankümmt, man de bi grote Kometen, de bannig dicht an de Sünn rankamt, kann de Steert mehrere 100 Millionen Kilometer lang sien. Tomeist sünd dat aver blots enige teihn Millionen Kilometer. Bet in de 1990-er Jaren decken Forscherlüde wat bi teggen niege Kometen dat Jaar up. Sieddenn hebbet automaatsch Söökprogramme un [[Teleskop|Weltruumteleskope]] de Tall düchtig rup brocht. Upstunds sind uus bummelig 4,584 Kometen bekannt.<ref>{{Internetquelle|url=https://minorplanetcenter.net/|titel=Comets Discovered|hrsg=Minor Planet Center|abruf=2021-04-27}} ''Minor Planet Center,'' upropen den 27. April. 2021</ref> Doch dat sind man een lüttke Deel mang allen den Kometen, de wi bloot noch nich beogen kunnen. In den Butengebeden van usen Sunnensysteem, as de [[Oortsche Wulk|Oortsche Wulke]], könne dat [[Billion|Billionen]] kometenhaftige Objekte geven.<ref name="Erickson2003">{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=lwbivW5YKoYC&pg=PA123|Titel=Asteroids, Comets, and Meteorites: Cosmic Invaders of the Earth|Sammelwerk=The Living Earth|Verlag=Infobase|Ort=New York|Autor=Jon Erickson|Seiten=123|Jahr=2003|ISBN=978-0-8160-4873-1}}</ref><ref name="Couper2014">{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=YXkRBAAAQBAJ&pg=PA222|Titel=The Planets: The Definitive Guide to Our Solar System|Verlag=Dorling Kindersley|Ort=London|Autor=Heather Couper u. a.|Seiten=222|Jahr=2014|ISBN=978-1-4654-3573-6}}</ref> Wat bi enen Komeet is jeed Jaar med is med den Ogen to seen, ook wenn vele faal un unupfällig lücht.<ref>{{Literatur|DOI=10.1006/icar.1998.6048|Titel=The Rate of Naked-Eye Comets from 101 BC to 1970 AD|Jahr=1999|Autor=A. Licht|Sammelwerk=Icarus|Band=137|Nummer=2|Seiten=355–356}}</ref> Objekte, de uut de Maten hell lüchtet, heet „Grote Kometen“. [[Ruumsond|Ruumsonden]] sunder Lüde hebbet al Kometen besöcht, daar Proven to nemen, ton Bispeel de Sonde ''[[Deep Impact (spacecraft)|Deep Impact]]'' van de [[NASA]], de enen Krater in den Kometen [[Tempel 1]] scheten het, dat Binnerste van den Objekt to studeren, oder ook ''[[Rosetta (spacecraft)|Rosetta]]'' van de [[ESA|Europääsche Weltruumorganisatschoon]], wat de eerst Ruumsonde was, de up enen Kometen land is.<ref name="Philae">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet|titel=Touchdown! Rosetta's Philae Probe Lands on Comet|hrsg=European Space Agency|datum=2014-12-11|abruf=2017-12-11}}</ref> == Woordafkumst un plattdüütsche Wöörder vandaag == Dat Woord „Komeet“ is een [[Lehnwoort|Leenwoord]], dat över’t {{S|la|''comēta, comētēs''}} as „komēte“ in de [[Middelsassisch|middelsassische Sprake]] keem.<ref>''komēte'', In: Gerhard Köbler: ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'', 3. Uplaag, 2014 [https://www.koeblergerhard.de/mndwbhin.html binnennetts]</ref> Dat latiensche Woord geet up {{S|grc|(ἀστὴρ) κομήτης|(astḗr) komētḗs|nds=Haarstern}}, afleid van {{lang|grc|κόμη|kómē}} „Höövdhaar, Manen“ un ''komḗtēs'' (''κομήτης'') ‘langharig’.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/etymwb/Komet Komet]'', In: Wolfgang Pfeifer u.a.: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen'' (1993), digitale un överarbeed Verschoon, In: ''Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache'', opropen den 17.02.2024.</ref> Dat Woord „Komeet“ kümmt ook in de Luudform „Kumeet“ up, wo sik so as dat faken in’n plattdüütschen passeert dat korte /o/ vör dat /m/ in een kort /u/ wandeld het.<ref>{{WWb|ID=K06226|LEMMA=Komēt|AFROOP=17.02.2024|BAND=III|KOL=875}}</ref> Ander plattdüütsche Wöörder sind ook Wunnersteern,<ref name="Buurman">''Komet ,'' In: [[Otto Buurman]]: [[Hochdeutsch Plattdeutscehs Wörterbuch auf Grundlage Ostfriesischer Mundart|Hochdeutsch Plattdeutscehs Wörterbuch, auf Grundlage Ostfriesischer Mundart]], Band VI, [[Niemünster]]: [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]] 1968, Sp. 404.</ref><ref name="SASS">''Komet,'' In: ''SASS Plattdeutsches Netzwörterbuch'' ([https://netz.sass-platt.de/hoch-platt/?term=komet binnennetts])</ref> oder Steertsteern<ref name="SASS"/>, Steern mit’n Steert<ref name="Buurman"/> oder Swanzsteern.<ref>{{WWb|ID=S15378|LEMMA=Swants-stǟrne|AFROOP=17.02.2024|BAND=V|KOL=729}}</ref> == Historie == [[Bild:Acht Hauptstuck sind die ein Comet bedeut.jpg|thumb|Text vun 1661 över de Utwirken vun’n Komeet]] In’t [[Öllerdom]] un in’t [[Middelöller]] sünd Kometen faken as Teken vun de Gödder ansehn worrn oder as Henwiesen op en Unglück, dat passeeren schall. Ünner de kloken Lüüd geev dat verscheden Ansichten: [[Aristoteles]] un [[Ptolemäus]] hebbt de Kometen för Dunst ut de [[Eerdatmosphäär]] ansehn. [[Regiomontanus]] weer de eerste, de in jem egenstännige astromnoosch Objekt sehn hett. Den Anfang vun en wetenschoppliche Sicht op de Kometen kann man mit de Insicht vun [[Tycho Brahe]] setten, dat Kometen keen Vörgäng binnen de Atmosphäär vun de Eer sünd. Bi den [[C/1577 V1|Komeet vun 1577]] hett he faststellt, dat de sik in en Afstand vun tomindst 230 mol den [[Radius]] vun de Eer bewegen müss. Man, dat hett en Tiet duurt, bit dat sik disse Annahm ok dörsett hett. Sogor [[Galileo Galilei]] hett dat nich glöövt. As in’t Johr [[1682]] en Komeet to sehn weer, künn [[Edmond Halley]] nawiesen, dat dat en astromnoosch Objekt weer, de perioodsch wedderkummt un all 76 Johren op en langtogen [[Ellips]] üm de Sünn löppt. De [[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] weer ok al 1607, 1531 un 1456 to sehn wesen. Vundaag warrt jeed Johr in Dörsnitt 20 bit 30 Kometen opdeckt. == Opbo vun Kometen == === Karn === [[Bild:Wild2 3.jpg|thumb|De 5&nbsp;km grote Karn vun [[81P/Wild|Wild 2]] ([[Stardust (Sond)|Stardust]], [[NASA]])]]De faste binnerste Deel van enen Kometen is de Karn. Kometenkarnen bestaat, wenn sik Kometen in groten Afstand vun de Sünn ophollt, blots ut’n Karn, de to’n gröttsten Deel ut [[Water]], [[Dröögies]], CO-Ies, [[Methan]] un [[Ammoniak]] besteiht, dat to [[Glas]] verklamt is.<ref>{{Literatur|Titel=Making a comet nucleus|Autor= J. Mayo Greenberg|Band=330|Jahr=1998|Seiten=375|Sammelwerk=[[Astronomy & Astrophysics]]}}</ref> Dorto kaamt lütte Bimischen vun lütte Stoff- un Mineralendeelen (to’n Bispeel [[Silikat]]en un Nickeliesen), wat Kometen den Binaam ''smuddelige Sneebäll'' inbröcht hett.<ref>''Evidence from ESA's Rosetta Spacecraft Suggests that Comets are more "Icy Dirtball" than "Dirty Snowball"'', In:Times Higher Education. 21 Oktober 2005.</ref> So as de [[Deep Impact (Sond)|Deep-Impact]]-Ruumsond konn dat wiesen, dat in’t Butenrebeet vun den Komeet [[9P/Tempel]] (Tempel 1) de fasten Bestandelen gegenöver de flüchtigen den grötteren Andeel hebbt, so dat mööglicherwies de Utdruck „iesig Dreckball“ beter passen dee.<ref> Clavin, Whitney (10 February 2015). "Why Comets Are Like Deep Fried Ice Cream". NASA. Retrieved 10 February 2015</ref> Na den wat de Ruumsond [[Giotto (Sond)|Giotto]] an’n [[Halleyschen Komeet]] seen konn is bekannt, dat Kometen en swarte Köst opwiest, de blots ruchweg 4&nbsp;% vun’t Licht reflekteert ([[Albedo]]).<ref name="dark">{{Literatur|Titel=The Activity and Size of the Nucleus of Comet Hale-Bopp (C/1995 O1)|Sammelwerk=Science|Autor=H.A. Weaver u.a.|Band=275|Nummer=5308|Seiten=1900–1904|Jahr=1997|PMID=9072959|DOI=10.1126/science.275.5308.1900}}</ref> De Ruumsonde [[Deep Space 1]] fund heruut, dat de [[19P/Borrelly|Komeet Borrelly]] bloot 3.0% Licht torüügsmietet.<ref name="dark" /> Dat bedüüt, dat Kometen mööglicherwies de düsteres Objekten in’t Sünnsystem dorstellt, liekers dat se an sik as sünners opfallig Lüüchtobjekten bekannt sünd. De Karn is düüsterer as to’n Bispeel [[Asphalt]], de en Albedo vun 0,07 hett.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=PRqVqQKao9QC&pg=PA91|Seiten=91|Titel=Habitability and Cosmic Catastrophes|ISBN=978-3-540-76945-3|Autor=Arnold Hanslmeier|Jahr=2008|Verlag=Springer}}</ref> Na hüdige Ansicht is de Böverflach von Kometen dröög, stenig un bestaat ut en Oort vun Steenschutt, de ut Brocken vun Stenen steiht, de to swoor sünd, as dat se de Swoorkraft vun’n Karn överwinnen künnt. Utgasen doot blots lütte Rebeden vun’n Karn. De Giotto-Sond hett butendem ok lütte Partikels funnen, de riek sünd an [[Kohlenstoff]] (C), [[Waterstoff]] (H), [[Suerstoff]] (O) un [[Stickstoff]] (N) un dorüm ok CHON-Partikels nöömt warrt. De künnt ut en dünne Sottschicht stammen, womit de Böverflach övertogen is un de so ok de siete Albedo verkloren künn. De eerste, de 1950 Kometenkarns as’n [[Konglomerat (Steen)|Konglomerat]] ut Ies un faste Bestanddelen beschreven hett, weer [[Fred Whipple]]. 2009 konn de Stardust Misschoon van de NASA nawiese, dat’t de Aminosüre [[Glyzin]] in Kometenstoff up de Böverflach givt.<ref>{{Literatur|DOI=10.1111/j.1945-5100.2009.tb01224.x|Titel=Cometary glycine detected in samples returned by Stardust|Jahr=2009|Autor=Janie E. Elsila u.a.–Sammelwerk=Meteoritics & Planetary Science|Band=44|Nummer=9|Seiten=1323}}</ref> 2011 berichte de [[NASA]], dat een up [[Meteoroid|Meteoriden]], de up de Eerden to finden weren mööglikerwiese [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]- un [[RNA]]- Bestandele ([[Adenine]], [[Guanine|Auanine]], un ander orgaansche Moleküke), de sik up [[Asteroid|Asteroiden]] un Kometen formt het, nawiesen kann.<ref name="Callahan">{{Literatur|DOI=10.1073/pnas.1106493108|Titel=Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases|Jahr=2011|Autor=M. P. Callahan u.a|Sammelwerk=Proceedings of the National Academy of Sciences|Band=108|Nummer=34|Seiten=13995–8|PMID=21836052|PMC=3161613}}</ref><ref name="Steigerwald">{{Internetquelle|autor=John Steigerwald|titel=NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space|url=http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html|hrsg=NASA|datum=2011-08-08|abruf=2012-07-31|archiv-datum=2020-04-26|archiv-url=https://web.archive.org/web/20200426055700/https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/dna-meteorites.html}}</ref> Kometen, med enen Karndöörmeter van 30&nbsp;Kilometers konnen Forscherlüde al bekieken.<ref>{{Literatur|DOI=10.1023/A:1021545031431|Titel=The Nucleus of Comet Hale-Bopp (C/1995 O1): Size and Activity|Jahr=2000|Autor=Yanga R. Fernández|Sammelwerk=Earth, Moon, and Planets|Band=89|Nummer=1|Seiten=3–25}}</ref> Dat exakte Maat van enen Kometen fasttoleggen is man swaar.<ref>{{Internetquelle|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/nucleus.html|autor=Jewitt David|titel=The Cometary Nucleus|hrsg=Department of Earth and Space Sciences, UCLA|datum=April 2003|abruf=2013-07-31}}</ref> De Karn van [[322P/SOHO]] to’n Bispeel is waarschienlik bloot 100–200&nbsp;Meters in’n Döörmeter.<ref name="soho1">{{Internetquelle|titel=SOHO's new catch: its first officially periodic comet|hrsg=European Space Agency|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/SOHO_s_new_catch_its_first_officially_periodic_comet|abruf=2013-08-16}}</ref> Vanwegen, dat bloot wenig Kometen, de lüttker as 100&nbsp;m sind, to finden sind, slaat welke Forschers för dat Kometen, de lüttker sind, meest nich givt. De Kometen, de us knnig sind, hebbet in’n Döörsnidd ene Dichte bi 0.6 g/cm³.<ref name="Britt2006">{{Literatur|Titel=Small Body Density and Porosity: New Data, New Insights|Autor=D. T. Britt u.a.|Band=37|Jahr=2006|Seiten=2214|Sammelwerk=37th Annual Lunar and Planetary Science Conference|Online=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2006/pdf/2214.pdf|Abruf=2013-08-25}}</ref> Wegen de ringe Dichte, formt de egen [[Gravitatschoon|Swaarkaft]] de Kometenkarnen nich as’n [[Kugelung|Kugel]], so dat den Karnen unregelmatige Formen hebbet.<ref>{{Internetquelle|url=https://history.nasa.gov/SP-467/ch7.htm|titel=The Geology of Small Bodies|hrsg=NASA|abruf=2013-08-15}}</ref> [[Bild:Comet_wild_2.jpg|duum|220x220px|Comet [[81P/Wild]] exhibits jets on light side and dark side, stark relief, and is dry.]] Rund sess Percent mang den Asteroiden, de dicht bi Eerden to finden sind, kunnen de vörmaligen Karnen wat oolden Kometen sien, de al lange nich meer uutgaast, also keen [[Gas]] meer verlüst.<ref name="dormant">{{Literatur|DOI=10.1016/j.icarus.2006.02.016|Jahr=2006|Titel=The size–frequency distribution of dormant Jupiter family comets|Autor=K. Whitman u.a.|Sammelwerk=Icarus|Band=183|Nummer=1|Seiten=101–114}}</ref> Daar mang sind [[14827 Hypnos]] un [[3552 Don Quixote]]. Wat de Misschonen [[Rosetta (spacecraft)|''Rosetta'']] un [[Philae (spacecraft)|''Philae'']] nawiesen kunnen, is dat de Karn van [[67P/Churyumov–Gerasimenko]] keen Magneetfeld het, wat up henwiesen, dat Magnetismus nich so wichtig was, as sik in den froen Sunnensysteem [[Planetesimal|Planetesimaals]] uutformen<ref name="esa20150414">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Rosetta_and_Philae_find_comet_not_magnetised|titel=Rosetta and Philae Find Comet Not Magnetised|hrsg=European Space Agency|autor=Markus Bauer|datum=2015-04-14|abruf=2015-08-14}}</ref><ref name="nature20150414">{{Literatur|Titel=Rosetta's comet has no magnetic field|Sammelwerk=[[Nature (Sammelwerk)|Nature]]|Autor=Quirin Schiermeier14|DOI=10.1038/nature.2015.17327}}</ref> ''Rosetta'' het ook wiesen, dat [[Elektron|Elektronen]] (binnnen een Radius van 1&nbsp;km ümme den Kometenkarn) upkemen, vanwegen dat Sunnenstralen deWatermolekületo [[Photon|Photonen]] maket, staats de Ansicht tovöre, dat de Phontonen van de Sunnen sülvenst komet. Düsse Photonen buut de [[Water]]- un [[Kohlenstoffdioxid|Kölenstoffdioxismoleküle]] af, de so de Koma bild.<ref name="NASA-20150602">{{Internetquelle|autor=D. C. Agle u.a.|titel=NASA Instrument on Rosetta Makes Comet Atmosphere Discovery|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4609|hrsg=[[NASA]]|abruf=2015-06-02}}</ref><ref name="AA-20150602">{{Literatur|Autor=O Paul Feldman u.a.|Titel=Measurements of the near-nucleus coma of comet 67P/Churyumov-Gerasimenko with the Alice far-ultraviolet spectrograph on Rosetta|Online=http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/forth/aa25925-15.pdf|Jahr=2015|Sammelwerk=[[Astronomy & Astrophysics]]|DOI=10.1051/0004-6361/201525925|Band=583|Seiten=A8}}</ref> De Misschoon ''Philae'' fund ook to’n mindsten sessteggen verschden orgaansche cheemsche Verbünde, daar mang weren veer, de dat eerste Maal up enen Kometen natowiesen weren ([[Acetamide|Acetamida]], [[Acetone|Aceton]], [[Methyl isocyanate|Methylisocyanat]] un [[Propionaldehyde|Oropionaldehyd]]).<ref name="wapo20150730">{{Internetquelle|url=https://www.washingtonpost.com/world/philae-probe-finds-evidence-that-comets-can-be-cosmic-labs/2015/07/30/63a2fc0e-36e5-11e5-ab7b-6416d97c73c2_story.html|archiv-url=https://web.archive.org/web/20181223235109/https://www.washingtonpost.com/world/philae-probe-finds-evidence-that-comets-can-be-cosmic-labs/2015/07/30/63a2fc0e-36e5-11e5-ab7b-6416d97c73c2_story.html|titel=Philae probe finds evidence that comets can be cosmic labs|hrsg=The Washington Post|autor=Frank Jordans|datum=2015-07-30|abruf=2015-07-30}}</ref><ref name="esa20150730">{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Science_on_the_surface_of_a_comet|titel=Science on the Surface of a Comet|hrsg=European Space Agency|datum=2015|abruf=2015-07-30}}</ref><ref name="SCI-20150731">{{Literatur|Autor=J.-P. Bibring u.a.|Titel=Philae's First Days on the Comet – Introduction to Special Issue|Jahr=2015|Sammelwerk=Science|Band=349|Nummer=6247|Seiten=493|DOI=10.1126/science.aac5116|PMID=26228139}}</ref> {| class="wikitable center" style="text-align: center; width: 530px; margin: 0.1em auto;" |+Karnegenschoppen vun een paarKometen ! width="120" |Name ! width="120" |Maat (km) ! width="120" |Dichte ([[Gramm|g]]/cm³) ! width="120" |Masse ([[Kilogramm|kg]])<ref name="mass">Halley: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 15×8×8&nbsp;km * a [[rubble pile]] density of 0.6&nbsp;g/cm³ yields a mass (m=d*v) of 3.02E+14&nbsp;kg. Tempel 1: Using a spherical diameter of 6.25&nbsp;km; [[Volume#Formulas|Band of a sphere]] * a density of 0.62&nbsp;g/cm³ yields a mass of 7.9E+13&nbsp;kg. 19P/Borrelly: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 8x4x4km * a density of 0.3&nbsp;g/cm³ yields a mass of 2.0E+13&nbsp;kg. 81P/Wild: Using the [[Volume#Formulas|Band of an ellipsoid]] of 5.5x4.0x3.3&nbsp;km * a density of 0.6&nbsp;g/cm³ yields a mass of 2.28E+13&nbsp;kg.</ref> !Nawiese |- | align="left" |[[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] |15 × 8 × 8 |0.6 |3×10¹⁴ |<ref>{{Internetquelle|url=https://astrosociety.org/file_download/inline/6f0b9235-b5eb-40e6-88a3-6dd45e3b6f92|titel=What Have We Learned About Halley's Comet?|hrsg=Astronomical Society of the Pacific|abruf=2013-10-14}}</ref><ref>{{Literatur|Titel=Is the nucleus of Comet Halley a low density body?|Sammelwerk=Nature|Autor=R. Z. Sagdeev u.a|Band=331|Nummer=6153|Seiten=240|Jahr=1988|ISSN=0028-0836|DOI=10.1038/331240a0}}</ref> |- | align="left" |[[Tempel 1]] |7.6 × 4.9 |0.62 |7.9×10¹³ |<ref name="Britt2006" /><ref>{{Internetquelle|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=9P|titel=9P/Tempel 1|hrsg=JPL|abruf=2013-08-12}}</ref> |- | align="left" |[[19P/Borrelly]] |8 × 4 × 4 |0.3 |2.0×10¹³ |<ref name="Britt2006" /> |- | align="left" |[[81P/Wild]] |5.5 × 4.0 × 3.3 |0.6 |2.3×10¹³ |<ref name="Britt2006" /><ref name="wild2">{{Internetquelle|titel=Comet 81P/Wild 2|hrsg=The Planetary Society|url=http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/wild2.html|abruf=2007-11-20|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090106004009/http://planetary.org./explore/topics/asteroids_and_comets/wild2.html|archiv-datum=2009-01-06}}</ref> |- | align="left" |[[67P/Churyumov–Gerasimenko]] |4.1 × 3.3 × 1.8 |0.47 |1.0×10¹³ |<ref>{{Internetquelle|url=http://www.esa.int/spaceinimages/Images/2015/01/Comet_vital_statistics|titel=Comet vital statistics|hrsg=European Space Agency|datum=2015-01-22|abruf=2015-01-24}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://blogs.esa.int/rosetta/2014/08/21/determining-the-mass-of-comet-67pc-g/|titel=Determining the mass of comet 67P/C-G|hrsg=European Space Agency|autor=Emily Baldwin|datum=2014-08-21|abruf=2014-08-21}}</ref> |} === Koma === {| class="Tabell" align="right" |+ Bestand vun de Koma vun Hale-Bopp (1997), betogen op H₂O |- bgcolor="#DFDFDF" ! Molekül !! Männigkeit |- | [[Water|H₂O]] || 100 |- | [[Kohlenstoffmonoxid|CO]] || 20 |- | [[Kohlenstoffdioxid|CO₂]] || 6–20 |- | [[Formaldehyd|H₂CO]] || 1 |- | [[Methanol|CH₃OH]] || 2 |- | [[Ammoniak|NH₃]] || 0,7–1,8 |- | [[Methan|CH₄]] || 0,6 |- | [[Ethin|C₂H₂]] || 0,1 |- | [[Ethan|C₂H₆]] || 0,3 |- | [[Miegeemsüür|HCOOH]] || 0,06 |- | [[Keten|CH₂CO]] || <0,03 |- | [[Acetaldehyd|CH₃CHO]] || 0,02 |- | [[Ethanol|CH₃CH₂OH]] || <0,05 |- | [[Dimethylether|CH₃OCH₃]] || <0,45 |- | [[Methylformiat|HCOOCH₃]] || 0,06 |- | [[Isocyansüür|HNCO]] || 0,06–0,1 |- | [[Formamid|NH₂CHO]] || 0,01 |- | [[Cyanwaterstoff|HCN]] || 0,25 |- | HNC || 0,04 |- | [[Acetonitril|CH₃CN]] || 0,02 |- | HC₃N || 0,02 |- | [[Swevelwaterstoff|H₂S]] || 1,5 |- | OCS || 0,5 |- | H₂CS || 0,02 |- | [[Swevelmonoxid|SO]] || 0,2–0,8 |- | [[Sweveldioxid|SO₂]] || 0,1 |- |} Wenn en Komeet nu op sien Bahn dichter an de Sünn kummt un in’n Afstand vun ruchweg 5&nbsp;[[Astronoomsch Eenheit|AE]] de Jupiterbahn krüüzt, billt sik dör’t Wesselwirken vun den Komeet mit den [[Sünnwind]] en Koma ut, de as’n Schaal üm den Karn liggt, in den sien Neeg aver ok strahlenförmige Strukturen wiest. Tostannen kummt de Koma dör [[Sublimatschoon (Physik)|Sublimatschoon]] vun licht flüchtige Stoffen op de Siet, de na de Sünn henwiest, un dör Stoffpartikels, de bi’t Utgasen mitreten warrt. Na de Beobachten vun de Sond Giotto finnt disse Sublimatschoon blots an 10 bit 15&nbsp;% vun de Böverflach statt. De flüchtigen Stoffen gaast ogenschienlich blots an sprocke Steden vun de swarten Köst ut.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=4zjv84hHNPcC&pg=PA66|Titel=A Complete Manual of Amateur Astronomy: Tools and Techniques for Astronomical Observations|Autor=P. Koed, Thomas L., Clay Sherrod|Seiten=66|Jahr=2003|Verlag=Courier Corporation|ISBN=978-0-486-15216-5}}</ref><ref name="Combi2004">{{cite journal|url=http://www.lpi.usra.edu/books/CometsII/7023.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070315183630/http://www.lpi.usra.edu/books/CometsII/7023.pdf|archive-date=2007-03-15|url-status=live|title=Gas dynamics and kinetics in the cometary coma: Theory and observations|journal=Comets II|autor=Michael R.Combi u.a|pages=523|date=2004|doi=10.2307/j.ctv1v7zdq5.34|bibcode=2004come.book..523C}}</ref> De ''Muddermolekülen'', de an disse Seden utneiht, billt de binnere Koma. Dör Ophitten, [[Ionisatschoon]] un [[Dissoziatschoon (Chemie)|Dissoziatschoon]] vergrötert sik de Koma wieder un billt opletzt de sichtbore Koma ut [[Ion]]en un [[Radikal (Chemie)|Radikalen]]. De Sunnen kann Koma un Steert belüchten, so se beid van de Eerden uut to seen sind, denn de Stodd spegelt dat Sunnenlicht driekt trügge, wieldess de Gasen wegen de [[Ionisatschoonsenergie|Ionisatschoon]] lüchtet.<ref name="le">{{cite web|url=http://www.le.ac.uk/ph/faulkes/web/planets/r_pl_comets.html|title=Comets|publisher=University of Leicester|last1=Brinkworth|first1=Carolyn|last2=Thomas|first2=Claire|name-list-style=amp|access-date=31 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://migall.fastmail.fm/astronomy/solar_system/small_bodies/hale_bop/jpl/define.htm|title=Comet Definitions|publisher=Michael Gallagher|last=Morris|first=Charles S.|access-date=31 August 2013}}</ref> De grote Deel Kometen schient to faal, so dat se sunder een Teleskop nich to seen sind.<ref>{{Literatur|Online=https://books.google.com/books?id=caYpAQAAMAAJ|Seiten=75|Titel=A field guide to the stars and planets|ISBN=978-0-395-93432-6|Autor=Jay M. Pasachoff|Jahr=2000|Verlag=Houghton Mifflin}}</ref> Af un an kann en Komeet Gas un Stoff unverwarens uutstöten, dat so dat Koma för korte Tied düchtig grötter werd. Dat was to’n Bispeel 2007 bi den Komeet [[17P/Holmes|Holmes]] to seen.<ref name="atmosphere1">{{cite web|last=Jewitt|first=David|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/holmes.html|title=Comet Holmes Bigger Than The Sun|publisher=Institute for Astronomy at the University of Hawaii|access-date=31 July 2013}}</ref> Üm de Koma rüm is noch en atomar [[Halo|Waterstoffhalo]], dat in’t [[Ultravigelett]]e strahlt. De Halo warrt warrt ok as UV-Koma betekent un harr to’n Bispeel bi den Komeet Hale-Bopp 1997 en Dörmeter vun 150 Millionen Kilometer. De UV-Koma kann blots mit Satelliten ünnersöcht warrn, vun wegen dat de [[Ozonschicht]] vun de Atmosphäär dat UV-Licht nich dörlaten deit.1996 kunnen Forscherlüde enen Kometen finden, de [[Röntgenstrahlen|Röntgenstralen]] uutstött. Dat was unvermodens, denn Röngten-Stralen stött süss besunners Objekte med hogen Temperaturen uut. De Röngtenstralen sind dat Resultaat van Komeet un Sunnenwind: Wenn upladen Ionen uut den Sunnenwind dör den Atmospheer van ene Kometen flügt, stööt se med den [[Atom|Atomen]] un [[Molekül|Molekülen]] in den Kometen tohoop, un „steelt“ een oder meer [[Elektron|Elektronen]] uut den Atoom. Daar geet een Elektron an dat Ion uut den Sunnenwind bi över un stööt nu Röntgenstralen uut un [[Ultravigelettstrahlen|ultravigeelett]] [[Photon|Phontonen]] uut, wedder in den Tostand tovöre ti komen.<ref>{{cite journal|title=Charge Exchange-Induced X-Ray Emission from Comet C/1999 S4 (LINEAR)|journal=Science|last1=Lisse|first1=C. M.|last2=Christian|first2=D. J.|last3=Dennerl|first3=K.|last4=Meech|first4=K. J.|last5=Petre|first5=R.|last6=Weaver|first6=H. A.|last7=Wolk|first7=S. J.|display-authors=1|volume=292|issue=5520|pages=1343–8|date=2001|doi=10.1126/science.292.5520.1343|bibcode=2001Sci...292.1343L|pmid=11359004}}</ref> [[Bild:Hubble's_Last_Look_at_Comet_ISON_Before_Perihelion.jpg|duum|[[Hubble Space Telescope|Hubble]] image of [[Comet ISON]] shortly before [[perihelion]].<ref>{{cite web|url=http://www.spacetelescope.org/images/opo1347a/|title=Hubble's Last Look at Comet ISON Before Perihelion|publisher=European Space Agency|date=19 November 2013|access-date=20 November 2013}}</ref>]] [[Bild:Comet_borrelly.jpg|links|duum|[[19P/Borrelly|Comet Borrelly]] exhibits jets, but has no surface ice.]] [[Bild:PIA20119-CometChristensen-C2006W3-CO2-WISE-20100420.jpg|duum|C/2006 W3 (Chistensen) emitting carbon gas (IR image)]] === Steert === Dör den [[Strahlendruck]] un den [[Sünnwind]] warrt Bestanddelen vun de Koma „wegblaast“, so dat sik ruchweg binnen de Marsbahn en ''Steert'' anfangt uttobilln. Nipp un nau sünd dat twee enkelte Steerten: De een is small un langtogen (''Tyyp-I-Steert''), de vör allen ut Molekülionen besteiht un ok Plasmasteert nöömt warrt. För disse Deelken reckt de Strahlendruck nich as Grund ut, so dat [[Ludwig Biermann]] 1951 as Verkloren dorför en Partikelstrahlen postuleert hettm de vun de Sünn utgeiht un vundaag as ''Sünnwind'' bekannt is. Man geiht vundaag dorvun ut, dat de Ionen vun’n Komeet dör en Wesselwirken mit dat solare Magnetfeld andreven warrt, dat vun de Deelken vun’n Sünnwind mitföhrt warrt. De tweete is en diffusen, krummen Steert (''Tyyp-II Steert''), de ok ''Stoffsteert'' nöömt warrt. De lütten Stoffdeelkens, de dissen Steert billt, markt de Wirken dör den Strahlendruck vun de Sünn. De Wirken kann dör en Opsplitten in twee Andelen verklort warrn: dat gifft en radiale Komponent, de gegen de Swoorkraft richt is un jüst as se sülvst quadraatsch mit den Afstand vun de Sünn afnimmt. Dat wirkt as’n effektiv Afnehmen vun de Gravitatschoonskraft vun de Sünn, so dat sik de Stoffdeelken op „Pseudo-Keplerbahnen“ bewegt, de ünnerscheedlich sünd vör Deelken mit verschedene Grött. De Strahlendruck is neemlich afhangig vun de Deelkengrött. Dordör geiht de Stoffsteert teemlich dull uteneen in’n Vergliek to’n Plasmasteert. De annere Komponent vun’n Strahlendruck, de wirken deit, is gegen de Bewegen vun de Deelken richt un bremst dorüm de Deelken af, de grötter sünd as de [[Bülgenläng]] vun’t Licht – also ruchweg 0,5&nbsp;nm. Op lange Sicht bewegt sik disse Deelken jüst so as de normale [[Interplanetar Stoff|interplanetare Stoff]] op Spiralbahnen in Richt op de Sünn ([[Poynting-Robertson-Effekt]]). Düchtig roor is, dat – bi sünnere Bahnkonstellatschonen – en Gegensteert (''Tyyp-III Steert'') to sehn is. Dat is aver keen egenstännigen Steert, man blots en geometrischen Projekschoonseffekt: Wen sik de Eer twüschen Sünn un Komeet dörbewegt, kiekt en Deel vun’n Stoffsteert vun wegen sien Böög schienbor över den Kometenkopp rut. De Materialverlust vun Kometen, is bi „ne’e“ Kometen, de dat eerste mol in de Neeg vun de Sünn kaamt, op ruchweg 10 bit 50 Tünnen in de Sekunn schätzt. Wenn de Komeet mehrmols an de Sünn rankamen is, warrt de Verlust sieter un fallt op weniger as 0,1&nbsp;t/s. Disse lütten Mengden vun ungefähr 0,03 bit 0,2&nbsp;% vun de Kometenmasse bi jeden Periheldörgang bedüüt, dat de Steerten blots en lütte Dicht opwiest. De bannig Helligkeit in’n Fall vun’n Stoffsteert warrt dör de grote Böverflach vun de mikroskopisch lütten Stoffpartikels verklort. In’n Plasmasteert drifft sogor jeed Atom oder Molekül to de Lüüchtkraft bi. In’n Vergliek to’n Kometenkarn föhrt dat to’n Anstiegen vun de Lüchtkraft üm vele [[Gröttenorden]]. == Översicht == === Kennteken === Kometen ünnerscheedt sik in ''perioodsche Kometen'' un ''nich-perioodsche Kometen'' afhangig dorvun, woans se op de Eer to sehn sünd. Bi de perioodschen Kometen warrt noch mol na de [[Ümlooptiet]] ünnerdeelt in kort- un langperioodsche Kometen. === Nichtperioodsche Kometen === Nich-perioodsche Kometen sünd astromnoosch Objekts de ganz seker nich wedderkamen doot, vun wegen dat jemehr Bahn en [[Parabel (Mathematik)|Parabel]] oder en [[Hyperbel (Mathematik)|Hyperbel]] is, oder solke, de blots eenmol to sehen weren un wat to beluren weer nich noog weer de Bahn to bestimmen. === Perioodsche Kometen === Perioodsche Kometen sünd astromnoosch Objekts, de vun wegen jemehr [[Bahnelement]]en kloor is, dat se wedder kaamt. Dat heet, dat se tomindst för en sünnere Tietduer op en bestännige Bahn üm de [[Sünn]] loopt * Langperioodsche Kometen hebbt Ümlooptieten vun mehr as 200 Johren. Se kaamt wohrschienlich ut de [[Oortsche Wulk|Oortschen Wulk]] un wiest statistisch verdeelte [[Bahnnegen]] op. Üm de Sünn loopt se in de glieken Richt as de Palenten, jüst so as ok in de Gegenricht. De [[Exzentrizität]] vun jemehr Bahnen liggt dicht bi 1, man in de Regel sünd se noch dör de [[Swoorkraft]] an de Sünn bunnen, ofschoonst se bit to 100 Millionen Johren för een Ümloop bruken künnt. * Kortperioodsche Kometen hebbt Ümlooptieten, de lütter sünd as 200 Johren. Se stammt wohrschienlich ut den [[Kuipergördel]]. Tomeist hebbt se den glieken Ümloopsinn as de Planeten un wiest in’n Dörsnitt Bahnnegen üm 20° op. Dormit bewegt se sik also in de Neeg vun de [[Ekliptik]]. Över de Hälft vun de kortperioodschen Kometen hebbt en ([[Apsis (Astronomie)|Aphel]]), dat in de Neeg vun de Jupiterbahn bi fief bit söss [[Astronoomsch Eenheit|AE]] liggt (''[[Jupiter-Familie]]''). Dat sünd Kometen, de fröher mol längere Perioden harrn, aver den jemehr Bahnen dör den [[Gravitatschoon]]s-Influss vun’n Jupiter mit de Tiet ännert worrn is. === Kometenbahnen === [[Bild:Komet.ogg|duum|Animatschoon vun ene Kometenbahn]] Wenn Kometen nee opdeckt warrt, künnt toeerst tomeist blots korte Bagens vun de Bahn seen warrn. Dorüm bereknet een toeerst paraboolsche Bahnen (mit en Bahn[[exzentrizität]] e&nbsp;=&nbsp;1). De [[Parabel (Mathematik)|Parabel]] is aver blots en mathemaatschen Grenzfall, de in de Natur so nich vörkummt, vun wegen dat jede noch so lütte Stören dör annere astromnoosch Objekts ut de Bahn en [[Ellips]] (bi e&nbsp;<&nbsp;1,0) oder en [[Hyperbel (Mathematik)|Hyperbel]] (bi e&nbsp;>&nbsp;1.0) maakt. Wenn de Komeet lang noog beobacht warrn kann, winnt man denn mehr astrometrische Positschonen un kann den seggen, wat dat en Ellips oder en Hyperbel is, op de sik de Komeet bewegt. Bi ruchweg 600 Kometen, de ünnersöcht worrn sünd, verdeelt sik dat so: 43&nbsp;% hebbt Parabelbahnen, 25&nbsp;% langperioodsche Ellipsen (Ümlooptiet grötter as 200 Johren), 17&nbsp;% kortperioodsche Ellipsen un 15&nbsp;% Hyperbeln. Dat dor so veel Parabeln bi sünd, kummt aver vun de korte Beobachtungstiet vun vele Kometen, bi de dat noch nich mööglich is, en langtogen Ellips vun en Parabel to ünnerscheden. Bi längere Sichtborkeiten vun 240-500 Daag wiest blots noch 3&nbsp;% vun de Kometen en schienbore Parabelbahn op. Man kann also dorvun utgahn, dat de Ellipsenbahnen up’t fakenst sünd. === Kometenupdeckers === [[Bild:Schwassman-Wachmann3-B-HST.ogv|rechts|duum|Videoanimatschooon Fragment B van den Kometen [[73P/Schwassmann-Wachmann 3]] in de Teid van dree Dagen in’n April 2006. Dat [[Hubble-Weltruumteleskop]] het met de "Advanced Camera for Surveys" dree Opnamen maakt, de hier ene Morphing-Technik een naatloos Video maakt het.]] In de Tied bet 1900 decken Forscherlüde wat bi 5 bet 10 niege Mometen dat jaar up. Vandag’ is de Tall up över twintig anstegen. Mööglik maket dat automaatsche Söken in’n Heven un de Bilder van Ruumsonden. Een paar Amatueratrsonomen hebbet sik man ook up de Söke na Kometen spezialissert. De Nieseeländer [[William Bradfield]] decke allens tohope 17 Kometen up, wat em den Kometersöker maket, de dat trecht kreeg de meesten Kometen uptodecken. De 17 Kometen fund he twischen 1972 un 1995; se dreegt alle sienen Namen. He söchte den Heven systemaatsch in de Schummertied af un dö dat jeed Jaar tomindst 100 Stunden. === Sungrazer (Sünnenstriepers) === [[Bild:Comet C 1965 S1 Ikeya-Seki.jpg|thumb|upright=0.8|De Komeet Ikeya-Seki]] Sünnenstriepers sünd en [[Kometengrupp|Koppel vun Kometen]], de bannig dicht an de Sünn rankamt un sik to’n Deel sogor dör de [[Korona (Sünn)|Sünnkorona]] dörbewegt. Dör de Sond [[Solar and Heliospheric Observatory|SOHO]] künnen mehr as dusend Kometen vun disse Oort fotografeert warrn. Dat warrt schätzt, dat dat dorvun mehr as 200.000 Objekten gifft. Dör de starken [[Tidenkraft|Tidenkräft]] vun de Sünn, warrt Sungrazer faken tweireten. De meisten Sünnenstriepers sünd dorüm lütte Brookstücken mit Dörmeters vun 10&nbsp;m un weniger. De opfalligste Komeet [[C/1965 S1|Ikeya-Seki]] weer aver sogor noch dagsöver to sehn, so dat sien Dörmeter op mehrere Kilometers schätzt worrn is. De gröttste Deel vun de Sungrazers höört to de [[Kreutz-Grupp]]. === Kometennaams === : ''Hööftartikel:'' [[Naams vun Asteroiden un Kometen]] Wenn Kometen nee opdeckt warrt, kriegt se vun de [[Internatschonale Astronoomsche Union|IAU]] toeerst en Naam de ut dat Johr vun’t Opdecken un en groten Bookstaven tohopensett is. De Bookstaav warrt in’n Halfmaandsrhythmus na den Tietpunkt vun’t Opdecken fastleggtun fangt an’n 1. Januar mit ''A'' un an’n 16. Januar mit ''B'' an. Dorto kummt en Tall, dat een ünnerscheden kann, wenn in’n halven Maand mehrere Kometen opdeckt worrn sünd. Wenn denn de [[Bahnelement]]en nauer bekannt sünd, warrt vör den Naam noch en Bookstaav dortostellt: :'''P''': de Ümlooptiet is lütter as 200 Johren oder dat gifft mehr as tomindst twee nawieste Periheldörgäng. :'''C''': de Ümlooptiet is grötter as 200 Johren :'''X''': de Bahn kann nich bestimmt warrn :'''D''': en perioodschen Komeet, de nich mehr opfunnen warrn kann oder den dat nich mehr gifft :'''A''': nadräglich stellt sik rut, dat dat keen Komeet, man en [[Asteroid]] is. Bi perioodsche Kometen warrt butendem en wieterlopen Tall vöranstellt, wenn een tweten Periheldörgang nawiest is. Mit Stand vun’n 18. November 2005 sünd 173 kometen mit tomindst twee nawieste Periheldörgäng bekannt. Söven dorvun gifft dat in de Twüschentiet nich mehr as to’n Bispeel den Komeet ''[[Biela (Komeet)|3D/Biela]]''. De Komeet ''[[C/1996 B2|Hyakutake]]'' warrt to’n Bispeel ok ünner de Beteken ''C/1996&nbsp;B2'' opföhrt. Dat heet, dat weer de twete Komeet, de in de tweten Hälft vun’n Januar 1996 opdeckt worrn is. Sien Ümlooptiet is grötter as 200 Johren. Normalerwies warrt en Komeet tosätzlich na sien Opdeckers nöömt. To’n Bispeel heet de Komeet ''D/1993&nbsp;F2'' bito ok ''[[D/1993 F2|Shoemaker-Levy&nbsp;9]]''. Dat weer de neegte Komeet, den [[Eugene Shoemaker|Eugene]] un [[Carolyn Jean Spellmann Shoemaker|Carolyn Shoemaker]] tosamen mit [[David H. Levy]] opdeckt harrn. === Ruumsonden tu Kometen === De Tabelle hier unner wiest Kometen, de [[Ruumsond|Ruumsonden]] al besöcht hebbet: {| class="wikitable sortable" !Naam !opdeckt !Ruumsonde !Datum !Wo dicht de Sonden ramkeem (km) !Anmärkels |- |[[19P/Borrelly|Borrelly]] |1904 |''Deep Space 1'' |2001 | style="text-align:right;" |2200 |Vörbifloog |- |[[21P/Giacobini-Zinner|Giacobini-Zinner]] |1900 |''ICE'' |1985 | style="text-align:right;" |7800 |Vörbifloog |- |[[26P/Grigg-Skjellerup|Grigg-Skjellerup]] |1902 |''Giotto'' |1992 | style="text-align:right;" |200 |Vörbifloog |- |[[Halleysch Komeet|Halley]] | data-sort-value="1" |seit der Antike bekannt |''Giotto'' |1986 | style="text-align:right;" |596 |Vörbifloog |- |[[103P/Hartley|Hartley 2]] |1986 |''Deep Impact'',&nbsp;EPOXI |2010 | style="text-align:right;" |700 |Vörbifloog, lüttste unnersöcht Komeet |- |[[9P/Tempel 1|Tempel 1]] |1867 |''Deep Impact'' |2005 | data-sort-value="500" style="text-align:right;" |500; Impaktor&nbsp;dringt&nbsp;in |Impakt + Vörbifloog |- |[[Tschurjumow-Gerassimenko|Tschurjumow-]] [[Tschurjumow-Gerassimenko|Gerassimenko]] |1969 |''Rosetta'' |2014 | data-sort-value="6" style="text-align:right;" |6 oder ook. 0 | |- |[[81P/Wild 2|Wild 2]] |1978 |''Stardust'' |2004 | style="text-align:right;" |240 |Vörbifloog, Provennahme uut den Steert un Trüchflog na de Eerden (Sample return mission) |- |} == Enstahn vun Kometen == De hoge Andeel an flüchtige Stoffen as to’n Bispeel [[Water]] un [[Kohlenstoffmonoxid]] wiest dorop hen, dat de Kometenkarns in’t butere Sünnsystem tostannen kamen sünd. De [[Planitesimal]]en ut dat Rebeet vun de buteren Planeten, de nich vun de Gasresen opsammelt worrn sünd, sünd to’n Deel so dull streit worrn, dat so ut dat Sünnsystem utneiht sünd. Blots ruchweg teihn Prozent vun disse streiten Körpers billt de [[Oortsche Wulk]]. Objekten buten de [[Neptun (Planet)|Neptunbahn]] weern vun den Streivörgang nich bedrapen un hebbt den [[Kuipergördel]] billt. Mit jeden Ümloop üm de Sünn verleert Kometen en lütten Deel vun jemehr [[Masse (Physik)|Masse]]. Bedrapen sünd dorvun vör allen de flüchtigen Andelen vun de buteren Schicht, so dat se na’n poor hunnert Ümlööp kuum mehr as Kometen to kennen sünd. De Tiet dorvör is düütlich lütter as dat Öller vun’t Sünnsystem. Bito warrt de langperioodschen Kometen bi’t Dörlopen vun’t binnere Sünnsystem so dull vun de groten Planeten streit, dat se blots vör en poor Ümlööp as fröhere Liddmaten vun de Oortschen Wulk to kennen sünd. Dat heet, dat gifft en Vörgang, de de Kometen, de vundaag noch to sehn sünd, ut jemehr Bahnen wiet weg vun de Sünn dichter an ehr ranbringt. För de kortperioodschen Kometen ut den Kuipergördel warrt annahmen, dat dorför Kollisionen vun an sik [[Transneptunsch Objekt|transneptunsche Objekten]] verantwoortlich sünd, dör de Brookstücken in’t Binnere vun’t Sünnsystem kaamt. De Streivörgang vun langperioodsche Kometen is noch nich kloor, man faken warrt dorför dat Inwirken vun Steerns oder noch nich opdeckte Planeten („[[Transpluto]]“), de vörbiteht, annahmen oder ok en noch nich bekannten Begleitsteern vun de Sünn („[[Nemesis (Steern)|Nemesis]]“). == Afgrenzen vun annere astromnoosch Objekts == De Ünnerscheed vun Kometen to [[Asteroid]]en is nich jümmer kloor. Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat eenige vun de Asteroiden mit stark elliptische Bahnen as to’n Bispeel de [[Zentaur (Astronomie)|Zentauren]] in Wohrheit utbrennte Kometenkarns sünd, de vun en dicke Schicht vun nichflüchtige Stoffen bedeckt sünd. Bi den Asteroid [[(2060) Chiron]] is en Koma opdeckt worrn, un siether warrt de ok as Komeet inordent un na de Nomenklatur as ''95P/Chiron'' betekent. Gegen de oorsprüngliche Definitschoon warrt de Begreep Komeet vundaag faken för all iesige Lüütplaneten bruukt. Bispelen dorför sünd de Objekten vun’n Kuipergördel un ut de Oortschen Wulk, de woll flüchtige Stoffen bargt, man vun wegen jemehrn Afstand vun de Sünn aver nienich so veel Hitt afkriegt, dat se en Koma utbilln künnen. Vun disse Objekten warrt aver annahmen, dat se vun’n Opbo her mehr as Kometenkarns utseht un nich as Asteroiden ut den Asteroidengördel. Wohrschienlich is de Sünnstrahlen eerst dull noog, dör de Sublimatschoon en Koma to tügen, wenn sik de Körpers binnen de Jupiterbahn bewegt. == Meteorströöm un Meteoriten == [[Bild:HRIV Impact.gif|thumb|Inslag vun’n Impakter vun de Deep-Impact-Sond op’n Komeet [[9P/Tempel|Tempel&nbsp;1]]]] [[Meteorstroom|Meteorströöm]] sünd en Utwirken vun Kometen: De Partikels vun’n Stoffsteert verdeelt sik op’n Weg langs de Kometenbahn üm de Sünn. [[Giovanni Schiaparelli]] hett wiest, dat Meteorströöm jümmer denn vörkamt, wenn de Eer disse Bahn krüüzt. De bekanntsten Meteorströöm sünd de [[Perseiden]] un de [[Leoniden]], de as [[Meteor|Steernsnuppen]] licht to sehn sünd. Tomeist vergleiht dat Material, wenn dat dör de [[Eerdatmosphäär]] flüggt, so dat bit hüüt noch keen [[Meteorit]]en opfunnen weern, de ahn Twievel to en Kometen toordent warrn künn. För eenige bannig rore Meteoritentypen, as to’n Bispeel de [[Kohlig Chondrit|CI-Chondriten]], is en Verbinnen mit kometen vörslahn worrn, man en Bewies gifft dat dorför opstunns noch nich. Ok [[Mikrometeorit]]en stammt vör allen ut’n Asteroidengördel, ofschoonst in den Tosamenhang ok över en Komponent diskuteert warrt, de vun Kometen kummt. To’n Verstahn vun dat Tostannenkamen vun uns Sünnsystem is dat Ünnersöken vun Kometenmaterial bannig wichtig. Dorüm warrt kumplexe Ruumfohrtmisschonen maakt mit Ruumsonden as [[Deep Impact (Sond)|Deep Impact]] oder [[Rosetta (Sond)|Rosetta]], üm dat Material an Oort un Steed to ünnersöken. Dör de [[Stardust (Sond)|Stardust]]-Misschoon weer dat to’n eersten mol mööglich, Proven in Form vun lütte Deelken ut de Koma vun en Kometen na de Eer to bringen un för Ünnersöken in Labors praat to stellen. == Sünnere Kometen == * De [[Halleysch Komeet|Halleysche Komeet]] weer de eerste Komeet, de (1705 vun [[Edmond Halley]]) as perioodsch kennt weer un den sien Karn vun [[Ruumsond]]en fotografeert warrn künn (1986). * De [[Enckesch Komeet|Enckesche Komeet]] hett mit 3,31 Johren de körtste Ümlooptiet vun all bekannte Kometen, kann aver mit blot Oog nich mehr sehn warrn. * De Komeet [[C/1965 S1|Ikeya-Seki]] gellt as een vun de hellsten Kometen vun’t letzte Johrdusend. He harr in’n Oktober 1965 ruchweg de 60-facke Helligkeit vun’n [[Vullmaand]] un weer ok dagsöver düütlich blangen de Sünn to sehn. * De Komeet [[D/1993 F2|Shoemaker-Levy&nbsp;9]] is in’t Gravitatschoonsfeld vun’n Jupiter tweibroken. Sien Brookstücken slögen twüschen den 16. un 22. Juli 1994 op’n Planeten op. * De Komeet [[C/1995 O1|Hale-Bopp]] weer vun 1996 bit 1997 mehr as 18 Maanden lang mit blot [[Oog]] to sehn un hollt dormit den Rekord ünner all bekannte Kometen. * De Komeet [[81P/Wild|Wild&nbsp;2]] is de eerste Komeet, ut den sien Koma Deelken vun en Sond insammelt weern. De Proven weern 2006 torüch na de Eerd bröcht. * De Komeet [[9P/Tempel|Tempel&nbsp;1]] weer dat Teel vun de [[Deep Impact (Sond)|Deep-Impact]]-Misschoon vun de [[NASA]], bi de an’n 4. Juli 2005 en 372&nbsp;kg swor Projektil ut vör allen [[Kopper]] mit en relative Snelligkeit vun 10&nbsp;km/s op’n Komeet inslahn is. Mit de Sond sülvst un mit tallrieke Teleskopen, ünner annern ok mit dat Weltruumteleskop [[Hubble-Teleskop|Hubble]] un mit de [[ESA]]-Ruumsond Rosetta is de Stoffwulk, de dorbi entstahn is, beobachtet worrn. * Op den Komeet [[67P/Tschurjumow-Gerasimenko]] schall 2014 wiel de [[Rosetta (Sond)|Rosetta]]-Misschoon to’n eersten mol en Sond lannen. * Vun den Komeet [[17P/Holmes]] güng Enn Oktober 2007 in blots 36 Stünnen de [[schienbor Helligkeit|schienbore Helligkeit]] vun 17 op 2,5^mag hooch.<ref>[http://www.suw-online.de/artikel/909896&_z=798889 „Komeet 17P/Holmes weiterhin mit bloßem Auge zu sehen“] op suw-online, afropen an’n 22. Juli 2009</ref> De Komeet, de opmol 500.000-mol heller weer as sonst, weer as opfallen Objekt mit blot Oog an’n Himmel to sehn.<ref>[http://www.spiegel.de/wissenschaft/weltall/0,1518,513765,00.html „Komeet strahlt 500.000-mal heller“]| op spiegelonline, afropen an’n 22. Juli 2009</ref> == Steern vun Betlehem == In’t 16. un 17. Johrhunnert weer en Komeet as den [[Steern vun Betlehem]] vörslahn, de in de [[Bibel]] nöömt worrn is. Vun de Kometen, de vundaag bekannt sünd, weer aver to de Tiet, de in Fraag kummt (7&nbsp;–&nbsp;4&nbsp;v.&nbsp;Chr.), keen an’n Himmel to sehn, ofschoonst chinees’sche Astronomen vun en Komeet in’t Johr [[5 v. Chr.]] bericht hebbt. Man dat weer en Komeet, de nich so hell worrn is un dorüm nich as Steern vun Betlehem in Fraag kummt. In fröhere Tieden hebbt Kometen tomeist as Ankünnigen vun böse Begeevnissen gellt. Dat is dorüm nich wohrschienlich, dat en Komeet as Ankünnigen för de Geboort vun’n [[Messias]] düüt worrn weer. == Apene Fragen == De Wetenschopp is bi’t Utforschen vun Kometen un den Kuipergördel in de letzten twintig Johren düchtig vöran kamen, man liekers gifft dat jümmer noch eenige Fragen ahn Antwoort: * De Tosamensetten vun de Koma is dör [[Spektroskopie|Spektralanalys]] in de Twüschentiet goot verstahn, dorgegen is över de molekulare Tohopensetten vun’n Karn un vun de ut’n Karn utgasen Muddermolekülen eerst wenig bekannt. Dat mag wesen, dat in Kometen [[orgaansch Chemie|orgaansche]] Molekülen vörkamt, de jüst so, oder sogor noch kumplexer sünd, as de, de in Meteoriten funnen worrn sünd. In simuleerte Kometen sünd bi’t Vörbereiden op de [[Rosetta (Sond)|Rosetta-Misschoon]] al sössteihn verschedene [[Aminosüür|Aminosüren]] opdeckt worrn.<ref>G.M.Munoz Caro, U.J.Meierhenrich, u. a.: ''Amino acids from ultraviolet irradiation of interstellar ice analogues.'' In: ''[[Nature]].'' London 416.2002, S.403-406. doi:10.1038/416403a, ISSN 0028-0836</ref> Vele Exobiologen hebbt dorüm grote Hapen, dat bi’t Utforschen vun mehr Kometen wat rutkummt. En poor Theorien över’t Tostannenkamen vun’t Leven gaht dorvun ut, dat orgaansch Molekülen ut Meteoriten oder Kometen mit to’t Entwicklen vun’t Leven op de Eer bidragen oder villicht sogor eerst mööglich maakt hebbt. Anhangers vun de [[Panspermie]] glöövt sogor an noch kumplexere bioloogsche Molekülen oder sogor eenfache Leevformen ünner de CHNO-Partikels. * Na de hüdige Theorie sünd de Kometen ut de Oortschen Wulk in lütteren Afstand to de Sünn entstahn as de ut’n Kuipergördel. Dat schall över cheemsche Ünnerscheden nawiest warrn. * Noch nich bekannt is ok de Vörgang, de dorför sorgt, dat de Kometen ut de Oortschen Wulk in’t Binnere vun’t Sünnsystem streit warrt. * Dat gifft Henwiesen op en licht Anhopen vun langperioodsche Kometen in Richt vun’n [[Sünnenapex]], wat noch nipp un nauer ünnersöcht warrn mutt. Wenn sik dat as wohr rutstellt, harr dat Utwirken op dat Verstahn vun de Oortsche Wulk as ok op dat [[interstellar Medium|interstellare Medium]] in de Ümgegend vun’t Sünnsystem. * Dat gifft tomindest een, wohrschinelich aver ok noch annere eerdhistoorsche Begeevnissen, de dör den [[Impakt]] vun grote butenirdische Körpers veroorsaakt weern, för de blangen Asteroiden ok Kometen in Fraag kaamt. Dorto höört de eerdhistoorsche Övergang vun de [[Kried (Geologie)|Kried]] na’t [[Tertiär (Geologie)|Tertiär]] as Naklapp vun’n [[Kried-Tertiär-Grenz|KT-Impakt]]. * Vergleken mit annere Körpers in’t Sünnsystem hett de Eer en düütlich grötteren Waterandeel. Wetenschopplers glöövt, dat dat an grote Kometeninslääg liggen deit. Man, Meten vun Waterstoffisotopenproportschonen in eenige Kometen passt nich goot to de Isotopenproportschoon vun’t ozeaansche Water op de Eer. Dat kann aver ok doran liggen, dat de Meten an de Kometen nich repräsentativ weern. == Magiseren == Johrdusende lang is dat Opduken vun Kometen vun de Minschen as’n böös [[Omen|Teken]] ansehen worrn, dat’n Krieg oder en swore Katastroof künnig maken schüll. Sülvst in’t 17. Johrhunnert, as de Minschheit wetenschopplich al opener weer, geev dat disse [[Magiseren]], un Kometen weern noch as Düvelswark afdoon. Sogor Astronomen as [[Johannes Kepler]] hebbt Kometen as böse Vörteken düüt. Man de Düden as’n magisch Vörteken gifft dat deelwies ok vundaag noch, as to’n Bispeel bi’n [[Massensuizid]]en vun de Sekte [[Heaven’s Gate (Kult)|Heaven’s Gate]], de bi’t Opduken vun den Komeet Hale-Bopp 1997 stattfunnen hett. == Gallerie == == Gallerie == <gallery mode="packed" heights="175"> Bild:Comet_C2020F3_NEOWISE_over_California_desert_landscape.png|[[Komeet Neowise|Komeet C/2020 F3 NEOWISE]] Bild:Comet_P1_McNaught02_-_23-01-07-edited.jpg|Komeet [[C/2006 P1]] (McNaught) Bild upnomen in Victoria, Australien 2007 Bild:Great_Comet_of_1882.jpg|[[C/1882 R1|De Grote Septemberkomeet]] 1882 Bild:Great_Comet_1861.jpg|[[C/1882 R1|Groot Septmeberkomeet 1882]] Bild:X-rays_from_Hyakutake.jpg|[[C/1996 B2 (Hyakutake)|Komeet Hyakutake]] Bild:Asteroid_P2013_P5_v2.jpg|[[311P/PANSTARRS]] med mehren Steerter Bild:NASA-14090-Comet-C2013A1-SidingSpring-Hubble-20140311.jpg|[[C/2013 A1|Komeet Siding Spring]] ([[Hubble Space Telescope|Hubble]]; 11. Mart 2014) Bild:Comets_WISE.jpg|Mosaik uu 20 Kometen, de dat [[Wide-field Infrared Survey Explorer|WISE]]-Wetlruumteleskop updeckt het Bild:PIA22419-Neowise-1stFourYearsDataFromDec2013-20180420.gif|[[NEOWISE]] – de eersten veer Jaren Jahrn sied Dezember 2013 Bild:Lovejoy-hi1a_srem_dec12_14.gif|[[C/2011 W3 (Lovejoy)]] flügt na de Sunnen Bild:ITS_Impact.gif|Biller uut den Impaktor sienen lesten Augenblicke, eer dat de Apparaat up den Kometen Tempel 1 upsleet </gallery> ; Videos <gallery mode="packed" heights="175"> Bild:NASA_Developing_Comet_Harpoon_for_Sample_Return.ogv|De NASA konstrueert enen „Kometenharpune“ Proven uut Kometen trügge na de Eerden to bringen Bild:Encke_tail_rip_off.ogg|De [[Enkesche Komeet]] verlüst sienen Steert </gallery> == Kiek ok == * [[Astronoomsch Objekten]] * [[Lüttkörper]] * [[List vun de Kometen]] * [[Meteoroid]] == Literatur == * Andreas Kammerer, Matthias Achternbosch, Mike Kretlow (Rgv.): ''Kometen beobachten, Praktische Anleitung für Amateurbeobachter.'' Sterne und Weltraum Verlag, München 1998, 1999. ISBN 3-87973-924-2 * John C. Brandt, Robert D. Chapman: ''Introduction to Comets.'' University Press, Cambridge ²2004. ISBN 0-521-00466-7 * Gary W. Kronk: ''Cometography - A Catalog of Comets.'' Cambridge University Press, Cambridge 2000-2008. ISBN 0-521-58504-X ** Bd 1. ''Ancient – 1799'' ** Bd 2. ''1800 – 1899'' ** Bd 3. ''1900 – 1932'' ** Bd 4. ''1933 – 1959'' * S. V. M. Clube, W. M. Napier, M. E. Bailey: ''The Origin of Comets''. Pergamon Press, Oxford 1990. ISBN 0-08-034858-0 * Gerhard Dünnhaupt: ''Neue Kometen – Böse Propheten. Kometenflugschriften in der Publizistik der Barockzeit.'' in: ''Philobiblon.'' Hauswedell, Stuttgart 18.1974. ISSN 0031-7969 * S. B. Charnley, S.D. Rodgers, Y.-J. Kuan, H.-C. Huang: ''[http://xxx.arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0104/0104416.pdf Biomolecules in the Interstellar Medium and in Comets.] Advances in Space Research.'' astro-ph 2001. (PDF, Diskusschoon to’n Oorsprung vun de nawiesten orgaanschen Molekülen) * J. Horner, N. W. Evans, M. E. Bailey, D. J. Asher: ''[http://xxx.arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0304/0304319.pdf The Populations of Comet-Like Bodies in the Solar system.]'' in: ''Monthly notices of the Royal Astronomical Society.'' Blackwell, Oxford 343.2003, 1057 (PDF, Vörslag för en ne’e Taxonomie för kometenglieke Körpers). ISSN 0035-8711 * Thorsten Dambeck: ''Das neue Bild der Kometen''. in: ''Bild der Wissenschaft.'' Leinfelden-Echterdingen 42.2007,12, S.38-43. ISSN 0006-2375 * Walter F. Huebner: '' Physics and chemistry of comets.'' Springer, Berlin 1990. ISBN 3-540-51228-4 * Jacques Crovisier, Thérèse Encrenaz: ''Comet science.'' Cambridge Univ. Press, Cambridge 2000. ISBN 0-521-64179-9 * Carl Sagan, Ann Druyan: ''Comet'' New York: Random House. 1997 ISBN 978-0-3078-0105-0. * Sara J. Schechner: ''Comets, Popular Culture, and the Birth of Modern Cosmology''. Princeton University Press. 1997 ISBN 978-0-691-01150-9. * John C. Brandt, Robert D. Chapman: '''Introduction to Comets (2nd ed.)''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80863-7. == Weblenken == {{Commons|Category:Comets|Kometen}} ;hoogdüütsche Weblenken * [http://solarviews.com/germ/comet.htm Kometen Inföhren] * [http://www.fg-kometen.de/ Websteed vun de VdS-Fackgrupp Kometen] ;engelsche Weblenekn * [http://cfa-www.harvard.edu/iau/Ephemerides/Comets/index.html Sichtbore Kometen], List vun de [[IAU]] * [https://science.nasa.gov/solar-system/comets/ Kometen] bi ''NASA Solar System Exploration'' * [http://www.icq.eps.harvard.edu/ International Comet Quarterly]]Harvard University * [http://smallbodies.ru/en/ Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution] ;Nederländsche Weblenken * [https://web.archive.org/web/20130502223857/http://www.urania.be/astronomie/sterrenkunde/zonnestelsel/kometen Uraniastternwacht] (Algemeen Informatschonen över Kometen) == Borns == <references /> {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Komeet| ]] 5ji3ccrvo8bx08t4o1nbcp73wlr2sbe 0 37296 1064669 1064318 2026-05-08T10:22:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064669 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Kump}} Een '''Kump'''<ref>{{WWb|ID=K08802|LEMMA=Kump|AFROOP=07.12.2024|BAND=3|KOL=1057}}</ref>, ook '''Kumm(e)'''<ref>{{WWb|LEMMA=Kumme|ID=K08759|AFROOP=07.12.2024|BAND=3|KOL=1054}}</ref> (van oorgermaansch ''*kumpa-'' ook ''*kumba-'' „Fatt“)<ref>{{Internetquelle |autor=Gerhard Köbler |url=https://www.koeblergerhard.de/germanistischewoerterbuecher/indogermanischeswoerterbuch/idgK.pdf |titel=Indogermanisches Wörterbuch |werk=www.koeblergerhard.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20081003070702/http://www.koeblergerhard.de/germanistischewoerterbuecher/indogermanischeswoerterbuch/idgK.pdf |archiv-datum=2008-10-03 |abruf=2024-12-07 |sprache=de }}</ref>, is een groten [[Pott]], [[Napp]], [[Schöttel]] oder Fatt, dat kene [[Öhr|Ören]] het un uut [[Putteer|Potteer]], [[Steengood]] oder [[Porzellan]] maakt is. In de [[Archäologie]] betekent Kump kugelförmige Pötte mit runnen Bodem. In’n Middelöller was de Kump ook ene regionale Maateenheid. Van den Begreep leid sik ook de [[Kump (Soot)|Kump]] as enen Born, Soot oder Zisterne af, so as in’n [[Paderborner Land|Paderböörnschen]], [[Siuerland|Siuerlanne]] un in [[Hessen]] begänge is. == Archäolgie == [[Bild:Schkeuditz Kumpf 1 01.jpg|duum|Broken Kump, mit Pick un Borke flickt, funnen in enen linienbandkeraamschen Soot in [[Schkeuditz-Altscherbitz]]]] In de Archäolgie is een Kump ({{S|de|''Kumpf''}}) ene Aard kugelförmigen Pott mit runnen Bodem. De Begreep betekent in de prähistoorsche Archäologie besünners de runnen Pötte van de [[Linienbandkeramiker|Linienbandkeramikers]] uut de froe [[Neesteentied|Niesteentied]].<ref>Joachim Preuß: ''Das Neolithikum in Mitteleuropa 1,1.'' Weissbach 1998, S. 281–285</ref> Een prähistoorschen Kump kann ganz slicht sien oder Knubben to’n Griepen hebben.<ref>Maria Cladders, Die Tonware der ältesten Bandkeramik: Untersuchung zur zeitlichen und räumlichen Gliederung. Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie 72. Bonn, Habelt</ref> In de Archäolgie van’n Middelöller un de Nietied is de Begreep nich so begänge, kann man eenfache runne handmaakt Pötte uut’n Fromiddelöller oder [[Völkerwannertied]] beteken.<ref>{{Internetquelle |url=https://amanz-balismink.rproxy.rz.uni-bamberg.de/balismink/index.php/Kumpf |titel=Kumpf |werk=Bamberger Lehr- und Informationssystem zur mittelalterlichen und neuzeitlichen Keramik (BaLISminK) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241207100236/https://amanz-balismink.rproxy.rz.uni-bamberg.de/balismink/index.php/Kumpf |archiv-datum=2024-12-07 |abruf=2024-12-07 |sprache=de}}</ref> == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Reedschop]] 8ajrl3j8wqy7e1x35fl1ng5oqeeubkk 0 37834 1064646 918533 2026-05-08T08:01:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064646 wikitext text/x-wiki '''Jeanie Bryson''' (* [[10. März]] [[1958]] in [[New York City]]) is en US-amerikaansch [[Jazz]]-[[Singerin]] un de eenzig Dochter vun de Jazz-Legende [[Dizzy Gillespie]] un de Songschrieverin [[Connie Bryson]]. Bryson hett [[Anthropologie]] an de [[Rutgers Universität]] studeert. Dor hett se ok den Jazz-Pianisten [[Kenny Barron]] kennen lernt, de en Professur an de Universität harr un de hör in de Entwicklung vun hör Karriere as Jazz-Singerin ünnerstütt hett. Sie hett Touren dör Noord- un Süüdamerika, Europa un Asien makt. Se hett mit mehreren bedüüdend Jazz-Musikern Alben upnommen un hett mittlerwiel fiev Solo-Alben verapenlicht. == Diskografie == *''Deja Blue'', CD, Koch Jazz *''I Love Being Here With You'', CD, Telarc Jazz *''Tonight I Need You So'', CD, Telarc *''Some Cats Know, The Songs of Peggy Lee'', CD, Telarc Jazz *''Live at the Warsaw Jazz Festival 1991'', CD *[[Geoff Keezer]], ''Other Spheres'' Columbia/[[DIW Records|DIW]] 1991 *[[Larry Coryell]], ''Fallen Angel'' CTI Records 1993 *[[Terence Blanchard]] ''The Billie Holiday Songbook'' Columbia Records 1994 *[[Grover Washington junior|Grover Washington, Jr.]], ''All My Tomorows'' Columbia Records 1994 *[[Kevin Mahogany]], ''You Got What It Takes'' Enja Records 1995 *[[Kenny Burrell]], ''Live At The Blue Note'' Concord Jazz 1996 *[[Don Sebesky]], ''I Remember Bill: A Tribute To Bill Evans'' BMG/RCA Victor 1998 *Scarlett ''Scarlett'' Scarlett Fever Records 1998 *The Salt Brothers ''The Right Move'' Sound Up Productions 2000 == Weblenken == *[https://web.archive.org/web/20070917191142/http://www.jeaniebryson.com/ Offiziell Websteed] {{DEFAULTSORT:Bryson, Jeanie}} [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1958]] aoi50t470jc55p12mutrnvkhz8a2tf4 0 40267 1064675 1056258 2026-05-08T11:14:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064675 wikitext text/x-wiki [[Bild:Couperus.jpg|right|thumb|Louis Couperus (1917)]] '''Louis Marie Anne Couperus''' (* [[10. Juni]] [[1863]] in [[Den Haag]]; † [[16. Juli]] [[1923]] in [[De Steeg]]) is en [[Nedderlannen (Europa)|nedderlannschen]] [[Schriever]] ween. == Leven == Louis Couperus is in [[Den Haag]] as jüngsten vun ölben Kinner to Welt kamen. Siene Öllern hefft dor in de Mauritskade 11 (hüdigendags Nr. 41) wahnt. Nich wiet af is de [[Oranjekaserne (den Haag)|Oranjekaserne]] ween. Sien Vadder weer de Herr Ricus Couperus, en pensioneerten [[Richter]] in dat vörmolige [[Nedderlannsch-Indien]]. Siene Mudder is de Jumfer Catharina Geertruida Reynst ween. Louis Marie Anne Couperus hett sien Naam kregen na de dree lüttjen Susters, de vör siene Geboort sturven sünd. [[1872]] is he mit siene Öllern na [[Batavia (Nedderlannsch Indien)|Batavia]] in Nedderlannsch-Indien hentagen. Dor hefft se up dat [[Goot (Bueree)|Goot]] Tjicoppo in [[Buitenzorg]] wahnt. [[1878]] sünd se wedder torüchkamen in de Nedderlannen. Dor hefft se an de Nassaukade 4 wahnt (eene [[Gracht]], later tosmeten un umdöfft in Nassauplein). [[1881]] füng he an un studeer [[Nedderlannsch]]. Dat Studium hett he [[1886]] afslaten. [[1884]] sünd siene Öllern in de Surinamestraat 20 umtrocken. Dor hett he 1886 sien Wark „Orchideeën“ schreven. === Eline Vere === [[Bild:Louis Couperus Surinamestraat20.JPG|thumb|right|200px|Surinamestaat 20]] [[1888]] is sien Roman ''[[Eline Vere]]'' as [[Feuilleton]] in dat Dagblatt „Het Vaderland“ rutkamen. De Lüde hefft em dat direktemang ut’e Hand reten. Vördem harr he al twee Bundsel [[Gedicht]]e rutkamen laten, de avers meist gor nich bekannt wurrn weern. De Dichter [[Willem Kloos (Dichter)|Willem Kloos]] harr dormols en ganz negative [[Rezenschoon]] schreven un Couperus den Raatslag geven, he scholl sien Glück man annerwegens söken, as just in de Dichtkunst. === Hochtied un Reisen === Nadem he eerst en Tied in [[Paris]] tobröcht hett, hett he [[1891]] siene Nichte Elisabeth Baud freet. Ehre Grootmudder un Couperus sien Vadder sünd Broer un Suster ween. Kort na de [[Hochtied]] gung dat los un dat Ehpaar Couperus hett Reisen maakt un en ganze Reeg vun Länner besöcht: Dat gung na [[Italien]], [[Frankriek]], [[Düütschland]], [[England]], Nedderlannsch-Indien, [[Spanien]] un [[Japan]]. In Frankriek hett he sik för en Tied lang in [[Nizza]] daallaten un dor as Schriever arbeit’. Den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] möss he in de Nedderlannen aftöven. Dor is denn ok „Eline Vere“ as [[Theaterstück]] upföhrt wurrn. === Torüch in de Nedderlannen un Dood === [[1923]] hett Louis Couperus sik in De Steeg daallaten. Dat liggt nich wiet af vun [[Rheden (Nedderlannen)|Rheden]]. Dor hefft em Frünnen un Bewunnerers en Huus schunken, wo he al in’n Juli 1923 mit 60 Johren an [[Lungensweer]] un [[Blootvergiften]] sturven is. Kort vördem, an’n [[4. Juni]], is he noch to’n [[Ridder in den Orden vun den Nedderlannschen Löwen]] maakt wurrn. Verbrennt wurrn is he in dat [[Crematorium Velsen]] to [[Driehuis (Velsen)|Driehuis]]. Unbannig veel Lüde hefft dor deel nahmen. Siene [[Asche]] is en Johr later up dat [[Gräverfeld]] „Oud Eik en Duinen“ in Den Haag unner eene afbrakene Sule bisett’ wurrn. De Asche vun siene Fro is dor na ehrn Dood [[1960]] ok henkamen. == Ansehn == As he noch leven dö, hett Couperus en internatschonal Ansehn genaten. Siene Warke sünd denn ok in allerhand [[Spraak|Spraken]] oversett wurrn un ok in dat Butenland rutkamen. [[Oscar Wilde]] hett em in Acht nahmen, vunwegen datt em Couperus sien „Footsteps of Fate“ (dat is de engelsche Översetten vun den Roman „Noodlot“) gefallen dö. An’n [[9. Mai]] [[1923]] hett namiddags Klock 3 en Fierstunne statt funnen vunwegen sien 60. Geboortsdag. Dormols is he in „Kleykamp sien Kunstsaal“ to’n Ridder vun den Nedderlannschen Löwen beropen wurrn. Ofschoonst dat Ansehn for Couperus sien Wark al to siene Leevtied torüchlopen dö un dat na sien Dood een Tied lang so utseeg, as wenn he vergeten weern scholl, hett dat, sunnerlich for siene Romaans jummers wedder Interesse geven. Dor hefft en Reeg vun [[Biographie]]n över Couperus ehr Deel to bidragen un ok, datt siene Böker för [[Filmkunst|Film]] un [[Feernsehn]] torecht maakt wurrn sünd. Dat Rutkamen vun en wat gröttere Biographie vun [[Frédéric Bastet]] in de 1980er Johre hett dor för sorgt, datt Couperus wedder heel un Deel Interesse funnen hett un datt siene Person to’n eersten Mol vun en gröttern Krink de Ehr geven wurrn is. [[1993]] is de [[Louis Couperus Genootschap]] grünnt wurrn. Se schall Leevhebbers vun Couperus siene Warke tohopenbringen un en wetenschopplich Unnersöken vun Leven un Wark vun den Schriever in Gang bringen. De Sellschop gifft de [[Tiedschrift]] „[[Arabesken]]“ rut. == Zitaat == * 'Zoo ik iéts ben, ben ik een Hagenaar...' (up Platt: „Wenn ik man wat bün, bün ik en Haagschen“) == Utteknungen == * 1889 - [[D.A. Thiemeprijs]] för ''[[Eline Vere]]'' * 1914 - [[Nieuwe Gids-prijs]] för ''Antiek toerisme'' * 1923 - [[Tollens-prijs]] för sien heel Oeuvre == Bibliografie == [[Bild:Louis Couperus - The Hague.JPG|right|200px|thumb|Standbild vun Louis Couperus an dat Lange Voorhout in 's-Gravenhage.]] [[Bild:Louis Couperus op Surinamestraat.jpg|thumb|right|200px| Louis Couperus in de Surinamestraat<br /> Foto: P.L. van Till]] * 1884 - ''Een lent van vaerzen'' (Gedichte) * 1886 - ''Orchideeën'' (Gedichte) * 1889 - '' [[Eline Vere]]'' * 1890 - ''[[Noodlot (Roman)|Noodlot]]'' * 1892 - ''Extaze. Een boek van geluk'' * 1892 - ''Eene illuzie'' * 1893 - ''Majesteit'' * 1894 - ''Reis-impressies'' * 1895 - ''Wereldvrede'' * 1895 - ''Williswinde'' * 1896 - ''Hooge troeven'' * 1896 - ''De verzoeking van den H. Antonius'' * 1897 - ''Metamorfoze'' * 1898 - ''Psyche'' * 1899 - ''Fidessa'' * 1900 - ''Langs lijnen van geleidelijkheid'' * 1900 - '' [[De stille kracht]] '' * 1901 - ''Babel'' * 1901 - ''De boeken der kleine zielen. De kleine zielen'' * 1902 - ''De boeken der kleine zielen. Het late leven'' * 1902 - ''De boeken der kleine zielen. Zielenschemering'' * 1903 - ''De boeken der kleine zielen. Het heilige weten'' * 1902 - ''Over lichtende drempels'' * 1903 - ''God en goden'' * 1904 - ''Dionyzos'' * 1905 - ''De berg van licht'' * 1906 - ''[[Van oude menschen, de dingen, die voorbij gaan ...]]'' * 1908 - ''Aan den weg der vreugde'' * 1910 - ''Van en over mijzelf en anderen. Eerste bundel'' * 1914 - ''Van en over mijzelf en anderen. Tweede bundel'' * 1916 - ''Van en over mijzelf en anderen. Derde bundel'' * 1917 - ''Van en over mijzelf en anderen. Vierde bundel'' * 1911 - ''Antieke verhalen, van goden en keizers, van dichters en hetaeren'' * 1911 - ''Korte arabesken'' * 1911 - ''Antiek toerisme. Roman uit Oud-Egypte'' * 1911 - ''De zwaluwen neêr gestreken ... '' * 1912 - ''Schimmen van schoonheid'' * 1912 - ''Uit blanke steden onder blauwe lucht. Eerste bundel'' * 1913 - ''Uit blanke steden onder blauwe lucht. Tweede bundel'' * 1913 - ''Herakles'' * 1915 - ''Van en over alles en iedereen'' * 1915 - ''De ongelukkige'' * 1917 - ''De komedianten'' * 1917 - ''Jan en Florence'' * 1917 - ''Wreede portretten'' * 1918 - ''Der dingen ziel'' * 1918 - ''Brieven van den nutteloozen toeschouwer'' * 1918 - ''Legende, mythe en fantazie'' * 1918 - ''De verliefde ezel'' * 1919 - ''De ode'' * 1919 - ''Xerxes of de hoogmoed'' * 1920 - ''Iskander. De roman van Alexander den Groote'' * 1920 - ''Lucrezia'' * 1921 - ''Met Louis Couperus in Afrika'' * 1922 - ''Het zwevende schaakbord'' * 1923 - ''Oostwaarts'' * 1923 - ''Proza. Eerste bundel'' * 1924 - ''Proza. Tweede bundel'' * 1925 - ''Proza. Derde bundel'' * 1924 - ''Het snoer der ontferming * 1925 - ''Nippon'' == Över Louis Couperus == Dat gift allerhand Studien över Louis Couperus. De Standardbiographie is van [[Frédéric Bastet]]: * ''Louis Couperus, een biografie''. [[Querido (Rutgever)|Querido]], Amsterdam, 2005. ISBN 90-214-5294-4 * ''De wereld van Louis Couperus''. Querido, Amsterdam, 1991. ISBN 90-214-5144-1 == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20121225020313/http://www.couperusmuseum.org/ Louis Couperus Museum - Den Haag] * [http://www.louiscouperus.nl Louis Couperus Genootschap] * [https://web.archive.org/web/20100918120245/http://www.louiscouperus.nl/database/couperusdb.html Louis Couperus Genootschap - Database Secundaire Literatuur] * [http://cf.hum.uva.nl/dsp/ljc/couperus/indext.html Nedderlannsche Klassische Literatuur in elektroonsche Utgaven dör Laurens Coster] * [http://www.erikschoonhoven.nl/ Interviews mit Schrievers över Louis Couperus] * [http://www.gutenberg.org/authors/couperus Werke vun Louis Couperus] in dat [[Gutenberg-Projekt]] * [http://librivox.org/newcatalog/search_advanced.php?title=&author=couperus&cat=&genre=&status=all&type=&language=Dutch&date=&reader=&bc=&mc=&action=Search werken van Louis Couperus op Librivox] Luisterboeken en ebook {{DEFAULTSORT:Couperus, Louis}} [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Dichter]] [[Kategorie:Nedderlannen]] [[Kategorie:Freemüerer]] [[Kategorie:Boren 1863]] [[Kategorie:Storven 1923]] 8blm1f2vowq3pz7d288zorf5xhf2zg4 0 43962 1064604 1046268 2026-05-08T03:31:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064604 wikitext text/x-wiki [[Image:ChessSet.jpg|thumb|right|200px|Schach]] [[Image:Go board.jpg|thumb|right|200px|Go]] De '''Elo-Tall''' is en Wertungstall, de de Speelstärke vun [[Go (Speel)|Go]]- un [[Schach]]spelern beschrifft. [[Arpad Elo]] entwickel dat dorachterstahn [[Objektivität|objektive]] [[Wertungstall (Schach)|Wertungssystem]] 1960 för den US-amerikaansch Schachverband [[United States Chess Federation|USCF]]. Dat wurr 1970 vun de Weltschachverband [[FIDE]] (up den Kongress in [[Siegen]]) övernommen. De Weltschachverband nennt sien System „FIDE rating system“; en Wertungstall dorin hett offiziell „FIDE rating“, wurrd umgangsspraaklich aber meest eenfak as „Elo-Tall“ betekent. Neben dat internatschonal Wertungssystem vun de FIDE gifft dat ok noch natschonale Wertungssysteme mit ünnerscheedlich Naams. In [[Düütschland]] heet dat natschonale Wertungssystem [[Düütsch Wertungstall|DWZ]], in Öösterriek wurrd ''(natschonale) Elo-Tallen'' berekent un in de [[Swiez]] gifft dat en ''Führungsliste'' mit ''Führungszahlen''. All disse Systeme werten wesentlich mehr lokale Turniere ut, bereken de Wertungstallen aber ok nah de Methoden vun Arpad Elo mit meest blots geringen Modifikatschonen un afwiekend Faktoren. == Weblenken == *[http://www.chessgraphs.com Chessgraphs.com - Compare chess players' rating histories with FIDE data back to 1970] *[http://ratings.fide.com/top.phtml Top 100 aktiv Schachspeler] *[https://web.archive.org/web/20080603001814/http://chess.liverating.org/ Elo-Liveliste, inoffizielles aktuelles Rating vun de Super-Grootmeester] *[http://www.schachcomputer.info/html/elo_script.html FIDE-Rating Bereknung] *[http://www.benoni.de/schach/elo Eloaffraag mit historsch Tallen bit 1990] *[http://www.europeangodatabase.eu/EGD/ EGF-Ranglist vun europäisch Go-Speler] *[http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5608 Analyse vun de Rating-Inflatschoon vun Jeff Sonas up chessbase.com] (engelsch) {{SORTIERUNG:Elozahl}} [[Kategorie:Schach]] [[Kategorie:Go]] etfxbmpitu5k3vgqvs1lp024k0jcx4p 0 44712 1064637 1055028 2026-05-08T07:02:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064637 wikitext text/x-wiki '''Hrant Dink''' (* [[15. September]] [[1954]] in [[Malatya]]; † [[19. Januar]] [[2007]] in [[Istanbul]]; Հրանտ Դինք, in [[Westarmeensch|westarmeenische]] Utsprake hǝ'ɹand tʰiŋkʰ, in de [[Oostarmeensch|oostarmeensche]] Utsprake, de in [[Armenien]] begäng is, hǝ'ɹant diŋkʰ, is en [[Armeniers|Armenier]] un Borger vun de [[Törkei]] ween. He weer [[Journalismus|Journalist]] un Rutgever vun dat tweesprakige Wekenblatt ''[[Agos]]'', dat in Istanbul rutkamen dö. [[Natschonalismus|Natschonalistische]] Kräfte in [[Sellschop]] un [[Justiz]] weern siet Johren achter em ran ween, as he up opene Straten dootschaten wurrn is. ==Leven== Dink is as en [[Christendom|Christen]] in de [[Armeensche Apostoolsche Karken]] uptagen wurrn.<ref>Reuters: {{Webarchiv|url=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2007-01-20T225839Z_01_L20571520_RTRUKOC_0_US-TURKEY-AUTHOR.xml&pageNumber=1&imageid=&cap=&sz=13&WTModLoc=NewsArt-C1-ArticlePage1 |wayback=20070331061726 |text=Turkey arrests suspect in death of Armenian editor |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 20. Januar 2007</ref>. Nadem siene Ollern ut’neen gahn sund, is he in armeensche [[Weeshuus|Weeshüser]] in Istanbul groot wurrn. As Jugendlichen hett he in den Vereen Taksimspor in Istanbul aktiv [[Football]] speelt.<ref>[[Radikal (Zeitung)|Radikal]]: [http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=210868&tarih=23/01/2007 Bir zamanlar Hrant Dink vardı!..] (23. Januar 2011, togrepen an’n 24. Januar 2011)</ref> Hrant Dink hett [[Zoologie]] un [[Philosophie]] studeert. As en Studenten stunn he [[Politik|polietsch]] up de lunke Siet. Vundeswegen is he na den [[Militärputsch in de Törkei 1980|Militärputsch vun 1980]] dreemol achter Trallen kamen. He hett en poor Maande in’t Kaschott seten un hett johrelang keen [[Pass (Utwies)|Pass]] vun de törkschen Behörden kregen. As in de Midden vun de 1980er Johre de törksche [[Staat]] dat armeensche Ferienhuus beslagnahmt hett, wo he in siene Kinnertied in’n Summer de Ferien tobrocht harr, änner sik sien Leven. He weer dormols, tohopen mit siene Fro Rakel, de Vorsitter vun düt Huus. Just so, as Dusende vun annere christliche Egendömer (Karken, Sükenhüser, Scholen) is dat Huus insackt wurrn unner den Vorwand, de armeensche Karken harr dat Grundstück illegal kofft. He hett denn mit siene Bröer en christlichen Bookhannel upmaakt un is anfungen, as en Journalisten aktiv to weern. [[Rezension]]en over [[Book|Böker]] hett he meist unner dat [[Pseudonym]] ''Çutak'' ([[Vigelien]]) schreven. [[1996]] hett he mit en poor Frunnen „Agos“ grünnt, en armeensch [[Daagblatt]], wo ok Saken in besnackt wurrn sund, wo dat Striet um geven dö. De Daagblatt is in twee [[Spraak|Spraken]] rutkamen: [[Armeensche Spraak|Armeensch]] un [[Törksche Spraak|Törksch]]. Hrant Dink is vunwegen „Agos“ unbannig faken vor [[Gericht]] stellt wurrn. Ok, wenn gor nix an’e Hand weer. Internatschonal is dor faken over schimpt wurrn. En poor Mol hett he vor Gericht stahn vunwegen „[[Schimpen up dat Törkendom]]“, just so, as ok [[Orhan Pamuk]], de den [[Literatur-Nobelpries]] kregen hett. In’n Oktober [[2005]] is he anklaagt wurrn, he harr sik [[Rassismus|rassistisch]] gegen de Törken over ütert, vunwegen datt een vun siene [[Artikel (Journalismus)|Artikels]] dor vun spreken dö, datt törksche [[Bloot]] weer „giftig“. In Würklichkeit harr Dink in den doren Artikel de [[Diaspora]]-Armeniers upfoddert, se schollen sik free maken vun ehren olen [[Haat]] up de Törken, de ehr Bloot vergiften dö, un se schollen düt „giftige“ Bloot uttuschen gegen dat „reine Bloot“ vun eene normole Relatschoon to ehr Vaderland [[Armenien]]. Ut den Tosamenhang reten, is de Satz verkehrt so verstahn wurrn, as wenn dat Bloot vun de Armeniers vergift’ wurrn weer dör en törkschen Andeel. Anners, as en Kommischoon vun Juristen, de sik mit de Saak ut’neen sett hett, vorslahn harr<ref>[[Radikal (Daagblatt)|Radikal]]: [http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=166485 Hrant Dink'i 'yakan' yazılar], 10. Oktober 2005. Togrepen an’n 29. Januar 2007</ref> is Dink verordeelt wurrn to sess Maande achter Trallen up [[Bewährung]].<ref>Üstün Bilgen-Reinart: {{Webarchiv|url=http://www.opendemocracy.net/democracy-turkey/dink_3246.jsp |wayback=20120414224457 |text=Hrant Dink: forging an Armenian identity in Turkey |archiv-bot=2026-05-08 07:02:56 InternetArchiveBot }}, opendemocracy.net, 7. Februar 2006. Zugriff am 27. Januar 2007</ref><ref>Yıldırım Türker: [http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=193825 Hrant'ın hikâyesi], ''[[Radikal (Daagblatt)|Radikal]]'', 24. Juli 2006. Togrepen an’n 17. Januar 2007</ref> Sien [[Beropen]] gegen düt Ordeel is [[2006]] vun de Törkei ehrn böversten Gerichtshoff afwiest wurrn. Dree wietere Anklagen sund bi sien Dood noch verhannelt wurrn, unner annern, vunwegen, datt he schreven harr, datt de [[Völkermoord an de Armeniers]] in dat [[Osmaansch Riek|Osmaansche Riek]] dat tostanne kregen harr, „dat en Volk, wat 4000 Johre up düssen Grund leevt hett, utrott’ wurrn is“<ref>[[Ö1-Inforadio]]: {{Webarchiv|url=http://oe1.orf.at/inforadio/72288.html?filter= |wayback=20070314023640 |text=Türkisch-armenischer Journalist ermordet |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 19. Februar 2007. Togrepen an’n 27. Januar 2007</ref> Nadem he verordeelt wurrn weer, sund de Angreepe up Hrant Dink „offiziell“ stöhnt wurrn, hett de [[NZZ]] tohopen faat.<ref>[[NZZ]] Online: [http://www.nzz.ch/2007/01/21/al/articleEUE2K.html Politische Bluttat in der Türkei geklärt], 21. Januar 2007</ref> Dink is denn in’n Oktober 2006 vor den [[Europääsch Gerichtshoff for Minschenrechte|Europääschen Gerichtshoff for Minschenrechte]] tagen, man ehr datt dor en [[Oordeel]] spraken wurrn is, weer he al an de Siet maakt.<ref>[[FAZ]].net: [http://www.faz.net/s/RubFC06D389EE76479E9E76425072B196C3/Doc~EF9D840BC1DE147B7B2C5A8A30287363E~ATpl~Ecommon~Scontent.html Provokation für die türkischen Nationalisten], 22. Januar 2007</ref> In sien lesten Artikel for de [[Tiedschrift]] „Agos“ lett Dink sik dor over ut, wie he vun „sunnerliche Kräfte“ utsocht wurrn weer to’n „Teel“ un wie dat, wat he seggt harr, to’n Instrument vun siene Fiende maakt wurrn weer. Unner annern harr de [[Afkaat]] Kemal Kerinçsiz, de dor nich mit achten Barg holen dö, datt he en [[Natschonalismus|Natschonalisten]] weer, em jummers wedder vor Gericht sleept. De Justiz in de Törkei weer avers nich unafhängig un he kreeg elken Dag wedder nee Breeve, de em an’t Lief wullen.<ref>[[Tagesspiegel]]-online: [http://www.tagesspiegel.de/kultur/archiv/23.01.2007/3036602.asp "Ich bin wie eine Taube"], 22. Januar 2007</ref><ref>FAZ.net: [http://www.faz.net/s/RubFC06D389EE76479E9E76425072B196C3/Doc~EF9D840BC1DE147B7B2C5A8A30287363E~ATpl~Ecommon~Scontent.html Provokation für die türkischen Nationalisten], 22. Januar 2007</ref> ==Dink warrt an de Siet maakt== An’n 19. Januar 2007 is Dink in Istanbul vor dat Huus vun den „Agos“-Verlag dootschaten wurrn.<ref>tagesschau.de:[http://www.tagesschau.de/aktuell/meldungen/0,1185,OID6318652_TYP6_THE_NAV_REF1_BAB,00.html], 19. Januar 2007</ref><ref>[[Reuters]]: [http://de.today.reuters.com/news/newsArticle.aspx?type=topNews&storyID=2007-01-19T160537Z_01_NEI952010_RTRDEOC_0_TRKEI-ARMENIEN-JOURNALIST-2ZF.xml Türkisch-armenischer Journalist Hrant Dink erschossen], 19. Januar 2007</ref><ref>ORF: [http://www.orf.at/?href=http%3A%2F%2Fwww.orf.at%2Fticker%2F241775.html Türkisch-armenischer Journalist erschossen], 19. Januar 2007</ref> En Ogentüge, Muharrem Gözütok, hett utseggt, de Mörder harr bi dat Weglopen ropen: „Ik hebb en Wannglöövschen dootschaten“. <ref>[[Daily Telegraph]]: [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/01/19/wturkey119.xml Pro-Armenian journalist shot dead in Turkey], 21. Januar 2007</ref><ref>Reuters (via Yahoo): [http://news.yahoo.com/s/nm/20070119/wl_nm/turkey_author_shot_dc_6 Turkish-Armenian editor shot dead in Istanbul], 19. Januar 2007</ref> Törksche Borns hefft slank mellt, dat de Mann, de Dink wohrschienlich dootschaten hett, in [[Samsun]] grepen wurrn is. Sien Naam weer Ogün Samast. Tein annere Lüde, de dor wat mit to kriegen hebben schöllt, sund ok grepen wurrn. Samast sien Vadder hett den Söhn up en [[Video]] kennt, wat opentlich utstrahlt wurrn is. He hett de [[Polzei]] denn en Henwies geven.<ref>[[FAZ]]: [http://www.faz.net/s/RubDDBDABB9457A437BAA85A49C26FB23A0/Doc~E6FF786BB5EB949AD87C49AE312439A08~ATpl~Ecommon~Scontent.html Jugendlicher gesteht Mord an Hrant Dink], 21. Januar 2007</ref> Ministerpräsident Erdoğan hett kloor maakt, dat de Mann fastnahmen wurrn is.<ref>[[Hürriyet]]: [http://www.hurriyet.com.tr/gundem/5809895.asp?m=1&gid=112&srid=3428&oid=1 İşte katil zanlısı - Das ist der mutmaßliche Mörder], 20. Januar 2007</ref> De 16-johre ole Jung, de midderwielen togeven hett, dat he dat weer, de Dink an’e Siet brocht harr, un den dat gor nich leed deit<ref>FAZ: [http://www.faz.net/s/RubDDBDABB9457A437BAA85A49C26FB23A0/Doc~E6FF786BB5EB949AD87C49AE312439A08~ATpl~Ecommon~Scontent.html Jugendlicher gesteht Mord an Hrant Dink], 21. Januar 2007</ref><ref>[[CNN]]: {{Webarchiv|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/01/21/turkey.dink/index.html |wayback=20080704145056 |text=Turkey killing: 'Youth confesses' |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 21. Januar 2007</ref>, stammt ut de Stadt [[Trabzon]] an de [[Swarte See]]. In düsse sülvige Stadt weer een Johr vordem de [[Röömsch-kathoolsche Kark|Kathoolsche]] [[Preester]] Andrea Santoro, ok vun en 16-Jöhrigen, umbrocht wurrn.<ref>AsiaNews: [http://www.asianews.it/index.php?l=en&art=5346&dos=70&size=A Fanatics filled Father Andrea's assassin with (wrong) ideas], 9. Februar 2006</ref> Fro Dink hett later meent, bi den Moord an Santoro harr man en beten akraater henkeken weern schollt, denn weer unner Umstänn de Anslag up ehrn Mann nich mööglich ween. De Perzess gegen Santoro sien Mörder hett achter verslaten Dören statt funnen, vundeswegen is dor nix over bekannt wurrn.<ref>[[Radio Vatikan]]: [http://www.oecumene.radiovaticana.org/ted/Articolo.asp?c=116281 Türkei: Bischof sieht Verbindungen zwischen Santoro und Dink], 5. Februar 2007</ref> CNN Türk schrifft, Samast harr utseggt: „''Ik hebb em na dat Freedaggebeet doot schaten. Mi deit dat nich leed''“.<ref>AFP (via Yahoo): [http://news.yahoo.com/s/afp/20070121/ts_afp/turkeyarmeniamediaattack Turkish teenager confesses to killing journalist], 21. Januar 2007</ref> De junge Mann hett keen Arbeit, warrt seggt, un he schall in de beiden Weken vor den Anslag fiev Mol mit en private Fleger-Sellschop na Istanbul henflagen sien.<ref>Journal of Turkish Weekly: {{Webarchiv|url=http://www.turkishweekly.net/news.php?id=42189 |wayback=20070929105930 |text=Murderer of Hrant Dink Captured |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 21. Januar 2007</ref> As Grund for den Moord hett he angeven, sien Opper harr up dat törksche Volk schimpt. „''Ik hebb in’t Internett lesen, dat he seggt hett: Ik bün ut de Törkei, man Törkenbloot is schietig“'', hett he verklaart.<ref>[[Die Presse]]: [http://www.diepresse.com/Artikel.aspx?channel=p&ressort=a&id=612643 Jugendlicher gesteht Journalisten-Mord], 21. Januar 2007</ref> De Törkei ehre Polzei unnersocht, of dat en Tosamenhang gifft twuschen de Ansläge up Dink un up Santoro.<ref>[[New York Times]]: [http://www.nytimes.com/2007/01/21/world/europe/21turkey.html?ex=1327035600&en=c015c43baccb470e&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss Turkish Police Arrest Teenage Suspect in Editor’s Killing], 20. Januar 2007</ref> Vunwegen dat de beiden jungen Lüde, de de Ansläge utöövt hefft, noch nich grootjöhrig sund, hett de Präsident vun de Afkaten-Kamer vun Istanbul, Kazım Kolcuoğlu, seggt, in de Törkei keem dat vor, dat minnerjöhrige Jungs for Moordansläge insett’ weert, vunwegen dat se nich so harte Strafen kriegt, as Grootjöhrige.<ref>[[New York Times]]: [http://www.nytimes.com/2007/01/21/world/europe/21turkey.html?ex=1327035600&en=c015c43baccb470e&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss Turkish Police Arrest Teenage Suspect in Editor’s Killing], 20. Januar 2007</ref> Ok de [[Natschonalismus|natschonalistische]] Afkaat [[Kemal Kerinçsiz]], de Dink, Orhan Pamuk un annere anklaagt harr up Grundlaag vun Artikel 301, meent, achter den Moord stunn en Grupp, de sik verswaren harr. Na dat Daagblatt „Zaman“ hett he seggt: „''Ik glööv nich, dat en Mann dat alleen maakt hett, blot, vunwegen dat Dink siene Ansichten em nich gefallen hefft''“<ref>[[Zaman (Daagblatt)|Zaman]] (via Today’s Zaman): {{Webarchiv|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=100611 |wayback=20090818033705 |text=Kemal Kerinçsiz, Dink’s prosecutor, condemns assassination |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 20. Januar 2007</ref> Dat törksche Daagblatt [[Hürriyet]] hett schreven, de natschonalistische törksche [[Extremismus|Extremist]] [[Yasin Hasal]] harr togeven, he harr for Ogün Samast en [[Pistool]] un ok [[Geld]] besorgt. Hayal weer al in dat Johr [[2004]] to ölben Maande Haft veroordeelt vunwegen en Anslag up en [[McDonald’s]]-Restaurant.<ref>Spiegel.de: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,461442,00.html Extremist soll Jugendlichen zu Journalistenmord angestiftet haben], 22. Januar 2007</ref> De törksche Binnenminister Abdülkadir Aksu hett en Troerbesöök maakt bi Hrant Dink siene Weetfro Rakel Dink un hett achterher bekannt maakt, dat de wichtigsten Lüde in’n Achtergrund vun den Anslag nu in Haft nahmen sund, um de Saak wieter to unnersöken.<ref>zaman.com.tr: [http://www.zaman.com.tr/webapp-tr/haber.do?haberno=491333 İçişleri Bakanı Aksu: Cinayetin arkasındaki güçlerin önemli kısmı yakalandı], 22. Januar 2007</ref> Ogün Samast is an’n [[25. Januar]] in dat Gefängnis Bayrampaşa in Istanbul brocht wurrn. Na sien Afkaten Levent Yıldırım hett sien Klient nix mit [[Terrorismus|Terror]]-Organisatschonen to kriegen. He hett avers düütlich maakt, dat Samast unner den Infloot vun sunnerliche Lüde stahn hett. Yildirim meent ok, anners as dat in Daagblöer un Tiedschriften stunn, dö dat Samast leed, wat he daan hett.<ref>todayszaman.com: {{Webarchiv|url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=100986 |wayback=20070930210409 |text=Dink’s suspected murderer sent to jail todayszaman.com. |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }}, 25. Januar 2007</ref> Dink hett en Fro un dree Kinner torüch laten. == Wat in de Törkei seggt wurrn is== De törksche Ministerpräsident [[Recep Tayyip Erdoğan|Erdoğan]] hett den Anslag as en „''gruulich Verbreken''“ verordeelt. Bi dat [[Gräffnis]] is he avers nich biween, ofschoonst he vordem seggt hett, de Moord an Hrant Dink, dat weern „''Schöte up de Törkei''“ ween. He hett seggt, he konn helaas nich kamen, vunwegen dat he en Autobahn-Tunnel in Deenst stellen möss. Ok de törksche Präsident [[Ahmet Necdet Sezer]] hett den Anslag up Dink scharp verordeelt, is avers, just so al all Topp-Politikers vun dat Land, nich to dat Gräffnis kamen.<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/?url=/?id=2735546 Türkisch-armenischer Journalist bei Anschlag in Istanbul getötet], 19. Januar 2007</ref><ref>[[Der Spiegel]]: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,461767,00.html Wir sind alle Armenier], 23. Januar 2007</ref><ref>[[St. Galler Tagblatt|Tagblatt]]: [http://www.tagblatt.ch/index.php?artikelxml=1290166&ressort=tagblattheute/ausland&jahr=2007&ressortcode=tb-au Die geleugnete Geschichte], 26. Januar 2007</ref> Dusende vun Törken weern an’n Avend vun’n 19. Januar in Istanbul un [[Ankara]] spontan up’e Straten gahn un hefft gegen den Moord protesteert. Jummers wedder hefft se in luten Chor ropen: „''Wi sund all Hrant Dink, wi sund all Armeniers''“.<ref>[[Die Welt]]: [http://www.welt.de/politik/article710258/Dink_war_die_Stimme_der_Armenier_in_der_Tuerkei.html „Dink war die Stimme der Armenier in der Türkei“], 19. Januar 2007</ref> Bi Dink sien Gräffnis weer de Tog achter’n [[Dodenkist|Sark]] ran bi acht Kilometer lang un hunnertdusend Lüde sund mitgohn. Ut mobile [[Luutspreker]]s weer dor dat Leed "[[Sarı Gelin]]" (De blonne Bruut) bi to hören. Dat Leed warrt up [[Törksche Spraak|Törksch]] un [[Armeensche Sprake|Armeensch]] sungen un vertellt de Geschicht vun en törkschen, [[Islam|muslimschen]] Jungen un en armeensche, christliche Deern. Ofschoonst de beiden sik dull leev hefft, könnt se to’nanner nich kamen un dröövt nich freen. De törkschen [[Medien]] hefft alltohopen düütlich maakt, wat se vun de Sake hoolt. Dat Daagblatt mit de starkste Uplage, „[[Hürriyet]]“, hett schreven, de Mörder harr de törksche Natschoon in’n Steek laten un de [[Liberalismus|liberale]] „Milliyet“ hett schreven: „''De Minschen hefft Hrant Dink bi dat Gräffnis nich alleen laten''“ un „''Hrant Dink is de Törkei''“. [[Orhan Pamuk]], de den [[Nobelpries for Literatur]] kregen harr, hett meent, de törksche Regeerung, de weer dor mit Schuld an, dat de Journalist an’e Siet maakt wurrn weer. Dink weer vunwegen dat, wat he to den Völkermoord vun 1917 seggt harr, to’n Staatsfiend wurrn, wo se dat all up afsehn harrn. As allerhand annere Intellektuelle in de Törkei hett he sik dor luuthals for stark maakt, de fatale Paragraph 301 („[[Schimpen up dat Törkendom]]“) scholl endlich afschafft weern.<ref>[[Wiener Zeitung]]: [http://www.wienerzeitung.at/DesktopDefault.aspx?TabID=3857&Alias=wzo&cob=266748 Hunderte zu Begräbnis von Hrant Dink erwartet], 22. Januar 2007</ref><ref>Susanne Güsten: [http://www.tagesspiegel.de/politik/archiv/23.01.2007/3036432.asp Pamuk sieht Mentalität des Lynchens], ''[[Der Tagesspiegel]]'', 23. Januar 2007</ref> == Wat dat Utland seggt hett== De [[Frankfurter Rundschau]] üter sik to de offiziellen Reaktschonen, wo Andeel an Dink sien Dood in nahmen wurrn is, un stell de gegen de [[Minnerheitenpolitik in de Törkei]] over: ''„Proteste vun de Massen kann Erdogan in dat Wahljohr 2007 nich bruken. Mit dannige Wöer hett he vundeswegen den Moord verordeelt: De Schöte up Dink harrn dat up us all afsehn. Den doden Hrant Dink leet de Regeerung en ganzen Barg vun Gode Wöer un Andeel tokamen. Man worum hett se swegen, as he noch leven dö un as Lüde gegen em uphisst wurrn sund un as he vor Gericht sleept wurrn is? Ok in de Medien weert Krokodiltranen weent. Mannig een vun de Blöer, de nu den Moord an Dink an’n [[Kaak]] stellt as Verraat an de Törkei hefft den Unkommodigen to siene Leevtied vorsmeten, he harr de Törkei in’n Steek laten.“''<ref>Gerd Höhler: [http://www.fr-online.de/in_und_ausland/hintergrund/?em_cnt=1055921 Eine Stimme der Toleranz ist verstummt], ''[[Frankfurter Rundschau]]'', 21. Januar 2007</ref> Dat [[Armenien|armeensche]] Daagblatt „Arawot“ (Արավոտ, up Platt „Morgen“) schrifft: ''„Hrant Dink hett en heel wichtige Saak bewiest: Een kann de armeensche Natschoon tro ween un ok den törkschen [[Staat]], ohn, dat sik dat toweddern is. For Dink bedüüd dat nich blot dat Gellenlaten vun de histoorsche Wohrheit, wenn de Völkermoord an de Armeniers nich afstreden warrt, man he meen, just dat weer ok de Weg, de dat mööglich maken dö, de Törkei to en modernern, ziviliseertern un europääschern Staat to verwanneln. Helaas geiht düsse Staat dor mit all siene Eliten un Amtsdreegers un mit all Kneepe gegen an. In dat Naberland is en Atmosphäär vun [[Rassismus]] un [[Intoleranz]] tostanne brocht wurrn, de ehr Opper de armeensche Journalist wurrn is. For düsse Atmosphäär mutt ganz vorweg de Appraat vun den törkschen Staat for instahn.“''<ref>{{Webarchiv|url=http://new.aravot.am/am/ |wayback=20070208172958 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 03:22:55 InternetArchiveBot }} Arawot-Webstäe</ref> [[Cem Özdemir]] hett over em schreven: ''„Hrant Dink weer een vun de groten Intellektuellen vun de Törkei, en overtüügten [[Demokratie|Demokraten]], de sik insett hett for de Rechte vun de [[Minnerheit]]en just so, as for en annere Kultur vun dat Besinnen in sien Heimatland.“''<ref >Cem Özdemir: Zeit der Entscheidung. ''AI-Info'', Nr. 3, 2007, S. 19</ref> == Troerfier un leste Roh== [[Bild:Dinkfuneral3.jpg|900px|De Toer-Tog mit meist 100.000 Minschen bi Dink sien Gräffnis]] An’n Sönndag na den Anslag sund in de ganze Welt in armeensche [[Kark]]en Goddesdeenste for Hrant Dink holen wurrn. De Troerfier hett de armeensch-orthodoxe [[Patriarch]] [[Mesrop Mutafyan|Mesrop II.]] in de Meryem-Ana-Karken in [[Kumkapi]] holen. In siene [[Predigt]] hett he up armeensch un törksch upropen, de Volksgruppen schollen nu würklich mit’nanner snacken. He hett ok um [[Gott]] sien [[Segen]] for de Törkei beden. Na de Troerfier sund mehr as 100.000 Minschen mit den Liekenwagen over de Unkapani-Bruggen bit to’n armeenschen [[Karkhoff]] Balikli in [[Zeytinburnu]] in Istanbul mit tagen. Rakel Dink, den Doden siene Weetfro, hett en Breef an ehren Mann vorlesen, wo se mit utdrücken dö, datt se em wiss un worraftig in’n Heben wedder sehn würr. Dor is bi düütlich wurrn, dat Dink to de christliche Minnerheit höört hett. De [[Feernsehn|Feernseh]]-Senners [[CNN]] un [[NTV]] hefft de Troerfier utstrahlt, un en Reeg vun [[Minister]]s ut de törksche Regeerung is dor mit bi ween.<ref>[[Kath.net]]: [http://www.kath.net/detail.php?id=15821 Türkei: Trauer um Hrant Dink wurde zum Glaubenszeugnis], 27. Januar 2007</ref> 40 Dage na den Moord hett de traditschonelle Goddesdeenst to den Doden siene Ehre in de Karken vun de Hillige Maria in den europääschen Deel vun Istanbul statt funnen. Ok bi düsse Fier is de Patriarch Mesrop II. bi ween. He harr vordem al Henwiese kregen, he scholl an’e Kant maakt weern, wenn he sik nich torüch holen dö. En Unbekannten hett bi düssen Goddesdeenst en poor Mol in de Luft schaten.<ref>[[Radio Vatikan]]: [http://www.oecumene.radiovaticana.org/ted/Articolo.asp?c=121279 Schüsse in Istanbul], 5. März 2007</ref> == Perzess == En half Johr na Dink sien Dood gung an’n [[2. Juli]] 2007 de Perzess gegen den jungen Mann los, de em dootschaten hebben scholl. De Dören vun den Gerichtshoff sund dor bi toslaten ween un Tügen vun den Perzess geev dat nich. Dat hett dor an legen, dat de Hööft-Anklaagten, Ogün Samast, noch nich grootjöhrig ween is. De [[Staatsanwalt]] hett for em 24 Johre achter Trallen foddert. Dat is na dat törksche Jöögd-Straafrecht de hööchste Straaf. Twee Lüde, de al grootjöhrig weern un de achter den Anslag steken hebben schollen, schollen na de Anklaag ehren Willen dat ganze Leven insitten. Alltohopen stoht 18 Personen vor [[Gericht]]. Vor dat Gerichtshuus hefft sik to’n Anfang vun den Perzess bi 1.000 Minschen versammelt un protesteern gegen [[Faschismus]] un [[Natschonalismus]]. Mank jem is ok Dink siene Weetfro ween.<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/?url=/?id=2942044 Mutmaßliche Mörder des Journalisten Dink in Istanbul vor Gericht], 2. Juli 2007</ref><ref>[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]: [http://www.faz.net/s/RubDDBDABB9457A437BAA85A49C26FB23A0/Doc~ED3A9E370F6764E69A4A343A49B5FC206~ATpl~Ecommon~Scontent.html?rss_googlefeed Hrant Dinks Mörder vor Gericht], 2. Juli 2007</ref> ==Belege== <references> {{DEFAULTSORT:Dink, Hrant}} [[Kategorie:Armeniers]] [[Kategorie:Börger von de Törkie]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Christendom]] [[Kategorie:Merteler]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Storven 2007]] ofgf93pnxgt74dodbyujac6yno5eo77 0 50780 1064617 1064275 2026-05-08T05:06:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064617 wikitext text/x-wiki [[Bild:GeorgeWeinClosedPianoCrop.JPG|rechts|miniatur|George Wein, 2009]] '''George Theodore Wein''' (* [[3. Oktober]] [[1925]] in [[Boston]], [[Massachusetts]]; † [[13. September]] [[2021]] in [[New York City]]<ref name="obit">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.local10.com/entertainment/2021/09/13/george-wein-newport-jazz-festival-co-founder-dies-at-95/ |titel=Nachruf |werk= |hrsg= |datum=2021-09-13 |zugriff=2021-09-14 |sprache=en }}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Jazz]]musiker un [[Impresario]]. == Biografie == Wein studeer Piano bi Margarett Chaloff, Sam Sax as ok [[Teddy Wilson]] un fung all in jung Johren an, sien Geld mit Jazzmusik to verdeenen. 1946 hett he mit [[Max Kaminsky (Musiker)|Max Kaminsky]] arbeit, 1947 mit [[Edmond Hall]], 1948 mit [[Wild Bill Davison]] un dornah mit [[Jimmy McPartland]], [[Bobby Hackett]], [[Jo Jones]], [[Vic Dickenson]] un annern. 1950 hett he mit den ''[[Storyville (Boston)|Storyville]]'' sien eersten Club in Boston apenmakt. Ünner den glieker Naam führ he sien eegen Platten-Label ''[[Storyville Records (USA)|Storyville]]'' bit 1965. Siet 1954 organiseer he dat [[Newport Jazz Festival]]. In de Loop vun de Tiet hett he tosommen mit sein Fru [[Joyce Wein]] anner wichtige Festivals, as de ''Grande Parade du Jazz'' in [[Nizza]], dat ''Playboy Jazz Festival at the Hollywood Bowl'', de ''New Orleans Jazz and Heritage Fair'' un dat ''Boston Globe Jazz Festival'' up den Weg brocht. Af 1964 weer he mit [[Ralf Schulte-Bahrenberg]] un [[Joachim Ernst Berendt]] an de Organisatschoon vun de ''[[Berliner Jazztage]]'' bedeeligt. Dorneben hett Wein wiederhen Musik makt un hett Jazz in sien Heimatstadt Boston ünnerricht. 1959 hett he mit en All Star-Grupp Europa besöcht. 2007 hett he de Rechte an dat Newport Jazz Festival un den [[Newport Folk Festival]] an de ''Festival Network LLC'' ünner de Leitung vun Chris Shields verköfft, de de Festivals mit verännert Konzept fortsetten dee. George Wein kreeg tallriek Utteknungen för sien Verdeenste um den Jazz. 2005 wurr he mit de [[NEA Jazz Masters Fellowship]] ehrt. == Diskografie == * ''Wein, Women And Song'' (1955) * ''The Magic Horn Of George Wein'' (1956) * ''George Wein & The Storyville Sextet – Jazz At The Modern'' (1960) * ''George Wein & The Newport All-Stars'' (1963) * ''George Wein Is Alive And Well In Mexico'' (1967) * ''George Wein’s Newport All-Stars’ (1969) * ''Tribute To Duke'' (1969) * ''The Newport Jazz Festival All-Stars'' (1984) * ''European Tour'' (1987) * Red Norvo: ''Swing That Music'' (Affinity, 1993) * Pee Wee Russell: ''We’re In The Money'' (Black Lion, 1953–54) == Literatur == * George Wein, mit Nate Chinen: ''Myself Among Others: A Life In Music'', da Capo Press, 2004, ISBN 0-306-81352-1 (Autobiografie) == Weblenken == * [http://arts.endow.gov/national/jazz/jmCMS/master.php?id=2005_07 Biographie] vun NEA Siet * [http://www.nytimes.com/2009/03/04/arts/music/04wein.html Probleme vun dat Newport Festival (2009)] * [http://d-nb.info/gnd/130004251/about/html DNB-Katalog] * [http://toolserver.org/~apper/pd/person/George_Wein Personennaamdatei] {{SORTIERUNG:Wein, George}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Musikproduzent]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Storven 2021]] nlh58g24sxlk0slb53if6qp70ibunuf 0 62215 1064582 976264 2026-05-08T01:39:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064582 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mineral |Mineralnaam= Cerussit |Bild=Cerussite - Nakhlak mine, Anarak, Esfahan, Iran.jpg |Bildbeschrieven= Cerussit |Chemismus= Pb[CO₃] |Mineralklass= Carbonaten (un Nitraten) |Kottform_Strunz= 5.AB.15 |Kottform_Dana= 14.01.03.04 |Kristallsystem= orthorhombisch <!-- |Kristallklasse= --> |Klöör= ahn Klöör, witt, grau bit swart, geel |Streekklöör= witt |Mohshard= 3 bit 3,5 |Dicht= 6,4 bit 6,4 |Gleem= Demant- bit Fettgleem |Transparenz= schient dör |Brook= musselig, nich even |Splitten= goot bit undüütlich |Kristallindruck= prismaatsche oder pyramidale<br />Kristallen, massige Aggregate |faken_Kristallflachen= {110}, {010}, {021}, {130}, {001} |Tweeschenbilden= {110}, tomeist Tweeschen un Dreeschen |Breektall= n_α = 1,803 ; n_β = 2,074 ; n_γ = 2,076<ref name="Mindat">[http://www.mindat.org/min-934.html MinDat - Cerussite] (engelsch)</ref> |Dubbelbreken= δ = 0,273<ref name="Mindat" /> |optisch_Utrichten= tweeassig negativ |Pleochroismus= |Dispersion= |Phaaswessel= |Smöltpunkt= |cheemsch_Verhoolen= lööst sik in [[Salpetersüür]]<br />ünner afgaav vun [[Kohlendioxid]] |lieke_Mineralen= [[Anglesit]], [[Phosgenit]], [[Baryt]] |Radioaktivität= |Magnetismus= |sünnerlich_Kennteken= fluoreszeert geel ünner UV-Licht }} '''Cerussit''' (in de [[Bargmannspraak|bargmännschen]] Beteken as '''Wittblieierz''', in de cheemschen Beteken as [[Blie(II)-carbonat]] bekannt) is en [[Mineral]] ut de [[Mineralklass]] vun de [[Carbonat]]en (un [[Nitrat]]en), dat faken vörkummt. == Egenschoppen == Dat Mineral kristalliseert in’t [[Orthorhombisch Kristallsystem|orthorhombische Kristallsystem]] mit de cheemschen Tosamensetten Pb[CO₃]. Tomeist billt dat dorbi prismaatsche oder pyramidale [[Kristall]]en ut, jüst so aver ok massige Aggregaten. Dör [[Kristalltweeschen|Tweeschenbilln]] billt sik bito pseudohexagonale Kristallformen, de faken nettordig mit’nanner verbunnen sünd. [[Bild:Cerusite-UV.jpg|duum|links|Cerussit bi normal Licht (links) un bi UV-Licht (rechts)]] Dat Minaral wiest en [[Mohshard]] vun 3 bit 3,5 op bi en [[Dicht]] vun 6,4 bit 6,6 g/cm³. Cerussit kann ahn Klöör vörkamen, jüst so as witt, grau bit swart oder geel. De [[Streekklöör]] is witt. Ünner [[Ultravigelett]]-Licht billt dat Mineral en gele [[Fluoreszenz]] ut. == Etymologie un Historie == To’n eersten mol funnen weer Cerussit 1565 in de italieenschen [[Provinz Vicenza]]. De Swiezer [[Conrad Gesner]] hett dat Mineral beschreven un em den Naam geven na dat [[latiensch]]e Woort ''cerussa'', dat so veel bedüüt as „witt [[Blie]]“. == Klassifikatschoon == In de 8. un de ne’en 9. Oplaag vun de [[Systematik vun de Mineralen na Strunz]] tellt Cerussit to de Klass vun de „waterfre’en Carbonaten ahn frömme Anionen“, un nauer to de ''Aragonitgrupp''. De ne’e Systematik na Strunz ünnerscheedt dorbi aver wat nauer na de Oort vun de bedeeligten Kationen. In’n engelschen Spraakruum is mehr de [[Systematik vun de Mineralen na Dana]] begäng, na de dat Mineral in de Klass „waterfre’e Carbonaten mit eenfacke Formel A⁺CO3“, un nauer in de ''Aragonitgruppe (Orthorhombisch: Pmcn)'' inordent is. == Billn un Vörkamen == [[Bild:Cerussite-18566.jpg|duum|Cerussit-Kristall ut de Tsumeb-Mine in Namibia]] Cerussit is en tyypsch Mineral in de [[Oxidatschoonszoon]] vun Blie-[[Lagersteed|Lagersteden]], de Carbonat bargt. Entstahn deit Cerussit dorbi ünner annern ut [[Galenit]]. Hier kummt dat faken in Sellschop mit annere Mineralen as [[Anglesit]], [[Smithsonit]], [[Malachit]], [[Hemimorphit]] un [[Pyromorphit]] vör. Faken is dat Mineral mit [[Limonit]] oder [[Galenit]] vermischt. Tosamen mit dat Galenit billt Cerussit geern witt-graue bit brune Bedecken, de as Blieeerd betekent warrt. Cerussit de dör fien verdeelt Galenit swart infravt is, warrt ''Swartblieierz'' nöömt. Bekannte Fundöört sünd to’n Bispeel [[Broken Hill]]/[[New South Wales]] in [[Australien]], [[Mechernich]]/Eifel un [[Clausthal-Zellerfeld]]/Harz in [[Düütschland]], [[Mibladen]] in [[Marokko]], [[Tsumeb]] in [[Namibia]], [[Kabwe]] in [[Sambia]], [[Stříbro]] in [[Tschechien]], as ok [[Leadville]] un Flux Mine/[[Arizona]] in de [[USA]]. Mit Stand vun 2010 is Cerussit an ruchweg 3600 Fundöört nawiest worrn.<ref>[http://www.mindat.org/show.php?id=934&ld=1#themap Mindat - Localities for Cerussite]</ref> == Kristallstruktur == Cerussit kristalliseert orthorhombisch in de [[Ruumgrupp]] ''Pmcn'' mit de [[Gidderparameter]]s ''a''&nbsp;=&nbsp;5,18&nbsp;[[Ångström (Einheit)|Å]]; ''b''&nbsp;=&nbsp;8,49&nbsp;Å und ''c''&nbsp;=&nbsp;6,14&nbsp;Å<ref>{{Webarchiv|url=http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/result.php?mineral=Cerussite |wayback=20150316072418 |text=American Mineralogist Crystal Structure Database - Cerussite |archiv-bot=2026-05-08 01:39:51 InternetArchiveBot }} (engelsch, 1992, 2009)</ref> un veer [[Formeleenheit]]en op en [[Elementarzell]]<ref name="Webmineral">[http://webmineral.com/data/Cerussite.shtml Webmineral - Cerussite] (engelsch)</ref>. == Bruuk == Öörtlich kann Cerussit as Blieierz vun Bedüden wesen, wenn dorvun teemlich veel ansteiht. == Sekerheit == Cerussit mutt as giftig ansehn warrn wegen sien Blieandeel un sien Lööslichkeit in Süren. == Literatur == * Petr Korbel, Milan Novák: ''Mineralien Enzyklopädie''. Nebel Verlag GmbH, Eggolsheim 2002, ISBN 3-89555-076-0. * Martin Okrusch, Siegfried Matthes: ''Mineralogie: Eine Einführung in die spezielle Mineralogie, Petrologie und Lagerstättenkunde''. 7. Oplaag. Springer Verlag, Berlin, Heidelbarg, New York 2005, ISBN 3-540-23812-3. * [[Paul Ramdohr]], [[Karl Hugo Strunz|Hugo Strunz]]: ''Klockmanns Lehrbuch der Mineralogie''. 16. Oplaag. Ferdinand Enke Verlag, 1978, ISBN 3-432-82986-8, S. 576. * H. J. Rösler: ''Lehrbuch der Mineralogie''. 3. Oplaag, VEB Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie Leipzig * H. von Philipsborn: ''Tafeln zum Bestimmen der Minerale nach äußeren Kennzeichen''. 2. Oplaag, E.Schweizerbartsche Verlagsbuchhandlung == Borns == <references /> == Weblenken == * {{Commons|Category:Cerussite|Cerussit}} * [http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/cerussite.pdf Handbook of Minerals – Cerussite] (engelsch, PDF 65,9 kB) [[Kategorie:Mineral]] [[Kategorie:Ierz]] 1tvqsv6gkku7jo3bo4ybxc53e5fnbwt 0 66534 1064571 1052489 2026-05-08T00:34:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064571 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mineral |Mineralnaam= Berlinit |Bild= Berlinite.jpg |Bildbeschrieven= Synthetische Berlinit-Kristallen. |Chemismus= Al[PO₄] |Mineralklass= Phosphaten, Arsenaten, Vanadaten |Kottform_Strunz= 8.AA.05 |Kottform_Dana= 38.04.02.01 |Kristallsystem= trigonal <!-- |Kristallklasse= --> |Klöör= ahn Klöör, hellrosa, graurosa |Streekklöör= witt |Mohshard= 6,5 |Dicht= 2,64 – 2,66 |Gleem= Glasgleem |Transparenz= dörsichtig bit<br />dörschienend |Brook= musselig |Splitten= keen |Kristallindruck= fesig, radialstrohligy<br />köörnig bit massig |faken_Kristallflachen= |Tweeschenbilden= |Breektall= |Dubbelbreken= 0,008 |optisch_Utrichten= eenassig positiv |Pleochroismus= |Dispersion= |Phaaswessel= |Smöltpunkt= |cheemsch_Verhoolen= |lieke_Mineralen= |Radioaktivität= |Magnetismus= |sünnerlich_Kennteken= mitünner düüsterrode [[Fluoreszenz]] }} '''Berlinit''' is en roor [[Mineral]] ut de Mineralklass vun de „Phosphaten, Arsenaten un Vanadaten“, dat in’t trigonale [[Kristallsystem]] mit de cheemschen Tosamensetten Al[PO₄] kristalliseert un dormit en [[Aluminiumorthophosphat]] is. Berlinit entwickelt tomeist fesige, radialstrohlige oder köörnige bit massige Mineral-Aggregaten mit glasordigen Gleem op de Böverflachen. In reine Form is dat Mineral dörsichtig un ahn Klöör. Dör veelfacke Lichtbreken in’n Fall vun [[Gidderfehler]]s oder bi polykristalline Utbilln kann dat aver ok witt utsehn. Wenn Frömdatomen inlagert sünd kann dat Mineral ok graurosa bit hellrosa utsehn un de Transparenz lett na. == Etymologie un Historie == Berlinit is to’n eersten mol in de Gruuv Västanå bi [[Näsum]] in de sweedschen Gemeen [[Bromölla]] opdeckt worrn. [[Christian Wilhelm Blomstrand]] hett dat Mineral 1868 eerstmols beschreven un geev em en Naam na den Professer [[Nils Johan Berlin]] (1812–1891), de in Lund un Uppsala CVhemie un Mineralogie lehrt hett. == Klassifikatschoon == Na de ollen Systematik vun Strunz (8. Oplaag) weer Berlinit in dat Afdeel vun de „waterfre’en Phosphaten ahn frömme [[Anion]]en“ inordent un weer dor Deel vun de System-Tall VII/A.01. In de ne’en Systematik (9. Oplaag), de siet 2001 gellt, is dat Mineral jümmer noch in dat Afdeel vun de ''Phosphaten un annere, ahn wietere Anionen oder Water''. De is nu aver wieter ünnerdeelt na de relativen Grött vun de [[Kation]]en. Berlinit höört dorna to de Grupp 8.AA.05. In’n engelschen Spraakruum is vör allen de Systematik na Dana begäng, de Berlinit in de Klass vun de „Phosphaten, Arsenaten un Vanadaten“ inordent un wieter in’t Afdeel vun de waterfre’en Phosphaten un so wieter. Hier is dat Mineral Naamgever för de ''Berlinitgrupp'' mit de System-Tall 38.04.02. == Entstahn un Vörkamen == Dat Mineral Berlinit entsteiht bi hoge Temperaturen in [[hydrothermale Lösen]] oder dör [[Metasomatoos]] un kummt faken in [[Paragenees]] mit [[Augelith]] un [[Attakolith]] vör. Faken is dat ok verwossen mit [[Scorzalith]] oder [[Trolleit]]. As roor Mineral is Berlinit blots an wenige Fundsteden nawiest worrn. Ruchweg twintig Fundöörd sünd bekannt<ref>[http://www.mindat.org/show.php?id=633&ld=2#themap Mindat – Tall Fundöörd för Berlinit]</ref>. Blangen sien [[Tyyplokalität]] Västanå bi Näsum is dat Mineral ok an’n Steenbrook [[Hålsjöberg]] bi [[Torsby]] to finnen. In Düütschland is Berlinit in en [[Basalt]]-Steenbrook bi [[Wiesau]]-Triebendorf in Bayern un in de Gruuv „Sauberg“ bi [[Ehrenfriedersdorf]] in Sassen funnen worrn. Wietere Fundsteden sünd över de Eer verdeelt, so as in Australien, Brasilien, op Madagaskar, in Ruanda, Rumänien, Spanien, Tschechien un in de USA. == Kristallstruktur == Berlinit kristallisiert in’t trigonale Kristallsystem un billt vergliekbor mit [[Quarz]] spegelte Links- un Rechtsformen ut, wobie de Linksform mit de [[Ruumgrupp]] ''P''3₁21 un de Rechtsform mit ''P''3₂21 ümschreven warrt. Beide Ruumgruppen höört to de glieken Klass, mit de tweetelligen Ass parallel to [100]. För de Linksform sünd de [[Gidderparameter]]s ''a''&nbsp;=&nbsp;4,9458&nbsp;[[Ångström (Eenheit)|Å]] und ''c''&nbsp;=&nbsp;10,9526&nbsp;Å meten worrn, för de Rechtsform ''a''&nbsp;=&nbsp;4.9438&nbsp;[[Ångström (Eenheit)|Å]] und ''c''&nbsp;=&nbsp;10.9498&nbsp;Å<ref>{{Webarchiv|url=http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/result.php?mineral=Berlinite |wayback=20150708110139 |text=American Mineralogist Crystal Structure Database – Berlinite |archiv-bot=2026-05-08 00:34:14 InternetArchiveBot }} (engelsch, Linksform P3₁21: 2007, Rechtsform P3₂21: 1997)</ref> bi dree [[Formeleenheit]]en op een [[Elementarzell]]. == Literatur == * Helmut Schröcke, Karl-Ludwig Weiner: ''Mineralogie. Ein Lehrbuch auf systematischer Grundlage''. de Gruyter, Berlin; New York 1981, ISBN 3-11-006823-0, S. 609-610. * Paul Ramdohr, Hugo Strunz: ''Klockmanns Lehrbuch der Mineralogie''. 16. Oplaag. Ferdinand Enke Verlag, 1978, ISBN 3-432-82986-8, S. 622. == Borns == <references /> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20160304132030/http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/berlinite.pdf Mineraldatenblatt - Berlinite] (engelsch, PDF 62 kB) * [http://www.mindat.org/min-633.html Berlinite bei mindat.org (engelsch)] [[Kategorie:Mineral]] c1260bznrojipa8trhgz2esntiuost9 0 68860 1064609 1064268 2026-05-08T04:19:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064609 wikitext text/x-wiki [[Bild:Fort Wilhelm - Bremerhaven - 19th century.jpg|duum|Fort Willem 1833, von’n Haven ut keken]] Dat '''Fort Willem''' weer en [[Fort]] in [[Bremerhoben]], dat 1834 von dat [[Königriek Hannover]] as [[Küstenbefestigung]] anleggt worrn is un den nee anleggten Haven schulen schull. Dat Fort is 1866 opgeven un 1874 afbraken worrn. == Historie == [[Bild:Map of Bremerhaven 1849 2011 11 27 Hochhaus.jpg|duum|Bremerhoben 1849 mit Fort Willem an de Slüüs na’n Olen Haven]] In en Verdrag von 1827 hett dat Königriek Hannover en 88,7&nbsp;[[Hektar]] groten Striepen an dat rechte [[Werser]]över an [[Bremen]] verköfft, dat Bremen dor en ne’en Haven anleggen kann. In dissen Verdrag harr Hannover sik de militärsche [[Hoheit (Staatsrecht)|Hoheit]] över dat Rebeed vörbehollen. As 1830 dat eerste Becken von’n Haven&nbsp;– de [[Olen Haven (Bremerhoben)|Ole Haven]]&nbsp;– trech weer, hett Hannover op en 3&nbsp;[[Morgen (Eenheit)|Morgen]] groot Areal dicht bi de Slüüs na’n Haven an de Münn von de [[Geest (Stroom)|Geest]] en Fort boot.<ref name="Bessell S. 597" /> Hier harr ok al in de [[Franzosentied]] en [[Küstengeschütz|Küstenbatterie]] stahn. Dat Fort hett na [[Willem IV. (Vereenigt Königriek)|Willem&nbsp;IV.]], König von Hannover un dat Vereenigte Königriek von Grootbritannien un Irland, sien Naam kregen un is 1834 trech ween. Dat Fort weer ut [[Backsteen]], hett en beten mehr as en halven Kring billt un weer von en Graven ümgeven. Dat harr twee Etaaschen un weer utstatt mit 18 Geschütze<ref name="Dede 30" />. De Besatzung bestünn ut een [[Hauptmann]], een [[Leutnant]] un 44 Mann. To de Anlaag hett ok een [[Exeerplatz]] tohöört. Fort Willem schull den Haven gegen Angreep von See her sekern. De Bo harr aver mehr symboolschen as militärschen Sinn. Al kort nadem dat trech weer, is dat in Fraag stellt worrn, wat de Anlaag militärsch wat döggt. Georg Bessell schrifft in siene ''Geschichte Bremerhavens'': „[…] Man behauptete allgemein, es werde das Abfeuern seiner eigenen Kanonen nicht ertragen können.“<ref name="Bessell S. 272" /> An’n 24.&nbsp;Juni 1838 hett König [[Ernst August I. (Hannover)|Ernst August I.]] Fort Willem besöcht. In dat Fort is en Tied lang ok de [[Galjoonsfigur]] von dat däänsche Schipp ''[[Christian VIII. (Schipp, 1841)|Christian&nbsp;VIII.]]'' opbewohrt worrn, dat 1849 in dat [[Gefecht bi Eckernföör]] ünnergahn is. 1853 hett de Hartog [[Ernst II. (Sassen-Coburg un Gotha)|Ernst&nbsp;II. von Coburg-Gotha]] de Galjoonsfigur köfft un de is nich mehr in dat Fort opbewohrt worrn.<ref name="Bessell S. 392" /> As de Schippsverkehr tonehmen dee un na en poor Johren de grötteren Scheep de Kapazität von’n Olen Haven överstiegen deen, is 1847 en tweet Havenbecken boot worrn, de [[Ne’e Haven]]. De Arbeiden müssen aver stoppt warrn, as Hannover Inspruch inleggt hett, von wegen dat de ne’e Slüüs buten dat Rebeed weer, dat de Geschütze von Fort Willem recken kunnen un von wegen dat de ne’e Diek Angriepers Deckung beden kunn. Dorüm is 1848 bet 1849 mit de ''Dockbatterie'' en twete Befestigungsanlaag glieks an de Infohrt na dat ne’e Havenbecken von 1852 boot worrn. Bremen harr toseggt, dorto een Maal 10.000&nbsp;[[Daler]] un för den Ünnerholt von de Anlagen 1000&nbsp;Daler in’t Johr bitostüürn.<ref name="Bessell S. 367" /> Twüschen 1864 un 1865 is de ''Weserhauptbatterie'', de ok ''Toornfort'' nöömt worrn is, as drüdde hannöversche Küstenbefestigung an dat Noordenn von Bremerhoben anleggt worrn. === Enn === As 1866 de [[Düütsch Krieg|Krieg twüschen Prüßen un Öösterriek]] utbraken is, weer Bremen op de Sied von [[Preußen (Staat)|Prüßen]] un Hannover op de von [[Kaiserriek Öösterriek|Öösterriek]]. Dat geev aver keen Kämpf, Hannover hett siene Stellungen in Bremerhoben freewillig rüümt un prüüßsche Truppen kunnen al an’n 19.&nbsp;Juni de dree Befestigungen besetten. Alleen de ole Kummandant von Fort Willem, de as Letzten trüggbleven is, wull dat Fort blots „över sien Liek“ de Prüßen överlaten, hett sik denn aver doch von en prüüßschen Offzeer to en freedliche Övergaav överreden laten.<ref name="Bessell S. 462" /> An’t Enn von’n Juli 1866 sünd de Geschütze von de Batterien afboot worrn. 1867 hebbt se beslaten, de militärsch överhaalten Befestigungen aftobreken. To de Tied sünd bi [[Brinkamahoff]] un [[Langlütjen]], direkt in de Münn von de Werser vör Bremerhoben, al ne’e un stärkere Küstenforts anleggt worrn. In’n März 1868 sünd de dree Festungsanlagen an Bremen överdragen worrn. Prüßen hett dat Nutzungsrecht bet 1870 behollen, hett dor aver keen Bruuk von maakt. Na disse Tied kunn nu ok en Verbinnungskanaal twiüschen Olen un Ne’en Haven anleggt warrn, wat Hannover vörher ut militärsche Grünn aflehnt harr. Dat Toornfort is tiedwies noch as [[Cholera]]-[[Spital]] bruukt worrn bevör dat 1872 afreten worrn is.<ref name="Dede 34" /> Fort Willem is 1874 denn afbraken worrn.<ref name="Bessell S. 477" /> == Literatur == * Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' Verlag F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927 ([http://brema.suub.uni-bremen.de/content/titleinfo/21476?&query=Geschichte%20Bremerhavens Digitalisat]) == Weblenken == {{Commons}} == Footnoten == <references> <ref name="Bessell S. 272"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 272 </ref> <ref name="Bessell S. 367"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 367 </ref> <ref name="Bessell S. 392"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 392 </ref> <ref name="Bessell S. 462"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 462 </ref> <ref name="Bessell S. 477"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' =F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 477 </ref> <ref name="Bessell S. 597"> Georg Bessell: ''Geschichte Bremerhavens.'' F.&nbsp;Morisse, Bremerhoben 1927, Sied 597 </ref> <ref name="Dede 30">{{Internetquelle | url=http://www.klausdede.de/index.php?content=weserundjade&sub=30 | autor=Klaus Dede | werk=An Weser und Jade | titel=1830–1839 | zugriff=2013-01-11 }}</ref> <ref name="Dede 34">{{Internetquelle | url=http://www.klausdede.de/index.php?content=weserundjade&sub=34 | autor=Klaus Dede | werk=An Weser und Jade | titel=1860–1864 | zugriff=2013-01-11 }}</ref> </references> {{Koordinaten|KOOR_NS=53.538333|KOOR_OW=8.578611|WO=baven}} [[Kategorie:Festung]] [[Kategorie:Bremerhoben]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] 4pc2a0dsq6pw79rxoxbyp1mozl42q27 0 71520 1064561 1064228 2026-05-07T23:35:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064561 wikitext text/x-wiki [[File:Annie Heger Stadtfest Oldenburg 2012.jpg|thumb|Annie Heger]] '''Annie Heger''' (* [[21. Mai]] [[1983]] in [[Auerk]], [[Neddersassen]]) is en [[düütsch]] Sängerin, Schauspelerin, Schrieversche un Moderatersche. Se is u. a. Schrieversche und Sprekersche bi „[[Hör mal’n beten to]]“ op NDR 1.<ref>[https://www.landkreis-verden.de/regional/veranstaltungen/annie-heger-watt-n-skandaal-903001724-20620.html? landkreis-verden.de: ''Annie Heger: Watt’n Skandaal'']</ref> == Leven un Wark == Annie Heger, Dochter van de Beroopsmusiker Uwe Heger, is mit 17 Johr as Singersche in Clubs optreden. Na de Schooltied, en nich afslaten Studium van Musik un evangeelsche Religion op Lehramt un en Utbillen to en Diätassistentin,<ref name="NWZ">{{Internetquelle |url=https://www.nwzonline.de/kultur/auf-einen-kloenschnack-mit-annie-heger_a_20,0,822835779.html |titel=Ostfriesisches Multitalent – Auf einen Klönschnack mit Annie Heger |werk=NWZonline |datum=2014-11-17 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> man de se ok nich toenn maakt hett, möök se 2008 de Utbilln to en Heilpraktikerin för Psychotherapie. Al unnertüschen schon arbeid se an’t Oldenburgische Staatstheater as Regieassistentin un Schauspelerin. In’t Johr 2010 weer se een van de dree Grünnerinnen van de Grupp ''Sweet Sugar Swing''.<ref>[http://www.kulturetage.de/?id=1---819 kulturetage.de: ''Sweet Sugar Swing, „Ho Ho Ho – Swingin' Santa is coming to Oldenburg!"'']</ref> Van 2010 bit 2012 weer Annie Heger Frontfro bi de Elektro-Pop-Kappell “Zuperfly”, mit de se ok de Hymne “Around the world” för 30 Johr Hamburg Pride sung. Siet 2011 modereert se grote Crossovershows as Classic meets Pop<ref>[http://www.classicmeetspop.de/presse/SZ_30032014.pdf: ''Oliver Pocher fand in Annie Heger seine Meisterin'']</ref>, Festivals, Varietés un Galas. Op de Anfraag van de Dramaturgin van de Sparte van’t Nedderdüütsche Schauspeel an’t Staatstheater<ref>[http://staatstheater.de/index.php?id=225 staatstheater.de: ''PLATTart 5. Festival für Neue Niederdeutsche Kultur''] {{Webarchiv|url=http://staatstheater.de/index.php?id=225 |wayback=20151208102405 |text=staatstheater.de: ''PLATTart 5. Festival für Neue Niederdeutsche Kultur'' |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref>, speel se 2011 de [[Mephisto (Faust)|Mephisto]] in [[Goethes Faust]] op [[Plattdüütsch]].<ref>[http://www.kulturkurier.de/veranstaltung_423434.html kulturkurier.de: ''Gezeitenkonzerte der Ostfriesischen Landschaft'']</ref> As Liddmaat van dat Ensemble „Wilde Hilden“ speelt Heger mit Vanessa Maurischat, Meike Gottschalk un Helena Marion Scholz siet 2013 in de Comedy-Revue ''Sekt And The City'' de nordsk Kiezkneipenwirtin Penny.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.siegener-zeitung.de/siegener-zeitung/Vier-Frauen-mit-Mumm-afe892c6-74a3-4c21-99eb-9aebb50ad2d8-ds |titel=Stößchen! „Vier Frauen mit Mumm“ |werk=Siegener Zeitung |datum=2013-12-20 |sprache=de |offline=2025-12-22 |archiv-datum=2013-12-23 |abruf=2025-12-22 }}</ref> 2013 is Annie Heger de künstlerische Baas van dat PLATTart-Festival worrn<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/oldenburg_ostfriesland/Kiek-doch-moal-PlattArt-Festival-in-Oldenburg,plattart128.html |titel=„Kiek doch moal“: Plattart-Festival in Oldenburg |titelerg= |werk= |hrsg=NDR |datum=2015-03-03 |sprache=de |offline=2025-12-22 |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22 }} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/oldenburg_ostfriesland/Kiek-doch-moal-PlattArt-Festival-in-Oldenburg,plattart128.html |wayback=20150305125046 |text=„Kiek doch moal“: Plattart-Festival in Oldenburg |archiv-bot=2026-05-07 23:35:29 InternetArchiveBot }}</ref> un is ok van dor an mit en Musikkabarettprogramm op Platt "Watt’n Skandaal!"<ref>{{Internetquelle |autor=Kathrin Döring |url=https://www.weser-kurier.de/landkreis-verden/doerverden-statt-broadway-doc7e3i5redj3c146x97ej8 |titel=Hommage an die plattdeutsche Sprache – Dörverden statt Broadway |werk=Weser Kurier |datum=2015-03-30 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> (begleidt vun Matthias Monka an’t Klavier) dör Noorddüütschland op Tour, ok mit Gastspölen an’t [[Ohnsorg-Theater]]. Siet 2013 is se bi „Hör mal’n beten to!“ op NDR 1 to höörn<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ndr.de/wellenord/sendungen/binnenland_und_waterkant/Programmtipp-Die-Highlights-von-Platt-Live,plattlive152.html |titel=Frische Töne beim plattdeutschen Musikfest |titelerg= |werk= |hrsg=NDR |datum=2014-09-29 |sprache=de |offline=2025-12-22 |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> un se is de Plattdüütsch-Mestersche van [[Dieter Hallervorden]] för de Film "Ostfriesisch für Anfänger" west, de in Oktober 2016 in de Kinos keem.<ref>{{Internetquelle |autor=Heike Thode-Scheel |url=http://m.kn-online.de/Nachrichten/Schleswig-Holstein/Bi-Uwe-liert-Butenlaenners-Platt |titel=Niege Komödie mit Dieter Hallervorden - op Platt! |titelerg=Bi Uwe liert Butenlänners Platt |werk=Kieler Nachrichten|datum=2015-10-30 |sprache=nds |offline=2025-12-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20161016203831/http://m.kn-online.de/News/Nachrichten-auf-Platt/Bi-Uwe-liert-Butenlaenners-Platt |archiv-datum=2016-10-16 |abruf=2025-12-22}}</ref> Ok siet 2013 makt se jümmers de Moderatschoon vun de Bandwettstriet för junge Lüüd, [[Plattsounds]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattsounds.de/2017/10/24/annie-heger-moderiert-plattsounds-in-celle/ |titel=Annie Heger moderiert Plattsounds in Celle |hrsg=Plattsounds – der plattdeutsche Bandcontest |datum=2017-10-24 |sprache=nds |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> As Schrieversche hett se 2025 dat plattdüütsche Book "Op de Fründschop” tosomen mit [[Yared Dibaba]] rutgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Nils Grützner |url=https://www.ndr.de/fernsehen/op-de-fruendschop-yared-dibaba-un-annie-heger,opdefruendschop-100.html |titel=Op de Fründschop - Yared Dibaba un Annie Heger |titelerg= |werk=De Noorden op Platt |hrsg=NDR |datum=2025-09-27 |sprache=nds |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> Ne'e plattdüütsche Musik geev dat ok: Mit Jan Simowitsch hett se de CD "Depenklang" makt. <ref>{{Internetquelle |autor=Kristina Tesch un Marieke Lohse |url=https://evangelische-zeitung.de/depenklang-macht-plattdeutsche-musik-jenseits-von-folklore |titel=Depenklang macht Plattdeutsche Musik jenseits von Folklore |werk=Evangelische Zeitung |datum=2025-05-16 |sprache=de |archiv-url= |archiv-datum= |abruf=2025-12-22}}</ref> == Uttekens == * För hör ehrenamtlich Wark is Annie Heger 2014 mit de ''Goldmarie …– der queere Preis für Fleiß''<ref>[http://q-nn.de/nachrichten/verleihung-der-goldmarie/ q-nn.de vun’n 12. September 2014: ''Verleihung der Goldmarie''] {{Webarchiv|url=http://q-nn.de/nachrichten/verleihung-der-goldmarie/ |wayback=20160304092607 |text=q-nn.de vun’n 12. September 2014: ''Verleihung der Goldmarie'' |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref> un de ''Knuddel Award''<ref>[http://www.knuddel-award.de/ knuddel-award.de] {{Webarchiv|url=http://www.knuddel-award.de/ |wayback=20151117090001 |text=knuddel-award.de |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref> uttekent worrn. * In 2016 hett se de [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln]] kreegen.<ref>[http://www.moinmoin.de/detailansicht-news/preistraegerin-steht-fest.html moinmoin] {{Webarchiv|url=http://www.moinmoin.de/detailansicht-news/preistraegerin-steht-fest.html |wayback=20161016203834 |text=moinmoin |archiv-bot=2026-03-17 00:38:55 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Kappelner-Literatur NDR]</ref> * 2018 is Annie Heger as eerste Fru mit de plattdüütsch Literaturpries, de [[Wilhelmine Siefkes]]-Pries uttekent worden. [[File:Annie Heger on tour.jpg|thumb|Annie Heger]] == Diskografie == * 2000: ''Annie’s Blues Collection'' (CD + Notenheft, Heinrichshofen Verlag) * 2011: ''Phonopolis'' (CD, Album) (mit Zuperfly, phonopolis records) * 2011: ''Come & Swing'' (CD, Album) (mit Sweet Sugar Swing) * 2013: ''Swingin’ Santa'' (CD, Album) (mit Sweet Sugar Swing, kosmopolit records) * 2014: ''100% Mensch'' (CD, Single) (mit u. a. [[Hella von Sinnen]], [[Stephan Runge (Künstler, 1962)|Stephan Runge]] un [[Holger Edmaier]] för’t Projekt 100% Mensch, kosmopolit records) * 2014: ''WATT’N SKANDAAL!'' (CD, Album) ([[Matthias Monka]] an’t Piano, kosmopolit records) * 2015: ''77 (Love is Love)'' (CD, Single) (mit u. a. [[Horse McDonald]] un [[Daniel Schuhmacher]] för’t Projekt 100% Mensch, kosmopolit records) * 2015: ''Leben ist…'' (CD, Album) (mit [[Matthias Monka]], Timezone Records) * 2016: ''Ich sage ja'' (CD, Album) (mit u. a. [[Cris Cosmo]] und [[Markus Mörl]] für das Projekt 100 % Mensch, kosmopolit records) * 2017: ''Verbündete'' (CD, Album) (mit [[Matthias Monka]], kosmopolit records) * 2017: ''DIE HINNERKS & der eiskalte Zauber ein sturmgeprüftes Nordseeabenteuer'' (Hörspiel-CD) * 2017: ''Wir sind eins'' (Single) (mit [[Cris Cosmo]], [[Hanne Kah]], [[Ela Querfeld]] und [[Holger Edmaier]] für das Projekt 100% MENSCH, kosmopolit records) * 2017: ''Wi sünd een'' (Single) (kosmopolit records) * 2018: ''Eine geht noch! – Live'' (Album) (mit Heger & Maurischat, kosmopolit records) * 2018: ''Swing up your Life!'' (Album) (mit Sweet Sugar Swing, kosmopolit records) * 2020: ''BETHLEHEM'' (CD, Album)(kosmopolit records, Broken Silence) * 2022: ''PUNKT.'' (CD, Album (kosmopolit records, Broken Silence) * 2025: ''Depenklang'' (CD, Album) (mit [[Jan Simowitsch]], kosmopolit records, Broken Silence)<ref>[https://brokensilence.de/artikel/?17108: ''Annie Heger & Jan Simowitsch: DEPENKLANG Pop Deutsch CD'']</ref> == Warken == * ''Dat harr blond so eenfach ween kunnt.'' Quickborn-Verlag 2015, ISBN 3-876-51398-7. * ''Hör mal'n beten to: Geschichten aus 60 Jahren'' Quickborn-Verlag 2016, ISBN 3-876-51427-4. * ''Steerns an'n Heven'' Quickborn-Verlag 2016, ISBN 978-3-87651-435-2. * ''Plattdüütsch för Anfängers'' von Sönke Andresen, plattdeutsch von Annie Heger. UA: 7.&nbsp;Januar 2018, Ohnsorg-Theater; Hamburg: Verlag der Autoren<ref>[http://www.ohnsorg.de/spielzeit/stuecke/stueck/plattdueuetsch-foer-anfaengers/: ''Plattdüütsch för Anfängers im Ohnsorg Theater'']</ref> * ''Querulantinnen - Kabarett und Poesie'', [[Reclam-Verlag]] 2018, ISBN 978-3-15-020513-6. * ''De verdüvelte Glückskeks'' von Sönke Andresen, plattdeutsch von Annie Heger. UA: 7.&nbsp;Januar 2018, Ohnsorg-Theater; Hamburg: Verlag der Autoren<ref>[https://www.rtntvnews.de/news/17373/Ohnsorg-Theater-zeigt-De-verdvelte-Glckskeks/: ''Ohnsorg-Theater zeigt De verdüvelte Glückskeks'']</ref> * ''Sei der Wind, nicht das Fähnchen – Und wenn nicht: Kurs bestimmen, Segel setzen!'' [[Droemer-Knaur]] / bene! ISBN 978-3-96340-279-1<ref>{{Internetquelle |url=https://www.droemer-knaur.de/buch/annie-heger-sei-der-wind-nicht-das-faehnchen-9783963402791 |titel=Verlag Droemer Knaur |sprache=de |abruf=2024-03-09}}</ref> * ''Op de Fründschop – Fründschopsbook för de Groten.'' mit Yared Dibaba, Quickborn-Verlag 2025, ISBN 978-3-87651-519-9. == Weblenken == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=107209424X DNB-Katalog] * [http://www.discogs.com/artist/4108598-Annie-Heger Annie Heger bi discogs] * [http://www.evangelische-zeitung-niedersachsen.de/ez-online/regio/konfoederation_2013/konfoederation_13_15_18 evangelische-zeitung-niedersachsen.de vun’n 12. April 2013: '' Leben auf der Überholspur, Annie Heger ist Musikerin, Schauspielerin und überzeugte Christin ''] * [http://www.nwzonline.de/wesermarsch/kultur/mitreissend-quirliges-nostalgie-feuerwerk_a_24,0,1507328012.html ''Sweet Sugar Swing - Mitreißend-quirlieges Energie-Feuerwerk''] * [http://www.ndr.de/wellenord/sendungen/plattdeutsch/Feinste-Sprechkunst-op-Platt-und-ein-Sieger,poetryslam662.html ''Feinste Sprechkunst op Platt''] * [https://www.facebook.com/ostfriesischelandschaft/videos/320397025689965/ Video mit Annie Heger un hör Cousine] == Borns == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2015-08-24}} {{SORTIERUNG:Heger, Annie}} [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1983]] lapcahhhfnvuccw8j3k2i9coef64dqk 0 71762 1064556 1064223 2026-05-07T23:34:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064556 wikitext text/x-wiki [[File:Anna Böger Buchmesse 2014 (04).jpg|thumb|Anna Böger 2014 up de Frankforter Bookmesse 2014]] '''Anna Böger''' (* [[1. Januar]] [[1977]] in [[München]], [[Bayern]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.fuento.de/thema/anna-boeger |titel=Anna Boeger - Top-Thema auf Fuento |abruf=2021-03-20 |sprache=de }}</ref>) is en [[Düütschland|düütsch]] Schauspelerin. == Leven un Karriere == Anna Böger wurr 1977 in [[München]] boren. Hör Schauspeelutbillen kreeg se tüschen 1999 un 2001 an dat [[Max Reinhardt Seminar|Max Reinhardt Seminar Wien]]. 2001 harr se en Engagement an dat [[Schauspeelhuus Zürich]]. Wiedere Statschonen vun hör Bühnentätigkeit weern dat [[Berliner Ensemble]], de [[Münchner Kamerspelen]], siet 2008 dat [[Theater Freiburg]] un 2011 dat [[Schauspiel Köln]]. Hör Filmdebüt geev Anna Böger in den 2006 rutbrochten Speelfilm ''[[Shoppen (Film)|Shoppen]]''. Se hett buterdem in Nebenrullen vun Feernsehproduktschonen as ''[[SOKO Stuttgart]]'' mitwarkt. En dragen Rull speel se 2009 in den Film ''[[Salami Aleikum]]''. De 1,87 m groot Anna Böger snackt neben Düütsch noch Engelsch un Franzöösch un leevt in [[Frankfort an’n Main]]. In hör Freetiet bedrifft se Rieden, Klautern un Flamenco-Danz. == Filmografie (Utwahl) == {| class="Tabell sortable" border="1" cellspacing="0" |- align="left" style="align:center" ! Johr ! Titel |- | 2006 | [[Helen, Ted und Fred]], Feernsehn |- | 2006 | [[Shoppen (Film)|Shoppen]] |- | 2007 | [[Rumpelstilzchen (2007)|Rumpelstilzchen]], Feernsehn |- | 2008 | [[Morgen räum ich auf]], Feernsehn |- | 2009 | [[Ob ihr wollt oder nicht!]] |- | 2009 | [[Schutzlos]], Feernsehn |- | 2009 | [[Salami Aleikum]] |- | 2011 | [[Tiere bis unters Dach]], Feernsehfolgen |- | 2012 | [[Lösegeld (2012)|Lösegeld]], Feernsehn |- | 2013 | [[Leben!]], Kortfilm |- | 2013 | [[Parkplatzliebe]], Kortfilm |- | 2014 | [[Ohne Dich]] |- | 2015 | [[Der Liebling des Himmels]], Feernsehn |- | 2018 | [[Grüner wird’s nicht, sagte der Gärtner und flog davon]] |- | 2015–19 | [[Meuchelbeck]], Feernsehreeg |} == Utteknungen == * 2002 [[Kunstpries Berlin]]: Förderpries Dorstellen Kunst == Weblenken == * {{IMDb|PID=2284661}} * [http://www.agentur-schneider-berlin.de/anna-boeger Agenturprofil vun Anna Böger] {{Normdaten|TYP=p|GND=138912157|VIAF=95523372}} {{SORTIERUNG:Boger, Anna}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Boren 1977]] 9lfwkjx434d1yomtlqyb6utmlgg30kq 0 72409 1064576 1064241 2026-05-08T00:50:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064576 wikitext text/x-wiki [[Bild:Feld mit reifer Baumwolle.jpeg|rechts|duum|Boomwullfeld]] De '''Boomwullplant''' (''Gossypium'') oder '''Boomwull''', up Platt ok '''Kattuun''' (engl. ''cotton'', franz. ''coton''), is en [[Geslecht (Biologie)|Geslecht]] ut de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Malvenplanten]] (Malvaceae). Dat gifft etwa (20 bit) 51 Aarten in de [[Tropen]] un Subtropen. Boomwull is en bannig old [[Kulturplant]]. Wenig begäng is, dat mindst veer Völker mögelkerwies unafhängig vunnanner düt Plantengeslecht [[Domestikatschoon|domestizeren]] deen. Tweemal passeer dat in Amerika mit de Aarten ''[[Gossypium hirsutum]]'' un ''[[Gossypium barbadense]]'' un je eenmal in Asien (''[[Gossypium arboreum]]'') un Afrika (''[[Gossypium herbaceum]]'').<ref name="Bernstein">William Bernstein: ''A Splendid Exchange – How Trade shaped the World.'' Atlantic Books, London 2009, ISBN 978-1-84354-803-4.</ref> Ut de [[Trichom|Samenhooren]] wurrd de [[Boomwullfaser]], en [[Natuurfaser]], wunnen.<ref>R. F. Evert, K. Esau, S. E. Eichhorn: ''Esau’s plant anatomy.'' John Wiley and Sons, 2006, ISBN 0-471-73843-3.</ref> == Etymologie == [[Bild:Mandeville cotton.jpg|rechts|duum|De Holtsnitt ut dat 14. Johrhunnert vun [[Jehan de Mandeville]] wiest dat Missverständnis vun den [[Schaap]] dragen Boom.]] De Naam „Boomwull“ leit sück vun de Büscheln vun lang [[Faser]]n in de Früchte vun de Boomwullplant af, de de Utbreeden vun de Plantensamen över gröttere Distanzen mögelk maaken. Allerdings is de Boomwullplant trotz hör Naam kien [[Boom], sonnern en bit to söss Meter hooch Struuk. Völ Plantensamen dragen sückse [[Trichom|Samenhoor]] (ok Samenwull), aber blots de vun de Boomwullplant wurrn to de Textilherstellung bruukt. As de Wullhooren vun Deerten ok deenen disse Plantenfasern as Grundlaag för de Herstellung vun [[Goorn (Textil)|Goornen]], [[Geweev (Textil)|Geweeven]] un [[Gewirke|Wirkwaren]]. Da Bestimmungswoort „Boom“ wurr eventuell in' Ansluss an [[Herodot]] sien [[Historien vun Herodot|Historien]] Book 3, 106 wählt, wonah in Indien Wull, de de [[Schaapwull]] an Schönheit un Gööt överdraapt un ut de de Inder hör Kleedasch maken deen, up Bööm wasst. In dat [[Middelhoochdüütsch]]e is för dat 12. Johrhunnert all dat Woort ''boumwolle'' beleggt.<ref>Kluge: ''[[Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache]].'' 24. Uplaag. de Gruyter, Berlin 2002, ISBN 3-11-017473-1.</ref> Dat nich blots in dat Plattdüütsche (''Kattuun'') un Engelsche, sonner internatschonal begäng Woort ''cotton'' (middelengelsch ''coton'', frz. ''coton'', span. ''algodón'', ital. ''cotone'') leit sück över dat middelfranzöösch ''coton'' ut dat spaansch-araabsch Dialektwoort ''quṭún'' (hoocharaabsch {{ar|قطن|d=quṭn}}) af, dat „Boomwull“ bedüüd. In Düütsch is disse Wuddel in ''[[Kattun]]'' präsent.<ref>Webster, Vol. I, S.&nbsp;516.</ref><ref>Kluge, S.&nbsp;478.</ref> == Kulturgeschichte == [[Bild:Mummy bundle mask, painted plain weave cotton, Paracas style, Cerror Uhle, Ica Valley, Peru - Peruvian fabric in the American Museum of Natural History - DSC06144.JPG|rechts|duum|Mumienbündelmaske. Flach weevt Boomwull, bemalt in' [[Paracas-Kultur|Paracas]]-Stil. Cerror Uhle, [[Ica (Region)|Ica-Tal]] (Peru). Textil-Exponat vun dat ''[[American Museum of Natural History]]'', New York.]] [[Bild:1500, Mexican. - 075 - Costumes of All Nations (1882).JPG|rechts|duum|Aztekische Prachtgewänder. Um 1500]] [[Bild:Olmeken - Baumwollgottheit.jpg|mini|De Bedüüden vun Boomwull för de mesoamerikaansch Kulturen wiest sück ok dorin, dat dat as hier bi de [[Olmeken]] en Boomwullgott geev]] [[Bild:Brooklyn Museum - Wall Hanging (Kalamkari) - overall.jpg|rechts|duum|Wandbehang (Kalamkari), 1610/1640. Deckfarv, beizt un faarvt Boomwull. Een vun tallriek Bispelen vun de indisch Kunst ok ut fröhere Epochen, in de Boomwull en wichtig Rull as dragen Geweev speel]] === Oorsprünge un fröhe Entwicklung === För de Domestizeeren vun Boomwull wurrn intüschen mehrere Zentren annommen un man nimmt an, dat dat dor jewiels to etwa glieker Tiet stattfunnen hett. Över de wild Stammform vun de in de Tropen un Subtropen verbreedt Gattung vun de Boomwullplant ''[[Gossypium]]'' herrscht allerdings bit hüüd kien Klarheit. As Oorsprungszentren gellen eenmal dat südliche Afrika, wo aber kien fröhe Domestizieren nahtowiesen is, oder Indien un Indonesien, to'n annern dat nördliche Andenrebeet un villicht ock de Südwesten vun Nordamerika oder Zentraalamerika.<ref>{{Webarchiv|url=http://archaeology.about.com/od/cterms/a/Cotton.htm |wayback=20160203032121 |text=archaeology.about.com |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}.</ref> Boomwull wurrd denn ok siet Johrdusenden in ganz verscheeden Kulturzonen to de Herstellung vun licht Kleedasch bruukt, is aber wegen dat vör allen in de Samen un deren Ööl enthollen giftig [[Phenol]] [[Gossypol]] to't Tehren nich to gebruuken, mit Utnahm bi Wedderkäuern un weer dorum in' Gegensatz to mennig anner [[Faserplant]]en as Nehrungsmiddel kulturhistorisch ahn Bedüüden.<ref>Herder-Lexikon Biologie, Bd.&nbsp;1, S.&nbsp;384&nbsp;f.</ref> * De öldsten Belege för Boomwull stammen ut ''[[Indien]].'' In [[Mehrgarh]], de öldste neolithisch Siedlung vun dat Indus-Daal funnen sück Bewiesen för Boomwullsaaten un -fasern, de up ca. 6000&nbsp;v.&nbsp;Chr. dateert wurrn könnt. Dorbi hannelt sück dat um de Aart ''G. arboreum''. Se wurrd nahwieslich hier eerstmals wiels de [[Indus-Kultur]] verarbeit, denn in [[Mohenjo-Daro]] sünd Reste vun Boomwulltextilien funnen wurrn, de up dat 3. vörchristlich Johrdusend dateert wurrn kunnen.<ref>Britannica, Bd.&nbsp;21, S.&nbsp;33/1b.</ref> Boomwull wurrd ok later in' ''[[Rigveda]]'' um 1500&nbsp;v.&nbsp;Chr. erwähnt. De greeksch Historiker [[Herodot]] schrifft över indisch Boomwull: „Dat gifft wildwassen Bööm, ut deren Frucht man en Wull winnen kann, de de Schönheit un Qualität vun Schaapwull wiet överdrifft. De Inder maaken ut disse Boomwull hör Kleedasch“. * ''Afrika:'' ''G. herbaceum'' is in Afrika traditschonell in apen Wäldern un [[Grassavanne]]n wussen. Endüüdig Nahwiesen vun domestizeert Formen un Produkte dorut wurrn bither archäologisch aber nich beleggt. De Utbreeden vun de an' engsten verwandten Wildformen leggt aber en nördliche Utbreeden nah Nordafrika un in den Nahen Osten nahe. Man nimmt dorüm an, dat de eerste Domestizeeren vun ''G. herbaceum'' in Arabien un Syrien passeert is. * In dat tweet vörchristlich Johrdusen reck Boomwull vun Indien her dat [[Babyloonsch Riek]] in [[Mesopotamien]], Ägypten un later Europa. In dat [[Oolt Ägypten]] is Boomwull siet dat [[Nee Riek]] dör Grafffunde beleggt, as ok later in den [[Hellenismus|hellenistischen]] Osten.<ref>Lexikon der Kunst, Bd.&nbsp;7, S.&nbsp;266.</ref> * De ''oltamerikaansch'' Völker hemm Boomwull all kennt, lang bevör in dat [[Middelöller]] de Anbau un hör Verarbeitung dör de ''Araber'' över Spanien un Italien in Europa inführt wurr. Vertreden sünd hier de Neeweltaarten ''G. hirsutum'' in Mesoamerika un ''G. barbadense'' in Südamerika. ** In ''Südamerika'' finnen sück eersten Boomwulltextilien ut domestizeert Boomwull, hier ''G. barbadense'', ebenfalls af dat 3. vörchristlich Johrdusend in' so nömmt ''Boomwull-Präkeramikum'' vun de Anden, as man woll noch kien Pottworen kennen, aber all Boomwull anbauen dee. Archäologisch wurn Bispelen vun dissen Typ an verscheeden Öörd in [[Peru]] un [[Ekuador]] funnen, insbesünnere in Ancón, aber to'n Bispeel ok in [[Huaca Prieta]], un woll 1000 bit 1500 Johr vör de Inführen vun [[Keramik]] un de Domestizeeren vun Mais. Boomwull wurr dormals vör allen för Fischeree- un Jagdnetten, Kleedasch un Spiekerbüdels bruukt. Boomwulltextilien sünd siet disse Tiet in Nordchile, Peru und Ekuador beleggt, etwa bi den [[Nazca-Kultur|Nazca]], wo se sück in dröög Hoochlandgegenden archäologisch nahwiesbar hollen hemm. Gegen Enn' vun disse Periood hett man denn wegen de beter Farvborkeit ok Wull vun [[Neeweltkamel]]en bruukt.<ref>Coe, S.&nbsp;204.</ref> Allerdings is de eerste eendüüdig Nahwies vun de Domestizeeren vun Boomwull, hier ''G. barbadense'', noch wesentlich öller He stammt ut Ancón, en Fundoort an de zentraal Küst vun Peru, wo Archäologen Reste vun Boomwollkapseln funnen hemm, de up 4200&nbsp;v.&nbsp;Chr. datiert wurrn kunnen. Um 1000&nbsp;v.&nbsp;Chr. weern de Boomwullkapseln ut Peru denn nich mehr vun den hüüdig kultiveert Formen vun ''G. barbadense'' to ünnerscheeden. Dat sücht as dörut mögelk ut, dat Boomwull in de Nee Welt ebenso fröh bruukt wurr as in dat olt Indien. * Ok för de ''[[Präkolumbiaansch|präkolumbiaansch]] Kulturen vun Nordamerika'' is de Gebruuk vun Boomwull betüügt, etwa för de [[Hohokam-Kultur]] (300 – 100&nbsp;v.&nbsp;Chr.) in [[Arizona]]. Insgesamt fung de Boomwullanbau in' Südwesten vun Nordamerika all vör 3000 Johren an. De [[Navajo (Volk)|Navajos]] harrn Boomwullkleer, ebenso as de [[Anasazi]] ut de [[Pueblo-Kultur|Pueblo-Tiet]] (Phase I, 700 – 900&nbsp;n.&nbsp;Chr.).<ref>Läng, S.&nbsp;32, 363 ff, 378; Haberland, S.&nbsp;200.</ref> * ''Middelamerika:'' De öldste Nahwies vun ''G. hirsutum'' stammt ut dat Daal vun [[Tehuacán]] un wurr up 3400 und 2300&nbsp;v.&nbsp;Chr. dateert. In verscheeden Höhlen vun dat Rebeet hemm Archäologen Reste vun de vull domestizeert Form vun disse Boomwull funnen. Nee Utgraaven in de Guila-Naquitz-Höhle in [[Bundsstaat Oaxaca|Oaxaca]] hemm en Vergliek mit rezenten Exemplaren vun wild un domestizeert ''G. hirsutum punctatum'' erloovt. Dorbi hett sück ergeven, dat se vun de sülvige Aart afstammen könnt, de oorsprünglich up de [[Yucatán (Halfinsel)|Yucatan]]-Halfinsel domestizeert wurrn weer. In verscheeden Rebeeden un Kulturen vun Mesoamerika weer Boomwull en bannig begehrt Goot, dat düer hannelt wurr. Kooplüüd vun de [[Maya (Indianers)|Mayas]] un [[Azteken]] hemm Boomwull gegen anner Luxusgöder tuuscht, un Adelige hemm sück mit kostbar farvig Mantels ut dit Material smückt. Aztekenkönige hemm faken vörnehm Besöker mit Boomwullprodukten beschenkt un Heerführer dormit betallt. * In dat [[Klassisch Öllerdom|klassisch Öllerdom]] hemm de Greken un de Römer de Boomwull vör allen wegen hör Fienheit un Witt schätzt. Se weer in Rom, nahdem [[Alexander de Grote]] Indien reckt un de Boomwull vun dor mitbrocht harr, en begehrt un luxuriöös Importgoot ut den Orient, vör allen ut Indien.<ref>Britannica, Bd.&nbsp;17, S.&nbsp;482, 484.</ref> * ''Wiedere Entwicklung in Middelöller un Neetiet:'' ** Af dat 6. nahchristlich Johrhunnert wurr Wull in' Vörderen Orient, Arabien un Ägypten to'n begäng Material för Arbeitskleer, un de [[Mauren]] hemm Boomwull in Spanien extensiv anbaut.<ref>Britannica, B. 17, S.&nbsp;487.</ref> ** In Indien wurrn all bannig frö verscheeden Kultursorten anbaut. All in dat 16. Johrhunnert weern de indischen Regionen [[Bengalen]], [[Punjab]], [[Koromandelküst|Coromandel]] un [[Gujarat]] Zentren vun de Boomwullverarbeitung. En besünner Bedüüden keem Gujarat to, de sien Boomwullprodukte över verscheeden Hannelsrouten bit in de Zentren vun den Nahen Osten hannelt wurrn. ** In de [[Nee Welt]] sünd de spaansch [[Konquistador]]en un Opdecker överall up den Anbau un de Verarbeitung vun Boomwull stätt. [[Christoph Kolumbus]], [[Hernán Cortés]], [[Francisco Pizarro]], [[Ferdinand Magellan]] unn annern hemm vun de verscheeden Zwecke bericht, för de de Faser bruukt wurr un se hemm de striept Sünnensegel un de farvig Mantels, de de dor wahnen Lüüd herstellen deen, bewunnert.<ref>{{Webarchiv|url=http://inventors.about.com/cs/inventorsalphabet/a/eli_whitney.htm |archive-is=20120710124532 |text=inventors.about.com |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}.</ref> ** Um 1600 weer Boomwull in Europa aber noch en Luxusgoot, dat nich weniger as [[Sied]] schätzt wurr. Grund vun de hooch Wert weer de hooch Arbeitsinsatz bi de Verarbeitung. Arbeitsintensiv weern vör allen dat Wegmaaken vun de Samenkapseln un dat möhselig [[Kardeeren]] vun de in' Vergliek to Wull un Sied bannig lütt Fasern. Um een Pund (meent is hier dat angloamerikaansch Maat [[Avoirdupois|Pound]], de ca. 453&nbsp;g hett) verarbeitensfähige Boomwullfaden to winnen, weer en Insatz vun 13 Arbeitsdaag nödig. För en vergliekbar Mengt an Sied weern dat man blots söss Arbeitsdaag, wiels man för [[Flachsfaser|Linnen]] twee bit fiev un för Wull een bit twee Daag bruuken dee. Vör 1750 weern [[Engelsche Spraak|engelsch]] Spinner nich in de Laag, Buumwullfaden to spinnen, de utreckend fast noog weern, um rein Boomwullgeweev hertostellen. De wurrn blots in Indien herstellt.<ref name="Bernstein" /> De [[Ostindienkompanie]] importeer all in dat fröh 17. Johrhunnert Boomwulldooken nah England un hett disse Textilien verköfft un dat trotz düchtig Gegenwehr vun de Wullproduzenten, de tietwies stark noog weern, um den Gebruuk vun Boomwulldook per Gesett to verbeeden. In [[Manchester]] gelung dat sluutend, de Verarbeitung vun Boomwull in England dörtosetten. === Verbreeden vun de Boomwull in dat Middelöller un Neetiet === All gegen Enn' vun dat 14. Johrhunnert truck ''[[Venedig]]'' dat Hannelsmonopol vun [[Levante|levantiensch]] Boomwull an siück un behull dat bit in dat 17. Johrhunnert. Togliek nehm an de groot Umslagplätze nördlich vun de Alpen de Boomwullverarbeitung stark to. Middelpunkt weer [[Augsborg]], dat meest all europääschen Märkte mit sien [[Barchent]]en versörgen dee. Mit den stark tonehmen ''Ostindienhannel'' is ok de Infuhr vun spunnen Rohgorns över de Nedderlannen anwussen, so dat dat Monopol vun Venedig immer minner wurr. De Upstieg vun de [[Britische Ostindien-Kompanie|Britisch Ostindien-Kompanie]] to en vun de groot Hannelsorganisatschonen vun de fröh Neetiet steht ebenfalls in engen Tosommenhang mit Boomwull. De bannig profitriek Gewürzhannel weer to Anfang vun dat 17 Johrhunnert fast in Hann' vun portugiesch un hollannsch Kooplüüd. De Britische Ostindien-Kompanie hett dorüm hööftsächlich mit persisch Sied hannelt, de över Karawanenrouten dör Syrien up törksch Märkte keem. Dor wurr ok traditschonell indisch Boomwullgeweev hannelt, un de britische Kompanie hannel tonehmend ok dit Geweev.<ref name="Bernstein" /> Ehrn grooten Upswung nehm de Boomwullindustrie aber eerst Enn' vun dat 18. un vör allen Anfang vun dat 19. Johrhunnert (Spinnmaschinen) in' Verloop vun de [[Industrielle Revolutschon]], tonächst in England, denn in Frankriek un Düütschland, wo de Boomwullfaser sück nah un nah ok wegen de gröttere Verfügborkeit dör tonehmen Anbau in de britisch Kolonien un den USA gegen de Wull ökonomisch as Alternative dörtosetten anfung. Mit de Utwieden vun den Feernhannel in de fröh Neetiet hett de Boomwull ok in Nord- un Middeleuropa tonehmen [[Linnen (Textil)|Linnen]] ([[Flass]]) un [[Hemp]] för de meesten Anwennensberieken afdrängt. Mit dat Utfinnen vun de [[Spinning Jenny]] in dat Johr 1764, en fröhen Spinnmaschien mit mehreren [[Handspindel|Spindeln]], un de [[Waterframe]] vun [[Richard Arkwright|Arkwright]] [[1769]] wurr de köstengünstige [[Massenproduktschoon]] vun Textilien in dat [[Königriek Grootbritannien]] mögelk. Wiels Indien vör de industriellen Revolutschoon hööftsächlich Fardigprodukte nah England exporteeren dee, wurr Indien dornah to'n Rohstofflieferanten för de engelsch Textilindustrie. In dat 20. Johrhunnert kreeg de Boomwull tonehmen Konkurrenz dör chemisch maakt Fasern. Insbesünnere Polyesterfasern wurrn immer fakener bruukt: [[2003]]/[[2004]] wurrn se eerstmals in gröttere Mengt verarbeit as Boomwull, un hemm de bi de Textilfasern somit up den tweeten Platz afdrängt. === Vereenigte Staaten === [[Bild:Drying Cotton 1862.jpg|mini|Afroamerikaansch Slaven bi dat Drögen vun Boomwull (Edisto Island, South Carolina, ca. 1862/63)]] [[Bild:Cotton gin harpers.jpg|mini|De erste ''Cotton-Gin-Maschine''. Afbillen ut de Tietschrift ''Harpers Weekly'' (1869), de en Situatschoon dorstellt, de noch ca. 70 Johr öller is.]] De eerst engelsch Siedler in Nordamerika hemm kien oder meest kien Boomwull in Gebruuk ünner de Ingeboreren sehn. Se fungen aber bold an, de Faser ut [[Westindien]] to importeeren, un vun dor stamm ja ok de Plant sülvst, de se nu in dat düchtig ähnlich Klima in de südlich Kolonien un den vergliekboren Grund anbauen deen. Wiels de koloniale Periood wurr Boomwull aber nie to de hööftsächlich kultiveert Plant, weer meest nicht as en wichtige Anbauplant to nömmen, denn Boomwull kunn profitabel blots trucken wurrn, wenn en Överschuss an extrem billigen Arbeitskräften to Verfügung stunn; un de Arbeit in Amerika, egal of de Arbeiter witt oder swaart weern, kunn nie nich so billig ween oder wurrn as in. Amerikaansch Slaven kunnen ahnhen wiet profitabler bi den Anbau vun [[Ries]] un [[Indigoplant|Indigo]] insett wurrn. Grund weer de enorme Arbeitsupwand, de bi de Arnt oder dornah anfull, wenn de Boomwullfasern vun Hand plückt un upwännig för de Wiederverarbeitung präpareert wurrn mussen.<ref>{{Webarchiv|url=http://inventors.about.com/cs/inventorsalphabet/a/eli_whitney.htm |archive-is=20120710124532 |text=inventors.about.com |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}.</ref> Dat änner sück eerst, as de Boomwullproduktschoon in de [[Süüdstaaten]] vun de USA – den so nömmt [[Cotton Belt]] – vun dat Utfinnen vun de [[Egreniermaschien]] („Cotton Gin“) in dat Johr 1793 profiteeren dee. Langstapelig Sorten as ''Sea Island Cotton'' weern dor in de Küstenregionen all vörher anbaut wurrn. In dat hügelig Binnenland geev dat aber blots goot Arnten mit körtstapelig Sorten, de vör dat Utfinnen vun de Egreniermaschien vun de Slaven blots för den persönlichen Bedarf anbaut wurrn weern. Mit de nee Technologie kunnen nu aber gegen Enn' vun dat 18. Johrhunnert un bit in dat 20. Johrhunnert rin ok körtstapelig Boomwull köstengünstig verarbeit wurrn un bleev dat wichtigste Exportgoot vun den amerikaanschen Süden, ofschons dor dat Klima eegentlich wat to fuchtig un nich heet noog is un dat dordör immer weer to Arntutfällen dör Verrötten keem. Boomwull wurr nu ok in dat Binnenland plant un verdräng dor Tabak un Frücht. In de Dekade van 1790 bit 1800 steeg de jährlich Boomwullexport alleen ut [[South Carolina]] vun weniger as 10.000 up mehr as söss Millionen Pund (= [[Avoirdupois|Pound]]) an. De Slaveree reck nah dat Inführen vun den Boomwullanbau en grötter Utdehnen, as jemals tovör, etwa bi den Tabak- oder Riesanbau.<ref name="berlin">Ira Berlin: ''Generations of Captivity: A History of African-American Slaves.'' The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, London 2003, ISBN 0-674-01061-2.</ref> Sien gröttste Utdehnen funn de Boomwullanbau in den [[Black Belt (Region)|Black Belt]], en Region, de sück in dat 19. Johrhunnert vun [[North Carolina]] bit [[Louisiana]] erstrecken dee. In den Tietruum van 1812 bit to de Midden vun dat 19. Johrhunnert wuss de Boomwullproduktschoon in disse Region vun weniger as 300.000 Ballen up 4 Millionen Ballen pro Johr an.<ref name="berlin" /> De Anbau vun de Boomwull verlang vun den Slaven wiels en Grootdeel vun dat Johr beständig Arbeit un gewetenhaft Pleeg. Fruen wurrn up de [[Plantage]]n ebenso insett as Mannlüüd, de Boomwullplanters hemm aber Weert up jung Arbeitskräfte leggt. Nah de Saat, de Enn' März oder Anfang April inbrocht wurr, mussen de Planten loopend utdünnt un ümplant wurrn, en Tätigkeit, de de Sklaven meest den gesamten Sömmer över in Anspröök nehm. Wenn disse Phase Enn' Juli, Anfang August to Enn' weer, hemm de Planter hör Slaven vörövergahn up Mais- un Arvkenfelder insett. In laat August fung dat Boomwullplücken an, en düchtig eentönige un möh maken Tätigkeit, de sück faken bit to dat Enn' vun dat Johr oder doröver herut hentruck. Unerfohren [[Boomwullplücker]] hemm sück bannig licht an de scharpkantig Samenkapseln besehrt. De letzten Arbeitsträen weern dat Drögen, Entkarnen und Verpacken vun de Boomwull, de in Ballen utleefert wurr; faken keemen ansluutend noch dat Kämmen, Spinnen un Upspulen dorto.<ref name="berlin" /> Nahdem in Nordamerika de modern Anbau vun Boomwull 1621 in Florida anfungen harr un lang Tiet weertschaplich ehrder unbedüüdend bleeven weer, wurr he nu aber, nich toletzt dör de ökonoomsch Macht vun de groot Boomwullplanter ut de [[Süüdstaaten]] vun de USA, in de eerst Hälft vun dat 19. Johrhunnert to en ok politisch bestimmen Faktor, de letztlich mit to'n Utbröök vun den [[Sezessionskrieg]] un den Ünnergang vun de amerikaansch Süüdstaaten bidroog (Slaveree un ünnerscheedlich wertschaplich Interessen vun de industriell orienteert Noordstaaten, de mit Schuultöllen hör Industrieproduktschoon afschermen wullen, tegenöver den up [[Freehannel]] un Export vun hör Agrarprodukte, vör allen eben Boomwull, bedocht Süüdstaaten).<ref>Brockhaus, Bd.&nbsp;2, S.&nbsp;658.</ref> De beid beropenst Warken, de disse historsch-ökonoomsch Situatschoon vör den Achtergrund vun de dör Slaven bedreeven Boomwullplantagen vun den olt Süden literarisch ankieken, sünd twee Romans: [[Margaret Mitchell]]s ''[[Gone with the Wind (Book)|Vom Winde verweht]]'' (1936) un [[Harriett Beecher Stowe]]s ''[[Onkel Toms Hütte]]'' (1859), dorto de US-Feernsehreeg ''[[Fackeln im Sturm]]'' ut de 1980er- un 1990er-Johren. ''Vom Winde verweht'' wurrd vun de Kritik allgemeen recht positiv beoordeelt (ok de [[Gone with the Wind (Film)|Verfilmung van 1939]] mag dorbi en Rull spelen), wiels ''Onkel Toms Hütte'' vör allen to'n Anfang en vernichten Kritik kreeg wegen de doch bannig rührseligen, klischeebehafteten un unreflekteerten Handlung mit hör nich blots nah dat hüüdig Empfinnen an't Peinliche grenzenden Frömmeleien. Vör allen farvige Amerikaner lehnen dat Book bit hüüd wegen den dorin enthollen ünnerschwelligen Rassismus af. Kindlers Literaturlexikon schrifft: „Stowes Rezept passiver Jenseitserwartung musste den derart Bevormundeten […] als verantwortungslose Stützung herrschender Machtverhältnisse erscheinen.“<ref>Kindler, Bd.&nbsp;11, S.&nbsp;775; Bd.&nbsp;16, S.&nbsp;41&nbsp;f.</ref> == Boomwullplant == === Anbau un Ökologie === Völ Boomwull-Aarten un -Sorten sünd vun Natuur ut utdüern Planten, wurrn aber as eenjohrig Planten kultiveert. As [[Kulturplant]] lett man de in de Regel blots för een Johr up dat Feld, um den hööchsten Arnterdrag to kriegen. Nah de Arnt bzw. nah en Fröstperiood wurrn de Planten denn meest afschlegelt un as Grööndünger in den Bodden inarbeit. In brennstoffarm Regionen deenen de afstorven, dröög Plantendeelen ok as Brennmaterial. In de nördlichen Hemisphäre find de Utsaat afhängig vun den Standoort tüschen Anfang Februar un Anfang Juni statt. De Arnt erfolgt tüschen Oktober un Februar. Tüschen Utsaat un Arnt liggen ruch weg acht Maand. Wiel de Boomwull faken nich to glieker Tiet riep wurrn, wurrd se faken ok mehrmals arnt. Groot Kulturflachen wurrn meest vun [[Boomwullarnter]] maschinell afarnt, bi lütt Anbaufeldern un in weniger [[Entwicklungslänner|entwickelt Staaten]] wurrd faken noch vun Hand arnt. Eenig Pflückmaschinen könnt blots loovfree Planten afarnten, so moot entweder de eerste Fröst aftöövt, oder chemisch Entloovensmiddel moot insett wurrn. Dat gellt insbesünnere för de leeg wassen windresistenten Sorten (''storm proof cotton''), de överwegend in [[Texas]] anbaut wurrn. Van Hand arnt Boomwull is in Hensicht um Riep un Schmutzgehalt meest immer vun höhger Qualität as de de mit Maschinen arnt wurrd. Dat liggt doran, dat Vullarnter ok noch nich riep un överriep Kapseln griepen, wiels per Hand blots de riep Faserbüschel utzupft wurrn. Problematisch för de Arnt is de langtrucken Bleutiet, wiel dordör ok de Kapseln över en Tietruum vun mehreren Week versett riepen. Överriep Boomwull is nipp un nau so as unriep qualitativ minnerwertig. Maschinelle Eenmalarnten sünd dorum immer en Kompromiss ut överriep, riep un unriep. Dat Plücken vun Hand is nauer, bruukt aber völ Arbeitskräfte, wiel mehrere Dörgänge notwennig sünd. <gallery> A Baumwolle Feld.JPG|Arntriep Boomwull (September, Nordflorida) Baumwoll-Erntemaschine auf Feld.jpeg|Erntemaschien ([[Boomwullarnter]]) iin' Insatz Baumwoll-Erntemaschine.jpeg|Maschinell Arnt mit [[Boomwullarnter]] un [[Module Builder]] in Texas Usine de coton CMDT.png|Boomwullproduktschoon in Mali </gallery> Boomwull wasst goot up swoor Bodden. Bannig goot dorför sünd [[Vertisol]]e. Se is in Henblick up Nährstoffgehalt nich besünners ansprööksvull. Wichtig is aber en utrecken Waterversörgen (600 bit 1200 Millimeter wiels de Wassdomsperiood). Dor, wo dat nich so völ regnen deiht sünd Boomwullkulturen dorum vun künstlich [[Bewatern]] afhängig. Hüüd wurrd Boomwull –&nbsp;as [[nahwassen Rohstoff]]&nbsp;– up all fiev [[Kontinent]]en anbaut. Dorto wurrn Boomwullplanten nommen, de dör [[Tucht|Tüchten]] mehr Fasern produzeeren as de Wildplant. [[Transgene Boomwull]] maakt de Schädlings- un [[Unkruut]]bekämpen lichter un wurr 2010 up etwa twee Drüddel vun de weltwiet Boomwullbauflach anplant. [[Boomwullkapselbohrer]] un [[Anthonomus grandis|Boomwullkapselkäfer]] sünd in Amerika mit de wichtigst Boomwullschädlinge. ==== Ökologie ==== [[Bild:Boll weevil.jpg|mini|De [[Anthonomus grandis|Boomwullkapselkäfer]] (''Anthonomus grandis'') is en schlimm Boomwullschädling]] De lang Wassdomstiet vun de Boomwull maakt dat nödig, dat nah de Arnt dat Feld gau weer bestellt wurrn un nee seiht wurrn moot. Dorum is de Anbau vun [[Tüschenfrucht|Tüschenfrüchten]] um den Bodden to verbetern un [[Unkruut]] lütt to hollen, meest nich mögelk. De Konsequenzen sünd de Verlust vun de Boddenfruchtborkeit un [[Biodiversität]].<ref name= "CSR Fachfrau Marina Chahboune erläutert Alternativen zu Baumwolle">Marina Chahboune: [http://www.dandc.eu/de/article/die-bekleidungsindustrie-sucht-nach-alternativen-fuer-baumwolle-als-rohstoff-fuer-textilien ''Alternativen zu Baumwolle'']</ref> Besünners up groot Flachen wurrn Boomwull faken ahn Fruchtwessel mit anner Nutzplanten anbaut. Dör disse [[Monokultur]]en is de grootflachig Boomwullproduktschoon stark vun [[Plantenschuulmiddel]] afhängig. Boomwull gellt as dat landwertschaplich Produkt mit den hööchsten Insatz an [[Chemikalie]]n. Up Boomwull entfullen 1999/2000 etwa elf Perzent vun den weltwiet [[Pestizid]]markt.<ref name="Pan-Germany">[http://www.pan-germany.org/download/br_konv.pdf ''Probleme im konventionellen Baumwollanbau''], pan-germany.org (PDF; 130&nbsp;kB)</ref> Ünner Umweltschuulaspekten gellt de Boomwullproduktschoon dorher as düchtig bedenklich. Ok de [[Waterverbruuk]] is as düchtig problematisch antosehn. För de Mengt Boomwull, de man för de Herstellung vun en T-Shirt bruuken deiht, wurrn bit to 20.000 Liter Water bruukt. Wegen dissen hooch Waterbedarf wurrn 75 Prozent vun den weltwiet Boomwullanbau up künstlich bewatert Feldern maakt.<ref>Paulitsch, Katharina / Baedeker, Carolin / Burdick, Bernhard: {{Webarchiv|url=http://www.wupperinst.org/globalisierung/pdf_global/baumwolle.pdf |wayback=20141126205855 |text=''Am Beispiel Baumwolle: Flächennutzungskonkurrenz durch exportorientierte Landwirtschaft'' |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}, Wupperdal 2004, S.&nbsp;27</ref> Besonders bekannt wurr in dissen Tosommenhang de [[Aralsee]], de inst veertgröttste See up de Welt. De Entnahm vun groot Watermengen ut sien Toströöms för den Boomwullanbau hett siet den 1960er Johren to en wietrecken [[Versolten]] un letztendlich to'n meest vullstännig Verschwinden vun den See führt. Eenig Boomwullbuern setten up [[Ökologische Landwertschap|ökologischen Anbau]], so dat dat hüüd ok Bio-Boomwullprodukte up den Markt gifft. Anfang 2010 wurr de Textilbranche vun groot anleggt Bedreegen mit angevlich Bioboomwull erschüttert, en groot Deel vun de ut [[Indien]] stammen Bioboomwull wurr gentechnisch verännert. De Bedroog wurr all in' April 2009 vun indisch Behörden updeckt. Tosommen mit westlich Zertifizeerungsünnernehmen hemm tallriek Dörper gentechnisch verännert Boomwull as [[Bioprodukt]] uttekent un in groot Mengen in Umloop brocht – en klor Verstööten gegen de streng Standards för Ökotextilien. Vun den Bedroog bedrapen sünd naamhaft Hannelsketten as [[H&M]], [[C&A]] un [[Tchibo]] ween.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.yaacool-bio.de/index.php?article=2251|hrsg=YaaCool-Bio|autor=Birke Resch|titel=Angebliche Biobaumwolle aus Indien ist gentechnisch verändert.|datum=6. Februar 2010|zugriff=13. Mai 2010}}.</ref> Nah en Johrenlangen Anstieg vun de Produktschoon geev dat 2011 en Inbröök um över een Drüddel.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prweb.com/releases/textileexchange/farmfiber/prweb9419625.htm |wayback=20160217074454 |text=Organic Cotton Production Dips 35 % |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}, prweb.com</ref> 2008 betrug der Marktanteil 0,5 Prozent.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pan-germany.org/deu/projekte/cotton_connection.html |wayback=20100928164417 |text=Die Cotton Connection |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}, pan-germany.org</ref> De lüttflachig Anbau vun Boomwull is in völ Entwicklungslännern en wesentlich Bestanddeel vun de jewielig Volkswertschapen un stellt den gröttsten Exportwert un för völ Buern de primäre [[Cash Crops|Cash Crop]] dor. ==== Anbaurebeeden ==== De weltwiet bedüüdenst Boomwullproduzenten sünd de [[Volksrepubliek China]], [[Indien]], de [[USA]], un [[Pakistan]]. In [[Europa]] is [[Grekenland]] dat eenzige Land mit en gröttere Produktionsmengt (Platz&nbsp;9 vun de Weltranglist), folgt vun [[Spanien]] mit en minner Menge<ref>Europäische Kommission: {{Webarchiv | url=http://ec.europa.eu/agriculture/capreform/cotton/index_de.htm | wayback=20081204104640 | text=Reform der Stützungsregelung für Baumwolle}} (afropen an' 5. Juni 2010).</ref> – [[Törkie]] wurrd hier to de [[Asien|asiatsch]] Natschonen tellt, wiel de Hööftanbauflachen in Asien liggen. Generell kann man seggen, dat de meeste Boomweull geographisch sehn tüschen den 43 Grad nördlicher un 36 Grad südlicher Breet liggen tropisch un subtropisch Rebeeden vun Mitddelamerika, Indien un Asien – den so nömmt Boomwullgördel, anbaut wurrd. === Boomwull un Klima === Boomwullanbau drocht insbesünnere dör den hooch Verbruuk an [[Mineraldünger]] un [[Pestizid]]en düchtig to weltwieden Kohlendioxid-Utstööt bi. Dör de Herstellung vun en Boomwull-T-Shirt entstaht bit to negen Kilogramm Kohlendioxid (CO₂).<ref>[http://www.taz.de/Journalistin-ueber-Oekokleidung-/!30644/ ''Für jedes T-Shirt sieben Kilo CO2.''] In: ''die tageszeitung.'' 19. Februar 2009.</ref> === Forschung === 2010 wurr eerstmals en Boomwullgenom sequenzeert. Dat Genom vun disse Wildsoort ut Peru (''Gossypium raimondii'') is bedüüdend eenfacker upbaut as dat vun de Kultursorten. Luut Forschern bi dat 5. Drapen vun de ''International Cotton Genome Initiative (ICGI)'' stellt dat en bedüüden Träe dor up den Weg, över de vullständige Kenntnis nee, erdragriek un wedderstandsfähige Sorten to tüchten.<ref>[http://www.seedquest.com/news.php?type=news&id_article=10787&id_region=&id_category=&id_crop= Cotton research community thrilled by genome sequencing announcement], seedquest.com (engelsch)</ref><ref>[http://www.prlog.org/10948138-monsanto-and-illumina-reach-key-milestone-in-sequencing-of-cotton-genome.html Monsanto And Illumina Reach Key Milestone In Sequencing Of Cotton Genome], prlog.org (engelsch).</ref> === Botanik === [[Bild:Gossypium barbadense - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-068.jpg|mini|Illustratschoon vun ''[[Gossypium barbadense]]'': A bleuen Twieg, 1 Blüüt ahn Kronblööt, 2 Stoffgefässe, 3 Pollen, 4 un 5 Fruchtknütt in' Längs- un Dwarssnitt, 6 Frucht, 7 Same mit Samenhooren, 8 desülvige ahn Samenhooren, 9 un 10 desülvige in Längs- un Dwarssnitt, 11 Embryo]] ==== Vegetative Markmalen ==== ''Gossypium''-Aarten wassen as eenjohrig bit utdüern, kruutig Planten, af un to as [[Struuk|Strüüker]]. All böverirdisch Plantendeelen sünd mit dunkel Ööldrüsen punkteert. De wesselständig [[Blatt (Plant)|Loovblööt]] sünd in Blattsteel un Blattspreite gleedert. De Blattspreiten sünd meest handförmig dree- bit negenlappig, selten ahn Lappen. Vörhannen sünd dorto [[Nebenblööt]] vorhanden.<ref name="FOC">Ya Tang, Michael G. Gilbert & Laurence J. Dorr: ''[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=113948 Malvaceae].'' In: ''Flora of China.'' Volume 12, 2007, S.&nbsp;296.</ref> ==== Generative Markmalen ==== De in den böveren Beriek vun de Planten bild Blüten staht eenzeln. De Blütensteelen hemm meest Drüsen direkt ünner den Nebenkelch. De meest dree, selten bit söben Nebenkelchblööt sünd loovblattähnlich, drüsig, free oder an hör Basis verwussen, ganzrandig oder zähnt bit deep schlitzt. De zwittrigen [[Blüte]]n siüd [[radiärsymmetrisch]], fievtellig mit düppelten [[Perianth]]. De fiev [[Kelchblööt]] sünd beekerförmig mehr oder weniger hooch verwussen. De fiev free, relativ groot [[Kroonblööt]] sünd baben rund. De Kroonblööt sünd in de Frundfarv witt oder geel un in dat Zentrum vun de Blüüt af un to purpurfarven. Bi de Ünnerfamilie Malvoideae sünd de völ [[Staubblätter]] to en den [[Stempel (Botanik)|Stempel]] umgeven Röhr verwussen, de so nömmt [[Columna]]. Dree bit fiev [[Fruchtblööt]] sünd to en böverständigen, dree- bit fiev Kamern umfaaten [[Fruchtknütt]] verwussen mit je twee [[Samenanlaag|Samenanlagen]] in jeder Kamer. De kört, staffförmig Griffel end in en keulenförmigen, dree- bit fievrillig Narbe.<ref name="FOC" /> De kugelige oder ellipsoide [[Kapselfrucht]] geiht mit dree bit fiev Klappen apen, wenn de riep is. De kugeligen Samen hemm intensiv witt, lang wullig [[Trichom]]e (Samenhooren) mischt oder ahn kört Trichome. Boomwull wasst [[Dimorphismus|dimorph]]: Wiels de Hööftdriev en dörgahnd ([[Monopodium|monopodiale]]), [[Vegetative Vermehrung|vegetative]] Ass bild, kummt dat an de Siedendrieven to Blütenbildung. De Siedendrieven sünd buterdem [[Sympodium|sympodial]], denn nah jeder Blüüt stellt de old Ass das Wassdom in. De nee Twiegass wurrd vun en neben de Blüüt utkienen Knosp övernommen. De giftigen Samen enthollen bit to 1,5 Prozent [[Gossypol]]. [[Datei:Starr 010309-0542 Gossypium tomentosum.jpg|mini|Blööt un Blüüt vun ''[[Gossypium tomentosum]]''.]] === Systematik === De Gattungsnaam ''Gossypium'' wurr 1753 dör [[Carl von Linné]] in ''[[Species Plantarum]]'', 2, S.&nbsp;693 eerstmals beschreven. [[Typus (Nomenklatur)|Lectotypusart]] is ''Gossypium arboreum'' L.. Synonyme för ''Gossypium'' L. sünd: ''Erioxylum'' Rose & Standl., ''Ingenhouzia'' DC., ''Notoxylinon'' Lewton, ''Selera'' Ulbr., ''Sturtia'' R.Br., ''Thurberia'' A.Gray, ''Ultragossypium'' Roberty. De Gattung ''Gossypium'' hörrt to de Tribus Gossypieae in de Ünnerfamilie vun de [[Malvoideae]] in de Familie vun de [[Malvengewächse|Malvaceae]].<ref name="GRIN">{{GRIN|GenusNr=5113|WissName=Gossypium}}</ref> De Gattung ''Gossypium'' wurrd in veer Ünnergattungen, söben Sektschonen un Ünnersektschonen gleedert, hier mit all 51 Aarten:<ref name="GRIN" /> * Ünnergattung ''Gossypium'': Mit twee Sektschonen: ** Sektschoon ''Gossypium'': Mit veer Ünnersektschonen: *** Untersektschoon ''Anomala'' Tod.: Mit dree Aarten: **** ''Gossypium anomalum'' Wawra (Syn.: ''Gossypium senarense'' Fenzl ex Wawra & Peyr.) **** ''Gossypium capitis-viridis'' Mauer (Syn.: ''Gossypium barbosanum'' L.Ll.Phillips & Clement) **** ''Gossypium triphyllum'' (Harv.) Hochr. *** Untersektschoon ''Gossypium'': Mit twee Aarten: **** ''[[Gossypium arboreum]]'' L. (Syn.: ''Gossypium cernuum'' Tod., ''Gossypium indicum'' Medik., ''Gossypium intermedium'' Tod., ''Gossypium nanking'' Meyen, ''Gossypium neglectum'' Tod., ''Gossypium obtusifolium'' Roxb. ex G.Don, ''Gossypium sanguineum'' Hassk., ''Gossypium soudanense'' (G.Watt) G.Watt) **** ''[[Gossypium herbaceum]]'' L. (Syn.: ''Gossypium africanum'' (G.Watt) G.Watt, ''Gossypium transvaalense'' G.Watt) *** Ünnersektschoon ''Longiloba'': Mit blots een Aart: **** ''Gossypium longicalyx'' J.B.Hutch. & B.J.S.Lee *** Ünnersektschoon ''Pseudopambak'': Mit söben Aarten: **** ''Gossypium areysianum'' Deflers **** ''Gossypium benadirense'' Mattei **** ''Gossypium bricchettii'' (Ulbr.) Vollesen **** ''Gossypium incanum'' (O.Schwartz) Hillc. **** ''Gossypium somalense'' (Gürke) J.B.Hutch. **** ''Gossypium stocksii'' Mast. **** ''Gossypium vollesenii'' Fryxell ** Sektschoon ''Serrata'' Fryxell: Mit blots een Aart: *** ''Gossypium trifurcatum'' Vollesen * Ünnergattung ''Houzingenia'': Mit twee Sektschonen: ** Sektschoon ''Erioxylum'': Mit dree Ünnersektschonen: *** Untersektschoon ''Austroamericana'': Mit blots een Aart: **** ''Gossypium raimondii'' Ulbr. *** Ünnersektschoon ''Erioxylum'': Mit veer Aarten: **** ''Gossypium aridum'' (Rose & Standl.) Skovst. **** ''Gossypium laxum'' L.Ll.Phillips **** ''Gossypium lobatum'' Gentry **** ''Gossypium schwendimanii'' Fryxell & S. D. Koch *** Ünnersektschoon ''Selera'': Mit blots een Aart: **** ''Gossypium gossypioides'' (Ulbr.) Standl. ** Sektschoon ''Houzingenia'': Mit dree Ünnersektschonen: *** Ünnersektschoon ''Caducibracteolata'': Mit dree Aarten: **** ''Gossypium armourianum'' Kearney **** ''Gossypium harknessii'' Brandegee **** ''Gossypium turneri'' Fryxell *** Ünnersektschoon ''Houzingenia'': Mit twee Aarten: **** ''Gossypium thurberi'' Tod. **** ''Gossypium trilobum'' (DC.) Skovst. *** Ünnersektschoon ''Integrifolia'': Mit twee Aarten: **** ''Gossypium davidsonii'' Kellogg **** ''Gossypium klotzschianum'' Andersson * Ünnergattung ''Karpas'': Mit söss Aarten: ** ''[[Gossypium barbadense]]'' L. (Syn.: ''Gossypium acuminatum'' Roxb. ex G.Don, ''Gossypium brasiliense'' Macfad., ''Gossypium evertum'' O.F.Cook & J.Hubb., ''Gossypium peruvianum'' Cav., ''Gossypium vitifolium'' Lam.) ** ''Gossypium ekmanianum'' Wittm. ** ''[[Gossypium hirsutum]]'' L. (Syn.: ''Gossypium jamaicense'' Macfad., ''Gossypium lanceolatum'' Tod., ''Gossypium mexicanum'' Tod., ''Gossypium morrillii'' O.F.Cook & J.Hubb., ''Gossypium palmeri'' G.Watt, ''Gossypium punctatum'' Schumach., ''Gossypium purpurascens'' Poir., ''Gossypium religiosum'' L., ''Gossypium schottii'' G.Watt, ''Gossypium taitense'' Parl., ''Gossypium tridens'' O.F.Cook & J.Hubb.) ** ''Gossypium mustelinum'' Miers ex G.Watt ** ''[[Gossypium tomentosum]]'' Nutt. ex Seem. * Ünnergattung ''Sturtia'' Sturtia (R.Br.) Tod.: Mit dree Sektschonen: ** Sektschoon ''Grandicalyx'' (Fryxell) Fryxell : Mit twalf Aarten: *** ''Gossypium anapoides'' J.M.Stewart et&nbsp;al. *** ''Gossypium costulatum'' Tod. *** ''Gossypium cunninghamii'' Tod. *** ''Gossypium enthyle'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium exiguum'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium londonderriense'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium marchantii'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium nobile'' Fryxell et&nbsp;al. *** ''Gossypium pilosum'' Fryxell *** ''Gossypium populifolium'' (Benth.) F Muell. ex Tod. *** ''Gossypium pulchellum'' (C.A.Gardner) Fryxell *** ''Gossypium rotundifolium'' Fryxell et&nbsp;al. ** Sektschoon ''Hibiscoidea'' Tod.: Mit dree Aarten: *** ''Gossypium australe'' F.Muell. *** ''Gossypium bickii'' Prokh. *** ''Gossypium nelsonii'' Fryxell ** Sektschoon ''Sturtia'' (R.Br.) Tod.: Mit dree Aarten: *** ''Gossypium nandewarense'' Derera *** ''Gossypium robinsonii'' F.Muell. *** ''[[Gossypium sturtianum]]'' J.H.Willis === Kulturboomwullaarten === Dat gifft völ verscheeden Wildaarten, aber för den industriellen Anbau sünd blots de Kulturboomwullaarten vun Bedüüden. Dat sünd veer Aarten, wobi twee Aarten ut de [[Old Welt]] un twee Aarten ut de [[Nee Welt]] stammen. De beid Oldwelt-Aarten sünd ''Gossypium herbaceum'' L. (so nömmt Levante-Boomwull) un ''Gossypium arboreum'' L. (so nömmt Tree cotton), de beid Neewelt-Aarten ''Gossypium hirsutum'' L. (so nömmt Hoochland-Boomwull) un ''Gossypium barbadense'' L. (Syn.: ''Gossypium vitifolium'' Lam.), de so nömmt Sea-Island-Boomwull. De letzt beid Aarten wedderum hemm sück woll in vörgeschichtlich Tiet nah transozeaansch Verbreeden vun G. herbaceum ut en natüürlich [[Hybride|Hybridiseeren]] vun G. herbaceum un en Neeweltaart entwickelt.<ref>Britannica, Bd.&nbsp;13, S.&nbsp;683.</ref><ref>Jonathan F. Wendel, Richard C. Cronn: ''[http://www.treesearch.fs.fed.us/pubs/5152 Polyploidy and the evolutionary history of cotton.]'' (afropen an' 2. Dezember 2014)</ref> Oldweltlich Boomwull as ''Gossypium herbaceum'' un ''Gossypium arboreum'' is [[Diploidie|diploid]], wogeegen neeweltlich Boomwull as ''Gossypium hirsutum'' un ''Gossypium barbadense'' [[Polyploidie|tetraploid]] is. Den gröttsten un dormit wichtigsten Andeel an de Boomwullgewinnung hett ''Gossypium hirsutum''. In de Textilindustrie un -verarbeitung wurrd Boomwull primär nah hör Stapellängt (Faserlängt) ünnerscheed. Sekundär speelen ok Röök, Farv un Reinheit en Rull. Je länger en [[Boomwullfaser]] is, desto hoochwertiger wurrd se instuuft. Nah de Stapellängt könnt de nömmt veer Aarten in dree Kategorien indeelt wurrn. De beste Qualität leefert mit en Stapellängt vun över 32&nbsp;Millimetern ''Gossypium barbadense'' (begäng Hannelsnaams sünd Ägyptische Mako-Boomwull, Pima-Boomwull un Sea-Island-Boomwull), de etwa acht Perzent vun de Weltproduktschoon utmaakt. Dornah folgen mit en Stapellängt vun 25 bit 30&nbsp;Millimetern un en Andeel van 90 Perzent ''Gossypium hirsutum'' (so nömmt Upland-Boomwull) un ''Gossypium arboreum'' un ''Gossypium herbaceum'', de en kört un groff Faser (&lt; 25&nbsp;mm) leefern un etwa 2 Perzent vun de Weltproktschoon dorstellen.<ref>F. E. M. Gillham, T. M. Bell, T. Arin, G. A. Matthews, C. L. Rumeur, A. B. Hearn: ''Cotton Production for the Next Decade.'' (= World Bank Technical Paper Number 287). The World Bank, 1995, ISBN 0-8213-3312-7.</ref> <gallery> A Baumwolle Pflanze.JPG|Dimorphes Wassdom vun de Boomwullplant A Baumwolle Kapsel zu.JPG|Unriep Kapsel A Baumwolle Kapsel offen1.JPG|Riep, apen Boomwullkapsel A Baumwolle Stadien.JPG|Stadien vun de Boomwull (v.l.): Knospe, Blütenöffnung, verbleuht, twee junge Fruchtstadien, Kapsel meest riep, Kapsel vullriep un apen </gallery> == Boomwullfaser == === Eegenschapen vun de Faser === Boomwull is en [[Natuurfaser]], de ut de [[Trichom|Samenhooren]] vun de Planten ut de [[Gattung (Biologie)|Gattung]] Boomwull (''Gossypium'') wunnen wurrd. De Samen bild as Verlängerung vun sien [[Epidermis (Plant)|Epidermis]] längere Hooren, de as Lint betekent wurrn, un dree bit fiev Daag nah de Blüüt bannig kört Hooren, de Linter nömmt wurrn. Blots de lang [[Faser]]n wurrn, meest to dünn Faden spunnen, för Textilien bruukt, wiels de Linter blots för [[Zellulose]]produkte to bruuken sünd.<ref>F. Denninger, E. Giese, H. Ostertag, A. Schenek: ''Textil- und Modelexikon.'' Deutscher Fachverlag, 2008, ISBN 978-3-87150-848-6.</ref> Vergleeken mit synthetischen Fasern is Boomwull düchtig suugfähig un kann bit to 65 % vun dat Gewicht an Water upnehmen. Sünd allerdings Geweev ut Boomwull eenmal natt wurrn, dröögt se blots bannig langsam. Todem beitt Boomwull ok en hooch Schmutz- un Öölupnahmefähigkeit, is aber ok in de Laag, dat weer aftogeven. Boomwullstoffe gellen as bannig huutfrüendlich (se „kratzen“ nich) un hemm en ganz leeg [[Allergie]]potential. Disse Eegenschapen maken hör interessant för de Textilindustrie. Debutere Form vun de Boomwullfasern is flaak, verdreiht un schleifenähnlich. De Farven vun de Fasern varieeren vun Cremig-Witt bit to Schidderg-Grau, afhängig vun den Herstellens- bzw. Upbereitensperzess. Dat gifft aber ok farvig wussen Boomwull, meest in gröön un bruun. Boomwull is nich waterlöslich un in fuchtig oder natt Tostand rietfaster as in dröög. De [[Fastigkeit]]en un [[Stiefigkeit]]en vun de Boomwullfaser sünd minner as de vun de [[Bastfaser]], wobi de [[Dehnung|Dehnfähigkeit]] düütlich höhger is. De Fasern sünd alkalibestännig, aber nich süerbestännig. Boomwull is anfällig för Befall dör [[Mikroorganismen]], de Wedderstandsfähigkeit tegenöver Motten un anner Insekten is aber recht hooch. Boomwull kann man licht in Brand setten, kann aber kaakt un steriliseert wurrn. Tosätzlich maakt de molekulare Struktur vun de Boomwull hör Fasern wedderstandsfähig gegen Hitt un [[Laugen]]. Boomwull is dormit ok bi starken Gebruuk un faken Reinigung besünners langleevif. Se funn un find dorher Anwennen in Berieken vun stark chemisch un physisch Beanspröök dör Afrieben, Tooglasten oder de Utsetten vun Solten un Laugen, so to'n Bispeel in de Verarbeitung to Fischernetten, Segeldook, Reinigungstextilien, in de Arbeits- un Beropskleedasch as ok de Disch- un Bettwasch vun de [[Hotellerie]]. Afhängig vun den tatsächlich wünschten Gebruuk ist dat mögelk, den Rohstoff Boomwull dör tallriek Arbeitsträen in en derart hooch Maat to vereddeln, dat he sluutend meest utsücht as Sied, dorbi aber wiederhen sien tallriek anner positiv Eegenschapen behollt.<ref>''[http://www.urbanara.de/warenkunde/baumwolle/ Warenkunde]'', Urbanara GmbH</ref> === Gebruuk === De Hööftanwennensberiek för Boomwull is eendüüdig de Textilindustrie. Mit en Mengenandeel vun etwa 33 Perzent an de welltwiet Produktschoon vun Textilfasern (insluutend anner Natuurfasern un Chemiefasern) un en Mengenandeel vun etwa 75 Perzent an de Natuurfasern is Boomwull de mit Afstand an' fakensten insett Natuurfaser för Heim- un Kleedaschtextilien.<ref>C. Hoffmeister, T. Schneider, J. Müssig: ''Marktanalyse Nachwachsende Rohstoffe, Textilien.'' Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe, 2006.</ref><ref>''{{Webarchiv|url=http://www.cirfs.org/KeyStatistics/WorldManMadeFibresProduction.aspx |wayback=20120825170145 |text=World man-made fibres production |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }}'', CIRFS (Comité International de la Rayonne et des Fibres Synthétiques), afroopen an' 30. September 2012.</ref><ref>FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations): ''[http://www.naturalfibres2009.org/ International year of natural fibres]'', Zugriff 5. Mai 2009.</ref> Neben den Gebruuk in de Textilindustrie finnen Boomwullfasern aber ok in völl anner Berieken Verwennen, bispeelsweis as Verbandsmaterial in de Medizin as ok bi [[Kosmetik]] un [[Hygiene]] as [[Watte]] oder [[Wattestäbchen]]. [[Fischernett]]en, Seile un Taue bestaht faken ganz oder deelwies ut Boomwullfasern, ebenso [[Telt]]en, [[Plaan (Afdecken)|Plaans]] un [[Persenning]]s. Fröher wurrn ok [[Füerwehr]]schläuche ut Boomwull maakt. Boomwull find ok bi de Herstellung vun eenig [[Papeer]]sorten, vun [[Zellulose]], [[Koffiefilter]]n, Bookinbänden un [[Banknoot|Banknoten]] Verwennen. Boomwull wurrd ok as Verstärkungsfaser för [[Natuurfaserverstärkter Kunststoff|natuurfaserverstärkte Kunststoffe]] insett. Hööftinsatzrebeet dorför sünd [[Duroplast|duroplastische]] Verbundwarkstoffen vör allen för LKW-Fohrerkabinen.<ref>Michael Karus, Sven Ortmann, Dominik Vogt: ''Naturfasereinsatz in Verbundwerkstoffen in der deutschen Automobilproduktion 1996 bis 2003.'' nova-Institut, 2004.</ref> Dör hör hooch Dehnfähigkeit maakt de Bimischen vun Boomwullfasern to anner Natuurfasern en düütliche Verbetern vun de [[Slagtoigkeit]] vun disse Warkstoffe mögelk. In Form vun [[Nitrocellulose]] deent Boomwull to de Herstellung vun [[Munitschoon]] un [[Sprengstoff]]. [[Boomwullsamenööl]] fallt as en Nebenprodukt bi de Boomwullproduktschoon an un kann in' [[Raffinatschoon|raffineerten]] Tostand as [[Spiesenööl]] oder Brennstoff bruukt wurrn. Dat is en Grundstoff in de kosmetisch Industrie. De nah dat Utpressen vun dat Ööl verblieven Öölkook deent faken as [[Protein|eiwittriek]] Veehfutter, wurrd aber wegen sien hooch [[Gossypol]]gehalt blots an utwussen [[Wedderkäuer]] verfuttert. De Samen könnt bit zirka 20 Perzent Ööl un 50 Perzent Boomwollsamenkook presst wurrn. Schalen billen den Rest. Boomwollsamen gullen in den [[USA]] fröher ok as [[Huusmiddel]], um en [[Schwangerschapsafbröök]] hentokriegen. === Bestanddeelen un Verarbeitung === [[Datei:Cellulose Sessel.svg|thumb|Cellobiose (en Glucose-Dimer) bild de Grundeenheit vun Zellulose]] Bi de Uparbeiten vun de Boomwull gaht blots rund teihn Perzent vun dat Rohgewicht verloren. Wenn de [[Wass]]-, [[Protein|Eiwitt]]- un wiederen Plantenreste entfernt sünd, blifft en natüürlich [[Polymer]] ut [[Zellulose]] torüch. In' Gegensatz to völ anner Natuurfasern hett Boomwull kien [[Lignin]]- oder [[Pektin]]bestanddeelen un blots en minn geringe Menge an [[Hemizellulose]] vun etwa 5,7 Prozent.<ref>A. K. Mohanty, M. Misra,G. Hinrichsen: ''Biofibres, biodegradable polymers and biocomposites: An overview.'' In: ''Macromolecular Materials and Engineering.'' 2000, Utgaav 276/277, S.&nbsp;1–24.</ref> Somit besteiht de Boomwullfaser, neben de Wachsschicht, meest blots ut hoochkristalliner Zellulose. De besünner Anordnung vun de Zellulose gifft de Boomwull en hooch Rietfastigkeit. Jede Faser besteiht ut 20 bit 30 Lagen Zellulose in en dreiht Struktur. == Wertschaplich Bedüüden == [[Datei:Cotton sofa.JPG|mini|Verarbeit Boomwull as Sofabetoog]] === Weltproduktschoon === 2012 wurn weltwiet insgesamt 25,95&nbsp;Mio.&nbsp;t Boomwull produzeert (blots Lint ahn Linter, s.&nbsp;o.) De teihn gröttsten Produzenten hemm tosommen 88,9 % vun Weltproduktschoon arnt: {| class="wikitable sortable" |+De gröttsten Boomwullproduzenten (2012)<ref name="FAOSTAT">{{Webarchiv|url=http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |wayback=20160415155951 |text=Statistik der |archiv-bot=2026-03-14 00:44:27 InternetArchiveBot }} [[FAO]] 2014, Landwertschapsorganisatschoon vun de UN, afropen an' 12. Januar 2016.</ref> |- ! Rang | Flagg ! Land ! Produktschoon (in Tsd. [[Tünn (Eenheit)|t]]) ! Anteil |- | 1 || [[Bild:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|25px]] || Volksrepubliek China || align="right" | 6840 || align="right" | 26,4 % |- | 2 || [[Bild:Flag of India.svg|25px]] || Indien || align="right" | 5321 || align="right" | 20,5 % |- | 3 || [[Bild:Flag of the United States.svg|25px]] || USA || align="right" | 3598 || align="right" | 13,9 % |- | 4 || [[Bild:Flag of Pakistan.svg|25px]] || Pakistan || align="right" | 2215 || align="right" | 8,5 % |- | 5 || [[Bild:Flag of Brazil.svg|25px]] || Brasilien || align="right" | 1638 || align="right" | 6,3 % |- | 6 || [[Bild:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] || Usbekistan || align="right" | 1052 || align="right" | 4,1 % |- | 7 || [[Bild:Flag of Australia.svg|25px]] ||Australien || align="right" | 973 || align="right" | 3,8 % |- | 8 || [[Bild:Flag of Turkey.svg|25px]] || Törkie || align="right" | 851 || align="right" | 3,3 % |- | 9|| [[Bild:Flag of Greece.svg|25px]] || Grekenland || align="right" | 367 || align="right" | 1,4 % |- | 10 || [[Bild:Flag of Mexico.svg|25px]] ||Mexiko || align="right" | 220 || align="right" | 0,8 % |- |- class="sortbottom" ! !! style="text-align:left;" | !! style="text-align:left;" | weltwiet !! style="text-align:right;" | 25.955 !! style="text-align:right;" | 100,00 % |} === Pries an de Warenterminbörse === Tüschen Mai 2011 un Mai 2014 schwank de Boomwullpries an de New Yorker Warenterminbörse (NYBOT) tüschen ca. 0,70 un 1,40 [[US-Dollar|US-$]]. An' 19. Mai 2014 leeg he bi 0,89 US-$ pro amerikaansch Pund (453,592&nbsp;Gramm).<ref>[http://www.ariva.de/baumwolle_nybot-kurs Baumwollkurs auf ariva.de], afropen an' 19. Mai 2014.</ref> == Recycling == Boomwull hett den [[Recycling-Code]]-60 (TEX). == Gesundheitliche Risiken == Boomwullfasern un deren Stoff könnt, as all [[Zellulose]]fasern, wegen de [[Glykosidisch Binnen|glykosidisch Binnen]] vun de Aart β1→4 nich vun [[Söögdeerter]] afbaut wurrn.<ref>Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko, Lubert Stryer: ''Stryer Biochemie.'' 6. Uplaag. Spektrum Akademischer Verlag, München 2007, ISBN 978-3-8274-1800-5.</ref> Je nah Reinigungsperzess kommt todem ünnerscheedlich Mengen an verbleven plantlich un bakteriell [[Antigene]]n ut dat Utgangsmaterial vör.<ref>V. Castranova, D. G. Frazer, L. K. Manley, R. D. Dey: ''Pulmonary alterations associated with inhalation of occupational and environmental irritants.'' In: ''[[Int Immunopharmacol]].'' (2002), Bd.&nbsp;2(2–3), S.&nbsp;163–172. PMID 11811921.</ref> Faken Inahmen vun de Stoff vun Zellulosefasern führt to en [[Bioakkumulatschoon]] in de Lung, de sück in dat Krankheitsbild vun de [[Byssinose]] ütern kann.<ref>E. Tátrai, M. Brozik, Z. Adamis, K. Merétey, G. Ungváry: ''In vivo pulmonary toxicity of cellulose in rats.'' In: ''[[J Appl Toxicol]].'' (1996), Bd.&nbsp;16(2), S.&nbsp;129–135. PMID 8935786.</ref><ref>L. Rushton: ''Occupational causes of chronic obstructive pulmonary disease.'' In: ''Rev Environ Health'' (2007), Bd.&nbsp;22(3), S.&nbsp;195–212. PMID 18078004.</ref><ref>D. C. Christiani, X. R. Wang: ''Respiratory effects of long-term exposure to cotton dust.'' In: ''Curr Opin Pulm Med.'' (2003), Bd.&nbsp;9(2), S.&nbsp;151–155. PMID 12574696.</ref> == Literatur == * [[Sven Beckert]]: ''Empire of Cotton. A Global History.'' Knopf, New York 2014, ISBN 978-0-375-41414-5. ** ''King Cotton: Eine Globalgeschichte des Kapitalismus'' (Översett vun Annabel Zettel un Martin Richter). Beck, München 2014, ISBN 978-3-406-65921-8. * Michael D. Coe (Hrsg.), Dean Snow, Elizabeth Benson: ''Weltatlas der alten Kulturen. Amerika vor Kolumbus.'' Christian, München 1986, ISBN 3-88472-107-0, S.&nbsp;204. * D. A. Farnie, D. J. Jeremy (Hrsg.): ''The Fibre that Changed the World. The Cotton Industry in International Perspective, 1600–1990s.'' Oxford University Press, New York 2004. * Wolfgang Haberland: ''Amerikanische Archäologie''. WBG, Darmstadt 1991, ISBN 3-534-07839-X. * ''[[Herder-Lexikon der Biologie]].'' 7 Bände, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelbarg 1994, ISBN 3-86025-156-2. * Henry Hobhouse: ''Fünf Pflanzen verändern die Welt: Chinarinde, Zucker, Tee, Baumwolle, Kartoffel'' (Originalttitel: ''Seeds of change, Five Plants That Transformed Mankind'', översett vun Franziska Jung). 4. Uplaag, dtv, München 1996, ISBN 3-423-30052-3. * [[Hans Läng]]: ''Kulturgeschichte der Indianer Nordamerikas.'' Gondrom, Bindlach 1993, ISBN 3-8112-1056-4. * Wolfgang Mönninghoff: ''King Cotton: Kulturgeschichte der Baumwolle''. Artemis und Winkler, Düsseldörf 2006, ISBN 978-3-538-07232-9. * Pietra Rivoli: ''Reisebericht eines T-Shirts''. Ein Alltagsprodukt erklärt die Weltwirtschaft (Originaltitel: ''The Travels of a T-Shirt in the Global Economy,'' översett vun Christoph Bausum), [[Econ Verlag|Econ]], Berlin 2006, ISBN 978-3-430-17765-8. * C. Wayne Smith, J. Tom Cothren: ''Cotton: Origin, History, Technology, and Production.'' Wiley 1999, ISBN 0-471-18045-9. * Ursula Völker, Katrin Brückner (Hrsg.): ''Von der Faser zum Stoff. Textile Werkstoff- und Warenkunde''. 34. Uplaag, Handwerk + Technik, Hamborg 2009, ISBN 978-3-582-05112-7. * Carina Weber, Dagmar Parusel: ''Zum Beispiel Baumwolle'', Lamuv, Chöttingen 1995, ISBN 3-88977-408-3 (= ''Lamuv Taschenbook'', Band 117, ''Süd-Nord''). == Weblenken == {{Commons|Gossypium|Boomwull}} * [http://www.icac.org/ International Cotton Advisory Committee (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20100705041420/http://r0.unctad.org/infocomm/anglais/cotton/sitemap.htm Informatschonen to Boomwull vun de Konferenz vun de Vereente Natschonen för Hannel un Entwicklung (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20110707093937/http://www.agrocel-cotton.com/english/en_glossary_of_terms.html Glossar vun Boomwull-Fackbegreep (engelsch)] * [http://www.tis-gdv.de/tis/ware/fasern/baumwoll/baumwoll.htm Boomwullinformatschonen vun de Transport-Informations-Service] * [http://www.youtube.com/watch?v=m_VyFyURXWw ''Die textile Kette''] in 5 Folgen up you tube == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Planten]] qloolbohnhrjpqnf5bo4hwbaz113a82 0 73624 1064650 1064300 2026-05-08T08:11:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064650 wikitext text/x-wiki [[Datei:Oefeninterland Nederland tegen Argentinië 4-1; nr. 6, 7 Cruyff, kop.jpg|mini|200px|Johan Cruyff as Kapitän vun de Elftal (1974)]] '''Hendrik Johannes Cruijff''' (* [[25. April]] [[1947]] in [[Amsterdam]]; † [[24. März]] [[2016]] in [[Barcelona]], [[Spanien]]<ref>{{Internetquelle|url=http://www.focus.de/sport/laureus/im-alter-von-68-jahren-fussball-legende-johan-cruyff-ist-tot_id_5383824.html|titel=Fußball-Legende Johan Cruyff ist tot|werk=FOCUS Online|abruf=2016-03-23}}</ref>), bekannt as '''Johan''' oder '''Johann Cruyff''' ({{audio|JohanCruijff.oga|Johan Cruiff}}), weer en [[nedderlannen (Europa)|nedderlannsch]] [[Football]]speler un later Footballtrainer.. „Europas Fußballer des Jahrhunderts“<ref>[http://www.dfb.de/news/detail/wm-star-1974-cruyff-fuehrt-oranje-ins-finale-57324/]</ref> gull as begnadet [[Speelmaker]] un weer dat Uthangschild vun den nedderlannschen Football. Cruyff weer Star vun den [[Totaler Football|„totalen Football“]] ''(totaalvoetbal)'', mit den [[Ajax Amsterdam]] sien gröttste Erfolge recken dee un de Nedderlannsch Natschonalmannschap, för de he in 48 Länderspelen 33 Dooren schaaten hett, bi de [[Football-Weltmeesterschap 1974|WM 1974]] Viezweltmeester wurr. Dornah speel he för den [[FC Barcelona]], in den [[USA]] un wedder in den Nedderlannen ([[Feyenoord Rotterdam]]) bevör he 1984 sien aktiv Loopbahn afsluuten dee. Ähnlich spoodriek weer he nahderhen as Trainer för Ajax Amsterdam un den FC Barcelona. In Barcelona prääg he de vun [[Rinus Michels]] up den Weg brocht Jöögdakademie [[La Masia]] (ut de nahderhen Speler as [[Cesc Fàbregas]], [[Pep Guardiola]] un [[Lionel Messi]] hervorgungen) un form dat „Dream Team“, dat 1992 eerstmals den [[Europapokal vun de Landsmeester]] wunn.<ref>[http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1413342.html The Barcelona Academy]l, Fifa World, 6. April 2011.</ref> Sien Söhn [[Jordi Cruyff]] weer ebenfalls nedderlannsch Football-Natschonalspeler. König John, as he ok nömmt wurr, weer all siet sien Jöögd en starken Rooker, kreeg nahderhen en Hartinfarkt und is toletzt an Lungenkrebs storven. == Literatur == * [[Dietrich Schulze-Marmeling]]: ''Der König und sein Spiel. Johan Cruyff und der Weltfußball.'' Die Werkstatt, Chöttingen 2012, ISBN 978-3-89533-845-8. * Dietrich Schulze-Marmeling: ''BARÇA oder: Die Kunst des schönen Spiels.'' Die Werkstatt, Chöttingen 2010, ISBN 978-3-89533-720-8. * [[Hardy Grüne]]: ''Fussball WM-Enzyklopädie 1930 bis 2010.'' Agon, Kassel 2006, ISBN 3-89784-290-4. * Tom Bender und Ulrich Kühne-Hellmessen: ''Verrückter Europacup.'' Weltbild, Augsborg 2003, ISBN 3-8289-2003-9. * David Winner: ''Oranje brilliant, das neurotische Genie des holländischen Fußballs.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2008, ISBN 978-3-462-03994-8. == Weblenken == {{Commons|Johan Cruijff|Johan Cruyff}} * [http://www.cruijff.com/ Homepage to Johan Cruijff] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118677454|LCCN=n/88/624848|NDL=00795959|VIAF=42631934}} {{SORTIERUNG:Cruyff, Johan}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Footballspeler (Nedderlannen)]] [[Kategorie:Footballtrainer]] [[Kategorie:Boren 1947]] [[Kategorie:Storven 2016]] 30kw6xkv44tiulir3iy0lpn8eq8b5a4 0 77028 1064601 1064261 2026-05-08T03:20:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064601 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:GUD-Block-D Lingen 2010-1.JPG|duum|Block D, 2010]] De Eerdgaskraftwark Emsland is en [[Eerdgaskraftwark]] in [[Lingen]] mit veer Blocken. ==Blocken== {| class="wikitable sortable" |- ! Block !! Brenn-<br />stoff !! Brutto-<br />leistung !! Netto-<br />leistung !! Prozesswärme-<br />leistung !! Netto-<br />wirkungsgrad !! Werke süit !! Werke bit |- | A || Eerdgas || 50 MW || || || || 1972<ref>{{Webarchiv|url=http://www.rwe.com/app/Pressecenter/Download.aspx?pmid=4003986 |wayback=20160911133514 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 01:35:45 InternetArchiveBot }}... Infos ton Kraftwark</ref> || 1985 |- | B || Eerdgas || 488 MW || 475 MW || 37 MW || 46 % || 1974 || |- | C || Eerdgas || 488 MW || 475 MW || 37 MW || 46 % || 1975 || |- | D || Eerdgas || 902 MW || 887 MW || 50 MW || 59,2 % || 2009 || |} Nahwies:<ref>{{Internetquelle | url=http://www.rwe.com/web/cms/de/16658/rwe-power-ag/standorte/kw-emsland/ | titel=Kraftwerk Emsland | titelerg= | autor=RWE Power AG | hrsg= | werk= | seiten= | datum= | zugriff=2011-07-14 | sprache= | format= | kommentar= | zitat= | offline= }}</ref> ==Enkeld Nahwiesen== <references /> [[Kategorie:Eerdgaskraftwark]] oalv9zw8ct9w3dleobr85fpm5nnyxke 0 77081 1064628 1064285 2026-05-08T06:17:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064628 wikitext text/x-wiki Een '''Harr''' ([[hoochdüütsch]]: ''Harde'', fröher'': ''Herde'', [[däänsch]]/[[Norwegsche Spraak|norwegsch]]: ''herred'', [[Noordfreesch]]: ''Hiird, [[sweedsch]]: ''härad'') weer een däänsch Verwaltenseenheit. Harren geev dat tomindst vun fröhen [[Middelöller]] an bit 1867. == Harrenrebeet == [[Datei:Administrative division of denmark in medieval times.jpg|thumb|Harren in Däänmark in't Middelöller]] [[File:Zeelandia Insula with subdivision by Blaeu 1665.jpg|thumb|Harren (''herrit'') op de Eiland ''[[Seeland (Däänmark)|Seeland]]'' 1665]] [[Datei:Slesvig-counties.png|thumb|Harden in't Landsdeel ''Sleswig'' un op de Eiland ''Fehmarn'' bit 1867]] De Verwalteneenheit ''Harr'' ward binah in dat ehmoligen Königriek Däänmark inföhrt woorn. Na hütigen Grenzen finn een ehmoligen Harren in: * [[Däänmark]]: heel * [[Sweden]]: in't Süüden * [[Norwegen]]: in't Süüden * [[Sleswig-Holsteen]]: Landsdeel ''Sleswig'' un op ''[[Fehmarn]]''. König [[Erich vun Pommern]] föhrte Harren twüschen 1405 un 1407 ok in [[Finnland]] in. == Etymologie == De Etymologie is nich kloor. Mehrst ward annömmen, dat dat Woord ut ''hær'' = „Schoof“, „Hood“ un ''ride'' (= „rieden“) ([[Ooldhoochdüütsch|ohd.]]: ''hariraida'', ''heriraita'') tosammensett worrn is. Dat Bedüden-Entwickeln kann so vun „riedend Schoof“ över „Schoof, de to de glieken Stell riedet“ hin to „Rebeet vun een gemeenen Versammeloort, [[Thing]]-Platz, [[Opper]]-Steed“ verloopen sien. Na een Alternativvörstellen könnt ''riedend Schoof'' ok as een militärsch Eenheit för'n Seedelnreebet meent sien. Een anner Alternativvörstellen över de Etymologie vun ''Harr'' stellt 'n Tosamenhang to Schippsbesatten her: Na öllersten angelsässisch un freesch Borns warr de Begreep ''hær'' för 36 Mann Schippbesatten bruukt, na middelöllerschen Borns för 42 Mann. Utgangen warrt, dat een Harr dat Rebeet weer, wo in de [[Iesentied]] de Besatten för een Schipp tosamen stellt worrn kunnt, laater för een bit veer Schippen. == Geschicht == Eerstmoligen Nawies för de Begreep (däänsch: ''herred'' gifft dat dörch een Breef vun [[Knut de Hilligen]] in't Johr 1085,<ref>[[:w:dk:Herred|Däänsch Wikipedia]]</ref> annöömt warrt aver, dat dat Harren all lang gifft. In't Middelöller weer Harren keen militärsch Rebeeten mehr, man Rechtskreise üm een Harren-[[Thing]] 'rüm. De Thing weer de Inwahnerversammeln, laater ok dat ordentlichen Gericht för de Harr. De vun de Landsherrn beropten [[Harrenvogt]] weer de Thing-Baas wesen. Een Reeg vun Seedeln höört in düsse Tied to een Harr. == Literatur == * ''Herred.'' In: ''Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder fra vikingetid til reformationstid.'' Band 6: ''Gästning – hovedgard.'' Rosenkilde og Bagger, København 1961. == Weblinks == {{Commons|Category:Hundred (county division)|Harr}} * {{internetquelle |url=http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/harde.htm |hrsg=Gesellschaft für Schleswig-Holsteinische Geschichte |titel=Harde |zugriff=25. Oktober 2010 }} {{Webarchiv|url=http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/harde.htm |wayback=20140408052342 |text=Harde |archiv-bot=2026-05-08 06:17:52 InternetArchiveBot }} == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Typ vun subnatschonale Eenheiten]] [[Kategorie:Typ Verwaltensrebeet]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Sweden]] [[Kategorie:Norwegen]] hvhfkmtir2092zh8hgf88qvkt2qchrx 0 83092 1064574 1064239 2026-05-08T00:39:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064574 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Biddhaupeer; Fanghaupeer |TAXONL=Mantodea |BILD=Mantis religiosa MHNT entière.jpg |BILDB=[[Europääsch Biddhaupeerd]] (''Mantis religiosa'') |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=Biddhaupeer (''Mantodea'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Hermann Burmeister|Burmeister]], 1838 |UTSTORVEN= }} De '''Biddhaupeer''' oder '''Fanghaupeer''' (Mantodea) sünd en [[Ornen (Biologie)|Ornen]] mank de [[Insekten]]. Dor höört se to de [[Fleeginsekten]] (Pterygota) mit to. == Kennteken== Biddhaupeer könnt sik bannig good tarnen, sunnerlich, wiel se denn ok noch lang stillsitten könnt. Dat Lief is bi de meisten [[Oort (Biologie)|Aarden]] twuschen 40 un 80 Millimeters lang. De lüttjesten Biddhaupeer sünd de ollerhaftigen Aarden ut dat [[Geslecht (Biologie)|Geslecht]] ''[[Mantoida]]'' ut Süüdamerika, den siene lüttjeste Aart ''[[Mantoida tenuis]]'' bloß man 12 Millimeters meten deit. De gröttsten Aarden finnt sik mank de Geslechter ''[[Toxodera]]'' un ''[[Ischnomantis]]'' mit meist 160 Millimeters. [[Datei:Sphrodomantis lineola 01.jpg|mini|links|[[Ghana-Biddhaupeerd]] (''Sphodromantis lineola'') ♀]] De Biddhaupeer ehre Fangbeen weert ut Unner- un Böverschenkel billt. An den Unnerschenkel sitt allerhand Doorns un en grode Endklaue. He kann gegen den Böverschenkel over inklappt weern, as en Taschenmesst. An den Böverschenkel sitt ok Doorns an. De Hüftle’e (Coxa) sünd ok wat länger un könnt sik free bewegen. Mit düsse Fangbeen kann dat Biddhaupeer binnen 0,1 Sekunnen toslahn un siene Büte griepen. Allerhand Aarden schafft dat mit düssen präzisen Fangappraat ok un könnt [[Flegen]] ut de Luft fangen. Wenn se up’e Luer liggt, weert de Fangbeen hoochböört un an dat Lief anleggt. Dat sütt denn ut, as wenn se beden döen. Dor hefft de Biddhaupeer ehren Naam vun weg. De groten [[Facettenoog|Facettenogen]] staht wiet ut’nanner. So könnt de Deerter rund umto good sehn. Vunwegen, datt se to’n Upspören un Verfolgen vun de Büte just so bruukt weert, as bi de [[Paarung]] to’n Finnen vun en Partner, sünd se dat wichtigst [[Sinnorgan]] vun de Deerter. En anner Sinnorgan ia dat Höörorgan bi de wecken Aarden. Dat sitt dor twuschen de Achterhüften. Dor könnt se Töön twuschen 25 un 130 [[Kilohertz]] mit hören. Wohrschienlich bruukt se dat, um bi’t Flegen [[Fladdermüse]] to hören. De so nömmte Höörspleet liggt twuschen dat 2. un 3. Beenpaar un is man bloß 0,2 Millimeters breed. Seken könnt nich so good hören, as Heken. De wecken Aarden hefft ok twee Höörorgane unner’nanner. Dor könnt se denn verscheden Frequenzen mit hören. Annere Aarden hefft gor keen Höörorgan.<ref name="Urania">K. Günther, H.-J. Hannemann, F. Hieke, E. Königsmann & H. Schuman: ''Urania Tierreich – Insekten.'' Urania-Verlag, Leipzig, Jena, Berlin 1994, ISBN 3-332-00498-0</ref> == Wie se leven un wat se freten doot== [[Datei:Popa spurca w subadult.jpg|mini|''[[Popa spurca|Popa spurca crassa]]'' ♀ – subadult]] De meisten Biddhaupeer, as u. a. de [[Geistermantis]] (''Phyllocrania paradoxa'') oder dat [[Europääsch Biddhaupeerd|Europääsche Biddhaupeerd]] (''Mantis religiosa'') liggt over Dag up’e Luer un röögt sik stunnenlang nich, bit de Büte dicht bi kummt. Denn griept se de mit ehre Fangbeen. Alerhand Aarden hefft sik dor so bi an ehr Umto anpasst, datt se meist gor nich to sehn sünd. Na de Farv hen könnt se sik ok binnen een Aart bannig verschelen. Dat Lief lett, as wenn dat ut Plantendeele bestünn. De Geistermantis lett bannig na verdrögte Blöder, annere Aarden maakt Holtstücke un Twiege na. Annere Aarden, as u. a. ''[[Popa spurca]]'', ''[[Eremiaphila]]'' un ''[[Heteronutarsus]]'' leevt in [[Wöste]]n un Halfwösten vun Noordafrika bit na [[Indien]] hen un könnt bannig gau un veel lopen un jachtert achter ehre Büte ran. De meisten Aarden freet Insekten un [[Spinnen]], man dat gifft ok gröttere Aarden, de vertehrt ok noch [[Skorpionen]] un sogor lüttje [[Warveldeerter]], as junge [[Slangen]], [[Eerdkrupers]], [[Kolibris]] un lüttje [[Söögdeerter]].<ref name="Urania"/><ref>''3sat.de'' [http://www.3sat.de/specials/42324/index.html „Das Alien-Insekt – Die Gottesanbeterin“], Zusammenfassung eines Programmbeitrags vom 21. Dezember 2006.</ref> In’n Juli [[2017]] is bekannt maakt wurrn, datt Biddhaupeer in 13 Länner up all [[Kontinent]]e ok lüttjere [[Vagels]] nich versmaht. Bi de Bütevagels hannelt sik dat um 24 Aarden ut 14 Vagelfamilien. Vundeswegen kann dat angahn, wenn Biddhaupeer starker gegen [[Untüüch]] insett weert, datt se denn de wecken Vagelaarden in Gefohr bringt.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.unibas.ch/de/Aktuell/News/Uni-Research/Gottesanbeterinnen-machen-weltweit-Jagd-auf-Voegel.html?pk_campaign=uninews&pk_kwd=20170704|titel=Gottesanbeterinnen machen weltweit Jagd auf Vögel|sprache=de|datum=2017-07-04|zugriff=2017-07-04}} Universität Basel, basierend auf: Martin Nyffeler, Michael R. Maxwell, J. V. Remsen, Jr.: Bird predation by praying mantises: a global perspective The Wilson Journal of Ornithology (2017) 129(2): S. 331-344.</ref> De Eier weert in grote Eibulten afleggt. En poor Aarden vermehrt sik ok dör [[Parthenogenese]]. == Wo se vorkamen doot== [[Datei:Blütenmantis Bauch.JPG|mini|Präparat vun en [[Asiaat‘sche Blötenmantis]] mit grote Ogenplacken.]] Vun de mehr as 2.400 bekannten Aarden<ref name="Mantodea Species File Online"/> leevt in [[Europa]] 36 Aarden.<ref name="Fauna"/>Bloß man een Aart is in [[Middeleuropa]] tohuse, dat is dat [[Europääsch Biddhaupeerd|Europääsche Biddhaupeerd]], all annern Aarden finnt sik in de [[Subtropen]] un in de [[Tropen]]. In de Gemarken um de [[Middellannsche See]] umto leevt, blangen ''Mantis religiosa'', ok noch ''[[Iris oratoria]]'', ''[[Geomantis larvoides]]'', ''[[Apteromantes aptera]]'', ''[[Perlamantis alliberti]]'', ''[[Bolivaria brachyptera]]'', un en Reeg vun Aarden ut dat Geslecht ''[[Ameles]]'' (u. a.. ''[[Lütt Biddhaupeerd]]''), ''[[Rivetina]]'', ''[[Pseudoyersinia]]'' un ''[[Empusa (Geslecht)|Empusa]]'' (u. a.. ''[[Empusa pennata]]'' oder ''[[Empusa fasicata]]''). In’n Süüdosten vun de [[Ukraine]] gifft dat ok noch [[Iris polystictica]]. [[Fossil]] sünd Biddhaupeer in allerhand [[Barnsteen]], sunnerlich ut dat [[Baltikum]], ut de Tied vun dat [[Eozän]] funnen wurrn. De ollste Barnsteen mit en Biddhaupeerd dor in, stammt ut den so nömmten New Jersey Barnsteen ([[USA]]) ut de bövere [[Kried (Geologie)|Kried]], [[Turonium]]).<ref>Reinhard Ehrmann: ''Gottesanbeterinnen in Kopal und Bernstein (Insecta:Mantodea)'', ARTHROPODA '''7''' (3): 2-8, 2 Tab., Wernigerode 1999,</ref> == Systematik == [[Datei:Empusa pennata 20071021.jpg|mini|hochkant|''[[Empusa pennata]]'', [[Nymphe (Zoologie)|Nymphe]] (Unnerfamilie Empusinae)]] [[Datei:Phyllocrania paradoxa Morphology.jpg|mini|[[Geistermantis]] (''Phyllocrania paradoxa''), bruun un swatt (Unnerfamilie Epaphroditinae)]] [[Datei:Mantis Hymenopus coronatus 6 Luc Viatour.jpg|mini|''[[Hymenopus coronatus]]'' (Unnerfamilie Hymenopodinae)]] [[Datei:Ameles spallanziana-Sardinien-2008-Thomas Huntke.jpg|mini|[[Lütt Biddhaupeerd]] (''Ameles spallanziana'') (Unnerfamilie Amelinae)]] [[Datei:Dead-leaf Mantis.jpg|mini|''[[Deroplatys lobata]]'' (Unnerfamilie Deroplatyinae)]] [[Datei:Iris oratoria-Sardinien-2008-Thomas Huntke.jpg|mini|hochkant|''[[Iris oratoria]]'' (Unnerfamilie Mantinae)]] [[Datei:Miomantis paykullii Luc Viatour.jpg|mini|hochkant|[[Ägyptisch Biddhaupeerd]] (''Miomantis paykullii'') (Unnerfamilie Miomantinae)]] === Ütere Systematik === Biddhaupeer sünd eng verwandt mit de [[Kakerlaken]] (Blattodea) un mit de [[Termiten]] (Isoptera). De wecken Forschers faat Biddhaupeer, Kakerlaken, Termiten un [[Eerdlüse]] tohopen in dat [[Taxon]] Oothecariformia. Annere stellt Kakerlaken un Biddhaupeer tosamen in de [[Ornen (Biologie)|Ornen]] Dictyoptera (ok Oothecaria).<ref name="Urania"/> === Binnere Systematik === De Biddhaupeer weert in verscheden Familien insorteert. Unnerornens weert bitherto noch nich bruukt. Hier stellt wi de binnere Systematik vor bit hen to de Unnerfamilien. En poor bekannte Aarden sünd dor mit upföhrt:<ref name="Mantiden">Claudia Heßler, Ingrid & Rudolf Bischoff: ''Mantiden – Faszinierende Lauerjäger'', Edition Chimaira, Frankfurt am Main 2008, ISBN 3-930612-45-3</ref><ref name="Mantodea Species File Online">Otte, Daniel, Lauren Spearman and Martin B.D. Stiewe: [http://mantodea.speciesfile.org/Common/basic/Taxa.aspx?TaxonNameID=1 Mantodea Species File Online]. Version 1.0/4.0 (afropen an’n 3. Mai 2011)</ref> * [[Acanthopidae]] [[Hermann Burmeister]], 1838 ** [[Acanthopinae]] Burmeister, 1838 ** [[Acontistinae]] [[Morgan Hebard]], 1924 ** [[Stenophyllinae]] [[Ermanno Giglio-Tos]], 1919 * [[Amorphoscelidae]] [[Carl Stål]], 1877 ** [[Amorphoscelinae]] Stål, 1877 ** [[Paraoxypilinae]] Giglio-Tos, 1913 ** [[Perlamantinae]] Giglio-Tos, 1913 *† Baissomantidae [[Vadim G. Gratshev]] & [[Vladimir Vasilevich Zherikhin]], 1993 * [[Chaeteessidae]] [[Anton Handlirsch]], 1926 ** Chaeteessinae *† [[Cretomantidae]] Gratshev & Zherikhin, 1993 * [[Empusidae]] Burmeister, 1838 ** [[Blepharodinae]] [[Max Beier]], 1964 *** [[Lüttje Düvelsbloom]] (''Blepharopsis mendica'' ([[Johann Christian Fabricius]], 1775)) *** [[Düvelsbloom]] (''Idolomantis diabolica'' ([[Henri de Saussure]], 1869)) ** [[Empusinae]] Saussure, 1893 *** ''[[Empusa pennata]]'' ([[Carl Peter Thunberg]], 1815) *** [[Wannel-Vigelien]] (''Gongylus gongylodes'' ([[Carl von Linné]], 1758)) * [[Eremiaphilidae]] [[James Wood-Mason]], 1889 * [[Hymenopodidae]] [[Lucien Chopard|Lucien Chopard]], 1949 ** [[Acromantinae]] [[Ermanno Giglio-Tos]], 1919 ** [[Epaphroditinae]] Giglio-Tos, 1919 *** [[Geistermantis]] (''Phyllocrania paradoxa'' Burmeister, 1838) ** [[Hymenopodinae]] Giglio-Tos, 1919 *** ''[[Hymenopus coronatus]]'' [[Guillaume-Antoine Olivier]], 1792 *** ''[[Pseudocreobotra ocellata]]'' ([[Ambroise Marie François Joseph Palisot de Beauvois]], 1805) *** ''[[Pseudocreobotra wahlbergii]]'' Stål, 1871 *** [[Lüttje Blötenmantis]] (''Pseudoharpax virescens'') ** [[Oxypilinae]] Giglio-Tos, 1919 * [[Iridopterygidae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Hapalomantinae]] ** [[Iridopteryginae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Nanomantinae]] ** [[Tropidomantinae]] * [[Liturgusidae]] Giglio-Tos, 1919 ** Liturgusinae Giglio-Tos, 1919 * [[Mantidae]] Burmeister, 1838 ** [[Amelinae]] Giglio-Tos, 1919 *** [[Lütt Biddhaupeerd]] (''Ameles spallanziana'' [[Pietro Rossi]], 1792) ** [[Angelinae]] Beier, 1964 ** [[Antemninae]] [[Walter Ribeiro Terra]], 1995 ** [[Choeradodinae]] [[William Forsell Kirb]], 1904 ** [[Chroicopterinae]] ** [[Compsothespinae]] Handlirsch, 1926 ** [[Deroplatyinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Dystactinae]] ** [[Mantinae]] Burmeister, 1838 *** [[Austraalsche Kaventsmann-Mantis]] (''Hierodula majuscula'' ([[Norman Tindale|Tindale]], 1923)) *** [[Indisch Grood Biddhaupeerd]] (''Hierodula membranacea'' (Burmeister, 1838)) *** [[Europääsch Biddhaupeerd]] (''Mantis religiosa'' (Linnaeus, 1758)) *** ''[[Parasphendale agrionina]]'' [[Carl Eduard Adolph Gerstäcker|Gerstaecker]], 1869 *** [[Gröne Schildmantis]] (''Rhombodera basalis'' [[Wilhem de Haan|De Haan]], 1842) *** [[Ghana-Biddhaupeerd]] (''Sphodromantis lineola'' Burmeister, 1838) *** [[Afrikaansch Kaventsmann-Biddhaupeerd]] (''Sphodromantis viridis'' ([[Peter Forsskål|Forsskål]], 1775)) *** [[Grote Chinesen-Mantis]] (''Tenodera sinensis'' Saussure, 1871) ** [[Mellierinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Miomantinae]] *** ''[[Miomantis binotata]]'' (Giglio-Tos, 1911) *** [[Ägyptisch Biddhaupeerd]] (''Miomantis paykullii'' Stål, 1871) ** [[Orthoderinae]] Saussure, 1869 ** [[Oxyothespinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Photinainae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Phyllotheliinae]] ** [[Schizocephalinae]] Beier, 1964 ** [[Stagmatopterinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Vatinae]] Saussure, 1893 *** ''[[Popa spurca]]'' Stål, 1856 * [[Mantoididae]] Giglio-Tos, 1927 ** Mantoidinae * [[Metallyticidae]] Chopard, 1949 ** Metallyticinae * [[Sibyllidae]] Stål, 1872 ** Sibyllinae Giglio-Tos, 1919 * [[Tarachodidae]] Handlirsch, 1930 ** [[Caliridinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Tarachodinae]] Handlirsch, 1930 * [[Thespidae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Haaniinae]] Beier, 1964 ** [[Hoplocoryphinae]] [[Alfred P. Kaltenbach]], 1996 ** [[Miopteryginae]] [[William Forsell Kirby]], 1904 ** [[Oligonicinae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Pseudomiopteriginae]] Giglio-Tos, 1919 ** [[Thespinae]] Giglio-Tos, 1919 * [[Toxoderidae]] Giglio-Tos, 1919 ** Toxoderinae Giglio-Tos, 1919 ==Kiek ok bi== * [[List vun Insekten]] == Weblenken == {{Commons|Category:Mantodea|Biddhaupeer}} == Belege== <references> <ref name="Fauna">[https://fauna-eu.org/cdm_dataportal/taxon/11918 Mantodea] in der [http://www.faunaeur.org/index.php Fauna Europaea], Stand 19. März 2015.</ref> </references> [[Kategorie:Biddhaupeer]] jmagy2m07d0h68mfkpe2bz674z2kbkt 0 91412 1064612 822160 2026-05-08T04:41:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064612 wikitext text/x-wiki '''Funchal''' [{{IPA|fũˈʃaɫ}}] is en Stadt up dat [[Portugal|portugeesch]] Eiland [[Madeira]]. Se is [[Hööftstadt]] van de [[Autonome Region Madeira]]. To disse Autonome Region Madeira hörrn buter de [[Madeira (Inselgrupp)|Inselgrupp Madeira]] (Hööftinsel Madeira, dat Eiland [[Porto Santo]] un de [[Ilhas Desertas|Desertas-Inseln]]) ok de wieder südlich liggen [[Ilhas Selvagens|Selvagens-Inseln]]. Funchal hett 112.015 Inwahner (Stand Juni 2011) up en Flach van 76,14 km². De Naam van de Universitätsstadt ([[Universität Madeira]], de eenzige Universität van dat Eiland) bedüüd „völ [[Fenchel]]“ (portugeesch: ''funcho'' „Fenchel“, dorto dat Adjektiv ''funchal'' „fenchelig“). De Stadt kreeg dissen Naam, wiel de Portugiesen bi dat Opdecken van dat Eiland dor besünners völ Fenchel finnen deen. == Geschichte == [[João Gonçalves Zarco]] un sien Lüüd leeten sück 1419 in dat up de Nahberschop liggen [[Câmara de Lobos]] daal, wiel se dat Rebeet um Funchal mit de günstig Bucht eerst noch rüüden mussen. 1421 wurr de Stadt dör [[João Gonçalves Zarco]] grünnd un 1508 kreeg se de Stadtrechte. Siet dat [[16. Johrhunnert]] is de Stadt Bischopssitt. Dormals weer de Stadt en wichtig Haben un temelk riek. Hannelschippfohrt is hüüd nich mehr so, dorför kummt dat meest Geld hüüd dör den Tourismus rin. De berühmt Footballspeler [[Cristiano Ronaldo]] stammt ut Funchal. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20000903211721/http://www.cm-funchal.pt/ Website van Funchal] {{Normdaten|TYP=g|GND=4299432-9|VIAF=130834058}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Portugal]] 246pmjgzmm73pehtgwnqr0jevm4dj89 0 92807 1064553 1064220 2026-05-07T23:19:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064553 wikitext text/x-wiki [[Bild:Allerfähre Marie Hoffmann II IMG 9236.jpg|duum|De Marie Hoffmann II (2012)]] De '''Allerfähr Odersen–Wessen''' is en [[Fähr]], de de beiden Öörd [[Odersen]] un [[Wessen (Gemeen Dörbern)|Wessen]] in’n [[Landkreis Veern]] över de [[Aller]] hen verbinnen deit. == Historie == [[Bild:Allerfähre in Westen (Dörverden) IMG 9237.jpg|duum|Fähr von Wessen keken (2012)]] De Fähr verbinnt de beiden Dörper siet dat 16. Johrhunnert. 1904 hett de Fischer Heinrich Hoffmann den Fährbedriev övernahmen un en neet Fährhuus boot. Düt Fährhuus is in’n April 1945 afbrennt, as de Briten den Oort innahmen un dorbi beschaten hebbt. Na 1945 is aver en neet Fährhuus boot worrn. Bet 1954 hett en 20 Meter langen [[Prahm]] Veh, Peerfurrwarken un Minschen översett. Von 1954 bet 1967 hett en 4,50 Meter lang Delenboot noch Footgängers un Radfohrers översett. 1967 is en ne’en un högeren Allerdiek anleggt worrn. Dorbi is dat Fährhuus afreten worrn. Dorüm is de Fährbedriev an’n 31. August 1967 instellt worrn. 30 Johr lang hett dat denn keen Fähr mehr geven. 1997 hett sik denn aver de Heimaatvereen Odersen insett, dat dat wedder en ne’e Fähr gifft. Op de AUCOOP/BBV-Warft in Bremen-[[Vesack]] is en 6 Meter lang Delenboot ut [[Ekenholt]] boot worrn, dat an’n 1. Mai 1997 op’n Naam ''Marie Hoffmann'' döfft worrn is. De Naam kummt von de letzte Fährfro, de tohoop mit ehren Mann Heinrich Hoffmann de Fähr bedreven hett. To’n 1. Januar 1999 hett sik en egenstännigen Heimaat- un Fährvereen Odersen billt. De Fähr is good annahmen worrn: rekent harr de Vereen mit 3000 Lüüd in’t Johr, in de eersten dree Johren weren dat aver al 19.000 Lüüd, also mehr as dat dubbelte. De Vereen hett dorüm en gröttere, 7,50 Meter lange Prahmfähr bi de Wikinger-Bootswarft in [[Willemshaven]] in Opdrag geven. Se is an’n 30. April 2000 op’n Naam ''Marie Hoffmann II'' döfft worrn.<ref>[http://www.otersen.de/allerfaehre/faehr-historie-marie-hoffmann/ Historie von de Fähr ''Marie Hoffmann'']</ref> De ''Marie Hoffmann II'' is 7,50 Meter lang un 2,70 Meter breed. Dat apene Fährboot hett Sittplätz för bet to 18 Lüüd un Platz för Fohrrääd. Roptokamen is dor över en 1,65 Meter brede Klapp an’n [[Boog (Schipp)|Boog]]. Andreven warrt de Fähr mit en 8-[[Kilowatt|kW]]-Elektro-Binnenboordmotoor, de sien Stroom ut en 290-[[Amperestünn|Ah]]-48-Volt-Gelbatterieblock (8&nbsp;x&nbsp;145&nbsp;[[Amperestünn|Ah]] 12&nbsp;[[Volt|V]]) kriggt. De Batterieblock warrt von en Solarpaneel-Anlaag laadt, de op en Biliggerboot installeert is. Dat Boot kann in’n Noodfall ok mit Roderremen an Land brocht warrn.<ref>[http://spezialbootsbau.de/portfolio/solar-allerfahre/ Technische Daten von de Fähr Odersen-Wessen]</ref> In’n Sommer 2016 is en ne’e [[Solarmodul|Solar]]-Fähr trech worrn, de ok wedder den Naam ''Marie Hoffmann'' driggt. Se is ut [[Aluminium]] boot, dat ok Seewater afkann. De Fähr is 30&nbsp;cm breder as de ''Marie Hoffmann'', dat ok [[E-Bike]]s good Platz hebbt. De Bo von de Fähr is mit 65.000 [[Euro]] ut [[LEADER|Leader]]-Middels för dat [[Aller-Laane-Daal]] fördert worrn.<ref>{{Internetquelle|url=http://gehrs.de/aller-leine-tal-allerfaehre-neues-projekt/|titel=Aller-Leine-Tal: Allerfähre ist erstes neues Projekt|autor=|hrsg=Björn Gehrs, Vorsitzender der LAG Aller-Leine-Tal und Samtgemeindebürgermeister|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-08}}</ref> == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.kirchlinteln.de/portal/seiten/allerfaehre-otersen-westen-904000068-20640.html De Fähr Odersen-Wessen op de Websteed von de Gemeen Kerklinneln] (hoochdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Koordinaten|KOOR_NS=52.841305|KOOR_OW=9.307748|WO=baven}} [[Kategorie:Landkreis Veern]] [[Kategorie:Fähr]] 07xlieagox2id7le9x103g0xv1mtlad 0 98733 1064660 1064310 2026-05-08T09:21:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064660 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |TAXON=Kartuffelkäver; Tuffeltiek(e) |TAXONL=Leptinotarsa decemlineata |BILD=Colorado potato beetle.jpg |BILDB= Kartuffelkäver (''Leptinotarsa decemlineata'') |Phylum= [[Liddfööt]] (''Arthopoda'') |Subphylum= [[Tracheendeerter]] (''Tracheata'') |Superclassis=[[Sessfööt]] (''Hexapoda'') |Classis= [[Insekten]] (''Insecta'') |Subclassis=[[Fleeginsekten]] (''Pterygota'') |Superordo=[[Neeflunken]] (''Neoptera'') |Ordo=[[Kävers]] (''Coleoptera'') |Subordo= ''[[Polyphaga]]'' |Familia= [[Blattkävers]] (''Chrysomelidae'') |Species=Kartuffelkäver (''Leptinotarsa decemlineata'') |BESCHREVEN_DÖR=[[Thomas Say|Say]], 1824 |UTSTORVEN= }} De '''Kartuffelkäver''' oder '''Tüffelkäver''', in [[Oostfreesland]] '''Tuffeltiek(e)''', (''Leptinotarsa decemlineata'') is en [[Oort (Biologie)|Aart]] ut de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Blattkävers]]. ==Kennteken == De Tüffelkäver is 7 bit 15 Millimeters lang. He is geel, mit swatte Placken up sien [[Halsschild]] un tein dunkere Striepen langs de [[Deekflunken]]. Bi Gefohr kann de Käver en [[Wehrsekret]] afgeven, vun dorher warrt sien Farv as Wohrschau un [[Alarmfarv]] ankeken. == Wo he vörkamen deit un wie he sik utbreedt hett== [[Datei:Kartoffelkaefer fg01d.jpg|miniatur|links|Wo Käver un [[Kartuffeln]] hüdigendags an to drepen sünd]] [[Datei:Potato beetle larvae.jpg|miniatur|Den Tüffelkäver siene [[Budden]]]] Hüdigendags kümmt de Kartuffelkäver up de ganze Welt vör. An un vor sik weer he in de hüdigen [[USA]], in’n [[US-Bundsstaat|Bundsstaat]] [[Colorado]] tohuse. Vundeswegen warrt de Käver in de USA ok „Colorado beetle“ nömmt. An un for sik hett he vun [[Büffel-Klatte]]n (''Solanum rostratum'') leevt, de just so, as de [[Kortuffel]] to de [[Familie (Biologie)|Familie]] vun de [[Nachtschaddenplanten]] tohören deit. De Büffelklatten leevt midderwielen ok as [[Neophyt]]en in [[Düütschland]].Up de [[Kartuffel]] overgahn is he, as de witten Siedlers wieter in dat Land rinkamen sünd, un dor denn Kartuffelackers bi anleggt hefft. In [[Europa]] is de Käver to'n eersten Mol [[1877]] in de [[Haben]]s vun [[Liverpool]] un [[Rotterdam]] funnen wurrn. Ok in [[Düütschland]] düker he 1877 to'n eersten Mol up, as he in [[Mülheim an'n Rhien]] un in [[Torgau]] funnen wurrn is. Vun düssen Anfang an is jummers wedder versocht wurrn, gegen de Plaag gegenan to gahn. [[1887]] un [[1914]] hett dat gröttern Befall in Europa geven. [[1922]] hett de Käver bi 250 km² Kartuffelbestand bi [[Bordeaux]] toschann maakt. [[1935]] weer he in [[Belgien]] un [[Lothringen]] to finnen un [[1936]] weer he dat eerste Mol in [[Luxemborg]] to sehn.<ref>{{Internetquelle | url=http://massard.info/pdf/massard-doryph.pdf | titel=Le Doryphore et le Grand-Duché de Luxembourg (esquisse historique) | autor=J.A. Massard | datum=2000 | format=PDF | werk=Archives de l’Institut grand-ducal de Luxembourg, Section des sciences naturelles, physiques et mathématiques, NS 43 | seiten=175–217 | zugriff=2016-01-05}}</ref> == Wat he freten deit == De Kartuffelkäver un siene [[Budden]] freet Deele vun de [[Kartuffel]]planten. Dor hett he ok den Naam vun her. Kartuffelkävers bruukt nich veel Tied un könnt slank en ganzen [[Acker]] mit Tuffeln wegneihen. Man ok an annere [[Nachtschaddenplanten]] gaht se ran, sunnerlich an [[Planten]], de in'e [[Bueree|Landweertschop]] anboot weert, as [[Aubergine]], [[Paprika]], [[Toback]] un [[Tomaat]].<ref>Xiao-qin Shi, Man-Hui Xiong, Wei-Hua Jiang, Zhi-Tian Wang, Wen-Chao Guo, Zhen-Han Xia, Wen-Jun Fu und Guo-Qing Li: Efficacy of endosulfan and fipronil and joint toxic action of endosulfan mixtures against ''Leptinotarsa decemlineata'' (Say), in: Journal of Pest Science, 2012-04-25</ref> == Wie he sik vermehren deit == An de Unnersieten vun Kortuffelblöder leggt de Kävers in'n Junimaand Bulten vun 20-80 geele Eier af. Alltohopen leggt elk Seken bi 1200 Eier. Dor kruupt denn na 3 bit 12 Dage de Budden ut. Se sünd wat rood mit swatte Punkten an'e Sieten un an'n Kopp. De Budden weert fix groot un treckt dreemol ehre Huud ut. Dat duert 2 bit 4 Weken, denn buddelt se sik in'e Eer un [[Poppe (Insekten)|verpoppt]] sik dor. Denn duert dat nochmol bi twee Weken, un de Kävers kruupt ut un blievt tominnst noch een Weken unner de Eer. Elk Johr gifft dat een bit twee Generatschonen vun Kävers. Overwintern doot se unner de Eer. ==Wie gegen de Kävers gegenan gahn warrt== In [[Europa]] gifft dat in'e Natur keen Feenden, de Kartuffelkävers freten doot. Vundeswegen sünd de Minschen mit Hölp vun de [[Chemie]] gegen de Kartuffelkävers gegenan gahn. Toeerst is dor [[Arsen]] bi insett wurrn, later weern dat [[Insektizid]]en ut de Gruppen vun de [[Chloreeren|chloreerten]] [[Köhlenwaterstoffen]] (HCH un DDT) oder ut de Gruppen vun de syntheetschen [[Pyrethroiden]]. Vunwegen, datt de Gefohr vun [[Pestizidresistenz]] besteiht, mütt de Warkstoffen jummers wedder wesselt un uttuuscht weern. Ok mit Hölp vun sunnerliche [[Bakterien]]stämm, kann gegen de Kävers gegenan gahn weern (as [[Bacillus thuringiensis|Bacillus thuringiensis tenebrionis]]). In [[China]] is in de [[Uiguurschen Autonomen Gemarken vun Xinjiang]] unnersocht wurrn, ob [[Endosulfan]] un [[Fipronil]] gegen de Kävers hölpen könnt. Ok is al utprobeert wurrn, verscheden Kartuffenaarden gentechnisch to verännern un se so resistent to maken gegen Kartuffelkävers. Sunnerlich in [[Russland]] un in [[Oosteuropa]] schall dat in Tokunft good anslahn, warrt seggt. In jüngere Tied is unner annern dat [[Insektizid]] [[Spinosad]] up'n Markt kamen.<ref>[[Forschungsinstitut für biologischen Landbau|FiBL]]: {{Internetquelle |url=https://www.bioaktuell.ch/aktuell/meldung/kartoffelkaefer-13-6-2018.html |titel=Kartoffelkäfer: Neem und Spinosad ab sofort zugelassen |hrsg=bioaktuell.ch |datum=2018-06-13 |zugriff=2018-11-09 }}</ref> ==Belege== <references/> [[Kategorie:Blattkävers]] qhw2i8l1wju6hrp1769jx2xyr6v5qhd 0 118163 1064598 1064258 2026-05-08T03:06:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064598 wikitext text/x-wiki {{Dörpbox |NAAM=Duensen |NAAM_INHEEMSCH= |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] :[[Landkreis]]: [[Region Hannober]] :[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]]: [[Niestadt]] |WAPEN=Ortswappen Dudensen (Neustadt am Rübenberge).jpg |FLAGG= |KOORT= |IMAGEMAP= |FLACH=9.72 |HÖÖCHD=36 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=52.59936 |KOOR_OW=9.443361 |INWAHNERS=540 |INWAHNERS_TIET=2016 |POSTLEETTALL=31535 |VÖRWAHL=05034 |WEBSTEED=dg-dudensen.de }} '''Duensen''' is en Dörp in de Stadt [[Niestadt]], [[Region Hannober]] in [[Neddersassen]]. Duensen heft 540 Inwahners (2016).<ref name="Dudensen" /> == Weblenken == {{Commons}} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Dudensen">{{Internetquelle |url=https://www.neustadt-a-rbge.de/internet/Neustadt/Ortschaften/ |titel=Unsere Ortschaften stellen sich vor |titelerg=Mühlenfelder Land |hrsg=Stadt Neustadt am Rübenberge |werk=www.neustadt-a-rbge.de |datum=2016 |sprache=hochdüütsch |zugriff=2017-10-14 }}</ref> </references> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Region Hannober]] c79gvmcog74g6a777hrflpr6ikdg5m1 0 126403 1064563 1064230 2026-05-07T23:49:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064563 wikitext text/x-wiki '''Arthur Charles Gossard''' (* [[18. Juni]] [[1935]] in [[Ottawa (Illinois)]]; † [[26. Juni]] [[2022]] in [[Santa Barbara (Kalifornien)|Santa Barbara]], [[Kalifornien]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.materials.ucsb.edu/news/arthur-c-gossard-1935-2022 |titel=Arthur C. Gossard (1935-2022) |werk=UC Santa Barbara Materials |datum=2022-07-19 |sprache=en |abruf=2023-08-04}}</ref>) weer en US-amerikaansch Fastkörperphysiker. Gossard hett an de [[Harvard University]] (Bachelor 1956) studeert un 1960 an de [[University of California, Berkeley]] sien Dokter maakt. Dornah weer he van 1960 bit 1987 an den [[Bell Laboratories]] (toletzt as ''Distinguished Member of Technical Staff''), wo he mit [[Horst Ludwig Störmer]] un [[Daniel Chee Tsui]] (de dorför den Nobelpries kreegen) 1981 den brakentahligen [[Quanten-Hall-Effekt]] (FQHE) opdeckt hett. Siet 1987 is he Perfesser för Elektrotechnik, Materialwetenschapen un Informatik an de [[University of California, Santa Barbara]]. Siet 2015 is he Professor Emeritus and Research Professor. Gossard befaat sück ünner annern mit [[Molekularstrahl-Epitaxie]], Wassdom van [[Quantenpott|Quantum Wells]], Supergittern, [[Magnetisch Halfleiter|magnetisch Halfleiter]] un tosommensett (Metall/Halfleiter) Nanomaterialien. He is Mitopdecker van den „beschränkten Quanten-[[Stark-Effekt]]s“ (quantum confined Stark Effect, QCSE). 1962/63 weer he an dat Karnforschungszentrum in [[Saclay]] un 1996 weer he as Humboldt Fellow an de [[Universität Erlangen]]. 1984 kreeg he mit Tsui un Störmer den [[Oliver E. Buckley Condensed Matter Prize]]. 1987 wurr he Fellow van de [[National Academy of Engineering]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nae.edu/MembersSection/MemberDirectory/28301.aspx |titel=Professor Arthur C. Gossard |sprache=en |zugriff=2018-11-14}}</ref> 2001 kreeg he den [[James C. McGroddy Prize for New Materials]] van de [[American Physical Society]]. 1974 wurr he Fellow van de American Physical Society. Siet 2001 is he todem Liddmaat van de [[National Academy of Sciences]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/48588.html |titel=Arthur C. Gossard |werk=Member Directory, National Academy of Sciences|sprache=en |zugriff=2018-11-14}}</ref> 2006 kreeg he den [[Newcomb Cleveland Prize]] van de [[American Association for the Advancement of Science]], 2016 de [[National Medal of Technology and Innovation]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalmedals.org/laureates/arthur-gossard# |titel=Arthur Gossard |werk=Laureates, National Medal of Technology and Innovation |sprache=en |zugriff=2018-11-14}}</ref> Wegen de Antall van sien Ziteeren tell hüm [[Clarivate Analytics]] siet 2018 to de Favoriten up en [[Nobelpries för Physik]] ([[Clarivate Citation Laureates]]).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://clarivate.com/blog/uncategorized/clarivate-analytics-reveals-annual-forecast-of-future-nobel-prize-recipients/ |titel=Clarivate Analytics Reveals Annual Forecast of Future Nobel Prize Recipients |werk=clarivate.com |hrsg=Clarivate Analytics |datum=2018-09-20 |zugriff=2018-09-20 |sprache=en}}</ref> == Schriften == * mit Tsui, Störmer: ''Two dimensional Magnetotransport in the extreme quantum limit''. Phys. Rev. Lett., Bd. 48, 1982, S. 1559–1562 (Opdecken van dat FQHE) == Weblinks == * {{Internetquelle |url=https://iee.ucsb.edu/people/arthur-gossard |titel=Homepage |werk=Institute for Energy Efficiency, UCSB |sprache=en |zugriff=2018-11-14 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://iee.ucsb.edu/people/arthur-gossard |wayback=20181114224127 |text=Homepage |archiv-bot=2026-05-07 23:49:46 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=https://www.materials.ucsb.edu/node/1411 |titel=Homepage |werk=Materials Department, UCSB |sprache=en |zugriff=2018-11-14 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://www.materials.ucsb.edu/node/1411 |wayback=20181114224658 |text=Homepage |archiv-bot=2026-05-07 23:49:46 InternetArchiveBot }} * [https://history.aip.org/phn/11506032.html Arthur Charles Gossard] In: Physics History Network. American Institute of Physics (engelsch, mit Bild) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1102412465|LCCN=n/88/177210|VIAF=28629871|GNDName=1057913030|GNDCheck=2018-07-05}} {{SORTIERUNG:Gossard, Arthur Charles}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1935]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Physiker]] a3e7mkbscmj8imayn0jiydnhuoy5vph 0 129199 1064606 1064265 2026-05-08T03:51:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064606 wikitext text/x-wiki [[Datei:Esther Duflo - Pop!Tech 2009 - 001 (cropped).jpg|mini|Esther Duflo up de [[Poptech]]-Konferenz 2009]] '''Esther Caroline Duflo''' (* [[25. Oktober]] [[1972]] in [[Paris]]) is en [[Frankriek|franzöösch]]-[[USA|amerikaansch]] [[Ökonom]]in un [[Hochschullehrer]]in an dat [[Massachusetts Institute of Technology]], wo se de Abdul-Latif-Jameel-Professur för [[Armotsbekämpen]] un [[Entwicklungsökonomie]] innehett. De Swoorpunkt vun hör Forschung liggt up mikroökonomischen Themen in [[Entwicklungsland|Entwicklungslänner]], dorünner dat Verhollen vun Huushollen, Bildungspolitik, Togang to Finanzdeenstleistungen, Gesundheitspolitik un de Bewertung vun wertschapspolitischer Maatnahmen.<ref>[http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/short economics.mit.edu]</ref> Duflo hett up Tofall footen Feldexperimente to dat Beoordeelen vun politisch Maatnahmen maatgevend wieder entwickelt, bi de Minschen per Tofallsprinzip in Gruppen indeelt un licht verännert verscheeden Bedingungen utsett wurrn, um to erkennen, welker Politik welke Folgen hemm.<ref name="faz-2018-10-05">{{Internetquelle |url=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |titel=Wer wird Wirtschaftsnobelpreisträger? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2018-10-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20181006011223/http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wer-wird-wirtschaftsnobelpreistraeger-15822176.html |archiv-datum=2018-10-06 |abruf=2019-10-14 }}</ref> [[The Economist]] hett hör 2008 to de acht inflootriekskten Ökonomen vun de Welt tellt.<ref>[http://www.economist.com/businessfinance/displayStory.cfm?story_id=12851150 ''International bright young things.''] In: ''The Economist.'' 30. Dezember 2008.</ref> Dat Magazin [[Time]] hett hör 2011 to de 100 inflootrieksten Personen vun de Welt tellt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066106,00.html |titel=The 2011 Time 100 |titelerg=Esther Duflo |autor=Rana Foroohar |werk=Time |datum=2011-04-21 |zugriff=2012-10-17 |sprache=en |format= }}</ref> Hör Book ''Poor Economics'' wurr vun de Financial Times to dat Wertschapsbook vun dat Johr 2011 nömmt.<ref>{{Internetquelle |titel=Wie Armut abgeschafft werden kann |autor=Christine Mattauch |werk=Zeit-Online |datum=2012-08-30 |zugriff=2012-10-17 |sprache=de |url=http://www.zeit.de/wirtschaft/2012-08/ester-duflo-entwicklungshilfe-armut-oekonomie |format=}}</ref> De dormalige US-Präsident [[Barack Obama]] hett hör 2012 in den präsidentialen Beratungsraat för globale Entwicklung beropen. Hör Upgaav weer, den US-Präsidenten un hoochrangig Liddmaaten vun de Regeeren to beraaden.<ref>{{Internetquelle |titel=President Obama announces intent to appoint Esther Duflo to Global Development Council |titelerg=MIT development economist nominated for presidential policy council |datum=2013-01-03 |zugriff=2019-12-24 |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2013/obama-duflo-global-development-council.html |werk=MIT news |hrsg=Massachusetts Institute of Technology}}</ref> Linke Kritiker schmieten hör vör, de Disziplineeren vun de arm Lüüd statt sellschopplich Verännern to vertreeden. De makroökonomischen un politisch-strukturellen Oorsaken vun de Armoot weern kien Gegenstand vun hör Analyse un se wull kien Umverdeelen vun de sellschopplichen Ressourcen togunsten vun de Armen.<ref>Gerhard Klas: [http://www.jungewelt.de/2013/07-22/018.php ''Kampf gegen Armut?''] In: ''junge Welt.'' 22. Juli 2013.</ref> 2019 kreeg se gemeensam mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] un [[Michael Robert Kremer]] as tweet Fru nah [[Elinor Ostrom]] (2009) un bither jüngste Priesdrägerin den [[Nobelpreis för Wertschapswetenschapen]].<ref name="nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2019/duflo/facts/ ''Esther Duflo'']. nobelprize.org. Afropen an’n 22. Dezember 2019.</ref> == Leven == === Kindheit un Utbillen === Esther Duflo is de Dochter vun de Ärztin Violaine Duflo un den Mathematiker [[Michel Duflo]]. Se hett an de [[Grande école]] [[École normale supérieure]] studeert un hett hör Studium 1994 mit de Maîtrise in Geschichte un Volkswertschapslehre (VWL) afslooten. 1995 hett se hör Hööftstudium an de [[École des hautes études en sciences sociales]] (EHESS) mit en [[Diplôme d’études approfondies|DEA]] in Volkswertschapslehre afslooten. Dornah is Duflo an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) wesselt un het dor 1999 mit de [[Dissertatschon]] ''Dree Essays in Empirischer Entwicklungsökonomie'' (''Three Essays in Empirical Development Economics'') hör Doktertitel kreegen. === Beroplich Werdegang === Nahdem se hör Doktertitel in Volkswertschapslehre kreegen harr wurr Duflo [[Assistant Professor]] för VWL an dat MIT, bevör se 2002 to’n [[Associate Professor]] un 2004 to en vullwertig Perfesser för VWL befördert wurr. Van 2001 bit 2002 lehr Duflo as [[Gastperfesser]]in an de [[Princeton University]]. 2003 hett se gemeensam mit [[Sendhil Mullainathan]] un [[Abhijit Vinayak Banerjee]] an dat MIT dat [[Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab|Poverty Action Lab]] grünnd, de sien Direktorin Duflo 2004 wurr. Dat Poverty Action Lab is en Forschungsnettwark, dat sück mit de Entwicklung vun nee Methoden to de Armotsbekämpen un de Bewertung vun wertschapspolitischen Maatnahmen dör [[Randomiseerte kontrolleerte Studie|randomiseerte kontrolleerte Feldexperimente]] befaat <ref>[http://www.povertyactionlab.org/History povertyactionlab.org]</ref> un 2005 in Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab umnömmt wurr. 2015 hemm dor mehr as 100 Wetenschapler arbeit.<ref name="Ratzesberger">Pia Ratzesberger: ''‚Ich bin nicht einfach zu schocken.‘ Esther Duflo gehört zu den einflussreichsten Ökonominnen und will die globale Armut bekämpfen - ihr eigener Wohlstand hat sie immer schon belastet.'' In: [[Süddeutsche Zeitung]], Nr. 244, 23. Oktober 2015, S. 24.</ref> 2005 kreeg Duflo de nee schafft Abdul-Latif-Jameel-Professur för Armotsbekämpen un Entwicklungsökonomie aan dat MIT. Neben hör Lehr- un Forschungsarbeit arbeitet se siet 2007 as Redakteurin för de wertschapswetenschapliche Facktietschriften [[Annual Review of Economics]] un [[American Economic Journal#American Economic Journal: Applied Economics|The American Economic Journal: Applied Economics]], wobi se Mitgrünnerin vun de letztere Publikatschoon is. Tovör weer Duflo redaktschonell för de [[Review of Economics and Statistics]] (2002–2007), dat [[Journal of Development Economics]] (2004–2006), dat [[Journal of Economic Perspectives]] (2004–2007) un dat [[Journal of the European Economic Association]] (2002–2006) tätig. 2019 wurr se mit den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] uttekent. == Forschung == Nah de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank [[Research Papers in Economics|IDEAS]] hörrt Duflo in dat Gesamtranking düütlich to de best 1 % Ökonomen (Rang 110, Stand Oktober 2015).<ref>[http://ideas.repec.org/top/top.person.all.html#pdu166 Gesamtranking vun de wertschapswetenschapliche Publikatschonsdatenbank IDEAS (engelsch)]</ref> Ok ünner Kriterien as „Antall an Publikatschonen“ oder „Antall an Zitaten“ hörrt Duflo to de best 5 % vun de in de Datenbank erfaaten Ökonomen. De an’n fakensten ziteert Artikel vun Duflo drocht den Titel ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'' (2002) un wurr tosommen mit [[Marianne Bertrand]] un [[Sendhil Mullainathan]] verfaat.<ref>[http://ideas.repec.org/e/pdu166.html Autorenprofil vun Esther Duflo up IDEAS (engelsch)]</ref> In dissen Artikel analyseeren Bertrand, Duflo un Mullainathan de ''[[Differenz-vun-Differenzen-Ansatz|Differenz-vun-Differenzen-Schätzung]] (DIDE)'', en [[Schätzmethood (Statistik)|Schätzmethood]] för Kausalbetrecken, un kommen to den sluss, dat de DvD-Ansatz in sien herkömmlichen Gebruuk den [[Standardfehler]] vun de schätzt Wirkung vun den ünnersöökten Ingreep düchtig ünnerschätzt. Um den [[Autokorrelatschoon]]sproblem to begegnen, hemm Bertrand, Duflo un Mullainathan absluutend dree Lösungsvörslääg maakt: en Tosommenfall vun de Daten in Tietrüüm vör un nah den Ingreep, den Gebruuk vun en speziellen [[Kovarianzmatrix]] oder en Anpassung vun de [[Randomiseeren]]sinterferenz-Testmethoden.<ref>Marianne Bertrand, Esther Duflo, Sendhil Mullainathan (2004): {{Webarchiv|url=http://www.nber.org/papers/w8841.pdf?new_window=1 |wayback=20160304082842 |text=''Should We Trust Differences-in-Differences Estimates?'' (engelsch) |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}</ref> Duflo hör Institut hett Studien to [[Mikrokredit]]en in mehreren Lännern dörführt un funn, dat de Infloot völ minner weer, as faken annommen.<ref name="Ratzesberger" /> De Wetenschaplerin snackt sück dorför ut, in de [[Entwicklungshülp]] Nahwiesen för den Spood vun bestimmt Maatnahmen intofordern, bevör man disse in’n grooten Stil umsett.<ref name="Ratzesberger" /> == Ehrungen un Utteknungen == * 2003: Elaine Benett Prize for Research * 2005: [[Prix du meilleur jeune économiste de France]]<ref name="Preis2010">{{Internetquelle |url=http:// https://lecercledeseconomistes.fr/evenements/prix-du-meilleur-jeune-economiste-2005/ |titel=Prix du meilleur jeune économiste 2005 |hrsg=lecercledeseconomistes.fr |sprache=fr |datum=2005-05-19 |zugriff=2019-12-25}}</ref> * 2005: Bronzemedaille vun dat [[Centre national de la recherche scientifique]] (CNRS) * 2009: Calvó Almengol International Prize vun de [[Barcelona Graduate School of Economics]] * seit 2009: [[MacArthur Fellowship]] * siet 2009: Fellow vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2010: [[John Bates Clark Medal]] för hör Arbeit mit [[Feldexperiment]]en, de de Wirksamkeit vun wertschapspolitisch Maatnahmen vergliekbar maken * 2010: [[Ehrendokter]] vun de [[Université catholique de Louvain]] * 2011: Medaille de l'Innovation vun dat [[Centre national de la recherche scientifique|CNRS]] * 2011: David N. Kershaw Award vun de [[Association for Public Policy Analysis and Management|APPAM]] * 2011: Thomas C. Schelling Award vun de [[Harvard Kennedy School]] * 2013: [[Dan-David-Pries]] * 2014: Albert-O.-Hirschman-Pries vun dat [[Social Science Research Council]]s (mit Abhijit Vinayak Banerjee).<ref>Social Science Research Council: ''{{Webarchiv|url=http://www.ssrc.org/hirschman/2014-statement-of-commendation |wayback=20140403124450 |text=The Albert O. Hirschman Prize, 2014. |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}'' Afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries#Sozialwetenschapen|Prinzessin-von-Asturien-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/es/comunicacion/esther-duflo-premio-princesa-de-asturias-de-ciencias-sociales.html |wayback=20191019210833 |text=Esther Duflo, Premio Princesa de Asturias de Ciencias Sociales |archiv-bot=2026-03-14 01:43:26 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2015: A.SK Social Science Award vun dat [[Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung|Wissenschaftszentrums Berlin für Sozialforschung]](WZB)<ref>[https://www.wzb.eu/de/pressemitteilung/ask-social-science-award-2015-fuer-esther-duflo ASK Social Science Award für Esther Duflo]; afropen an’n 25. Dezember 2019.</ref> * 2016: Utwärtig Liddmaat vun de [[British Academy]] * 2017: Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2019: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]]<ref name="nobel"/> == Privatleven == Esther Duflo hett sowohl de franzöösch Staatsbörgerschap as ok siet 2012 de vun de USA. Se is siet 2015 mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]] verheiraadt<ref>{{Literatur |Autor=Soutik Biswas |Titel=The Nobel couple fighting poverty cliches |Datum=2019-10-15 |Online=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50048519 |Abruf=2019-11-30}}</ref>, de ebenfalls Perfesser för Volkswertschapslehre is un mit den Duflo bi mehreren vun hör Forschungsarbeiten tosommenarbeit hett; se hemm twee gemeensam Kinner.<ref>John Gapper: [http://www.ft.com/cms/s/2/81804a1a-6d08-11e1-ab1a-00144feab49a.html#axzz2Fb9gXSJO ''Lunch with the FT: Esther Duflo.''] In: ''The Financial Times.'' 17. März 2011.</ref> == Warken (Utwahl) == * mit Rema Hanna: ''Monitoring works. Getting teachers to come to school.'' CEPR, [[London]] 2006. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Aging and death under a dollar a day.'' NBER, Cambridge, Mass. 2007. *mit Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan: ''How Much Should We Trust Differences-in-Differences Estimates'', Quarterly Journal of Economics, Band 119, 2004, S. 249–275 * ''Giving credit where it is due.'' In: ''The journal of economic perspectives. A journal of the AEA.'' Band 24 (2010), {{ISSN|0895-3309}}, S. 61–80. * ''Requiescat in pace? The consequences of high-priced funerals in South Africa.'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging.'' University Press, [[Chicago]], Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 351–373. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty.'' PublicAffairs, New York 2011, ISBN 978-1-58648-798-0. ** deutsche Ausgabe: ''Poor Economics: Plädoyer für ein neues Verständnis von Armut.'' ISBN 978-3-8135-0493-4. * ''Is decentralized iron fortification a feasible option to fight anemia among the poorest?'' In: David A. Wise (Hrsg.): ''Explorations in the economics of aging''. University Press, Chicago, Ill. 2011, ISBN 978-0-226-90337-8, S. 317–344. * [http://www.zeit.de/zeit-wissen/2011/05/Interview-Duflo-und-Banerjee/komplettansicht?print=true Interview] vun de [[Die Zeit|Zeit]] mit Banerjee un Duflo, 2011 * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Poor Economics. Barefoot Hedge-Fund Managers, DIY Doctors and the Surprising Truth about Life on Less than 1 $ a Day''. Penguin Books, London 2012, ISBN 978-0-7181-9366-9. * ''Kampf gegen die Armut''. Ut dat Franzöösche vun Andrea Hemminger. Suhrkamp Verlag, Berlin 2013. ISBN 978-3-518-29664-6. * mit Abhijit Vinayak Banerjee: ''Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems'', Juggernaut Books, 12. November 2019. Themen: Einsichten aus der aktuellen ökonomischen Forschung zu breiten Themenfeldern wie Migration, Sozialhilfe, Umweltschutz, und Handel. Ein kurzer Teil beinhaltet auch ein Plädoyer für ein finanzierbares kleines [[Bedingungsloses Grundeinkommen]] (Universal Ultra Basic Income - UUBI) für Schwellen- und Entwicklungsländer am Beispiel Indien. ISBN 978-0-2413-0689-5.<ref>[https://thewire.in/books/abhiji-banerjee-esther-duflo-ubi-excerpt-nobel-prize ''Excerpt: Abhijit Banerjee and Esther Duflo on Which Kind of UBI Could Work in India''] (englisch), The Wire (India), 2019</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{IMDb|nm4880811}} * [http://economics.mit.edu/faculty/eduflo/ Website vuin Esther Duflo am MIT] * {{Internetquelle |url=http://www.college-de-france.fr/site/esther-duflo/index.htm#content.htm |titel=Esther Duflo : Chaire Savoirs contre pauvreté-AFD (2008–2009) |hrsg=[[Collège de France]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.college-de-france.fr/site/esther-duflo/index.htm#content.htm |wayback=20131228041140 |text=Esther Duflo : Chaire Savoirs contre pauvreté-AFD (2008–2009) |archiv-bot=2026-05-08 03:51:05 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=https://ideas.repec.org/e/pdu166.html |titel=Esther Duflo: Research output |werk=[[Research Papers in Economics|IDEAS/RePEc]] |sprache=fr |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Esther Duflo |url=https://www.youtube.com/watch?v=DK6Xfq2ZiKs |titel=Policies, politics. Can Evidence Play a Role in the Fight against Poverty? |hrsg=IGIER – 20th Anniversary Conference |datum=2011-06 |kommentar=Vortrag über evidenzbasierte Armutsbekämpfung |format=wiedergegeben auf [[YouTube]], 1:06 Stunde |sprache=en |abruf=2019-10-15 |abruf-verborgen=1}} *Esther Duflo's Nobel Preis Vortrag: [https://www.youtube.com/watch?v=KFRnY-5K5OU Field Experiments and the Practice of Policy] 2019 *Utführlich Interview (mit düütsch Översetten) in de SRF Sendung Sternstunde Philosophie, 2017: [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/aus-dem-archiv-mit-methode-die-armut-besiegen-esther-duflo-und-abhijit-banerjee?id=15d7c385-ab10-412b-a315-1045339bb573 Mit Methode die Armut besiegen] (tosommen mit [[Abhijit Vinayak Banerjee]]) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=12925312X|LCCN=no/00/65980|VIAF=74926739}} {{SORTIERUNG:Duflo, Esther Caroline}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1972]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] t182bxdeqsq82a4clpvkodpyqr3cvko 0 129422 1064542 1064210 2026-05-07T22:54:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064542 wikitext text/x-wiki [[File:Abiy Ahmed at the African Union 2018.jpg|thumb|Abiy Ahmed (2018)]] '''Abiy Ahmed Ali''' (amharisch: አብይ አህመድ አሊ, [[Oromo (Spraak)|Oromo]] ''Abiyyi Ahimad Alii''; * [[15. August]] [[1976]] in [[Beshasha]], [[Kaffa (Provinz)|Kaffa]]) is en [[Äthiopien|äthiopisch]] Politiker. He is siet den 2. April 2018 Ministerpräsident vun sien Land. 2019 wurr hüm insbesünnere för sien Utsöhnenspolitik mit dat Nahberland [[Eritrea]] de [[Freedensnobelpreis]] tospraaken. == Leven == === Herkunft un Familie === Abiy Ahmed entstammt ut de veerte Ehe vun sien muslimsch Vader Ahmed Ali, de to den [[Oromo (Ethnie)|Oromo]] gehört, mit Tezeta Wolde, en ut dat Volk vun de [[Amharen|Amhara]] stammend äthiopisch-orthodoxen Christin. Dat Paar har noch fiev wiedere Kinner un vun sie Vaders Siet hett Abiy Ahmed noch söben wiedere Haflgeschwister. Abiy is mit Zinash Tayachew verheiraadt. Dat Paar harr sück bi dat äthiopsch [[Militär]] kennen lehrt. Se hemm dree Döchter. Abiy snackt de indigenen Spraaken [[Oromo (Spraak)|Oromo]], [[Amharisch|Amhara]], [[Tigrinya (Spraak)|Tigrinya]] as ok [[Engelsch]]. === Kindheit, Ausbildung und militärische Laufbahn === Abiy is in sien Gebortsoort Beshasha upwussen, wo he ok de Grundschool besöcht hett un sien Familie sall dor hooch ansehn ween hemm. He hett de Sekundarschool in de dicht bi liggend Stadt Arago besöcht. Sien Vader wurr ünner de Herrschap vun de [[Derg]] in Haft nommen.<ref name="zeit">{{Internetquelle |autor=David Signer |url=https://www.nzz.ch/international/abiy-ahmed-entpuppte-sich-als-reformator-eine-spurensuche-ld.1438878 |titel=Der rätselhafte Abiy Ahmed |werk=[[Neue Zürcher Zeitung|NZZ.ch]] | datum=2018-11-23 |abruf=2018-11-26}}</ref> De Jöögd vun Abiy sall stark vun de Stört vun de Staatsbaas [[Mengistu Haile Mariam]] in‘n Mai 1991 präägt wurrn ween. Bi den folgenden Upstand wurr keem sien öldst Bröer to Dood. Abiy hett sück mit 15 Johr de politischen Fraktschoon vun de [[Demokraatsche Organisatschoon vun dat Oromovolk]] (OPDO) anslooten,<ref name="zeit" /> de sück binnerhalv vun de [[Revolutschonäre Demokraatsche Front dvun de Äthiopischen Völker]] (EPDRF) för de Belange vun dat Oromo-Volk insett. 1993 is he de äthiopisch Armee bitreeden, wo he en technische Utbillen kreeg un in Feernmeldeeenheiten insett wurr. Abiy deen 1995 as Deel vun en [[Vereente Natschonen|UN]]-Freedensmission in [[Ruanda]] as ok in’n [[Eritrea-Äthiopien-Krieg|äthiopisch-eritreischen Grenzkrieg]] (1998–2000) un sall in de Offiziersränge upsteegen ween. Af den 2000er-Johren hett he sück in sien Heimatregion en Naam as Vermittler tüschen Christen un Muslimen maakt. Wiels sien Tiet bi dat Militär hett Abiy en [[Bachelor]]-Studium in Computer- un Kommunikatschonstechnik (2001) as ok en Upbaustudium in [[Kryptographie]] in dat süüdafrikaansch [[Pretoria]] (2005) maakt un afslooten. 2011 hett he dorto noch en [[Master]]studium in „Transformational Leadership“ an de [[London]]er [[University of Greenwich]] afslooten un in de [[Hööftstadt]] vun Äthiopien [[Addis Abeba]] kreeg he 2013 en [[Master of Business Administration]] an dat Leadstar College of Management and Leadership. 2017 folg denn de Doktertitel (Ph.D.) an de [[Universität Addis Abeba]] för en regionale Fallstudie över de Lösung vun interreligiöös Konflikte in sien Heimatregion. Footend up sien Dokterarbeit ''Social Capital and its Role in Traditional Conflict Resolution in Ethiopia: The Case of Inter-Religious Conflict in [[Jimma]] Zone State'' ab dat Institute for Peace and Security Studies<ref>{{Internetquelle |autor=Zelalem Girma |url=https://allafrica.com/stories/201804030385.html |titel=Ethiopia in Democratic, Transformational Leadership |werk=[[AllAfrica.com]] |datum=2018-04-03 |sprache=en |abruf=2018-08-07}}</ref> hett Abiy in‘n August 2017 in dat ''Horn Of Africa Bulletin'' den Artikel ''Countering Violent Extremism through Social Capital: Anecdote from Jimma, Ethiopia''.<ref>{{Internetquelle |autor=Abiy Ahmed |url=https://www.africaportal.org/documents/17558/HAB-Vol-29-Iss-4-July-August-2017-Comm-Perceptions-CVE.pdf |titel=Countering Violent Extremism through Social Capital: Anecdote from Jimma, Ethiopia |werk=Horn Of Africa Bulletin |hrsg=29/4 |datum=2017-07 |seiten=12–17 |format=pdf, 866&nbsp;kB |sprache=en |kommentar=wiedergegeben auf africaportal.org |abruf=2019-10-11 }}</ref> herutbrocht. === Politisch Loopbahn === ==== Direkter vun de INSA un Wessel in de Politik ==== Tüschen 2007 un 2010 weer Abiy stellvertredend Direkter vun de [[Information Network Security Agency]] (INSA), an deren Upbau he bedeeligt weer. De Behörde överwaakt de gesamte Telekommunikatschoon vun Äthiopien un wurr vun Journalisten as Instrument vun de Regeeren to dat Ünnerdrücken vun oppositschoneller Kräfte bewert. Bi de [[Parlamentswahlen in Äthiopien 2010]] errang Abiy en Afordnetenmandat för de OPDO in dat Ünnerhuus, wiels sück de EPRDF meest all Parlamentssitten sekern kunn; fiev Johr later wurr he nochmal wählt. Wiels dat in Äthiopien to gewaltsamen Utnannersetten tüschen de beid gröttst Volksgruppen Oromo un [[Amharen]] keem, weer Abiy af 2015 för een Johr Wetenschapsminister ünner Ministerpräsident [[Hailemariam Desalegn]]. Nah sien Rückträe hett sück de as jung Moderniseerer ansehn Abiy in verscheeden Positschonen um de regionale Entwicklung vun sien Heimatregion kümmert un steeg 2017 to’n Generalsekretär vun de OPDO up. Politisch hett he ok mit de [[Natschonal-Demokraatsche Beweegen vun de Amharen]] (ANDM) tosommen arbeit. ==== Upstieg to’n Ministerpräsidenten ==== Wegen de johrenlang landswiet Proteste geev Ministerpräsident Hailemariam Desalegn in‘n Februar 2018 sien Rückträe bekannt. Abiy wurr in de Folge Parteivörsitter vun de OPDO, nahdem sien populärer, aber ut formalen Grünnen nich in Fraag kommend Vörgänger [[Lemma Megersa]] den Posten an hüm aftreeden harr. An‘n 27. März 2018 wurr Abiy in geheim Wahl to’n neen EPRDF-Vörsitter wählt. Söss Saag later, an’n 2. April, wunn he as eerst Oromo de Wahl to’n Ministerpräsidenten. Abiy hett 8 vun de 28 Ministerien uplööst un hett de Hälft vun de Ressorts mit Fruen besett, dorünner dat Ministerium för Verteidigung (Ministerin: [[Aisha Mohammed]]), för Hannel, Verkehr un strategische Planung as ok dat för Polizei und Geheimdienst toständige „Freedensministerium“.<ref>Bartholomäus Grill: Aufbruch der Frauen, Der SPIEGEL, Band 9, 2019, Sieden 96–98</ref> Ofschons Skeptiker de Arbeit vun Abiy bi de INSA hervörhaaben deen un hüm as dragend Figur vun dat bestahn System ansehn deen, hett he en gauen Reformkurs inleit, de sülvst sien Kritiker överraschen dee. Bit Anfang Juni 2018 hett he den Utnahmetostand in dat Land uphaaben, hett politische Fangene free laaten un hett sück för de Öffnung vun staatlich Firmen insett. Sien Regeeren hett ok ankünnigt, den Besluss vun en vun de Vereente Natschonen ünnerstütt internatschonalen Schiedskommission över den Grenzverloop vun Äthiopien un [[Eritrea]] ut dat Johr 2002 „vullstännig“ umtosetten un sück ut den umstreeden Rebeeden torüchtotrecken.<ref name="tagesschau" /> An‘ 23. Juni 2018 geev dat bi en Kundgeeven in Addis Abeba en Anslag mit en Granate up hüm, bi de mindst twee Minschen to Dood keemn un 156 wiedere besehrt wurrn. Abiy leet sück aber vun de nah eegen Angaven „gut orchestrierten Anschlag“<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/aethiopien-anschlag-nach-rede-von-abiy-ahmed-in-addis-abeba-a-1214580.html |titel=Addis Abeba: Tödliche Explosion nach Ansprache von Präsident Abiy |werk=[[Spiegel Online]] |datum=2018-06-23 |abruf=2019-10-11}}</ref> in sien Reformvorhebben aber nich uphollen. Anfang Juli 2018 hett he nah en Drapen mit den eritreischen Präsidenten [[Isayas Afewerki]] in [[Asmara]] mitdeelt, dat nah johrteihntlang Feindschap de Wedderupnahm vun de diplomatisch Betrecken tüschen Äthiopien un Eritrea vereenbart wurr. So is plaant, Botschoppen un Grenzen weer uptomaken as ok Floogverbinnen weer intorichten un de Habens togänglich to maken. Bi de Ankunft vun Abiy in Asmara weer dat to en symbolträchtig Umarmung tüschen de beid Politiker kommen – en, de kört tovör noch as undenkbor gullen harr.<ref name="tagesschau">{{Internetquelle |url=https://www.tagesschau.de/ausland/aethiopien-eritrea-107.html |titel=Nach jahrzehntelanger Feindschaft: Äthiopien und Eritrea nehmen Beziehung auf |werk=[[tagesschau (ARD)|tagesschau.de]] |datum=2018-07-08 |abruf=2019-10-11}}</ref> In‘n Oktober 2018 full he binah en Komplott ut Riegen vun dat Militär to’n Opfer. Abiy hett doruphen wichtige Funktschonäre vun dat Militär, dorünner den Generalstaffschef, entlaaten. In de Bevölkerung wurrd he vun breet Deelen ünnerstütt. 2019 wurr Abiy „för sien Bemööhen um Freeden un internatschonale Tosommenarbeit insbesünnere för sien entslooten Initiative to dat Lösen vun den Grenzkonflikts mit dat benahberte Eritrea“ de [[Freedensnobelpries]] toerkannt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2019/press-release/ |titel=The Nobel Peace Prize for 2019: Announcement |werk=nobelprize.org |datum=2019-10-11 |sprache=en |abruf=2019-10-11}}</ref> === Uttekungen === * 2019: [[Hessisch Freedenspries]] för dat Beenden vun den langen un blöötigen Konflikt in sien Heimat<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hessenschau.de/gesellschaft/hessischer-friedenspreis-2019-ehre-fuer-einen-hoffnungstraeger-und-reformer,friedenspreis-vergeben-100.html |titel=Ehre für einen „Hoffnungsträger“ und „Reformer“ |werk=[[hessenschau]] |datum=2019-09-23 |abruf=2019-10-11 }}</ref> * 2019: [[Freedensnobelpries]] == Weblinks == {{Commons|Abiy Ahmed Ali|Abiy Ahmed}} * {{Internetquelle |autor=Zelalem Girma |url=https://allafrica.com/stories/201804030385.html |titel=Ethiopia in Democratic, Transformational Leadership |werk=[[AllAfrica.com]] |datum=2018-04-03 |sprache=en |abruf=2018-08-07 |abruf-verborgen=1}} == Enkeld Nahwiesen== <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1164469789|LCCN=no/2018/157169|VIAF=996153472507845360008}} {{SORTIERUNG:Ahmed, Abiy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Äthiopien]] [[Kategorie:Boren 1976]] [[Kategorie:Politiker (Äthiopien)]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] g10pizya1j10ve4zk5i7zzdjblod0z8 0 129851 1064541 1064209 2026-05-07T22:54:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064541 wikitext text/x-wiki [[Datei:Abhijit Banerjee FT Goldman Sachs Business Book of the Year Award 2011.jpg|mini|Abhijit Banerjee, 2011]] '''Abhijit Vinayak Banerjee''' (bengalisch: অভিজিৎ বিনায়ক বন্দ্যোপাধ্যায়; * [[21. Februar]] [[1961]] in [[Mumbai]], [[Indien]]) is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Wertschapswetenschapler]] vun indisch Afkunft. 2019 kreeg he gemeensam mit [[Esther Caroline Duflo]] un [[Michael Robert Kremer]] den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] tospraken. == Werdegang, Forschung un Lehre == Banerjee hett an de [[University of Calcutta]] studeert, de he 1981 as [[Bachelor|Bachelor of Science]] in Richt [[Jawaharlal Nehru University]] verlaaten hett. Dor hett he 1983 sien [[Master|Master of Arts]] maakt. Ansluutend gung he to dat [[Ph.D.]]-Studium in de [[USA]] an de [[Harvard University]], an de he 1988 sien Doktertitel kreeg. As [[Assistant Professor]] is Banerjee direkt nah Afsluss vun sien Utbillen an de [[Princeton University]] wesselt. In‘n Harvst 1991 weer he denn noch för en körten Tiet Gastperfesser in Harvard, is aber in dat folgend Johr endgültig nah Princeton wesselt. Nah en wieder Johr as s Assistant Professor in Harvard is he an dat [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] wesselt, an dat he en Stäer as [[Associate Professor]] annehm. 1996 wurr he dor to’n ordentlichen Perfesser beropen. 2003 övernehm he an dat MIT den ''Ford-Foundation-International-Lehrstohl för Ökonomie''. In dat sülvig Johr hett he mit [[Esther Caroline Duflo]] un [[Sendhil Mullainathan]] dat ''Abdul Latif Jameel Poverty Action Lab'' grünnd, dat he as Direkter leiten deiht. De Swoorpunkt vun sein Arbeit liggt in den Beriek vun de [[Entwicklungsökonomie]], in dat he över 100 Papers schreeven hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Banerjee Website am MIT |url=https://economics.mit.edu/faculty/banerjee/papers |titel=Banerjee Research Papers |abruf=2019-11-30}}</ref> Dorbi hett he sück ünner annern mit Analysen över Institutschonen in [[Entwicklungslänner]], Mikrokredit, Informatschonstheorie, Entwicklungshülp un soziale Ünnerstütten hervördaan, insbesünnere to de Umstände, in de soziale Projekte funktschoneeren. He sett sück för [[Feldexperiment]]e to de Analyse vun volkswertschaplich Tosommenhänge in . Verheiratet is he mit Esther Caroline Duflo, de ok as Perfesser arbeit un mit hüm den Nobelpreis kreeg. De beid hemm twee Kinner<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50048519 |titel=Abhijit Banerjee and Esther Duflo: The Nobel couple fighting poverty |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2019-12-12 |sprache=}}</ref>. == Utteknungen un Ehrungen == * 1994: [[Sloan Research Fellowship|Sloan Research Fellow]]<ref>{{Internetquelle |url=https://sloan.org/past-fellows |titel=Past Fellows |hrsg=Alfred P. Sloan Foundation |abruf=2019-08-11 }}</ref> * 2004: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] *2009: Infosys Prize in Social Sciences and Economics<ref>Infosys Science Foundation: ''[http://www.infosys-science-foundation.com/prize/laureates/2009/abhijit-banerjee.asp Laureates 2009: Prof. Abhijit Banerjee.]'' Afropen an’n 30. Dezember 2019.</ref> *2014: Albert-O.-Hirschman-Pries vun dat [[Social Science Research Council]]<ref>Social Science Research Council: ''{{Webarchiv|url=http://www.ssrc.org/hirschman/2014-statement-of-commendation |wayback=20140403124450 |text=The Albert O. Hirschman Prize, 2014. |archiv-bot=2026-03-13 23:43:30 InternetArchiveBot }}'' Afropen an 30. Dezember 2019.</ref> * 2014: [[Bernhard-Harms-Pries]] vun dat [[Institut für Weltwirtschaft|Institut für Weltwirtschaft Kiel]]<ref name="IfW_Bernhard-Harms-Preis">{{Internetquelle |url=https://www.ifw-kiel.de/de/institut/veranstaltungen/preisverleihungen/bernhard-harms-preis/empfaengerinnen-und-empfaenger/ |titel=Bernhard-Harms-Preis: Empfängerinnen und Empfänger |werk=ifw-kiel.de |hrsg=[[Institut für Weltwirtschaft|ifw-kiel.de]] |abruf=2019-10-14 |sprache=de}}</ref> * 2019: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]], deelt mit Esther Caroline Duflo un [[Michael Robert Kremer]] == Böker == * mit [[Philippe Aghion]]: ''Volatility and Growth.'' 2005. * mit [[Roland Benabou]] und [[Dilip Mookherjee]] (Hrsg.): ''Understanding Poverty.'' 2006. * ''Making Aid Work.'' 2007. * mit [[Esther Duflo]]: ''Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty,'' PublicAffairs, 2012. ISBN 978-1-61039-093-4. * mit Esther Duflo: ''Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems,'' Public Affairs, 2019. ISBN 0-241-30689-2. Todem hett he tallriek Artikel in Tietschriften und Arbeitspapeeren verfaat. == Literatur == * Mark Blaug (Hrsg.): ''Who’s who in economics.'' 4. Uplaag. Elgar, Cheltenham u. a. 2003, ISBN 1-84064-992-5, S. 48–49. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20120210024554/http://econ-www.mit.edu/faculty/banerjee/ Abhijit Banerjee] an dat MIT * [http://www.zeit.de/zeit-wissen/2011/05/Interview-Duflo-und-Banerjee/komplettansicht?print=true Interview] vun [[Die Zeit|Zeit]] mit Banerjee und Duflo * Utführlich Interview (mit düütsch Översetten) in de SRF Sennen Sternstunde Philosophie, 2017: Mit Methode die Armut besiegen (tosommen mit [[Esther Caroline Duflo]]) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=12922202X|LCCN=nr/91/6627|VIAF=84184001}} {{SORTIERUNG:Banerjee, Abhijit Vinayak}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1961]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] azoltbm5ik1phaiqnp8hg0l69j7hzx6 0 132619 1064548 1064215 2026-05-07T23:02:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064548 wikitext text/x-wiki '''Akitsugu Konno''' ({{S|ja|金野 昭次|Konno Akitsugu}}; * [[1. September]] [[1944]] in [[Sapporo]], [[Hokkaidō]]; † [[5. September]] [[2019]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.nippon.com/en/news/yjj2019090900711/olympic-ski-jumping-medalist-akitsugu-konno-dies-at-75.html|titel=Olympic Ski Jumping Medalist Akitsugu Konno Dies at 75|autor=|werk=nippon.com|sprache=en|datum=2019-09-09|zugriff=2019-09-09}}</ref>) weer en [[Japan|japaansch]] Skispringer, de Anfang vun de 1970er Johren aktiv weer. Konno sien gröttste Spood weer de Gewinn vun de Sülvermedaille achter sien Landsmann [[Yukio Kasaya]], aber vör [[Seiji Aochi]], [[Ingolf Mork]] un [[Jiří Raška]], bi de [[Olympisch Winterspelen 1972]] in [[Sapporo]], de gliektiedig ok as Weltmeesterschap in’t Skispringen utdragen wurrn. 1968 harr he ok all an Olympisch Winterspelen deelnommen, aber kien Medaille wunnen. == Weblinks == * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=JP&listid=&competitorid=31772 Indrag bi de FIS] (engelsch) * [https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ko/akitsugu-konno-1.html Indrag bi Sportsreference.com] (engelsch) {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Konno, Akitsugu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1944]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Skispringer]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Japan)]] b0fs9w1szs289l5070u9rnl11h7d62k 0 135355 1064619 1064277 2026-05-08T05:19:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064619 wikitext text/x-wiki [[Bild:Bielefeld_vom_Johannisberg.jpg|duum|Builefeld vor 1872]] De Ort [[Builefeld]] liggt in'n Nordausten vun [[Noordrhien-Westfalen|Nordrhuin-Westfailen]]. De Geschichte gait truügge bet in dat 9. Johrhunnert, os Stadt is Builefeld owwer erst [[1214]] grünnet weoren. Wat denn nau ollens passairt is, dat kann enner hiar in düssen Artikel fuinen. == Grünnen un Füdderkuomen in dat Middeloller == [[Bild:Bielefeld, Alter Markt 1980.jpg|duum|Alter Markt (1980)]] Oll inne Midden vun dat [[9. Johrhunnert]] weor vun den Eort schruiwen, os den Klauster Corvey äine Biurnstuie ''in Bylanuelde'' giäwen weoren is.<ref>Reinhard Vogelsang: Geschichte der Stadt Bielefeld. 1. Band: Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>, S. 31</ref><ref>Hans Adolf Kastrup: ''Zur Erwähnung Bielefelds in einer Corveyer Traditionsnotiz aus dem 9. Jahrhundert''. In: 75. Jahresbericht des Historischen Vereins für die Grafschaft Ravensberg (1984/85), S. 7–65 [https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Portals/0/PDFs/LgB%20digital/JBHVR/75JBHV1984-85.pdf Digitalisat]</ref> Innen Johr [[1214]] hät de [[Greve|Grof]] Herrmann II. vun Ravensberg de Stadt [[Builefeld]] denn grünnet. Builefeld lag an de Snot vun'en Süden vun de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]], un Hermann woll med de Statt suine Macht siäker maken. Iut den Johr 1214 gifft et n Verdragg tüsken Hermann un den Klauster Marienfeld, in den dat erste Mol iawer de Statt Builefeld schruiwen is.<ref>{{Internetquelle |autor=Jochen Rath |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/2014/01/01/01012014 |titel=1214: Ersterwähnung Bielefelds als Stadt |werk=Historischer "RückKlick" |hrsg=[https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle-artikel/ Stadtarchiv Bielefeld] |datum=2014 |zugriff=2019-07-05}}</ref> Teo düsse Tuit haur Builefeld teon [[Kiarkspel Heepen]]. Inner Naichte vun de Aultstädter Nicolaikiarke gaff et ümme 1230 äine Klius, wo äin Kaplan iut [[Heepen]] äinmol inne Wiäken n Gottesdeenst häil. [[1234]] kraig Builefeld twar n äigenen Pastaur, owwer jäider Builefelder Hiusholt mosse an Ollerhuiligen n Grosken uppen Alter inner [[Kark (Huus)|Kiarke]] teo Heepen leggen, bet de Builefelder med Heepen os Mudderkiarke inverstohn wören. [[1236]] is de Builefelder Kiarke denn unafhängig weoren. In dat Kiarkenbeok teo Heepen stait: "Anno 1236 is de Kerke sünte Nicolaus up de Olenstatt Bielevelde affesündert van der Kerken tho Hepen mit Vullborde des Hochwürdigen in Godt, Biscop Bernhard tho Paderbornen".<ref name="vormbaum">{{Internetquelle |autor=Friedrich Vormbaum |url=https://sammlungen.ulb.uni-muenster.de/hd/content/titleinfo/307756 |titel=Die Grafschaft Ravensberg und die Stadt und vormalige Abtei Herford in ihren alten Ämtern, in ihren jetzigen landräthlichen Kreisen und in ihren Geschichten und Sagen, Leipig 1864, S. 45-47 |werk=ULB Münster |hrsg= |datum= |abruf=2020-03-29 |sprache=}}</ref> De Aultstädter Nicolaikiarke is denn innen 14. Johrhunnert bobbet weoren. Grof Hermann vun Ravensbiarg dai iut den Eort Builefeld äine Kaupmannsstatt un de Hauptstatt vun de [[Graafschop|Grofskop]] maken. Wuil Builefeld an den wichtigen Pass iawer den [[Osning]] lagg, wo aule Hannelswiage duür gengen, wuoß de Statt baule teo äine wichtige Wertskop- un Finanzstuie, un viäle Kaupluüe iut de Giägend un iut den naigen [[Mönster]] kaime do hen. Med den Hannel weoren de Kaupluüe ruiker un med ennen auk Grof Hermann. Builefeld hät sik dat [[Stadtrecht]] vun Mönster giäwen, un dat is läder vun den Grof Otto III. vun Ravensbiarg in äiner Urkunde vun [[1287]] fasteleggt weoren.<ref>Heinrich Gottfried Gengler: ''Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter''. Erlangen 1863, [http://books.google.de/books?id=NdkcAAAAMAAJ&pg=PA219 S. 219–223.]</ref> Os dat domoals Meode hadde, gaff et Muürn un Wadergrabens ümme de Statt. De Deors wören blaut an'en Dage uapen. Wo de Muürns wören, dat kann enner fandage nau an'en Strodennamen säin. Do gift et Ulmenwall, Siekerwall, Niederwall, un olle de annern. Dat Zentrum was domoals de Aule Markt med den Rothius un de naige Nicolaikiarke. Dat aule Rathaus is vandage dat Theater am Alten Markt. Wat de Builefelder seo os aulet Rothius kinnen, is dat Rothius an'en Niederwall, dat se 1904 bobbet häwwet.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=http://www.bielefeld.de/de/ti/geschichte/ |titel=Homepage der Stadt Bielefeld, Geschichte |abruf=2014-03-16 }}</ref> Ümme 1240 hätt man anfangen, de Sponburg uppen Sponbiarg teo bobben. Se finnet sik dat erste Mol in äiner Urkunde vun [[1256]]. Os de Burg ferch was, hätt de Grof vun Ravensbiarg se vor sik un suine Luüe os Behiusung nuamen. De Burg soll auk den Pass iawer den Osning un de Statt schütsen. Domoals soch de Burg owwer nau gans anners iut os niu. Se was n Rechteck med ner 45 mol 85 Meter langen Muür, un binnen äin Taurn med Stallen, Wuohn- un Wahrgebaiden. Vun [[1293]] an kaime Handwiarker no Builefeld, de an de Sponburg bowwen daie. Se daie tüsken den Deors vun de Statt un de Sponbiarg wuohnen. Os denn jümmer mair Minsken kaime, is iut den Huüsern vun den Handwiarkern an'e "Breite Strasse", äin par Adelshoöwen in de Naichte vun de "Kreuzstrasse" un de Nuigstätter Marienkiarke de Nuigstatt weoren. Auk ümme de Nuigstatt gaff et äine Muürn. De Snot tüsken Ault- un Nuigstatt was de Lutter. Bäide Däile vun Builefeld hedden nich blaut äigene Stattmuürn, se hedden auk n äigenen [[Börgermeester|Büörgermester]] un Stattrote. Erst innen Johre [[1520]] weoren Ault- un Nuigstatt tohaupe leggt un et gaff denn blaut no äinen Büörgermester un 12 Stattrote, 9 iut de Aultstatt un 3 iut de Nuigstatt. Teo de Tuit hadde Builefeld 3.000 Inwuohner.<ref name="vormbaum" /><ref name=":0" /> Os de Grofen vun Ravensbiarg iutstuorben wören, geng de Grofskop un domedde auk Builefeld [[1346]] an de [[Grofskop Berg]] un [[1423]] an dat [[Hertogdum Jülich-Berg]]. Seo was Builefeld wuid weg vun den Lannesheren un was fruiger os annere Stätte. Auk de Kruige innen laden [[Middeloller]] hedden n Buagen ümme de Statt maket. Na ja, nich gans, owwer Builefeld kamm medden bloöen Auge weg. Seo geng et den Luüen, mäist Handwiarker un Kaupluüe, jümmer biader. Af den 15. Johrhunnert dai Builefeld auk bui de [[Hanse]] medmaken. == Reformatscheon un Dartigjohrger Kruig == [[1498]] weor dat Jostbiargklauster vun den Franziskanern bobbet, owwer oll 12 Johre läder wiagen den wuiden Weg inne Statt un wiagen Malässen medden Wader upgiäwen un an'en "Klosterplatz" inner Aultstadt nuig bobbet. Dat aule Gebaide an'en Jostbiarg was oll innen [[16. Johrhunnert]] inne Dutten, un vandage kann enner blaut nau de Grundmuürn bekuiken. Af den Johr [[1542]] kamm de [[Reformatscheon]] auk no Builefeld un de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]]. De Pasteore vun de Nikolaikiarke un de Marienkiarke fenge an, de Priage up de evangelske Ort to haulen un duütske Läider to singen, ofschons de Heren vun′t Marienstift dat partiu nich wolle.<ref>Reinhard Vogelsang: ''Geschichte der Stadt Bielefeld.'' 1. Band: ''Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts''. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>, S. 110.</ref> Dat Franziskanerklauster blaif owwer [[Röömsch-kathoolsche Kark|katholsk]], un de Franziskaner iawernaime de Pliage vun de Katholsken innen gansen Ravensbiarger Lanne. Innen Mai [[1829]] dai de [[Preußen (Staat)|preußiske]] Küöning dat Klauster dicht maken. Dat Klaustergebaide is denn äin Däil vun dat Gymnasium weoren, un de Klausterkiarke ne katholske Pfarrkiarke.<ref>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Geschichte des Franziskanerklosters Bielefeld.<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Beiträge zur Geschichte der Sächsischen Franziskanerprovinz vom heiligen Kreuz.<nowiki>''</nowiki> Band II, Düsseldorf 1908, S. 126–151<nowiki><br /></nowiki>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Zur Aufhebung des Klosters Bielefeld 1829 (Ein Zitat aus der Aschaffenburger Kirchenzeitung No. 13, Jahrgang 1835).<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Beiträge zur Geschichte der Sächsischen Franziskanerprovinz vom heiligen Kreuz.<nowiki>''</nowiki> Band IV/V, Düsseldorf 1911/12, S. 206 f.<nowiki><br /></nowiki>Diodor Henniges: <nowiki>''</nowiki>Ein trauriger Gedenktag (100 Jahre nach der Auflösung des Klosters Bielefeld).<nowiki>''</nowiki> In: <nowiki>''</nowiki>Vita Seraphica.<nowiki>''</nowiki> 10, 1929, S. 126–137.</ref> De Süsterkiarke was bet 1616 de Klausterkiarke vun dat Augustinerklauster Mariental, 1657 kamm se de [[Reformeerte Kark|evangelsk-reformairte]] Gemeinde in Builefeld teo. 1609 häwwet sik de Iarben vun den Lannesheren in Jülich-Kleve derbe striäden. Dobui is denn rutkuomen, dat de [[Ravensbiärg|Grofskop Ravensbiarg]] med Builefeld vort erste an de [[Mark Brandenburg]] geng. 1612 gaff äin derbet Airnbiäwen, dat in Builefeld viäl kaputt maket hadde. Innen [[Dartigjöhrigen Krieg|dartiggjohrgen Kruige]] kaime Tropps iut [[Nedderlannen|Holland]], [[Spanien]], [[Sweden|Schweden]] un [[Frankriek|Frankruik]] no Builefeld un naime sik de Sponburg teo äigen. De Saldoden iut Spanien häwwet 1623 vun de Burg med Kaneonen in de Statt schuaden. 1636 häwwet Schweden un Hessen baule äin ganset Johr lang de Burg beliargert, bet de Spanier 1637 aftrocken un se de Burg kriäge. In düssen Johren is auk de [[Pest]] no Builefeld kuomen. Do an send ümme 350 Luüe stuorben. No den Kruig 1648 blaif Ravensbiarg bui de Mark Brandenburg, wat denn [[1666]] innen Verdragg richtig fasteleggt weor. Dat is denn auk bet 1947 seo bluiwen, blaut dat de Mark Brandenburg läder [[Brannenborg-Preußen]] häide. De Lannesheren wören de Hohenzollern. Innen 17. Johrhunnert weor Builefeld teo de Linnenstatt, wuil et domoals viäl Linnenhannel gaff. De Biurn in de Grofskop daie mäistentuits dat [[Linnen]] anbowwen, wuil et dovor Geld vun'en Statt gaff. Up den Hiawen daie se doriut denn os Linnenwiawer Linnen trechte maken un denn verkaupen. De Biurn hedden nich seo viäl dovun, owwer de Kaupluüe send dobui ruik weoren. Dat kann sik enner vandage nau an den Huüsern an'en Aulen Markt bekuiken.<ref name=":0" /> Auk dat Linnenwiawerdenkmal doöt an düsse Tuit manen. Af den 19.Johrhunnert weor et vor de Biurn owwer derbe siur med den Linnen. Et gaff upmol Maschuinen, de dat Linnen flinker un bui wuidem nich seo duür trechte maken können. De Biurn daie kium nau Geld vor iar Linnen kruigen un hedden graude Naut. Viäle send denn auk iut den Ravensbiarger Lanne no Amerika trocken, ümme n biaderet Liäwen teo fuinen. == Industrialesairung un Kaiserruik == Ümme 1860 kamm de [[Tobak]] no Ravensbiarg. De [[Tobakfabruik Crüwell]] in Builefeld was äine vun de gans wichtigen in Duütsland. Crüwell gaff viäle Arbäiden an de Landluüe, de denn teo Hius produtschairen un wuir Geld verdainen können. Dat Zentrum vun de Tobakprodukscheon was owwer in [[Buüne]]. 1847 kamm auk de [[Iesenbahn|Uisenbahn]] no Builefeld, un wuil domedde mäir Waren kaime un genge, gaff et baule auk mäir Fabruiken. De Ravensbiarger Spinneruigge was in de biadste Tuit de gröddste Flassspinneruigge in Europa. Oll ümme 1870 was Builefeld med 11% oller Spillen un Würkestelle dat Zentrum vun de duütske Textilindustrie. Auk de Maschuinenbeo kamm jümmer mäir an t Laupen. Vandage is Builefeld de fifftgröddste Maschuinenbeo-Eort in Duütsland. [[1891]] dai [[August Oetker]] nau in suiner Awwetäike inner Niedernstrode Backpulver trechte maken un verkaupen, vandage is doriut is äin grauder Konzern weoren. 1867 weoren de [[Von Bodelschwinghschen Anstalten Bethel]] grünnet. Bet teon 1. Oktober 1878 gehaur Builefeld teon Kruis Builefeld un is denn ne kruisfruigge Statt weoren. 1900 gaff et de erste Tram un vun 1901 bet 1954 förde de Builefelder Kruisbahnen no Schildske, Werther un Enger. 1904 kamm nau de Bahn no [[Hameln]] doteo. Et gaff med de Tuit jümmer mäir Inwuohner. Innen Januar 1848 wören dat 8.150, innen Johre 1914 oll 82.580. Dobui send auk de Inwuohner vun Quelle un Gadderbaum, de bet 1914 auk teo Builefeld doteo kuomen send. == Weimarer Republik un Nationalsozialismus == No den [[Eersten Weltkrieg|ersten Weltkruige]] gaff de Statt-Sparkasse Builefeld Nautgeld heriut.<ref>{{Literatur |Autor=Walter Grasser, Albert Pick |Titel=Das Bielefelder Stoffgeld 1917–1923 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag=Erich Pröh |Ort=Berlin |Datum=1972 |ISBN= |Seiten=}}</ref> Dat wören Schuine iut Linnen, Samt odder Suide, un enner konn se bet teon Johre 1923 vun de Sparkasse kruigen. Et mössen owwer viäle, viäle Minsken graude Naut luin, un 1919 schog et, dat viäle dovun, de niks mäir teo bicken hedden, uppen Wiäkenmarkt in Builefeld kaime un sik den Markt teo äigen maken wollen. Owwer de Ruikswuir kamm un hätt up de Luüe schuaden, bet se wuir weg gon send. 1920 genge iawer 10.000 Luüe up de Strode, ümme sik giägen de laige sozeale Loge teo wennen. Tüskenduür is stumps de Beliagerungsteostand in Builefeld iutreopen weoren. Innen 20er Johren vun't 20. Johrhunnert was [[Rudolf Stapenhorst]] [[Börgermeester|Büörgermester]].Häi hät med mäiren Gemäinen in t Builefelder Ümland verhannelt. An'en Enne wören olle domedde inverstohn, n Däil vun Builefeld teo weren. Dobui kaime auk Schildske, Suiker, Gellershagen un Stieghorst teo Builefeld. An'en 1. Oktober 1930 hadde Builefeld 130.000 Inwuohner un weor de 50. duütske Graudstatt. 1938 daie in Builefeld ümme 900 Jiuden wuohnen. Se hedden inne Turnerstrode ne schoöne [[Synagoge]], de 1905 inwuijjet weor. Inner [[Riekspogromnacht|Ruiksprogromnacht]] an'en 9./10. November 1938 häwwet de Nazis de Synagoge dalbrennt. Et diurte 4 Stunnen, bet de Fuürwuir kamm, un os de Nazis dat wollen, hätt de Fuürwuir dat Fuür nich iutmaket, blaut de annern Huüser rundümme de Synagoge schützt. De Wuohnungen vun'en [[Joden|Jiuden]] häwwet de Nazis mäistendäils me Läiwe loden, owwer 17 Lans un Kontors, de mäist inner Binnenstatt wören, häwwet se verwoöst un plünnert. Viäle Jiuden send in t Iutland weglaupen. An'en 13. Dezember 1941 häwwet de Nazis de ersten Jiuden no [[Riga]] schickt, denn kaime nau mol 8 Deportatscheonen no [[Auschwitz]], [[Warschau]] un [[Theresienstadt]]. Vun de 450 Jiuden, de de Nazis deportairt häwwet, send blaut 60 an t Liäwen bluiwen.<ref>{{Internetquelle |autor=Jochen Rath |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/2008/11/01/01/01112008 |titel=9.&nbsp;November 1938, Die Pogromnacht in Bielefeld |werk=Historischer "RückKlick" |hrsg=[https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle-artikel/ Stadtarchiv Bielefeld] |datum=2008 |abruf=2020-03-29 |sprache=}}</ref> Innen [[Tweeten Weltkrieg|2. Weltkruig]] send jümmer mäir Builefelder Saldoden weoren un et gaff deswiagen jümmer wäiniger Arbäider. Dorümme hätt man 14.721 Luüe, mäistendäils iut de [[Ukraine]] un [[Polen]], no Builefeld brocht un teo r Arbäid twungen.<ref>Zu Zwangsarbeitern aus Polen: Wojciech Kwieciński: ''Lebens- und Arbeitsbedingungen polnischer Zwangsarbeiter in Deutschland am Beispiel der Bielefelder Region.'' In: ''Ost-westlicher Dialog – Dialog Wschodu i Zachodu : Polnische Woche – Tydzień polski.'' Saarbrücken 2015, {{Webarchiv|url=http://universaar.uni-saarland.de/monographien/volltexte/2017/160/pdf/Saravi_Pontes_5_OA.pdf |wayback=20200609021226 |text=(Volltext) |archiv-bot=2026-03-14 02:29:17 InternetArchiveBot }}, S. 69ff. (auch als Print)</ref> De ersten Bomben send in Builefeld innen Juni 1940 dalfalen, owwer nau ohne gröddere Malessen. De laigeste Angruip was an'en 30. September 1944. An den Dage send 649 Minsken stuorben un de gröddste Däil vun'e Aultstatt un viäle historiske Gebaide send inne Dutten gohn. Innen März 1945 weor de Viadukt in Schildske med ner Bombe bino gans kaputt maket. Innen Kruige send in Builefeld mäir os 1.300 Minsken vun Bomben daud maket weoren un ümme 15.600 Wuohnungen inne Dutten gon. An'en 4. April 1945 häwwet de Amerikaner Builefeld binoh ohne Struit innuamen. Ümme ne Wiäken läder send de Briten kuomen un häwwet ne britiske Militärregairung insett.<ref name=":0" /> == Wuirupbobben un Füdderkuomen bet vandage == No den Kruig geng et denn wuir laus domedde, ollens wuir upteobobben. Viäle kaputte Gebaide kaime gans weg un nuige weoren bobbet. De Stadt sog denn auk gans anners iut os vor den Kruige. De [[Industrie]] is auk wuir upbobbet weoren, de [[Weertschop|Wertskop]] kamm wuir inne Gänge. Blaut de [[Textilindustrie]] weor jümmer wäiniger. 1945 weor de Ruiksbahn-Generaldirekscheon grünnet, de vor de Uisenbahn in de britisken Zone teostännig was. 1945/46 kamm auk de Sammelstuie vor Norichten iawer Foörer vun Kraftfoartuügen<ref>[http://www.stern.de/auto/verkehr-50-jahre-strafen--punkte-und-akten-3785254.html ''50 Jahre Strafen, Punkte und Akten.''] In: ''[[Stern (Zeitschrift)|Stern]]'' 17. Juli 2001, abgerufen am: 25. Juli 2017.</ref> un de Sammelstuie vor Norichten iawer Kraftfoartuüge vun Berlin un Peine no Builefeld.<ref>{{Webarchiv|text=Kraftfahrt-Bundesamt Vorgängerbehörden|url=https://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Vorgaengerbehoerden/vorgaengerbehoerden_node.html|wayback=0171125030327}}</ref> 1951/52 trock de Sammelstuie no [[Flensborg]] un häit vun do an Kaftfahrt-Bundesamt.<ref>{{Webarchiv|text=Kraftfahrt-Bundesamt Zeittafel|url=https://www.kba.de/DE/DasKBA/Aus_der_Geschichte_des_KBA/Zeittafel/zeittafel_node.html|wayback=20170808165349}}</ref> Wuil et no n Kruige viäle Flüchtlinge un Häimatferdriabene gaff, hadde Builefeld innen Johre 1955 oll 155.000 Inwuohner. De Katholsken send aukjümmer mäir weoren, un in den 50er un 60er Johren häwwet se 10 katholske Pfarrkiarken nuigg bobbet. 1969 weor de [[Universität Builefeld]] grünnet. Innen Westen vun'e Statt an'en [[Osning]] is denn dat Gebaide dovor bobbet weoren. Lange Tuit was de Uni Builefeld äine vun wäinigen Haugscheolen, de olle Fakultäten unner äinen Dack hedden. Intüsken hät de Uni owwer seo viäle Studäirenden, dat niu doch ne ganse Ruige vun nuigen Gebaiden bobbet send. 1973 is de Kruis Builefeld med teo de kruisfruige Statt Builefeld kuomen. Dommedde geng de Inwuohnertall haug up iawer 300.000 Luüe. 1991 is de Stattbann ferch weoren. Iawer 20 Johre hät dat diurt, olle de Tunnels teo bobben, domedde de Stattbann inner Binnenstadt unner de Airn foören konn.<ref name=":0" /> == Kuik auk == [[De Buabersten fun Builefeld|De Buabersten vun Builefeld]] == Boöker == * Reinhard Vogelsang: Geschichte der Stadt Bielefeld *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. *# Band Von den Anfängen bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. Bielefeld 1980, <nowiki>ISBN 3-88049-128-3</nowiki>. * Gertrud Angermann: Stadt-Land-Beziehungen. Bielefeld und sein Umland, 1760–1860 unter besonderer Berücksichtigung von Markenteilungen und Hausbau. (= Beiträge zur Volkskultur in Nordwestdeutschland. Band 27). F. Coppenrath Verlag, Münster 1982, <nowiki>ISBN 3-88547-175-2</nowiki>. [http://www.lwl.org/voko-download/BilderNEU/422_027Angermann_MU.pdf (Volltext]; PDF; 66,8&nbsp;MB) == Weblenken == * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Stadtgeschichte/Online-Ausstellungen/ |titel=Online-Ausstellungen zur Stadtgeschichte |abruf=2019-07-05}} * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://historischer-rueckklick-bielefeld.com/alle%20Artikel/ |titel=''Portal "Historischer RückKlick"'' |abruf=2019-07-05}} * {{Internetquelle |autor=Stadtarchiv Bielefeld |url=https://www.stadtarchiv-bielefeld.de/Best%C3%A4nde/Landesgeschichtliche-Bibliothek/LgB-digital/JBHVR |titel=''Portal "Jahresberichte des Historischen Vereins für die Grafschaft Ravensberg zu Bielefeld''" (1877-1999) |datum=2019 |abruf=2019-07-05}} == Wo man nokuiken kann == <references responsive="" /> {{Schreven op|Ravensbiarger Platt}} [[Kategorie:Historie]] [[Kategorie:Builefeld]] ghsc7w4nbt02x4vi50eerg2mbfshdv6 0 135427 1064678 1064325 2026-05-08T11:31:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064678 wikitext text/x-wiki [[Datei:Mons,Léon 2015 Wien.JPG|rechts|duum|Léon Mons 2015]] '''Léon Mons''' (* [[10. September]] [[1995]] in [[Lübeck]]<ref>{{Internetquelle |autor=Richard Saathoff |url=https://www.sw-nuernberg-sued.net/index.php/turniere/bezirk/nachrichten/leon-mons-gm |titel=Léon Mons - bald GM |zugriff=2018-05-06 |sprache=}}</ref>) is en düütsch [[Grootmeester (Schach)|Schachgrootmeester]]. Léon Mons hett dat Schachspeel van sien Vader lehrt, de ebenfalls Vereensspeler weer. In de Jöögd hett he regelmatig mit den Grootmeester [[Michael Prusikin]] traineert. Siet März 2019 is he [[Mathematikstudium|as Doktorand vun de Mathematik]] wetenschaplich Mitarbeiter an de [[Universität Soltborg]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.schachbundesliga.de/interviews/kein-prinz-aber-schon-fast-ein-koenig-interview-mit-im-leon-mons |titel=Kein Prinz, aber schon fast ein König – Interview mit IM Léon Mons |zugriff=2018-05-06 |sprache=de }}</ref> In de [[Schachbundsliga 2012/13|Saison 2012/13]] vun de [[Schachbundsliga (Düütschland)|düütsch Schachbundsliga]] wurr sien Sieg gegen [[Arkadij Naiditsch]] up schachbundesliga.de to de best Partie vun de Saison wählt.<ref>{{Webarchiv|url=http://schachbundesliga.de/bundesliga/die-partie-der-saison-201213 |wayback=20210128005722 |text=Die Partie der Saison 2012/13 |archiv-bot=2026-03-14 05:20:43 InternetArchiveBot }}, Schachbundesliga.de, 11. September 2013</ref> Sien hööchste bit jetzt reck Elo-Tall weer 2559, de he in Mai 2019 harr. == Titel == * 2012: [[FIDE-Meester]] * August 2014: [[Internatschonaler Meester]] * April 2018: Grootmeester<ref>Leon Mons und Julian Martin holen GM-Norm beim Sants Open in Barcelona; Schach Nachrichten vun’n 29. August 2017 Online: [https://de.chessbase.com/post/leon-mons-und-julian-martin-holen-gm-norm-beim-sants-open-in-barcelona] afropen an’n 6. Mai 2018</ref> == Vereene == * in Düütschland: ** 2004–2014 ''[[Schachclub Forchheim|SC Forchheim]]'' (2. un [[Schachbundsliga 2012/13|1. Bundsliga]]) ** 2014–2015 ''[[Schachclub Eppingen|SC Eppingen]].'' [[Schachbundsliga 2014/15|1. Bundsliga]] ** 2015–2016 ''SC Hansa Dortmund''. [[Schachbundsliga 2015/16|1. Bundsliga]] ** siet 2016: ''[[MSA Zugzwang 82|MSA Zugzwang München 82]]'' (1. Bundsliga, [[Schachbundsliga 2016/17|Saison 2016/17, Saison 2017/2018, Saison 2018/2019]]) * in Öösterriek: ** siet 2011: ''SIR Royal Salzburg'' (2. un 1. Bundsliga (Saison 2011/12, 2013 bit 2016, 2017 bit 2019)) == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4614950 FIDE-Koort] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=121782 Indrag bi chessgames.com engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Mons, Leon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1995]] [[Kategorie:Schachspeler]] fe5w5jbhqa8gqfu0bpthonq1p77kf21 0 139107 1064594 1064254 2026-05-08T03:00:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064594 wikitext text/x-wiki [[Bild:Coat of arms of Dorick McGowan Wright.svg|duum|Wapen von Dorick McGowan Wright]] '''Dorick McGowan Wright''' (* [[15. November]] [[1945]] in [[Belize-Stadt]]; † [[15. April]] [[2020]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.breakingbelizenews.com/2020/04/15/bishop-dorrick-wright-passes-at-age-74/|titel=Bishop Dorrick Wright passes at age 74|hrsg=breakingbelizenews.com|werk=|datum=2020-04-15|zugriff=2020-04-15|sprache=en}}</ref>) weer en [[Röömsch-kathoolsche Kark|röömsch-kathoolschen]] [[Preester]] ut [[Belize]]. He weer [[Bischop]] von [[Bisdom Belize-Stadt-Belmopan|Belize-Stadt-Belmopan]]. == Leven == Wright is 1945 in Belize-Stadt boren. As 1961 [[Hurrikan Hattie]] över Belize tagen is, wat en [[Saffir-Simpson-Hurrikan-Skala|Kategorie-5-Hurrikan]] weer, sünd dor Wright sien Moder, siene beiden Süstern un sien jüngeren Broder Norman bi doodbleven. Wright sülvs hett op en Kokosnöötboom överleevt.<ref>{{Internetquelle|url=https://edition.channel5belize.com/archives/201403|titel=Bishop Dorick Wright Passes Away at 74|hrsg=edition.channel5belize.com|werk=|datum=2020-04-15|zugriff=2020-04-16|sprache=en}}</ref> Wright is an’n 30. April 1980 to’n Preester wieht worrn. Bet 1983 weer he Preester von La Inmaculada in [[Orange Walk (Stadt)|Orange Walk]] un denn an de [[St John’s Cathedral (Belize-Stadt)|St John’s Cathedral]] in Belize-Stadt. [[Paapst]] [[Johannes Paul II.]] hett em an’n 12. Dezember 2001 to’n [[Titulärbischop]] von ''[[Titulärbisdom Thimida Regia|Thimida Regia]]'' un [[Wiehbischop]] in Belize-Stadt-Belmopan maakt. De Bischop von Belize-Stadt-Belmopan, [[Osmond Peter Martin]], hett em an’n 4. April 2002 de Bischopswieh spennt. Dorbi weren de [[Konsekratschoon|Mitkunsekraters]] Arzbischop [[Giacinto Berloco]], [[Apostoolschen Nuntius]] in [[El Salvador]] un [[Belize]], un [[Edgerton Roland Clarke]], Arzbischop von [[Arzbisdom Kingston in Jamaika|Kingston in Jamaika]]. Paapst [[Benedikt XVI.]] hett Wright an’n 18. November 2006 to’n Bischop von Belize-Stadt-Belmopan maakt. An’n 26. Januar 2017 hett Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] sien Rüggtridd vör de Tied annahmen.<ref>{{Internetquelle|url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2017/01/26/0059/00141.html|titel=Rinuncia del Vescovo di Belize City-Belmopan (Belize) e nomina del successore|hrsg=[[Pressamt von’n Hilligen Stohl]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2017-01-26|zugriff=2017-01-26|sprache=it}}</ref> Sien Nafolger weer denn [[Lawrence Sydney Nicasio]]. == Weblenken == * {{catholic-hierarchy|bishop|bmcgw}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mcgowan Wright, Dorick}} [[Kategorie:Röömsch-kathoolsche Kark]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Börger von Belize]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Storven 2020]] [[Kategorie:Mann]] dibzs0wfpskczj2qq20x2h4nu6ywft4 0 145725 1064613 1064271 2026-05-08T04:52:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064613 wikitext text/x-wiki [[Datei:Rostock Gedenkstätte revolutionärer Matrosen 2.jpg|mini|hochkant|Gedenkstäde von de revolutschoonärn Matrosen]] [[Datei:Rostock Gedenkstätte revolutionärer Matrosen 1.jpg|mini|Sietansicht mit Relief]] Dei '''Gedenkstätte revolutionärer Matrosen''' an'n [[Rostocker Stadthaben]] erinnert an dei revolutschoonärn Matrosen tau'n Enn von de [[Eerste Weltkrieg|Ierste Weltkrieg]]. Erschaffen wür dat Denkmal von de Künster [[Wolfgang Eckardt]] un [[Reinhard Dietrich]] un an'n 16. September 1977 wür dat inweiht.<ref name="hirsch">{{Webarchiv | url=http://hirsch-gastronomie.de/matrosendenkmal.htm | wayback=20141006113643 | text=matrosendenkmal}}</ref> Dei monumental Gedenkstäde besteiht ut ein Sockel mit ein 20 Meter lang Reliefwand (makt von Reinhard Dietrich) un ein Bronzeskulptur, dei 9 Meter hoch is. Dei Denkmalanlag ahn Skulptur wür all 1970 upmakt un hett ein Utstellenrum, welk öwer siet 1985 tau is. Tau de DDR-Tiet hett dat Matrosendenkmal för Gedenkveranstalten tau de Erinnerung an dei Dütsch-Sowjetsch Fründschaft un dei [[Novemberrevolutschoon]] 1918, utlöst dörch de [[Kieler Matrosenupstand]], deint.<ref>{{Internetquelle | url= http://www.myheimat.de/rostock/politik/kuenstlerische-aufarbeitung-eines-historischen-ereignisses-der-matrosenaufstand-am-ende-des-ersten-weltkrieges-d2378638.html | titel= Künstlerische Aufarbeitung eines historischen Ereignisses: Der Matrosenaufstand am Ende des Ersten Weltkrieges | autor= Myheimat | werk= | datum= | zugriff= 2014-09-30 }}</ref> Entgägen de verbreeten Meenen stellt dat Denkmal nich dei upständsch un 1917 tau'n Dod verordelen Matrosen [[Max Reichpietsch]] un [[Albin Köbis]] dor. Dit wier in ein ierste Konzeptschoon andacht. De Bildhauer Wolfgang Eckardt hett sik öwer gägen de Anspruch sett von de [[SED]]-Funktschoonär un hett dei bied namlos Mannslüd ahn Mondierung un Wapen makt, üm dütlich tau maken, dat politisch Verännerung ok ahn Gewalt dörchsett ward könen.<ref name="hirsch" /> Dei gröttste Bronzeskulptur von Rostock is siet 2013 dörch ein Tun säkert un bruk ein Sanierung. An'n 28. Januar 2016 hett sik de Kunstbirat von de Hansestadt Rostock mit de Sanierung von de marode Denkmal befat, dei nu in Angriep nahm warden söl.<ref>{{Internetquelle| url=http://www.das-ist-rostock.de/stadtleben/auch-das-ist-rostock/1724-1724/| titel=Wie sieht „dezentrales Erinnern“ aus?| autor=Frank Schlößer| werk=| datum=| zugriff=2016-01-30| offline=ja| archiv-url=https://web.archive.org/web/20160130154558/http://www.das-ist-rostock.de/stadtleben/auch-das-ist-rostock/1724-1724/| archiv-datum=2016-01-30}}</ref> Dat Denkmal ward na de aktuell Plans in dei niege Äuwerpromenade integrert. Dei Utstellenrüm ünner de Denkmal sünd lut Michaela Selling, Kulturamtledderin, nich tau redden un sölen verfüllt warden. Dei Stufen an de Kaikant sölen bet tau'n Matrosendenkmal hochtagen warden, dei Gräunflagg warde nie makt. Ok is förseihn, dei Verbinnen von de Denkmal tau'n Kieler Matrosenupstand von 1918 up Tafeln dortaustellen. Dei Sanierung ward 3,5 Millionen Euro kosten un söl in'n Johr 2020 anfängen.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/politik/kommunen-rostock-matrosendenkmal-wird-saniert-35-millionen-euro-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-180330-99-696718 Matrosendenkmal wird saniert: 3,5 Millionen Euro]</ref> == Einzelnawiese == <references /> == Weblinks == {{Commonscat|Gedenkstätte für Revolutionäre Rote Matrosen (Rostock)|Gedenkstätte revolutionärer Matrosen}} {{Coordinate|NS=54.094114|EW=12.112734|type=landmark|region=DE-MV}} [[Kategorie:Rostock]] [[Kategorie:Kunst]] riemshusgm1y7c2o4slvnynk1wy2iq2 0 151198 1064633 1064287 2026-05-08T06:31:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064633 wikitext text/x-wiki [[Bild:Hans Junkermann (1962).jpg|rechts|duum|Hennes Junkermann (1962)]] '''Hans''' „Hennes“ '''Junkermann''' (* [[6. Mai]] [[1934]] in [[Tönisvorst|St. Tönis]]; † [[11. April]] [[2022]]<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.rad-net.de/ajax.aspx/content/6b38dcb8-5d0b-442d-93ed-d846b2d06edc.html |titel=Trauer um Hennes Junkermann |werk=rad-net.de |datum=2022-04-12 |abruf=2022-04-12}}</ref>) weer en düütsch Radrennfohrer. He weer Profi van 1955 bit 1973. Tweemal – 1959 un 1962 – hett he de [[Tour de Suisse]] wunnen. Gemeensam mit [[Rudi Altig]], [[Karl-Heinz Kunde]] un [[Rolf Wolfshohl]] hett he in de 1960er Johren den düütschen Profiradsport präägt. == Sportlich Loopbahn == [[Datei:28.07.10-H.Junkermann (cropped).jpg|duum|rechts|Junkermann in dat Johr 2010]] Bevör Hennes Junkermann to’n Radsport keem, hett he [[Football]] speelt. He weer dor Afwehrspeler, „eine Rolle, die er auch auf dem Rad fortzusetzen schien. Denn Angriffsfreude und Risikobereitschaft gehörten wahrlich nicht zu seinen hervorstechendsten Eigenschaften“.<ref name="witte">{{Literatur |Autor=Udo Witte |Titel=Campionissimo, Monsieur Chrono, Kannibale & Co. Profi-Straßenradrennen nach 1945. |TitelErg=Band 2: 1960–1975 |Verlag=BoD |Datum=2015 |ISBN=978-3-7386-1692-7 |Seiten=97}}</ref> He gull as „Schattenmann“, den die fehlende Bereitschaft, einmal selbst das Heft in die Hand zu nehmen, manche Spitzenpositionierung gekostet habe.<ref name="witte" /> Bi de [[UCI-Straaten-Weltmeesterschapen|Straatenweltmeesterschap 1954]] up den [[Klingenring]] in [[Solingen]] keem Junkermann up den 10. Platz bi de [[Amateur]]e, een Johr tovör keem he up Platz 32 in dat WM-Rennen. Doruphen geev dat Versöök vun DDR-Funktschonären, hüm (as ok [[Horst Tüller]] un [[Emil Reinecke]], de dat Angebot- tietwielig – annommen hemm) för de DDR aftowarfen.<ref>{{Literatur |Autor=Peter Zetzsche |Titel=Friedensfahrt und Tour de France – Emil Reinecke |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Einbeck |Datum=2011 |ISBN= |Seiten=25}}</ref> Wiel he aber unbedingt Profi wurrn wull, bleev he in’n Westen.<ref name="rad-net-264075" /> In dat Johr dorup wurr Junkermann Berufsfohrer. In de folgend 18 Johren is he in verscheeden Profi-Rennställen gemeensam mit en Reeg vun anner Radsportgrötten as [[Rik Van Looy]], [[Charly Gaul]], [[Federico Bahamontes]] un Rudi Altig fohren. 1956 wurr Hennes Junkermann fieft bi de [[Tour des Suisse]]. 1957 wunn he dat renommeerte Rennen [[Meesterschap vun Zürich]]; wenig Weeken later keem he bi de Tour de Suisse weer up den fievten Platz, 1958 wurr he Tweet achter [[Pasquale Fornara]]. 1959 wunn he dit Rennen vör [[Henry Anglade]] un [[Federico Bahamontes]]. In dat Johr 1962 kunn he dissen Erfolg wedderhalen vör [[Franco Balmamion]], [[Aldo Moser]], [[Gilbert Desmet]] un annern. Teinhmal hett he dit Rennen bestreeden, toletzt 1970 as he den teihnten Platz beleggen dee. Söben Mal gung Junkermann bi de [[Tour de France]] an den Start un keem dreemal ünner de best Teihn. Sien best Platzierung weer Rang veer iin dat Johr 1960. Bi de Tour de France 1962 muss Junkermann – as wiedere 13 Fohrer ok – wegen en vermeentlich Fischvergiftung upgeeven. In Erinnerung blifft sien Utspröök: „Hätt isch misch doch dä Fisch nit jejesse.“<ref>{{Literatur |Autor=Jürgen Löhle |Titel=Die Tour de France. Deutsche Profis und ihre Erfolge |Verlag=Delius & Klasing |Ort=Bielefeld |Datum=2017 |ISBN=978-3-667-10922-4 |Seiten=22}}</ref> 2013 hett he in en Interview de Ansicht vertreeden, dat sück dat dorbi um „Sabotage“ hannelt harr.<ref name="westen" /> „Die wollten nicht, dass ein kleiner Deutscher die Tour gewinnt.“<ref name="derweste-679821" /> De dormaligen Folgen weern, dat Hoteliers ut [[Bagnères-de-Luchon|Luchon]] dormit droht hemm, de Tour-Tross nie mehr to empfangen, wenn de Gerüchte um dat Eeten nich richtig stellt würrn.<ref name="enzy">{{Literatur |Autor=Bürte Hoppe |Titel=Tour de France. Enzyklopädie |Verlag=Die Werkstatt |Ort=Göttingen |Datum=2008 |ISBN=978-3-89533-577-8 |Seiten=186}}</ref> Tour-Direkter [[Jacques Goddet]] hett doruphen disse Fohrer in de [[L’Équipe]] [[Doping]] ünnerstellt, kunn aber kien Bewiesen dorto vörleggen.<ref>{{Literatur |Autor=Ralf Schröder/Hubert Dahlkamp |Titel=Nicht alle Helden tragen Geld, Die Geschichte der Tour de France |Auflage=4 |Verlag=Die Werkstatt |Ort=Göttingen |Datum=2011 |ISBN=978-3-89533-829-8 |Seiten=130}}</ref> Dorgegen hemm den annern Dag de [[Sportlicher Leiter|Sportlichen Leiter]] protesteert.<ref name="enzy" /> Bi sien Deelnahm an de Tour de France 1972 kreeg Junkermann nah en up Ephedrin positiven [[Doping]]proov en Tietstraaf van 10 Minüüt, ansluutend hett he wegen en bronchialen [[Sweer (Medizin)|Sweer]] upgeeven.<ref name="westen">[http://www.derwesten.de/nrz/region/niederrhein/aergern-sie-sich-noch-nicht-die-tour-gewonnen-zu-haben-herr-junkermann-id8164783.html Ärgern Sie sich noch, nicht die Tour gewonnen zu haben, Herr Junkermann? derwesten.de 8. Juli 2013]</ref><ref>Ralf Meutgens: ''Doping im Radsport'', Kiel 2007, S. 256.</ref> Ok up de Bahn weer Hennes Junkermann spoodriek: He is bi 96 [[Sössdaagrennen]] antreeden, van de he söss winnen kunn, de meesten gemeensam mit [[Rudi Altig]]. Gemeensam mit Altig wurr he 1965 ok Europameester in dat [[Tweeer-Mannschapsfohren]], 1970 wunn he den europääschen Titel in’t [[Derny]]rennen.<ref name="kultur-b-Hennes_J">{{Internetquelle |url=http://www.kultur-buch.de/sixdays/junkermann.html |titel=Hennes Junkermann – Erfolge bei Sechstagerennen |autor= |werk=kultur-buch.de |datum= |zugriff=2017-08-09}}</ref> In de Loop van sien Karriere is Hennes Junkermann 19 Mal bi Straatenweltmeesterschapen antreeden un reck dorto 15 düütsch Meestertitel up de Bahn un de Straat. == Nah den Radsport == Nah Afsluss van sien Profiloopbahn in’n Mai 1973 hett Hennes Junkermann as [[Trainer]] un Teamleiter vun den RC Olympia Dortmund un den RSV City Neuwied arbeit un harr tietwies ok latere Radprofis as [[Erik Zabel]] un [[Rolf Aldag]] in sien Team. Junkermann leevt in [[Krefeld]] (Stand 2017). 2019 fier he sien 85. Gebortsdag bi goot Gesundheit; he fohrt wiederhen jeden Dag Rad.<ref name="rad-net-264075">{{Internetquelle |url=https://www.rad-net.de/index.php?newsid=32640&menuid=75 |titel=Junkermann feiert seinen 80. Geburtstag |autor= |werk=rad-net.de |datum=2014-05-06 |zugriff=2017-08-09}}</ref><ref name="derweste-679821">{{Internetquelle |url=https://www.derwesten.de/sport/rastloser-hennes-junkermann-wird-75-id679821.html |titel=Rastloser Hennes Junkermann wird 75 |autor=Der Westen |werk=derwesten.de |datum=2009-05-06 |zugriff=2017-08-09 }}</ref> == Wat he schafft hett (Utwahl) == {| width="100%" | valign=top width=50% align=left | === Straße === '''1957''' * [[Meesterschap vun Zürich]] '''1958''' * een Deelstreck [[Tour de Suisse]] '''1959''' * Gesamtwertung un een Deelstreck Tour de Suisse * Düütsch Meester in’t Straatenrennen '''1961''' * Düütsch Meester in’t Straatenrennen '''1962''' * Gesamtwertung un twee Deelstrecken Tour de Suisse * een Deelstreck [[Critérium du Dauphiné|Critérium du Dauphiné Libéré]] '''1963''' * [[Rund um den Henninger-Turm]] | valign=top width=50% align=left | === Bahn === '''1958''' * Düütsch Meester in’n Eenerverfolgung '''1960''' * [[Sössdaagrennen Köln]] (mit [[Klaus Bugdahl]]) * Sössdaagrennen in Mönster (mit [[Fritz Pfenninger]]) * [[Sössdaagrennen Düörpm]] (mit [[Klaus Bugdahl]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Klaus Bugdahl]]) '''1961''' * Bronzemedaille Europameesterschap – Tweeer-Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1962''' * [[Berliner Sössdaagrennen]] (mit [[Rudi Altig]]) * Sössdaagrennen in Mönster (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1963''' * Sössdaagrennen in Essen (mit [[Rudi Altig]]) '''1964''' * Sössdaagrennen in Essen (mit [[Rudi Altig]]) * Sössdaagrennen in Frankfort (mit [[Rudi Altig]]) * [[Sössdaagrennen Köln]] (mit [[Peter Post (Radsportler)|Peter Post]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) '''1965''' * Europameester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Rudi Altig]]) * Düütsch Meester – Tweer Mannschapsfohren (mit [[Horst Oldenburg]]) '''1970''' * Europameester – Steherrennen '''1972''' * Bronzemedaille Derny-Europameesterschap |} ==Teams== * 1955 Bauer * 1956-1957 Bertin-the Dura * 1958 Molteni (Radsportteam) * 1959 Faema-Guerra * 1960-1961 Gazzola * 1962-1964 Wiel`s-Groene Leeuw * 1965 Margnat-Paloma-Inuri-Dunlop * 1966-1967 Torpedo (Radsportteam) * 1968-1970 Batavus-Alcina * 1971 Ruberg * 1972 Rokado == Weblinks == {{Commons|Hans Junkermann|Hennes Junkermann}} * [https://web.archive.org/web/20200705064918/http://www.memoire-du-cyclisme.eu/palmares/junkermann_hans.php ''Palmarès'' – Liste van de Erfolge un Platzeerungen] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=1500 Hennes Junkermann in de Datenbank van Radsportseiten.net] * [https://www.procyclingstats.com/rider.php?id=172188 Hennes Junkermann in de Datenbank van ProCyclingStats (engelsch)] * [https://histo.letour.fr/HISTO/us/TDF/coureur/3579.html Hennes Junkermann in de Datenbnak van de Tour de France] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Junkermann, Hennes}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Düütschland)]] [[Kategorie:Bahnradfohrer]] ky17e9i2g07wrbw459d8cb0r915gigx 0 152654 1064635 1064289 2026-05-08T06:48:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064635 wikitext text/x-wiki [[Datei:USA Südosten-Hitchiti.png|mini|300px|Stammesrebeet vun de Hitchiti in dat 17. Johrhunnert.]] De '''Hitchiti''' weern en Indianerstamm vun Noordamerika, de sien Spraak to de [[Muskogee-Spraaken|Muskogee-Spraakfamilie]] hörrn dee. In dat 18. Johrhunnert leeg dat Wahnrebeet in den hüüdigen [[US-Bundsstaat]] [[Georgia]] un de Angehörigen hemm in en Stadt mit glieker Naam leevt. De Stamm weer Naamgever för de ''Hitchiti-Spraak'', de vun tallriek Stämmen in dat zentraal südlich Georgia snackt wurr. De överleeven Hitchiti wurrn in dat 19. Johrhunnert vun de [[Muskogee (Volk)|Creek]] upnommen un integreert. De [[Mikasuki]] as Snacker vun de [[Hitchiti-Mikasuki-Spraak]] kreegen 1962 de bundsstaatliche Anerkennung as ''[[Mikasuki|The Miccosukee Tribe of Indians of Florida]]''.<ref Name="Hitchiti1">{{internetquelle|titel=Hitchiti Indians|url=http://peachstatearchaeologicalsociety.org/index.php/11-culture-historic/249-hitichiti-indians|zugriff=15. Dezember 2016}}</ref> == Wahnrebeet == In dat 17. Johrhunnert leeg hör Wahnrebeet woll an den Ünnerloop vun den [[Ocmulgee River]] nich wiet vun de hüüdig Stadt [[Macon (Georgia)|Macon]] in Georgia, as dat up fröh engelsch Landkoorten to sehn is. Nah 1715 trucken se in dat [[Henry County (Alabama)|Henry County]] in [[Alabama]], up den Weg to hör bekanntst Wahnoort, de Stadt ''Hitchiti'' an dat Oostufer vun den [[Chattahoochee River]], ungefähr 6 km ünnerhalv vun ''Chiaha''. Um 1839 weern all Stämme vun de Region mit Dwang umsiedelt wurrn un leevten jetzt in [[Indianerreservatschoon|Reservatschonen]] in dat dormalig [[Indianerterritorium]], dat hüüdige [[Oklahoma]]. De Hitchiti wurrn hier nah un nah vun de Creek-Föderatschoon integreert.<ref Name="Hitchiti1" /> == Spraak == De ''Hitchiti-Spraak'' weer en vun tallriek Dialekten, de in de Muskogee-Spraakfamilie snackt wurrn. In de Kolonialtiet hemm völ överweegend in Georgia leevend Stämme dissen Dialekt snackt, as de [[Apalachicola (Volk)|Apalachicola]], [[Chiaha]], [[Chiahudshi]], Hitchiti, [[Occonee]], [[Sawokli]] un [[Sawokliushi]] in Georgia un de [[Miccosukee]] in [[Florida]]. Tallriek Oortsnaams stammen ut disse Spraak un Wetenschapler vermoden, dat de [[Spraakfamilie]] dorüm över en völ grötter Rebeet verdeelt weer. Hitchiti is mit en ähnlich Spraak, dat [[Mikasuki]], verwandt un de Snacker vun beid Dialekte können sück ggensiedig verständigen. Wetenschaplich hörrn beid Spraaken to dat [[Hitchiti-Mikasuki]] un wurrn to de östlich Ünnergrupp vun de groot Muskogee-Spraakfamilie tellt.<ref Name="Hitchiti1" /> == Geschichte == Lang Tiet bevör de Europäer nah Georgia keemen, hemm dor de Angehörigen vun de Hitchiti leevt un hör Wahnrebeet gung över den gesamten zentralen, südlichen Deel vun den hüüdigen US-Bundsstaat. Se weern kien [[Nomaden]], ofschons hör Angehörigen in’n gesamten Süden vun Georgia ünnerwegens weern. De Stamm wurr selten in historsch Dokumenten nömmt un de eerste Bericht stammt ut dat Johr 1733, as tweei Repräsentanten vun den Stamm Hööftlinge vun de Creek begleiten deen, um [[Gouverneur]] [[James Oglethorpe]] in [[Savannah (Georgia)|Savannah]] to drapen. As de US-[[Indianeragent (USA)|Indianeragent]] [[Benjamin Hawkins]] de Hitchiti 1799 besöken dee, kunn he faststellen, dat sück de Stamm in twee Siedlungen updeelt harr. De ''Hitchitudshi'' oder Little ''Hitchiti'' hemm up beid Sieden vun den Flint River ünnerhalv vun de Inmünnen vun den [[Kinchafoonee Creek]] leevt, wiels de ''Tutalosi'' an‘n Kinchafoonee Creek etwa 32&nbsp;km westlich vun de Hitchitudshi siedeln deen.<ref Name="Hitchiti2">{{internetquelle|titel=Hitchiti Indian Tribe|url=https://www.accessgenealogy.com/native/hitchiti-indian-tribe.htm|zugriff=15. Dezember 2016}}</ref> De Spraak vun de Hitchiti wurr nich blots in hör Siedlungen an‘n Chattahoochee River snackt, sonnern ok in den Städten vun den Lower Creek, as ''Chiaha'', ''Chiahudshi'', ''Oconee'', ''Sawokli'', ''Sawokliudshi'' un in ''Apalachicola'', as ok in Siedlungen an‘n [[Flint River (Apalachicola River)|Flint River]] un bi den ''Mikasuki'' in Florida. Ut verscheeden Oortnaams is fast to stellen, dat ok in wiederen Rebeeden vun Georgia un Florida Hitchiti snackt wurr. Disse Spraak, de ähnlich as de Spraak vun de Creek is, aber en [[Archaik|archaischere]] Form upwiest, wurrd ok as so nömmt ''wievlich Spraak'' betekent. Mögelkerwies hemm ok de [[Yamasee]] Hitchiti snackt, dat gifft aber kien nipp un nau Nahwies doröver, ov se nich doch en eegen Spraak harrn oder de Spraak vun de [[Guale]] snackt hemm.<ref Name="Hitchiti2" /> De indigene Bevölkerung vun Georgia wurr um 1839 dwangswies in dat Indianerterritorium umsiedelt. De Hitchiti wurrn en Deel vun de Creek Nation, hemm aber Överreste vun hör Spraak un Kultur behollen. De Mikasuki, de mit Angehörigen vun de Lower Creek nah Florida inwannert sünd un dor dat Volk vun de [[Seminolen]] bildt hemm, kunnen sück as eegenständiger Stamm nee organiseeren. Se kregen 1957 vun Florida de staatliche Anerkennung un 1962 de bundsstaatliche Anerkennung as ''The Miccosukee Tribe of Indians of Florida''. Se snacken deelwies noch hüüd hör traditschonelle Spraak, as ok eenige Angehörige vun de Seminolen. Eenige Nahkommen vun de Hitchiti sünd hüüd över den gesamten Staat Georgia verstreet.<ref Name="Hitchiti2" /> == Literatur == * Frederick W. Hodge: ''Handbook of American Indians'', 1906. * Raymond D. Fogelson (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 14: ''Southeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 2004, ISBN 0-16-072300-0. == Weblinks == * [http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/muskhogean/hitchitihist.htm Hitchiti Indian Tribe History] * [https://www.accessgenealogy.com/native/hitchiti-indians-of-georgia.htm Hitchiti Indians of Georgia] == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Kiek ok == * [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Georgia]] [[Kategorie:Florida]] 7fgvszhfmfnyv9rf6k4hrb8l5oep19g 0 152868 1064629 1064286 2026-05-08T06:23:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064629 wikitext text/x-wiki '''Heiko Gauert''' (* [[20. April]] [[1949]] in [[Eckernföör]]) is en [[plattdüütsch]]en Journalist, Schriever un Schoolmeester. == Leven == Gauert is 1949 in Eckernföör boren. As Journalist is Gauert vör allen för’n [[Sleswig-Holsteensch Zeitungsverlag|Sleswig-Holsteenschen Zeitungsverlag]] aktiv, ünner annern mit de Weken-Kolumne ''Aktuell op Platt'', un för’n [[Noorddüütsch Rundfunk|Noorddüütschen Rundfunk]], to’n Bispeel för ''[[Hör mal’n beten to]]''. As plattdüütschen Schriever hett he ünner annern de Böker ''Amor an de Diek'' un ''Sünnschien un Wulken'' rutbröcht. Bet 2012 hett he över 350 Vördrääg in ganz Noorddüütschland, aver vör allen in [[Sleswig-Holsteen]] hollen. Dor mank weren üm un bi 300 Optreed mit sien Programm ''Op Plattdüütsch heet dat Moin'', in dat he populärwetenschoplich över Geschicht un Belang von de plattdüütsche Spraak berichten deit un en Reeg Textbispelen to’n Nadenken un Smüüstern gifft. Gauert höört vun 2010 bet 2022 to’n [[Bundesraat för Nedderdüütsch]]. Tosätzlich is he Maat von’n [[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat för Sleswig-Holsteen]], von’n Biraat Nedderdüütsch in’n Sleswig-Holsteenschen Landdag un in’n Utschuss för Nedderdüütsch un Freesch bi’n [[Sleswig-Holsteensch Heimaatbund|Sleswig-Holsteenschen Heimaatbund]].<ref>{{Internetquelle | zugriff= 2015-10-20 | url=http://www.shz.de/lokales/eckernfoerder-zeitung/ein-jahrhundert-plattdeutsch-id230375.html | titel= Eckernförder Zeitung: ''Ein Jahrhundert Plattdüütsch Gill'' von’n 3. März 2012}}</ref> He engascheert sik dor besünners, plattdüütsche Spraakkumpetenz över de staatlichen Bildungsinrichtungen ünner de Lüüd to bringen. Heiko Gauert hett lang in [[Silzen]] leevt. He weer Schoolbaas von de Wilhelm-Käber-Gemeenschopsschool in [[Hohenlocksteed]].<ref>[http://www.vhs-holo.de/ VHS Hohenlocksteed]</ref> 2014 is he in Penschoon gahn. Nu leevt Gauert in [[Damp (Sleswig-Holsteen)|Damp]] un is Baas von de „Plattdüütsch Gill Eckernför Johann Hinrich Fehrs“. == Ehren == 2013 hett Gauert de Verdeenstmedallje von’n [[Verdeenstorden von de Bundsrepublik Düütschland]] kregen. == Warken == * ''Sünnschien un Wulken''. Verlag Jung, Kiel, 2004, ISBN 3-89882-042-4 * ''Amor an de Diek und andere Geschichten auf Hochdeutsch un op Plattdüütsch''. Fresenborg-Verlag, St. Peter- Ording, 1999, ISBN 3-932359-04-6 * {{Internetquelle | zugriff= 2015-10-20 | url= http://www.verbraucherbildung.de/downloads/archiv_vi-broschuere-Jugend_und_Konsum.pdf | titel= Jugend, Werbung und Konsum: ein Beitrag zur Konsumkompetenz von Jugendlichen. | titelerg= Stiftung Verbraucherinstitut, Berlin, 2000, ISBN 3-923798-87-3 }} {{Webarchiv|url=http://www.verbraucherbildung.de/downloads/archiv_vi-broschuere-Jugend_und_Konsum.pdf |wayback=20160304064325 |text=Jugend, Werbung und Konsum: ein Beitrag zur Konsumkompetenz von Jugendlichen. |archiv-bot=2026-05-08 06:23:43 InternetArchiveBot }} * ''Werbung, Jugend und Konsum : handlungsorientierter Unterricht in der Verbraucherbildung''. Stiftung Verbraucherinstitut, Berlin, 1996, ISBN 3-923798-57-1 == Footnoten == <references/> == Weblenken == {{PBuB|1435}} {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Gauert, Heiko}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Boren 1949]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] b5uqchhpcctzydqrshziu4nk8fzhmtu 0 153823 1064674 1064323 2026-05-08T11:11:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064674 wikitext text/x-wiki '''Lottie Cunningham Wren''' (* [[29. September]] [[1959]] in [[Bilwaskarma]], [[Nicaragua]]) is en [[Nicaragua|nicaraguaansche]] [[Avkatin]] ut de Volksgrupp von de [[Miskito (Volk)|Miskito]]. Se sett sik för de Rechten von de indigenen Völker in Nicaragua in, dat se sülvsbestimmt op jemehr Land un Ressourcen togriepen köönt. == Leven == Wren hett en Lehr as [[Krankenswester]] maakt, hett aver later tosätzlich [[Juristeree]] studeert. Se wull geern wat doon, de indigenen Minschen to jemehr Rechten to helpen. Se hett an de [[Universidad Centroamericana]] in [[Managua]] studeert un dat Studium 1994 mit en [[Dokter (akadeemsch Graad)|Dokter]] afslaten. Siet 1995 arbeidt se as Avkatin. 2003 hett Wren de [[NGO]] „Centro por la Justicia y Derechos Humanos de la Costa Atlántica de Nicaragua“ (CEJUDHCAN, ''Zentrum för Gerechtigkeit un Minschenrechten an de Atlantikküst von Nicaragua'') grünnt un is Präsidentin von de Organisatschoon.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.frontlinedefenders.org/en/testimonial/lottie-cunningham-wren-testimony |titel=Lottie Cunningham Wren Testimony |datum=2016-04-18 |abruf=2020-10-01 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://elaw.org/users/lottie-cunningham-wren |titel=ELAW |abruf=2020-10-01 }}</ref> 2020 hett se för ehr Arbeid den [[Right Livelihood Award]] kregen.<ref>[https://www.nzz.ch/international/alternativer-nobelpreis-fuer-aktivisten-in-weissrussland-und-im-iran-ld.1579456 ''Alternativer Nobelpreis geht nach Weissrussland und an die iranische Menschenrechtsanwältin Nasrin Sotoudeh''], [[Neue Zürcher Zeitung]] an’n 1. Oktober 2020</ref> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20201006164334/https://www.rightlivelihoodaward.org/announcement/lottie-cunningham-wren/l2-de/ Kortbiografie] bi ''The Right Livelihood Award Foundation''. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Wren, Lottie Cunningham}} [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Aktivist]] [[Kategorie:Börger von Nicaragua]] [[Kategorie:Boren 1959]] [[Kategorie:Fru]] lwdyjvak6khhsdjbdvinv6jxcqu4ro9 0 154209 1064605 1064264 2026-05-08T03:32:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064605 wikitext text/x-wiki [[Datei:Emmanuelle Charpentier.jpg|mini|Emmanuelle Charpentier (2015)]] '''Emmanuelle Marie Charpentier''' (* [[11. Dezember]] [[1968]] in [[Juvisy-sur-Orge]], [[Frankriek]]<ref>[http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research] {{Webarchiv|url=http://www.fpa.es/en/communication/emmanuelle-charpentier-and-jennifer-doudna-princess-of-asturias-award-for-technical-and-scientific-research.html |wayback=20201022060113 |text=Emmanuelle Charpentier and Jennifer Doudna, Princess of Asturias Award for Technical and Scientific Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}</ref> as ''Emmanuelle Marie Louvandrié'') is en franzöösch [[Mikrobiologie|Mikrobiologin]], [[Genetik]]erin un [[Biochemie|Biochemikerin]]. 2020 wurr hör för de Entwicklung vun de „Genscheer“ [[CRISPR/Cas-Methode|CRISPR/Cas9]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagesspiegel.de/wissen/ehrung-fuer-zwei-crispr-entdeckerinnen-chemienobelpreis-geht-an-berliner-forscherin-emmanuelle-charpentier/26252372.html |titel=Chemienobelpreis geht an Berliner Forscherin Emmanuelle Charpentier |abruf=2020-10-07 |sprache=de}}</ref> tosommen mit [[Jennifer Anne Doudna]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken. Siet 2018 is se Baas vun de „Max-Planck-Forschungsstelle für die Wissenschaft der Pathogene“ in Berlin, tovör weer se siet 2015 Direkterin an dat Berliner [[Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie]].<ref>[https://www.aerzteblatt.de/archiv/188239/Emmanuelle-Charpentier-Pathogenen-auf-der-Spur ''Emmanuelle Charpentier: Pathogenen auf der Spur.''] aerzteblatt.de, April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.gwk-bonn.de/fileadmin/Pressemitteilungen/pm2017-04.pdf |wayback=20171027183141 |text=''Neue Forschungseinrichtungen in der Bund-Länder-Förderung''. |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF) Pressemitteilung der GWK, 7. April 2017; afropen an’n 8. Oktober 2020</ref><ref>[http://biooekonomie.de/nachrichten/mit-genschere-zum-institut ''Mit Genschere zum Institut – Die Entdeckerin der Genschere CRISPR-Cas, Emmanuelle Charpentier, erhält in Berlin ein eigenes Institut – eine sogenannte Max-Planck-Forschungsstelle.''] biooekonomie.de, 18. April 2017</ref> == Leven == Charpentier studeer af 1986 [[Biologie]], [[Mikrobiologie]] un [[Genetik]] an de [[Universität Pierre un Marie Curie]] in Paris, wo se 1995 för hör Forschungsarbeiten an dat [[Institut Pasteur]] en Doktertitel ([[Ph.D.]]) in Mikrobiologie kreeg. Ab 1996 gung se as [[Postdokterand]]in an de [[Rockefeller University]], an dat [[New York University]] Langone Medical Center, an dat Skirball Institute of Biomolecular Medicine (all in New York to Huus) un an dat [[St. Jude Children’s Research Hospital|St&nbsp;Jude Children’s Research Hospital]] in [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], [[Tennessee]]. 2002 is se an de [[Max F. Perutz Laboratories]] vun de [[Universität Wien]] un [[Medizinische Universität Wien|Medizinisch Universität Wien]] wesselt, wo se tonächst as Gastperfessersche, af 2004 as ''Assistant Professor'' un nah hör [[Habilitatschoon]] in Mikrobiologie 2006 as ''Associate Professor'' anstellt weer. 2009 gung Charpentier an de [[Universität Umeå]] in Sweden. Hier hett se an dat ''Laboratory for Molecular Infection Medicine Sweden MIMS'' en nee Arbeitsgrupp upbaut un kreeg en Professur ''(Associate Professor)''. Dat MIMS is Deel vun „The Nordic [[European Molecular Biology Laboratory|EMBL]] Partnership for Molecular Medicine“ mit Partner-Laboren in Finnland (FIMM), Däänmark (DANDRITE) un Norwegen (NCMM).<ref>[http://www.embl.de/research/partnerships/remote/nordic/ embl.de]</ref> Van 2013 bit 2015 weer Charpentier Perfessersche an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]] un hett de Afdeelen ''Regulation in Infection Biology'' an dat [[Helmholtz-Zentrum för Infektschonsforschung]], Brunswiek, leit. 2014 kreeg se en [[Alexander von Humboldt-Professur]] an de [[Medizinische Hoochschool Hannover]].<ref>[http://www.mpg.de/9343740/infektionsbiologie-charpentier mpg.de]</ref> De dree Institutschonen in Umeå, Hannover un Brunswiek arbeiten tosommen. Bit Enn’n 2017 weer se an de Universität Umeå, Sweden, wieder as Gastperfessersche tätig. Siet 2015 is Charpentier Direktersche vun de Afdeelen ''Regulation in der Infektionsbiologie'' an dat [[Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie]] in Berlin un is sietdem ok wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]].<ref>''[http://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin.]'' Pressemitdeelen vun de [[Max-Planck-Sellschop]] van‘n 23. Juli 2015.</ref> Siet 2018 is se de Grünnendirektersche vun de Max-Planck-Forschungsstäe för de Wetenschap vun de Pathogene. De Max-Planck-Forschungsstäe is administrativ vun dat Max-Planck-Institut för Infektschonsbiologie unafhängig.<ref>{{Internetquelle |autor=Joachim Fahrun |url=https://www.morgenpost.de/berlin/article211843167/Kandidatin-fuer-Nobelpreis-erhaelt-Top-Bedingungen.html |titel=Kandidatin für Nobelpreis erhält Top-Bedingungen |werk=Berliner Morgenpost |hrsg= |datum=2017-09-07 |sprache=de |abruf=2018-09-04}}</ref> Se is Honorarpefessersche an de [[Humboldt-Universität zu Berlin]]. == Wirken == Emmanuelle Charpentier gellt as innovative Forscherin up dat Rebeet vun de Regulatschonsmechanismen, de Infektschonsperzessen un Immunität vun pathogenen Bakterien togrund liggen. Hier liggt hör Fokus up de [[Genregulatschoon]] up de Ebene vun de bakteriellen) [[Ribonukleinsüer]] (RNA) un de [[Molekularbiologie|molekularbiologischen]] Erforschung vun [[Infektschoon|Infektschonen]]. Se forscht to de Fähigkeit vun [[Bakterien|bakteriell]] Krankheitserreger, sück gegen frömd –to’n Bispeel in de Bakterienzelle indrungen– DNA, to’n Bispeel för [[Bakteriophagen]], to verteidigen. Mit hör Erkenntnissen up dat Rebeet vun de RNA-vermiddelt Regulatschoon dör dat [[CRISPR/Cas-System]] hett Emmanuelle Charpentier de Grundlaag för de Entwicklung vun en Technik schafft, mit de teelt Genverännern dörführt wurrn könnt ([[CRISPR/Cas-Methood]], 2012 herutbrocht mit [[Jennifer Doudna]]).<ref>M. Jinek, K. Chylinski, I. Fonfara, M. Hauer, J. A. Doudna, E. Charpentier: ''A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity''. In: ''[[Science]]'', Band 337, 2012, S.&nbsp;816–821, PMID 22745249</ref> Siet 2015 tell [[Thomson Reuters]] hör wegen de hooch Tall vun hör [[Zitat]]schonen to de Favoriten up en [[Nobelpries för Chemie]] ([[Thomson Reuters Citation Laureates]]).<ref name="sciencew-2015">{{Internetquelle |url=http://sciencewatch.com/nobel/2015-citation-laureates-infographic |titel=2015 Citation Laureates Infographic |werk=sciencewatch.com |datum= |abruf=2017-06-14}}</ref> 2020 kreeg se den „för de Entwicklung vun en Methood to de Genom-Editierung“ gemeensam mit [[Jennifer Doudna]] tospraaken. == Utteknungen (Utwahl) == === Akademien === <div style="column-width:30em"> * 2014: Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]]<ref>[http://www.embo.org/news/press-releases/press-releases-2014/embo-enlarges-its-membership-for-50th-anniversary ''EMBO enlarges its membership for 50th anniversary''.] [[European Molecular Biology Organization]]; afropen an’n 10. November 2014.</ref> * 2015: Liddmaat vun de [[American Academy of Microbiology]] * 2015: Liddmaat vun de [[Leopoldina]] * 2015: Wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]]<ref>[https://www.mpg.de/9334764/emmanuelle-charpentier Emmanuelle Charpentier wird Direktorin am Max-Planck-Institut für Infektionsbiologie in Berlin], afropen an‘n 15. November 2017</ref> * 2015: Utwärtig Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |titel=Three new members elected to the Academy |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2015-11-19 |sprache=en |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2016: Liddmaat vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2016: Korrespondeerend Liddmaat in’t Utland vun de [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |wayback=20171003175253 |text=ÖAW wählte 26 neue Mitglieder |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2017: Liddmaat vun de franzöösch [[Académie des sciences]]<ref>[http://www.academie-sciences.fr/pdf/membre/election_051217.pdf Dix-huit nouveaux membres élus à l'Académie des sciences]. Pressemitdeelen van’n 6. Dezember 2017, afropen an’n 12. Oktober 2020.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de Königlich Sweedsch Akademie vun de Ingenieurwetenschapen (IVA)<ref>{{Webarchiv|url=https://www.iva.se/publicerat/emmanuelle-charpentier-ny-ledamot-av-iva/ |wayback=20201018123230 |text=Emmanuelle Charpentier ny ledamot av IVA |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}. Pressemitdeelen van’n 27. September 2017, afropen an’n 28. Februar 2018.</ref> * 2017: Utwärtig Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2017: Liddmaat vun de [[American Association for Cancer Research]] Academy<ref>[http://www.aacr.org/Newsroom/Pages/News-Release-Detail.aspx?ItemID=1011#.WpcWF2aZM_W American Association for Cancer Research Announces 2017 Class of Fellows of the AACR Academy]. Pressemitdeelen van’n 17. März 2018, afropen an’n 28. Februar 2017</ref><ref>https://www.aacr.org/about-the-aacr/newsroom/news-releases/aacr-congratulates-emmanuelle-charpentier-and-jennifer-a-doudna-on-the-2020-nobel-prize-in-chemistry/ Mitdeelen van’n 7. Oktober 2020, afropen an’n 12. Oktober 2020</ref> * 2017: Liddmaat vun de Düütsch Akademie vun de Technikwetenschapen ([[acatech]]) </div> === Ehrendokterwürden === <div style="column-width:30em"> * 2016: [[École polytechnique fédérale de Lausanne|École Polytechnique Fédéral de Lausanne]]<ref>[https://actu.epfl.ch/news/l-epfl-fete-ses-nouveaux-diplomes/ L'EPFL fête ses nouveaux diplômés], in franzöösch, afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[New York University]] (USA)<ref>[http://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2016/march/darren-walker-ford-foundation-president-to-speak-at-nyus-commencement.html Darren Walker, Ford Foundation President, to Speak at NYU’s Commencement], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2016: [[Katholieke Universiteit Leuven]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.kuleuven.be/communicatie/congresbureau/evenementen/patroonsfeest/2016/laudatio/laudatio-voor-professors-jennifer-doudna-and-emmanuelle-charpentier |titel=Laudatio voor Professors Jennifer Doudna and Emmanuelle Charpentier |werk=kuleuven.be |datum= |abruf=2017-10-04}}</ref> * 2017: [[Hong Kong University of Science and Technology]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |titel=HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders |werk=ust.hk |datum=2017-11-17 |sprache=en |abruf=2017-11-17 }} {{Webarchiv|url=http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |wayback=20180925141950 |text=HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders |archiv-bot=2026-05-08 03:32:10 InternetArchiveBot }}</ref> * 2017: [[University of Western Ontario]]<ref>{{Internetquelle |autor=Adela Talbot |url=http://news.westernu.ca/2017/10/charpentier-embrace-mobility-open-new-perspectives/ |titel=Western News – Charpentier: Be open to new perspectives |werk=news.westernu.ca |datum=2017-10-26 |sprache=en |abruf=2017-11-01}}</ref> * 2017: [[Universität Umeå]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.umu.se/sok/nyhetsarkiv/nyhetsvisning/internationellt-valrenommerade-forskare-blir-hedersdoktorer.cid282818 |titel=Internationellt välrenommerade forskare blir hedersdoktorer – Umeå universitet |werk=umu.se |datum= |sprache=sv |abruf=2017-10-04 }}</ref> * 2018: [[Université catholique de Louvain]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180423173825/https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html Doctor honoris causa and ISV 20th anniversary]</ref> * 2018: [[University of Cambridge]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |wayback=20200201093416 |text=Darwin hosts Professor Charpentier |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 14. Dezember 2018</ref> * 2018: [[University of Manchester]]<ref>[https://www.manchester.ac.uk/discover/news/businessman-scientists-actor-and-architect-university-foundation-day/ Businessman, scientists, actor and architect honoured as University marks its Foundation Day], afropen an’n 13. Oktober 2020</ref> </div> === Priesen === <div style="column-width:30em"> * 2009: [[Theodor-Körner-Pries]] * 2011: [[Erik K. Fernström-Pries]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.umu.se/nyheter/fernstrompriset-2011-till-infektionsforskare_5833120/ |titel=Fernströmpriset 2011 till infektionsforskare |werk=umu.se |datum=2011-06-09 |sprache=sv |abruf=2018-09-25}}</ref> * 2014: [[Gabbay Award]] (mit [[Feng Zhang]] und [[Jennifer Doudna]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.brandeis.edu/rosenstiel/gabbayaward/current.html |wayback=20171214182114 |text=Gabbay Award – Current Winners |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} bei der [[Brandeis University]]; afropen an’n 16. Juli 2014</ref> * 2014: Göran Gustafssonpriset vun de [[Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen|Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]]<ref>[https://www.kva.se/sv/pressrum/pressmeddelanden/goran-gustafssonprisen-2014 Göran Gustafssonprisen 2014]; afropen an’n 25. September 2018</ref> * 2014: [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pauljanssenaward.com/sites/default/files/pdf/2014_DPJA_Winner_Announcement_Press_Release.pdf |wayback=20170808183234 |text=Jennifer Doudna, Ph.D. and Emmanuelle Charpentier, Ph.D Win 2014 Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }} (PDF; 41&nbsp;kB) bi pauljanssenaward.com; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2014: [[Alexander von Humboldt-Professur]] (2014–2019)<ref>[http://www.humboldt-foundation.de/web/ahp-2014.html Alexander von Humboldt-Professur – Die Preisträger 2014] bi de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]]; afropen an’n 24. Juni 2014</ref> * 2015: [[Wetenschapspries Neddersassen]] * 2015: [[Massry-Pries]] (mit [[Philippe Horvath]] un Jennifer Doudna) * 2015: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Gruber-Pries für Genetik]] (mit Jennifer Doudna) * 2015: [[Carus-Medaille]] vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]] * 2015: [[Familie-Hansen-Pries]] (Bayer Foundations) * 2015: [[Ernst-Jung-Pries]] * 2015: [[Louis-Jeantet-Pries]] för Medizin<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2015&laureat=81 |wayback=20171115224726 |text=Winner of the 2015 Louis-Jeantet Prize for medicine |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}, [[Fondation Louis-Jeantet]], afropen an’n 15. November 2017</ref> * 2015: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2016: [[Meyenburg-Pries]] * 2016: [[Wilhelm-Exner-Medaille]] * 2016: [[Canada Gairdner International Award]] * 2016: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2016: [[Tang Prize]] för Biopharmazeutische Forschung (mit [[Feng Zhang]] un Jennifer Doudna)<ref>[http://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?cat=23&id=568 Tang Prize 2016]</ref> * 2016: [[HFSP Nakasone Award]] (mit Jennifer Doudna) * 2016: Ritter des [[Ordre national du Mérite]]<ref>{{IDW-online|ID=653517|Autor=Marie de Chalup|Titel=Verleihung an Prof. Emmanuelle Charpentier durch den französischen Staatssekretär Thierry Mandon|Institution=Wissenschaftliche Abteilung, Französische Botschaft in der Bundesrepublik Deutschland|Datum=1. Juni 2016|Zugriff=1. Juni 2016}}</ref> * 2016: [[Otto-Warburg-Medaille]]<ref>{{IDW-online|ID=649117|Autor=Anke Lischeid|Titel=Prof. Emmanuelle Charpentier erhält Otto-Warburg-Medaille 2016|Institution=Gesellschaft für Biochemie und Molekularbiologie|Datum=8. April 2016|Zugriff=11. Oktober 2016}}</ref> * 2016: [[UNESCO-L’Oréal-Pries]] * 2016: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]] (mit Jennifer Doudna)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.uni-frankfurt.de/59828505/2016 |titel=Paul Ehrlich und Ludwig Darmstaedter-Preisträger und -Nachwuchspreisträger 2016 |werk=uni-frankfurt.de |datum=2016-03-14 |abruf=2016-12-07}}</ref> * 2016: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] * 2016: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2017: Orden [[Pour le Mérite]] för Wetenschapen un Künste<ref>[https://www.bundesregierung.de/breg-de/aktuelles/orden-pour-le-m%C3%A9rite-waehlt-neues-mitglied-438414 ''Orden Pour le mérite wählt neues Mitglied.''] Pressemitdeelen van’n 15. November 2017, afropen an’n 9. April 2019.</ref> * 2017: [[Albany Medical Center Prize]] (mit Jennifer Doudna, [[Luciano Marraffini]], [[Francisco Juan Martínez Mojica]] un Feng Zhang) * 2017: [[Japan-Pries]] (mit Jennifer Doudna) * 2017: [[Innovationspreis#Der Deutsche Innovationspreis|Der Deutsche Innovationspreis]] in der Kategorie „Future Thinker“<ref>[http://www.der-deutsche-innovationspreis.de/award/rueckblick-2017/ Rückblick 2017]; afropen an’n 8. April 2018.</ref> * 2018: [[Kavli-Pries]] (mit Jennifer Doudna, [[Virginijus Šikšnys]])<ref>{{Webarchiv|url=http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20release%20GERMAN.pdf |wayback=20201019161848 |text=Der Kavli-Preis geht an die Wissenschaft zur Entstehung der Sterne, die Neurowissenschaften des Hörens und an ein Werkzeug zur Genom-Editierung |archiv-bot=2026-03-14 01:38:36 InternetArchiveBot }}; afropen an’n 7. Juni 2018</ref> * 2018: [[Akener Ingenieurpries]] * 2018: V de Vida Award vun de Spaansch Gemeenschap gegen Krebs (AECC)<ref>[https://www.aecc.es/sites/default/files/content-file/AECC-adjudica-2018.pdf La AECC adjudica, en 2018, 160 ayudas para investigar el cáncer por un total de 17,6M€], afropen an’n 27. September 2018</ref> * 2018: [[Berliner Wetenschapspries]] * 2018: [[Öösterrieksch Ehrenteeeken för Wetenschap un Kunst]] * 2018: [[Harvey-Pries]] (mit Jennifer Doudna, Feng Zhang)<ref>[https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ Harvey-Preis 2018] {{Webarchiv|url=https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |wayback=20191109121844 |text=Harvey-Preis 2018 |archiv-bot=2026-03-24 15:30:41 InternetArchiveBot }}</ref> * 2019: [[Scheele-Pries]] * 2019: Richard-Ernst-Medaille der [[ETH Zürich]]<ref>[https://www.ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2019/03/richard-ernst-medaille-emmanuelle-charpentier.html Ehre für Entdeckerin von Crispr/Cas], afropen an’n 23. März 2019</ref> *2019: Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun den Verdeenstorden vun de Bundsrepubliek Düütschland<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/DE/Frank-Walter-Steinmeier/2019/10/191002-Verdienstorden-TdDE.html |titel=www.bundespraesident.de: Der Bundespräsident / Reisen und Termine / Ordensverleihung zum Tag der Deutschen Einheit |abruf=2019-09-29}}</ref> *2020: [[Carl-Friedrich-Gauß-Medaille]] *2020: [[Wolf-Pries]] in Medizin (mit Jennifer Doudna) *2020: [[Lars Onsager Lecture]] *2020: [[Nobelpries för Chemie]] (mit Jennifer Doudna) </div> == Literatur == * {{Literatur |Autor=Alison Abbott |Titel=The quiet revolutionary: How the co-discovery of CRISPR explosively changed Emmanuelle Charpentier’s life |Sammelwerk=[[Nature]] |Band=532 |Nummer=7600 |Datum=2016-04-27 |Seiten=432–434 |DOI=10.1038/532432a}} == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier.html Emmanuelle Charpentier] an dat Institut für ''Molecular Infection Medicine Sweden'' an de [[Universität Umeå]] * [https://web.archive.org/web/20181124020004/http://www.mfpl.ac.at/de/forschung/ehemalige-forschungsgruppen.html Emmanuelle Charpentier] an den [[Max F. Perutz Laboratories]] in [[Wien (Stadt)|Wien]], Öösterriek == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=113951301X|LCCN=n2015189283|VIAF=107144782974607052156}} {{SORTIERUNG:Charpentier, Emmanuelle}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] dql8rv7iy55wr14frwa6ix4l1wn41ph 0 159166 1064676 1064324 2026-05-08T11:15:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064676 wikitext text/x-wiki '''Louise Elisabeth Glück''' [{{IPA|ˈglɪk}}] (ok ''Gluck''; * [[22. April]] [[1943]] in [[New York City]]; † [[13. Oktober]] [[2023]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Lyrik]]erin un [[Essay]]istin. Hör wurr 2020 de [[Nobelpries för Literatur]] tospraaken. == Leven == Glück hör jöödsch Grootöllern vun Vaders Siet stammten ut [[Ungarn]] un harr nah hör Inwannern in de USA en Levensmiddelgeschäft in New York. Hör Vader weer all in de USA boren, hör Moder weer vun russisch-jöödsch Afstammen<ref>{{cite book|author=Daniel Morris|title=The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction|url=https://books.google.com/books?id=w4pY_Ov3oe0C&pg=PA67|year=2006|publisher=University of Missouri Press|isbn=978-0-8262-6556-2|pages=67}}</ref> un weer Afsolventin vun dat [[Wellesley College]]. Louise Glück is up [[Long Island]] upwussen. In hör Kindheit hemm hör de Öllern[[greeksch Mythologie]] un klassische Stoffe nahe brocht, etwa dat Leven vun [[Jeanne d’Arc]]. Se hett all in jung Johren anfungen, Gedichte to schrieven. As Teenager hett Glück en [[Anorexia nervosa]] entwickelt.<ref>{{Cite news|last=Weeks|first=Linton|date=2003-08-29|title=Gluck to Be Poet Laureate|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2003/08/29/gluck-to-be-poet-laureate/c168beab-27d5-4b4d-8156-e5b6dbe99598/|url-status=live|access-date=}}</ref> Se hett de Oorsaak vun hör Krankheit in en Upsatz as Versöök beschreeven, sück vun hör Moder to lösen.<ref>{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=11}}</ref> An anner Stäe hett se hör Krankheit mit den Dood vun en öllere Süster in Verbindung brocht, en Ereignis, dat vör hör Gebort stattfunn. In’n Harvst vun hör Afslussjohrgang an de George W. Hewlett High School in [[Hewlett Bay Park]], New York, hett se sück söben Johr lang in [[Psychoanalyse|psychoanalytische Behandlung]] begeeven. Se hett an dat [[Sarah Lawrence College]] un an de [[Columbia University]], insbesünnere bi [[Léonie Adams]] un [[Stanley Kunitz]] studeert.<ref>{{Internetquelle|autor=Dan Chiasson|url=https://www.newyorker.com/magazine/2012/11/12/the-body-artist|titel=The Body Artist|werk=[[The New Yorker]]|datum=2012-11-12|abruf=2020-10-09|sprache=en-us}}</ref> 1967 hett se Charles Hertz Jr. Heiraadt, de Ehe wurr aber bald weer schett. Nahdem hör eerst Gedichtband ''Firstborn'' 1968 herutkommen weer, hett se an en [[Schrievblockade]] leeden, de se eerst överwinnen dee, as se 1971 en Dozentur an dat [[Goddard College]], en Privatschool in [[Plainfield (Vermont)|Plainfield]], [[Vermont]], annehm. Ansluutend harr se 20 Johren lang en Professur an dat [[Williams College]] inne. 1973 wurr de Söhn Noah boren, den se mit hör dormaligen Partner John Dranow harr, en Schriever, de dat Sömmer-Schrievprogramm an dat Goddard College anfungen harr. 1977 hemm se heiraadt, de Ehe hull bit Enn’n vun de 1990er Johren.<ref>[https://www.sevendaysvt.com/vermont/vermonts-struggling-culinary-school-plans-its-next-course/Content?oid=2332056 Vermont's Struggling Culinary School Plans Its Next Course], Seven Days, 12. März 2014. Afropen ann 9. Oktober 2020.</ref> Van 1999 bit 2003 hörr Glück den ehrenamtlichen Board of Chancellors vun de [[Academy of American Poets]] an. Siet 2004 is Glück ''Rosenkranz Writer in Residence'' un Perfessersche för Engelsch an de [[Yale University]]. == Wark == En Themenswoorpunkt vun de in’n free Rhythmus vun en natürlich dahenflooten Spraak verfaat, komplex struktureerten Gedichte mit pulseeren Versen is de Utnannersstte vun den Minschen mit den Unwägbarkeiten vun de Natuur, wobi Glück in hör [[Lyrik]] deelwies ok de Natuur sülvst mit den Minschen snacken lett.<ref>''[https://www.deutschlandfunkkultur.de/auszeichnung-fuer-amerikanische-lyrikerin.1895.de.html?dram:article_id=485457 Literaturnobelpreis geht an Louise Glück]'', deutschlandfunkkultur.de, sennd un afropen an’n 8. Oktober 2020.</ref> 2020 wurr Glück de [[Nobelpries für Literatur]] för hör „nicht o verwesseln poetische Stimm“ tospraaken. Mit hör literarisch Schaffen würr se de individuelle Existenz to en universelle Erfohrung maaken.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.youtube.com/watch?v=j-6f1IPOm5c&feature=emb_logo |titel=Livestream der Akademie zur Verkündung des Preisträgers 2020 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-10-08 |sprache=}}</ref> Hör Arbeiten wurrn in tallriek Spraaken översett. Twee Gedichtbände (''The Wild Iris'' un ''Averno'') wurrn vun [[Ulrike Draesner]] in’t Düütsche överdragen un sünd bi [[Luchterhand Literaturverlag|Luchterhand]] herutbrocht wurrn. == Eenzeltitel (Utwahl) == === Originalutgaven === * ''Firstborn''. The Ecco Press, New York 1968. * ''The House on Marshland''. The Ecco Press, New York 1975. * ''Descending Figure''. The Ecco Press, New York 1980. * ''The Triumph of Achilles''. The Ecco Press, New York 1985. * ''Ararat''. The Ecco Press, New York 1990. * ''The Wild Iris''. The Ecco Press, New York 1992. * ''Proofs and Theories: Essays on Poetry''. The Ecco Press, New York 1994. * ''The First Four Books of Poems''. The Ecco Press, New York 1995. * ''Meadowlands''. The Ecco Press, New York 1996. * ''Vita Nova''. The Ecco Press, New York 1999. * ''The Seven Ages''. The Ecco Press, New York 2001. * ''Averno''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2006. * ''A Village Life''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2009. * ''Poems: 1962–2012''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2013. * ''Faithful and Virtuous Night''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2014. * ''American Originality: Essays on Poetry''. Macmillan, New York 2017. === Översett in’t Düütsche === * ''Averno''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun [[Ulrike Draesner]], Luchterhand Literaturverlag, München 2007, ISBN 978-3-630-87251-3. * ''Wilde Iris''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun Ulrike Draesner, Luchterhand Literaturverlag, München 2008, ISBN 978-3-630-62144-9. * ''Abenteuer. Gedichte''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 2/2017, S. 174–180, ISBN 978-3-943297-34-8. * ''Treue und edle Nacht. Gedicht''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 6/2019, S. 737–743, ISBN 978-3-943297-50-8. == Utteknungen (Utwahl) == * 1975 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf">{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/louise-gluck/ |titel=John Simon Guggenheim Foundation – Louise Glück |autor= |werk=gf.org |sprache=en |datum=2020-06-14 |zugriff=2018-07-04 }}</ref> * 1985 [[National Book Critics Circle Award]] för Lyrik (för ''The Triumph of Achilles'')<ref>{{Internetquelle |url=http://bookcritics.org/awards/past_awards#1985 |titel=National Book Critics Circle: Awards |autor= |werk=bookcritics.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04 }}</ref> * 1987 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf" /> * 1993 [[Pulitzer-Pries/Dichtung|Pulitzer-Pries för Dichtung]] (för ''The Wild Iris'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pulitzer.org/winners/louise-gluck |titel=The Wild Iris, by Louise Glück (The Ecco Press) |autor= |werk=pulitzer.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 1993 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 1996 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Letters]]<ref>{{Internetquelle| url=https://artsandletters.org/academy-members/ | titel=Academy Members| hrsg=American Academy of Arts and Letters| zugriff=2019-01-14}}</ref> * 2001 [[Bollingen Prize in Poetry]] vun de [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://bollingen.yale.edu/poet/louise-gluck |titel=Louise Gluck – The Bollingen Prize for Poetry |autor= |werk=bollingen.yale.edu |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2003 [[Poet Laureate der Library of Congress]]<ref>[http://www.loc.gov/poetry/laureate-2001-2010.html ''Past Poets Laureate: 2001–2010'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Abgerufen am 4. Juli 2018.</ref><ref>[http://www.loc.gov/poetry/more_gluck.html ''More about Louise Glück'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Afropen an’n 4. Juli 2018.</ref> * 2010 Finalistin vun den [[Griffin Poetry Prize]] (mit ''A Village Life'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.griffinpoetryprize.com/see-and-hear-poetry/a-g/louise-gluck/ |titel=Griffin Poetry Prize: Louise Glück |autor= |werk=griffinpoetryprize.com |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2012 [[Los Angeles Times Book Prize]] för Lyrik (för ''Poems 1962–2012'') * 2014 [[National Book Award/Lyrik|National Book Award för Lyrik]] (för ''Faithful and Virtuous Night'')<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalbook.org/books/faithful-and-virtuous-night/ |titel=Winner, National Book Awards 2014 for Poetry |autor= |werk=nationalbook.org |datum= |zugriff=2019-04-27}}</ref> * 2014 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Gl%C3%BCck;smode=advanced;f1-date=2014 |titel=Member History |autor= |werk=search.amphilsoc.org |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2015 [[National Humanities Medal]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/louise-gl%C3%BCck |titel=Louise Glück |autor= |werk=neh.gov |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2020 [[Tomas Tranströmerpriset]] * 2020 [[Nobelpries för Literatur]] == Literatur == * {{Literatur |Titel=On Louise Glueck. Change what you see |Autor=Joanne Feit Diehl |Verlag=University of Michigan Press |Ort=Ann Arbor, Michigan |Datum=2005 |ISBN=0472030620}} * {{Literatur |Titel=Assembling a Landscape. The Poetry of Louise Glück |Autor=R. Miklitsch |Hrsg=R. H. W. Dillard |Sammelwerk=Companion to Contemporary Literature in English |Band=1 |Seiten=347–359 |Datum=2002}} * {{Literatur |Titel=Poetry of Louise Gluck. A Thematic Introduction |Autor=Daniel Morris |Verlag=University of Missouri Press |Ort=Columbia |Datum=2006 |ISBN=9780826265562}} * {{Literatur |Titel=Glück, Louise. Das lyrische Werk |Autor=[[Werner Reinhart (Amerikanist)|Werner Reinhart]] |Sammelwerk=[[Kindlers Literatur Lexikon]] |Auflage=3., völlig neu bearbeitete Auflage |Datum=2009 |Kommentar=Online-Ausgabe}} == Audio == * {{Internetquelle |url=http://hdl.handle.net/2374.UC/697028 |titel=Poetry Reading |datum=1997-11-07 |autor=Louise Glück |werk=The Elliston Project: Poetry Readings and Lectures at the University of Cincinnati |sprache=en |kommentar=Öffentliche Lesung; Aufnahme im Format mp3 unter CC-BY-NC-ND 3.0 |abruf=2020-10-08}} == Weblinks == {{Commons|Louise Glück}} * [https://english.yale.edu/people/adjunct-professors-and-senior-lecturers-creative-writers/louise-gluck Offizielle Webpräsenz] bi de [[Yale University]] * [https://www.poets.org/poetsorg/poet/louise-gl%C3%BCck Louise Glück] bei der ''Academy of American Poets'' (Profil und Gedichte) * [https://www.poetryfoundation.org/poets/louise-gluck Louise Glück] bei der ''Poetry Foundation'' (Profil und Gedichte) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=119122960|LCCN=n80005703|NDL=|VIAF=84538845}} {{SORTIERUNG:Gluck, Louise}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 5x359bi4hcuvme3qm4yyx74h75971we 0 160492 1064602 1064262 2026-05-08T03:31:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064602 wikitext text/x-wiki [[Bild:Ellen Page (20413418916) (cropped).jpg|duum|Page 2015]] '''Elliot Page''' (* [[21. Februar]] [[1987]] in [[Halifax (Neeschottland)|Halifax]], [[Neeschottland]], [[Kanada]]) is en kanaadschen [[Schauspeler]] un [[Filmproduzent]]. Bet 1. Dezember 2020 hett Page as '''Ellen Page''' (''Ellen Grace Philpotts-Page'') na buten as Fro leevt, hett denn aver bekannt maakt, dat he [[Transgender|trans]] is un in Tokumst as Mann leven un ansehn warrn will. == Leven == [[Bild:Binckhorst Den Haag in tranformatie (46929199454).jpg|duum|Page in en Stratenschilleraats in [[Binckhorst]] (in de Rull as Vanya Hargreeves)]] In en Öller von teihn Johr is Page mit de Schauspeleree anfungen. Noch in’t sülve Johr keem de eerste grote Rull in’n Pilootfilm to de kanaadsche Feernsehreeg ''Pit Pony''. För de Rull as Maggie MacLean is Page dat eerste Maal för Filmpriesen nomineert worrn. Dorna kemen noch mehr kanaadsche Feernseh-Produkschonen, Feernsehregen un [[Independent-Film]]en. 2005 hett Page in ''[[Hard Candy (Film)|Hard Candy]]'' Hayley Stark dorstellt, en 14 Johr ole Deern, de över dat Internett en vullwussen Mann kennenlehrt, de achter minnerjohrige Deerns achterher is. Mit ''[[X-Men: The Last Stand]]'' hett Page in de Rull as Kitty Pryde/Shadowcat in’n Sommer 2006 in’n eersten [[Blockbuster (Filmgewarf)|Blockbuster]] mitspeelt un kunn sik internatschonaal etableren. 2007 hett Page in de kanaadsche Produkschoon ''The Tracey Fragments'' mitspeelt, von de Schrieversche Maureen Medved ünner Speelbaas [[Bruce McDonald]], de mit Page al in de Feernsehreeg ''[[ReGenesis]]'' tohooparbeidt harr. In ''[[An American Crime]]'' hett Page de Rull as [[Moordfall Sylvia Likens|Sylvia Likens]] övernahmen, de von ehr Pleegmoder, dorstellt von [[Catherine Keener]], doodquäält warrt. Düsse Film weer inspireert von en Kriminaalfall, de 1965 in [[Indiana]] för Opsehn sorgt harr. Blangen de Rull in ''X-Men'' hett Page vör allen de Rull as de 16 Johr ole Schölerin Juno in’n Film ''[[Juno (Film)|Juno]]'' vöranbröcht. In düsse Hööftrull hett Page an de Sied von [[Michael Cera]] un [[Jennifer Garner]] en Teenager speelt, de unwullt swanger warrt. In düssen Film singt Page tohoop mit Cera den [[The Moldy Peaches|Moldy-Peaches]]-Titel ''Anyone Else but You'', mit den de beiden an’n 26. Januar 2008 för twee Weken in de US-Charts instegen sünd un dor op Platz 91 kemen. De Filmsoundtrack keem op Platz 1 von de US-Album-Charts. 2008 weer Page för düsse Rull för’n [[Oscars 2008|Oscar]] in de Kategorie best Schauspeler/in nomineert. 2010 weer Page an de Sied von [[Leonardo DiCaprio]] in’n [[Heist-Movie]] ''[[Inception]]'' to sehn mit de Rull as Droom-Architektin Ariadne. 2012 keem [[Woody Allen]] sien ''[[To Rome With Love]]'' mit de Rull as Monica, de en jung Poor meist dorto bringt, sik to trennen. Bi de [[Independent Spirit Award|Independent Spirit Awards]] un bi de [[MTV Movie Awards]] hett Page den Pries in de Kategorie best Künstler/in wunnen. In’n Mai 2014 hett Page in’n Film ''[[X-Men: Days of Future Past]]'' wedder de Rull as Kitty Pryde/Shadowcat speelt. In dat [[PlayStation 3|PlayStation-3]]-Videospeel ''[[Beyond: Two Souls]]'', dat 2013 rutkeem, weer Page tohoop mit [[Willem Dafoe]] to sehn. An’n 14. Februar 2014 hett Page op en Kunferenz von de [[Human Rights Campaign]] in [[Las Vegas]] bekannt maakt, lesbisch to leven. Page hett sietdem jümmer wedder as Repräsentant von de Human Rights Campaign un in Interviews apen över de Problemen snackt, de dat Leven vör dat Coming Out mit sik bröch.<ref name="CBC_News_2014-02-14">{{Internetquelle |url=http://www.cbc.ca/news/arts/canadian-actress-ellen-page-comes-out-as-gay-i-m-tired-of-hiding-1.2538384 |titel=Canadian actress Ellen Page comes out as gay: ‘I’m tired of hiding’ |werk=CBC News |datum=2014-02-14 |sprache=en |abruf=2018-07-13}}</ref><ref>Paul Wrusch: [http://www.taz.de/Ellen-Page-outet-sich-am-Valentinstag/!133105/ ''„Zu viel Mobbing, zu viele Suizide“.''] In: ''[[die Tageszeitung]]'', 15. Februar 2014.</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.sueddeutsche.de/leben/ellen-page-ueber-homosexualitaet-1.2916856 |titel=„Ellen Page über Homoexualität“ |werk=[[Süddeutsche Zeitung]] |datum=2016-03-25 |kommentar=Interview von Laura Hertreiter |abruf=2018-07-13}}</ref> Page see, sik besünners in de Rull von homosexuelle Figuren (to’n Bispeel in ''[[Freeheld]]'') wohl to föhlen un sik to frein, wenn dat dorto wedder Gelegenheit geven dee. Liekers see Page ok, dat dat kränken dee, wenn heterosexuelle Schauspelers in homosexuelle Rull „Kraasch“ tospraken warrt, wieldes dat nich daan warrt, wenn en homosexuelle Person en heterosexuelle Rull spelen dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Amanda Bell |url=http://www.mtv.com/news/2253503/ellen-page-lgbt-characters/ |titel=Ellen Page: Straight Actors Who Portray LGBT Characters Shouldn’t Be Called ‘Brave’ |werk=MTV News |datum=2015-08-27 |sprache=en |abruf=2018-07-13 }}</ref> Von September 2015 bet Anfang 2017 harr Page en Beziehung mit de Künstlerin Samantha Thomas.<ref>{{Internetquelle |autor=Lindsay Kimble |url=https://people.com/movies/ellen-pages-girlfriend-samantha-thomas-what-to-know/ |titel=Ellen Page’s Girlfriend Samantha Thomas: 5 Things to Know |werk=People |datum=2015-09-14 |sprache=en |abruf=2017-05-16}}</ref> In’n Januar 2018 hett Page de Danzerin un Choreografin Emma Portner freet, nadem de beiden siet Sommer 2017 en Poor weren.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.promiflash.de/news/2017/07/15/in-ihr-herz-getanzt-dancing-queen-ist-ellen-pages-neue.html |titel=In ihr Herz getanzt: Dancing-Queen ist Ellen Pages Neue! |werk=Promiflash.de |datum=2017-07-15 |abruf=2017-09-17}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Miller |url=http://people.com/movies/ellen-page-married-emma-portner/ |titel=Surprise! Ellen Page Is Married to Emma Portner |werk=[[People (Zeitschrift)|People]] |datum=2018-01-03 |sprache=en |abruf=2018-07-13}}</ref> Dat US-amerikaansche ''[[Time]]-''Magazin hett Page 2019 in’n Artikel ''Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change'' as een von 15 Froonslüüd vörstellt, de vörn mit dorbi gegen den Klimawannel gegenangaht.<ref name="time-5669038">{{Internetquelle |url=https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/ |titel=Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change |werk=[[Time]] |datum=2019-09-12 |sprache=en |abruf=2020-01-01 }}</ref> Siet 2019 speelt Page ok de Rull as Vanya Hargreeves in de [[Netflix]]-Reeg ''[[The Umbrella Academy]]''; An’n 1. Dezember 2020 hett Page över [[Social Media]] bekannt geven, [[transgender]] to ween un sik wünscht, dat Lüüd em ''Elliot'' nöömt un em mit de engelschen Pronomen ''he'' („he“) oder ''they'' (ok in’n Singular geslechtsneetraal) ansnackt.<ref name="Instagram 2020-12-02">Elliot Page: [https://www.instagram.com/p/CIQ1QFBhNFg/ ''@elliotpage.''] In: ''[[Instagram]].'' 2. Dezember 2020, afropen an’n 3. Dezember 2020 (engelsch); Zitaat: {{"|Gefallt 1.811.777 Maal}}.</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://orf.at/stories/3192017/ |titel=„Juno“-Star Page ist transgender: „Heiße Elliot“ |werk=orf.at |datum=2020-12-01 |abruf=2020-12-01}}</ref> == Filmografie == [[Bild:Ellen Page at TIFF 2009 cropped.jpg|mini|Page op dat [[Toronto International Film Festival]] 2009]] <div style="column-width:35em;"> * 1997: Pit Pony * 1999: Pit Pony (Feernsehreeg) * 2001: [[Trailer Park Boys]] (Feernsehreeg) * 2002: Rideau Hall (Feernsehreeg, Piloot) * 2002: Marion Bridge * 2002: The Wet Season * 2003: Mrs. Ashboro’s Cat * 2003: Touch & Go * 2003: Homeless to Harvard: The Liz Murray Story * 2003: Going for Broke * 2003: Love That Boy * 2004: Mouth to Mouth * 2004: I Downloaded a Ghost * 2004: Wilby Wonderful * 2004: [[ReGenesis]] (Feernsehreeg) * 2005: [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] * 2006: [[X-Men: The Last Stand]] * 2007: [[The Stone Angel]] * 2007: [[An American Crime]] * 2007: The Tracey Fragments * 2007: [[Juno (Film)|Juno]] * 2008: [[Smart People]] * 2009: [[Whip it]] * 2009: Vanishing of the Bees * 2009: [[The Simpsons]] (Feernsehreeg, Stimm) * 2010: [[Inception]] * 2010: [[Peacock (2010)|Peacock]] * 2010: [[Super]] * 2012: [[To Rome With Love]] * 2013: [[The East]] * 2013: Touchy Feely * 2013: Out There (Tekentrickreeg, Stimm, Episood 1x10) * 2014: [[X-Men: Days of Future Past]] * 2015: [[Into the Forest (Film)|Into the Forest]] (ok Produzent) * 2015: [[Freeheld]] * 2016: Window Horses: The Poetic Persian Epiphany of Rosie Ming (Stimm) * 2016–2017: [[Gaycation]] (Dokumentatschoon) * 2016: [[Tallulah (Film)|Tallulah]] * 2017: [[Flatliners (2017)|Flatliners]] * 2017: [[The Cured]] * 2017: [[My Days of Mercy]] (ok Produzent) * 2019: [[Tales of the City]] (Minireeg) * siet 2019: [[The Umbrella Academy]] (Feernsehreeg) <!--Filme erst nach der Premiere einfügen--> </div> '''Videospelen''' * 2013: [[Beyond: Two Souls]] == Priesen == {| class="wikitable sortable" ! Johr ! Pries ! Kategorie ! Film/Reeg ! wat dor rutsuurt is |- | 2000 | [[Gemini Award]] | Best Performance in a Children’s or Youth Program or Series | rowspan="2" | ''Pit Pony'' | {{Nomineert}} |- | 2002 | [[Young Artist Awards]] | Best Performance in a TV Drama Series – Leading Young Actress | {{Nomineert}} |- | 2003 | ACTRA Maritimes Award | Outstanding Performance – Female | ''Marion Bridge'' | {{Wunnen}} |- | 2003 | [[Gemini Award]] | Best Ensemble Performance in a Comedy Program or Series | ''[[Trailer Park Boys]] '' | {{Wunnen}} |- | 2004 | Atlantic Canadian Award | Outstanding Performance by an Actor – Female | rowspan="2" | ''Mrs. Ashboro’s Cat'' | {{Wunnen}} |- | 2004 | rowspan="2" | [[Gemini Award]] | Best Performance in a Children’s or Youth Program or Series | {{Wunnen}} |- | 2005 | Best Performance by an Actress in a Featured Supporting Role in a Dramatic Series | [[ReGenesis]] | {{Wunnen}} |- | 2006 | rowspan="2" | Fangoria Chainsaw Award | Relationship from Hell | rowspan="2" | [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] | {{Nomineert}} |- | 2006 | Creepiest Kid | {{Nomineert}} |- | 2007 | Atlantic Canadian Award | Beste Schauspelerin | ''The Tracey Fragments'' | {{Wunnen}} |- | 2007 | Austin Film Critics Award | Beste Schauspelerin | rowspan="4" | [[Hard Candy (Film)|Hard Candy]] | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Online Film Critics Society Award]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Chlotrudis Award]] | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Empire Award]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | [[Satellite Awards 2007|Satellite Award]] | Beste Hööftdorstellerin (Komödie/Musical) | rowspan="17" | [[Juno (Film)|Juno]] | {{Wunnen}} |- | 2007 | Austin Film Critics Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Chicago Film Critics Association|Chicago Film Critics Association Award]] | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Toronto Film Critics Association Award]] | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | Las Vegas Film Critics Society Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | rowspan="2" |Florida Film Critics Circle Award | Beste Schauspelerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | Pauline Kael Breakout Award | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[Gotham Award]] | Breakthrough Award | {{Wunnen}} |- | 2007 | Phoenix Film Critics Society Award | Breakthrough on Camera | {{Wunnen}} |- | 2007 | Hollywood Film Festival | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[National Board of Review]] | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | WAFCA Award | Beste Nawussdorstellerin | {{Wunnen}} |- | 2007 | [[New York Film Critics Circle|New York Film Critics Circle Award]] | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | San Diego Film Critics Society Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | Southeastern Film Critics Association Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2007 | DFWFCA Award | Beste Schauspelerin | {{Nomineert}} |- | 2008 | [[Oscarverleihung 2008|Oscar]] | Beste Hööftdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2011 | [[MTV Movie Awards 2011|MTV Movie Award]] | Beste Bangbüx | rowspan="2"| [[Inception]] | {{Wunnen}} |- | 2011 | [[Saturn-Award-Verleihung 2011|Saturn Award]] | Beste Hööftdorstellerin | {{Nomineert}} |- | 2013 | SpikeTV Video Game Awards – VGX 2013 | Beste Synchroonsprekerin | Beyond: Two Souls | {{Nomineert}} |} == Weblenken == {{Commons}} * {{IMDb|PID=0680983}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Page, Elliot}} [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Börger von Kanada]] [[Kategorie:Boren 1987]] [[Kategorie:Mann]] pn4ce8e4v3jtfimhhu4uui6a2pmv2z9 0 163546 1064664 1064314 2026-05-08T09:36:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064664 wikitext text/x-wiki [[Bild:Leitner+Kraus 410 320.png|rechts|duum|B-Klarinetten franzöösch un düütsch Griepsystem]] [[Bild:Klarinetten von Herbert Wurlitzer 2.jpg|rechts|duum|Klarinettenfamilie: [[Bassklarinette]] in B, [[Bassetthorn]] in F, Klarinetten in D, B, A, hooch G un Es, [[Bassettklarinette]] in A (dt. System)]] De '''Klarinette''' is en [[Holtblasinstrument]] mit deels [[Zylinder (Geometrie)|zylindrisch]] un deels [[Konus|konisch]] Bohrung. Hör Mundstück is as bi dat [[Saxophon]] mit en slicht Rohrblatt utstatt. De Naam van dat Instrument (vun italieensch ''clarinetto''<ref>[[Johann Gottfried Walther]]: ''Musicalisches Lexicon […].'' Wolffgang Deer, Leipzig 1732, S. 168 („Clarinetto, ist ein zu Anfange dieses Seculi von einem Nürnberger erfundenes […] Instrument, […]“; kiek ok [[#De Klarinette in dat 18. Johrhunnert]])</ref>: „lütt Clarino“) wurrd dorup torüchführt, dat se in dat hooch Register ähnlich klings as de hooch [[Barocktrumpeet|Clarin-Trumpeet]], deren Funktschonon se in dat [[18. Johrhunnert]] deelwies övernehm. Se hett ünner de Blasinstrumenten den bi wieden gröttsten Toonumfang mit ungefähr veer Oktaven, wat aber ok afhängig ist van de Fähigkeiten van den jewieligen Klarinettisten. Dat gifft nicht blots „de (een)“ Klarinette, sonnern en ganze Familie van ünnerscheedlich stimmt Klarinetten, van de Kontrabasslaag bit to dat Sopranino. In Betoog up de [[Notatschoon (Musik)|Notatschoon]] hannelt sück dat mit Utnahm van de seltene C-Klarinette um [[transponeerend Instrument|transponeerende Instrumente]]. Ünner de hett de B-Klarinette in de Praxis de gröttste Bedüüden, folgt van de Klarinette in A. Disse beid Instrumente klingen en lütt Terz bzw. en groot Sekunn deeper as in deren Notensatz noteert. Ünner de verscheeden mögelk [[Griepsysteme Klarinette|Griepsystemen]] hemm hüüd blots noch twee Bedüüden: dat weltwiet führend franzöösch un dat vörweegend in den düütsch Spraakruum domineerend düütsche. == Upbau un Funktschoon == === Material un Deelen van de Klarinette === [[Bild:Parts of clarinet 3.jpg|duum|Delen: Mundstück, Fatt, Böverstück, Ünnerstück, Beker]] [[Bild:clar mouth reed lig.jpg|duum|Ligatur, Mundstück von baven un von ünnen, Blatt]] De [[Korpus (Musikinstrument)|Korpus]] van de Klarinette bestunn oorsprünglich ut [[Buchsbööm|Buchsboom]]; hüüd wurrd meestens [[Grenadill]]holt bruukt. Dat is wesentlich harter un dichter as Buchsboom, aber ok swoorer. Stattdessen verarbeiten eenige Klarinettenbauer ok [[Mopane]] oder [[Bubinga]] mit ähnlichen, wenn ok nich ganz so utpräägt Eegenschapen. [[Cocobolo]] un [[Palisander]], dat deelwies ok as Rosenholt betekent wurrd, sünd för den Korpus ehrder nich to gebruuken, wiel se nich hart noog sünd. Priesgünstige Instrumente wurrn ut [[ABS-Kunststoff]] oder [[Ebonit]] maakt, selten ut Metall. 1994 hett [[Buffet Crampon]], en franzöösch Hersteller van Blasinstrumenten, en [[Verbundwarkstoff]] entwickelt, de ut Pulver van Grenadillaffällen un Carbonfasern besteiht un hett de dorut herstellt Klarinetten mit dat Etikett „Green-Line“ versehn, wobi de Pries etwa so hooch is as van Grenadill-Klarinetten. Dat neeste un düerste Material för dat Böver- un Ünnerstück is en [[Kohlenstofffaserverstärkter Kunststoff|Carbon]] ummantelt Holtkarn ut Grenadill oder Cocobolo. De ünnerscheedlich Materialien hemm je en eegen Klangcharakter. De [[Klapp (Blasinstrument)|Klappenmechanik]] is in de Regel ut versülvert oder vergoldet [[Neesilber]], selten ut [[Messing]] oder [[Nickel]]. De Gesamtlängt van de B-Klarinette bedrocht etwa 66&nbsp;cm, van de A-Klarinette 71&nbsp;cm. De entspreekend Bassett-Utführungen sünd ca. 18 cm länger. De Binnenbohrung is etwa tüschen 14,6 un 15,7 mm wiet&nbsp;; dorbi liggt de Konizität (Differenz tüschen den minnsten un wietesten Dörmeter) van de düütsch Klarinette bi 3 mm, van de franzöösch bi 7 mm (hööftsächlich oder blots an dat Ünnerstück), kiek ''Griepsysteme''. De Aart van de Bohrung is neben dat Material bedüütsam för den Klang. Um eenfacher herstellt, transporteert un pleegt wurrn to können, besteiht de Klarinette ut fief trennt Deelen, de mit [[körk]]beleggt [[Zappen (Technik)|Zappen]] innanner staaken wurrn: * dat ''[[Instrumentenmundstück|Mundstück]]'' (tosommen mit dat upliggend Rohrblatt un de Blattbefestigung), wurrd ok ''Snabel'' nöömt, * de ''Birne'' (ok ''Fatt'' oder ''Fässchen'' nöömt), * dat ''Böverstück'', * dat ''Ünnerstück'' * un den ''(Schall-)Trichter'' oder ''Schallstück'' (ok ''Beeker'' oder ''Stürze'' nöömt). De Trichter is för den Klang van de deepst Töne utslaggevend. In dat Böver- un Ünnerstück befinnen sück de [[Toonlock|Toonlöcker]] un [[Klapp (Blasinstrument)|Klappen]]. De Toonlöcker, de mit de Finger slooten wurrn, sünd eenfack runn Löcker. Dorgegen sünd de mit runn Klappen versloooten bzw. to sluuten Toonlöcker afsenkt un van en heruthaben scharpkantigen konischen Ring ''(Zwirl)'' umgeeven, up den bi dat Sluuten van de Klappen de in disse inkleevt Poster drapen un dat Toonlock afsolut dicht sluuten. De Polster sünd entweder ut Ledder, meest week Zeegenledder, oder ut [[Goretex]]. In‘n Gegensatz to dat zylindrisch Böverstück is dat Ünnerstück in sien ünnere Hälft licht konisch formt, also [[Mensur (Musik)|engmensureert]]. An sien bövere Enn’n is buterdem en lütten Greep anbrocht, mit den dat Instrument, up den rechten Duum stütt, bi dat Spelen hollen wurrd. Bi swoorer Instrumenten wurrd dor en um den Hals van den Speler verloopen Band inhaakt. Da snabelförmige Mundstück wurrd un verhart Kautschuk, fröher ok ut Holt maakt. Modern Mundstücke sünd ut Kunststoffen as [[Ebonit]] oder [[Polymethylmethacrylat|Acryl]], ok ut Glas, Metall oder Plastik. De eegentliche Toonmaker is dat etwa 12,5&nbsp;mm breet [[Rohrblatt|eenfach Rohrblatt]] (kört „Blatt“ oder „Blättchen“ nöömt, kiek ok [[Tung (Toonermaker)|Tung]]), dat an dat Mundstück (ok Snabel nöömt) fast maakt wurrd. Dat is meest immer ut Rohrholt ([[Pahlrohr]], ''Arundo donax''), selten ut [[Kunststoff]], de ok mit [[Kohlenstofffaserverstärkter Kunststoff|Kohlenstoff-]] oder [[Glasfaserverstärkter Kunststoff|Glasfasern]] verstarkt ween kann. To de Befestigung wurrn je nah wünscht Klang un nah Gewohnheit van den Klarinettisten Metallholler, Kunststoffholler (beid [[Blattschruuv (Holtblasinstrument)|Blattschruuven]] oder Ligaturen nöömt) bruukt oder in dat ''Düütsch System'' ok ca. 50&nbsp;cm lang ''Blattschnüre'', mit de Mundstück un Rohrblatt umwickelt wurrn. Bi dat Speel wurrn de swingend Deelen vun de Blööt van de Lippen umslooten. Dör dat Ännern van de Stellung van de Lippen un dat up dat Blatt utöövt Druck sünd mehr oder minner wiet reckend Variatschonen in de Toonhööcht mögelk, worvan to’n Bispeel bi den [[Glissando]] Gebruuk maakt wurrd. Aber ok bi dat normale Spelen könnt lüttgere Modulatschonen notwennig ween to’n Utgliek van bauaartbestimmte Unstimmigkeiten. De hööchsten Töne, etwa af noteert E3, bruken in de Regel tonehmend Lippendruck, um nich to leeg uttofallen, insbesünnere bi dat franzöösch Griepsystem. Mundstück un Blatt sünd van entscheeden Bedüüden för den Klang van de Klarinette. Dat gifft eng, mittlere un wiet as ok schmal un breet Bahnen. För all disse Mundstücke stellt de Industrie Blööt her, in verscheeden Stärkten. För den Klarinettisten is de richtige Kombinatschoon van Mundstück un Blatt enorm wichtig. Liekers moot nee Blööt eerst noch inspeelt wurrn un af un to eerst nahbearbeit wurrn. Profiklarinettisten bearbeiten hör Blööt fakener nah: bi Blööt, de to licht oder licht wurrn sünd, wurrn mit en Blattsnieder in mm-Bröökdeelen de Spitzen körter maakt, wiels bi Blööt, de to swoor gaht, vörsichtig mit en Schachtelhalm de Blattspitze van dat up en Glas- oder Plexiglasplaat upliggend Blatt verdünnt wurr. Todem is dorup to achten, dat de Ünnersiet van de Blööt afsolut liek is. Dorto gifft dat en fien Schliepsteen. Dat wurrd anraaden, de Blööt nah den Gebruuk nich up dat Mundstück to belaaten, wo sück de Blattspitze wellen würr, sonnern dat Blatt licht anfucht up de Glas- oder Plexiglasschiev to leggen. So blifft de Spitze plan un moot vör den nächsten Gebruuk blots noch goot fuchtig maakt wurrn. Sien vull Eegenschapen kriggt dat Blatt, ok wenn dat all inspeelt is, eerst nah mehreren Minüüten nah den (nee) Gebruuk. === Anpassung an den jewiels gellend Stimmtoon === To dat [[Stimmung (Musik)|Stimmen]] van dat Instrument bruuken Klarinettisten up de een Siet Birnen van ünnerscheedlich Längt, up de anner Siet kann de Birne eenige Millimeter ut dat Böverstück ruttrucken wurrn, um deeper to intoneeren. De Bonner Klarinettisten Henry Paulus un Matthias Schuler hemm 2008 en stufenlos stimmbore Klarinettenbirne entwickelt un in tallriek Länner (EU<ref>{{Internetquelle |url=https://register.epo.org/application?number=EP09741735 |titel=Übersicht - European Patent Register |abruf=2020-02-12}}</ref>, USA, Japan un China) en Patent erwurben, dat dor noch bit wohrschienlich 2028 gültig is. Disse Klarinettenbirne moot nich mehr heruttrucken wurrn, sonnern lett sück över en riffelt Dreihring instellen, ähnlich as bi en [[Zoomobjektiv]] (deswegen hemm se hör Utfinnen „Z-Birne“ nöömt).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.paulus-schuler.de/zoombirne |titel=Z-Birne |hrsg=Paulus und Schuler GbR |abruf=2019-05-18 }}</ref> För begäng wurr de B-Klarinette tonächst up den noteerten h<sup>1</sup> stimmt (klingend a), gegebenenfalls wurrn h un h<sup>2</sup> vergleeken. Ok de Överprüfen van de Ünnerquinte e oder der e-Moll-Dreeklang sünd wiedere Indizien för de Sauberkeit van de Intonatschoon. In extremen Fällen kann neben den Birnenuttoog noch dat Böverstück ut dat Ünnerstück trucken wurrn (Korrektur in de Midden), falls de Stimmung völ to hooch is. In'n Gegegnsatz to Sinfonieorchestern oder Kammermusikensembles stimmen Blasorchester (wegen de Blickbläser) faken up dat klingende b en. In den Fall spelen de Klarinettisten denn noteert c. Allerdings sünd Klarinetten in puncto Stimmtoon düchtig empfindlich, wiel se in de Duodezim överblasen un somit ok de bevören Töne gau unrein wurrn. Dat Instrument stimmt nich mehr – as de Musiker seggt – „in sück“. (De Firma Schreiber gifft bi ehr Reform-Böhm-Klarinetten folgend Angaven: Standard-Birne 442&nbsp;Hz, mit der langen 440&nbsp;Hz und mit der kurzen 444&nbsp;Hz.) Dat entspreekt in etwa den gängigen Stimmtönen in völ Länner, besünners in den USA. Eenig Musiker können mit Hülp van den Ansatz ok noch eenig Schwingungen höhger oder deeper spelen, aber vergleeken mit Flöten, [[Oboe]]n oder [[Fagott]]en, de to Not ok wieder „uttrecken“ können – un denn mit den Ansatz licht korrigeeren – is de Speelruum up de Klarinette düchtig inschränkt. De düütsch Bläserschool deckt bi de kritischen „kört“ Töne gern mit de rechte Hand enkelt Klappen af; so klingen de „runder“. Disse Töne sünd gern mal en beeten to hooch un wurrn so wat deeper maakt. Ok können wieder Helpsgriepen bruukt wurrn, de aber bi jedes Instrument wat anners liggen. En licht Blatt maakt de Töne wat deeper un en harter wat höhger. === Physik === [[Datei:Onde stationnaire vitesse tuyau ferme trois modes.svg|mini|120px|Schwingungssituatschoon bi den Grundtoon un bi de eerst twee Bövertöne in en eensiedig slooten Rohr]] Dör den Luftstroom, de van den Musiker in dat Instrument blasen wurrd, fang dat an dat Mundstück fastmaakt Rohrblatt an to vibreeren. Dordör entsteiht en Schwingung in de [[Luftsäule]]. De Klarinette verhollt sück dorbi as en eensiedig slooten zylindrisch Rohr (an’n Mundstück slooten, an’n Trichter apen). Dat heet, blots en Veertel van de Wellenlängt befinnd sück in dat Rohr. Dorher klingt de Klarinette bi glieker Rohrlängt een Oktaav deeper as de Flöte, de en beidsiedig apen Rohr is, bi de sück de half Well in dat Rohr befinnd. De [[Wellenlängt]] un dormit ok de [[Frequenz]] van disse Schwingung hangt van de Längt van de schwingend Luftsäule af, de dör dat Apenmaaken un Sluuten van de Toonlöcker ännert wurrd. Dat [[Överblasen]] wurd dör en Överblaskapp (Duodezklapp) mögelk maakt. Doröver herut kontrolleert de Speler mit de Ünnerlipp un den Luftstroom ok de Vibratschoon van dat Rohrblatt, wodör he sowohl den Klang as ok de Intonatschon beinflooten deiht. Wiel de Klarinette en eensiedig slooten zylindrisch Rohr is, wiest dat Spektrum van de Klarinette in dat Chalumeau-Register (s.&nbsp;u.) överweegend [[Bövertoon|Bövertöne]] van geradtahlig Ordnung (= Deeltöne ungerade Ordnung) up. Darut resulteert hör ehrder dunkel Klang in de Deept, vergliekbor mit [[gedackt]]en Pipenörgelregistern. Ut den glieken Grund överblaast de Klarinette in de [[Duodezime]] (also van 1/4 Wellenlängt nah 3/4 Wellenlängt) un nich in de [[Oktave]] as de [[Fleut|Flöte]] oder ok dat Saxophon, bi dat wegen dat konisch Rohr anner Verhältnisse herrschen. Dordör hett de Klarinette en grooten Toonumfang (en ganz Oktave mehr as bispeelswies Saxophon, Oboe oder Blockflöte). Dat dart Register överblaast twee Oktaven un en [[Terz (Musik)|Terz]] (also to 5/4 van de Wellenlängt). De gesamte [[Toonumfang]] van de Klarinette bedrocht meest veer Oktaven. De Bövertoonreeg van de eenzelt Register charakteriseert ok hör Naam. So hett dat deep, dump Register Chalumeau-Register, wiel dat den Klang van dat [[Chalumeau]] entspreeken deiht, dat noch nich in en höhgeres Register överblasen kunn. Af un to wurrd dat Schalmei-Register nöömt. ([[Schalmei]] un Chalumeau hemm de sülvig [[etymologisch]]e Wuddel), wat aber nich richtig is, wiel de Klang vun de Schalmei bekanntlich luut un apen is. Dat Middel-Register heet Clarinregister un erinnert an den Klang van in hooch Laag speelt Blickblasinstrumente (Clarinblasen). Dt hooch Register drocht de Naam Flageolett-Register, wat up den Charakter van en [[Flageolett]]-Flöte henwiest. De [[Artikulatschoon (Musik)|Artikulatschoon]] erfolgt bi der Klarinette meestens dör en Tungenslag (ok as [[Tungenstööt]] betekent), kann aber för besünners week insetten Töne ok dör en kontrolleert ünnerbraken Luftstroom alleen erfolgen. [[Datei:Schwenk+Seggelke 4 keys.png|mini|170px|Rullverbindung van twee Klappen bi dat düütsche un bi dat Reform-Böhm-System]] Klarinetten mit ünnerscheedlich Griepsystemen <gallery heights="600" class="float-left" mode="packed" perrow="x"> Clarinet 4 key anon Bate (2).jpg| Fröhe Klarinette mit 4 Klappen, Mundstück in ''Översückblasen''-Positschoon C-klarinette-lauriol-bordeaux.jpg| Iwan-Müller-Klarinette mit 13 Klappen, entwickelt 1809 Leitner+Kraus 410.jpg | Franzöösch Klarinette (Original Böhm mit 17 Klappen un 6 Ringen, entwickelt 1843) Leitner+Kraus 320.jpg | Düütsch Klarinette (Original Oehler mit 22 Klappen, 5 Ringen un een Deckel, entwickelt 1905) Leitner+Kraus 420o.jpg | Reform-Böhm-Klarinette (mit 20 Klappen un 7 Ringen, entwickelt 1949) </gallery> <div style="clear:both;"></div> === Griepsysteme === De twee vörherrschend [[Griepsysteme Klarinette|Griepsysteme]] sünd up de en Siet dat düütsch Griepsystem, dat vör allen in [[Düütschland]] un [[Öösterriek]] bruukt wurr, un up de anner Siet dat hüüd internatschonal wiet verbreedt franzöösch System (Böhm-System). De [[Fingersatz]] för dat Böhm-System wurrd mit en [[Fingersatz för Klarinette|separaten Artikel]] beschreeven. De Ünnerscheed van de Systeme liggt aber nich blots in de Griepwies för de eenzelt Töne, sonnern ok in de Innenbohrung un de Bauart van de togehörigen Mundstücke, mit Utwirkungen up den Klang. Ahn Beachtung van de Varianten van eenzelt Hersteller liggt bi en B-Klarinette van düütsch Bauart (ok bi de Wiener Klarinette) de Ünnerscheed tüschen den engsten Binnendörmeter baven an dat Böverstück un den an’n wietsten ünnern an dat Ünnerstück (Konizität) bi 3 mm, de sück mit etwa 1 mm up dat Böverstück un mit etwa 2 mm up dat Ünnerstück verdeelen. Bi en B-Klarinette van franzöösch Bauart verlöppt de Innenbohrung van dat Böverstück un dat bövere Deel van dat Ünnerstück zylindrisch, um dornah in en relativ stark konische Bohrung över to gahn, deren Enddörmeter 7 mm größer is as de Utgangsdörmeter. Bi de wieder ünnern beschreeven Reform-Böhm-Klarinette, deren Innenbohrung mehr de van de düütsch Klarinette glieken sall, bedrocht de Differenz immerhen noch ca. 4,5 mm. Dat düütsch Griepsystem leit sück van de historsch Griepwies af; de Grundgreepen van de modern Oehler-Klarinette glieken in’n Wesentlichen noch immer de van de 5-Klappen-Klarinette, de to de Tiet van [[Wolfgang Amadeus Mozart]] speelt wurr. In de Loop van de Tiet nehm de Tall van de Klappen (um 1760 veer, bit 1800 etwa sechs) to, tonächst bit to de van [[Iwan Müller (Musiker)|Iwan Müller]] Anfang van dat 19. Johrhunnert vörstellt Klarinette mit 13 Klappen un 6 Grieplöcker. Wiedere Neeerungen van de Müller-Klarinette weern de Gabelmechanismus för dat b un dat f’’, vör allen aber perfekt sluutend Ledderpolster anstäe van Filzpolstern verbunnen mit versenkt Toonlöcker mit erhaben konischen Ringen (Zwirlen) un Ersatz van de Kippmechanik van de Klappen dör Leepelklappen. Dorto keem en düütliche Verbeterung van de Intonatschoon dör de nee Mechanik un en anner Anordnen van de Toonlöcker, so dat disse Klarinette in meest jeder [[Toonart]] ahn Probleme speelt wurrn kunn.<ref>Stephanie Angloher, Das deutsche und französische Klarinettensystem. ''Eine vergleichende Untersuchung zur Klangästhetik und didaktischen Vermittlung, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophie an der Ludwig-Maximilians-Universität München'', 293 Sieden, Herbert Utz Verlag GmbH, München 2007, hier S. 20</ref> Buterdem hett he de Blattschruuv un de Duumstütten utfunnen. Letztere hett de Mögelkeit van dat ''Ünnersückblasen'' schafft an Stäe van dat ''Översückblasen'', bi dat dat Mundstück ut hüüdig Sicht verkehrt herum upstaaken weer, also mit dat Blaat nah baben, kiek Afbillen „Fröhe Klarinette“.<ref> Stephanie Angloher, Das deutsche und französische Klarinettensystem. ''Eine vergleichende Untersuchung zur Klangästhetik und didaktischen Vermittlung, Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophie an der Ludwig-Maximilians-Universität München'', 293 Sieden, Herbert Utz Verlag GmbH, München 2007, S. 23 f</ref> [[Oskar Oehler]] hett 1905 de Müller-Klarinette verbetert, de denn 22 Klappen, 5 Ringe un en Griepdeckel upwiesen un ok eleganter utsehn dee. Dat düütsch Griepsystem (in Gestalt van de Müller-Klarinette) weer vör dat Utfinnen van dat Böhm-System in all Länner verbreedt; as „düütsch“ wurrd dat eerst betekent, siet dat Böhm-System Enn’n van dat 19. Johrhunnert in Frankriek to’n Standard wurr. Dat Böhm-System foot up de Entwicklungen för de Querflöte dör [[Theobald Böhm]]. Dat wurr aber nich van Theobald Böhm sülvst, sonnern van [[Hyacinthe Klosé]] entwickelt. De Ünnerscheed liggt in’n Wesentlichen dorin, dat de Gabelgreepen för b un f up h un fis verleggt wurrn un de Greepen van de lütt Finger konsequent redundant gestalt wurrn, so dat de Böhm-Klarinette ahn de för de düütsch Klarinette typischen Rullverbindungen tüschen de Klappen utkommen deiht. Se foot insowiet ebenfalls up de Müller-Klarinette, as se Zwirle, Ledderpolster, Leepelklappen, Duumenholler un Blattschruuv övernehm. Neben Ünnerscheeden in de Griepwies ünnerscheed sück de franzzösch Klarinette van de düütsch Klarinette traditschonell dör en gröttere Konizität vun den Binnenbohrung, as baben beschreeven, starker ünnersneeden Grieplöcker, en wat breeder Mundstück un insgesamt en lichtere Bauwies. Dordör is de Klang van de Böhm-Klarinette scharper, flexibler un bövertoonrieker. De Klang van de düütsch Klarinette wirkt reiner, sonorer un warmer. Dat Klangideal is aber nich direkt mit dat Griepsystem verbunnen: De all 1850 in [[Belgien]] entwickelte [[Albert-System-Klarinette]] is in’n Wesentlichen en Klarinette mit franzöösch Klangideal un klassisch „düütsch“ Griepwies. De in de osteuropääsch Volksmuusik un in eenig Berieken van den Jazz insett Klarinetten hemm för begäng en eenfack düütsch Griepsystem, aber en sülvst in’n Vergliek mit de franzöösch Klarinette düchtig hellen Klang. Siet Enn’n van de 1940er Johren wurrn ok Böhm-Klarinetten baut, de aber dör en anner Binnenbohrung (kiek baben) un en anner Mundstück dicht an dat düütsch Klangideal kommen un ünner de Naam [[Reform-Böhm-System|Reform-Böhm-Klarinetten]] verköfft wurrn. Eenig Klarinettisten bruuken Mundstücke mit franzööschen Snitt up en düütsch Klarinette, wat to en dunkel, weeken Klang führt, anner Mundstücke van düütsch Bauaart up en franzöösch Klarinette, um den düütschen Klang ehrder to entspreeken. Wiel ok de Wiet van de Bahnöffnung, de Bodden van dat Mundstück, dat Blatt un nich toletzt de Speler sülvst wesentlich to dat Klangergevnis bidragen, kann natürlich ok up en klassisch franzöösch Klarinetten en warmer un up düütsch Klarinetten en scharper Klang ertüügt wuurn. Neben de nöömt Systemen gifft dat noch wiedere, as to’n Bispeel dat „Pupeschi-System“ oder dat „Mazzeo-System“, de sück aber nich dörsetten kunnen. Buterhalv van Düütschland un Öösterriek wurrn hüüd meest blots noch Böhm-Klarinetten bruukt. Dat düütsch System weer bit Midden van dat 20. Johrhunnert ok in Osteuropa wiet verbreedt, wurr aber in de tweet Hälft van dat 20. Johrhunnner wietgahnd van dat Böhm-System aflööst. In de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen weer lang Tiet dat [[Reform-Böhm-System]] bannig anseggt; intüschen (2017) spelen aber de Soloklarinettisten etwa van dat [[Concertgebouw-Orchester]] in [[Amsterdam]] un de [[Rotterdam]]er Philharmoniker Böhmklarinetten. En van de wenigen bekannten Klarinettisten in en düütsch Orchester van de eerste Wahl, de en Böhm-Klarinette speel, weer de Swiezer [[Eduard Brunner (Klarinettist)|Eduard Brunner]]. == Stimmungen == [[Datei:Patricola CL4.jpg|mini|100px|links|Vull-Böhm-Klarinette ([[Fratelli Patricola|Patricola CL4]]) bit deep Es (all Toonlöcker sünd van Ringen umgeven, todem 5. Klapp för der lütten Finger rechts)]] [[Datei:Clarinette-metal-Calt-Cbass (2).jpg|mini|hochkant=1.1|Kontrabass- un Kontraalt-Klarinette (franzöösch System)]] [[Datei:Diapason-clarinet pl.jpg|mini|450px|Toonumfang van verscheeden Klarinetten: B, A, Es, Bassetthorn, Bass un Kontrabass]] [[Datei:Patricola Artista Clarinetto Mib.jpg|mini|65px|links|Klarinette in Es (Böhm) ([[Fratelli Patricola|Patricola]] CL1)]] De Familie van de Klarinetten hett tallriek Vertreder in ünnerscheedlich Grötten, wiel sück de zylindrisch Bohrung un dat flexible Klappensystem besünners goot för bauliche Experimente eegnen. All [[Richard Strauss]] berichtet in sien Övwerarbeitung van [[Hector Berlioz|Berlioz]] sien ''[[Grand Traité d’instrumentation et d’orchestration modernes|Instrumentationslehre]]'' an en Upführen van de Mozartsche [[40. Sinfonie (Mozart)|g-moll-Symphonie]] mit en rein Klarinettenorchester, dat sück ut Instrumenten van de verscheedensten Stimmungen tosommensetten dee. Meest all Klarinetten sünd [[Transponeerend Musikinstrument|transponeerende Instrumente]] un mooten dorum dementsprekend noteert wurrn. === Hüüd verbreedt Formen un Stimmungen === In’n modernen Gebruuk sünd in eerst Lien veer Grötten begäng: De „normale“ Klarinette in B, in de klassische Musik dorto ok en een Halftoon deeper stimmt Klarinette in A, af de romantische klassischn Musik en [[Bassklarinette]] in B, un etwa af Laatromamtik ok en hooch [[Es-Klarinette|Klarinette in Es]]. De B-Klarinette is an’n meesten verbreedt un wurrd ok in’n Jazz un in de Volksmusik bruukt. Se klingt een Ganztoon deeper as noteert. In’n Sinfonie- un in’n Opernorchester kummt dorto de [[A-Klarinette]], de en lütt [[Terz (Musik)|Terz]] deeper as noteert klingt. <!--(In den böveren Kasten sünd beid Typen nebennanner afbildt: de B-Klarinette mit, de A-Klarinette ahn Mundstück.)--> De afwesselnd Gebruuk van disse beid Typen is vör allen technisch begrünnd, klanglich sünd se meest gliek: Passagen in B-[[Toonart]]en laaten sück up dat B-Instrument lichter spelen, de A-Klarinette is för Krüüz-Toonarten speeltechnisch beter to gebruuken. Eenige Komponisten stellen allerdings jüstergrad den klanglichen Ünnerscheed in’n Vördergrund un nich de lichtere Griepwies – se setten de A-Klarinette för en weekeren oder warmeren Klang in un nehmen kien Rücksicht up de swoorere Griepwies. De ünnerscheedlich Klangcharakteristik kann man so tosommenfaaten: „[D]ie B-Klarinette [wirkt] infolge ihres reichhaltigeren Obertonspektrums glanzvoller und kräftiger, während bei der A-Klarinette der dunkle und kantable Charakter deutlicher ausgeprägt ist.“<ref>{{Literatur |Autor=Jürgen Meyer |Hrsg=Conny Restle, Heike Fricke |Titel=Zur Akustik der Klarinette |Sammelwerk=Faszination Klarinette |Verlag=Prestel Verlag |Ort=München |Datum=2004 |ISBN=3-7913-3180-9 |Seiten=184}}</ref> Eenige Böhm-Klarinetten wurrn mit en ''deep es'' (Mi♭ grave) un utwiet Mechanik baut (so nöömt Vullböhm-System, kiek Afbillen). So können Klarinettisten mit blots een Klarinette dat gesamte gängige Repertoire up ''een'' Instrument spelen. Dormit kann man ok umgahn, dat up en kolt Instrument wesselt wurrn moot, wat faken to Intonatschonsproblemen führt. Allerdings mooten se deelwies in düchtig schwierig Toonarten musizeeren, worto blots dat Böhm-Instrument problemlos in de Laag is. Besünners Nahdrucke van de Orchesterstimmen van [[Breitkopf & Härtel]] in den USA hemm faken transponeerte Klarinettenstimmen bifüügt. Oder de Musiker mussen ''prima vista'' transponeeren, wat unverwacht faken goot beherrscht wurr. Disse Bruuk weer mehr in de romanisch Länner verbreedt. In Rumänien van de 1970er un 1980er Johren war dat – wegen Geldmangel – faken de Regel in mittleren Orchestern. (To glieker Tiet hemm dor öllere Speler noch dat düütsch System speel, aber mit düchtig franzöösch Toongeven.) En wiedere Vördeel van disse Utwieden nah ünnern is, dat dat ''es'' as ''kört b'' [[överblasen]] speelt wurrn kann un somit fülliger as disse – meest bannig kritisch Toon – erklingt. Ofschons disse Utwieden van den Umfang nah ünnern – mit Utnahm bi de Bassklarinette – wenig verbreedt is, hemm eenzelt Komponisten liekers dormit rekent. [[Gustav Mahler]] hett all in sien [[7. Sinfonie (Mahler)|7. Sinfonie]] (Ziffer 262) en sückse Anmarken anbrocht. [[Ottorino Respighi]] verlangt in de 1. un de Bassklarinette dit „deep es“ in sien Toondichtung ''[[Pini di Roma]]'' (twee Takte vör de Ziffer 10, Ricordi-Partitur Siet 30). För hooch Stimmen mit speziellen Klangeffekten wurrd siet Midden van dat 19. Johrhunnert faken de [[Es-Klarinette]] („Sopranino-Klarinette“) bruukt, deren schriller Toon in Blaskapellen un böhmisch-mährischer Volksmusik, aber ok in’n groot besett Symphonieorchester to’n Insatz kummt. Wegen hör dördringend Klang wurrd se in’n Orchester normalerwies blots eenzeln besett. Hööftsächlich in’n Orchester un in de sinfonisch Blasmusik, vereenzelt ok in’n [[Jazz]], is de [[Bassklarinette]] in B to Huus, de een Oktave deeper as de B-Klarinette klingt. Hör Toonumfang is faken över dat deep e herut bit maximal to’n c utwiet, so dat hör deepste Toon dat klingende Kontra-B ist. In‘n Gegensatz to de Normalklarinette wurrd de Bassklarinette för begäng nich in A baut. Seltener wurrn hüüd in dat Sinfonieorchester noch C-Klarinetten un D-Klarinetten insett. De ''C-Klarinette'' weer in dat 19. Johrhunnert wiet verbreedt un wurr to’n Bispeel van [[Antonio Salieri]] in sien Opern fakender bruukt. Sie wurrd hüüd noch as eenzig nicht-[[Transpositschoon (Musik)|transponeerend]] Familienliddmaat dörgahns dör de B-Klarinette ersett. De ''D-Klarinette'', de bispeelswies in’n barocken Klarinettenkonzert van [[Johann Melchior Molter]] oder in de Wiener Dansmusik van ([[Johann Strauss (Söhn)|Johann Strauss]]) to finnen weer, wurr wietgahnd dör de Es-Klarinette ersett, wat aber blots denn bit to’n ünnersten Toon (schreeven e) geiht, wenn se (schreeven) bit to dat deep es reckt, wat bi düütsch Klarinetten nie un bi franzöösch Klarinetten selten de Fall is. In’n övrigen stunnen bzw. staht de Komponisten, de bewusst för disse Instrumente wegen hör jewieligen Klangeegenschapen komponeert hemm, de Överdragen up anner Klarinetten aflehnend tegenöver. === Hooch Klarinetten === Seltenere hooch Instrumente sünd de ''Hooch-G-Klarinette'' (edat gifft ok en Deep-G-Klarinette), dat „picksüße Hölzl“, dat ahn Utnahm in de Wiener [[Schrammelmusik]] speelt wurrd, un de Hooch-''As-Klarinette'', de hööchste Klarinettenstimm in de fröhe Blasmusik. Se wurrn aber hüüd nich mehr serienmäßig herstellt. === Instrumente in Altlaag === [[Datei:Altklarinette deutsch bis C.jpg|mini|hochkant=0.4|links|Altklarinette deutsches System, bis tief C]] [[Datei:S+S basset cl.jpg|mini|400px|Moderne Bassettklarinette ut Mopane, frz. System, mit nah baben richt Beeker ([[Schwenk & Seggelke]])]] Dat ''[[Bassetthorn]] in F'' hett vör allen [[Wolfgang Amadeus Mozart]] in eenigen van sien Opern (''[[Die Zauberflöte]]''), Kammermusikwarken un in sien ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]'' insett, ansluutend ok [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] un [[Richard Strauss]] (in ''[[Elektra (Strauss)|Elektra]]'' un ''[[Die Frau ohne Schatten]]''). Hüüd beleevt dat en Renaissance in de nee’ere Quartettliteratur för Klarinetten. De Toonumfang van dat Bassetthorn is mit so nöömt Bassettklappen nah ünnern bit to dat noteert C (klingend F) utwiet (as ok Bassklarinette un Bassettklarinette bit noteert c bzw. C utwiet sünd). Dordör bedrocht de Toonumfang vull veer Oktaven. Vörweegend in dat [[Blasorchester]] övernimmt de ''[[Altklarinette]] in Es'' de Rull van de Middellaag tüschen normal un Bassklarinette. Se wurrd för begäng ahn Bassettklappen baut, gelegentlich aber bit noteert D (klingend F) verlängert, um Bassetthornstimmen weddergeven to können. [[Datei:Deuker Jörgensmann Rolin 30 10 09 Photo by Herb Weisrock (113).JPG|mini|hochkant=1.8|Verscheeden Instrumente van de Klarinettenfamilie (düütsch System) speelt van dat ''Tribal Clarinet Trio'': links Deep-G-Klarinette ([[Theo Jörgensmann]]), mittig Kontrabassklarinette ([[Ernst Ulrich Deuker]]), rechts Bassetthorn ([[Etienne Rolin]])]] De ''[[Bassettklarinette]]'' (in A, B oder ok C) is dat den [[Bassetthorn]] ähnliche Instrument, för dat Mozart sien [[Klarinettenquintett (Mozart)|Klarinettenquintett]] KV 581 un sien ''[[Klarinettenkonzert KV 622]]'' komponeert hett, Warken, deren deepste Passagen kört nah Mozart sien Dood oktaveert wurrn, um se ok up en normal A-Klarinette spelen to können un deren oorsprüngliche Partituren hüüd blots in rekonstrueerten Faaten vörliggen. De eerst later so nöömt Bassettklarinette wurr mehrfack utfunnen, toeerst um 1770. Dat Instrument van Mozart sien Früend un Logenbröer [[Anton Stadler (Klarinettist)|Anton Stadler]] (1753–1812), de ok de beid Warken eerstmals upführt hett, wurr 1788 van den Wiener Hoffinstrumentenmaker Theodor Lotz entwickelt un maakt<ref name="Eulenburg-Partitur">Partitur, Edition Eulenburg, Vörwoort Alan Hacker</ref> un van Stadler wieder verbetert. Dat Instrument harr, as van Mozart vörschreeven, neben den Tönen van de normal Klarinette ok noch de deepere Töne Es, D, Cis un C. Eenige Instrumentenbauer haemm in letzt Tiet modern Sonneranfertigungen van disse Bauform herstellt, so dat nee’ere Inspeelen en authentischeres Bild van disse Warken vermiddeln können. In de greeksch un töörksch Volksmusik wurrn ''Deep-G-Klarinetten'' bruukt. Die Instrumente hemm en düütsch Griepwies un en liek Bauform, dat gifft de sowohl in Holt as ok in Metall. De Mechanik is meest nah Albert konstrueert, man findt aber ok de modern düütsch Mechanik. De Stimmung is en rein Quarte deeper as noteert, kann also de Altlaag toordnet wurrn. === Wiedere deep Klarinetten === De ''Kontrabassklarinette in B'' klingt um twee Oktavendeeper as de B-Klarinette un kummt bi groot besett Warken van dat 20. un 21. Johrhunnert to’n Insatz, bispeelswies in [[Arnold Schönberg]] sien ''Fünf Orchesterstücken Opus 16'', [[György Ligeti]] sien ''[[Lontano]]'' un [[Iannis Xenakis]] sien ''Jonchaies'' as ok in de Filmmusik. Faken düppelt dorbi de Kontrabassklarinette de Stimm van den Kontrabass. Af un to finde sück de Kontrabassklarinette ok in Blasorchestern. In'n Blasorchester wurrd gelegentlich to en wiedere Verstärken van dat deep Klarinettenregister neben de Kontrabassklarinette de ''Kontra-Altklarinette in Es'' bruukt, de um een Oktave deeper as de Altklarinette in Es klingt. Disse düchtig deep speelen Klarinetten wurrn ok in eenig Musicals (to’n Bispeel ''[[A Chorus Line (Musical)|A Chorus Line]]'', ''[[The Producers (Musical)|The Producers]]'') insett. Van de noch deeper ''Subkontra-Altklarinette in Es'' (twee Oktaven deeper klingend as de Altklarinette in Es) as ok de ''Subkontra-Bassklarinette in B'' (dree Oktaven deeper klingend as de Klarinette in B) gifft dat weltwiet blots wenig Exemplare. === Kuriosa === [[Datei:QuartertoneClarinet.jpg|mini|Veer Ansichten van en Vierteltoonklarinette]] De kanaadsch Klarinettenbauer Steven Fox konstrueert Klarinetten, de in de [[Bohlen-Pierce-Skala]] stimmt sünd. Wegen de hooch Kompatibilität van disse Skala mit Klarinetten könnt de ok in Betoog up de Klappenmechanik düütlich eenfacher utführt ween. * In de 1930er Johren hett Friedrich Stein de '''Steinklarinette''' entwickelt, de en neeardig Klappensystem up twee Metallröhren harr un van de Firma ''Gebrüder Mönnig'' in [[Markneukirchen]] baut wurr. * '''Veerteltoondüppelklarinette:''' Wiel sück de Komponisten mit [[Mikrointervall]]en un de [[Veerteltoon-Musik]] befaat hemm, de in Middeleuropa af Anfang van dat 20. Johrhunnert anfung, entstunn jüst bi Blasinstrumenten de Wunsch nah baulicher Ünnerstütten van disse Töne. De Instrumentenbauer Fritz Schüller (1883–1977) konstrueer en ''Veerteltoondüppelklarinette'', de ut twee nebennanner liggend, in’n Afstand van en Veerteltoon stimmt Klarinetten bestunn, de aber blots mit een Mundstück un een Klappensystem utstatt weer. Mit en tosätzlichen Heben kunn tüschen de beid Röhren hen- un herschalt wurrn, so dat dat ahn düchtig grötteren Griepupwand mögelk weer, en Veerteltoonledder to spelen. * De '''Sudden Smile Clarinet''' is en Kombinatschoon ut Klarinettenmundstück un Blockflötenkorpus un weer todrapener as [[Chalumeau]] to beteken. Se is ca. 35&nbsp;cm lang un steiht in C. Den Speler steiht en vullständige chromatische Skala van twee-eenhalv Oktaven to Verfügung. * Intüschen gifft dat ok de '''Tupian Chalumeaus''', de de Mögelkeiten beeden, dör en spezielle Grieptechnik ähnlich as bi Flöten bit to twee-eenhalv Oktaven ganz ahn Klappen to spelen. Disse Instrumente wurrn in all begäng Toonarden van hooch F bit deep D anbooden. == Geschichte == De Geschichte van de Eenfachrohrblattinstrumente reckt bit in de [[Antike]] zurück. Siet oltägyptisch Tiet, in de klassischen Antike as ok in dat Middelöller is en groot Fülle van ünnerscheedlich Instrumentenformen, faken mit gedüppelt Schallrohr, nahwiest. In Regionen mit lebendig traditschoneller Musiktraditschoon sünd entspreekende Instrumente to’n Deel bit in de Neetiet erhollen bleven (to’n Bispeel Sipsi). Bi de Rohrblööt van disse Instrumente entsteiht de schwingend Tung dör den Insnitt in den Halm van en Rohr (idioglottes Rohrblatt). Demgegenöver wurrd för de Klarinette en up en Mundstück fastmaaken un wedderafnehmbor Blatt bruukt, somit en heteroglottes Rohrblatt. === Dat Chalumeau === Dat [[Chalumeau]] is eerst siet dat Enn’n van dat 17. Johrhunnert nahwiesbor un somit blots wenig öller as de Klarinette. Tegenöver fröheren Eenfachrohrblattinstrumenten, de to’n Deel ok all as Chalumeau/[[Schalmei]] betekent wurrn, kann bi dat Chalumeau dat Rohrblatt van dat Mundstück lööst wurrn (heteroglottes Rohrblatt). Dat Chalumeau hett en zylindrisch Röhr. Dat hett aber kien Överblasklapp un wurr blots in dat Grundregister bruukt, also in en [[Toonumfang]] van en groot None. Överblasen Töne kann man dormit ok henkriegen, de sünd aber klanglich nich tofräe stellend un faken unrein. Ähnlich as de Blockflöte hett dat acht[[Toonlokh|Grieplöcker]], gelegentlich ergänzt um een oder twee Klappen um den Toonumfang uttowieden. [[Chromatische Toonledder|Chromatische]] Töne wurrn mit Gabelgreepen speelt. === De Klarinette in dat 18. Johrhunnert === [[Datei:Diderot clarinette.jpg|mini|260px|Denners Klarinette]] Um 1700 fungen düütsch Instrumentenbauer an, dat Chalumeau wieder to entwickeln. De bedüüdenst Errungenschap up den Weg to de Klarinette is den düütschen Instrumentenbauer [[Johann Christoph Denner]] gelungen. Sien Wiederentwicklung van dat Chalumeau bestunn dorin, en Instrument antofertigen, dat mit en Tosatz[[Klapp (Blasinstrument)|klapp]] to dat Överblasen versehn weer. Wiel dit Instrument in‘n mittleren un hooch [[Register (Musik)|Register]] n luuten, kloren Klang harr, de an den van de [[Barocktrompete]] (wegen dat „Clarinspeel“ ok as ''Clarino'' betekent) erinnern dee, wurr dat van Mayer in dat „Museum musicum“ (1732) as ''Clarinetto'', also ''lütt Trompete'', betekent. Wiel dat bi de eerst Klarinetten nich gelung, to glieker Tiet dat deep un dat överblasen Register klanglich un intonatorisch befreedigend uttoführen, wurrn de eerst Klarinetten meest ahn Utnahm in’n överblasen Register speelt un för dat deep Register wiederhen Chalumeaus baut. Noch hüüd betekent man de deepste Laag van de Klarinette as dat ''Chalumeau-Register''. De Denner-Klarinette harr blots twee Klappen, aber verscheeden anner Hersteller hemm bald wiedere tofüügt, um tosätzliche Töne speelbar to maken. Dat klassische Instrument, as Mozart keen kennen dee un geern harr, harr (ahn Bassettutwieden) sluutend acht Grieplöcker un etwa 5 Klappen un weer all in all Registern goot speelbar. === Wiederentwicklungen === [[Datei:H-Cis-Triller bei der deutschen Klarinette.png|mini|200px|De H-Cis-Triller Eenpunkt-Verbindung van Rudolf Uebel in’n Vergliek mit de begäng Variante.]] De nächste wichtige Entwicklungsträe weer de Utfinnen van de baben ünner Griepsysteme beschreeven Klarinette van Iwan Müller, de insgesamt as Revolutschon van den Klarinettenbau betekent wurrn kann. In de Loop van dat 19. Johrhunnert wurrn dit System, dat weltwiet Anklang funn, noch wiedere Klappen tofüügt. [[Hyacinthe Klosé]] hett 1839 en kumplett nee Anordnung van de Löcker un Klappen rutfunnen, de stark van de van [[Theobald Böhm]] erstellten Bereeknungen beinfloot weer, de de up den Bau van de [[Querflöte]] anwennd harr. Nah hüm hett he sien Utfinnen ok ''Böhm-System'' nöömt. Wiel disse Griepwies neeaardig konzipeert weer un de dat Müller-System weehnt Musiker kumplett umlernen mussen, hett sück dat System man blots langsam dörsett. Intüschen is aber de Böhmklarinette, van den düütschen Spraakruum afsehn, dat internatschonale Standardinstrument. As en laat Bispeel van en technische Innovatschoon bi de düütsch Klarinette is hier de Eenpunkt-Verbindung för de H-Cis-Triller to nöömen. De harr sück Rudolf Uebel, de Neffe van [[Friedrich Arthur Uebel]], 1949 patenteeren laaten. In de Afbillen sünd twee Ünnerstücke van Arthur Uebel Klarinetten ut de Johrern 1990er Jahren to sehn. De Tweepunkt-Verbindung is hier dat jüngere Instrument; de Bauwies wessel also weer to de oorsprüngliche Variante.<ref>H-Cis-Eenpunktverbindung: [https://depatisnet.dpma.de/DepatisNet/depatisnet?action=bibdat&docid=DD000000005035B3 Link to’n Indrag in de Patentdatenbank].</ref> === De Wiener Klarinette === De Wiener Klarinette ünnerscheed sück van hör düütsch Süster dör en wiedere Bohrung, dickere Wandstärken un en anner Mundstückbahn. Wiener Blööt sünd breeder un starker as de düütschen<ref>Daniel Hörth (2003): ''Französische, deutsche und österreichische Mundstück-Bahn-Rohrblatt Kombinationen bei Klarinetten im Vergleich'' ([https://web.archive.org/web/20151117031349/http://iwk.mdw.ac.at/lit_db_iwk/download.php?id=15997] online, pdf)</ref> un hemm en annern Blattkarn. De Wiener Klarinette verleeht – neben annner Wiener Instrumenten, as to’n Bispeel [[Wiener Oboe]], [[Wiener Horn]], Wiener Pauke, Wiener Slagwark – den öösterriekschen Orchestern ehrn typischen [[Wiener Klangstil]]. == Gebruuk van de Klarinette in de Musik == === Solistisch === Ut de tallriek Warken för Klarinette un [[Klaveer]] sünd vör allen de beid [[Sonate]]n van [[Johannes Brahms|Brahms]], de ''Fantasiestücke'' van [[Robert Schumann]] un de ''Vier Stücke'' van [[Alban Berg]] besünners to nöömen. Wiedere Sonaten hemm [[Felix Draeseke]], [[Camille Saint-Saëns]], [[Max Reger]], [[Arnold Bax]], [[Paul Hindemith]], [[Francis Poulenc]] (''[[Sonate für Klarinette und Klavier (Poulenc)|Sonate für Klarinette und Klavier]])'', [[Josef Schelb]], [[Leonard Bernstein]] un [[Aaron Copland]] komponeert. Dat gifft ok en riek Literatur an Klarinettenkonzerten, dorünner dat bekannte ''[[Klarinettenkonzert KV 622]]'' van Wolfgang Amadeus Mozart. Ok [[Carl Maria von Weber]], [[Ludwig Spohr]], [[Felix Mendelssohn Bartholdy]], [[Franz Krommer]], [[Johann Melchior Molter]] un Liddmaaten van de [[Stamitz]]-Familie hemm beleevt un bit hüüd faken upführt Klarinettenkonzerte schreeven. Van [[Antonio Salieri]] gifft dat doröver herut en so nöömt ''Picciola Sinfonia'' för konzertante Klarinette un Orchester, de as Inleeden to’n tweeten Deel van sien Oper ''[[Die Neger (Oper)|Die Neger]]'' deent. Later hemm [[Claude Debussy]], [[Igor Strawinsky|Igor Strawinski]], Paul Hindemith un [[Aaron Copland]] Warken för Soloklarinette mit Orchesterbegleitung komponeert. To nöömen is buterdem dat Klarinettenkonzert van [[Carl Nielsen]]. En Hööchtpunkt in technisch un musikalisch Raffinesse markeert dat Klarinettenkonzert van [[Jean Françaix]] (1968), dat aber wegen sien hooch Anforderungen an den Solisten un an dat Orchester blots selten upführt wurrd. Nee Impulse hemm in de letzt Johren ünner annern de sweedsch Solo-Klarinettist [[Martin Fröst]] un de Finne [[Kari Kriikku]] sett. Beid Solisten hemm Konzerte in Updrag geven, eerstmals upführt un in tallriek Konzerten weltwiet speelt un up CD upnommen. För Fröst hemm ünner anner [[Kalevi Aho]], [[Anders Hillborg]] un [[Rolf Martinsson]] ''(Concert Fantastique)'', för Kriikku ünner annern [[Unsuk Chin]], [[Kimmo Hakola]], [[Jouni Kaipainen]], [[Magnus Lindberg]], [[Kaija Saariaho]] un [[Jukka Tiensuu]] Konzerte schreeven. De kumplett unbegleit Klarinette wurr van völ Komponisten, vör allen in dat 20. Johrhunnert, mit Solokompositschonen bedocht. De prominentesten Vertreder sünd hier de ''Drei Stücke'' (1919) van [[Igor Strawinsky]], ''Stimmungen eines Fauns'' (1921) van [[Ilse Fromm-Michaels]], ''L’abîme des oiseaux'' (1941) ut dat ''[[Quatuor pour la fin du temps]]'' van [[Olivier Messiaen]], dat ''Capriccio'' (1946) van [[Heinrich Sutermeister]], [[Luciano Berio]] sien ''Sequenza IXa'' (1980) as ok de Solo-Sonaten van [[Sigfrid Karg-Elert]] (1920), [[John Cage]] (1933) un [[Germaine Tailleferre]] (1957). === Kamermusik === In de rein Bläserkamermusik gifft dat meest kien Formatschoon ahn Klarinette. In [[Harmoniemusik]]en, Bläser[[Oktett (Musik)|oktetten]] un -[[sextett]]en sünd meestens twee, in’n [[Hotzbläserquintett]] is een Klarinettenstimm besett. En wiedere wichtige Besetten is dat modern [[Ensemble (Musik)|Klarinettenensemble]] mit Klarinetten, Bassetthörnern, Es-Klarinette, Bassklarinette un Saxophonen oder dat [[Klarinettenquartett]] ut twee Klarinetten, Bassetthorn un Bassklarinette. Ok in den [[Quintett]]en för Klaveer un Bläser van Mozart un [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] speelt de Klarinette en wichtige Rull. In de gemischt Kamermusik (Bläser un Strieker) is vör allen dat [[Klarinettenquintett]] to nömmen, dat den Klang van dat solistisch Blasinstrument mit en [[Streichquartett]] kombineert. Besünners de [[Klarinettenquintett (Mozart)|Quintette van Mozart]] ud Brahms sünd hier herut toheeven. In de gröttere gemischte Besetten, as in dat [[Oktett (Schubert)|Schubert-Oktett]] oder Beethoven-Septett deelt sück de Klarinette mit de eerst [[Violine]] faken de Hööftstimm. Berühmte [[Trio (Musik)|Trios]] hemm Mozart (Klarinette, Viola, Klaveer) un Brahms (Klarinette, [[Violoncello]], Klaveer) schreeven. [[Olivier Messiaen]] hett in sien ''[[Quatuor pour la fin du temps]]'' ''(Quartett to dat Enn’n van de Tiet)'' Klarinette, Violine, Violoncello un Klaveer besett. Dat villlicht bekannteste Stück för twee Klarinetten is de ''Sonate für zwei Klarinetten'' ''FP7'' van [[Francis Poulenc]]. === Orchester === [[Datei:Gustave Langenus (IMSO pp27).jpg|mini|Klarinettist van de [[New Yorker Philharmoniker]] (1917).]] Afsehn van eenigen solistischen Insätzen, to’n Bispeel in Warken van [[Antonio Vivaldi]] oder [[Jan Dismas Zelenka]], weer dat Chalumeau nie wirklich in en barock [[Orchester]] integreert. Eerst mit de Wiederentwicklung to de Klarinette kunn sück dat Instrument neben den anner Holtbläsern behaupten. In en Sinfonieorchester sitten de Klarinettisten meestens in de tweet Holtbläserreeg neben den [[Fagott]]isten; wobi de eersten Bläser van beid Gruppen (Soloklarinettist un Solofagottist) direkt nebennanner sitten. Wolfgang Amadeus Mozart hett 1778 in [[Mannheim]] Sinfonien van [[Carl Stamitz]] höört un schreev an sien Vader: :„Ach, wenn wir nur clarinetti hätten! – sie glauben nicht was eine sinfonie mit flauten, oboen und clarinetten einen herrlichen Effect macht!“ Dit Zitat betreckt sück allerdings up de Soltborger Hoffkapelle, de Klarinetten eerst 1804 in Gebruuk nehm. Klarinetten wurrn laatstens af 1769 in de Fürsterzbischöflichen Militärmusik gebruukt.<ref>Kurt Birsak: Salzburg, Haydn, and the Clarinet, in: The Clarinet Vol. 27 (1999), No. 1, S. 36–40</ref> Mozart hett sück jedenfalls van dissen Titpunkt an bemöht, dit Instrument ok in Öösterriek in dat Orchester to integreeren, un dat is mit sien Verdeenst, dat in de [[Sinfonie|Symphonien]] van Beethoven de Klarinette fast to de Bläsergrupp hörrt un gliekwertig mit de [[Oboe]] un [[Fleut|Flöte]] insett wurrd. Besünners charakteristische Stäen finnd man in den innigsten Momenten van völ Mozart-[[Oper]]n, natürlich – hier sünd dat twee [[Bassetthorn|Bassetthörner]] – in sien ''[[Requiem (Mozart)|Requiem]]'' un in de langsam Sätzen van den Beethoven-Symphonien. To de Tiet wurrn för begäng twee Klarinetten in dat Orchester besett. Bi völ Komponisten van de [[Romantik (Musik)|Romantik]] is de Klarinette, ähnlich as de Oboe in de Barocktiet, dat Instrument de Wahl för intime, gesangliche Passagen (bispeelswies inde Symphonien van Mendelssohn oder Brahms). Ok in dat romantisch Opernorchester wurrd se gern mit udrucksvull [[Gesang]]sliens bedocht. Buterdem vergröttert sück de Klarinettengrupp in dat Orchester, faken kommen dree oder mehr Speler to’n Insatz, de to’n Deel ok [[Nebeninstrument]]e spelen. Vör allen in dat romantische Opernorchester speelt to’n Bispeel de [[Bassklarinette]] en tonehmens Rull (etwa in den Opern van [[Richard Wagner]]). De Klarinettenpartien ut Opern van [[Richard Strauss]] sünd so wichtig un ansprööksvull, dat se bit hüüd as Plichtstücke bi Vörspelen verlang wurrn. Eenige Komponisten (to’n Bispeel [[Dmitri Dmitrijewitsch Schostakowitsch|Schostakowitsch]] in sien Oper ''[[Lady Macbeth von Mzensk]]'') besetten bit to fief oder acht (Richard Strauss, ''[[Elektra (Strauss)|Elektra]]'') Klarinettisten. To Anfang van dat 20. Johrhunnert hett de neeardige [[Jazz]] ok de [[Konzert (Musikveranstaltung)|Konzertmusik]] beinfloot, un naturgemäß wurr dorbi de Klarinette as verbreedt Jazz-Instrument, dat aber ok in’t Orchester vertreeden is,tonehmend bruukt. En weltbekannt Bispeel is de Anfang van ''[[Rhapsody in Blue]]'' van [[George Gershwin]]. Neeere Komponisten schätzen die Klarinette vör allen wegen hör Wendigkeit in all Registern. === Blasorchester === In [[Blasorchester]]n un Militärkapellen wurrd de Klarinette ünner annern för flink Solopassagen bruukt. In Blasmusikbearbeitungen van [[Sinfonie|symphonisch]] Warken övernehmen de in twee oder mehr Gruppen deelt Klarinetten faken de [[Violine|Geigenstimmen]]. Se spelen dor wietgahnd in hör böveren Toonberiek, in den se sück licht van de anner Instrumenten afheven. In grötteren üBlasorchesterbesetten wurrn to de vörherrschend B-Klarinetten, de chorisch besett sind, ok noch de Es-Klarinette, de deepere Altklarinette in Es un de Bassklarinette in B speeltt. De Kontra-Altklarinette in Es un de Kontrabassklarinette in B sünd dorgegen selten antodrapen. In böhmisch-mährisch Volksmusik wurrd de Klarinette meest tweestimmig (Es un B) besett un hett, afsehn van eenig Solopassagen, verzierend Funktschoon. Wiel de faken speelt Pralltriller un Sössteihntelfiguren an Vagelgezwitscher erinnern, wurrn hör faken Naams van Singvagels geven to’n Bispeel in den Titeln ''Gesang der Lerche'' oder ''Amselbrüder''. === Jazz === Vör allen in den fröhen [[Jazz]] weer de Klarinette en zentral Instrument, de Tipp van hör Popularität weer in de [[Dixieland Jazz|Dixieland-Jazz]]- un [[Big Band|Big-Band]]-Ära van den 1930er un 1940er Johren, as Klarinettisten as [[Sidney Bechet]], [[Benny Goodman]], [[Artie Shaw]], [[Johnny Dodds]], [[George Lewis (Klarinettist)|George Lewis]] un [[Woody Herman]] de woll spoodrieksten Ünnernhollensmusikgruppen van hör Tiet anführen deen. Dorbi keemen tietwies neben de domineerend B-Klarinette ok Klarinetten in C und Es to’n Insatz. [[Duke Ellington]] hett de Klarinette in sien Kompositschonen as Hööftinstrument ansett. In de laat 1940er Johren gung dat Interesse an de Big Bands torüch un dat Instrument verlor sien zentraal Positschoon, de se ok in’n [[modern Jazz]] nich torüch kreeg. In’n [[Dixieland Jazz|Dixieland-Revival]] van de 1950er Johren wurrn Klarinettisten as [[Hugo Strasser]], [[Acker Bilk]] un [[Monty Sunshine]] berühmt un hemm mit hör Musik sogor de Hitparaden van de Popularmusik reckt. In de populären Jazzmusik funn ok de selten insett Metallklarinette ehrn Platz. Ofschons eenige Musiker as [[Eric Dolphy]], [[Buddy DeFranco]], [[Tony Scott (Musiker)|Tony Scott]], [[Jimmy Giuffre]], [[Rolf Kühn (Musiker)|Rolf Kühn]], [[Perry Robinson]], [[Theo Jörgensmann]] oder [[John Carter (Klarinettist)|John Carter]] se ok för [[Bebop]] un [[Free Jazz]] insetten deen, kunn de Klarinette bit hüüd ehrn ollen Stellenwert nich mehr recken. In [[Improvisatschoon (Musik)|Improvisatonsmusik]] van hüüd kann man se aber weer fakener hörrn. Ünner de modernen Jazz-Klarinettisten sünd ünner annern [[Eddie Daniels]], [[Paquito D’Rivera]], [[Gebhard Ullmann]], [[Don Byron]] un [[Lajos Dudas]] to nöömen. === Grenzgänger === * [[Jean-Christian Michel]] is van de Karkenmusik van [[Johann Sebastian Bach]] un van den ansprööksvull „Europääschen“ [[Jazz]] inspireert un speelt sien Kompositschonen un Adaptatschonen up de Klarinette. * Dat [[German Clarinet Duo]] speelt en improviseerte Kamermusik, in de Elemente van den Jazz un de Nee Musik dör en jazzoide Tietgestaltung mitnanner verbunnen wurrn. * Ok [[Woody Allen]] speelt Klarinette (Albert-System) un hett in de Upnahmen van sien Filmmusiken ''(Take the Money and run, The Sleeper, Radio Days)'' sülvst de Klarinette speelt. * D engelsch Musiker [[John Helliwell]] sett de Klarinette as dragend Melodieinstrument in de Rockgrupp [[Supertramp]] in. * Musiker as [[Tara Bouman]] oder [[Michael Riessler]] sünd Grenzgänger, de ut de klassische Musik kommen. Bei hemm sück ok as [[Improvisatschon|Improvisatoren]] en Naam maakt. * In de Band [[Coppelius]] wurrn Klarinetten faken för Soli insett, de in’n Klang an Gitarrensoli erinnern söllt. === Vibrato, Tremolo === In‘n [[Jazz]] un in de amerikaansch Ünnerhollensmusik wurrd de Klarinette traditschonell mit utpräägt Vibrato speelt. In de [[Klassische Musik|klassischen Musik]], in de [[Ländlermusik]] un in de [[Blasmusik]] wurrd de Klarinette dorgegen traditschonell mit en möglichst liken, konstanten Toorn speel. In’n Gegensatz to de Strieker, Singer, Flötisten un Oboisten hemm de klassischen Klarinettisten in dat 20. Johrhunnert dat [[Vibrato]]-Speel aflehnt. Alleen in Amerika wurr – beinfloot van den Jazz – nich selten ok in de klassisch Musik Vibrato insett. === Wiederen Gebruuk === * In‘n [[Klezmer]] ([[Giora Feidman]], [[Joel Rubin]]) un in de ostereuropääsch Volksmusik ([[Iwo Papasow]]) finnd de Klarinette rieken Gebruuk as Solo- oder Begleitinstrument. * Insbesünnere up den [[Balkanhalfinsel|Balkan]] is de Klarinette, sülvst in lüttste Besetten, en Standardinstrument. * Nich ganz so unentbehrlich, aber immer noch wichtig is de Klarinette in de alpenländsch Volksmusik. * In de törksch Folklore hört man meest Albert-Klarinetten<ref name="Degirmenci2013">{{Literatur |Autor=Koray Degirmenci |Titel=Creating Global Music in Turkey |Verlag=Lexington Books |Datum=2013 |ISBN=978-0-7391-7546-0 |Seiten=76 |Sprache=en |Online={{Google Buch | BuchID=k75fjFgTkxgC | Seite=76}}}}</ref> in G ut Holt oder Metall, speelt to’n Bispeel van [[Hüsnü Şenlendirici]] * Seltener wurd se in de Popmusik insett, etwa in eenig Hits van de Grupp [[Supertramp]].<ref name="Landau2010">{{Literatur |Autor=Elaine Landau |Titel=Is the Clarinet for You? |Verlag=Lerner Publications |Datum=2010 |ISBN=978-0-7613-5421-5 |Seiten=13 |Sprache=en |Online={{Google Buch | BuchID=aFylAgAAQBAJ | Seite=13}}}}</ref> En wenig begäng Mixtur ut [[Dixieland (Jazz)|Dixieland Jazz]] un [[Beatmusik]] finnd sück to’n Bispeel in dat Stück [[When I’m Sixty-Four]] van de [[The Beatles|Beatles]] * In [[Grekenland]] speelt de Klarinette ''(Clarino)'' in de traditschonell Danz-, Hochtiet- un Klaagmusik en wichtig Rull. Bi de Besetten van dat greeksch Klaagleed gifft dat faken en solistische Klarinette, faken ok mit Improvisatschoon. == Berühmte Klarinettisten == * De eerst groot Klarinetten-Star weer [[Anton Stadler (Klarinettist)|Anton Stadler]] (1753–1812), den Wolfgang Amadeus Mozart meest all sien Warken för Klarinette, Bassetthorn oder Bassettklarinette „up den Liev“ schreeven hett. He keem oorsprünglich ut [[Prag]], führ aber wegen sien groot Beleevtheit in völ europääsch Metropolen en regelrecht Wannerleven. * Ähnlich inspireerend weer woll de Münchner Hoffmusiker [[Heinrich Joseph Baermann]] (1784–1847) up Carl Maria von Weber, de hüm twee Konzerte, een Concertino un Kamermusikwarken widmet hett. Sien Söhn [[Carl Baermann]] weer ebenfalls Klarinettist un schreev neben eenig Konzerten en Klarinettenschool, de bit hüüd bruukt wurrd. * En Tietgenosse van Heinrich Baermann, de as bedüüdenst Virtuose van sien Tiet gull, weer [[Johann Simon Hermstedt]]. Hüm hett Louis Spohr, de in‘n Gegensatz to Weber gor kien Rücksicht up de dormals noch vörhannen technischen Probleme van de Klarinette nehm, sien veer Klarinettenkonzerte widmet. Disse „Rücksichtslosigkeit“ van Sieden van Spohr hett Hermstedt dorto brocht, dat Instrument entsprekend wieder to entwickeln. * Ok Johannes Brahms, de in de 1890er Johren eegentlich all uphollen harr, to komponeeren, wurr van den muien Toon van den [[Autodidakt]]en [[Richard Mühlfeld]] (1856–1907) dorto motiveert, kört för sien Levensenn’n noch eenige Klarinettenwarken to komponeeren. * För [[Benny Goodman]] hemm [[Aaron Copland]] un [[Paul Hindemith]] hör berühmt Klarinettenkonzerte komponeert. Ok [[Béla Bartók]] hett Goodman sien ''Kontraste'' för Violine, Klarinette un Klaveer widmet. * In den Beriek van den Jazz sünd insbesünnere to nöömen: [[Sidney Bechet]], [[Eddie Miller]], [[Jimmy Noone]] un [[Artie Shaw]]. == Pädagogik == As so völ anner Instrumente kann man ok dat Klarinettenspeel privat, an [[Musikschoolul|Musikscholen]], [[Konservatorium|Konservatorien]] oder [[Kunsthoochschool|Kunsthoochscholen]] lehrn. Bevör man sück en Instrument anschaffen deiht, sull unbedingt de tokünftige Lehrer konsulteert wurrn, de de Schüler över de Wahl van dat System un de Qualität van de Klarinette beraden kann. Neben dat Vermiddeln van de Grieptechnik, Hollen un [[Oom]]technik un [[Ansatz (Blasinstrument)|Ansatz]] sull en goot Klarinettenlehrer ok Tipps för de Bearbeitung van dat Mundstück för en eenfach Rohrblatt geven können. In Klarinettenensembles, [[Blasmusik|Blasorchestern]], Amateur- oder Schoolorchestern kann de fortgeschreeden Schöler sien eerste Speelpraxis kriegen. In‘n professionellen Studium beeden sück todem [[Kamermusik]]ensembles oder Hoochschoolorchester an. För de Upnahm in en [[Symphonieorchester]] is dat spoodriek Bestahn van en [[Proovspeel]] Bedingung, bi de dat [[Instrumentalkonzert|Konzertsoli]] un swoor Stäen ut Orchesterwarken vörtodragen sünd. De Vörbereitung van sückse Probespelen is en van de Swoorpunkte van dat professionelle Instrumentalstudium. Wichtige [[Etüde]]n un Schoolwarken för Klarinette stammen van [[Kalman Opperman]], [[Carl Baermann]], [[Friedrich Berr]], [[Giovanni Battista Gambaro]], [[Hyacinthe Klosé]], [[Fritz Kröpsch]], [[Rudolf Jettel]], [[Ernesto Cavallini]], [[Paul Jeanjean]], [[Alfred Uhl]] un [[Reiner Wehle]]. == Aktuelle Hersteller van Bedüüden == ; Chile : Luis Rossi ; Düütschland : Oscar Adler, [[Buffet Crampon Düütschland]] GmbH (W. Schreiber), Claríssono (Martin Schöttle), Wolfgang Dietz ([[Neustadt an der Aisch|Neustadt a.d. Aisch]]), Dörfler, Martin Foag, Frank Hammerschmidt, Karl Hammerschmidt, Stefan Hofmann, Georg Hufnagel, Harald Hüyng, Richard Keilwerth, Johanna Kronthaler, Kunath Instrumentenbau, [[Leitner & Kraus]] (Neustadt a.d. Aisch), Stephan Leitzinger, Rolf Meinel, Gebr. Mönnig GmbH (Oscar Adler), [[Gustav Mollenhauer & Söhne]] (Kassel), Bernd Moosmann, W. O. Nürnberger (Nico Sämann), [[Püstophon|Püchner]], Lothar Reidel, Eberhard Scherzer, [[Schwenk & Seggelke]], Steinbach, [[Friedrich Arthur Uebel]], [[Guntram Wolf]], [[Herbert Wurlitzer]] (Neustadt a. d. Aisch). De 1919 grünnd Manufaktur Richard Müller in Bremen hett Anfang van de 1850er Johren tosommen mit den dormaligen Soloklarinettisten van dat Kölner [[Gürzenich-Orchester]] un Dozenten van de dortig Musikhoochschool Paul Gloger för de Klarinette mit düütsch Griepsystem en dörgahnd ergonomische Mechanik entwickelt, mit de Folg, dat de Instrumente beter in de Hand leegen un lichter speelt wurrn kunnen. Disse ergonomische Bauwies van de Mechanik wurr later van meest all Hersteller van Klarinetten mit düütsch Griepsystem övernommen. ; England : Peter Eaton (Produktschoon 2018 instellt), Hanson Clarinets Siet ca. den 1930er Johren weer in Grootbritannien en bestimmt Klarinettenmodell van de Firma [[Boosey & Hawkes]] (B. & H.) düchtig anseggt un inflootriek.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Jennifer May Brand |url=http://research.gold.ac.uk/20822/1/MUS_thesis_BrandJ_2012.pdf |titel=From Design to Decline: Boosey & Hawkes and Clarinet Manufacturing in Britain, 1879–1986 |werk=Thesis submitted in partial fulfilment of the requirements of Goldsmiths, University of London for the degree of Doctor of Philosophy |datum=2012-11 |abruf=2018-12-09 |format=PDF |sprache=en}}</ref> Dts Modell 1010 harr en düchtig wiet Bohrung van 15,2 mm, de todem vullständig zylindrisch formt weer. Berühmt engelsch Klarinettisten as Jack Brymer, Thea King, Frederick Thurston un Gervase de Peyerhemm up de speelt un sünd maatgevend för de enorme Popularität van disse Klarinette in Grotbritannien mit verantwortlich.<ref name=":0" /> De Produktschoon van Klarinetten wurr 1986 van B. & H. instellt.<ref name=":0" /> Dat führ dorto, dat völ professionelle britisch Klarinettisten meest up Instrumente van de franzöösch Firma Buffet Crampon (meist Modell R13) umstiegen deen<ref name=":0" /><ref>{{Literatur |Hrsg=Lawson, Colin |Titel=The Cambridge companion to the clarinet |Auflage=1st ed |Verlag=Cambridge University Press |Ort=Cambridge [England] |Datum=1995 |ISBN=0-521-47066-8}}</ref>, Instrumente mit wesentlich lüttgerer un nich vullständig zylindrisch Bohrung (14,65 mm). De Traditschoon van de 1010 wurr van Peter Eaton un sien lütt Team mit dat Modell Elite fortführt un verbetert.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=http://www.eatonclarinets.com/ |titel=Peter Eaton Clarinets and Clarinet Mouthpieces |abruf=2018-12-06}}</ref> Trotz lütt Uplaag sünd Instrumente van Peter Eaton bi führend britisch Klarinettisten düchtig wiet verbreedt.<ref name=":1" /> Peter Eaton hett de Produktschoon 2018 ut Öllersgrünnen instellt.<ref name=":1" /> '''Frankriek''' :[[Buffet Crampon]], [[Selmer Company|Henri Selmer]], Georges Leblanc (bit 2008) De Firma Buffet Crampon gellt bi professionell Böhmklarinetten as Marktführer. Dat ca. 1950 van den Instrumentenmaker Robert Carrée entwickelte Modell R13 is de weltwiet spoodriekste<ref name=":2">{{Literatur |Autor=Gibson, O. Lee (Oscar Lee) |Titel=Clarinet acoustics |Verlag=Indiana University Press |Ort=Bloomington and Indianapolis |Datum=1994 |ISBN=0-253-32576-5}}</ref> Profiklarinette un gellt in den USA quasi as Standard. In Europa is dat 1975 entwickelte Modell RC (bzw. RC Prestige (14,71 mm)<ref name=":2" />) mehr anseggt.<ref>{{Literatur |Autor=Hoeprich, Eric, |Titel=The clarinet |Verlag=Yale University Press |Ort=New Haven and London |Datum=2008 |ISBN=978-0-300-10282-6}}</ref><ref name=":2" /> Wichtigste Mitstrieder an’n Markt sünd seker Yamaha un Henri Selmer, in‘n nordamerikanischen Ruum siet eenig Johren ok Backun. De franzöösch Firma George Leblanc weer düchtig bedüüdend, bit se 2008 van Buffet Crampon upköfft wurr. Dat Modell R13 van Buffet Crampon deen as Vörbild för eenige Modelle van Leblanc un Yamaha.<ref name=":2" /> ; Italien : [[Fratelli Patricola]], Romeo Orsi, L. A. Ripamonti ; Japan : Josef, [[Yamaha Corporation|Yamaha]] ; Kanada : [[Backun Musical Services]], Stephen Fox ; Öösterriek : Gerold Angerer, Otmar Hammerschmidt, Herbert Neureiter, Rudolf Tutz ; Taiwan : [[Jupiter Instruments|Jupiter]] ; Tschechien : [[Amati-Denak]] ; USA : Ridenour Clarinet Products, Chadash Clarinet, [[Conn-Selmer]], Martin Freres Company == Literatur == * [[Wilhelm Altenburg]]: ''Die Klarinette. Ihre Entstehung und Entwicklung bis zur Jetztzeit, in akustischer, technischer und musikalischer Beziehung''. Verlag C. F. Schmidt, Heilbronn 1904 * [[Eugen Brixel]]: ''Die Klarinette und das Saxophon.'' (= ''Schriftenreihe für Jungmusiker.'' Heft 1). Musikverlag Stefan Reischel, Oberneunkirchen Öst 1983. * Jack Brymer: ''Die Klarinette.'' Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main 1983, ISBN 3-596-22986-3. * Günter Dullat: ''Klarinetten. Grundzüge ihrer Entwicklung.'' Erwin Bochinsky, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-923639-44-9. * Jürgen Elsner, Diethard Riehm, Walther Krüger: ''Klarinetten.'' In: ''MGG Online,'' November 2016 (''[[Die Musik in Geschichte und Gegenwart]]'', 1996) * Eric Hoeprich: ''The Clarinet.'' Yale University Press, New Haven/London 2008, ISBN 978-0-300-10282-6. * Gerhard Krassnitzer: ''Multiphonics für Klarinette mit deutschem System und andere zeitgenössische Spieltechniken.'' Edition Ebenos, Aachen 2002. * Oskar Kroll: ''Die Klarinette.'' Bärenreiter, Kassel 1965, ISBN 3-7618-0086-X. * Colin Lawson (Hrsg.): ''The Cambridge Companion to the Clarinet.'' Cambridge University Press, Cambridge 1995, ISBN 0-521-47668-2. * Peter Ninaus: ''Voraussetzungen für den Bläserunterricht am Beispiel der Klarinette.'' Grin, München 2009, ISBN 978-3-638-67545-1. * [[Conny Restle]], Heike Fricke (Hrsg.): ''Faszination Klarinette.'' Prestel, München 2004, ISBN 3-7913-3180-9. * Albert R. Rice: ''Clarinet.'' In: ''Grove Music Online'', 25. Juli 2013. * Thomas Sattler-Fujimoto: ''Klarinette – mit allen Sinnen geniessen.'' Eigenverlag, Wiesbaden 2007. * Erich Valentin: ''Handbuch der Musikinstrumentenkunde.'' Gustav Bosse, Regensburg 2004, ISBN 3-7649-2003-3. == Weblinks == {{Wiktionary}} {{Commons|Clarinets|Klarinetten}} * Eberhard Frost: [http://www.die-klarinetten.de/ Website över Klarinetten] * [http://www.woodwind.org/clarinet/index.html The Clarinet Pages] (engelsch) * [http://www.phys.unsw.edu.au/music/clarinet/ Clarinet Acoustics] wetenschapliche Homepage van de University of New South Wales (engelsch) * [[Hans-Jürgen Schaal (Jazzautor)|Hans-Jürgen Schaal]]: ''[http://www.hjs-jazz.de/?p=00263 Das unmögliche Instrument – Wie die Klarinette wurde, was sie ist.]'' In: ''hjs-jazz.de'', 2010. * Hans-Jürgen Schaal: ''[http://www.hjs-jazz.de/?p=00063 Instrumente des Jazz: Die Klarinette.]'' In: ''hjs-jazz.de'', 1994. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4030938-1|LCCN=sh85026570|NDL=00567013}} [[Kategorie:Musikinstrument]] pbiuffmfd4fyylaoxf8mpm5c1i4y7km 0 163576 1064573 1064238 2026-05-08T00:38:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064573 wikitext text/x-wiki De '''52. [[Biathlon-Weltmeesterschapen]]''' funnen van'n 10. bit 21. Februar 2021 in [[Pokljuka]] (Slowenien) statt. Nah [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2001|2001]] wurrn de Titelkämpe dor to'n tweeten Mal utdragen.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.augsburger-allgemeine.de/sport/wintersport/Biathlon-WM-in-Oberhof-vom-8-bis-19-Februar-2023-id54561531.html |titel=Biathlon-WM in Oberhof vom 8. bis 19. Februar 2023 |werk= |hrsg=[[Augsburger Allgemeine]] |datum=2019-06-11 |abruf=2019-06-11 }}</ref> As Veranstaltungsoort wurr oorsprünglich de [[Russland|russische]] Stadt [[Tjumen]] utwählt, aber in'n Toog vun de Erkenntnisse ut den [[McLaren-Report]] hett de [[Internatschonale Biathlon-Union|IBU]] den russischen Biathlonverband upfordert, de Weltmeesterschap torüch to geven. Dat passeer nich un so wurr Russland de WM weer aftrucken. De Weltmeesterschapen sünd de Hööchtpunkt vun den [[Biathlon-Weltcup 2020/21]] un gaht in de sien Wertung mit in. == Tietplaan == {| class="wikitable zebra" style="text-align:center" |- ! Datum ! colspan="2"| Mannlüüd ! colspan="2"| Fruen |- | Di, 9. Februar | | colspan="3"|Anfangsfier |- | Mi, 10. Februar | 15:00 Uhr | colspan="3"| Mixed-Staffel (4&thinsp;×&thinsp;7,5 km) |- | Fr, 12. Februar | 14:30 Uhr | Sprint (10 km) | colspan="2"| |- | Sa., 13. Februar | colspan="2"| | 14:30 Uhr | Sprint (7,5 km) |- | So, 14. Februar | 13:15 Uhr | Verfolgung (12,5 km) | 15:30 Uhr | Verfolgung (10 km) |- | Di, 16. Februar | colspan="2"| | 12:05 Uhr | Eenzel (15 km) |- |Mi, 17. Februar | 14:30 Uhr | Eenzel (20 km) | colspan="2"| |- | Do, 18. Februar | 15:15 Uhr | colspan="3"| Single-Mixed-Staffel (6 km + 7,5 km) |- | Sa., 20. Februar | 15:00 Uhr | Staffel (4&thinsp;×&thinsp;7,5 km) | 11:45 Uhr | Staffel (4&thinsp;×&thinsp;6 km) |- | So, 21. Februar | 15:15 Uhr | Massenstart (15 km) | 12:30 Uhr | Massenstart (12,5 km) |- class="small" | colspan="5"|All Tietangaven in [[Mitteleuropäische Zeit|MEZ]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pokljuka2021.si/en/world-championships-2021/programme/ |titel=Programme |hrsg=pokljuka2021.si |sprache=en |abruf=2020-09-28}}</ref> |} == Wettkämpe == === Mannlüüd === ==== Sprint 10 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Martin Ponsiluoma]] |style="text-align:right"| 24:41,1 min | 0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Simon Desthieux]] |style="text-align:right"| +11,2 s | 0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Émilien Jacquelin]] |style="text-align:right"| +12,9 s | 1+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Dale]] |style="text-align:right"| +22,4 s | 0+1 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +22,5 s | 2+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +23,9 s | 1+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| +25,7 s | 0+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +26,7 s | 0+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tarjei Bø]] |style="text-align:right"| +28,2 s | 0+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]] |style="text-align:right"| +33,3 s | 0+1 |- | colspan="5"| |- | 13 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +47,6 s | 0+1 |- | 16 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +56,4 s | 0+0 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +1:35,5 min | 1+2 |- | 36 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +1:37,2 min | 0+2 |- | 38 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[David Komatz]] |style="text-align:right"| +1:43,0 min | 0+1 |- | 39 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +1:43,7 min | 2+2 |- | 44 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Martin Jäger (Skisportler)|Martin Jäger]] |style="text-align:right"| +1:49,3 min | 0+2 |- | 45 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Johannes Kühn (Biathlet)|Johannes Kühn]] |style="text-align:right"| +1:57,3 min | 0+4 |- | 50 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Niklas Hartweg]] |style="text-align:right"| +2:01,5 min | 1+1 |- | 52 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Felix Leitner]] |style="text-align:right"| +2:03,1 min | 1+2 |- | 59 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]] |style="text-align:right"| +2:14,5 min | 0+3 |- | 62 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Benjamin Weger]] |style="text-align:right"| +2:16,0 min | 2+1 |- | 66 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Erik Lesser]] |style="text-align:right"| +2:21,6 min | 0+2 |- | 67 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julian Eberhard]] |style="text-align:right"| +2:23,6 min | 1+3 |- | 73 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Jeremy Finello]] |style="text-align:right"| +2:41,8 min | 1+3 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Sprint 10 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]] Start: Freedag, 12. Februar 2021, 14:30 Uhr Meld un an’n Start: 104 Athleten<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMSP/C77B_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 10 km Sprint |hrsg=IBU |datum=2021-02-12 |format=PDF |abruf=2021-02-12}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung 12,5 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Émilien Jacquelin]] |style="text-align:right"| 31:22,1 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +7,3 s | 0+0+0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +8,1 s | 0+1+1+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +32,5 s | 2+0+0+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Simon Desthieux]] |style="text-align:right"| +41,9 s | 0+0+0+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| +57,9 s | 0+0+1+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]] |style="text-align:right"| +1:35,1 min | 0+0+1+1 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Artem Pryma]] |style="text-align:right"| +2:00,6 min | 0+1+2+0 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +2:03,8 min | 0+0+1+0 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Latvia.svg|25px]] [[Andrejs Rastorgujevs]] |style="text-align:right"| +2:12,1 min | 0+1+1+1 |- | colspan="5"| |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +2:27,3 min | 3+0+1+1 |- | 20 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +2:58,0 min | 0+2+1+1 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[David Komatz]] |style="text-align:right"| +3:09,7 min | 0+1+0+0 |- | 31 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +3:34,4 min | 1+1+3+1 |- | 36 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +4:20,3 min | 1+1+4+1 |- | 41 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Johannes Kühn (Biathlet)|Johannes Kühn]] |style="text-align:right"| +4:45,8 min | 2+1+3+1 |- | 43 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Martin Jäger (Skisportler)|Martin Jäger]] |style="text-align:right"| +4:51,1 min | 1+3+0+3 |- | 44 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]] |style="text-align:right"| +4:51,4 min | 0+1+0+2 |- | 45 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Felix Leitner]] |style="text-align:right"| +4:52,0 min | 1+0+3+1 |- | 48 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Niklas Hartweg]] |style="text-align:right"| +5:04,0 min | 2+2+0+1 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Verfolgung 12,5 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Émilien Jacquelin]] Start: Sönndag, 14. Februar 2021, 13:15Uhr Melld un an’n Start: 60 Athleten, överrunnd: 2<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMPU/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 12,5 km Pursuit |hrsg=IBU |datum=2021-02-14 |format=PDF |abruf=2021-02-14}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel 20 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| 49:27,6 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +16,9 s | 0+0+0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Dale]] |style="text-align:right"| +40,9 s | 0+1+0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +1:12,9 min | 1+0+1+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +1:13,5 min | 0+1+0+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Said Karimulla Said Wachidullah Chalili|Said Karimulla Chalili]] |style="text-align:right"| +1:45,3 min | 0+0+0+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +1:59,7 min | 0+1+0+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +2:06,9 min | 1+1+0+0 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Artem Pryma]] |style="text-align:right"| +2:31,2 min | 0+0+0+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Roman Rees]] |style="text-align:right"| +2:31,6 min | 0+0+1+0 |- | colspan="5"| |- | 14 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Felix Leitner]] |style="text-align:right"| +3:17,1 min | 0+1+0+1 |- | 17 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Jeremy Finello]] |style="text-align:right"| +3:35,2 min | 1+1+0+1 |- | 19 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +3:42,0 min | 1+0+1+2 |- | 20 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Florent Claude]] |style="text-align:right"| +3:45,2 min | 0+0+0+1 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Johannes Kühn (Biathlet)|Johannes Kühn]] |style="text-align:right"| +3:58,1 min | 0+2+0+1 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julian Eberhard]] |style="text-align:right"| +4:45,5 min | 2+0+1+1 |- | 43 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Serafin Wiestner]] |style="text-align:right"| +5:08,9 min | 1+1+1+0 |- | 45 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +5:17,7 min | 1+3+1+0 |- | 47 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Benjamin Weger]] |style="text-align:right"| +5:20,0 min | 2+1+0+0 |- | 49 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[David Komatz]] |style="text-align:right"| +5:30,2 min | 0+0+2+1 |- | 60 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Didier Bionaz]] |style="text-align:right"| +5:58,6 min | 0+2+0+2 |- | 71 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Tommaso Giacomel]] |style="text-align:right"| +7:22,3 min | 1+1+2+2 |- | 75 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Martin Jäger (Skisportler)|Martin Jäger]] |style="text-align:right"| +7:39,3 min | 1+3+0+1 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Eenzel 20 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Martin Fourcade]] Start: Mittweek, 17. Februar 2021, 14:30 Uhr Melld un an’n Start: 101 Athleten, nich afslooten: 1<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMIN/C77A_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 20 km Individual |hrsg=IBU |datum=2021-02-17 |format=PDF |abruf=2021-02-17}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart 15 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Sturla Holm Lægreid]] |style="text-align:right"| 36:27,2 min | 0+0+0+1 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Dale]] |style="text-align:right"| +10,2 s | 0+1+1+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Quentin Fillon Maillet]] |style="text-align:right"| +12,8 s | 1+1+0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Simon Eder]] |style="text-align:right"| +23,1 s | 0+0+0+1 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Slovenia.svg|25px]] [[Jakov Fak]] |style="text-align:right"| +30,0 s | 0+0+0+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tarjei Bø]] |style="text-align:right"| +33,3 s | 0+1+0+1 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lukas Hofer]] |style="text-align:right"| +39,7 s | 0+1+0+1 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] |style="text-align:right"| +45,4 s | 2+0+2+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] [[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]] |style="text-align:right"| +50,0 s | 0+1+0+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +59,7 s | 0+0+2+1 |- | colspan="5"| |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Arnd Peiffer]] |style="text-align:right"| +1:09,2 min | 0+0+1+2 |- | 23 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +2:58,5 min | 3+0+1+2 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Thomas Bormolini (Biathlet)|Thomas Bormolini]] |style="text-align:right"| +3:03,5 min | 1+0+1+0 |- | 25 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Florent Claude]] |style="text-align:right"| +3:20,7 min | 0+1+1+1 |- |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Massenstart 15 km|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Johannes Thingnes Bø]] Start: Sönndag, 21. Februar 2021, 15:15 Uhr Melld un an’n Start: 30 Athleten<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMMS/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis men 15 km Mass Start |hrsg=IBU |datum=2021-02-21 |format=PDF |abruf=2021-02-21}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel 4 × 7,5 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Zeit ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Sturla Holm Lægreid]]<br />[[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Vetle Sjåstad Christiansen]] |style="text-align:right"| 1:12:27,4 h |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+3<br />0+1 0+0<br />0+0 0+2 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Peppe Femling]]<br />[[Jesper Nelin]]<br />[[Martin Ponsiluoma]]<br />[[Sebastian Samuelsson]] |style="text-align:right"| +33,1 s |style="text-align:center"| 0+3 0+0<br />0+1 0+0<br />0+2 0+1<br />0+0 0+0 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] | [[Said Karimulla Said Wachidullah Chalili|Said Karimulla Chalili]]<br />[[Matwei Pawlowitsch Jelissejew|Matwei Jelissejew]]<br />[[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]]<br />[[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]] |style="text-align:right"| +50,9 s |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Antonin Guigonnat]]<br />[[Quentin Fillon Maillet]]<br />[[Simon Desthieux]]<br />[[Émilien Jacquelin]] |style="text-align:right"| +1:02,0 min |style="text-align:center"| 0+0 0+3<br />0+1 1+3<br />0+0 0+1<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Bohdan Zymbal]]<br />[[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Artem Pryma]]<br />[[Anton Dudtschenko]] |style="text-align:right"| +1:12,7 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Didier Bionaz]]<br />[[Lukas Hofer]]<br />[[Tommaso Giacomel]]<br />[[Dominik Windisch]] |style="text-align:right"| +1:35,5 min |style="text-align:center"| 0+0 0+3<br />0+2 0+3<br />0+0 1+3<br />0+0 1+3 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Roman Rees]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Benedikt Doll]] |style="text-align:right"| +1:43,2 min |style="text-align:center"| 0+1 0+2<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of Slovenia.svg|25px]] | [[Miha Dovžan]]<br />[[Jakov Fak]]<br />[[Rok Tršan]]<br />[[Alex Cisar]] |style="text-align:right"| +1:44,3 min |style="text-align:center"| 0+1 0+3<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Belarus.svg|25px]] | [[Mikita Labastau]]<br />[[Anton Smolski]]<br />[[Maksim Warabej]]<br />[[Dsmitryj Lasouski]] |style="text-align:right"| +2:25,4 min |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+3 0+0<br />0+2 0+0<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[David Komatz]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Felix Leitner]]<br />[[Julian Eberhard]] |style="text-align:right"| +2:31,1 min |style="text-align:center"| 0+0 1+3<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 11 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Niklas Hartweg]]<br />[[Benjamin Weger]]<br />[[Jeremy Finello]]<br />[[Serafin Wiestner]] |style="text-align:right"| +2:48,3 min |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+1 0+1<br />0+0 1+3<br />0+0 2+3 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 23 | [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] | [[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]]<br />[[Tom Lahaye-Goffart]]<br />[[César Beauvais]]<br />[[Florent Claude]] |style="text-align:right"| överrund |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+2 0+1<br />2+3 0+2 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Staffel|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of France.svg|25px]] ([[Émilien Jacquelin]], [[Martin Fourcade]], [[Simon Desthieux]], [[Quentin Fillon Maillet]]) Melld un an’n Start: 27 Natschonen, överrund: 8<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SMRL/C73C_v2.pdf Results, Men Relay (pdf)] up biathlonresults.com, afropen an’n 20. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> === Fruen === ==== Sprint 7,5 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| 21:18,7 min | 0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Anaïs Chevalier-Bouchet]] |style="text-align:right"| +12,0 s | 0+1 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belarus.svg|25px]] [[Hanna Sola]] |style="text-align:right"| +14,4 s | 0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Denise Herrmann]] |style="text-align:right"| +22,3 s | 0+1 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lisa Vittozzi]] |style="text-align:right"| +37,7 s | 0+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| +43,5 s | 0+2 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +49,5 s | 1+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +50,4 s | 0+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +50,5 s | 1+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +58,8 s | 0+1 |- | colspan="5"| |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +1:08,5 min | 0+1 |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +1:12,7 min | 0+2 |- | 20 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +1:21,9 min | 1+1 |- | 24 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Irene Lardschneider]] |style="text-align:right"| +1:31,7 min | 0+0 |- | 27 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +1:45,9 min | 0+1 |- | 31 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Janina Hettich]] |style="text-align:right"| +1:52,2 min | 0+2 |- | 33 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Aita Gasparin]] |style="text-align:right"| +1:52,6 min | 2+0 |- | 38 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Dunja Zdouc]] |style="text-align:right"| +1:59,1 min | 0+2 |- | 39 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Katharina Innerhofer]] |style="text-align:right"| +2:05,7 min | 1+2 |- | 63 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julia Schwaiger]] |style="text-align:right"| +2:54,8 min | 3+0 |- | 79 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Federica Sanfilippo]] |style="text-align:right"| +3:38,7 min | 1+3 |- | 86 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] [[Rieke de Maeyer]] |style="text-align:right"| +4:10,3 min | 0+0 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Sprint 10 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] Start: Saterdag, 13. Februar 2021, 14:30 Uhr Melld un an’n Start: 99 Athletinnen<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWSP/C77B_v0.pdf |titel=Competition Analysis women 7,5 km Sprint |hrsg=IBU |datum=2021-02-13 |format=PDF |abruf=2021-02-13}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung 10 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| 30:38,1 min | 1+0+1+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +17,3 s | 1+0+0+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of France.svg|25px]] [[Anaïs Chevalier-Bouchet]] |style="text-align:right"| +33,0 s | 0+1+0+1 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +45,2 s | 0+0+0+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +49,3 s | 0+0+2+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +1:05,1 min | 0+0+0+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] [[Olena Pidhruschna]] |style="text-align:right"| +1:13,9 min | 0+0+0+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Denise Herrmann]] |style="text-align:right"| +1:16,3 min | 1+0+0+2 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| +1:26,5 min | 0+0+1+2 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Ingrid Landmark Tandrevold]] |style="text-align:right"| +1:34,1 min | 0+0+0+2 |- | 11 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Dunja Zdouc]] |style="text-align:right"| +1:34,7 min | 0+0+0+0 |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +1:52,2 min | 2+0+0+1 |- | colspan="5"| |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:14,5 min | 0+1+1+1 |- | 28 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +3:04,7 min | 0+0+1+1 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Janina Hettich]] |style="text-align:right"| +3:30,0 min | 0+1+1+1 |- | 35 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Aita Gasparin]] |style="text-align:right"| +3:34,2 min | 0+2+0+1 |- | 37 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Katharina Innerhofer]] |style="text-align:right"| +3:35,9 min | 0+0+3+2 |- | 51 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Irene Lardschneider]] |style="text-align:right"| +4:58,3 min | 0+2+1+0 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Verfolgung 10 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] Start: Sönndag, 14. Februar 2021, 15:30 Uhr Melld un an’n Start: 60 Athletinnen, nich afslooten: 1<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWPU/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis women 10 km Pursuit |hrsg=IBU |datum=2021-02-14 |format=PDF |abruf=2021-02-14}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel 15 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportlerin ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of the Czech Republic.svg|25px]] [[Markéta Davidova]] |style="text-align:right"| 42:27,7 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +27,9 s | 0+0+1+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Ingrid Landmark Tandrevold]] |style="text-align:right"| +1:04,0 min | 0+1+0+0 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +1:52,2 min | 0+0+0+2 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Swetlana Igorewna Mironowa|Swetlana Mironowa]] |style="text-align:right"| +2:05,8 min | 0+0+1+1 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:09,6 min | 1+0+0+1 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +2:14,4 min | 0+1+0+1 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Irene Cadurisch]] |style="text-align:right"| +2:15,2 min | 0+0+0+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +2:20,2 min | 0+0+1+1 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Julia Schwaiger]] |style="text-align:right"| +2:20,8 min |0+1+0+0 |- | colspan="5"| |- | 12 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +2:24,6 min | 1+1+0+0 |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Denise Herrmann]] |style="text-align:right"| +2:29,7 min | 1+1+0+0 |- | 19 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:59,8 min | 0+0+0+1 |- | 33 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +4:16,9 min | 0+1+1+1 |- | 34 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Maren Hammerschmidt]] |style="text-align:right"| +4:20,7 min | 1+0+0+1 |- | 42 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Dunja Zdouc]] |style="text-align:right"| +4:40,1 min | 0+1+1+1 |- | 46 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Katharina Innerhofer]] |style="text-align:right"| +5:04,5 min | 0+2+0+3 |- | 83 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Federica Sanfilippo]] |style="text-align:right"| +10:03,4 min | 2+1+3+2 |- | 85 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Irene Lardschneider]] |style="text-align:right"| +10:42,3 min | 2+2+0+2 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Einzel 20 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] Start: Dienstag, 16. Februar 2021, 12:05 Uhr Melld: 98 Athletinnen, nich an‘n Start: 1, nich afslooten: 4<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://de.biathlonworld.com/competitions/ibu-world-championship/events/ibu-world-championships-biathlon-pokljuka-2021/bt2021swrlch__/race/einzel-frauen/bt2021swrlch__swin/ |titel=Starting list women 20 km Einzel|hrsg=IBU |datum=2021-02-16 |format=Website |abruf=2021-02-16}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart 12,5 km ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; width:33em; margin-right:2em;" ! Platz ! Sportler ! Tiet ! Scheet&shy;fehler |- style="background:#F7F6A8" | 1 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] [[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| 36:05,7 min | 0+0+0+0 |- style="background:#DCE5E5" | 2 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Ingrid Landmark Tandrevold]] |style="text-align:right"| +21,7 s | 0+0+1+0 |- style="background:#FFDAB9" | 3 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| +23,0 s | 1+0+1+1 |- | 4 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] [[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| +23,6 s | 0+1+0+0 |- | 5 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Lisa Vittozzi]] |style="text-align:right"| +48,9 s | 0+1+0+0 |- | 6 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +52,6 s | 1+0+1+0 |- | 7 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] [[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +57,7 s | 1+0+1+0 |- | 8 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] [[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +1:05,3 min | 1+0+1+1 |- | 9 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Latvia.svg|25px]] [[Baiba Bendika]] |style="text-align:right"| +1:14,3 min | 0+0+0+2 |- | 10 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] [[Vanessa Hinz]] |style="text-align:right"| +1:21,2 min | 0+0+1+0 |- | colspan="5"| |- | 15 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +2:06,6 min | 1+0+1+1 |- | 18 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Selina Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:20,9 min | 0+2+1+1 |- | 21 |style="text-align:left"| [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] [[Elisa Gasparin]] |style="text-align:right"| +2:38,6 min | 0+0+2+1 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Massenstart 12,5 km|Weltmeesterin 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] Marte Olsbu Røiseland]] Start: Sönndag, 21. Februar 2021, 12:30 Uhr Melld un an’n Start: 30 Athletinnen<ref>{{Internetquelle |autor= |url= https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWMS/C77D_v1.pdf |titel=Competition Analysis women 12,5 km Mass Start |hrsg=IBU |datum=2021-02-21 |format=PDF |abruf=2021-02-21}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel 4 × 6 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Ingrid Landmark Tandrevold]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ida Lien]]<br />[[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| 1:10:39,0 h |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+2 0+1<br />0+1 0+2<br />0+3 0+1 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Vanessa Hinz]]<br />[[Janina Hettich]]<br />[[Denise Herrmann]]<br />[[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +8,8 s |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+2 0+0<br />0+3 0+0<br />0+0 0+0 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Anastassija Merkuschyna]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Darja Blaschko]]<br />[[Olena Pidhruschna]] |style="text-align:right"| +9,2 s |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+1 0+2<br />0+1 0+0<br />0+0 0+2 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of Belarus.svg|25px]] | [[Iryna Kryuko]]<br />[[Dsinara Alimbekawa]]<br />[[Hanna Sola]]<br />[[Jelena Krutschinkina]] |style="text-align:right"| +28,8 s |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+2<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Johanna Skottheim]]<br />[[Linn Persson]]<br />[[Elvira Öberg]]<br />[[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +47,9 s |style="text-align:center"| 0+1 0+2<br />0+3 0+0<br />0+2 0+0<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Poland.svg|25px]] | [[Kinga Zbylut]]<br />[[Monika Hojnisz-Staręga]]<br />[[Kamila Żuk]]<br />[[Anna Mąka]] |style="text-align:right"| +52,1 s |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+0 0+0<br />0+1 0+1<br />0+1 0+2 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[Dunja Zdouc]]<br />[[Katharina Innerhofer]]<br />[[Julia Schwaiger]]<br />[[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +1:04,3 min |style="text-align:center"| 0+3 0+2<br />0+2 0+3<br />0+1 0+1<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Anaïs Bescond]]<br />[[Anaïs Chevalier-Bouchet]]<br />[[Chloé Chevalier]]<br />[[Julia Simon]] |style="text-align:right"| +1:15,2 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Lisa Vittozzi]]<br />[[Michela Carrara]]<br />[[Federica Sanfilippo]]<br />[[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +1:28,1 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+3 0+1<br />0+3 0+2<br />0+0 0+0 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of the Czech Republic.svg|25px]] | [[Jessica Jislová]]<br />[[Eva Puskarčíková]]<br />[[Markéta Davidová]]<br />[[Lucie Charvátová]] |style="text-align:right"| +1:40,4 min |style="text-align:center"| 0+0 0+2<br />0+1 0+0<br />0+0 0+0<br />0+2 0+1 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 12 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Aita Gasparin]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Elisa Gasparin]]<br />[[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +4:00,7 min |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />1+3 0+1<br />0+0 0+2<br />0+2 0+3 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Staffel|Weltmeesterinnen 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] ([[Synnøve Solemdal]], [[Ingrid Landmark Tandrevold]], [[Tiril Eckhoff]], [[Marte Olsbu Røiseland]]) Melld un an’n Start: 23 Natschonen, överrunnd: 3<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/SWRL/C73C_v2.pdf Competition Analysis, Women Relay (pdf)] up biathlonresults.com, afropen an’n 20. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> === Mixed === ==== Mixed-Staffel 4 × 7,5 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Sturla Holm Lægreid]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Marte Olsbu Røiseland]] |style="text-align:right"| 1:20:19,3 h |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+1 0+1<br />0+2 0+2<br />0+1 0+3 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[David Komatz]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Dunja Zdouc]]<br />[[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +27,0 s |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+1 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Sebastian Samuelsson]]<br />[[Martin Ponsiluoma]]<br />[[Linn Persson]]<br />[[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +30,6 s |style="text-align:center"| 0+0 0+2<br />0+1 0+2<br />0+0 0+1<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Artem Pryma]]<br />[[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Olena Pidhruschna]] |style="text-align:right"| +31,1 s |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+1 0+2<br />0+1 0+0<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Émilien Jacquelin]]<br />[[Quentin Fillon Maillet]]<br />[[Anaïs Chevalier-Bouchet]]<br />[[Julia Simon]] |style="text-align:right"| +46,2 s |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+2 0+1<br />0+1 1+3<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Didier Bionaz]]<br />[[Lukas Hofer]]<br />[[Dorothea Wierer]]<br />[[Lisa Vittozzi]] |style="text-align:right"| +58,9 s |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Denise Herrmann]]<br />[[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +1:04,9 min |style="text-align:center"| 0+1 0+3<br />0+0 0+1<br />0+0 0+3<br />0+1 0+2 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of Canada.svg|25px]] | [[Christian Gow]]<br />[[Scott Gow]]<br />[[Nadia Moser]]<br />[[Emma Lunder]] |style="text-align:right"| +2:06,0 min |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+3<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Russia.svg|25px]] | [[Alexander Wiktorowitsch Loginow|Alexander Loginow]]<br />[[Eduard Ratmilewitsch Latypow|Eduard Latypow]]<br />[[Swetlana Igorewna Mironowa|Swetlana Mironowa]]<br />[[Uljana Nikolajewna Kaischewa|Uljana Kaischewa]] |style="text-align:right"| +2:11,4 min |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+3 0+0<br />0+0 2+3<br />0+0 0+0 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Benjamin Weger]]<br />[[Jeremy Finello]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Lena Häcki]] |style="text-align:right"| +2:38,5 min |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+0<br />0+3 1+3 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 21 | [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] | [[Florent Claude]]<br />[[Thierry Langer (Biathlet)|Thierry Langer]]<br />[[Lotte Lie]]<br />[[Rieke de Maeyer]] |style="text-align:right"| +6:31,1 min |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+1<br />0+1 0+0 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Mixed|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] ([[Marte Olsbu Røiseland]], [[Tiril Eckhoff]], [[Tarjei Bø]], [[Johannes Thingnes Bø]]) Melld un an’n Start: 27 Natschonen, överrunnd: 3<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/MXRL/C77C_v2.pdf Competition Analysis, Mixed Relay (pdf)] up biathlonresults.com, afropen an’n 10. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Single-Mixed-Staffel 6 km + 7,5 km ==== {| class="wikitable toptextcells" style="float:left; margin-right:2em;" |- ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background:#F7F6A8" |style="text-align:center"| 1 | [[Bild: Flag of France.svg|25px]] | [[Antonin Guigonnat]]<br />[[Julia Simon]] |style="text-align:right"| 36:42,4 min |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+1 |- style="background:#DCE5E5" |style="text-align:center"| 2 | [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] | [[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Tiril Eckhoff]] |style="text-align:right"| +2,8 s |style="text-align:center"| 0+1 0+2<br />0+1 0+1<br />0+3 0+1<br />0+0 0+0 |- style="background:#FFDAB9" |style="text-align:center"| 3 | [[Bild: Flag of Sweden.svg|25px]] | [[Sebastian Samuelsson]]<br />[[Hanna Öberg]] |style="text-align:right"| +22,6 s |style="text-align:center"| 0+2 0+1<br />0+0 0+1<br />0+0 0+1<br />0+2 0+1 |- |style="text-align:center"| 4 | [[Bild: Flag of Ukraine.svg|25px]] | [[Artem Pryma]]<br />[[Darja Blaschko]] |style="text-align:right"| +35,9 s |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+0<br />0+0 0+0<br />0+0 0+1 |- |style="text-align:center"| 5 | [[Bild: Flag of Italy.svg|25px]] | [[Lukas Hofer]]<br />[[Dorothea Wierer]] |style="text-align:right"| +55,2 s |style="text-align:center"| 0+0 0+1<br />0+0 0+0<br />0+1 0+1<br />0+0 1+3 |- |style="text-align:center"| 6 | [[Bild: Flag of Austria.svg|25px]] | [[Simon Eder]]<br />[[Lisa Hauser]] |style="text-align:right"| +1:03,5 min |style="text-align:center"| 0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+1 0+2<br />0+0 1+3 |- |style="text-align:center"| 7 | [[Bild: Flag of Germany.svg|25px]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Franziska Preuß]] |style="text-align:right"| +1:21,2 min |style="text-align:center"| 0+1 1+3<br />0+2 0+2<br />0+1 0+0<br />0+1 0+0 |- |style="text-align:center"| 8 | [[Bild: Flag of Canada.svg|25px]] | [[Christian Gow]]<br />[[Emma Lunder]] |style="text-align:right"| +1:24,4 min |style="text-align:center"| 0+0 0+2<br />0+1 0+1<br />0+0 0+0<br />0+2 0+0 |- |style="text-align:center"| 9 | [[Bild: Flag of Switzerland.svg|25px]] | [[Benjamin Weger]]<br />[[Irene Cadurisch]] |style="text-align:right"| +1:50,2 min |style="text-align:center"| 0+1 0+1<br />0+0 0+0<br />1+3 0+1<br />0+0 0+3 |- |style="text-align:center"| 10 | [[Bild: Flag of Estonia.svg|25px]] | [[Rene Zahkna]]<br />[[Johanna Talihärm]] |style="text-align:right"| +1:56,4 min |style="text-align:center"| 0+2 0+0<br />1+3 0+1<br />0+1 0+0<br />0+0 0+0 |- | colspan="5" | |- |style="text-align:center"| 15 | [[Bild: Flag of Belgium.svg|25px]] | [[Florent Claude]]<br />[[Lotte Lie]] |style="text-align:right"| +2:38,9 min |style="text-align:center"| 0+1 0+0<br />0+0 0+0<br />0+1 0+0<br />0+0 0+2 |} [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020#Single-Mixed|Weltmeester 2020]]: [[Bild: Flag of Norway.svg|25px]] ([[Marte Olsbu Røiseland]], [[Johannes Thingnes Bø]]) Melld un an’n Start: 28 Natschonen, överrunnd: 1<ref>[https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2021/BT/SWRL/CH__/MXSR/C73C_v2.pdf , Competition Analysis, (Single Mixed Relay), pdf] up biathlonresults.com, afropen an’n 18. Februar 2021.</ref> <div style="clear:both;"></div> == Weblinks == *[https://www.pokljuka2021.si Offizielle Websiet] (sloweensch, engelsch) *[https://www.biathlonworld.com Websiet vun den IBU] (engelsch, düütsch, russisch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Biathlon]] 1zj8oarz3lsjlgj4qka9t8mitoodotj 0 163741 1064595 1064255 2026-05-08T03:02:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064595 wikitext text/x-wiki [[Bild:Douglas Hurley.jpg|rechts|duum|Ofiziell NASA-Foto]] '''Douglas Gerald Hurley''' (* [[21. Oktober]] [[1966]] in [[Endicott (New York)|Endicott]]/[[New York (Bundesstaat)|New York]]) is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Astronaut]] vun de [[NASA]]. ==Loopbahn == 1988 hett he sien B.S.E. in Ingenieurswesen an de Tulane University maakt. Bi sien Utwahl deen he in dat US Marine Korps. An‘n 26. Juli 2000 wurr Hurley vun de NASA utwählt un to’n Space-Shuttle-Piloten utbillt. === STS-127 === He wurr as Pilot för de Mission [[STS-127]] utwählt. Kommandant weer [[Mark Lewis Polansky]] un de Missionsspezialisten [[David Alexander Wolf]], [[Christopher John Cassidy]], [[Julie Payette]] ut Kanada, [[Thomas Henry Marshburn]] un [[Timothy Lennart Kopra]]. Bi disse Mission wurrn japaansch Module to de Internatschonale Ruumstatschoon ISS brocht, wo [[Gennadi Ivanovich Padalka]], [[Michael Reed Barratt]] un [[Koichi Wakata]], [[Roman Yuriyevich Romanenko]], [[Frank De Winne]] un [[Robert Brent Thirsk]], de Statschoonscrew billen deen. De Start weer an 15. Juli 2009, de Lannen an’n 31. Juli 2009. Dorbi weer Koichi and Bord vun de Ruumfähre Endeavour, wiels Timothy Kopra up de ISS bleev. === STS-135 === An‘ 14. September 2010 wurr Hurley as Pilot vun de Shuttle-Mission [[STS-135]] nomineert.<ref>{{Internetquelle |hrsg=NASA |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/sep/HQ_10-222_LON_Annc.html |sprache=en |titel=NASA Assigns Crew for Final Launch on Need Shuttle Mission |datum=2010-09-14 |zugriff=2011-05-06 }}</ref> Kommandant vun den letzten Floog vun en Space-Shuttle weer [[Christopher John Ferguson]] un de beid Missionsspezialisten [[Sandra Hall Magnus]] un [[Rex Joseph Walheim]]. Mit dissen Floog wurrn Utrüstensgegenstände un Ersatzdeelen to de ISS (de Crew up de Statschoon bestunn ut [[Andrej Iwanowitsch Borrissenko]], [[Alexander Michailowitsch Samokutjajew]], [[Ronald John Garan]], [[Sergej Alexandrowitsch Wolkow]], [[Michael Edward Fossum]] un den Japaner [[Satoshi Furukawa]] brocht De Start weer an’m 8. Juli, de Lannen an’n 21. Juli 2011. === SpX-DM2 === An‘n 9. Juli 2015 hett de NASA Hurley as een vun veer Testpiloten för künftige kommerzielle Ruumscheep vörstellt. An‘n 3. August 2018 wurr he as NASA-Astronaut för den eersten bemannten Ruumfloog vun de [[Dragon V2]] vun SpaceX gemeensam mit [[Robert Louis Behnken]] för de Mission [[SpX-DM2]] nomineert.<ref>{{internetquelle |autor=NASA |url=https://www.nasa.gov/feature/nasa-assigns-first-crews-to-fly-commercial-spacecraft |sprache= |titel=NASA Assigns First Crews to Fly Commercial Spacecraft |datum=2018-08-03 |zugriff=2018-11-22 |zitat=The first astronauts who will launch on SpaceX’s Crew Dragon are NASA’s Bob Behnken and Doug Hurley.}}</ref> De Start weer an’n 30. Mai 2020. Nah mehr as 63 Daag in’t All is Dragon mit den Astronauten an‘n 2. August 2020 in den Golf vun Mexiko torüchkommen. == Privates == Hurley is in tweet Ehe mit de Astronautin [[Karen Lujean Nyberg|Karen Nyberg]] verheiraadt un hett een Söhn. == Weblinks == {{Commons|Douglas Hurley}} * [https://web.archive.org/web/20210221041222/https://www.nasa.gov/astronauts/biographies/douglas-g-hurley/ Biografie up de Sieden vun de NASA (engelsch)] * spacefacts.de: [http://www.spacefacts.de/bios/astronauts/german/hurley_douglas.htm Körtbiografie] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Hurley, Douglas Gerald}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1966]] [[Kategorie:NASA]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] aag7tt25sgby2vfvnrx6jd2fsmhjdun 0 163743 1064583 1064244 2026-05-08T01:43:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064583 wikitext text/x-wiki [[Datei:Charles M. Rice.jpg|rechts|duum|Charles Moen Rice]] '''Charles Moen Rice III''' (* [[25. August]] [[1952]] in [[Sacramento]])<ref name="pnas profile" /> is en US-amerikaansch [[Virologie|Viroloog]], [[Perfesser]] un Baas vun dat Labor för Virologie un Infektiöös Krankheiten an de [[Rockefeller University]]. He hörrt to de führend Wetenschaplern up dat Rebeet vun de [[Flaviviridae]]-Viren, to de ok dat [[Hepatitis-C-Virus]] hörrt. 2020 wurr hüm de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref name="nobel" /> == Leven un Wirken == Rice wurr 1952 as Söhn vun en Versekerungsangestellten un en Huusfru in Sacramento, [[Kalifornien]], boren. He hett eerst [[Veterinärmedizin]] an de [[University of California, Davis]] studeert. Wiels en Biologiegrundkurs hett sien latere Mentor David Barrett Rice sien Upmarksomkeit up den Beriek vun de Wetenschapen lenkt un Rice hett in’n Rahmen vun en Chemiepraktikum de Aart un Wies ünnersöcht, wu [[Seescheiden]] gröttere Mengen vun [[Vanadium]] ut dat Meewater filtern können.<ref name="pnas profile" /> Up den Vörslag vun Barrett hen hett he en Physiologiekurs in dat [[Marine Biological Laboratory]] besöcht, in de he eerste Laborerfohrungen in den Beriek vun de Biophysik un -chemie maaken kunn. Dat gefull hüm so düchtig, dat he nah sien [[Bachelor]] in Zoologie, den he 1974 an de University of California kreeg, för een Johr as Lehrassistent an dat Marine Biological Laboratory torüch kehren dee. In’n Harvst 1975 hett he sück in dat Gradueertenprogramm in dat Fack [[Biochemie]] an dat [[California Institute of Technology]] (Caltech) inschreeven, wo he 1981 sien Doktertitel kreeg.<ref name="pnas profile" /> Sien Dissertatschoon droog den Titel ''Studies on the structure proteins of Sindbis virus''.<ref>[https://caltech.tind.io/record/567600?ln=en Dokterarbeit mit vull Naam] {{Webarchiv|url=https://caltech.tind.io/record/567600?ln=en |wayback=20210924131036 |text=Dokterarbeit mit vull Naam |archiv-bot=2026-03-14 01:03:36 InternetArchiveBot }}</ref> He bleev för wiedere veer Johr an dat ''Caltech'' un weer dor as [[Postdoktorand]] tätig.<ref name="Heads of Laboratories">{{Internetquelle |url=http://www.rockefeller.edu/research/faculty/labheads/CharlesRice/ |hrsg= |titel=The Rockefeller University – Charles M. Rice |werk=Websiet vun de Rockefeller University |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16}}</ref> Rice hett in dat Labor vun James Strauss arbeit, dat de Vermehrung vun [[Viren#Eegenschapen|RNA-Viren]] in hör Werten erforschen dee.<ref name="pnas profile" /> Een Johr later, 1986, wurr he [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultätsliddmaat]] an de [[Washington University in St. Louis]], wo he bit to dat Johr 2000 bleev. Dor hemm he un sien Team ünner annern an de [[Biogenese]] un de Struktur vun Hepatitis-C-Virus kodeerten [[Protein]]en forscht. 2000 is Rice an de Rockefeller University wesselt un hett dor siet dem den ''Maurice R. and Corinne P. Greenberg-Lehrstohl för Virologie'' inne. Buterdem is he Baas vun dat Labor för Virologie un Infektiöse Krankheiten. Rice is wetenschaplicher Direkter un Geschäftsführer vun dat ''Center of the Study of Hepatitis-C''.<ref>{{Internetquelle |url=http://lab.rockefeller.edu/rice/members |hrsg= |titel=The Rockefeller University – Mitglieder des Labors für Virologie und Infektionskrankheiten |werk=Websiet vun de Rockefeller University |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16}}</ref><ref name="Robert-Koch-Stiftung">{{Internetquelle |url=http://www.robert-koch-stiftung.de/index.php?article_id=284&clang=0 |hrsg= |titel=Robert Koch Stiftung – Charles M. Rice |werk=Webseite der Robert-Koch-Stiftung |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16 }}</ref><ref name="Lebenslauf" /> Dit Zentrum wurr vun de Rockefeller University, dat [[Weill Cornell Medical College]] un dat [[NewYork-Presbyterian Hospital]] grünnd.<ref name="Heads of Laboratories" /> He weer van 2002 bit 2003 Präsident vun de ''[[American Society for Virology]]''. Rice hett tosommen mit anner Wetenschapler mehr as 250 wetenschapliche Artikel herutbrocht un is ehmalger [[Herutgever]] vun dat [[Journal of Virology]].<ref name="Lebenslauf" /><ref name="Lab Members" /> == Utteknungen un Liddmaatschapen == Rice is [[Fellow]] vun de [[American Association for the Advancement of Science]] (AAAS), Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] (NAS) un weer Präsident vun de American Society of Virology (AVS).<ref name="Lebenslauf" /> 2015 wurr Rice tosommen mit [[Ralf Bartenschlager]] vun de [[Ruprecht-Karls-Universität Heidelbarg|Universität Heidelbarg]] mit den [[Robert-Koch-Pries]] uttekent. De [[Robert-Koch-Stiftung]] hett hör Entscheeden dormit begrünnd, dat Rice dorto bidragen hett, {{Zitat|Text= […] antivirale Ziele zu identifizieren und Virusvermehrungsysteme in Zellkulturen für die Grundlagenforschung zu etablieren, die auch für [[Arzneimittel]]-[[Screening]] und Prüfsysteme genutzt werden können.|ref=<ref name="Robert-Koch-Stiftung" />}} Sien Forschungstätigkeit to dat Verständnis vun den Upbau vun de HCV-Viren, de Herstellung vun den eersten infektiösen [[Klonierung|Klons]] vun dat Virus un dat Opstellen vun Deertenmodellen dragen dorto bi, dat nun wiedere Studien to dat Bekämpen vun dissen Virus stattfinnen können. För 2016 wurrn Rice de [[InBev-Baillet Latour Health Prize]] (Belgien) un (gemeensam mit [[Ralf Bartenschlager]] un [[Michael J. Sofia]]) de [[Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award]] tospraaken. 2020 kreeg he den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]], tosommen mit [[Harvey James Alter]] un [[Michael A. Houghton]], för dat Opdecken vun dat Hepatitis-C-Virus.<ref name="nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2020/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2020'']. In: nobelprize.org, 5. Oktober 2020.</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit Curt H. Hagedorn: ''The hepatitis C viruses'' (= ''Current Topics in Microbiology and Immunology.'' 242). Springer, Berlin u. a. 2000, ISBN 3-540-65358-9. * as Herutgever mit Raymond F. Schinazi un Jean-Pierre Sommadossi: ''Frontiers in viral hepatitis.'' Elsevier, Amsterdam u. a. 2003, ISBN 0-444-50986-0. == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="pnas profile">{{Literatur|Autor=Prashant Nair|Titel=Profile of Charles M. Rice|Sammelwerk=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|Band=108|Nummer=21|Datum=2011-05-24|Seiten=8541–8543|DOI=10.1073/pnas.1105050108}} </ref> <ref name="Lebenslauf">{{Internetquelle |url=http://www.robert-koch-stiftung.de/files/cv_rice_de.pdf |hrsg= |titel=Lebenslauf von Charles M. Rice |werk=Webseite der Robert-Koch-Stiftung |format=PDF |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2015-08-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.robert-koch-stiftung.de/files/cv_rice_de.pdf |wayback=20160920211818 |text=Lebenslauf von Charles M. Rice |archiv-bot=2026-05-08 01:43:38 InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="Lab Members"> {{Internetquelle |url=http://lab.rockefeller.edu/rice/members/rice |hrsg= |titel=The Rockefeller University – Lab Members: Charles M. Rice |werk=rockefeller.edu |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |zugriff=2018-04-04}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=1148782621|LCCN=nr/99/38535|VIAF=59255236}} {{SORTIERUNG:Rice, Charles Moen}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Mikrobioloog]] [[Kategorie:Viroloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 4uydsxoe0n3ht8p80k91uqu8gm6hgdj 0 163747 1064570 1064236 2026-05-08T00:08:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064570 wikitext text/x-wiki [[Bild: Bto-1991.jpg|rechts|duum|BTO 1991 live in Örebro, Sweden]] '''Bachman-Turner Overdrive''', ok bekannt as '''BTO''', is en [[Kanada|kanaadsch]] [[Rockband]] ut [[Winnipeg]], de in de 1970er Johren en Reeg vun Hits harr. Hör spoodriekst Titel is ''[[You Ain’t Seen Nothing Yet]]'' ut dat Johr 1974. Musikalisch is BTO den fröhen [[Hard Rock|Hard-Rock]]-Bands totoordnen. De Grupp speel ingängige, melodische Leeder, de vun prägnanten [[Riff (Musik)|Gitarrenriffs]] dreeven weern. == Bandgeschichte == BTO entstunn ut de Band „Brave Belt“, de 1970 vun [[Randy Bachman]] un [[Chad Allan (Musiker)|Chad Allan]] (vun [[The Guess Who]]) tosommen mit [[Robbie Bachman]] (18. Februar 1953 – 12. Januar 2023) un [[C. F. Turner|C. F. „Fred“ Turner]] grünnd wurrn weer. Oorsprünglich sull ok [[Keith Emerson]] vun [[The Nice]] mitmaaken, he is aber wegen Krankheit utfallen. Nah twee weniger spoodriek Alben wurr Chad Allan dör [[Tim Bachman]] (1. August 1951 – 28. April 2023) ersett, den darten vun de Bachman-Bröers. De Naam vun de Band wurr in Anlehnung an en LKW-Magazin in Bachman-Turner ''Overdrive'' ändert. Hör eerst Album mit ebenfalls dissen Naam keem 1973 herut. Dat nächste Album, ''Bachman-Turner Overdrive II'', weer in den [[USA]] un Kanada en groot Erfolg. Dorup weer de Hit ''Takin’ Care of Business'', de ünner annern in twalf Filmen bruukt wurr. Tim Bachman hett de Grupp verlaaten, um as Produzent to arbeiten, un wurr dör [[Blair Thornton]] ersett. Dat folgend Album ''Not Fragile'' keem 1974 herut, dorup weer de Nummer-een-Hit ''You Ain’t Seen Nothing Yet''. De nächsten Alben weern ''Four Wheel Drive'' un ''Head On'', beid ut 1975. Nah dat Album ''Freeways'' (1977) hett Randy Bachman de Band verlaaten, fung en Solokarriere an un hett mit de Band [[Ironhorse (kanaadsch Band)|Ironhorse]] arbeit. De verbleeven Rest vun BTO hett wiedere, nich besünners spoodriek Alben herutbrocht un hett sück sluutend uplööst. In de 1980er Johren gungen twee weddervereenigt Bands up Tour, een ünner de Naam „Bachman-Turner Overdrive“ (mit Randy Bachman), de anner as „BTO“ (mit Robbie Bachman). In de [[Simpsons]]-Episode ''Ein Pferd für die Familie'' harrn se en Gastupträe. Mittlerwiel spelen Randy Bachman un Fred Turner as Duo „Bachman & Turner“ wedder tosommen, to’n Bispeel up dat [[Sweden Rock Festival]] 2010. An‘n 3. November 2010 is Jim Clench in [[Montreal]] an Lungenkrebs storven. He weer nah 1975 tietwies Bassist vun de Band ween un harr tovör as ok nah 1992 bi [[April Wine]] speelt.<ref>{{Internetquelle |url=http://theresaallore.com/2010/11/jim-clench-you-should-feel-like-celebrating/ |titel=Jim Clench – You Should Feel Like Celebrating 3. November 2010 |werk=theresaallore.com |datum=2010-11-03 |zugriff=2016-09-14 |sprache=en }}</ref> 2014 wurrn BTO mit de Upnahm in de [[Canadian Music Hall of Fame]] ehrt.<ref>{{Internetquelle |url=http://canadianmusichalloffame.ca/inductees/ |titel=Canadian Music Hall of Fame – Inductees |hrsg=[[Canadian Music Hall of Fame]] |zugriff=2017-08-06 |sprache=en}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000062002 BTO bi Allmusic.com (engelsch)] * [https://www.discogs.com/artist/218602-Bachman-Turner-Overdrive BTO bis discogs (engelsch)] * [http://www.cs.uu.nl/wais/html/na-dir/music/bto-faq.html Bachman-Turner-Overdrive-FAQ] * [http://www.bachmanandturner.com/btmain.php?ch=bio Website Bachman and Turner] {{Normdaten|TYP=k|GND=5308010-5|LCCN=n/93/58607|VIAF=125408532}} [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Kanada]] hrxffpwx24cqs6uog9b57x5jbfkqvmo 0 163919 1064589 1064250 2026-05-08T02:46:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064589 wikitext text/x-wiki [[Datei:Porträts bei der Olympia-Einkleidung München 2018 (Martin Rulsch) 37.jpg|rechts|duum|Denise Herrmann (2018)]] '''Denise Herrmann''' (* [[20. Dezember]] [[1988]] in [[Bad Schlema|Schlema]]; nah hör Heiraadt in 2022: Herrmann-Wick) is en ehmalge [[Düütschland|düütsch]] [[Biathlon|Biathletin]] un [[Skilangloop|Skilanglöperin]]. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2019|Biathlon-WM 2019 in Östersund]] wurr se Weltmeesterin in de Verfolgung. Herrmann is [[Sportsuldat]]in in de Bundswehr-Sportfördergrupp in dat sassisch [[Frankenberg/Sa.|Frankenberg]], leevt in [[Ruhpolding]] un traineert an den dortigen Stüttpunkt in de [[Chiemgau-Arena]]. == Karriere == === Skilangloop === ==== Anfänge ==== Herrmann keem dör hör Vader [[Lutz Herrmann|Lutz]], en ehmalgen Handballspeler in de [[DDR-Böverliga (Handball)|DDR-Böverliga]], to’n Skilangloop. Mit acht Johren nehm se eerstmals an Wettkämpen deel, veer Johr later wessel se up dat [[Skigymnasium Oberwiesenthal|Skigymnasium]] in dat 35 Kilometer van den Heimatoort [[Bockau]] entfernt [[Oberwiesenthal]], wo se all siet Anfang van hör Loopbahn bi den [[WSC Erzgebirge Oberwiesenthal|WSC Erzgebirge]] traineeren dee. Af 2004 nehm se an internatschonalen Juniorenrennen deel. 2007 nehm se all an Junioren-Weltmeesterschapen deel un wunn in’n Klassiksprint de Bronzemedaille achter [[Astrid Jacobsen]] un [[Charlotte Kalla]]. ==== Dopingsparr un eerste Weltcupinsätze ==== In‘n November 2007 wurr van den Düütsch Skiverband (DSV) för een Johr spaart, wiel se nah de Innahm van en Hostensaft positiv up [[Clenbuterol]] test wurrn weer un dormit gegen de Dopingrichtlien verstött harr.<ref>[http://www.xc-ski.de/events/langlauf-weltcup/portraits/national/portrait-denise-herrmann-ger/ Porträt Denise Herrmann] up xc-ski.de, afropen an’n 1. März 2021</ref> Nah de Sparr nehm se in’n Harvst 2008 weer an internatschonalen Wettkämpen deel, bi de se sück wiederhen spoodriek dorstellen kunn un dorher in’n Februar 2009 eerstmals in’n [[Skilangloop-Weltcup|Weltcup]] keem. In dat italieensch Valdidentro keem se up den 37. Platz bi 64 Deelnehmer. In de Folgesaison wurr se mehr in den Weltcup insett un hett ok eerste Weltcuppunkte sammelt. Glieks to Anfang van de [[Skilangloop-Weltcup 2010/11|Saison 2010/11]] gelungen Herrmann wiedere Erfolge: Tonächst truck se bi den Heimweltcup in [[Düsseldörp]] to’n eersten Mal in dat Halffinale van en Sprint in, wo se woll dör en Stört utscheeden is, aber liekers Rang 12 beleggen dee. Bi de Uptakt van de [[Tour de Ski 2010/11|Tour de Ski]]: Dor keem se in den Prolog as best Düütsche up Platz 7 un leet dorbi ünner annern de mehrmalige Weltcupsiegerin [[Petra Majdič]] un de amteeren Sprintweltmeesterin [[Arianna Follis]] achter sück. ==== Eerste Podiumsplatzeerungen un Olympiadeelnahm ==== [[Datei:Denise Herrmann.jpg|mini|links|Herrmann bi den Langloopweltcup in Kanada, 2012]] Hör eersten Podestplatz in’n Weltcup kunn Denise Herrmann in de [[Skilangloop-Weltcup 2012/13|Saison 2012/13]] an‘n 7. Dezember bi den Teamsprint mit [[Hanna Kolb]] in [[Québec (Stadt)|Québec]] recken. Hör bit dorhen best Eenzelresultat in‘n Langloop-Weltcup reck se an’n 15. Dezember 2012 bi den Sprint in [[Canmore (Alberta)|Canmore]], bi den se up den veerten Platz keem. In de Gesamtwertung van den Weltcup keem se an’n Enn’n up den 13. Rang. To’n Anfang van de Saison [[Skilangloop-Weltcup 2013/14|2013/14]] reck se mit den darten Platz in’n Sprint in [[Davos]] un in‘n Teamsprint in [[Asiago (Venetien)|Asiago]] twee wiedere Podest-Platzeeren. Dat sülvige gelung hör ok bi de Sprintrennen in [[Szklarska Poręba]] un [[Toblach]]. Bi hör eerst [[Olympisch Winterspelen 2014/Skilangloop|Olympiadeelnahm 2014]] in [[Sotschi]] keem se in’n Sprint up den 8. Platz un gemeensam mit [[Stefanie Böhler]] in’n Teamsprint up Platz 4. Mit de Staffel wunn se denn aber de Bronzemedaille. Dorför kreegen de beid 2014 vun den Bundspräsidenten [[Joachim Gauck]] dat Sülvern Loorbeerblatt verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/DE/Joachim-Gauck/2014/05/140505-Silbernes-Lorbeerblatt.html |titel=Verleihung des Silbernen Lorbeerblattes |hrsg=[[Bundespräsident (Deutschland)|Der Bundespräsident]] |datum=2014-05-05 |abruf=2020-03-15}}</ref> De Saison hett se mit den negenten Platz in de Weltcupgesamtwertung un de tweeten Platz in de Sprintwertung afslooten. In de folgend Saison keem se bi de Nordisch Skiweltmeesterschapen 2015 in [[Falun]] in’n Sprint up Platz 17, mit de Staffel up Platz 6 un gemeensam mit [[Nicole Fessel]] in’n Teamsprint up den veerten Platz. In de Gesamtwertung van Weltcup beleeg se Platz 9. In’n März 2015 wurr se düütsch Meesterin in dat 30 km klassische Massenstartrennen. In de Saison 2015/16 weer hör best Weltcupeenzelergevnis Platz 6 in’n Sprint in [[Toblach]]. An dat Saisonenn’n belegg se den 23. Platz in’n Gesamtweltcup un den 12. Platz in’n Sprintweltcup. Enn’n März 2019 wurr se bi de düütsch Skilangloopmeesterschapen in [[Reit im Winkl]] tosommen mit hör Süster [[Nadine Herrmann]] Tweet in’n Teamsprint.<ref>[https://www.xc-ski.de/wp-content/uploads/2019/03/result_teamsprint_gesamtliste.pdf Ergebnis DM 2019 Teamsprint] (PDF) up xc-ski.de, afropen an'n 1. April 2019</ref> === Biathlon === [[Datei:2018-01-04 IBU Biathlon World Cup Oberhof 2018 - Sprint Women 50.jpg|mini|links|Herrmann bi den Weltcup in [[Oberhof]] in’n Januar 2018]] Enn’n April 2016 geev Herrmann bekannt, dat se to de [[Biathlon-Weltcup 2016/17|Saison 2016/17]] to’n [[Biathlon]] wesseln dee. Siet den 1. Mai 2016 hett se in [[Ruhpolding]] för de nee Disziplin traineert. Hör eerst internatschonal Rennen, den Sprint in‘n Rahmen van den [[IBU-Cup]] in dat [[Norwegen|norweegsch]] [[Beitostølen]], wunn see. Bi windig Verhältnissen kunn se hör Stärken in’t Loopen good bruuken un reck trotz söss Scheetfehlern den eersten Platz. Twee Daag later stunn se – weer in en Sprint – as Dart weer up dat Podium. In [[Ridnaun]] is se blots in de Mixed-Staffel antreeden un reck gemeensam mit [[Nadine Horchler]], [[Lukas Rombach]] un [[Matthias Bischl]] den 3. Platz. An’n 9. Dezember 2016 geev se hör de Debüt bi den Sprint in [[Pokljuka]] in‘n [[Biathlon-Weltcup]] un reck mit twee Scheetfehlern un en goot Loopleistung Platz 18, bi de ansluutend Verfolgung keem se up Platz 21. Nah den [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2017|Weltmeesterschaen]] wurr se – nahdem se tüschendör in’n IBU-Cup insett weer un [[Miriam Gössner]] un [[Franziska Preuß]] krankheitsbedingt vör de Tiet de Saison afslooten harrn – weer in de Weltcupmannschap upnommen. In [[Pyeongchang]] is se nah Platz 25 in‘n Sprint un Platz 33 in de Verfolgung gemeensam mit Nadine Horchler, [[Maren Hammerschmidt]] un [[Franziska Hildebrand]] in hör eerst Staffelrennen in‘n Weltcup antreeden. Nah en fehlerfree Liggendscheeten muss Herrmann nah dat Stahndscheeten aber een Straafrunn loopen un övergeev mit en minn Rückstand up Slusslöperin Hildebrand, an’n Enn’n wunn de düütsch Mannschap dat Rennen un Denise Herrmann dormit hör eerst Rennen in’n Biathlon-Weltcup. An dat Enn’n van de Saison belegg se in’n Gesamtweltcaup Platz 49. Hör eersten Eenzelsieg in’n Biathlon-Weltcup kunn Herrmann an’n 1. Dezember 2017 bi dat Sprintrennen in Östersund (vör [[Justine Braisaz-Bouchet|Justine Braisaz]] un [[Julija Dschyma]]) fiern.<ref>{{cite web | url = http://www.faz.net/aktuell/sport/wintersport/denise-herrmann-gewinnt-biathlon-weltcup-in-oestersund-15320273.html | author = | title = Frühere Langläuferin gewinnt Biathlon-Weltcup | accessdate = 2017-12-01 | date = 2017-12-01 | publisher = FAZ Online}}</ref> Twee Daag later wunn se ok dat doran ansluutend Verfolgungsrennen (vör Braisaz und [[Marte Olsbu Røiseland|Marte Olsbu]]). Dat weern aber hör eenzig Eenzelsiege in disse Saison, ofschons se noch mehrer Top-Teihn-Platzeeren schafft hett. An dat Enn’n van de Saison belegg se in den Gesamtweltcup Platz 12 un in den Verfolgungsweltcup Platz 7. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Spelen]] reck se in de Verfolgung Platz 6 un bleev ahn Medaille. De [[Biathlon-Weltcup 2018/19|Saison 2018/19]] fung beddüdend schlechter an as in dat Vörjohr. Eerst bi de veert Statschoon in Oberhof keem se in de Verfolgung mal ünner de best Teihn (nah Platz 36 in’n Sprint). Denn aber stabiliseer sück dat un in Midway keem se in’n Sprint up Platz 2 un wunn ansluutend de Verfolgung (vör Franziska Hildebrand un [[Kaisa Mäkäräinen]]). De nächst Statschoon weern denn de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2019|Weltmeesterschapen 2019 in Östersund]]. In de Mixed-Staffel mit [[Vanessa Hinz]], [[Arnd Peiffer]] un [[Benedikt Doll]] wunn se dorbi mit Sülver de eerste Medaille bi en Groot-Ereignis. In’n Sprint keem se up den 6. Platz, wurr aber in de dorup folgend Verfolgung Weltmeesterin (vör [[Tiril Eckhoff]] un [[Laura Dahlmeier]]). Mit de Staffel un de Single-Mixed-Staffel wurr se jewiels Veert. In dat Massenstartrennen wunn se aber to’n Afsluss noch de Bronzemedaille (achter [[Dorothea Wierer]] un [[Jekaterina Jurlowa-Percht]]). In den Gesamtweltcup keem Denise Herrmann an’t Enn’n vun de Saison up den 8. Rang, in den Verfolgungsweltcup up Rang 6 un in’n Massenstartweltcup up Rang 9. De nee Saison fung recht goot an mit en Platz 6 in’n Sprint van Östersund. Up de tweet Statschoon in Hochfilzen leep dat dorgegen överhoopt nich un in Sprint un Verfolgung keem se blots jewiels up den 41. Platz. De restlich Platzeeren van dat Johr weern dornah immer ünner de best 20, wobi se sogor 3 Weltcupsiege halen kunn. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020|Weltmeesterschapen 2020]] in dat italieensch [[Rasen-Antholz|Antholz]] reck Herrmann Platz veer mit de Mixed-Staffel un Platz fünf in’n Sprint. Se wunn aber in de Verfolgung de Sülvermedaille (achter Dorothea Wierer, vör Marte Olsbu Røiseland) un mit de Staffel an de Siet van Karolin Horchler, Vanessa Hinz un Franziska Preuß nochmals Sülver. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ up den darten Platz, den Platz, den se ok in’n Eenzelweltcup recken dee. Dorto keem noch Rang 5 in den Verfolgungsweltcup und Rang 6 in den Massenstartweltcup. In de Saison 2020/21 fung se glieks mit en tweeten Platz in’t Eenzel in Kontiolahti an, keem in’n Sprint aber blots up Platz 38. De nächst Weekenenn’n, weer in Kontiolahti, gung mit Platz 5 in’n Sprint und Platz 11 in de Verfolgung ok recht goot. In Hochfilzen keem se noch tweemal ünner de best Teihn. Insgesamt leep de Saison aber schleepend. Scheeten weer all mal beter aber vör allem gung dat Loopen, wat eegentlich hör Stärke weer, lang Tiet nicht to goot för hör Ansröök, ahn dat se groot affaallen dee. Se keem allerdings passen to de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2021|Weltmeesterschapen]] in Pokljuka weer in Schwung. In’n Sprint verpass se up Platz 4 man knapp en Medaille, de se denn ok in de Verfolgung (Rang 8) nich halen kunn. In’t Eenzel keem se up Platz 15 un up den Massenstart hett se verzicht. De WM leep för de Düütschen insgesamt nich goot. Een Medaille bi de Mannlüüd un een bi de Fruen, un de wunn Denise Herrmann gemeensam mit Vanessa Hinz, [[Janina Hettich]] un Franziska Preuß in de Staffel mit de Sülvermedaille. Nah de Weltmeesterschap keem se in Nové Město in’n Sprint up den 10. Platz un reck in de Verfolgung denn sogor den tweeten Platz (achter Tril Eckhoff), womit se sück in de Gesamtwertung van den Weltcup weer ünner de best Teihn schuuven dee. Ok een Week later, weer in Nové Město, keem Denise Herrmann in’n Sprint nah en fehlerfree Scheeten (eerstmals in de Saison) up den 2. Platz (weer achter Eckhoff, aber vör [[Dorothea Wierer]] un Franziska Preuß). Den Platz kunn se in de ansluutend Verfolgung mit Platz 10 aber nich hollen. Nahdem bi de letzte Statschoon in Östersund för hör kien herutragend Ergevnisse mehr tostannen keemen, bleev se an’t Enn’n up den 10. Platz in de Weltcup-Gesamtwertung. In’n Eenzelweltcup keem se up Platz 6 und in Sprint- und Verfolgungsweltcup reck dat jewiels för den negenten Rang. === Utteknungen === * 2014: Sülvern Loorbeerblatt * 2014: Ehrenkrüüz van de Bundswehr in Gold (gemeensam mit [[Eric Frenzel]]). <ref>[https://www.facebook.com/media/set/?set=a.782362375153917.1073741838.208713732518787&type=1 Facebook-Präsenz des Landeskommandos Sachsen, afropen an’n 23. Oktober 2014]</ref> * 2020: Landessportler van dat Johr in Sassen. <ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.sport-fuer-sachsen.de/sportnachrichten/detail/eric-frenzel-denise-herrmann-und-das-bobteam-francesco-friedrich-sind-sachsens-sportler-des-jahres-2/ |titel=Sächsische Sportkronen vergeben |werk= |hrsg=[[Landessportbund Sachsen]] |datum= |sprache=de |abruf=2020-01-11 }}</ref> == Privates == Denise Herrmann leevt in [[Ruhpolding]] un is mit den ehmaligen Skilanglöper [[Thomas Wick]] tosommen. Hör Süster [[Nadine Herrmann|Nadine]] is ok Skilanglöperin. == Weblinks == {{Commons}} * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTGER22010198801 Denise Herrmann in de Datenbank van de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=98019 Denise Herrmann in de Datenbank van de FIS (engelsch)] * [https://www.olympedia.org/athletes/127819 Denise Herrmann in de Datenbank van Olympedia.org (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Herrmann, Denise}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1988]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Düütschland)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Düütschland)]] tp6fxwvnuaqarrqpo8kg9quw3qci9ne 0 164398 1064544 1064211 2026-05-07T22:56:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064544 wikitext text/x-wiki '''Adalbert Tiegelkamp''' (* [[4. April]] [[1938]]; † [[3. Februar]] [[2009]] in [[Gemeen Veern|Veern]]) weer en düütsch [[Schauspeler]]. He hett in Films as [[Hamburg Transit]] (1970), den [[Tatort|Tatortfolgen]] [[Tatort: Nachtfrost|Nachtfrost]] (1974) un [[Tatort: Voll auf Haß|Voll auf Hass]] (1987) [[Tegtmeier (Feernsehreeg)|Tegtmeier]] (1984) mitwarkt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.prisma.de/stars/Adalbert-Tiegelkamp,252829,film |titel=Filme mit Adalbert Tiegelkamp |zugriff=2018-05-05 |sprache=de-DE }}</ref> 1984/85 speel he in Zielscheiben un 1987/88 in Der Einbruch mit.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.filmportal.de/person/adalbert-tiegelkamp_0c802c23bc6d4e9a9ebc4a43718d3f3d |titel=Adalbert Tiegelkamp {{!}} filmportal.de |zugriff=2018-05-05 |sprache=de}}</ref> Buterdem weer he in een Folg vun [[Kümo Henriette]] mit.<ref>{{Internetquelle |autor=imfernsehen GmbH & Co. KG |url=https://www.fernsehserien.de/adalbert-tiegelkamp/filmografie |titel=Serien von und mit Adalbert Tiegelkamp |zugriff=2018-05-05 |sprache=de-DE}}</ref> == Weblinks == * {{IMDb}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1061310825|VIAF=311610000}} {{SORTIERUNG:Tiegelkamp, Adalbert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2009]] [[Kategorie:Schauspeler]] dxslrj6h0m11p39mdtihbnzo7ubi8h5 0 167003 1064665 1064315 2026-05-08T09:38:56Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064665 wikitext text/x-wiki '''Klaus Ferdinand Hasselmann''' (* [[25. Oktober]] [[1931]] in [[Hamborg]]) is en düütsch [[Klimaforscher]], [[Meteoroloog]] un [[Ozeanoloog]]. Van 1975 bit 1999 weer he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Meteorologie]] in Hamborg. 2021 wurr Hasselmann gemeensam mit [[Syukuro Manabe]] un [[Giorgio Parisi]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/hasselmann/facts/ ''Klaus Hasselmann Facts''] nobelprize.org, van’n 5. Oktober 2021</ref> == Leven == Sien Vader weer de Publizist [[Erwin Hasselmann]]. De Familie is 1934 wiels de Tiet vun den Natschonalsozialismus in dat Vereenigte Königkriek utwannert un in’n August 1949 torüchkommen. Van 1950 bit 1955 hett he Physik un [[Mathematik]] an de [[Universität Hamborg]] studeert, sien Doktertitel van 1955 bit 1957 an dat [[Max-Planck-Institut für Strömungsforschung]] in Chöttingen mit de Dissertatschoon ''Über eine Methode zur Bestimmung der Reflexion und Brechung von Stoßfronten und von beliebigen Wellen kleiner Wellenlängen an der Trennungsfläche zweier Medien'' maakt un harr ansluutend bit 1964 mehrere Assistenzen. In‘n Februar 1963 [[Habilitatschoon|habiliteer]] he an de Universität Hamborg. Af 1966 weer he Perfesser un later Direkter vun dat Institut för Geophysik un Planetarische Physik an de Universität Hamborg as ok Perfesser an de [[Scripps Institution of Oceanography]] in [[La Jolla]], [[Kalifornien]]. Van 1970 bit 1972 weer he Perfesser an de [[Woods Hole Oceanographic Institution]] in Massachusetts un ansluutend bit 1975 ordentlicher Perfesser för Theoretische Geophysik, later Direkter an dat Institut för Geophysik vun de Universität Hamborg. Van 1975 bit November 1999 weer he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Meteorologie]] in Hamborg un van 1988 bit 1999 wetenschaplich Direkter an dat [[Düütsch Klimareekenzentrum]] in Hamborg. To sien Doktoranden hörr [[Mojib Latif]].<ref>{{Internetquelle |url=https://web.de/magazine/wissen/wissenschaft-technik/nobelpreistraeger-klaus-hasselmann-klimamodellierer-frueher-mahner-36234112 |titel=Nobelpreisträger Klaus Hasselmann: Klimamodellierer und früher Mahner |datum=2021-10-05 |sprache=de |abruf=2021-10-06}}</ref> He is siet 1957 mit de Mathematikerin Susanne Hasselmann-Barthe, ehmalige Wetenschaplerin an dat Max-Planck-Institut för [[Meteorologie]], verheiraadt un hett dree Kinner.<ref>[https://www.zeit.de/news/2021-10/05/nobelpreistraeger-hasselmann-frueher-mahner ''Nobelpreisträger Hasselmann: Früher Mahner''], [[zeit.de]], 5. Oktober 2021</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |titel=Klaus Hasselmann |werk=mpimet.mpg.de |abruf=2021-10-06 }}</ref> ==Wark== Hasselmann hett in den 1960er Johren ok an stochastischen nichtlinearen Wesselwirkungen vun Ozeanwellen (un anner Wellenphänomene in de Geophysik) forscht, de he störungstheoretisch mit de Methood vun [[Feynman-Graph]]en behanneln dee.<ref>Hasselmann: ''Feynman diagrams and interaction rules of wave-wave scattering processes''. In: ''[[Reviews of Geophysics]]'', Vol. 4, No. 1, 1966, S. 1–32</ref> He hett 1976 en stochastisches Klimamodell (Hasselmann-Modell) entwickelt, in dat Tofallsfluktuatschonen ähnlich as in de [[Brownsche Bewegung]] (un jüst as dor mit de [[Langevin-Glieken]] oder deren Utwieden beschreeven) för de Variabilität vun dat Klima sörgen. In dat Wetenschapsrebeet vun de [[Globale Erwärmung|globalen Erwärmung]] is he de Schriever, de vun 1991 bit August 2001 de meesten Referenzen pro Publikatschoon kreeg.<ref>[https://web.archive.org/web/20081120095612/http://esi-topics.com/gwarm/authors/b1c.html Essential Science Indicators: Global Warming, Top 25 over all]</ref> Hasselmann hett völ bedüüdend wetenschaplich Bidrääg to de Klimaforschung bidragen.<ref name="Oreskes 250">[[Naomi Oreskes]], [[Erik M. Conway]]: ''Die Machiavellis der Wissenschaft (Original: Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming).'' Weinheim 2014, S. 250.</ref> Ünner annern hett he wetenschaplich Methoden entwickelt, mit de de spezifischen Fingerafdrücke vun natürlich Phänomene un minschlich Aktivitäten up dat Klimasystem bestimmt wurnn können. Disse Methoden wurrn denn vun Klimaforschern bruukt, um de maatgevend dör anthropogene [[Kohlenstoffdioxid]]emissionen veroorsaakt globale Erwärmung to bewiesen. <ref>https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/</ref> Sien Wark ''On the signal-to-noise problem in atmospheric response studies'' ut dat Johr 1979 wurrd rückblickend as en entscheeden Träe to’n Nahwies vun den minschlichen Infloot up de globale Erwärmung ansehn.<ref>B.D. Santer et al.: ''Celebrating the anniversary of three key events in climate change science''. In: ''Nature Climate Change'', 9, 2019, S. 180–182, [[doi:10.1038/s41558-019-0424-x]]</ref> De Klimaforscher [[Benjamin David Santer]], de in de 1990er Johren in dat vun Hasselmann leit Max-Planck-Institut för Meteorologie arbeiten dee, hett verkloort, dat hör Arbeit "ihrer Zeit weit voraus" ween weer, so düchtig, dat he de to den Tietpunkt nich verstahn harr. Karnidee achter disse vun de [[Signalverarbeitung]] anreegt Arbeit weer, dat Klimaforscher as ok Nahrichteningenieure vör dat Problem stahn, ut dat Ruuschen in den Daten (bi de Klimaforschung veroorsaakt dör interne Variabilität) en Signal to detekteeren, also Inflooten up dat Klimasystem, de vun buten veroorsaakt wurrn, as bispeelswies dör de Sünn, vulkanische Aktivitäten oder eben minschenmaakt Treibhausgasemissionen. Sückse Methodento dat Trennen vun Signalen un Ruuschen weern woll all entwickelt wurrn, se weern aber de Klimaforschung tonächst wietgahnd unbekannt bleeven.<ref name="Oreskes 250" /> Hasselmann hett sück ok mit ökonomischen Modellen befaat. In den 1990er Johren hett he en vun sien Beschäftigung mit nichtlinearen Wellen anreegt Modell vun de Elementardeelken entwickelt, dat vun hüm „Metron“-Modell nöömt wurr, as [[Soliton]]en in [[Kaluza-Klein-Theorie]]n, wobi de [[Quantenmechanik]] deterministisch as [[Verborgene Variablen|Theorie vun verborgen Variablen]] beschreeven wurrd. <ref>''The metron model: Elements of a unified deterministic theory of fields and particles''. MPI Report 172, Hamburg 1995, {{arXiv|quant-ph/9606033}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.mpimet.mpg.de/en/staff/ohneabteilung/klaus-hasselmann/unified-field-theory/metron-model.html |wayback=20151120205951 |text=Hasselmann sien Siet to dat Metron Modell |archiv-bot=2026-03-14 04:23:53 InternetArchiveBot }} an dat MPI</ref> Gemeensam mit [[Syukuro Manabe]] wurr hüm de Nobelpries för Physik för dat Johr 2021 „för bahnbreekend Bidrääg to dat Verständnis vun komplex physikalisch Systeme“ tospraaken, konkret „för dat physikalische [[Klimamodell|Modelleeren vun dat Klima]] vun de Eer, de quantitative Analyse vun Variatschonen un de toverlässig Vörherseggen vun de [[Globale Erwärmung|Erderwärmung]]“. Se deelen sück den Pries mit [[Giorgio Parisi]].<ref name="PM Nobel">[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2021/press-release/ Press release: The Nobel Prize in Physics 2021] </ref> == Utteknungen un Ehrungen == * 1964: [[James B. Macelwane Medal]] * 1971: [[Sverdrup Gold Medal]] * 1990: [[Körber-Pries för de Europääsch Wertschap]] * 1998 kreeg sien Arbeitsgrupp den [[Umweltpries vun de Bundesstiftung Umwelt]] * 1999: [[Karl Küpfmüller|Karl-Küpfmüller]]-Ring * 2000: Ehrendokter vun de [[University of East Anglia]] * 2002: [[Vilhelm Bjerknes|Vilhelm-Bjerknes]]-Medaille vun de [[European Geosciences Union|Europääsch Geowetenschaplich Union]]<ref>[https://www.egu.eu/awards-medals/vilhelm-bjerknes/2002/klaus-hasselmann/ egu.eu]</ref> * 2005: Ehrenmedaille vun de spaansch Universität Alcalá * 2009: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2021: [[Nobelpries för Physik]] == Liddmaatschapen in Wetenschaplich Sellschoppen == * Utwärtig Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kva.se/en/contact/Kontakt-sida/?personId=646 |titel=Members: Geosciences |titelerg=Klaus Hasselmann |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |sprache=en |abruf=2015-11-20 }}</ref><ref name="MPIMET">{{Internetquelle |url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |titel=Klaus Hasselmann |hrsg=Max-Planck-Institut für Meteorologie |sprache=de |abruf=2021-10-05 }} {{Webarchiv|url=https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann |wayback=20211005134112 |text=Klaus Hasselmann |archiv-bot=2026-05-08 09:38:56 InternetArchiveBot }}</ref> * Ehrenliddmaat vun de [[European Geosciences Union]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Europääsche Akademie vun de Wetenschapen und Künste]]<ref name="MPIMET" /> * Ehrenliddmaat vun de [[Royal Meteorological Society]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat (Fellow) vun de [[American Geophysical Union]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Düütsch Meteorologische Sellschopp]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Sellschap för Anwennd Mathematik un Mechanik]]<ref name="MPIMET" /> * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1988)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.ae-info.org/ae/Member/Hasselmann_Klaus |titel=Mitgliederverzeichnis: Klaus Hasselmann |hrsg=Academia Europaea |sprache=en |abruf=2017-06-28}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * ''Stochastic climate models'', Part 1: ''Theory, Tellus''. Band 28, 1976, S. 473–485 * ''International Ad Hoc Detection and Attribution Group, Detecting and Attributing External Influences on the Climate System: A Review of Recent Advances''. In: ''[[Journal of Climate]]'', Band 18, 2008, S. 1291–1314 * mit M. Weber, V. Barth: ''Multi-Actor Dynamic Assessment Model (MADIAM) of Induced Technological Change and Sustainable Economic Growth''. In: ''[[Ecological Economics]]''. In: ''[[Science]]'', Band 54, 2005, S. 306–327 * mit [[Mojib Latif|M. Latif]], G. Hooss, C. Azar, [[Ottmar Edenhofer|O. Edenhofer]], C.C. Jaeger, O.M. Johannessen, [[Claudia Kemfert|C. Kemfert]], M. Welp, A. Wokaun: ''The Challenge of Long-term Climate Change''. In: ''Science'', Band 302, 2003, S. 1923–1925 * ''Climate change: Linear and nonlinear signatures''. In: ''[[Nature]]'', Band 398, 1999, S. 755–756 * ''Climate-change research after Kyoto''. In: ''Nature'', Band 390, 1997, S. 225–226 * ''Are We Seeing Global Warming?'' In: ''Science'', Band 276, 1997, S. 914–915 == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20211005134112/https://mpimet.mpg.de/en/staff/externalmembers/klaus-hasselmann Homepage an dat MPI] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=105309052|LCCN=n85042544|VIAF=311257778}} {{SORTIERUNG:Hasselmann, Klaus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Klimatoloog]] [[Kategorie:Meteoroloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Hamborg]] 9pjem9zv4g2tornx7cn4royn9mydllf 0 167042 1064562 1064229 2026-05-07T23:47:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064562 wikitext text/x-wiki '''Ardem Patapoutian''' (armeensch: Արտեմ Փաթափութեան; * [[2. Oktober]] [[1967]] in [[Beirut]]) is en [[Libanon|libaneesch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]] un [[Neurowetenschapen|Neurowetenschapler]] an [[Scripps Research]] in [[La Jolla]], [[Kalifornien]]. 2021 wurr hüm gemeensam mit [[David Jay Julius]] de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken. ==Leven== Patapoutian, de sien Öllern beid Armenier sünd, hett de [[American University of Beirut]] besöcht, bevör he 1986 in de USA utwannern dee un deren Staatsbörgerschap annehm. 1990 kreeg he bi [[Judy A. Lengyel]] an de [[University of California, Los Angeles]], en Bachelor in Zell- un Entwicklungsbiologie, 1996 bi [[Barbara Wold]] an dat [[California Institute of Technology]] sien Doktertitel (Ph.D.) in Biologie. As [[Postdoktorand]] hett Patapoutian bi [[Louis French Reichardt]] an dat Scripps Research Institute arbeit, wo 2000 en Professur kreeg. Tüschen 2000 un 2014 harr he en tosätzliche Forschungstätigkeit för de ''Novartis Research Foundation'', siet 2014 forscht Patapoutian tosätzlich för dat [[Howard Hughes Medical Institute]] (HHMI). Ardem Patapoutian erforscht de [[Signaltransduktschoon]] vun de [[Sensorisch|Sensorik]]. He kunn wesentliche Bidrääg to dat Rutfinnen vun neeoordig [[Ionenkanal|Ionenkanäle]] un [[Rezeptor (Biochemie)|Rezeptoren]] leisten, de dör Temperatur, mechanische Kräfte oder höhger Zellvolumen aktiviert wurrn. Patapoutian un Mitarbeiter kunnen wiesen, dat disse Ionenkanäle bi de [[Temperaturempfinnen]], bi de [[Berührungsempfinnen]], bi de [[Propriozeptschoon]], bi de [[Pieneempfinnen]] un bi de Regulatschoon vun den [[Gefäßtonus]] en herutragend Rull spelen. Jüngere Arbeiten bruuken Techniken vun de funktschonellen [[Genomik]], um mechanosensitive Ionenkanäle to identifizeeren un to charakteriseeren ([[Mechanotransduktschoon]]). Patapoutian hett lutt [[Google Scholar]] en [[h-Index]] vun 74,<ref>{{Internetquelle |url=https://scholar.google.de/citations?hl=de&user=2aSu29oAAAAJ |titel=Ardem Patapoutian |werk=scholar.google.de |hrsg=Google Scholar |abruf=2021-10-04 |sprache=de}}</ref> luut de Datenbank [[Scopus (Datenbank)|Scopus]] en vun 70<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7003979978 |titel=Patapoutian, Ardem |werk=scopus.com |hrsg=[[Scopus (Datenbank)|Scopus]] |abruf=2021-10-04 |sprache=en}}</ref> (jewiels Stand Oktober 2021). He is siet 2016 ''Fellow'' vun de [[American Association for the Advancement of Science]], siet 2017 Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041844.html |titel=Ardem Patapoutian |werk=nasonline.org |hrsg=National Academy of Sciences |sprache=en |abruf=2020-02-15}}</ref> un siet 2020 vun de [[American Academy of Arts and Sciences]]. 2017 kreeg Patapoutian den [[W. Alden Spencer Award]],<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kavli.columbia.edu/news/thirty-ninth-annual-w-alden-spencer-award-and-lecture |titel=The Thirty-Ninth Annual W. Alden Spencer Award and Lecture |werk=kavli.columbia.edu |hrsg=The Kavli Institute for Brain Science |datum=2017-06-27 |sprache=en |abruf=2020-02-15 }}</ref> 2019 den [[Rosenstiel Award]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/index.html |titel=Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research |werk=brandeis.edu/rosenstiel |hrsg=Rosenstiel Basic Medical Sciences Research Center |sprache=en |abruf=2020-02-15}}</ref> 2020 den [[Kavli-Pries]] för Neurowetenschapen as ok den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biologie/Biomedizin.<ref>[https://www.fbbva.es/ BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award 2020]</ref> För dast Opdecken vun Temperatur- un Tastsensoren wurr hüm 2021 gemeensam mit [[David Jay Julius]] de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref>https://www.sueddeutsche.de/wissen/nobelpreis-medizin-physiologie-stockholm-1.5429503</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == * [https://www.scripps.edu/faculty/patapoutian/ Ardem Patapoutian, PhD] bi [[Scripps Research]] (scripps.edu) * [https://patapoutianlab.org/ The Patapoutian Lab] (patapoutianlab.org) * [https://web.archive.org/web/20200215200751/https://static1.squarespace.com/static/5b133d3b96d455ca885f8964/t/5e20d322c8ae141b3ed47ccd/1579209507208/2019.11.06%2BShort%2BCV-%2BPatapoutian.pdf Lebenslauf] (PDF; 109 kB; Stand November 2019) * [https://www.hhmi.org/scientists/ardem-patapoutian Ardem Patapoutian, PhD] bi dat [[Howard Hughes Medical Institute]] (hhmi.org) * [https://neurotree.org/neurotree/peopleinfo.php?pid=12384 Ardem Patapoutian] bei ''Academic Tree'' (neurotree.org) {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=n/2012/184314|NDL=|VIAF=250462679|GNDName=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2020-02-15|REMARK=}} {{SORTIERUNG:Patapoutian, Ardem}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von den Libanon]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1967]] [[Kategorie:Bioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 8zjuiyc9xaqr4t1q9c1etj1xk33k1no 0 167129 1064588 1064249 2026-05-08T02:38:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064588 wikitext text/x-wiki [[Datei:David MacMillan.jpg|miniatur|David MacMillan]] '''David William Cross MacMillan'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rse.org.uk/fellow/david-macmillan/ |titel=Professor David William Cross MacMillan FRS, CorrFRSE |datum=2020-08-24 |sprache=en-GB |abruf=2021-10-06}}</ref> (* [[16. März]] [[1968]] in [[Bellshill (Glasgow)|Bellshill]], [[Schottland]])<ref>{{Internetquelle |url=https://scheringstiftung.de/wp-content/uploads/2017/11/141119_MacMillan-CV-Oct-2014-2-1.pdf |titel=MacMillan CV |sprache=de |abruf=2021-10-06 }}</ref> is en britisch Chemiker ([[Orgaansche Chemie]], Orgaansche Synthese, [[Katalyse]]). 2021 wurr hüm mit [[Benjamin List]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken för Arbeiten to de [[Enantiomer|asymmetrischen]] [[Organokatalyse]]. == Leven un Wark == [[Datei:MacMillan-Catalyst first generation.svg|mini|200px|MacMillan-Katalysator vun de eerst Generatschoon]] MacMillan studeer an de [[University of Glasgow]] mit den Bachelor-Afsluss 1991 un kreeg 1996 an de [[University of California, Irvine]], bi [[Larry Eugene Overman]] sien Doktertitel. As [[Post-Doktorand]] weer he bi [[David Albert Evans]] an de [[Harvard University]]. Af 1998 weer he an de [[University of California, Berkeley]] un af 2000 an dat [[Caltech]], an dat he he 2004 Perfesser wurr. Siet 2006 is he Perfesser an de [[Princeton University]] un dor Direkter vun dat ''Merck Center of Catalysis''. He is siet 2010 ''James S. McDonnell Distinguished Professor''. He hett nee Methoden in de [[Enantioselektivität|enantioselektiven]] (asymmetrischen) [[Organokatalyse]] entwickelt mit Anwennen up de Synthese vun en Reeg vun Naturprodukten. Asymmetrische Katalyse bedüüd, dat se sensitiv för de Chiralität vun de Moleküle is, wat bi bioaktiven Substanzen (as Medikamenten), de faken blots in en chiralen Variante wirken, vun utslaggevend Bedüüden is. De Organokatalyse bruukt organische Katalysatoren un kummt dormit ahn potentiell toxische un düür Metallverbindungen ut. In eenig Fällen kunnen ok natürlich vörkommen organische Substanzenbruukt wurrn. De um 2000 entwickelten [[MacMillan-Katalysatoren]] sünd nah hüm nöömt.<ref>{{RömppOnline |ID=RD-13-04437 |Name=MacMillan-Katalysatoren|Abruf=2021-10-06}}</ref> He hett nee [[Iminiumion]]en-Katalysatoren opdeckt un hett över 50 nee Reaktschonsperzesse entwickelt.<ref>[http://royalsociety.org/people/david-macmillan/ Würdigung bi de Royal Society]</ref> 2007 hett he de SOMO-Katalyse (Singly occupied molecular orbital Organocatalysis)<ref>Oder SOMO-Aktivierung mit Een-Elektronen-Oxidatschon vun en [[Enantiomer]] as Tüschentostand statt twee Elektronen as bi de [[Highest Occupied Molecular Orbital|HOMO]]-Aktivierung</ref> un 2008 de organische Photoredox-Katalyse entwickelt. Siet 2010 is he Herutgever vun ''[[Chemical Science]]''. == Liddmaatschapen un Utteknungen == He is siet 2012 Fellow vun de [[Royal Society]] un kreeg 2004 de [[Corday-Morgan-Pries|Corday-Morgan-Medaille]] vun de [[Royal Society of Chemistry]]. Doröver herut hörrt he siet 2012 de [[American Academy of Arts and Sciences]] an, siet 2018 de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20044093.html Indrag bi de NAS], mit Biografie</ref> un wurr 2007 Arthur-C.-Cope-Scholar. 2005 kreeg he den Tetrahedron Young Investigator Award, 2007 den Mukaiyama Award, 2014 den Harrison Howe Award un 2006 den Thieme-IUPAC Prize in Organic Synthesis. In dat 2002 weer he [[Sloan Research Fellow]]. 2011 kreeg he den [[ACS Award for Creative Work in Synthetic Organic Chemistry]]. 2015 wurr hüm de [[Ernst Schering Pries]] tospraaken, 2017 de [[Ryōji-Noyori-Pries]] un 2019 de [[Centenary Prize vun de Royal Society of Chemistry]]. 2021 wurr hüm „för de Entwicklung vun de asymmetrischen Organokatalyse“ gemeensam mit [[Benjamin List]] de [[Nobelpries för Chemie]] verleeht.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/macmillan/facts/ '' David W.C. MacMillan – Facts'']. In: nobelprize.org, 6. Oktober 2021 (afropen an’n 6. Oktober 2021).</ref> == Weblinks == *[https://web.archive.org/web/20211007050724/https://chemistry.princeton.edu/faculty/david-macmillan MacMillan Group, Princeton] *[http://www.iupac.org/news/news-detail/article/david-wc-macmillan-is-to-be-awarded-the-2006-thieme-iupac-prize.html Biografie to’n Anlaat vun den Thieme-IUPAC Award] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1155741390|VIAF=371153409706441580658}} {{SORTIERUNG:MacMillan, David William Cross}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] [[Kategorie:Schottland]] 7coo0gv3e6z1356wckpjgotxlet09t8 0 167337 1064587 1064248 2026-05-08T02:37:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064587 wikitext text/x-wiki [[Datei:Davidjuliuswithsnake.jpg|mini|David Julius mit en [[Königspython]], 2016]] '''David Jay Julius''' (* [[4. November]] [[1955]]<ref>[http://senate.ucsf.edu/2005-2006/frl-2005-2006.html 49th Annual Faculty Research Lecture] bi ucsf.edu; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> in [[Brighton Beach]], [[Brooklyn]], [[New York City]]) is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Sinnesphysiologie|Sinnesphysioloog]], Perfesser an de [[University of California, San Francisco]] (UCSF). Hüm wurr 2021, tosommen mit [[Ardem Patapoutian]], de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken. == Leven == Julius is as Enkel vun jöödsch Inwannerer ut Russland in Brighton Beach upwussen, wo völ russischspraakig jöödsch Inwannerer leven. Sien Grootöllern weern wegen [[Antisemitismus]] ut dat russisch Zarenriek flücht. Sien Vader weer Elektroingenieur, sien Moder Mester an en Grundschool.<ref>[https://www.dailyadvent.com/news/0a5792641275e646d41b1c12c5abb468-Is-David-Julius-Jewish-Nobel-winners-family-history-is-fascinating Is David Julius Jewish? Nobel winner's family history is fascinating], Opera News, 4. Oktober 2021. Afropen an’n 5. Oktober 2021.</ref> He kreeg 1977 en [[Bachelor]] in Life Sciences ([[Biowetenschapen]]) an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]], wo he eerste Forschungserfohrungen in dat Labor vun [[Alexander Rich]] sammeln kunn. Sien Doktertitel (Ph.D.) in Biochemie kreeg he 1984 [[Jeremy Thorner]] un den lateren Nobelpriesdräger [[Randy Wayne Schekman]] an de [[University of California, Berkeley]] in [[Berkeley]], [[Kalifornien]]. As [[Postdoc|Postdoktorand]] hett Julius bi den lateren Nobelpriesdräger [[Richard Axel]] an de [[Columbia University]] in New York City arbeit. 1990 wurr Julius Liddmaat vun den Lehrkörper vun de [[University of California, San Francisco]] (UCSF) in [[San Francisco]], Kalifornien, wo he hüüd (Stand 2020) de Afdeelen för [[Physiologie]] leiten deiht. Julius sien Fru, [[Holly Ingraham]], is ebenfalls Perfessersche för Physiologie an de UCSF. Dat Paar hett een Söhn. == Wirken == [[File:22 Hegasy DE Nobel Prize 2021 TRPV1 Piezo2.png|thumb|Nobelpriess in Physiologie oder Medizin 2021: De molekulare Grundlaag vun dat Föhlen vun Hitt (TRPV1) un Berühren (Piezo2)]] Julius kunn grundleggend Erkenntnisse över de molekularen un funktschonellen Eegenschapen [[ionotroper Rezeptor]]en winnen, de up [[Serotonin]] un [[Adenosintriphosphat|ATP]] reageeren, bzw. de för de Modalitäten vun de [[Nozizeptor|Pien-]], [[Thermorezeptschoon|Warmt- un Kolt-Rezeptoren]] verantwortlich sünd. Julius sien Opdecken sünd zentraal för dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun dat Temperaturempfinnen, för dat Kolt- und Warmtempfinnen integreert wurrn. Julius hett opdeckt, dat de [[Transient Receptor Potential Vanilloid 1|TRPV1]]-Kanal en [[Capsaicin]]-Rezeptor is, de de Antwoort vun den Körper up ünnerscheedlich Reize as Temperatur, [[Sweer (Medizin)|Sweer]] un anner Formen vun de Schädigung vun Geweef vermiddelt. Dat weer en wichtige Erkenntnis för de Behandlung vun dat [[Chronisch Piensyndrom|chronisch Piensyndrom]] un anner Syndrome, de mit neurogen Sweer, [[Arthrose]], [[Krebs (Medizin)|Krebs]] oder [[Asthma bronchiale|Asthma]] tosommenhangen. Ebenso wur dat Verständnis vun de [[Allodynie]] un de [[Pienöverempfindlichkeit|Hyperalgesie]] fördert, en Pienempfinnen bi normalerwies nich-pienutlösen Reizen bzw. en överscheeten Pienempfinnen bi blots minn Pienreizen. Julius is ünner annern Herutgever vun de anseggt Tietschrift ''[[Annual Review of Physiology]]''. Siet 2014 tell hüm [[Thomson Reuters]] wegen de Tall vun sien [[Zitat]]schonen to de Favoriten up en [[Nobelpries]] ([[Clarivate Citation Laureates|Thomson Reuters Citation Laureates]]).<ref>[http://sciencewatch.com/nobel/2014-predictions 2014 Predictions] bi [[Thomson Reuters]] (sciencewatch.com); afropen an’n 25. September 2014</ref> In‘n Oktober 2021 geev dat [[Nobelkomitee]] bekannt, dat Julius un [[Ardem Patapoutian]] gemeensam mit den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] uttekent wurrn.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/wissen/nobelpreis-medizin-physiologie-stockholm-1.5429503 ''Nobelpreis Medizin Physiologie Stockholm''] In: sueddeutsche.de</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 2000 [[Perl-UNC Neuroscience Prize]] * 2004 Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] * 2005 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>{{Amacad|J|2018-04-05}}</ref> * 2006 [[Zülch-Pries]]<ref>[https://www.mpg.de/preise/zuelch-preis Zülch-Preis] bi mpg.de; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> *2007 [[W. Alden Spencer Award]] * 2010 [[Passano Award]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.passanofoundation.org/services |titel=recipients of the passano laureate and physician scientist awards |werk=passanofoundation.org |hrsg=Passano Foundation |sprache=en |abruf=2020-05-27 }}</ref> * 2010 [[Shaw Prize]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2010 |wayback=20221003144724 |text=The Shaw Prize in Life Science and Medicine 2010 |archiv-bot=2026-03-14 01:18:58 InternetArchiveBot }} bi shawprize.org; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> * 2010 [[Prinzessin-von-Asturien-Pries|Prinz-von-Asturien-Pries]] för weetenschapliche un technische Forschung<ref>{{Webarchiv|url=https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/2010-david-julius-baruch-minke-and-linda-watkins.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=2010&especifica=0 |wayback=20211031124455 |text=Prince of Asturias Awards. Technical & Scientific Research 2010 |archiv-bot=2026-03-14 01:18:58 InternetArchiveBot }} bei fpa.es; afropen an’n 27. Mai 2020.</ref> * 2010 Liddmaat in de [[Ungarsch Akademie vun de Weetenschapen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://mta.hu/koztestuleti_tagok?PersonId=22416 |titel=Julius, David |werk=mta.hu |datum= |sprache=hu |abruf=2018-04-05}}</ref> * 2013 [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] * 2017 [[HFSP Nakasone Award]] * 2017 [[Canada Gairdner International Award]] * 2019 [[Rosenstiel Award]] * 2020 [[Kavli-Pries]] för Neurowetenschapen * 2020 [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2020 [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biologie/Biomedizin * 2021 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] == Weblinks == * [http://physio.ucsf.edu/julius/ Julius Lab] und [http://physio.ucsf.edu/julius/julius.html Profil] bi de [[University of California, San Francisco]] (ucsf.edu) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1242427899|LCCN=n2010182288|VIAF=145666479}} {{SORTIERUNG:Julius, David Jay}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] n1kvqfffvfpcfl8039dvc7vltbf5n7t 0 167486 1064572 1064237 2026-05-08T00:34:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064572 wikitext text/x-wiki '''Bernd Wölbern''' (* [[1966]] in [[Zeven]]) is en düütsch Politiker ([[SPD]]). Siet 2021 is he Liddmaat vun den Landdag vun Neddersassen. Bernd Wölbern is mit twee Bröers, dorünner de Schauspeler [[Werner Wölbern]], in [[Woonst]] bi [[Bremervöör]] upwussen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kreiszeitung.de/lokales/rotenburg/sittensen-ort53359/verbindung-wird-abreissen-8260616.html |titel=Schauspieler Werner Wölbern: „Verbindung wird nie abreißen“ |werk=kreiszeitung.de |hrsg=[[Kreiszeitung]] Verlagsgesellschaft |datum=2017-05-07 |abruf=2021-11-10}}</ref> un hett Scholen in [[Lütt Meckels]], [[Zittens]] un Zeven besöcht. He hett in [[Kaiserslautern]] un [[Bremen]] studeert.<ref name="ub">{{Internetquelle |url=https://www.spd-kreis-rotenburg.de/personen/bernd-woelbern/ |titel=Bernd Wölbern, Landtagsabgeordneter |hrsg=SPD-Unterbezirk Rotenburg |abruf=2021-11-10}}</ref> He weer bit to’n Intoog in den Landdag Lehrer an de [[Carl-Friedrich-Gauß-School Zeven]], en IGS. <ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.kreiszeitung.de/lokales/rotenburg/rotenburg-ort120515/abschiede-und-neue-jobs-im-rotenburger-kreistag-91021876.html |titel=Abschiede und neue Jobs im Rotenburger Kreistag |werk=kreiszeitung.de |hrsg=Kreiszeitung Verlagsgesellschaft |datum=2021-09-29 |abruf=2021-11-10}}</ref> Wölbern is Liddmaat vun den Kreisdag un Bigeorneter vun den [[Landkreis Rodenborg (Wümm)]]. Bi den Landdagswahlen 2008, 2013 un 2017 is he vör de SPD in den [[Landdagswahlkreis Bremervöör|Wahlkreis Bremervöör]] antreeden, weer aber immer den jewieligen CDU-Kandidaten ünnerlegen. An‘n 11. November 2021 is he aber över de Landeslist för [[Bernd Lynack]] in den Landdag nahrückt, de to’n Landraat vun den [[Landkreis Hillmessen]] wählt wurrn weer. <ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |abruf=2021-11-09 }}</ref> Bernd Wölbern leevt in Woonst, is verheiraadt un hett fiev Kinner. <ref name="ub" /> == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Wolbern, Bernd}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1966]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] b3gjmxru8mqse56pu50tojafnf69klc 0 167631 1064540 1064208 2026-05-07T22:52:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064540 wikitext text/x-wiki [[Datei:Gurnah 2022.JPG|mini|hochkant=1.3|Abdulrazak Gurnah (2022)]] '''Abdulrazak Gurnah''' (* [[20. Dezember]] [[1948]] in dat [[Sultanat Sansibar]]) is en [[Tansania|tansaansch]] Schriever, de in [[Grootbritannien]] leevt un arbeit un in engelsch Spraak schrifft. 2021 wurr hüm de [[Nobelpries för Literatur]] tospraaken. == Leven == Gurnah hörr to de muslimisch-arabischstämmig Minnerheit in Sansibar;<!-- lt. Zitat ut den BR-EN: "...., vor allem gegen die arabischstämmige Minderheit muslimischen Glaubens, zu der auch der Nobelpreisträger gehört." --> sien Moderspraak is [[Swahili (Spraak)|Swahili]]. 1968 keem he as Flüchtling nah Grootbritannien un hett tonächst an dat [[Christ Church College]] in [[Canterbury]], studeert, de sien Afslüsse dormals vun de [[Universität London]] verleeht wurrn. Van 1980 bit 1982 lehrt Gurnah an de [[Bayero University Kano]] in [[Kano]], [[Nigeria]]. Ansluutend gung he an de [[University of Kent]], wo he 1982 sien Doktertitel kreeg un bit to sien Ruhestand<ref>{{Internetquelle |autor=BR24 Redaktion |url=https://www.br.de/nachrichten/kultur/literaturnobelpreis-2021-geht-an-abdulrazak-gurnah,Sl8MmFA |titel=Literaturnobelpreis 2021 geht an Abdulrazak Gurnah |werk=BR24.de |hrsg=Bayerischer Rundfunk |datum= 7. Oktober 2021 |sprache=de |abruf= 7. Oktober 2021}}</ref> as Perfesser för Engelsch un [[Postkolonialismus|postkoloniale]] Literaturen<ref>''[https://www.boersenblatt.net/news/preise-und-auszeichnungen/literaturnobelpreis-geht-abdulrazak-gurnah-208535 Literaturnobelpreis geht an Abdulrazak Gurnah]'', boersenblatt.net, veröffentlicht un afropen an’n 7. Oktober 2021.</ref> lehren dee.<ref>''Saubere Tassen. Ostafrikanische Autoren im [[Hessisches Literaturforum|Hessischen Literaturforum]]'' in [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]] van’n 26. Februar 2011, Siet 51</ref> == Utteknungen == * 2006 Fellow vun de [[Royal Society of Literature]]<ref>{{Internetquelle |url=https://rsliterature.org/fellow/abdulrazak-gurnah-3/ |titel=Abdulrazak Gurnah |sprache=en-GB |abruf=2021-10-07 }}</ref> * 2016 Juror bi den [[Booker Prize|Man Booker Prize]] * 2021 [[Nobelpreis för Literatur]] „för sien kompromisslos un mitföhlend Dördringen vun de Utwirkungen vun den Kolonialismus un vun dat Flüchtlingsschicksal in de Kluft tüschen Kulturen un Kontinenten“<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/gurnah/facts/ ''The Nobelprize Abdulrazak Gurnah Facts''], afropen an’n 7. Oktober 2021</ref> == Wark == [[Datei:Abdulrazak Gurnah Pilgrims Way 1988 Title.jpg|mini|hochkant|''Pilgrims Way'' (1988)]] In Düütschland wurr Abdulrazak Gurnah 2004 mit sien Roman ''Schwarz auf Weiß'' bekannt, de in Grootbritannien all 1988 ünner den Titel ''Pilgrims Way'' herutkommen weer. Gurnah hett in dissen Roman den indischstämmigen Tansanier Daud zum Protagonisten maakt, de to’n Studium nah England kummt un dor völfältig Diskrimineeren erfohren deiht. Daud reflekteert aber ok, wat he vör sien Weggang ut Tansania an Grufeligkeiten beleevt hett: de Verdieven vun de Araber un Inder dör de swaart Bevölkerung. Gurnah erschafft in ''Schwarz auf Weiß'' ok en negativen Gegenspeler, Karte, an den he vörführt, dat dat ok en Rassismus tegenöver de Witten gifft. Heinz Hug beschienigt den Roman in de [[Neue Zürcher Zeitung|Neuen Zürcher Zeitung]], dat he „über das Schema vieler Emigrantenromane hinaus(führe), die die Auswanderer als bloße Opfer betrachten. Das Fehlen jeder Ideologie im Verhältnis von Kolonisierten und Kolonialherren und die differenzierte Sicht auf die Fragen der Emigration machen ‚Schwarz auf Weiß‘ zu einem überaus lesenswerten Werk“.<ref>Heinz Hug: ''Emigration als Pilgerreise'' in: Neue Zürcher Zeitung van’n 30. August 2005</ref> Ok in wiederen Romanen vun Gurnah is de Karn vun sien Schrieven de Fraag nah de Identität, so Heinz Hug. Dorbi stell he „Identität- und Alteritätsmodelle zur Diskussion, die sich unter vorkolonialen und kolonialen Bedingungen entwickelten: einerseits eine statische Auffassung von Identität, die im Fremden das ganz Andere sieht, und andererseits die Vorstellung, dass zwischen dem Selbst und dem Anderen etwas in Bewegung geraten kann“.<ref>Heinz Hug: ''Geschichte und Identität,'' in: Neue Zürcher Zeitung van’n 20. Januar 2007, S. 27</ref> Ton’n Tietpunkt vun de Tospreeken vun den Nobelpries weer kein een vun sien fief in Düütsch översett Titel nich mehr in den Bookhannel to kriegen. <ref>''[https://www.br.de/kultur/thomas-brueckner-abdulrazak-gurnah-literaturnobelpreis-100.html „Er vermeidet einfache Urteile und Lösungen“]''. Gespräch mit Thomas Brückner bi den [[Bayerischer Rundfunk|Bayerischen Rundfunk]], 8. Oktober 2021.</ref> De Romane vun Gurnah wurrn vun [[Helmuth A. Niederle]], Stefanie Schaffer-de Vries, [[Inge Leipold]] as ok [[Thomas Brückner (Översetter)|Thomas Brückner]] ut dat Engelsche in’t Düütsche översett. == Warken == === Romane === [[Datei:Abdulrazak Gurnah Paradise 1994 Title.jpg|mini|hochkant|''Paradise'' (1994)]] * ''Memory of Departure.'' Jonathan Cape, London 1987, ISBN 0-224-02432-9. * ''Pilgrims Way.'' Jonathan Cape, London 1988, ISBN 0-224-02562-7. ** deutsch: ''Schwarz auf Weiß''. Übersetzt von Thomas Brückner. A1, München 2004, ISBN 3-927743-72-0. * ''Dottie''. Cape, London 1990, ISBN 0-224-02780-8. * ''Paradise''. Hamish Hamilton, London 1994, ISBN 0-241-00183-8. ** düütsch: ''Das verlorene Paradies''. Översett vun Inge Leipold. Krüger, Frankfurt am Main 1996, ISBN 3-8105-0888-8. * ''Admiring Silence.'' Hamish Hamilton, London 1996, ISBN 0-241-00184-6. ** düütsch: ''Donnernde Stille''. Översett vun Helmuth A. Niederle. Edition Koppa, München, Wien 2000, ISBN 3-932000-50-1. * ''By the Sea.'' Bloomsbury, London 2001, ISBN 0-7475-5280-0. ** düütsch: ''Ferne Gestade''. Översett vun Thomas Brückner. Edition Koppa, München, Wien 2002, ISBN 3-932000-64-1. * ''Desertion.'' Bloomsbury, London 2006, ISBN 0-7475-7895-8. ** düütsch: ''Die Abtrünnigen.'' Översett vun Stefanie Schaffer-de Vries. Berlin Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-8270-0578-7. * ''The Last Gift.'' Bloomsbury, London 2011, ISBN 978-1-4088-1518-2. * ''Gravel Heart''. Bloomsbury, London 2017, ISBN 978-1-4088-8130-9. * ''Afterlives''. Bloomsbury, London 2020, ISBN 978-1-5266-1585-5. === Körtgeschichten === * ''My Mother Lived on a Farm in Africa''. in: ''NW 14: The Anthology of New Writing 14'', Granta Books, London 2006, ISBN 978-1-862-07850-5. * ''The arriver's tale'', in: David Herd, Anna Pincus (Hrsg.): ''Refugee tales''. Comma Press, Manchester 2016, ISBN 978-1-910974-23-0, S. 35–40 === Herutgeverschap === * ''Essays on African Writing 1: A re-evaluation''. Heinemann, Oxford 1993, ISBN 0-435-91762-5. * ''Essays on African Writing 2: Contemporary Literature''. Heinemann, Oxford 1995, ISBN 0-435-91763-3. * ''The Cambridge Companion to [[Salman Rushdie]]''. Cambridge University Press, Cambridge, England 2007, ISBN 978-0-521-60995-1. == Literatur == * [[Manfred Loimeier]]: ''Wortwechsel. Gespräche und Interviews mit Autoren aus Schwarzafrika''. Horlemann, Bad Honnef 2002, ISBN 3-89502-151-2, S. 93–99. * Manfred Loimeier: ''Gurnah, Abdulrazak'', in: Axel Ruckaberle (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Weltliteratur. 1000 Autoren von der Antike bis zur Gegenwart''. Metzler, Stuttgart 2006, ISBN 3-476-02093-2, S. 82f.<ref>[https://books.google.com/books?id=G0vvDAAAQBAJ&pg=PA82&dq=Abdulrazak+Gurnah+Geb.+20.+12.+1948&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjH77K9lbjzAhVWR_EDHai1AJMQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Abdulrazak%20Gurnah%20Geb.%2020.%2012.%201948&f=false Profil von Abdulrazak Gurnah], afropen an’n 7. Oktober 2021.</ref> * Philip Whyte: ''East Africa in Postcolonial Fiction'': History and Stories in Abdulrazak Gurnah’s Paradise, in: Stefan Noack, Christine de Gemeaux u. Uwe Puschner: ''Deutsch-Ostafrika. Dynamiken europäischer Kulturkontakte und Erfahrungshorizonte im kolonialen Raum'' (Zivilisationen und Geschichte, Bd. 57), Peter Lang, Berlin 2019, S. 251–270. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520435 DNB-Katalog] * [https://www.marabout.de/Gurnah/Gurnah.htm ''Abdulrazak Gurnah''], bi Marabout * [https://www.theguardian.com/books/2004/sep/11/featuresreviews.guardianreview32 Abdulrazak Gurnah över sien Weg to dat Schrieven] * [https://www.perlentaucher.de/efeu/2021-10-08.html Nichts Zweideutiges, Offenes, Flirrend-Freies], Feuilletonrundschau bi den [[Perlentaucher]] (8. Oktober 2021) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520435|LCCN=n87934440|VIAF=69037521}} {{SORTIERUNG:Gurnah, Abdulrazak}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Tansania]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 2js3503qir9p7lpgsxago62sfhawio3 0 168451 1064545 1064212 2026-05-07T22:58:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064545 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:right; margin-left:15px;margin-bottom:15px;empty-cells:show; width:330px" | colspan="2" align="center" style="border-bottom:2px solid gray;" |'''<big>adidas AG</big>''' |- | colspan="2" style="background:#efefef;" align="center" |[[Bild:Adidas 2022 logo.svg|150px]] |- |ISIN |DE000A1EWWW0 |- |Grünnen |18. August 1949 |- |Sitt |[[Herzogenaurach]], [[Düütschland]] |- |Leitung | * [[Kasper Rorsted]] (Vörstandvörsitter) * [[Thomas Rabe (Manager)|Thomas Rabe]] (Upsichtraadvörsitter) |- |Mitarbeiderstahl |62.285<ref name="GB21">{{Internetquelle |url=https://www.adidas-group.com/media/filer_public/54/43/5443de65-c358-4a9e-8826-3e0ab4212e2b/adidas_ar20_de.pdf |titel=Geschäftsbericht 2020. Adidas AG |abruf=2022-01-01 }}</ref> |- |Ümsatz |21,2 Mrd. Euro (2021)<ref name="GB21"/> |- |Branche |Sportkleer |- |Websteed |[https://www.adidas-group.com www.adidas-group.com] |} De '''Adidas AG''' is een düütschen Sport­artikelhersteller mit Sitt in Herzogenaurach bi [[Nürnbarg]]. Dat Ünnernehmen bütt mit sien beid Karnmarken ''Adidas'' un [[Reebok]] weltwiet över eegen Ladengeschäfte un den Eenzelhannel Kleedasch, Schoh, Sportutrüstung, Accessoires as ok Lizenzprodukte as Klocken, Kosmetik un Brillen an. De Konzern gellt nah [[Nike]] as de tweetgröttste Sportartikelhersteller vun de Welt un is as wichtigen Utstatter vun vele Sportlers, Sportmannschapen un internatschonalen Sportveranstaltungen bekannt. == Nawiesen == <references/> [[Kategorie:Düütschland]] [[Kategorie:Ünnernehmen]] p0lezm9bsqbze34mhj9q8ba64860gl8 0 169525 1064557 1064224 2026-05-07T23:34:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064557 wikitext text/x-wiki [[Datei:Anna Carin Zidek 2006-04-22 001.jpg|rechts|duum|Anna Carin Helena Cecilia Zidek]] '''Anna Carin Zidek''' (* [[1. April]] [[1973]] in [[Sveg]] als ''Anna Carin Helena Cecilia Olofsson'') is en ehmalge [[Sweden|sweedsch]] [[Biathlon|Biathletin]]. == Loopbahn == Anna Carin Zidek keem 2003 to’n Biathlon, nahdem se tovör as Langlöperin aktiv weer un to’n Bispeel mit de sweedsch Langloopstaffel bi de Junioren-Weltmeesterschapen 1993 Viezweltmeesterin wurrn weer. De ok ünner hör [[Ökelnaam]] „Aco“ (vun hör Gebortsnaam „Olofsson“ afleit) bekannt Sportlerin kunn sück gau in de Weltspitze fastsetten. So wunn se bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2005]] in [[Hochfilzen]] Sülver in’n Massenstart achter [[Gro Marit Istad-Kristiansen]] un vör [[Olga Walerjewna Medwedzewa|Olga Pyljowa]]. Bi den Weltcup vun [[Rasen-Antholz|Antholz]] keem se tovör mit en tweeten Platz in dat Eenzelrennen eerstmals up dat Podium. In’n Gesamtweltcup keem se insgesamt up den teihnten Platz. In de Saison 2005/06 wunn se hör eerst dree Weltcup-Rennen: Anfang Dezember 2005 in dat Eenzel vun Hochfilzen as ok een Week later in [[Osrblie]] in‘n Sprint un in de Verfolgung. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2006/Biathlon|Olympisch Winterspelen 2006]] in [[Turin]] wunn se de Sülvermedaille in den 7,5&nbsp;km-Sprint achter [[Florence Baverel-Robert]] , kunn dissen Platz aber in der Verfolgung nich hollen. Bi den eerstmals bi Olympisch Winterspelen utdragen Massenstart-Wettbewarf över 12,5&nbsp;km wunn se de Goldmedaille vör de dree Dütschen [[Kati Wilhelm]], [[Uschi Disl]] un [[Martina Glagow]]. Mit dissen Erfolg wurr se to de eerst sweedsch Olympiasiegerin in‘n Biathlon. In den Gesamt-Weltcup keem se in dit Johr up den 2. Platz achter Uschi Disl. De Saison 2006/07 leep ähnlich goot. In den Gesamt-Weltcup keem se up den darten Platz achter [[Andrea Henkel]] un Kati Wilhelm, wunn aber den Sprintweltcup vör Wilhelm un Henkel. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007]] in Antholz hett Zidek weer Sülver achter [[Magdalena Neuner]] in’n Sprint haalt, denn Bronze in de Verfolgung un sluutend de Goldmedaille mit de sweedsch Mixed-Staffel an de Siet vun [[Helena Ekholm|Helena Jonsson]], [[Björn Ferry]] un [[Carl Johan Bergman]]. In de Saison 2007/08 keem se in de eenzelt Rennen nie up dat Podest, reck aber Platz 12 in den Gesamt-Weltcup. Dat leeg ok dormit an, dat se en Kind kreeg un dorum blots bit to de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2008]] loopen is. Dorto noch mit en Gripp gesundheitlich anslahn, wunn se mit de Mixed-Staffel kien Medaille. In Sprint un Verfolgung kreem se nich ünner de best 20. De Saison 2008/09 sloot se in’n Gesamt-Weltcup as Teihnte af un keem bi de letzte Statschoon noch mal up dat Podest. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2009]] verpass se in dat Eenzelrennen en Medaille as Veerte man knapp, reck aber mit de sweedsch Mixed-Staffel en Sülvermedaille. De Olympiasaison 2009/10 broch hör weer en goot Form. In den Gesamt-Weltcup reck se an’t Enn‘ Platz 5, wunn aber den Eenzelweltcup. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] reck se in’n Sprint blots Platz 19, kunn sück aber in de Verfolgung noch up Platz 4 verbetern. Dorbi hulp hör ok en Tietgootschrift, wiel se to laat in dat Rennen schickt wurrn weer. [[Tora Berger]], de oorsprünglich as Veert in’t Teel kommen weer, keem dordör up den 5. Platz un [[Anna Alexejewna Frolina|Anna Bulygina]] keem up Platz 6. Mit de Fruen-Staffel belegg se bi disse Veranstaltung Platz 5. In hör letzt Biathlon-Saison keem se in den Gesamtweltcup noch Mal up den 8. Platz un in all Eenzeldisziplinen immer ünner de best 10. Starten dee se glieks mit en Sieg in dat eerste Saison-Rennen, dat Eenzelrennen in Östersund, wo se vör [[Marie-Laure Brunet]] un [[Helena Ekholm]] in’t Teel kommen dee. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2011]] in [[Chanty-Mansijsk]] keem se mit de sweedsch Fruen-Staffel up den 6. Platz un mit de Mixed-Staffel vun Sweden up den veerten Platz. Midden Juli 2011 hett Zidek hör Rückträe vun den Leistungssport verkünnd.<ref>{{Internetquelle|url = http://biathlon-online.de/news-89/5063-anna-carin-zidek-beendet-karriere-qich-habe-keine-motivation-mehrq.html|titel = Anna Carin Zidek beendet Karriere: „Ich habe keine Motivation mehr“|hrsg = biathlon-online.de|datum = 2011-07-18|zugriff = 2011-07-08}}</ref> Zidek tell to de starksten Löperinnen in‘ Weltcup. Se wurr vun den düütschen Trainer [[Wolfgang Pichler]] traineert, anfangs as „Een-Fru“-Team. Later keemen in den sweedschen Kader noch wieder Sportlerinnen as [[Helena Ekholm]], [[Anna Maria Nilsson]] un [[Sofia Domeij]]. == Persönliches == Zidek broch an’n 28. Juni 2008 in Kanada en Söhn to Welt. Vader is Tom Zidek, Cheftechniker vun dat kanaadsch Team, den se twee Maand tovör heiraadt harr.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.biathlon-online.de/news-89/2680-anna-carin-olofsson-qmein-sohn-wird-sommersportlerq.html|titel = Anna Carin Olofsson: „Mein Sohn wird Sommersportler…“|hrsg = biathlon-online.de|datum = 2008-07-04|zugriff = 2010-12-11}}</ref> Nah en körten Paus weer se siet November 2008 weer in’n Biathlon-Weltcup dorbi, tonächst ünner den Düppelnaam Olofsson-Zidek un in de Saison 2010/11 blots noch ünner de Naam vun hör Ehemann. Zidek weer in de Grundschool in de sülvig Klass as de Curling-Olympiasiegerin [[Anna Le Moine]].<ref>{{Internetquelle|url = http://www.dn.se/sport/basta-vanner-och-medaljhopp-i-os-1.587910|titel = Bästa vänner – och medaljhopp i OS|hrsg = [[Dagens Nyheter|dn.se]]|sprache = schwedisch|datum = 2006-01-14|zugriff = 2010-12-11}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons|Anna Carin Zidek|Anna Carin Zidek}} * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSWE20104197301 Anna Carin Zidek up de Sieden vun de IBU (engelsch)] {{SORTIERUNG:Zidek, Anna Carin}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Boren 1973]] [[Kategorie:Biathlet (Sweden)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Sweden)]] i8v7cb6ppexkwwtdzqkuba1zbox1obo 0 172515 1064653 1064303 2026-05-08T08:27:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064653 wikitext text/x-wiki [[Datei:JohnClauser.jpg|mini|John Clauser (2016)|hochkant]] '''John Francis Clauser''' (* [[1. Dezember]] [[1942]] in [[Pasadena (Kalifornien)|Pasadena]], [[Kalifornien]])<ref>Geborts- un Karrieredaten ''American Men and Women of Science'', Thomson Gale 2004</ref> is en [[USA|US-amerikaansch]] [[Physiker|Experimentalphysiker]], de sück mit Grundlagen vun de [[Quantenmechanik]] befaat. In dat Johr 2022 wurr hüm de [[Nobelpries för Physik]] gemeensam mit [[Alain Aspect]] un [[Anton Zeilinger]] för den Nahwies, dat Korrelatschonen tüschen Quantenobjekten starker ween könnt as de Bell-Unglieken erloovt un de dordör mögelken Experimente mit verschränkten Photonen un de Grundlagen vun de Quanteninformatschoon, tospraken.<ref>{{Internetquelle |autor=Esther Megbel |url=https://www.spektrum.de/news/quantenverschraenkung-so-lief-die-verleihung-des-physik-nobelpreises/2062392 |titel=So lief die Verleihung des Physik-Nobelpreises |werk=spektrum.de |datum=2022-10-04 |abruf=2022-10-05}}</ref> == Leven == Clauser is de Söhn vun en Perfesser för Floogtüüchbau ([[Francis Hettinger Clauser]], 1913–2013) an dat [[California Institute of Technology|Caltech]] un hett an dat Caltech ([[Bachelor]] 1964) un an de [[Columbia University]] studeert, wo he 1966 sien [[Master]]-Afsluss maakt un 1969 bi [[Patrick Thaddeus]] över dat Meeten vun den [[Kosmischer Mikrowellenhintergrund|Kosmischen Mikrowellenhintergrund]] sien Doktertitel maakt hett. Dornah weer he bit 1975 an dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un 1975 bit 1986 an dat [[Lawrence Livermore National Laboratory]]. Ansluutend weer he as Forschungsphysiker an de [[University of California, Berkeley]]. In en grundleggend Experiment hett he mit [[Stuart Jay Freedman]]<ref>Stuart J. Freedman, Clauser: ''Experimental test of local hidden variable theories.'' In: ''Physical Review Letters.'' Band 28, 1972, S. 938. Nah de Erinnerungen vun Clauser wurrn disse Aard vun Experimenten dormals bannig kritisch upnommen un blots de Ünnerstütten dör [[Charles Hard Townes]] hett de Dörführen in Berkeley mögelk maakt.</ref> de [[Bellsche Unglieken]] test, de se tovör to de [[CHSH-Unglieken]] (Clauser, [[Michael Horne]], [[Abner Eliezer Shimony]] un Richard Holt 1969) verallgemeenert harrn.<ref>Clauser, Michael Horne, Abner Shimony, Richard Holt: ''Proposed experiment to test local hidden variable theories.'' In: ''Physical Review Letters.'' Band 23, 1969, S. 880. Clauser, Horne: ''Experimental consequences of objective local theories.'' In: ''Physical Review D.'' Band 10, 1974, S. 526</ref> Dat weer de eerste Beobachtung vun en [[Quantenverschränkung]] un dat eerste Experiment, dat de Verletzung vun de Bell-Unglieken wies (un dormit de Quantenmechanik bestätigen dee). Dornah hett he sück mit Atom-[[Interferometer]]n befaat. He hett sück ok mit den Insluss vun Plasmen mit magnetischen Spegeln ([[Magnetisch Buddel]]) befaat. 2010 kreeg he mit [[Alain Aspect]] un [[Anton Zeilinger]] den [[Wolf-Pries]] in Physik, un 2022 ebenfalls gemeensam mit disse beid Forschern den [[Nobelpries för Physik]]. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20221005043135/https://history.aip.org/phn/11504008.html John F. Clauser] In: Physics History Network. American Institute of Physics (engelsch) * {{Internetquelle |url=https://wolffund.org.il/2018/12/11/john-f-clauser/ |titel=John F. Clauser, Wolf Prize Laureate in Physics 2010 |werk=wolffund.org.il |sprache=en, he |abruf=2022-03-03 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2018/12/11/john-f-clauser/ |wayback=20220303163528 |text=John F. Clauser, Wolf Prize Laureate in Physics 2010 |archiv-bot=2026-05-08 08:27:29 InternetArchiveBot }} * [https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25096 Oral History Interview] * [https://www.worldcat.org/identities/viaf-7798163411748800360000/ Indrag bi WorldCat] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1242485074|VIAF=7798163411748800360000}} {{SORTIERUNG:Clauser, John Francis}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1942]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] dg3ep7hsyrtwfpmjlz3awriicorzf7a 0 172697 1064643 1064294 2026-05-08T07:53:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064643 wikitext text/x-wiki '''Jann-Peter Janssen''' (* [[12. Februar]] [[1945]] in [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]; † [[7. Dezember]] [[2022]] in [[Siemswold]])<ref>{{Internetquelle |url=https://engelke-neumann.gemeinsam-trauern.net/begleiten/jann-peter-janssen |titel=Wir trauern um Jann-Peter Janssen |hrsg=Engelke Naumann Bestattungen |sprache=de |abruf=2022-12-09 }}</ref>) weer en düütsch [[Politiker]] ([[SPD]]). He weer van 1998 bit 2005 stellvertredend Vörsitter vun den ''Utschuss för Tourismus'' vun den Düütschen Bundsdag. == Leven un Beroop == Nah den Besöök vun de [[Volksschool]] hett Janssen en Lehre to’n [[Schippbau]]er maakt un dornah sien [[Wehrdeenst]] afleist. Ansluutend wurr he as Bandarbeiter bi de [[Volkswagen AG]] anstellt, wo he sluutend van 1982 bit 1996 Vörsitter vun den [[Bedrievsraat]] in dat Wark [[Emden]] weer. Nah den Dood vun sien eerst Ehefru is Jann-Peter Janssen siet 2006 in tweet Ehe verheiraadt un hett twee Kinner ut de eerst Ehe. He leevt hüüd in de [[Ihl|Gemeend Ihl]]. == Partei == Janssen is 1969 in de SPD intreeden un weer dorbi besünners bi de [[Jusos]] aktiv; toletzt weer he 2. Vörsitter vun den SPD-Ortsvereen Nörden. == Afordneter == Janssen hörr van 1972 bit 1986 un nochmals van 2001 bit 2005 den Raat vun de Stadt Nörden an. Van 1994 bit to dat Daalleggen vun sien Mandat an‘n 24. Januar 2005 weer he Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag un dor van 1998 bit 2005 stellvertredend Vörsitter vun den Utschuss för Tourismus. Enn’n 2004 wurr bekannt, dat Janssen entgegen sien oorsprünglich Angaven ok över dat Johr 1994 herut noch en Gehalt vun de Volkswagen AG betrucken harr. He hett doruphen an’n 14. Januar 2005 verklort, up sien Bundsdagsmandat verzichten to wullen un hett dat Mandat daalleggt. För Janssen is denn [[Lars Klingbeil]] över de Landeslist nahrückt.<ref>{{Der Spiegel|ID=38998434|Titel=Diener zweier Herren|Jahr=2005|Nr=3|Seiten=22–27|Datum=2005-01-17}}</ref> Jann-Peter Janssen is immer as direkt wählt Afordneter vun den Wahlkreis Auerk-Emden in den Bundsdag intrucken. == Weblinks == * [http://webarchiv.bundestag.de/archive/2007/0206/mdb/mdb15/bio/J/janssja0.html Biographie] bi den Düütschen Bundsdag == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1104728672|LCCN=|NDL=|VIAF=84146824560207630145}} {{SORTIERUNG:Janssen, Jannpeter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:SPD]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] t3qcg3osqn92vjnlcj1lrpn8svoyicm 0 172710 1064550 1064217 2026-05-07T23:08:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064550 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 02.jpg|mini|Ales Bjaljazki (2015)]] '''Ales Bjaljazki''' ({{S|be|Алесь Бяляцкі}}, {{S|ru|Алесь Беляцкий|Ales Beljazki}}; * [[25. September]] [[1962]] in [[Wjartsilja]], dormals [[Sowjetunion]]) is en [[Wittrussland|belarussischer]] [[Dissident]] un [[Minschenrecht]]ler, de di Minschenrechtsorganisatschoon [[Wjasna]] grünnd hett un leit. In dat Johr 2022 kreeg he den [[Freedensnobelpries]] tospraaken. == Leven == As Ales Bjaljazki twee Johr olt weer, truck de Familie vun [[Russland]] nah Wittrussland. Bjaljazki wurr an de [[Natschonale Akademie vun de Wetenschapen vun Belarus]] in [[Literaturwetenschap]] promoveert. 1988 hett he mit anner Mitstrieder apenlich Aktschonen to’n Gedenken an de Opfer vun den [[Stalinismus]] organiseert. Dat folgten mehrere Festnahmen un Geldbußen. Bjaljazki weer Mitbegrünner vun de ''Belarussische Volksfront Adraschenje'' (Weddergebort), de sück af 1991 för de [[Demokratiseeren]] insetten deiht. 1990 weer he en vun de Organisatoren vun de Sellschopp „Weißrussische Katholische Gemeinde“.<ref>{{Internetquelle |autor=Artjom Tkatschuk (Арцём Ткачук) |url=https://belarus2020.churchby.info/er-belebte-wieder-und-belarusifizierte-die-romisch-katholische-kirche-bereitete-polnische-priester-auf-die-arbeit-in-belarus-vor-ales-bjaljazki-und-sein-katholischer-aktivismus-in-den-90er-jahren/ |titel=Er belebte wieder und belarusifizierte die römisch-katholische Kirche, bereitete polnische Priester auf die Arbeit in Belarus vor. Ales Bjaljazki und sein katholischer Aktivismus in den 90er-Jahren |werk=churchby.info |datum=2022-10-13 |abruf=2022-10-13}}</ref> 1996 hett he ungeachtet vun de Gefohr un Diskrimineeren de Minschenrechtsorganisatschoon Wjasna (ok ''Wesna'') grünnd, de politische Fangene un hör Familien ünnerstütt. Dorför wurr he mit den [[Homo-Homini-Pries]] 2005<ref>{{Internetquelle |url=https://www.peopleinneed.net/homo-homini-4167gp |titel= Homo Homini Award |werk=peopleinneed.net |datum=2020-03-19 |sprache=en |abruf=2022-10-14}}</ref> und 2006 mit dem [[Per-Anger-Preis]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.levandehistoria.se/english/about-us/anger-prize/prize-winners/2006-aljaksandr-ales-bialiatski |titel=2006: Aljaksandr (Ales) Bialiatski |werk=[[Forum för levande historia|levandehistoria.se]] |sprache=en |abruf=2022-10-14}}</ref> ehrt. An‘n 4. August 2011 wurr Bjaljazki fastnommen<ref>{{Internetquelle |autor=Gregory Feifer |url=https://www.rferl.org/a/poland_apologizes_for_giving_belarus_activists_bank_info_/24294944.html |titel=Poland Apologizes For Information Leak On Belarusian Activist |werk=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |datum=2011-08-12 |sprache=en |abruf=2022-10-14}}</ref> un dree-eenhalf Maand later, an’n 24. November 2011, wegen [[Stüerdelikt|Achtertrecken vun Stüern]] to veereenhalf Johr Straaflager veroordeelt. De [[Europääsche Union]] un ie [[USA]] hemm dat Verfohren as „politische Inszenierung“ kritiseert<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/1319183701532/regime-steckt-menschenrechtler-vier-jahre-ins-straflager |titel=Regime steckt Menschenrechtler vier Jahre ins Straflager |werk=[[derStandard.at]] |datum=2011-11-24 |abruf=2022-10-14}}<br />{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/1319183859358/dissident-verurteilt-warschau-lieferte-minsk-bankdaten |titel=Dissident verurteilt: Warschau lieferte Minsk Bankdaten |werk=derStandard.at |datum=2011-11-25 |abruf=2022-10-14}}</ref> Ok de Minschenrechtsorganisatschoon [[Amnesty International]] hett fordert, Bjaljazki free to laaten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.amnesty.de/2013/2/6/ich-wurde-von-einer-lawine-von-briefen-ueberrascht |titel=„Ich wurde von einer Lawine von Briefen überrascht“ |werk=[[Amnesty International|amnesty.de]] |datum=2013-02-06 |abruf=2022-10-14}}</ref> Vun de [[Slowakei|slowaaksch]] Ministerpräsidentin [[Iveta Radičová]] wurr he Anfang 2012 för den [[Freedensnobelpries]] vörslahn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rozhlas.sk/radio-international-de/aktuelles/Nobelpreis:-Radicova-schlagt-Bialacki-vor?l=2&i=30013&p=1 |titel=Nobelpreis: Radičová schlägt Bialacki vor |werk=[[Radio Slovakia International]] |datum=2012-02-08 |archiv-url=https://archive.ph/20120911005614/www.rozhlas.sk/radio-international-de/aktuelles/Nobelpreis:-Radicova-schlagt-Bialacki-vor?l=2&i=30013&p=1 |archiv-datum=2012-09-11 |abruf=2022-10-14}}</ref> An‘n 21. Juni 2014 wurr Bjaljazki unverwacht vör de Tiet ut de Haft entlaaten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nzz.ch/newsticker/weissrussischer-menschenrechtler-beljazki-wieder-in-freiheit-ld.828322 |titel=Menschenrechtler Beljazki wieder in Freiheit |werk=[[Neue Zürcher Zeitung|nzz.ch]] |datum=2014-06-21 |abruf=2022-10-14}}</ref> Wiels de Proteste in Belarus 2020 wurr he Liddmaat in den [[Koordinierungsraat (Belarus)|Koordinierungsraat]] vun de instig Präsidentschapskandidatin [[Swjatlana Zichanouskaja]].<ref>{{Internetquelle |url=https://rada.vision/chleny-soveta |titel=Состав Совета: Члены Совета |werk=rada.vision |sprache=ru |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200819124325/https://rada.vision/chleny-soveta |archiv-datum=2020-08-19 |abruf=2022-10-14 }}</ref> 2020 kreeg he den [[Right Livelihood Award]].<ref>''Amnesty Journal'', Heft 01 (2021), S. 22.</ref> Bjaljazki wurr an’n 14. Juli 2021 fastnommen.<ref name="держат">{{Internetquelle |url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/ |titel=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра “Весна” держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их! |werk=[[Amnesty International|amnesty.org]] |datum=2021-07-22 |sprache=ru |abruf=2022-10-14 }}</ref> An‘n 15. Juli wurr he in en gemeensam Verkloren vun negen Organisatschonen ([[Wjasna]], vun den Belarussischen Journalistenverband, dat Belarussisches Helsinki-Komitee u. a.) as [[politischer Fangener]] anerkannt.<ref name="держат" /><ref>{{Internetquelle |url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami |titel=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі |werk=[[Eurapejskaje Radyjo dlja Belarussi]] |datum=2021-07-15 |sprache=be |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami |archiv-datum=2021-07-15 |abruf=2021-07-28}}</ref> He wurr an’n 6. Oktober 2021 wegen angevlich Stüürnachtertrecken in Belarus anklaagt.<ref>{{Internetquelle |autor=Anastasiia Kruope |url=https://www.hrw.org/news/2021/10/07/belarus-authorities-purge-human-rights-defenders |titel=Belarus Authorities ‘Purge’ Human Rights Defenders |werk=[[Human Rights Watch|hrw.org]] |datum=2021-10-07 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref> An‘n 7. Oktober 2022 geev dat Nobel-Komitee in [[Oslo]] bekannt, dat Bjaljazki tosommen mit de russisch Minschenrechtsorganisatschoon [[Memorial (Minschenrechtsorganisatschoon)|Memorial]] un de ukrainsch Organisatschoon [[Center for Civil Liberties]] den Freedensnobelpries kreeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/friedensnobelpreis-memorial-1.5670380 |titel=Friedensnobelpreis geht an belarussischen Menschenrechtsanwalt Ales Bjaljazki |werk=[[Süddeutsche Zeitung|sueddeutsche.de]] |datum=2022-10-07 |abruf=2022-10-07}}</ref> An'n 3. März 2023 wurr Bjaljazki in Minsk wegen "Bargeldschmuggel" as de "Finanzierung von Aktionen und Gruppen, die grob gegen die öffentliche Ordnung verstoßen haben", to 10 Johren Haft veroordeelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/belarus-haftstrafe-fuer-friedensnobelpreistraeger-ales-bjaljazki-18720028.html |titel=Friedennobelpreisträger zu zehn Jahren Haft verurteilt |werk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |datum=2023-03-03 |sprache=de-DE |abruf=2023-03-03}}</ref> Minschenrechtler seecht de Anschuldigungen as vörschaven, um Bjaljazki un sien Bewegung nah dat Verleehn vun den Nobelpries to'n Swiegen to bringen.<ref>[https://www.tagesschau.de/ausland/prozess-belarus-bjaljazki-101.html ''Ein Prozess, der „Angst einjagen“ soll''], Tagesschau, 5. Januar 2023.</ref> He wurr in' Dezember 2025 nah en vun den USA vermiddelt Begnadigung freelaaten. == Ehrungen == * 2005: [[Homo-Homini-Pries]] * 2012: [[Petra-Kelly-Pries]] * 2013: [[Václav-Havel-Minschenrechtspries]] vun den Europaraat * 2014: [[Paweł Włodkowic|Paweł-Włodkowic]]-Pries vun den poolschen Senats * 2020: [[Right Livelihood Award]]<ref>{{Internetquelle |autor=[[Sofie Donges]] |url=https://www.tagesschau.de/ausland/europa/right-livelihood-award-101.html |titel=Right Livelihood Awards: Vier Auszeichnungen für eine bessere Welt |werk=[[tagesschau.de]] |datum=2022-09-29 |abruf=2022-10-13 }}<br />{{Internetquelle |autor=[[Sofie Donges]] |url=https://media.tagesschau.de/audio/2022/0929/AU-20220929-0836-4100.hi.mp3 |titel=Right Livelihood Awards: Vier Auszeichnungen für eine bessere Welt |werk=Tagesschau |datum=2022-09-29 |format=mp3-Audio; 2,6&nbsp;MB; 2:47&nbsp;Minuten |abruf=2022-10-13 }}</ref> * 2020: [[Sacharow-Pries]] (ünner de nöömt Vertreder vun de demokraatsch Oppositschoon in Belarus)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/en/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092 |titel=The democratic opposition in Belarus – 2020, Belarus |hrsg=Europäisches Parlament |sprache=en |abruf=2020-10-22}}</ref> * 2022: [[Freedensnobelpries]] == Weblinks == {{Commons|Ales Bialiatski}} * {{Internetquelle |autor=Michaela Baginová (Hrsg.) |url=http://vi.rorive.be/EaP/PDF/civil_society/written_contribution/Conference%20-%20Towards%20Civil%20Society%20Forum.pdf |titel=Aliaksandr Bialiatski, Belarus |werk=[[Östliche Partnerschaft|Eastern Partnership]]: Towards Civil Society Forum EU2009.CZ |hrsg=Association for International Affairs (AMO) |datum=2009-05-11 |seiten=13 |kommentar=Kurzbiografie |format=pdf; 1,5&nbsp;MB |sprache=en |archiv-url=http://web.archive.org/web/20110901054707/http://vi.rorive.be/EaP/PDF/civil_society/written_contribution/Conference%20-%20Towards%20Civil%20Society%20Forum.pdf |archiv-datum=2011-09-01 |abruf=2022-10-13 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://vi.rorive.be/EaP/PDF/civil_society/written_contribution/Conference%20-%20Towards%20Civil%20Society%20Forum.pdf |wayback=20110901054707 |text=Aliaksandr Bialiatski, Belarus |archiv-bot=2026-05-07 23:08:01 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Robert Baag |url=http://www.dradio.de/aktuell/1593734/ |titel=Prozessauftakt gegen Menschenrechtler Bialiatski in Minsk: Regimekritiker sprechen von Farce |werk=[[Deutschlandfunk]]-Sendung „[[Informationen am Morgen]]“ |datum=2011-11-02 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20111104010043/http://www.dradio.de/aktuell/1593734/ |archiv-datum=2011-11-04 |abruf=2022-10-13 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Christina Hebel |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/umstrittenes-urteil-weissrussland-schickt-buergerrechtler-ins-straflager-a-799664.html |titel=Umstrittenes Urteil: Weißrussland schickt Bürgerrechtler ins Straflager |werk=[[Der Spiegel (online)|Spiegel Online]] |datum=2011-11-24 |abruf=2022-10-13 |abruf-verborgen=1}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134194349|LCCN=nr95011811|VIAF=79571449}} {{SORTIERUNG:Bjaljazki, Ales}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Sowjetunion]] [[Kategorie:Börger von Wittrussland]] [[Kategorie:Boren 1962]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] fnzlda23utkhq4qa3m6klbeilj4o6ff 0 173154 1064581 1064243 2026-05-08T01:33:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064581 wikitext text/x-wiki [[Datei:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|mini|Carolyn Bertozzi in‘n November 2011]] '''Carolyn Ruth Bertozzi''' (* [[19. Mai]] [[1966]] in [[Boston]], [[Massachusetts]]) is en US-amerikaansch [[Biochemie|Biochemikerin]] un Hoochschoollehrerin. Se is Perfessersche an de [[Stanford University]] un hett dor den Anne T. and Robert M. Bass Lehrstohl inne an de School of Humanities and Sciences.<ref>{{Internetquelle |url=https://bertozzigroup.stanford.edu/bio.htm |titel=Carolyn R. Bertozzi |abruf=2019-08-06 }}</ref> Doröver herut is se siet 2006 wetenschaplich Leiden för dat Rebeet biologische Nanostrukturen an de [[Molecular Foundry]] vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]].<ref name="pnas" /> 2022 wurr hör gemeensam mit [[Morten Peter Meldal]] un [[Karl Barry Sharpless]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken för den teelricht Upbau vun Molekülen mit [[Click-Chemie]], de se nah de Laudatio in nee Dimensionen führt hett dör den Gebruuk to Karteeren vun Zellen. Buterdem wurr hör Erforschung vun [[Bioorthogonale Markierung|bioorthogonaler Markierungen]] würdigt. == Werdegang == Carolyn Bertozzi is de Dochter vun den Physiker un MIT-Perfesser [[William Bertozzi]]<ref>mit.du: [http://web.mit.edu/physics/people/faculty/bertozzi_william.html ''William Bertozzi – Professor of Physics.''] Afropen an’n 15. November 2011</ref> un de sien Fru Norma.<ref name="pnas">T. Davis: [https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0914469107 ''Profile of Carolyn Bertozzi.''] In: ''PNAS.'' Band 107, Nummer 7, S.&nbsp;2737–2739. {{DOI|10.1073/pnas.0914469107}}</ref> Hör Grootmoder is in de 1920er Johren ut dat dormals faschistisch [[Italien]] in de USA flücht.<ref>{{Webarchiv|url=http://blogs.nature.com/thescepticalchymist/2009/06/reactions_carolyn_bertozzi.html |wayback=20150915194324 |text=''Reactions - Carolyn Bertozzi.'' |archiv-bot=2026-03-14 00:59:52 InternetArchiveBot }} Afropen an’n 15. November 2011</ref> Carolyn Bertozzi is in [[Lexington (Massachusetts)]] upwussen. Hör Studium fung se as ''Undergraduate'' in [[Harvard University|Harvard]] tonächst mit en [[Biologiestudium]] an. Dornah is se to de [[Orgaansch Chemie]] wesselt. In’n Rahmen vun hör ''senior thesis'' – vergliekbar mit en Diplom-Arbeit – hett Bertozzi en [[Photoakustischer Effekt|photoakustisches]] [[Kalorimeter]] entwickelt.<ref>J. J. Grabowski, C. R. Bertozzi, J. R. Jacobsen, A. Jain, E. M. Marzluff, A. Y. Suh: ''Fluorescence probes in biochemistry: an examination of the non-fluorescent behavior of dansylamide by photoacoustic calorimetry.'' In: ''[[Analytical biochemistry]].'' Band 207, Nummer 2, Dezember 1992, S.&nbsp;214–226, {{ISSN|0003-2697}}. PMID 1481973.</ref> Wiels hör Harvard-Studium speel se Keyboard in de Band ''Bored of Education'', in de ok de Gitarrist [[Tom Morello]] (later weer he Gitarrist bi [[Rage Against the Machine]]) speel.<ref>{{Internetquelle | autor=jdhz. | url=https://www.faz.net/aktuell/stil/trends-nischen/tom-morello-gratuliert-carolyn-bertozzi-seiner-alten-bandkollegin-18367792.html | titel=Chemie-Nobelpreisträgerin hat mal gerockt – mit Tom Morello | werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung#FAZ.NET|FAZ.net]] | datum=2022-10-06 |abruf=2022-10-06}}</ref> För hör [[Dissertatschoon|Dokterarbeit]] is se an de [[University of California, Berkeley]] wesselt, wo se 1993 bi [[Mark Bednarski]] över dat Thema ''Synthesis and biological activity of carbon-linked glycosides'' [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]] wurr. As [[Post-Doktorand]]in hett Bertozzi an de [[University of California, San Francisco]] up dat Rebeet vun de [[Oligosaccharide]] vermiddelten [[Zelladhäsion]] arbeit. 1996 gung se weeder torüch nah Berkeley,<ref name="pnas" /> wo se bit 1999 Assistenz-Professorin för Chemie weer. Van 1999 bit 2002 weer Bertozzi außerordentliche un af 2002 ordentliche Professorin för Chemie un Molekular- un Zell-Biologie in Berkeley för Chemie un Professorin för Molekular- un Zellbiologie an de University of California, Berkeley (''T.Z. and Irmgard Chu Distinguished Professor''). Siet 2000 is se buterdem Perfessersche för Molekular- un Zellpharmakologie an de University of California, [[San Francisco]] (UCSF) un Wetenschaplerin an dat [[Howard Hughes Medical Institute]]<ref name="esp" /> (''Howard Hughes Medical Institute Investigator'').<ref>innovations-report.de: [http://www.innovations-report.de/html/berichte/biowissenschaften_chemie/assembling_cells_artificial_3_d_microtissues_128780.html ''Assembling cells into artificial 3-D microtissues, including a tiny gland.''] Van’n 26. März 2009</ref> 2015 wurr se Perfessersche an de Stanford University. As bit to dissen Tietpunkt jüngste Wetenschaplerin kreeg Bertozzi 1999 en [[MacArthur Fellowship]], den „Genie-Pries“ vun de USA. 2010 kreeg se as eerste Fru den mit 500.000 US-Dollar (nich zweckbunnen) doteerten [[Lemelson-MIT-Pries]].<ref>lemelson.org: {{Webarchiv | url=http://web.mit.edu/invent/n-pressreleases/n-press-10LMP.html | wayback=20100605035342 | text=''Chemical biologist and entrepreneur Carolyn Bertozzi awarded $500,000 Lemelson-MIT Prize.''}} Abgerufen am 15. November 2011</ref> Carolyn Bertozzi hett twee Süsters. Een dorvan is de Mathematikerin [[Andrea Bertozzi]] (* 1965).<ref>E. H. Oakes: ''Encyclopedia of world scientists.'' Band 1, Infobase Publishing, 2007, ISBN 0-8160-6158-0 {{Google Buch|BuchID=uPRB-OED1bcC|Seite=60}}</ref> == Wark == [[Datei:StaudingLigationApplication.png|miniatur|En Bispeel för di Staudinger-Ligatschoon nah Bertozzi.]] Dat Arbeitsrebeet vun Bertozzi umfaat vör allen de [[Polysaccharide|Glykane]]. Sie hett de eerste vun hör so nöömt [[bioorthogonale Markierung]] entwickelt, dat heet en Kombinatschoon vun en [[Metabolische Markierung|metabolischen Markierung]] mit en nahfolgend chemischen Reaktschoon, de in en levend Zelle aflöppt, ahn de normale biochemische Funktschon vun de jewielig Teelsubstanz to stören. Mit Hülp vun disse Technik is dat mögelk, bestimmte Teelstrukturen in levend Zellen un höhgere Organismen, bispeelswies [[Farvmuus|Müüs]] oder [[Zebrafisch]]en, sichtbar to maken.<ref>E. M. Sletten, C. R. Bertozzi: ''Bioorthogonale Chemie – oder: in einem Meer aus Funktionalität nach Selektivität fischen.'' In: ''Angewandte Chemie.'' Band 121, Nummer 38, 2009, S.&nbsp;7108–7133. {{DOI|10.1002/ange.200900942}}.</ref> Dorto hett se tonächst en Variante vun de [[Staudinger-Reaktschoon]], de [[Staudinger-Ligatschoon]] bruukt.<ref>M. Köhn, R. Breinbauer: ''Die Staudinger-Ligation – ein Geschenk für die Chemische Biologie.'' In: ''Angewandte Chemie.'' Band 116, Nummer 24, 2004, S.&nbsp;3168–3178. {{DOI|10.1002/ange.200401744}}</ref><ref>C. Erger, M. Marek u.&nbsp;a.: [http://www.uni-marburg.de/fb15/studium/praktika/hauptfach/hauptstudium/ofp/vortrag0506/Vortrag-08-12-05.pdf ''Die Staudinger-Ligation – ein Geschenk für die chemische Biologie.''] (PDF; 166&nbsp;kB) Universität Marburg, afropen an’n 15. November 2011</ref> Mit de Staudinger-Ligatischon können ''[[in vivo]]'' mit [[Zellkultur]]en goot Markierungsergevnisse erhollen wurrn, för Anwennen ''in vivo'' (an’n levend Organismus) is de Reaktschoon aber to langsam. Bertozzi hett dorum de [[kopper]]free [[Click-Chemie]] entwickelt, de up de vun [[Rolf Huisgen]] opdeckt [[1,3-Dipolare Cycloadditschoon|1,3-Dipolaren Cycloadditschoon]] foot. Bertozzi hett de [[Azid]]-[[Alkin]]-Reaktschoon dör den Gebruuk vun „vörspannten“, mit Fluorgruppen versehn [[Cyclooctin]]en (dat heet zyklischen Alkinen mit acht C-Atomen, de lüttsten isolierbaren Cycloalkine), um mehrere Gröttenordnungen flinker maakt, so dat se bi Ruumtemperatur binnerhalv wenig Minüüten ahn [[Katalysator]] meest quantitativ un bioorthogonal aflöppt. De sonst för de Click-Chemie bruukt Kopper-I-Katalysator is för Zellen un Organismen toxisch.<ref>W. Peters: {{Webarchiv|url=http://darwin.bth.rwth-aachen.de/opus3/volltexte/2009/2860/pdf/Peters_Wibke.pdf |wayback=20151228234557 |text=''Neue Anwendungen von (S)-Adenosyl-L-methionin-Analoga mit Protein-Methyltransferasen und Click-Chemie zur sequenzspezifischen Markierung von Proteinen.'' |archiv-bot=2026-03-14 00:59:52 InternetArchiveBot }} (PDF; 5,5&nbsp;MB) Dissertation, RWTH Aachen, 2009, S.&nbsp;23.</ref> Den Begriff ''bioorthogonal'' prägte Bertozzi erstmals 2003.<ref name="Doiarz">{{Literatur |Autor=Ellen M. Sletten, Carolyn R. Bertozzi |Titel=From Mechanism to Mouse: A Tale of Two Bioorthogonal Reactions |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=44 |Nummer=9 |Datum=2011-09-20 |Seiten=666–676 |DOI=10.1021/ar200148z}}</ref> 2008 hett Carolyn Bertozzi tosommen mit David Rabuka, en vun hör fröhere Studenten, dat Ünnernehmen ''Redwood Bioscience' grünnd'.<ref>S. Martinovich: [http://web.mit.edu/press/2010/500k-lemelson.html ''Chemical biologist and entrepreneur Carolyn Bertozzi awarded $500,000 Lemelson-MIT Prize.''] Vom 2. Juni 2010</ref> Siet 2015 tell [[Thomson Reuters]] Bertozzi to de Favoriten up en [[Nobelpries för Chemie]].<ref>[http://stateofinnovation.thomsonreuters.com/citation-laureates-2015 Announcing the 2015 Citation Laureates], bi Thomson Reuters.</ref> == Utteknungen un Ehrungen == [[Datei:Carolyn Bertozzi IMG 9372.jpg|mini|Carolyn Bertozzi bi de mit 10.000 € doteerten Emanuel-Merck-Vorlesung 2011]] * 1987: [[Phi Beta Kappa]]<ref name="hp" /> * 1988: Institute of Chemists Award<ref name="hp">[https://web.stanford.edu/group/bertozzilab/bio.htm ''Carolyn R. Bertozzi.''] University of California, Berkeley. Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 1997: [[Sloan Research Fellowship]]<ref>{{Internetquelle| url=https://sloan.org/past-fellows| titel=Past Fellows| hrsg=Alfred P. Sloan Foundation| zugriff=2019-08-20| archiv-url=https://web.archive.org/web/20180314000756/https://sloan.org/past-fellows| archiv-datum=2018-03-14| offline=ja}}</ref> * 1999: [[MacArthur Fellowship|MacArthur Foundation Fellowship]]<ref name="acs" /> * 1999: Arthur C. Cope Scholar Award (ACS)<ref name="acs" /> * 1999: Camille Dreyfus Teacher-Scholar Award<ref name="acs" /> * 2000: UC Berkeley Department of Chemistry Teaching Award<ref name="acs" /> * 2000: Merck Academic Development Program Award<ref name="acs" /> * 2000: Presidential Early Career Award in Science and Engineering (PECASE)<ref name="acs" /> * 2001: Berkeley's Distinguished Teaching Award<ref name="acs" /> * 2001: Donald Sterling Noyce Prize for Excellence in Undergraduate Teaching<ref name="acs" /> * 2001: [[ACS Award in Pure Chemistry]]<ref name="acs" /> * 2002: Irving Sigal Young Investigator Award of the Protein Society<ref name="acs" /> * 2002: Fellow der [[American Association for the Advancement of Science]]<ref name="acs" /> * 2004: [[Agnes Fay Morgan Research Award]] der [[Iota Sigma Pi]]<ref name="acs" /> * 2005: Havinga Medaille der [[Universität Leiden]]<ref name="acs" /> * 2005: T.Z. and Irmgard Chu Distinguished Professorship in Chemie<ref name="hp" /> * 2007: [[Ernst Schering Pries]], för hör överragend Forschungsleistungen to de Funktschoon vun Zuckerresten an Proteinen up dat Rebeet vun de [[Glykobiochemie]]<ref name="esp">scheringstiftung.de: {{Webarchiv|url=http://www.scheringstiftung.de/de/foerderung/wissenschaft/ernst-schering-preis/2158-preistraeger-prof-carolyn-r-bertozzi.html |wayback=20110103173254 |text=''Preisträgerin Prof. Carolyn R. Bertozzi.'' }} Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2008: [[Li Ka-shing]] Women in Science Award<ref name="hp" /> * 2008: [[Willard Gibbs Medal]] * 2008: [[Roy L. Whistler Award]]<ref>rsc.org: {{Webarchiv|text=''Professor Carolyn R Bertozzi.'' |url=http://www.rsc.org/ConferencesAndEvents/ISACS/OrganicChemistryandChemicalBiology/CarolynRBertozzi.asp |wayback=20160118081612 }} Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2009: [[Harrison Howe Award]]<ref name="acs">J. Bertola: [http://www.chem.rochester.edu/howe/bertozzi_bio.php ''Carolyn R. Bertozzi.''] The Rochester Section ACS, afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2009: Albert-Hofmann-Goldmedaille vun de [[Universität Zürich]]<ref name="hp" /> * 2009: W. H. Nichols Award<ref name="hp" /> * 2010: [[Lemelson-MIT-Preis]]<ref name="hp" /> * 2010: Bioorganic Chemistry Award der Royal Society of Chemistry - Organic Division<ref name="hp" /> * 2011: Tetrahedron Young Investigator Award for Bioorganic and Medicinal Chemistry<ref name="hp" /> * 2011: Emanuel-Merck-Vorlesung 2011<ref>TU Darmstadt: [http://www.chemie.tu-darmstadt.de/aktuelles_5/archiv_1/aktuellesdetailansicht_8192.de.jsp ''Carolyn Bertozzi Preisträgerin der Emanuel-Merck-Vorlesung 2011.''] Afropen an’n 15. November 2011</ref> * 2012: [[Heinrich-Wieland-Pries]] * 2014: [[Ernest-Orlando-Lawrence-Pries]] * 2016: [[NAS Award in Chemical Sciences]] * 2017: [[Arthur C. Cope Award]] * 2017: [[National Inventors Hall of Fame]] * 2020: [[John J. Carty Award]] * 2020: [[Glenn T. Seaborg Medal]] * 2020: [[F. A. Cotton Medal]] * 2022: [[Wolf-Pries]] in Chemie<ref>[https://wolffund.org.il/2022/02/08/carolyn-r-bertozzi/ Wolf-Preis 2022] {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/carolyn-r-bertozzi/ |wayback=20220313054324 |text=Wolf-Preis 2022 |archiv-bot=2026-03-14 00:59:52 InternetArchiveBot }}</ref> * 2022: [[H.P.-Heineken-Pries för Biochemie un Biophysik]] * 2022: [[Welch Award in Chemistry]] * 2022: [[Nobelpries för Chemie]] * 2023: [[Roger Adams Award]] Bertozzi is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] (2005), dat [[Institute of Medicine]] (2011), de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref name="acs" /> un de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]] (siet 2008),<ref name="???????">J. M. Baskin, C. R. Bertozzi: [http://www.sigmaaldrich.com/etc/medialib/docs/Aldrich/Acta/1/al_acta_43_1.Par.0001.File.tmp/al_acta_43_1.pdf ''Copper-Free Click Chemistry: Bioorthogonal Reagents for Tagging Azides.''] (PDF; 3,8&nbsp;MB) In: ''[[Aldrichimica Acta]].'' Band 43, Nummer 1, 2010, S.&nbsp;15–23.</ref><ref>{{Leopoldina|IDName=carolyn-bertozzi|Name=Prof. Ph.D. Carolyn Bertozzi|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=8. Mai 2022}}</ref> as ok Utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] (siet 2018). == Worför se sück insetten deiht == Siet den 1980er Johren leevt Carolyn Bertozzi apen lesbisch, wat dormals en mögelk Hinnernis för en wetenschaplich Karriere weer.<ref>{{Internetquelle |autor=Pauline Navals |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/One-on-one-with-Carolyn-Bertozzi/100/i12 |titel=One on one with Carolyn Bertuzzi |werk=Chemical and Engineering News |datum=2022-04-08 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref> Se trett apenlich för [[Diversität (Soziologie)|Diversität]] in de Wetenschap in un sett sück as Aktivistin vör allen för Minschen, de [[lesbisch]], [[schwul]], [[Bisexualität|bisexuell]] oder [[transgender]] ([[LGBT]]) sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Katie Hunt |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/nobel-science-prizes-scn/index.html |titel=5 women who should have won a Nobel Prize |datum=2022-09-30 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref><ref>{{Literatur |Titel=Erster Nobelpreis für eine Frau in diesem Jahr: „Das ist einfach wundervoll.“ |Sammelwerk=Der Tagesspiegel Online |ISSN=1865-2263 |Online=https://www.tagesspiegel.de/wissen/erster-nobelpreis-fur-eine-frau-in-diesem-jahr-das-ist-einfach-wundervoll-8717686.html |Abruf=2022-10-07}}</ref> De Wetenschaplerin tellt dormit to de ganz wenig Minschn, de en Nobelpries kreegen hemm un apenlich kunddoon, dat se en Deel vun de LGBT-Community sünd.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.de/story/2000139722157/nobelpreise-sind-immer-noch-maennersache |titel=Nobelpreise sind immer noch Männersache |sprache=de-AT |abruf=2022-10-07}}</ref> 2022 kreeg Bertozzi den [[Wolf-Pries]] in Chemie, de in de Naturwetenschaplen nah den [[Nobelpries]] to de ansehnst Priesen weltwiet tellt. In de Begrünnen hett dat heeten, Bertozzi würr de Interessen vun de Minnschheit as Ganzes vertreedenm ahn Ünnerscheed in Betoog up Natschonalität, sexuelle Orientierung oder politische Ansichten. Up hör beroplichen Weg harr se dat Teel verfolgt, de Togangshürden för Fruen rünner to setten un Völfalt in de Wetenschap sichtbar to maken. <ref>{{Internetquelle |autor=Katie Hunt |url=https://www.cnn.com/2022/09/30/europe/nobel-science-prizes-scn/index.html |titel=5 women who should have won a Nobel Prize |datum=2022-09-30 |sprache=en |abruf=2022-10-07}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=El Espectador |url=https://www.elespectador.com/genero-y-diversidad/carolyn-bertozzi-la-nobel-de-quimica-abiertamente-lesbiana/ |titel=ELESPECTADOR.COM |datum=2022-10-06 |sprache=spanish |abruf=2022-10-07}}</ref> == Böker (Utwahl) == * P. G. Wang, C. R. Bertozzi (Hrsg.): ''Glycochemistry: principles, synthesis, and applications.'' Verlag Marcel Dekker, 2001, ISBN 0-8247-0538-6 * J. M. Baskin, C. R. Bertozzi: ''Copper-free Click Chemistry.'' In: J. Lahann (Hrsg.): ''Click Chemistry for Biotechnology and Materials Science.'' Verlag John Wiley & Sons, 2009, ISBN 0-470-69970-1 {{Google Buch|BuchID=9eoyUOu4L9IC|Seite=2}} * E. M. Sletten, C. R. Bertozzi: ''From mechanism to mouse: a tale of two bioorthogonal reactions.'' In: ''Accounts of chemical research.'' Band 44, Nummer 9, September 2011, S.&nbsp;666–676, {{ISSN|1520-4898}}. {{DOI|10.1021/ar200148z}}. PMID 21838330. {{PMC|3184615}}. * E. M. Sletten, C. R. Bertozzi: ''A bioorthogonal quadricyclane ligation.'' In: ''Journal of the American Chemical Society.'' Band 133, Nummer 44, November 2011, S.&nbsp;17570–17573, {{ISSN|1520-5126}}. {{DOI|10.1021/ja2072934}}. PMID 21962173. {{PMC|3206493}}. * C. R. Bertozzi: ''A decade of bioorthogonal chemistry.'' In: ''Accounts of chemical research.'' Band 44, Nummer 9, September 2011, S.&nbsp;651–653, {{ISSN|1520-4898}}. {{DOI|10.1021/ar200193f}}. PMID 21928847. * K. Godula, M. L. Umbel, D. Rabuka, Z. Botyanszki, C. R. Bertozzi, R. Parthasarathy: ''Control of the molecular orientation of membrane-anchored biomimetic glycopolymers.'' In: ''Journal of the American Chemical Society.'' Band 131, Nummer 29, Juli 2009, S.&nbsp;10263–10268, {{ISSN|1520-5126}}. {{DOI|10.1021/ja903114g}}. PMID 19580278. {{PMC|2716393}}. * S. T. Laughlin, J. M. Baskin, S. L. Amacher, C. R. Bertozzi: ''In vivo imaging of membrane-associated glycans in developing zebrafish.'' In: ''[[Science]].'' Band 320, Nummer 5876, Mai 2008, S.&nbsp;664–667, {{ISSN|1095-9203}}. {{DOI|10.1126/science.1155106}}. PMID 18451302. {{PMC|2701225}}. * C. W. Harland, D. Rabuka, C. R. Bertozzi, R. Parthasarathy: ''The Mycobacterium tuberculosis virulence factor trehalose dimycolate imparts desiccation resistance to model mycobacterial membranes.'' In: ''Biophysical Journal.'' Band 94, Nummer 12, Juni 2008, S.&nbsp;4718–4724, {{ISSN|1542-0086}}. {{DOI|10.1529/biophysj.107.125542}}. PMID 18326657. {{PMC|2397374}}. * J. A. Prescher, C. R. Bertozzi: ''Chemistry in living systems.'' In: ''[[Nature Chemical Biology]]''. Band 1, 2005, S.&nbsp;13–21. {{DOI|10.1038/nchembio0605-13}} * J. A. Prescher, D. H. Dube, C. R. Bertozzi: ''Chemical remodelling of cell surfaces in living animals.'' In: ''[[Nature]].'' Band 430, Nummer 7002, August 2004, S.&nbsp;873–877, {{ISSN|1476-4687}}. {{DOI|10.1038/nature02791}}. PMID 15318217. * H. C. Hang, C. Yu, D. L. Kato, C. R. Bertozzi: ''A metabolic labeling approach toward proteomic analysis of mucin-type O-linked glycosylation.'' In: ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]].'' Band 100, Nummer 25, Dezember 2003, S.&nbsp;14846–14851, {{ISSN|0027-8424}}. {{DOI|10.1073/pnas.2335201100}}. PMID 14657396. {{PMC|299823}}. * K. L. Kiick, E. Saxon, D. A. Tirrell, C. R. Bertozzi: ''Incorporation of azides into recombinant proteins for chemoselective modification by the Staudinger ligation.'' In: ''[[Proceedings of the National Academy of Sciences]].'' Band 99, Nummer 1, Januar 2002, S.&nbsp;19–24, {{ISSN|0027-8424}}. {{DOI|10.1073/pnas.012583299}}. PMID 11752401. {{PMC|117506}}. * L. K. Mahal, N. W. Charter, K. Angata, M. Fukuda, D. E. Koshland, C. R. Bertozzi: ''A small-molecule modulator of poly-alpha 2,8-sialic acid expression on cultured neurons and tumor cells.'' In: ''Science.'' Band 294, Nummer 5541, Oktober 2001, S.&nbsp;380–381, {{ISSN|0036-8075}}. {{DOI|10.1126/science.1062192}}. PMID 11598302. * C. R. Bertozzi, L. L. Kiessling: ''Chemical glycobiology.'' In: ''Science.'' Band 291, Nummer 5512, März 2001, S.&nbsp;2357–2364, {{ISSN|0036-8075}}. PMID 11269316. (Review). * L. K. Mahal, K. J. Yarema, C. R. Bertozzi: ''Engineering chemical reactivity on cell surfaces through oligosaccharide biosynthesis.'' In: ''Science.'' Band 276, Nummer 5315, Mai 1997, S.&nbsp;1125–1128, {{ISSN|0036-8075}}. PMID 9173543. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20170810043852/http://chemistry.berkeley.edu/faculty/chem/bertozzi Carolyn Bertozzis Website an de University of California, Berkeley] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172571600|LCCN=n/2001/4919|VIAF=12522617}} {{SORTIERUNG:Bertozzi, Carolyn Ruth}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1966]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] sqa0w26bzfphg9k5yeesxrsummdd1yi 0 173792 1064597 1064257 2026-05-08T03:05:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064597 wikitext text/x-wiki [[Bild:DuaLipaO2020522 (101 of 110) (52052470251) (cropped).jpg|duum|Dua Lipa, 2022]] '''Dua Lipa''' (* [[22. August]] [[1995]] in [[London]], [[England]], [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigt Königriek]]) is en britisch-albaansch Singersche. Dua Lipa wurr 1995 in London boren. Hör Vader Dukagjin Lipa is [[Kosovo-Albaner]], hör Moder Anesa is vun [[Bosnien und Herzegowina|bosnisch]]-[[Albanien|albaansch]] Afstammen.<ref name="SW3">{{Internetquelle |url=https://www.swr3.de/musik/poplexikon/-/id=927882/did=4220926/1qu1oba/index.html |titel=Paul, Sean; Lipa, Dua |hrsg=[[SWR3]] |datum=2016-11-22 |abruf=2017-08-18 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170819015931/https://www.swr3.de/musik/poplexikon/-/id=927882/did=4220926/1qu1oba/index.html |archiv-datum=2017-08-19 |offline=ja }}</ref> As 1992 in Bosnien de [[Bosnienkrieg|Krieg]] anfung un sück ok in'n [[Kosovo]] de Laag komplizeert wurr, sünd de Öllern nah London flücht.<ref name="SW3" /> Dua Lipa hör Oma harr de Idee, hör ''Dua'' to nöhmen, wat up albaansch ''(ik) leev'' bedüüd.<ref>Zeit-Magazin Nr. 41, 4. Oktober 2018, S. 83.</ref> 2022 kreeg Dua Lipa dör Präsident [[Bajram Begaj]] de albaansch Staatsbürgerschaft verleeht.<ref>[https://www.spiegel.de/kultur/musik/britischer-popstar-dua-lipa-bekommt-albanische-staatsbuergerschaft-a-26a8a176-ccf6-4849-9056-58919b548102 Dua Lipa wird Albanische Staatsangehörige] (2022)</ref> == Diskografie (Utwahl) == ==== '''Alben''' ==== * 2017 - ''Dua Lipa'' * 2020 - ''Future Nostalgia'' * 2024 - ''Radical Optimism'' == Weblenken == {{Commons|Category:Dua Lipa|Dua Lipa}} * [https://www.discogs.com/artist/4357593-Dua-Lipa Dua Lipa bi Discogs] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{DEFAULTSORT:Lipa, Dua}} [[Kategorie:Pop-Musik]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von Albanien]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1995]] gk7m1p6beu8oelk8ajruvdvskeakdau 0 174358 1064626 1064284 2026-05-08T06:13:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064626 wikitext text/x-wiki '''Hans Henning Holm''' (* [[20. November]] [[1908]] in [[Nindorf (bi Hohenwestedt)|Nindorf]]; † [[25. März]] [[1977]] in [[Hamborg]]) weer en düütsch [[Schriever]], de ok Bühnen- un Hörspeelstücke schreven hett. == Leven == Hans Henning Holm hett 1928 sien Abitur an de Holstenschool in Neemünster afleggt un dornah Anglistik un romaansche Spraken an de [[Universität Kiel]] studeert. Ansluutend hett he as Översetter, Lektor, Redakteur un Schriever in’t Utland arbeit. Sien Deelnahm an den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] broch hüm in amerikaansch Fangenschap. Nahdem he freelaaten wurrn weer, hett he vörövergahn bi dat Hamborger Finanzamt arbeit. 1952 keem he to de dormaligen [[NWDR]]. Van 1960 bis 1973 weer he de Baas vun de Plattdüütsch Afdeelen vun den [[NDR]]. In disse Eegenschap ünnerstunn hüm ok de Sennen ''[[Hör mal ’n beten to]]'', för de he taallriek Bidrääg schreven hett. Dorneben hett Holm plattdüütsch Hörspelen, Theaterstücke un Vertellsels verfaat un weer maatgevend an den Upbau vun den Hamborger Schriftstellerverband bedeeligt, den he tietwies ok as tweet Vörsitter anhörrn dee.<ref>[http://www.shz.de/lokales/ostholsteiner-anzeiger/besinnen-op-hans-henning-holm-he-sorg-foer-hoegen-id1722746.html Karla Weiß: ''Hans Henning Holm: He sorg för Högen'', Ostholsteiner Anzeiger van’n 12. Oktober 2011], afropen an’n 19. Juli 2015</ref><ref name="ins">{{PBuB|569}}</ref> 1973 is he in Ruhestand gahn. To Erinnerung an sien Wark wurrd siet 1988 de [[Hans-Henning-Holm-Pries]] vun de Neddersassisch Sparkassenstiftung<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.nsks.de/nsks/denkmalpflege/niederdeutsch/h_h_h_preis/ |titel=Niedersächsische Sparkassenstiftung - Niederdeutsch |werk= |hrsg= |datum=2017-02-13 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170214003930/http://www.nsks.de/nsks/denkmalpflege/niederdeutsch/h_h_h_preis/ |archiv-datum=2017-02-14 |zugriff=2017-02-13 |sprache=de }}</ref> för besünnere Leistungen in’n Rahmen vun plattdüütsch Hörspelen vergeven. Holm sülvst kreeg 1957 sowohl den [[Freudenthal-Pries]] as ok den [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]], letzteren för sien epische Dichtung ''Dat Stunnenglas''.<ref name="ins" /><ref>[http://www.abendblatt.de/archiv/1957/article202979751/Plattdeutsch-Schluessel-zur-Heimat.html ''Plattdeutsch: Schlüssel zur Heimat'', Hamburger Abendblatt van’n 14. August 1957], afropen an’n 19. Juli 2015</ref> Hans Henning Holm weer verheiraadt un harr en Söhn. == Warken == === Theaterstücke === * De naakte Adam (UA: [[Ohnsorg-Theater]], 11. Januar 1959) * Dat Modell (UA: Ohnsorg-Theater, 2. Mai 1965) * De Pelz (UA: Ohnsorg-Theater, 4. Mai 1965) * Swatt is Trumpf (Sössunsösstig) * Schatten vun güstern (UA: Ohnsorg-Theater, 23. Oktober 1966) * Landleben * Quartett to drütt * Eenstimmig === Vertellsels === * Dat Stunnenglas * Dat Fabelbook (later nee upleggt ünner den Titel ''Depe Insichten'') * Hör mal’n beten to * De Tiet, de löppt * Dor stunn in ole Tieden * Damals in Neumünster (Lebenserinnerungen) * Plattdütsch, een Weltspraak * De Lebenskrink === Böker === * 1943: Der Schwan vom Avon, Amandus Verlag === Hörspelen === ==== As Schriever ==== * 1951: Wat waard hier späält? – Regie: [[Werner Perrey]], mit [[Hans Mahler]], [[Magda Bäumken]], [[Otto Lüthje]], [[Hilde Sicks]], [[Rudolf Beiswanger]], [[Erna Raupach-Petersen]], [[Heinz Lanker]] u. a. * 1954: Wokeen kennt mi? – Regie: [[Günter Jansen (Speelbaas)|Günter Jansen]], mit Hans Mahler, Erna Raupach-Petersen, Otto Lüthje u. a. * 1965: De Seelenköper – Regie: [[Friedrich Schütter]], mit [[Hartwig Sievers]], [[Jochen Schenck]], [[Heidi Mahler]], Heinz Lanker, [[Ernst Grabbe]], [[Heini Kaufeld]], [[Gisela Wessel]], [[Edgar Bessen]], [[Hanno Thurau]], [[Reiner Brönneke]] u. a. * 1967: Schatten vun güstern – Regie: [[Günther Siegmund]], mit Jochen Schenck, Gisela Wessel, Hilde Sicks, Heini Kaufeld un [[Ingrid von Bothmer]] * 1967: De Arvschopp – Regie: Günter Jansen, mit Otto Lüthje, Erna Raupach-Petersen, Rudolf Beiswanger, Hilde Sicks, [[Karl-Heinz Kreienbaum]], [[Günter Lüdke]], [[Bruno Vahl-Berg]], [[Willem Fricke]], Günther Siegmund, [[Karl Otto Ragotzky]] u. a. * 1969: Kuckuckseier – Regie: Günther Siegmund, mit Hilde Sicks, Ernst Grabbe, Hanno Thurau, Rudolf Beiswanger u. a. ==== Hörspeelbearbeitungen ==== * 1963: [[Hermann Kölln]]: Twee Dören – Regie: Rudolf Beiswanger * 1963: [[Magna Petersen]]: Küselwind – Regie: Rudolf Beiswanger * 1965: [[Hermann Boßdorf]]: Dat Schattenspeel – Regie: Heini Kaufeld * 1965: Hermann Boßdorf: Kramer Kray – Regie: Günther Siegmund * 1966: [[Adolf Woderich]]: De Börgermeisterstohl – Regie: Heinz Lanker * 1968: [[Bertel Budtz Müller]]: De Lüd vun Norderstrand (Översetten) – Regie: Heini Kaufeld * 1968: [[Charles Haugbøll]]: De Windbütel (Översetten) – Regie un Spreker: [[Curt Timm]] == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblinks == * [https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=569 Indrag] in de Datenbank Die niederdeutsche Literatur * [http://hoerspiele.dra.de/ Hans Henning Holm] in de ARD-Hörspeeldatenbank == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=116965231|LCCN=n/88/634693|VIAF=37681140}} {{SORTIERUNG:Holm, Hans Henning}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Storven 1977]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] phy0tcctyqlk83az9lig7jvl1qcv3hs 0 174367 1064655 1064305 2026-05-08T08:37:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064655 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] [[Bild:John Wayne Gacy 1978 mugshot.jpg|duum|Polizeifoto van John Wayne Gacy in’n Dezember 1978.]] '''John Wayne Gacy''' (* [[17. März]] [[1942]] in [[Chicago]]; † [[10. Mai|10. Meu]] [[1994]] in [[Crest Hill]], [[Illinois]]) was eun [[Vereenigte Staaten vun Amerika|US-amerikaansken]] Serienmöörder un Sexuaalverbreker, deu in den Joren 1972 bet 1978 binnen eune Vöörstad van Chicago teomindsten 33 junge Männer un Teenagers missbriuke, püinige un moorde. Süine Uptrede os „Pogo“ oder „Patches de Clown“, maken enne, os süine Verbreken vöördage keumen, auk os de „'''Killer-Clown'''“ bekand. Gacy begung olle süine Moorde binnen süinen Hiuse in’r ''Norwood Park Township,'' eune Vöörstad van Chicago. Meusttüids locke heu de Offers in süin Hius, spille eunen Täuvertrick vöör un beküre de Offers seo Üisens ümme de Hänne anteoleggen. Heu schänne un foltere süine fesseld Offers denn un wörge oder sticke ünen upletst daud. Sessuntwintig Offers verbuddele heu in den Kriupkkeller unner süinen Hiuse, dreu kiule heu up süinen Grundstücke in un veur Offers smeit heu in den ''Des Plaines River,'' eunen Streom in’n Westen van Chicago in Illinois. Gacy was ol süid 1968 wegen Untucht med eunen 15 Jore aulen Teenager vöörbestrafft. Van den teggen Joren Straffe satt heu man eun un eun halve Joor af. Süin eurst Offer moorde heu 1972, hadde 1975 ol tweu annere Offers ümmebrocht un moorde noch teomindsten 30 annere Offers, nodem Gacy un süine tweude Friu sik 1976 schieden hadden. De Soike no den verswunnen Teenager Robert Piest iut [[Des Plaines]], lllinois brochte de Spoor up Gacy, den de Polizei den 21. Dezember 1978 fastnamm. Gacy worde den 13. März 1980 teo’n Daude veroordeuld. Heu starv den 10. Meu 1994 in den ''Stateville Correctional Center'' in Crest Hill, Illinois döör de Giftsprütte. == Lieven == === Kinner- un Jüügdtüid === John Wayne Gacy worde den 17. März 1942 in’n ''Edgewater Hospital'' in [[Chicago]], [[Illinois]] boren.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.11.</ref><ref name=":2" /> Heu was dat tweude van dreu Kinnern un de eunige Sune van John Stanley Gacy, van den de Öllern poolske Inwannerte weuren un Marion Elaine Gacy, deu däänske Vööröllern hadde.<ref name=":2">''John Wayne Gacy: Deadly Clown.'' In: Laura Forman (Ed.): Time-Life Books, Alexandria, Virginia 1992, S. 51. </ref><ref name=":1">Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.16f.</ref> Süin Vadder was Mechaniker un süine Modder was Hiusfriu.<ref name=":1" /> Gacy hadde eune enge Verbunnenheud med süine Modder, man de slechte Betog teo süinen strengen, gewalddädigen un alkoholafhängigen Vadder med haugen Ansproike an süinen Sune överschadde de Kinnertüid van Gacy.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.19.</ref><ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wayne Gacy Muders.'' Pinnacle Books, New York 1983, S. 256f.</ref> Gacy was eun teo sworen os auk unsportlik Kind un gull för dräumsk un unbehelpsk. Süid Kinnerdagen hadde Gacy Probleume med den Härten un leid regelmotig an Oonmachtsanfällen. Süin Vadder beschüllige süinen Sune süine Krankheuen för Upmärksomkeud vöörteospillen.<ref>Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 54.</ref> Gacy besochte bet teo süine elvten Lievensjore eune katholske Scheole un gung no den Ümtog van de Famüilje up eune stootlike Scheole. Gacy wessele läter veur mool de High School un brauk de Scheole in’n letsten Jore sunner ''High School Diploma'' af.<ref name=":3">Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S.17-19.</ref> 1960 in’n Öller van 18 Joren begunn Gacy sik in’r Politik teo engageuren un arbeude ''precint captain'' (Waalkreusleudsmann) för eunen lokalen Kandidaten van’r [[Demokraatsche Partei|Demokraatsken Parteu]]. Süin Vadder was med düssen Engagement aflsiut nich övereun püinige süinen Sune noch stärker. Gacy was sik läter vermeoden, dat de Grund vör süin Engangement in’r Politik süin Wunsk no Akzeptanz was.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 36-37.</ref> In’n April 1962 gung Gacy van Teohiuse weg no [[Las Vegas]], [[Nevada]]. Heu hoppe büi eune Cousine unner teo kumen.<ref name="Vegas2">{{Internetquelle |autor=Alec Wilkinson |url=https://www.newyorker.com/magazine/1994/04/18/conversations-with-a-killer |titel=Conversations with a Killer |datum=1994-04-11 |abruf=2023-04-12 |sprache=en}}</ref> Gacy fund eurst büi den Naudhelpdeunst van’r Stad Arbeud un läter büi den Begrävnisinstituut ''Palm Mortuary,'' wo heu up eunen Feldbedde in den Begrävnisinstituut sleup.<ref>Brad Hunter: ''Inside the Mind of John Wanye Gacy: The Real-Life Killer Clown.'' Vereunigd Könningrüik 2022, S. 52.</ref> Gacy bichte läter, dat he teo düüse Tüid Lüiken in den Begrävnisinstituut .<ref name=":5">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 256-278.</ref><ref name=":6">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 40-55.</ref><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 347.</ref> Gacy vertelle läter, dat heu in’n Palm Mortuary tweumool [[Nekrophilie|nekrophile]] Undaden begung un sik nich schüllig foile, den de Lüiken bekiek heu olleun os daude Dinger, deu nems wat vertellen könt.<ref name=":0">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 342-351.</ref> === Karriereanfänge === ==== Springfield, Illinois ==== No de Wedderkeer schreiv sik Gacy an den ''Northwestern Business College'' in. Os heu dat College teo Enne brocht hadde, arbeude heu van 1963 an för de ''Nunn-Bush Shoe Company''.<ref name=":6" /><ref name=":7">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 18-28.</ref> 1964 versette de Firma enne no [[Springfield (Illinois)|Springfield]], [[Illinois]] door os Verkäuper teo arbeuden. In Springfield steig heu läter teo’n Manager up.<ref name=":5" /> In’n März 1964 verlove heu sik med Marlynn Myers, eune Kolleegske.<ref name=":7" /> Gacy tradd 1964 in Springfield de lokale ''United States Junior Chamber,'' kort de „Jaycees“ , büi. Dat es Training vör junge Manager un eun mildgievern, wolldädig Vereun. Heu arbeude jümmer stiur weg för de Jaycees un stecke vill Engagement in den Vereun.<ref name=":2" /> Gacy vertelle, dat heu 1964 in Springfield eun van süinen eursten Mool homosexuellen Sex med eunen Kollegen van den Jaycees believe. Gacy berichte de Kollege hadde enne bedrunken oraal teofrieden steld.<ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 7.</ref> 1965 was Gacy teo’n Vizepräsident van den Jaycees in Springfiel upstiegen.<ref name=":7" /> Auk in düt Joor teuken de Jaycees Gacy os drüdd besten Jaycee in Illlinois iut.<ref name=":6" /> ==== Waterloo, Iowa ==== In’n September 1964 früigge Gacy Marlynn Myers.<ref>Sam L. Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster''. Skyhorse, New York 2011, S.218-219.</ref> De Vadder van Myers kofte denn dreu [[Kentucky Fried Chicken]]-Restaurants in [[Waterloo (Iowa)|Waterloo]], [[Iowa]]. De Eueluide sollen no Waterloo teun, dat Gacy de Restaurants managen konn.<ref name=":5" /><ref name=":7" /> No eunen verplicht Managementkurs tügen de Eueluide no Waterloo.<ref name=":7" /> Gacy make door in süinen Keller eunen „Club“ up. Hüir konnen süine Anstellden iut süine KFC-Restaurants drinken un Poolbillard spillen konnen. Gacy knüppe in den Club Kontakte teo de Teenagers un jungen Männer. Gacy dreigge villen van ünen Alkohol an, eur dat heu versochte ünen sexuell neiger teo kumen.<ref name=":5" /> Gacys Friu brochte in’n Februar 1966 eunen Sune un in’n März 1967 eune Dochter up de Welt. Gacy beschreiv düsse Tüid läter os „perfekt“ — heu hadde sik upletst Lov van süinen Vadder verdeund. Up eunen Besoik 1966 dö süin Vadder Afbidde för den Missbriuk in’n Kinner- un Jüügdjoren.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 53-54.</ref> In Waterloo tradd Gacy den lokalen Jaycees büi un engageure sik auk door jümmers stiur weg. Heu un annere Waterloo-Jaycees weuren deup in’r Swingerszene un in Prostitutscheon, Pornographie un Drogenbriuk verwickeld.<ref name=":5" /><ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 7.</ref> Auk wenn Gacy för eergüirig un eunen Proler gelle, achten de anneren Jaycees enne haug un benoimen enne 1967 „oustanding vice-president“.<ref name=":7" /> Läter düt Joor wählen de Jaycees enne in den Vöörstand.<ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 51.</ref> ==== Sexuell Missbriuk van Donald Voorhees ==== In’n August 1967 missbriuke Gacy den 15 Jore aulen Donald Voorhees Jr., de Sune van den Lokaalpolitiker un Jaycee Donald E. Voorhees Sr. Gacy locke Voorhees med Sexfilmen no süinen Hiuse un beküre Voorhees sik beudersüids oraal teofrieden teo stellen.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 40-57.</ref> In’r teokumen Tüid missbriuke Gacy up düsse Oord auk annere Teenager, door mang eunen Jungen den heu eurst heu twang med süine Friu Sex teo hebben un denn aftwinge enne oraal teofrieden teo stellen.<ref name=":5" /> In’n März 198 vertelle Voorhees süinen Vadder van den Missbiruk. Voorhees Sr. berichte den Missbriuk straks de Polizei, deu Gacy fastnamm un wegen Untucht anklage.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 265-266.</ref> Gacy streit de Anklage över un över af.<ref name=":8">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 65-72.</ref> Gacy bleiv bestoon, dat Anklage eune politisk Motivatscheon hadde — Voorhees Sr. hadde sik tiegen de Nominatscheon van Gacy teo’n Präsident van den Jaycees in Iowa steld. Eunige Jaycees lövten de Geschichte van Gacy un unnerstütten enne. Man den 10. Meu 1968 döö dat Gericht doch Anklage wegen Untucht.<ref name=":8" /> Den 30. August 1968 beküre Gacy eunen van süinen Anstellten, den 18 Jore aulen Russel Schroeder, Voorhees för Geld teo överfallen, dat heu nich vöör Gerichte iutseggen doit.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/36974956/john-gacy/ |titel=Man Is Charged In Beating Plot |werk=Quad-City Times |hrsg= |datum=1968-09-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211031000321/https://www.newspapers.com/clip/36974956/john-gacy/ |archiv-datum=2021-10-31 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Schroeder stimme teo un locke Voorhees in’n September 1968 in eunen Park afsüids, sprütte Voorhees Pöpperspray in de Augen un sleog enne daal.<ref name=":8" /><ref name=":36">Michael Stone, Gary Brucato: ''The New Evil: Understanding the Emergende of Modern Violent Crime.'' Prometheus Books, New York 2019, S. 196-203.</ref> Voorhees konn flüchten un de Attacke büi de Polizei mellen. De Polizei namm Schroeder, deu eurst ollens afstreit, den anneren Dag fast. Läter gav heu teo, dat heu Voorhees in Updrag van Gacy angriepen hadde.<ref name=":5" /> Den 12. September unnersöchten tweu Pychiater van’r Universiteut Iowa Gacy un stellen fast, dat Gacy eune antisotschale Persöönlikheud hadde un eune Thearpie enne woorschüinlik nich helpen könne.<ref name=":5" /> Den 7. November 1968 begunn de Gerichtsprozess wegen Untucht. Gacy streit de Undaad man af un see drüist Voorhees hädde den Oraalsex sülvenst anboden. Den 3. Dezember veroordeule dat Gericht Gacy teo teggen Joren Haft.<ref name=":5" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/16816860/gacy-given-10-years-in-prison-on-morals/ |titel=Gacy Given 10 Years in Prison on Morals Charge |werk=The Waterloo-Cedar Falls Courier |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929093424/https://www.newspapers.com/clip/16816860/gacy-given-10-years-in-prison-on-morals/ |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Up den sülven Dag brochte süine Friu Marlynn de Scheudklage in un verlange dat Hius, Unnerhold un dat Sorgerrecht för de Kinner. Dat Oordeul gung den 18. Spetember 1969 för de Friu van Gacy iut.<ref name=":9">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 85-96.</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 40.</ref> Gacy sach süine eurste Friu un Kinner iut eurste Eue süindage nich wedder.<ref name=":5" /> Över süine Hafttüid in’n ''Anamosa State Penitentirary'' verdeune sik Gacy swanke de Reputascheon os vöörbildliken Insate.<ref name=":5" /> Binnen kort steig heu ol teo’n Kükenchef up un brochte verscheudene Projekte in’n Gange de Ümstänne in’r Haft teo verbettern.<ref name=":9" /> === Wedderkeer na Chicago === Gacy kamm ol den 18. Juni 1970 no eun un eunen halven Joor van eugentlik teggen Joren up Preove früi.<ref>Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 62-63. [[iarchive:serialkillerspro00edit/page/n5/mode/2up|(binnennets]])</ref><ref name=":10">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> Uplagen binnen de Preovetüid weuren, dat Gacy no süine Modder in Chicago teun un eune Iutgangssperre no Klocke 10 den Ovend befolgen moste.<ref name=":5" /><ref name=":9" /> Den 12. Februar 1971 klage eun jungen Mann Gacy an, heu hädde enne an den ''Greyhound Bus Terminal'' in Chicago in süinen Wagen locked un enne in süinen Hiuse versocht Sex afteotwingen. De junge Mann kamm man nich no den Gerichtstermüin un dat Gericht weis de Klage af.<ref name=":9" /> Den 22. Juni 1971 namm de Polizei Gacy fast, denn eun anneren jungen Mann klage Gacy an, heu hädde enne in süinen Wagen locked un Oraalsex neudigd.<ref name=":11">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 112-123.</ref> De Anklage kamm man nich teo Stanne, denn de junge Mannn versochte Gacy unner Druck teo setten un Geld afteotwingen.<ref name=":12">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> De Kommischeon in Iowa, deu över de Haftpreovetüid van Gacy oordeule, kreig düsse Vöörfälle in Michigan nich in de Künne un beslaut den 18. Oktober 1971 dat Enne van Gacys Preovetüid.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 96.</ref> Gacy kreig et teorecht süine Vöörstraffen vöör Frünnen, Novers un Geschäftspartners teo verbärgen; seu kreigen de Woorheud eurst in de Kunne, os de Polizei läter Gacy up de Spoor kamm.<ref name=":10" /><ref name=":13">Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 73.</ref> Med Hülpe van süine Modder kofte Gacy niu eun Hius in’r ''Norwood Park Township'' in’n Cook County binnen de Metropolregioon van Chicago. Hüir lieve Gacy un moorde oll. e süine Offers, bet de Polizei enne in’n Dezmeber 1978 fastnamm.<ref name=":21">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 166-179.</ref> Gacy holp süine Novers un Noversken faken iut.<ref name=":14">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 83-87.</ref> In den Joren 1974 bet 1978 richte heu Sommerfeste, deu över 400 Luide un auk Lokaalpolitiker un Geschäftspartner besöchten, iut.<ref name=":22">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S.150-158.</ref> In’n August 1971 verlovten Gacy un Carole Hoff sik un früiggen den 1. Juli 1972.<ref name=":5" /> Hoff taug med üren beuden Döchtern iut eune vörige Eue med in dat Hius van Gacy.<ref name=":15">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 47-72.</ref> 1975 hadde Gacy süine Friu verteld, dat heu [[Bisexualität|bisexuell]] es.<ref name=":23">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S.101-102.</ref> Heu brochte niu deu meusten Ovende unnerwegens teo un kamm eurst morgensfreo wedder no Hius.<ref name=":16">{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/27515759/the-tribune/ |titel=Gacy charged with most murders in U.S. history |werk=The Tribune |datum=1979-08-15 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Süine Friu kreig med, dat Gacy in’r Nacht junge Männer in de Garage brochte un fund homsexuelle Pornographie un de Portemonnaies van Mannluiden in’n Hiuse.<ref name=":15" /> No eunen dullen Strüid in’n Oktober 1975 verlange de Friu van Gacy, dat de beuden sik scheudet.<ref name=":17">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 140-147.</ref> Gacy stimme teo, man de beuden lieven noch bet in’n Februar 1976 teohaupe in den Hiuse. Den 2. März 1975 hadden sik de Eueluide offitschell schieden.<ref name=":14" /><ref name=":24">''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 28.</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=o64yAAAAIBAJ&pg=2634,556459 |titel=John Gacy: Businessman, Clown, Mass Killer |werk=The Ottawa Citizen |datum=1982-05-1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929092706/https://news.google.com/newspapers?id=o64yAAAAIBAJ&pg=2634%2C556459 |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2024-04-13 |sprache=en}}</ref> ==== Uptrede os Clown ==== Gacy begunn de Uptrede os Clown för den mildgievsken ''Moose Club'' in Kinnerkrankenhuisern un up wolldädigen Events.<ref name=":17" /> Gacy tradd os tweu verscheudene Charaktere up: „Pogo“ de blüide Clown un „Patsches“ de triurige Clown.<ref name=":18">Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 68-77. (binnennets)</ref> De Uptrede un dat sotschaal Engangement os Clown geuven Gacy, läter os süine Moorde vöör Dage keumen, den Nomen „Killer-Clown“.<ref name=":4">{{Internetquelle |url=https://www.biography.com/crime/john-wayne-gacy |titel=John Wayne Gacy |werk=biography.com |datum=2021-11-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200522032202/https://www.biography.com/crime-figure/john-wayne-gacy |archiv-datum=2020-04-22 |abruf=2023-04-03 |sprache=en}}</ref> ==== Rennovatscheon- un Konstruktscheonsfrima „PDM Contractors“ ==== 1971 grünne Gacy de Rennovatscheon- un Konstruktscheonsfirma ''PDM Contractors.''<ref name=":12" /> Gacy arbeude eurst Deultüid; 1973 segge Gacy süine Arbeud in eune Küke up un arbeude dööörgoons för süine Firma.<ref name=":11" /> 1975 was süine Frima stark wussen un Gacy arbeude bet 16 Stunnen den Dag. In’n März 1977 worde Gacy Leidsmann büi ''PE Systems'', eune Firma, deu Drogerien un Aftheuken upfriske un inrichte un arbeude niu för beude Firmen.<ref name=":30">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 177-184.</ref> Eun grauten Deul van den Anstellden büi PDM Contractors weuren junge Männer un Teenager.<ref> Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 1.</ref> Gacy verlange den jungen Männern faken sexuelle Deunste för finantschelle Hülpe oder Upstüige in’r Firma af.<ref name=":16" /><ref name=":19">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 165-172.</ref> 1973 güngen Gacy un eun jungen Anstellden up Geschäftsreise no [[Florida]]. In Florida schänne Gacy den Teenager.<ref name=":11" /> In’n Meu 1975 stelle Gacy den 15 Jore aulen Anthony Antonucci in. Acht Wieken läter kam Gacy up Krankenbesoik no den Teenager in’t Hius. Hüir rung Gacy den jungen mann daal un legge enne Üisens ümme de Hänne. Man Antonucci konn sik weren un de Üisens lausmaken. Antonucci arbeude no den Vöörfall noch eun Tüid lang för PDM Contractors, man Gacy versochte nich noch euns enne Gewald anteodeon.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 121-123.</ref> Den 26. Juli 1976 namm Gacy den 18-jörigen Anholler David Cram med. Gacy baud enne eunen Job büi PDM Contractor an. Den 21. August taug Cram büi Gacy in. Den anneren Dag versochte Gacy den jungen Mann teo schännen man Cramm konn Gacy afweren.<ref name=":19" /> Veur Wieken läter versochte Gacy wedder Cram seuxelle Gewald an teo deon, man Cram were sik teo dull. Cram taug den 5. Oktober 1976 iut den Hius van Gacy, man arbeude in den tweu Joren doorno noch tüidwüise för PDM Contractors.<ref name=":19" /><ref> {{Internetquelle |url=https://web.archive.org/wehttps://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116,946568b/20200929093025/https://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116,946568 |titel=Man helped dig trenches at Gacy home |werk=The Montreal Gazette |datum=1980-02-13 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200929093025/https://news.google.com/newspapers?id=slsxAAAAIBAJ&pg=1116%2C946568 |archiv-datum=2020-09-29 |abruf=2023-04-13 |sprache=en}}</ref> Kort no den Iuttog van Cram taug de 18 Jore aule Michael Rossi in.<ref name=":12" /><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 177-184.</ref><ref name=":25">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 184-188.</ref> Rossi hadde süid den 23. Meu 1976 för PDM arbeud. Heu lieve in den Hius van Gacy bet April 1977. Rossi un Gacy treden teohaupe os Clowns up.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> ==== Politisk Engagement ==== [[Bild:John Wayne Gacy Rosalynn Carter 1978.jpg|alternativtext=|duum|200x200px|Gacy med de First Lady Rosalynn Carter den 6. Meu 1978, sess Jore no den eursten Moord un sieven Moonde vöör de letste Fastnome.]] Gacy brochte süine Engagement för de lokale demokraatske Parteu in un worde upletst Waalkreisleidsmann (''precint captain'').<ref name=":10" /><ref name=":13" /><ref name=":20">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 205-233.</ref>Van 1975 bet 1978 leude Gacy de ''[[Polish Constitution Day Parade]],'' de Parade van’r poolsken Diaspora in Chicago teo’n Dag van’r poolsken Konstitutscheon. Döör düt Engangement drapp Gacy den 6. Meu 1978 de [[First Lady]] [[Rosalynn Carter]].<ref name=":20" /> == Moorde == Gacy moorde teomindsten 33 junge Männer un Teenager un verbuddele 26 van ünen in den Kriupkeller unner süinen Hiuse. Süine Offers weuren up’r eunen Süide junge Männer, deu enne kennen, annersüids Frömde, deu heu an’n Bus Terminal oder van’n Stroten in süinen Wagen locke. Eunige Offer versliepe heu med Gewald, annere keumen sunner Twang med enne mie.<ref name=":21" /> Gacy moorde süine Offers olleune in süinen Hiuse, man brochte medunner auk tweu Offer in eune Nacht ümme; wat heu eun „double“ noime.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 350.</ref><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 239-243.</ref> Binnen süinen Hiuse versochte heu dat Vertriuwen van den Offer med Alkohool oder Dreogen teo winnen. Heu spille denn eunen Täuvertrick vöör un beküre süine Offers seo Üisens ümme de Hänne anteoleggen.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 18.</ref> Süin fesseld Offers schänne un foltere Gacy denn. Faken satt heu sik med strieden Beunen up de Borst van den Offers un twung ünen Oraalsex af.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 283-284.</ref> Heu foltere de Offers med glönnige Zigaretten, reid up den Rüggen van ünen os up eunen Pere, stodde den Offers Dildos un annere Objekte in un püinige süine Offers verbaal.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 307-310.</ref><ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 289.</ref> Eunige Offers sliepe heu in süin Bad un verdrenke ünen in’r Badewanne, eur dat heu ünen wedder in’t Lieven hale un wüider quäle.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 290-294.</ref><ref name=":31"> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 331-334.</ref> Deu meusten Offers wörge Gacy med eunen Stricke oder eunen Reip daud.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 21.</ref> Dat noime heu den „Reiptrick“ oder den „letsten Trick“.<ref> Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 290-294.</ref> Annere Offers sticken an eunen Knievel, den Gacy ünen de Strotte daal stoped hadde, daud.<ref name=":26">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 274-276.</ref> Iutbenomen de beuden letsten Offers moorde Gacy olle süine Offers twisken Klocke 3:00 un 6:00 den Morgen.<ref name=":21" /> De Lüiken verwore Gacy normolerwüise unner süinen Bedde, bet heu ünen den anneren Dag in süinen Kriupkeller verbuddele un regelmotig med Brantkalk bedecke, dat seu swänker vergoot.<ref name=":21" /> Eunige Unnersoikers lövten, dat Gacy [[Nekrophilie|nekrophile]] Undaden an de Lüiken begung.<ref>Christopher Berry-Dee, Steven Morris: ''How to Make a Serial Killer: The Twisted Development of Innocent Children into the World’s Most Sadistic Murderers.'' Simon & Schuster, New York 2008, S. 246.</ref> === Moord an Timothy McCoy === [[Bild:Timothy_McCoyJohnGacy1972.jpg|alternativtext=Swart-Witt-Foto van Timothy McCoy, dat eurste offer van Gacy.|duum|181x181px|Foto van Timothy McCoy, den 13. Meu 1986 in’n Lansing State Jounal riutbrocht.]] De eurste Moord van Gacy geschach in’r Nacht van den 2. Januar up den 3. Januar 1972. De Friu un de Döchters van Gacy weuren de nacht över up Besoik büi Verwandten; Gacy olleun in den Hius.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 104.</ref> De 16 Jore aule Timothy McCoy was no Wüinachten up den Weg van süine Famüilje in Eaton Rapids retour un tovte över Nacht an’n ''Greyhound Bus Teminal'' in Chicago up den Bus no [[Omaha (Nebraska)|Omaha]], [[Nebraska]]. Gacy locke den Jungen in süinen Wagen un baud McCoy no eune Sightsseingtour döör Chicago an de Nacht büi enne teo slopen.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Chicago, Chicago Review Press 2021, S. 6-7.</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Mike Gallagher |url=https://www.newspapers.com/clip/112829757/area-visitor-was-1st-gacy-victim/ |titel=Identified: Area visitor was 1st Gacy victim |werk=Lansing State Journal |datum=1986-05-13 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Andrew Herrmann |url=https://web.archive.org/web/20181021232452/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=CSTB&p_theme=cstb&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB36D062F6AA91B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D |titel=Gacy victim’s remains going home to Iowa |werk=Chicago Sun-Times |datum=1986-05-20 |archiv-datum=2018-10-21 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}} </ref> Eur dat de Identiteut van Timothy McCoy künnig worde, was heu slichtweg os de „Greyhound Bus Boy“ bekand.<ref>Christopher Berry-Dee, Steve Morris: ''Born Killers: Childhood Secrets of the World's Deadliest Serial Killers''. John Blake, London 2009, S.193.</ref> Gacy see läter, dat McCoy den anneren Morgen mie eunen Mess in’r Hand in süine Sloopkamer stoon hädde. Gacy vertelle dat heu McCoy das Mess afnamm, McCoy enne in den Biuk tradd un Gacy denn den Jungen daalrung sik stireden över süine Borst satt un McCoy med den Mess daudstak.<ref name=":0" /> Gacy verbuddele de Lüike in süinen Kriupkeller.<ref name=":23" />Gacy vertelle läter, dat heu sik no den Moord möör foile, man büi den Moord dat Kröchen an McCoy os den ultimativen Nervenprickel believed hadde.<ref name=":0" /> === Tweude Moord === Gacy gav teo, dat heu in’n Januar 1974 dat tweude Mool moorde.<ref>Troy Taylor: ''True Crime: Illinois: The State’s Most Notorious Criminal Cases.'' Stackpole Books, Mechanicsburg 2009, S. 130.</ref> De Identiteut van düt Offer es jümmers noch unkünnig. Gacy wörge den Jungen in süinen Hiuse daud un hege de Lüike in süinen Schappe up bet dat heu de Lüike verbuddele.<ref>{{Internetquelle |url=https://doenetwork.org/cases/954umil.html |titel=954UMIL |hrsg=The DoeNetwork |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110725124108/http://doenetwork.org/cases/954umil.html |archiv-datum=2011-07-18 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.namus.gov/ |titel=NamUs – Case Report # 11006" |hrsg=National Missing and Unidentified Persons System |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190609225342/https://www.namus.gov/UnidentifiedPersons/Case#/11006 |archiv-datum=2019-06-09 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Heu vertelle läter, dat iut den Mund un Nesen van düt Offer Bleod lecke. Dorümme stoppe Gacy büi läteren Offers den Mund med eunenStoffnnievel dicht dat Riutdrüppen van Bleod afteowennen.<ref name=":43">Robert Ressler, Tom Shachtman: ''Whoever Fights Monsters: My Twenty Years Hunting Serial Killers for the FBI''. St Martin's Press, New York 1992, S. 336-343.</ref> === Moord an John Butkovich === [[Bild:John_Butkovich_Chicago_Tribune_13_March_1980_edition.jpg|duum|206x206px|Foto van John Butkovich, den 13. März 1980 in’n Chicago Tribune.]] De Nacht van den 31. Juli up den 1. August 1975 verswund John Butkovich, <!-- Datum unkloor: Linedecker S. 84 segt deu dreu Jungens (s.u.) keumen den 1. August no Gacy süin Hius, Cahill 134: The Other Guy surfaced for an hour, […], in the early-morning hours of July 31, 1975. --> eun 18 Jore aulen Anstellden büi PDM Contractors, <!-- 18 Jore auld no Spartanburg herald-Journal, 17 no Cahill S.141. --> iut [[Lombard (Illinois)|Lombard]], [[Illinois]].<!-- Wo es de Info "Lombard, Illinois" van af? --><ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=PEEsAAAAIBAJ&pg=2963,232748 |titel=Search at Gacy Home To Resume |werk=Spartanburg Herald-Journal |hrsg= |datum=1979-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928132210/https://news.google.com/newspapers?id=PEEsAAAAIBAJ&pg=2963%2C232748 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-07 |sprache=en}}</ref><ref name=":27" /> Teo de Tüid besöchten de Friu un Döchters van Gacy Verwandte in [[Arkansas]].<ref name=":27">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 134.</ref> Up den Ovend van den 31. Juli strieden Gacy un Butkovich över den Laun, den Gacy Butkovich noch schulle. Gacy vertelle Butkovich un tweu Frünne weuren no süinen Hiuse kumen, man seu worden sik wegen den teo laten Laun euns un olle dreu güngen.<ref name=":14" /><ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 134f.</ref> Os Gacy un Butkovich sik late up den Ovend noch eunmool teomoite keumen, gung Buktovich Gacy noch euns wegen den Laun an. Gacy sleog vöör dat Probleum in süinen Hius teo bespreken, baud den Jungen Alkohool an, legge den bedrunken Jungen läter Üisens ümme de Hänne un wörge enne upletst med eunen Strick daud.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 136-138.</ref> De Lüike bewore Gacy eurst eunige Dage in süine Garage up un begreov Butkovich, os süine Friu un Steffdöchters unverwachtens iut Arkansas wedderkeren, in den Wateraflaup unner süine Garage.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 139-140.</ref> Gacy spille vöör med den Vadder van Butkovich no den Jungen teo soiken.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 141.</ref> De Polizei dachte Butkovich weure van Teohius weglaupen un sochte nich wüider no den Teenager. Auk os de Vadder den Wagen van Butkovich med Portemonnaie un Slöttel fund un de Polizei bede no süinen verswunne Sune teo soiken, namm de Polizei van Chicago de Soike nich wedder up.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 140-141.</ref> === Cruising years === 1975 begunn Gacy dat „[[Cruising|Cruisen]]“ un gung faken up Tour no Sex med jungen Männern teo soiken.<ref name=":11" /><ref name=":22" /> Gacy moorde de meusten Offers in den Joren van 1976 bet 1978, os heu schieden olleune in süine Hiuse lieve. Läter noime heu düsse Jore süine „cruising years“ (up Platt: Cruisingjore). Auk wenn Gacy med de Noverskop in engen Kontakt bleiv, märken eunige Novers un Noversken eunen verdächtigen Wannel in’n Bedregen van Gacy, niu dat heu sik schieden hadde. Eunige seuen Gacy med jungen Männern, häuren süinen Wagen morgensfreo oder seuen in den freoen Morgenstunnen dat Licht brennen.<ref name=":24" /> Eun Noverske besinne sik läter, dat eunige Jore lang Schrüige, Brüllen un Hiulen üür un un üren Sune ’s nachts wecken. Seu konn häuren, dat de Schrüige iut eunen Hius in’r West Summerdale Avenue keumen.<ref name=":26" /> ==== 1976 ==== Veur Wieken no dem Gacy sik offitschell schieden hadde, versliepe un moorde heu an den 6. April 1976 den 18 Jore aulen Darell Samson. Gacy verbuddele Samson, den heu de Strotte dichtstoped hadde, in süinen Kriupkeller unner de Spüisstoven.<ref>{{Cite web|url=https://www.oxygen.com/crime-time/known-unknown-murder-victims-john-wayne-gacy-killer-clown|title=The 33 Known And Unknown Murder Victims Of 'Killer Clown' John Wayne Gacy|year=2020|language=en|date=2018-11-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928074256/https://www.oxygen.com/crime-time/known-unknown-murder-victims-john-wayne-gacy-killer-clown|archivedate=2020-09-28|publisher=oxygen.com|accessdate=2023-04-08}}</ref> Füiv Wieken läter, den Nomeddag van’n 14. Meu 1976, verswund de 15-jörige Randall Reffett un de 14 Jore aule Samuel Stapleton.<ref name=":24" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.newspapers.com/clip/22593975/herald-and-review/ |titel=Sex-murder Victim, 15, identified |werk=Herald &Review |hrsg=Associated Press |datum=1979-04-24 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211126190946/https://www.newspapers.com/clip/22593975/herald-and-review/ |archiv-datum=2021-11-26 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref name=":28">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 207-223.</ref> Beude Jugen kennen sik un woren in den Kriupkeller van Gacy in den sülven Grav verbuddeld.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Review Press, Chicago 2021, S. 95.</ref> De Polizei lövt, dat Gacy beude Jungen up den sülven Ovend ümmebrochte.<ref name=":29">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 301-305.</ref> Den 3. Juni 1976 wörge Gacy den 17-jörigen Teenager Michael Bonnin iut [[Lakeview (Chicago)|Lakeview]], eune Noverskop van Chicago, daud un verbuddele de Lüike in’n Kriupkeller unner de Gästesloopkamer.<ref name=":29" /><ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 320-326.</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 123.</ref> Teggen Dage läter make Gacy den 16-jörigen Willian Carroll daud un verbuddele enne in teohaupe med dreu anneren Offers in eunen gemeunsomen Grav.<ref name=":28" /> De anneren Offers weuren ca. 16 un 17, eun Offer was woorschüinlik över twintig. Dat letste Lievensteuken van den 16 Jore aulen James Haakenson iut [[Minnesota]] was eun Anreop up den 5. August 1976.<ref>{{Internetquelle |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/timeline-john-wayne-gacys-case-48729716 |titel=Timeline of John Wayne Gacy's case |werk=ABC News |datum=2017-07-19 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20170720011748/https://abcnews.go.com/US/wireStory/timeline-john-wayne-gacys-case-48729716 |archiv-datum=2017-07-20 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.twincities.com/2017/07/19/teen-missing-from-st-paul-for-40-years-idd-as-victim-of-serial-killer-john-wayne-gacy/ |titel=ʻMy brother somehow ran into himʼ: A St. Paul family confronts the horror of John Wayne Gacy |werk=St. Pauls Pioneer Press |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201212174958/https://www.twincities.com/2017/07/19/teen-missing-from-st-paul-for-40-years-idd-as-victim-of-serial-killer-john-wayne-gacy/ |archiv-datum=2020-12-12 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Süine Lüike verbuddele Gacy in süinen Kriupkeller unner de Lüike van den 17 Jore aulen Rick Johnston iut [[Bensenville]], deu den 6. August 1976 verswund.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/john-wayne-gacy-victim/ |titel=Minnesota Teen ID’d As John Wayne Gacy Victim |werk=CBS Local |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://www.cbsnews.com/minnesota/news/john-wayne-gacy-victim/ |archiv-datum=2020-01-02 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Don Babwin, Jeff Baenen |url=https://abcnews.go.com/US/wireStory/sheriff-update-investigation-unnamed-gacy-victims-48724804 |titel=16-year-old from Minnesota ID'd as victim of John Wayne Gacy |werk=ABC News |datum=2017-07-19 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20170720051638/https://abcnews.go.com/US/wireStory/sheriff-update-investigation-unnamed-gacy-victims-48724804 |archiv-datum=2017-07-20 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Sachtens moorde Gacy beude Teenagers up den glüiken Dag.<ref>{{Internetquelle |autor=Liam Stack |url=https://www.nytimes.com/2017/07/19/us/john-wayne-gacy-victim-identified.html |titel=John Wayne Gacy Victim Is Identified After Four Decades |werk=The New York Times |datum=2017-07-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180106235717/https://www.nytimes.com/2017/07/19/us/john-wayne-gacy-victim-identified.html |archiv-datum=2018-01-06 |abruf=2023-04-08 |sprache=en}}</ref> Gacy däude wohrschüinlik noch tweu annere Offers in’n August un Oktober 1976. De Identiteut van düssen Offers es jümmer noch nich bekand. Den 24. Oktober versliepe un moorde Gacy de beuden Frünne Kenneth Parker un Michael Marino un brochte beude up den glüiken Dage ümme.<ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?id=UO9eAAAAIBAJ&pg=5070,3504589 |titel=2 apparent victims of Gacy identified |werk=St. Joseph Gazette |hrsg=Google News Archive Search |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928073948/https://news.google.com/newspapers?id=UO9eAAAAIBAJ&pg=5070%2C3504589 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 248.</ref> Tweu Dage läter verswund de 19 Jore aule PDM-Anstellde William Bundy.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20150223030827/http://www.cookcountysheriff.org/press_page/press_GacyVictimIdentified_11_29_2011.html |titel=Cook County Sheriff Press - Unknown Victim of John Wayne Gacy is Identified |datum=2015-02-23 |abruf=2023-04-14}}</ref> Heu sticke daud un worde unner de Sloopkamer van Gacy ingraven.<ref name=":32">Laura Foreman: ''Serial Killers: True Crime.'' Time-Life Books. Alexandria, Virginia 1992, S. 80 - 83 [[iarchive:serialkillerspro00edit/page/n5/mode/2up|(binnennets]]).</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jason Meisner, Cynthia Dizikes |url=https://www.chicagotribune.com/news/breaking/chi-sheriff-gacy-victim-identified-through-dna-20111129-story.html |titel=Sheriff: Gacy victim identified through DNA |werk=Chicago Tribune |datum=2011-11-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200303222248/https://www.chicagotribune.com/news/breaking/chi-sheriff-gacy-victim-identified-through-dna-20111129-story.html |archiv-datum=2020-03-03 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Twisken November un Dezember 1976 brochte Gacy den 21 Jore aulen Francis Alexander ümme.<ref>{{Internetquelle |autor=William Lee |url=https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-john-wayne-gacy-victim-family-20211026-pvn6irugmvby7moktzqzyd3nyy-story.html |titel=Family of recently identified Gacy victim remembers him as a fearless young man who called home every month |werk=Chicago Tribune |datum=2021-10-26 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211026233519/https://www.chicagotribune.com/news/breaking/ct-john-wayne-gacy-victim-family-20211026-pvn6irugmvby7moktzqzyd3nyy-story.html |archiv-datum=2021-10-26 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> Dat Grav van Alexander was driekt unner den Büro van Gacy.<ref>{{Internetquelle |autor=Kathleen Foody |url=https://web.archive.org/web/20211026233519/https://abcnews.go.com/US/wireStory/dna-brings-pain-closure-family-john-wayne-gacy-80800696 |titel=DNA brings pain, closure to family of John Wayne Gacy victim - ABC News |werk=ABC News |datum=2021-10-26 |abruf=2023-04-14 |sprache=en}}</ref> [[Bild:Gregory Godzik Chicago Tribune December 23, 1978.jpg|duum|Gregory Godzik|169x169px]] In’n Dezember 1976 verswund noch eun PDM-Anstellden, deu 17 Jore aule Gregory Godzik.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 104.</ref><ref name=":33">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 53-55.</ref>Godzik vertelle süine Famüilje, dat heu vör Gacy Waterafläupe vör’t Drainageleggen in den Kriupkeller buddel hadde. Gacy segge drüist Godzik, hädde enne verteld, heu wolle weglaupen un see Godzik hädde eune Noricht up süine Antweordmaschüine sproken. Os de Öllern van Godzik beden de Noricht teo häuren, vertelle Gacy heu hädde de Noricht ol lösked.<ref name=":25" /><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 93.</ref> ==== 1977 ==== Den 20. Januar 1977 locke Gacy den 19-jörigen John Szyc in süin Hius un spille vör, heu wolle den Jungen süinen Oldtimer-Wagen afkaupen.<ref name=":33" /> Gacy stund läter teo, dat heu Szyc in süinen Gästesloopkamer daudwörged hadde.<ref name=":30" /> Acht Wieken läter an’n 15. März 1977 verswund de 20-jörige Jon Prestige iut [[Michigan]]. De junge Mann was över de Lüike van Francis Alexander in den Kriupkeller van Gacy begraven.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 303.</ref> Kort vöör den Verswinnen vertelle Prestige eune Konstruktscheonfrima wolle enne anstellen.<ref name=":37">{{Internetquelle |autor=Kori Rumore |url=https://www.chicagotribune.com/history/ct-john-wayne-gacy-timeline-htmlstory.html |titel=Timeline of the suburban Chicago serial killer’s case and the efforts to recover, name his 33 victims |werk=Chicago Tribune |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200923063553/https://www.chicagotribune.com/history/ct-john-wayne-gacy-timeline-htmlstory.html |archiv-datum=2020-09-23 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Gacy moorde noch eun unkünnig Offer in’n Sommer 1977; de exakte Tüid van den Moord es unbekand. Den 5. Juli brochte Gacy den 19 Jore aulen Matthew Bowmann iut [[Crystal Lake (Illinois)|Crystal Lake]], [[Illinois]] ümme. Süine Modder sach den Teenager upletst an’n Baanhov up den Weg no Harwood Heights.<ref name=":29" /><ref>Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 93.</ref> In’n August namm de Polizei namm den PDM-Anstellden Michael Rossi, deu teo düsse Tüid büi Gacy wone, fast. Heu hadde med den Wagen van John Szyc Benzin stolen. De Unnersoik brochte de Spoor up Gacy, deu vertelle heu hädde den Wagen in’n Februar van Szyc koft. Gacy see Szyc briuke Geld iut de Stad teo teun. De Polizei verfolge Gacy nich wieder, man vertelle de Modder van den verswunnen John Szyc, heu hädde süin Auto verkoft un weure wegtogen.<ref name=":30" /><ref name=":33" /> Up’n Enne van den Jore 1977 hadde Gacy sess junge Männer twisken 16 un 21 ümmebrocht. Dat eurste Offer in düsse Tüid was de 18 Jore aule Robert Gilroy, de Sune van eunen Polizeibeamten iut Chicago.<ref name=":17" /><ref name=":29" /> Heu verswund up den 15. Septmeber. Den Dag os Gilroy verswund was Gacy in [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]].<ref name=":34">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20150303203137/http://usnews.nbcnews.com/_news/2012/02/10/10374067-serial-killer-john-wayne-gacy-had-accomplices-lawyers-say |titel=Serial killer John Wayne Gacy had accomplices, lawyers say - U.S. News |werk=NBC News |datum=2015-03-03 |archiv-datum=2015-03-14 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Dorümme givt et Anomen dat Gacy Kompllizen büi süinen Moorden hadde. Teggen Dage läter verswund de 19 Jore aule US-Marine John Mowery.<ref name=":29" /> Gacy hadde Mowery daudwörged un unner süine Sloopkamer in den Kriupkeller vergraven.<ref name=":32" /> Den 17. Oktober kamm de 21 Jore aule Russel Nelson weg.<ref name=":34" /> Gacy moorde den jungen Mann un begreov enne unner de Gästesloopkamer in den Kriupkeller. Minner os veur Wieken läter brochte Gacy de 16-jörige Robert Winch iut [[Kalamzoo]] ümme un verbuddle de Lüike in den Kriupkeller. Den 18. November verswund dat neigste Moordoffer van Gacy, de 20 Jore aule junge Vadder Tommy Boling, nodem dat heu in eune Bar in Chicago wesen was.<ref name=":29" /> Dreu Wieken no den Moord an Tommy Boling, verswund de 19-jörige U.S.-Marinesaldote David Talsma up den Weg no eun Rockkonzert.<ref name=":30" /><ref name=":29" /> Gacy wörge Talsma daud un verbuddele enne in süinen Kriupkeller dicht büi de Lüike van John Mowery.<ref name=":32" /> Den 30. Dezember versliepe Gacy den 19 Jore aulen Studenten Robert Donnelly van eune Busstopstelle.<ref name=":35">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 241-250.</ref> Gacy schänne un foltere Donnelly in süinen Hiuse, in dem heu den jungen Mann wedder un wedder den Kopp in de Badewanne indiuke.Vöör Gericht see Donnelly läter iut, dat Gacy enne seo marteurd hadde, dat heu Gacy bede enne daudteomaken.<ref name=":35" /> No eunigen Stunnen Tüid leut Gacy den jungen Mann goon un woorschaue Donnelly dat Polizei enne nich läuven sall.<ref name=":31" /> ==== 1978 ==== Den 6. Januar 1978 melle Donnely de Polizei, dat Gacy enne Gewald andoon hadde. Gacy gav teo dat heu BDSM-Sex med Donnely had hädde, man bestund up, dat sik beude eunig un övereun woren.<ref name=":38">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 200.</ref> De Polizei lovte Gacy un klage enne nich an.<ref name=":39">Clifford L. Linedecker: ''The Man Who Killed Boys: A True Story of Mass Murder in a Chicago Suburb.'' St. Martin’s Press, New York 1980, S. 140-153.</ref> In’n Februar moorde Gacy den 19 Jore aulen William Kindred, deu den 16. Februar no eunen Ovend in eune Bar verswunnen was.<ref name=":38" /> Kindred was dat letste Offer, dat Gacy in süinen Kriupkeller verbuddele.<ref name=":18" /><ref name=":20" /> Den 21. März locke Gacy den 26 Jore aulen Jeffre Rignall in süinen Wagen un bedäuve den jungen Mann med [[Chloroform]].<ref>{{Internetquelle |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1891&dat=19800222&id=bqMfAAAAIBAJ&pg=2645,3663452 |titel=Gacy defense witness tells of rape, torture by accused |werk=Gadsden Times |datum=1980-02-22 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210521043258/https://news.google.com/newspapers?nid=1891&dat=19800222&id=bqMfAAAAIBAJ&pg=2645,3663452 |archiv-datum=2021-05-21 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref><ref name=":40">Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 200.</ref> Teohius fessele Gacy Rignall an eunen Schandpool, schänne un foltere enne med smolten Wass, Püitsken un bedäuve enne wedder un wedder med Chloroform.<ref name=":40" /> Upletst lade Gacy Rignall, besowged man lebennig, in Licoln Park, eune Noverskop van Chicago, af. Dat Chloroform make Rignall eunen diursomen Schaden an’r Lever.<ref name=":20" /> Rignal konn no dat Appartement van süine Fründske swanken un de Polizei Bescheud seggen. De Iutsage van Rignall brochte de Spoor up Gacy, den de Polizei den 15. Juli fastnamm un wegen de Gewald an Rignall anklage.<ref name=":20" /><ref name=":39" /> Teo de Tüid was de Kriupkeller vull med Lüiken.<ref name=":5" /><ref name=":36" /><ref name=":21" /> Gacy bichte läter, dat heu överlegd hadde de Lüiken up’n [[Böhn (Huus)|Balken]] teo lagern, man see dat heu sik ümme „Leackage“ sorge.<ref name=":23" /> Dorümme smeit Gacy de Offers niu van de [[Interstate 55]]-Brügge över den ''Des Plaines River'' daal in den Streom.<ref name=":39" /> Gacy berichte van füiv Lüiken, deu heu in den Streom smieten hadde, man olleun veur Lüiken konn de Polizei betteo finnen.<ref name=":21" /><ref name=":37" /> Dat eurste Offer, dat Gacy van de Brügge in den Des Plaines River smeit, was de 20 Jore aule Timothy O’Rourke. Up Weg Zigaretten teo halen, kamm O’Rourke weg un worde Midde Juni ümmebrocht.<ref name=":20" /><ref name=":28" /> Den 4. November 1978 moorde Gacy den 19 Jore aulen Frank Landingin.<ref>David Nelson: ''Boys Enter the House: The Victims of John Wayne Gacy and the Lives they Left Behind.'' Review Press, Chicago 2021, S. 177.</ref> Süine blaute Lüike fünnen Männer up Jagd no [[Aanten|Änen]] den 12. November in [[Channahon]].<ref name=":28" /> Den 24. November verswund de 20-jörige James Mazzara up den Weg retiur van eunen Thanskgivingmool med süine Famüilje.<ref>{{Internetquelle |autor=Susan Kuczka |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-04-22-9404220159-story.html |titel=Gacy execution shut to victims’ families |werk=Chicago Tribune |datum=1994-04-22 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> Heu vertelle heu hädde eunen Job in eune Biurfirma funnen.<ref name=":28" /> === Moord an Robert Piest === [[Bild:Robert_Jerome_Piest_(1963-1978)_as_a_high_school_freshman.png|duum|222x222px|Robert Piest in’n Maine West High School Joorbeok 1978.]] Den Nomeddag van den 11. Dezember 1978 besochte Gacy de ''Nisson Pharmacy,'' eune Afteuke un Drogerüige in Des Plaines, eune Rennovatscheon teo planen.<ref>Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 99.</ref> Hüir kam Gacy den 15 Jore aule Robert Piest, deu in’r Nisson Pharmacy arbeude, teomoite un sekere enne in süine Frima PDM den dubbeld Laun teo.<ref name=":41">Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 4-7.</ref> No Füirovend Klocke 9:00 besochte Piest Gacy över den Job büi PDM teo küren. Gacy brochte Piest worde kort no Klocke 10:00 den Ovend in süinen Hiuse ümme.<ref name=":41" /> Gacy berichte läter heu hädde Piest Geld för Sex anboden. Man Piest weis dat Geld af un Gacy schänne den Jungen doorför, nodem dat heu enne in Üisens fesseld hadde.<ref>Tim Cahill: ''Buried Dreams: Inside the Mind of a Serial Killer.'' Bantam Books, New York 1986, S. 230.</ref> == Polizeiunnersoik == Os Piest nich wedder no Hiuse kamm, melle süine Famüilje den Jungen os vermisst. De Polizeibeamte Josph Konzenczak unnersochte den Fall un stodde up de Ordeule un Anklagen van Gacy bet niu. Konzenczak befroge Gacy teohius. Gacy streit af wat över den verswunnen Piest teo weuten. Heu sekere teo läter no de Polizeideunststelle vör eune offitschelle Iutsage teo kumen. Klocke 3:20 den Morgen kamm Gacy med Modder besmuddeld doch noch de Deunststelle un vertelle heu hädde eun Maläur med den Auto had. Heu streit jeden Andeul an den Verswinnen van Piest af un vertelle, dat heu Piest nenne Job anboden hädde. Den 13. Dezember döörsochte de Polizei dat Hius van Gacy, denn seu dachten Gacy hädde Piest hüir fangen. Os seu olns döörsöchten keumen ville verdächtige Dinge vöörtuige, teo’n Büispill Polizeideunstmarken, Üisens för de Hänne, eune Pistole, Boiker över Homosexuliteut, pronograaphske Filme, [[Poppers]], Dildos man auk Iutwüise. De Des Plaines-Polizei observeure Gacy niu. Gacy gung jümmers opener med Polizisten ümme un baud ennen no süin Hius teo Eten un Drinken rin teo kumen. Heu steit af wat över Pirst teo weuten un smeit den Polizisten ann Koppe enne lästig teo weren wegen Droegen oder süinen politisk enganemtn. Cram beschreiv Gacy os flüritg un hardworking un open sunnen wat de Sex twisken Männern anlagt. Cram vertelle auk dat Gacy enne eune Klocke schenkt hadde, deu heu van eune daude Persoon hadde Den 17. Dezember befroge de Polizei Rossi. Heu see iut Gacy hädde den Wagen van Szyc, deu dat Geld briuke no California teo teun, an enne verkoft. De Polizei unnerscohte den Wagen van Gacy un fund menslik Hoor in den Kufferriume. Dreu Soikhunne söchten no Piest in Gacys Wagen. === Tweude Hiusdöörsoikunge === Den 19. Dezember befroge de Polizei Rossi dat tweude Mool. Düt mool vertelle heu Gacy hädde enne in6n Sommer 1977 updregen teggen Säcke Brantkalk in den Kriupkeller teo verdeulen. Den 19, Dezmeber versochte de Polizei Bewüise teo sammel, pmme Gacys Hius dat tweude Mool teo döörsoiken. Gacy lade de Polizisten düssen Ovend in süin Hius in. Officer Schulz rüuike Lüikegrecuh in den Hiuse iu de Lüftung. Beteo was dat nich upfullen, den dat was auld wesen. Cram vertelle de Polizei, dat Gacy versocht hadde enne teo missbriuken. Up de Froge, of Cram in den kriupkelelr wesen was antweorde heu solle euns Brantkalk för gacy in den kriupkelelr verdeulen un moste Gravens för Drainegaeleggen buddeln. Cram besinne sik dat de Gräven exakt 1,80 m land, 60 cm breid un 60 deup wesen sollen- de grötte van eune grav. ==== Bekenntnis ==== Den 20. Dezember drapp Gacy süine Afkote Amirante un stund teo dat Piest daud un in Streom scmieten worde. Gacy begunneun wüidlöftig Bekenntnis un vertelle bet in freen Morgenstunne. Heu bichte, dat teomindsten 30 Offer moorde, deu meusten in süinen Kriupkeller verbuddele, minächtig över de Offers un beteuken ünen os Storenjungen, mänlike Prostiruierte un Legers. ==== Fastnome ==== Gacy stelle sik de Polizei, os Lüiken in süinen Kriupkeller funnen worden, Den 22. Dezember bekenne sik gacy offitschel teo den Moorden un stund teo ca. 30 junhge Männer ümmebrocht teo hebben. Heu see olle weuren früiwillig in süin Hius kumen un dat olle Offer male Prostuierte wweuren, deu heu läter in süinen Kriupeklelr begravne hadde. He vertelle, dat heu man 5 Gräver olleune bgraven hadde un anneren van süinen nstelden buddeln leut. Inn Januar 1979 woll heu de Offer noch wüider verbegrn med Beton. Os de Polizei direkt no Robert Piest froge, stund Gacy teo, dat heu Piest den 11. Dezemebr in süin locked, daudwörged hadde un den 13. Dezmebr in den Des Plaines RIver smeit. De Polizei brochte Gacy den 23. Dezmeber no de Interstate55-Brügge, dat heu wist wo heu süine Offers in den Stereom smeit. === Soike no de Offers === ==== Kriupkeller ==== Den Polizisten büi de Soike no den begraven Offers unner süinen Hiuse teo helpen, teuke Gacy büi süinen Bekenntnisse eunen groffen Plaan van süinen Kriupkeller. Heu teuke in, wo heu de Lüiken begraven hadde. De Gerichtsmediziner Robert Stein hadde de Upsicht över dat Iutgraven. Den Kriupkeller deule Stein in Afsniede in un gav jeude iutgraven Lüike eune Nummer. De Lüike Nr. 1 buddelen de Unersoikers in’n Noordausten van den Kriupkeller unner den Büro van Gacy iut. De Daudsoorsake was unkloor. De Lüike van John Butkovich was de Nr. 2. Den 23. Dezemeber groiven de Unnersoiker dreu annere Lüiken iut, deu Gacy in den glüiken Grav os de Lüike Nr. 1 inbudeled hadde. Düt weuren de Lüiken Nr. 3, Nr. 4 un Nr. 5. No de Wüinachtsdage groiven de Unnersoiker den 26. Dezmeber veur Lüiken iut. De Lüiken Nr. 6 un 7 leden in eunen gemeunsomen Grave. De Lüike Nr.7 hadde eunen Knievel iut Stoff in den Munne. De Lüike Nr. 8 hadde den Strick noch ümme den Halse. De Lüike Nr. 9 lee unner eune Betondecke un hadde Stiekwunnen in den Borstkasten un Borstknoken, wat up dat eurste Ofer van Gacy Timothy McCoy henweis. Den 27. Deemebr fünnen de Unnersoikers acht Lüiken. De Lüike Nr. 10 was direkt unner de Hiusdöör begraven. De Lüiken Nr. 11 un 12 leden tiegen an eune begraven. Beude hadden eunen Strick ümme den Halse. De Lüike Nr. 13 lede unner de Gästesloopkamer. De Lüiken 14 un 15 weuren in eunen gemeunsomen Grave inbuddeld. De Köppe van den beuden Lüiken sticken in Plastiksäcken. De Lüike Nr.16 lede dicht büi de Lüike Nr.13 un hadde eunen Knievel deup de Strotte daalstopped. De Lüike Nr.17 hadde auk noch eunen Strick ümme den Halse. Den annen Dag konnen de Unnersoikers veur Lüiken bergen. De Lüike Nr. 19 bergen de Unnersoikers direkt unner de Sloopkamer van Gacy. De Lüike Nr. 18 lede lautrecht teo de Lüike Nr. 19. De Lüike Nr. 20 hadde Gacy in’n Noordwesten van süinen Kriupkeller laut recht teo de Lüike Nr. 19 begraven. Den 29. Dezmeber fünnen Unnersoiker noch sess annere Lüiken. De Lüiken Nr. 22, 23 ,24, un 26 weuren in eunen gemueunsomen Grave unner de Küken van Gacy inbuddeld. De Lüiken Nr. 22, 24 un 26 hadden eunen Knievel in den Halse. Dat letste Offer iut den Kriupkeller, de Lüike Nr. 25 lede unner den Badstoven un hadde euen Knievel deup de Storte daal pröpped. In’r Froitüid gung de Unnersoik up den Grundstücke van Gacy wüider. Den 29. März fünnen de Unnersoikers de Lüike Nr. 28 in Müllsäcken ümmewickeld unner de Veranda. Den 16. März kam de Lüike 29 unner de Spüisstoven vöörtuige. Olle Offers weuren stark verweest. 23 Offers konn Stein döör dat Taanwärk indentifizeuren. Tweu konne heu no Broike in den Knoken identifizeuren. Föherschüine, Portemonnaies un persöönlike Saken van Offers in den Hius van Gacy bekünnen de Identiteut van den Offers. De Kopp un Bovenlüiv van eunigen Lüiken sticken in Müllsäcken, wat Gacy make Bleoddrüppen iut Nesen un Munne afteowennen. Eunige Offers hadden jümmers noch eunen Strick ümme den Halse. Eunige Offers fünnen de Unnersoikers med frömden Objeken büi den Becken, de Postitscheon weis door up hen dat Gacy de Objekte den Offers in den Anus schoven hadde. No Stein wörge Gacy 12 Offers nich daud, man sticke ünen med Knieveln de Strotte daal daud. Dat leddigstoon Hius van Gacy worde in’n April 1979 daalrieten. ==== Des Plaines River ==== [[Bild:Des_Plaines_River.png|alternativtext=|duum|In’n Juni 1978, os süin Kriupkeller vull was, begunn Gacy de Lüiken van süinen Offers in den ''Des Plaines River'' (up’ Bille) teo smüiten.]] Dat Offer, dat eun den 30. Juni 1978 ca. 10 km van’r Interstate 55-Brügge över den Des Planines River streomdaal fund, brochte de Polizei eurst nich imed Gacy teuhaupe. In’n Januar 1979 konn de Polizeid de Identiteut van den Offer döör Fingerafdrücke un eun Tattoo up den linken Arm riutkrüigen: Et wasTimothy O’Rourke. De Autopsie konn nich iutsliuten, dat O’Rourke daudwörgd worde. Heu was dat eunundertigste Offer van Gacy. No de Fastnome van Gacy kreig de Polizei riut, dat Gacy O’Rourke daudwörge. Dat tweude Offer, dat Gacy in den Des Plaines River smeit was Frank Landingin. De Autopsie fund riut, dat Gacy de eugene Unnerwäske van Langindin Landingin den Halse daal pröppe. Os heu spüigen moste, dämpe de Unnerwäske Landingin upletst de Luft af. Deu Lüike konn de Polizei auk döör de Fingerafdrücke indentifizeuren. Heu was Offer Nr. 32. Den 28. Dezember 1978 fund deu Polizei ca. 1.5 km stromdaal van’r Interstate 55-Brügge över den Des Plaines River noch eune Lüike. Dat Offer was James Mazzara. Gacy gav teo, dat heu den Jungen korte Tüid no [[Thanksgiving]] daudwörge. Den 9. April 1979 vund eun Man, deu eunen Treidelpadd in’n [[Grundy County]] langs leup, eun verweest Lüike, deu in Worteln an’r Kante van den Des Plaines River fast hung. De Polizei konn de Lüike döör dat [[Taanwark|Täänwerk]] indentifizeuren. De Autopsie brochte vöördag, dat Gacy den Offer Papeur de Strotte daal pröppe, dat den Offer de Luft afdämpe. == Gerichtsprozess == Den 6. Februar 1980 worde Gacy wegen 33 Morden anklaged. Up Andrag van süinen Verudediger unnersöchten psychiaterske un psycholoogske Geodachters un Geodachtersken Gacy, deu an gav heu hädde multiple Persöönlikheudt. Dreu geodachtGn bekünnen Gacy Schizophrenie med multiplen Persöönlikheuden. De Verdediger woulle seo nowüisen, dat gAcy schGadundüchtig was. De Stootsafkootsskop versochte noteowüisen, dat Gacy med Plaan un Afsicht moorde. No de psychiatersken Geodachten van de Stootsafkootsskop vertelle Gacy olleun van süinen multiplen Persöönlikheuden, dat heu os schuldundüchtig iutsach. Cram un Rossi seden iut, dat seu in Updrag van Gacy Afwaterläupe in den Kriupkeller graven mosten un Säcke med Brantkalk verdeuld hadden. Den 18. Februar betuige de Gerichtsmediziner Rober Stein dat van stark verweesten Skeletten, deu heu unnersocht hadde, dreuteggen daudsticken, sess daudwörged worden un eun Offer an Steekwunnen starv. No de Verdeudigers van Gacy störven de Offers iut Verseun döör erotisk [[Asphyxiophilie]]. Stein beteuke so ville Unfälle os unwoorschüinlik. Jeffrey Rignall see den 21. Februar iut un beschreiv de Folter, deu Geacy enne in’n März 1978 andoon hadde. Den 29. Februar see Donald Voorhees, den Gacy 1967 sexuell angoon hadde, iut un vertelle van den Versoiken enne to schännen un achterrup van eune Iutsage afteobringen, indem dat Gacy eunen anneren Teenager betaald hadde enne daalteoslaan. Robert Donnelly berichte de annere Wieke os Tuige van de Folter in den Hius van Gacy in’n Dezemebr 1977. === Ennvöördrag un Oordeul === De Ennvöördrege presenteuren Stootsafkootsskop un Verdeudiger den 11. März. De Stootsafkote Terry Sullivan spreuk teoerust un beschreiv akkroot den sexuellen Missbriuk van Gacy an den jungen Männern. Presenteure Bewüise, dat Gacy versochte süine Verbreken teo verbärgen un beschreiv de Offer, deu de Folter van Gacy döörstaan hadden, os „lieven Daude“. No den veur Stunnen langen Endvöördrag van den Stootsafkoten sprak de Verdeudigier Sam Amirante un beschreiv Gacy os undüchtig süine Impulse teo tügeln. Heu mole dat Bild van Gacy os schuldundüchtigen Verbreker iut. Samirant begrünne dat med veur psychaitersken un psycholoogksen Geodachten, deu över dat Schuldunvermügen van Gacy schrieven. De Stootsafkootsskop konn no Samirante nich de mentale Gesundheud van Gacy un seo dat Schulvermügen, bewüisen. De Stoosafkoteskop streit de Schuldundüchtigkeud van Dacy af un versochte enne os Däder med kloren Kopp, deu no Plaan moorde, teo präsenteuren. The Schöppenjury hadden no den Vöördrägen över eune Stunne un fövtig Minuten Rood haulen un veroordeulen Gacy upletst för jeuden Moord ollens teohaupe 33-mool teo’n Daude. De Exekutscheontermüin worde för den 2. Juni 1980 ansetted. === Appelatscheon === Gacy versochte dat Daudoordeul afteowennen un gung in Appelatscheon 1984 bleiv de Supreme Court van Illinois büi den Schuldsproik un sette de Exekutscheon van Gacy för den 14. November1984 an. De Appelatscheon weis de [[U.S. Supreme Court]] 1985 af. 1986 beandragen Gacy un süin Afkote Richard Kling eune Wedderupnomeverforen, dat man den 11. Septemebr 1986 truiggewiesen worde. Os de U.S. Supreme Court de Appelatscheon 1993 van Gacy in letste Instanz afweis, sette de Illinois Supreme Court de Exekutscheon up den 10. Meu 1994 an. === Exekutscheon === [[Bild:John_Wayne_Gacy_certificate_of_death.jpg|duum|Daudenschüin van John Wayne Gacy.]] Den Morgen van’n 9. Meu 1994, den Dag vöör süine Exekutscheon, worde Gacy van den ''Menard Correctional Center'' no dat ''Stateville Correctional Center'' in [[Crest Hill]] brocht. Os Henkersmooltüid wünske Gacy sik eunen Ammer Chickenwings van [[KFC]], eun Dutzen [[Kaisergranaat|Keusergranaten]], Pommes frites, friske [[Eerdberen|Elvern]] un eune [[Cola]] Light. Den Ovend kreig Gacy de Stervesakramente van eunen katholsken Preuster.<ref>{{Cite web|last=Braun|first=Stephen|date=May 10, 1994|title=Gacy Executed in Illinois for Murders of 33. Crime: He Receives Lethal Injection After Last of His Appeals is Rejected. The Serial Killer was Convicted in 1980 for the Slayings of Boys and Young Men|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-05-10-mn-55926-story.html|language=en-US}}</ref> Den anneren Dag klumpen de Chemikalien büi de Exekutscheon unverworens un stoppen den Infuscheonsslauch dicht. Dat Exekutscheonteam wessele den Slauch iut. No teggen Miniuten was de Slauch wesseld un de Exekutscheon gung veurder. De kumplette Exekutscheon diure 18 Miniuten. Süine offitschellen letsten Woir an süinen Afkote weuren, dat enne ümme teo bringen den Verlust van anneren nich iutglüike un dat de Stoot enne ümmebröchte. Süinne ollereltsten Woir, man nich Deul van’n offitschellen Bericht, weuren no den Stootsafkote William Kunkle „Kiss my ass“. In’n den Stunnen vöör de Exekutscheon van Gacy versammelen sik överslaan 1000 Luide vöör de Justizanstalt; de graute Deul stemme de Exekutscheon teo, man eune lütte Protestgruppe richte eune Maanwacht iut un protesteure tiegen de Daudsstraffe. Gacy süine offitschelle Daudstüid es de 10. Meu 1994 ümme Klocke 12:58. Dat Lüiv van Gacy worde verbrend. == Offers == === Künnige Offers === Olleun büi 28 Offers konn de Polizei de Identiteut seker faststellen. De Identiteut van füiv Offers blivt auk vandage noch unkünnig. Teoeurst fund de Polizeide Identiteut den Lüiken Nr. 2,3 un 4 riut: Dat weuren John Butkovich, John Szyc un Gregory Godzik. Unnersoik an den Tänen bekunne de Identiteut van düssen Lüiken up den 29. Dezmeber 1978. De Identiteut van den lesten Offer van Gacy, James Mazzara, konn os neist fasteld weren. Dat vöörleteste Offer, Rick Johnston, Veur annere konn Polizei den 6. Januar 1979 indenitifizeuren. De Identituet van de Lüike Nr. 18 was Michael Bonnin, Lüike Nr. 25 was Robert Gilroy. Dat eurst Offer, dat de Polizei iut den Kriupkeller borgen hadde, konnen se niu os Jon Prestidge identifizeuren un de Lüike Nr. 16 os Russel Nelson. Eune Angel lizenz up den Nomen Bonnin fund de Polizei in den Hiuse van gacy. Dreu Dage läter worde dat Offer, dat den 30. Juni 1978 iut den Des Plaines RIver borgen worde, Timothy O’Rourke was. Den 27. Januar hölpen Taanberichte de Lüike 20 os John Mowery teo identifizuren. Twe Dage läter worde klooe dat Lüike Nr. 8. Matthew Bowman is. ==== DNA-Analysen 2011 ==== In Okotber 2011 berichte Thomas Dart, dat et niu de kompleten DNS-Profile van ollen unkünigen Offers givt. De DNs-Profile verglieken de Unnersoikers med DNS van Verwandten van määnliken Vermissten in den USa iut den 1970 bet 1979. Os Resultaat es de Identiteut van dreu Offer niu bekand un ville annere verswunn Tennager konne Offer can Gacy iuslotten weren. Inn November 2011 weis eun DNA-Test no, dat de Lüike 19 dat Lüiv van William Bundy es. De Identiteut van den 16 Jore aule James Haakenson, vöörmools de Lüike 24, weis inn Juli 2017 eun DNA-Test. De Lpike 5 koon in n Oktober 2021 idetifizeurd weren, et was Francis ALexander, denn de Polizei nienich vermisst meldet hadde. ==== Översicht ==== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |Lüike ! scope="col" |Öller ! data-sort-type="date" scope="col" |Daudsdatum ! scope="col" |Nummer ! scope="col" |Fundoord |- ! scope="row" |Timothy Jack McCoy |16 |3. Januar 1972 |Lüike 9 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Butkovich |18 |31.Juli 1975 |Lüike 2 |Garage |- ! scope="row" |Darrell Julius Samson |18 |6. April 1976 |Lüike 29 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Randall Wayne Reffett |15 |14. Meu 1976 |Lüike 7 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Samuel G. Dodd Stapleton |14 |14. Meu 1976 |Lüike 6 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Michael Lawrence Bonnin |17 |3. Juni 1976 |Lüike 18 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William Huey Carroll Jr. |16 |13. Juni 1976 |Lüike 22 |Kriupkeller |- ! scope="row" |James Byron Haakenson |16 |5. August 1976 |Lüike 24 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Rick Louis Johnston |17 |6. August 1976 |Lüike 23 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Kenneth Ray Parker |16 |24. Oktober 1976 |Lüike 15 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Michael M. Marino |14 |24. Oktober 1976 |Lüike 14 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William George Bundy |19 |24. Oktober 1976 |Lüike 19 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Francis Wayne Alexander |21 | data-sort-value="December 1, 1976" | # Dezmeber 1976 |Lüike 5 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Gregory John Godzik |17 |12. Dezember 1976 |Lüike 4 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Alan Szyc |19 |20. Januar 1977 |Lüike 3 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Jon Steven Prestidge |20 |15. März 1977 |Lüike 1 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Matthew Walter Bowman |19 |5. Juli 1977 |Lüike 8 |Crawl space |- ! scope="row" |Robert Edward Gilroy Jr. |18 |15. Septmeber 1977 |Lüike 25 |Kriupkeller |- ! scope="row" |John Antheney Mowery |19 |25. Oktober 1977 |Lüike 20 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Russell Lloyd Nelson |21 |17. Oktober 1977 |Lüike 16 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Robert David Winch |16 |10. November 1977 |Lüike 16 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Tommy Joe Boling |20 |18. November 1977 |Lüike 12 |Kriupkeller |- ! scope="row" |David Paul Talsma |19 |9. Dezember 1977 |Lüike 17 |Kriupkeller |- ! scope="row" |William Wayne Kindred |19 |16. Februar 1978 |Lüike 27 |Kriupkeller |- ! scope="row" |Timothy David O'Rourke |20 | data-sort-value="June 16, 1978" |16-23. Juni 1978 |Lüike 31 |Des Plaines River |- ! scope="row" |Frank William Landingin |19 |4. November 1978 |Lüike 32 |Des Plaines River |- ! scope="row" |James Mazzara |20 |24. November 1978 |Lüike 33 |Des Plaines River |- ! scope="row" |Robert Jerome Piest |15 |11. Dezember 1978 |Lüike 30 |Des Plaines River |} === Unkünnige Offers === Füiv Offers sind noch jümmers unkünnig. Veur verbuddele Gacy in süinen Kriupkeller un eun Offer in süinen Goorn. In’n Hervst 1979 worden de Geischter van den unkünnigen Offers forensisk rekonsturerud. Up Grundloge van Gacy süin Bekenntnis, de Gräver in den Kriupkeller un forensiske Analyse bestimme de Polizei de woorschüinliksten Daten, an deu Gacy de unkünnigen Offers moord hadde: # 3. Januar, 1972 – 31. Juli 1975. Lüike 28, Gaarn, männlik, Öller:14–18. # 13. Juni – 5. August 1976. Lüike 26. Kriupkeller, männlik, Öller: 23–30. # 6. August – 5. Oktober 1976. Lüike 13. Kriupkeller, männlik, Öller: 17–22. # 6. August – 24. Oktober 1976. Lüike 21. Kriupkeller, männlik, Öller: 15–24. # 15. March – 5. Juli 1977. Lüike 10. CKriupkeller, männlik, Öller: 17–21. Dat woorschüinlik tweude Offer van Gacy, Lüike 28, hadde briune Hore, was ca. 180 cm graut, un twisken 14 un 18 Jore auld. Heu worde, woorschüinlik 1975, tiegen an de Röststiede van Gacy begraven.[127] Heu dreug eunen sülvern Ring an’n linken Ringfinger. Heu was sachtens befrigged[129][lower-alpha 25] De Lüike Nr. 26 hadde middelbriun Hoorwr, twisken 23 un 30 Joree auld un ca. 1,60 m graut. Den Manne mankeuren tweu Täne. Gacy brochte enne twisken den 13. Juni un den 5. August 1976 ümme. De Lüike Nr. 13 däude Gacy seker twisken August un Oktober 1976. De junge Mann was twisken 1,80 m un 1,90 m graut un hadde lange briune krüllige Hore un was twisken 17 un 22 Jore auld. Dat Offer hadde eunen Abzess an den Tänen un kamm vöör lange Tpid vöör süinen Daude an den Ribben luchts teo Schaden. Rossi vertelle heu hädde dat Grav van de Lüike Nr. 13 in’n laten Sommer 1977 graven. De Lüike Nr. 25 was twisken 15 un 24 Jore auld un ca. 1,80 m. Heu hadde hellbriune Hoore. Dat Offer lee direkt up William Carrol. Dat bedüdt de Moord geschach up den oder no den 13. Junio 1976. De Lüike Nr. 10 was teo de Tüid van den moord twisken 17 un 21 Jore auld un twisken 1,70m un 1,80 m. Dat Offer hadde sik Wieken vöör süinen Daude dat Slöttelbeun broken. De tweu Offers deu Gacy in’n Meu 19zz u den glüiken Dag moorde leden teigen an enne. Wennne dat Offer ümme kamm es unklorr. No den Grav könne dat Offer in Vöörjor oder Summer 1976 mm ekume süin, no den Iusagen van Gacy man ak ol 1974. "018 worde eune Gesichtrekonstruktiionn öffentlich. == Mügelike annere Offers == No süine Fastnome berichte Gacy heu hädde bet teo 45 junge Männer un Teenagers in Chicago un Des Plaiens ümmebrocht.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 193-197.</ref> Man olleun den Moord an 33 Offers konn de Polizei nowiesen. === Daud van Charles Hattula === Den 23. Meu 1978 worde Charles Antonio Hattula verdrunken in den [[Pecatonia River|''Pecatonia River'']] büi [[Freeport]], [[Illlinois]] funnen. Heu verswund den 13. Meu.<ref>Christopher Berry-Dee, Steven Morris: ''How to Make a Serial Killer: The Twisted Development of Innocent Children into the World’s Most Sadistic Murderers.'' Simon & Schuster, New York 2008, S. 336.</ref> Rossi vertelle Gacy hädde Strüid med Hattula, deu büi PDM arbeud hadde, had. Gacy vertelle Rossi un annere Anstellden, dat Hattula verdrunken was.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 99-104.</ref> Teo de Tüid os Hattula starv konn Gacy ol nenne wüideren Offer in süinen Kriupkller vergraven. Mügelik es dat Gacy de Lüike van Hattula dorümme in den ''Pecatonia River'' smeit. Man no Unnersoik van de Polizei in Freeport un de offitschelle Autopsiebericht störte Hattula van eune Brügge un verdrunk in’n Water.<ref>Terry Sullivan, Peter T. Maiken: ''Killer Clown: The John Wanye Gacy Murders.'' Pinnacle, New York 2000, S. 123-127.</ref> === West Miami Avenue === De penscheoneurde Polizeibeamte Bill Dorsch vermeode dat annere Offers van Gacy up eunen Grundstück van den Appartemntblock an de ''West Miami Avenue'' vergraven sind. Gacy was hüir eunige Jore lang Hiusmeuster.<ref name=":45">{{Internetquelle |autor=Steve Mills |url=https://www.chicagotribune.com/ct-xpm-2012-03-30-chi-sheriff-wants-new-dig-for-gacy-victims-20120329-story.html |titel=Sheriif barred from digging for more Gacy victims |werk=Chicago Tribune |datum=2012-03-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20121107052751/http://articles.chicagotribune.com/2012-03-30/news/chi-sheriff-wants-new-dig-for-gacy-victims-20120329_1_bill-dorsch-gacy-victims-west-miami-avenue |archiv-datum=2012-11-07 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> 1975 sach Dorsch Gacy up den Grundstück med eune Schpüppe an’n reohen Morgen. Bewoner vertellen auk, dat Gacy Gräven up den Grunstücke buddeld hadde.<ref>{{Internetquelle |autor=Matt Stroud |url=https://www.theverge.com/2013/5/10/4315390/the-controversial-high-tech-search-for-john-wayne-gacy-lost-victims |titel=Grave mistake: the controversial, high-tech search for John Wayne Gacy's lost victims |werk=The Verge |datum=2013-05-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201001093532/https://www.theverge.com/2013/5/10/4315390/the-controversial-high-tech-search-for-john-wayne-gacy-lost-victims |archiv-datum=2020-10-01 |abruf=2023-04-17 |sprache=en-US}}</ref> Dorsch beandrage 2012 dat Grundstück teo unnersoiken. Den Andrag weis de Stootsafkoteskop af un verweis up den Unersoik up den Grunstücke in den Jore 1998.<ref>{{Internetquelle |autor=Steve Mills |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2012-03-30-ct-met-gacy-dig-20120330-story.html |titel=Sheriff wants to excavate in search of Gacy victims |werk=Chicago Tribune |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190709023142/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2012-03-30-ct-met-gacy-dig-20120330-story.html |archiv-datum=2019-06-09 |abruf=2023-04-17 |sprache=en-US}}</ref> Büi den Unnersoik 1998 fund Radaarunnersoik veurteggen annomrmale Stieden up den Grundstücke, man blaut tweu van den Annomalien worden akkroot unnersocht.<ref name=":45" /><ref>{{Internetquelle |autor=Tracy Ullman |url=https://www.huffpost.com/entry/john-wayne-gacy-search_b_2569172 |titel=To Parents of the Missing in Chicago: A Note About John Wayne Gacy |werk=Huffington Post |datum=2013-02-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200928133127/https://www.huffpost.com/entry/john-wayne-gacy-search_b_2569172?guccounter=1 |archiv-datum=2020-09-28 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> In’n Oktoberer 2012 brochte Tom Dart eunen tweuden Andrag dat Grundstück teo unnersoiken in. De Andrag heut de Stootsafkoteskop in Januar 2013 geod. Radaarunnersoik un Stäuverhunne van den FBI fünnen in’n März 2013 man keune Henwüise up de Överreste van Minsken.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.timescolonist.com/opinion/search-of-killer-john-wayne-gacy-s-mother-s-home-fruitless-county-sheriff-to-keep-hunting-1.109486 |titel=Serach of killer John Wayne Gacy’s mother’s home friutless; county sheriif to keep hunting |werk=Times Colonist |datum=2013-04-12 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200102200250/https://www.timescolonist.com/opinion/search-of-killer-john-wayne-gacy-s-mother-s-home-fruitless-county-sheriff-to-keep-hunting-1.109486 |archiv-datum=2020-01-02 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }}</ref> == Mügelike Komplizen == Gacy vertelle de Polizei van Beginn an, dat enne Komplizen, deu auk sülvenst mooord hadden, hölpen. Heu see läter Cram un Rossi hädden büi eunige Moorde holpen.<ref name=":21" /> Ol in den Gerichtsprozess hadden de Verdediger van Gacy Bewüise, dat Gacy nich olle Offers olleune daud maked hadde.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20170213164552/https://www.highbeam.com/doc/1N1-13CF85F3996A5130.html |titel=Did Gacy have help? |werk=Chicago Sun-Times |datum=2012-02-17 |archiv-datum=2017-02-13 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> In den 1980-er Joren vertelle Gacy den FBI-Agenten Robert Ressler tweu oder dreu PDM-Anstellde hädden büi den Moorden holpen. Jeffrey Ringnal, den Gacy in’n März 1978 folterd hadde, berichte dat eun jungen Mann med briunen Horen süine Folter bekieken hadde.<ref name=":20" /> Heu see auk iut, heu hädde dat Licht in anneren Deulen van den Hius an- un iutgoon seuen, wüil Gacy büi enne was.<ref name=":44" /> No Gacy weuren auk dreu PDM-Anstellde verdächtig, deu olle eune Slöttel no süin Hius hadden. Gacy noime Cram un Rossi man auk Philip Lake, deu eun Bekanden van [[John Norman]] un Künnigheud David Cram was.<ref name=":43" /> In den 1970-er Joren bedreiv Norman in den gansen Vereunigden Stoten Minskenhannel un Hannel med Kinnerpornografie unner den Nomen ''Delta Project.''<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160129011607/http://archives.chicagotribune.com/1977/05/16/page/1/article/chicago-is-center-of-national-child-porno-ring |titel=Chicago is center of national child porno ring |werk=Chicago Tribune |datum=1977-05-16 |archiv-datum=2016-01-26 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> Teomindsten tweu Offers van Gacy, Kenneth Parker un Michael Marino, hadden woll auk Kontakt teo Norman.<ref>{{Internetquelle |url=https://johnwaynegacynews.com/2016/06/20/child-sex-trafficking-in-chicago-the-missing-link-in-the-gacy-mystery/ |titel=Gacy Sex Trafficking in Chicago: The Missind Link in the Gacy Mystery |werk=johnwaynegacynews.com |datum=2016-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160827120623/https://johnwaynegacynews.com/2016/06/20/child-sex-trafficking-in-chicago-the-missing-link-in-the-gacy-mystery/ |archiv-datum=2016-08-27 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> Dorümme gav et Spekulatschonen Gacy könne an den Hannel van Norman med maked hebben.<ref>{{Internetquelle |autor=Larry Potash |url=https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |titel=Was John Wayne Gacy connected to human trafficking ring? |werk=WGN-TV |datum=2016-06-21 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200525000827/https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |archiv-datum=2020-05-25 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://wgntv.com/news/cover-story/what-really-happened-to-michael-marino-investigation-begins/ |wayback=20230406124740 |text=Was John Wayne Gacy connected to human trafficking ring? |archiv-bot=2026-05-08 08:37:00 InternetArchiveBot }}</ref> == Vermaaknis == === Amber Alert === Döör de Verbreken van Gacy hadde Sam Amirante, eun Afkote van Gacy, 1984 den Wunsk verswunnen Kinner swänker un better wedder teo finnen. Heu brochte den ''Missing Child Recovery Act of 1984'' in Illinois up den Weg. Bet 1984 mosste de Polizei 72 Stunnen täuven, eur seu no eunen verswunnen Kind soiken drovten.<ref name=":42">Sam Amirante, Danny Broderick: ''John Wayne Gacy: Defending a Monster.'' Skyhorse, New York 2011, S. 395.</ref> De ''Missing Child Recovery Act'' streik de 72-Stunnen Tüid eur dat Soike lausgoon konn. Annere US-Stoten överneumen lüike Gesette. Os Resultaat grünne sik eun in den Vereunigden Stoten eun Nettwärk vermiste Kinner swanke teo finnen. Dat Nettwärk hett vandage ''Amber Alert.''<ref name=":42" /> === Kunstwärke === [[Bild:John Wayne Gacy art.jpg|alternativtext=Bild van eunen Clown, dat John Wayne Gacy teuke.|duum|Kunstwärk van John Wanye Gacy]] Olleun in süine Zelle begnn Gacy dat Molen. Heu mole ville Biller med Clowns, faken sik sülvenst os Pogo de Clown, man auk Vügel, Schedel, süin Hius oder Jesus Christus. Gallerien stellen de Biller van Gacy iut.<ref>{{Internetquelle |autor=Joshua Guarin |url=https://theculturetrip.com/north-america/usa/illinois/articles/the-controversy-of-killer-john-wayne-gacys-artwork/ |titel=The Controversy Of Killer John Wayne Gacy’s Artwork |werk=theculturetrip.com |datum=2016-12-20 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20191214175110/https://theculturetrip.com/north-america/usa/illinois/articles/the-controversy-of-killer-john-wayne-gacys-artwork/ |archiv-datum=2019-12-14 |abruf=2023-04-17 |sprache=en }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.cnn.com/2011/US/05/13/serial.killer.art/index.html |titel=Controversial serial killer's paintings go on display in Las Vegas |datum=2011-05-13 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190912085959/http://edition.cnn.com/2011/US/05/13/serial.killer.art/ |archiv-datum=2019-09-12 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> De Biller woren för eunen Prüis van 200$- 20.000$ verkoft.<ref>''Murder In Mind''. Bd. 11. London, Marshall Cavendish 1997, S. 36-37.</ref> No de Exekutscheon van Gacy verbrennen Verwande van den Offers eunige van süinen Billern öppenlik.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Ferris |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-06-19-9406190098-story.html |titel=Gacy’s art is torched amid Cheers |werk=Chicago Tribune |datum=1994-06-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201128044837/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1994-06-19-9406190098-story.html |archiv-datum=2020-11-28 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.sptimes.com/2004/06/06/State/Sale_of_Chicago_seria.shtml |titel=Sale of Chicago serial killer’s art drwas protests |werk=St. Petersburg Times |datum=2004-06-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100102114253/http://www.sptimes.com/2004/06/06/State/Sale_of_Chicago_seria.shtml |archiv-datum=2010-01-02 |abruf=2023-04-17 |sprache=en}}</ref> === Filme un Dokumentatscheonen (Iutwaal) === * 1992: ''To Catch a Kille.'' Fernseuherfilm med Brian Dennehy os Gacy. * 2003: Gacy. Film med Mark Holton os Gacy. * 2010: ''Dear Mr. Gacy.'' Med Willian Forsythe in Rulle van Gacy. * 2010: ''8123: Gacy House.'' Dokumentatscheon över Geusterjäger unnersoiket dat Grundstück up den dat vöörmolige Hius van Gacy stund. * 2022: ''Conversations with a Killer: The John Wayne Gacy Tapes.'' 3-deulige Dokumentatscheon. * 2022: ''[[:en:Conversations_with_a_Killer:_The_John_Wayne_Gacy_Tapes|Conversations with a Killer: The John Wayne Gacy Tapes]].'' In Updrag van Netflix unner Regie == Literatuur == === Ziteurd Literatuur === * Clifford L. Linedecker: ''The man who killed boys.'' St. Martin’s Press, New York 1980, [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Spezial:ISBN-Söök/0-312-51157-4|978-1-973-75535-7]] ([[iarchive:manwhokilledboys0000line_s0j9/mode/2up|binnennets]]). === Wüidergoon Literatuur === * ''Killer Clown: The True Story of John Wayne Gacy'', by Aimee Baxter.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-973-75535-7|978-1-973-75535-7]] * ''[https://books.google.com/books?id=QHg_zQEACAAJ John Wayne Gacy: Hunting a Predator]'', by John Borowski.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-997-61406-0|978-0-997-61406-0]] * ''Johnny and Me: The True Story of John Wayne Gacy'', by Barry Boschelli.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-4343-2184-3|1-4343-2184-3]] * ''A Question of Doubt: The John Wayne Gacy Story'', by John Wayne Gacy.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-87886-503-X|1-87886-503-X]] * ''The Chicago Killer: The Hunt for Serial Killer John Wayne Gacy'', by Joseph R. and Karen M. Kozenczak.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-4010-9532-1|1-4010-9532-1]] * ''Unfinished Nightmare: The Search for More Victims of Serial Killer John Wayne Gacy'', by Chris Maloney.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-466-08031-7|978-1-466-08031-7]] * ''The Last Victim: A True-Life Journey into the Mind of the Serial Killer'', by Jason Moss. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-7535-0398-0|0-7535-0398-0]] * ''[https://books.google.com/books?id=oWo4twAACAAJ 29 Below]'', by Jeffrey Rignall and Ron Wilder. ASIN B0006XG56Y * ''Destination Gacy: A Cross-Country Journey to Shake the Devil's Hand'', by Nancy Rommelmann.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-940-83838-0|978-1-940-83838-0]] == Weblenken == * De [https://vault.fbi.gov/John%20Wayne%20Gacy FBI-Berichte] över John Gacy (engelsk). * [https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/994/305/271650/ 1993 Decision] of Gacy's case by the United States Court of Appeals for the Seventh Circuit, rejecting his federal appeal. * [https://johnwaynegacynews.com/ ''John Wayne Gacy's Other Victims'':] Eune Webstiede över annere mügelike Offers van John Gacy (engelsk). == Nowüise == <references responsive="" /> <references responsive="" /> * {{Normdaten}} [[Kategorie:Storven 1994]] [[Kategorie:Boren 1942]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Illinois]] [[Kategorie:Iowa]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Kriminalität]] [[Kategorie:LGBT]] [[Kategorie:Möörder]] 2hf5ogs0je8cieumgttt56dpv98f7zd 0 174377 1064558 1064225 2026-05-07T23:34:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064558 wikitext text/x-wiki '''Anne Janssen'''<ref>{{Internetquelle |autor=Nordwest-Zeitung |url=https://www.nwzonline.de/plus-friesland/varel-bundestagswahl-zwei-frauen-fuer-berlin_a_51,3,3069611247.html |titel=Bundestagswahl: Zwei Frauen für Berlin |sprache=de |abruf=2021-09-29}}</ref> (* [[31. August]] [[1982]]<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.bundeswahlleiter.de/bundestagswahlen/2021/wahlbewerber/bund-99/land-3/wahlkreis-26.html |titel=Kreiswahlvorschläge in Friesland – Wilhelmshaven – Wittmund - Der Bundeswahlleiter |abruf=2021-09-29}}</ref> in [[Jever]])<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.bundestag.de/abgeordnete/biografien |titel=Deutscher Bundestag - Gewählte Abgeordnete |sprache=de |abruf=2021-09-29}}</ref> is en [[Düütschland|düütsch]] Politikerin ([[CDU]]) un Schoolmeestersche. Se is siet 2021 [[Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag]]. Se is över Platz 6 vun de Landeslist vun de CDU Neddersassen in dat Parlament intrucken.<ref name=":0" /> == Leven == Janssen is in Jever boren un in [[Wittmund]] upwussen.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://radio-nordseewelle.de/bundestagswahlen-kreis-friesland-wilhelmshaven-wittmund/ |titel=Bundestagswahlen Kreis Friesland-Wilhelmshaven-Wittmund – Radio Nordseewelle |sprache=de-DE |abruf=2021-09-29}}</ref> Nah dat Abitur hett se en Utbillen to en Krankensüster in dat [[Krankenhuus Wittmund]] maakt. Ansluutend hett se in dat Krankenhuus un in de ambulant Pleeg arbeit, bevör se in [[Carl von Ossietzky Universität Ollnborg|Ollnborg]] Lehramt studeeren dee.<ref name=":2" /> Nah Afsluss vun dat Studium hett se as Grundschoollehrerin<ref name=":1" /> an de Finkenborgschool in Wittmund arbeit. Janssen is verheiraadt un hett dree Kinner. <ref>{{Internetquelle |url=https://annejanssen.de/uber-mich/ |titel=Anne Janssen{{!}} Über mich |abruf=2021-09-29 }}</ref> Se is evangeelsch-lutherischer Konfession.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bundestag.de/mdb |titel=Deutscher Bundestag - Abgeordnete |sprache=de |abruf=2021-12-19}}</ref> == Afordnete == In’n Bundsdag hörrt Janssen as ordentlich Liddmaat den Familienutschuss an. Buterdem is se as stellvertreden Liddmaat in’n Gesundheitsutschuss, as ok in’n Utschuss för Tourismus vertreden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bundestag.de/mdb |titel=Deutscher Bundestag - Abgeordnete |sprache=de |abruf=2021-12-19}}</ref> == Weblinks == * [https://annejanssen.de/ Website vun Anne Janssen] * [https://www.bundestag.de/abgeordnete/biografien/J/janssen_anne-860798 Biographie bi den Düütschen Bundsdag] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Janssen, Anne}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1982]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:CDU]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] 5kkh3onoey0a2ron9f4tiwfsdt6wwk0 0 174621 1064552 1064219 2026-05-07T23:13:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064552 wikitext text/x-wiki [[Datei:Alfred Goodman Gilman (cropped).jpg|mini|hochkant|Alfred Goodman Gilman (1994)]] '''Alfred Goodman Gilman''' (* [[1. Juli]] [[1941]] in [[New Haven (Connecticut)|New Haven]], [[Connecticut]]; † [[23. Dezember]] [[2015]] in [[Dallas]], [[Texas]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ktxs.com/news/Alfred-Gilman-1994-Nobel-Prize-winning-scientist-in-Texas-dies/37120064 |wayback=20151225065331 |text=Alfred Gilman, 1994 Nobel Prize-winning scientist in Texas, dies |archiv-bot=2022-08-29 15:33:39 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Pharmakoloog]] un [[Nobelpriesdräger]]. == Leven == Gilman is en Söhn vun den Pharmakologen un Perfesser vun de [[Yale University]], [[Alfred Gilman, Sr.]] (1908–1984). Den tweeten Vörnaam ''Goodman'' kreeg he to Ehren vun en Kolleeg vun sien Vader, den Pharmakologen [[Louis Sanford Goodman]] (1906–2000). Bit to dat Johr 1962 hett he Naturwetenschapen un Medizin an de Universität Yale studeert, dornah an de [[Case Western Reserve University]] in [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], wo he 1969 sien Doktertitel in Medizin kreeg <ref>Gisela Baumgart: ''Gilman, Alfred Goodman.'' In: [[Werner E. Gerabek]], Bernhard D. Haage, [[Gundolf Keil]], Wolfgang Wegner (Hrsg.): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin/ New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 495 f.; hier: S. 495.</ref> 1971 wurr Gilman Perfesser an de ''[[University of Virginia]]'' in Charlottesville. 1975 kreeg he den [[John J. Abel Award]] in Pharmakologie un 1984 en [[Gairdner Foundation International Award]]. 1985 wurr he Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], deren [[Richard Lounsbery Award]] he twee Johr later kreeg. De [[American Academy of Arts and Sciences]] hett hüm 1988 as Liddmaatupnommen. 1989 wurr Gilman mit de [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] un den [[Albert Lasker Basic Medical Research Award]] uttekent. 1994 kreeg he tosommen mit [[Martin Rodbell]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für die Entdeckung der Zellkommunikation und im speziellen der Entdeckung der [[G-Proteine]]“. Siet 1981 hett Gilman da „Department of Pharmacology“ an dat [[University of Texas System|''UT Southwestern Medical Center'']] in [[Dallas]] leit. He weer buterdem Kanzler vun de Medical School dor un hett de akademische Forschung vun de Universität leit. 2000 hett he de „Alliance for Cellular Signalling“, en internatschonale un interdisziplinäre Kooperatschoon vun 50 Forschern un 20 Forschungszentren to dat Entslööteeln vun de [[Signaltransduktschoon]] inleit. He weer 1980, 1985 un 1990 Hööftschriever vun de jewieligen Uplagen vun dat bekannt Pharmakologie-Lehrbook ''The Pharmacological Basis of Therapeutics''. He is mit 74 Johren an’n 23. Dezember 2015 an en [[Pankreaskarzinom]] storven.<ref>William Grimes: ''[http://www.nytimes.com/2015/12/25/us/dr-alfred-g-gilman-whose-work-on-proteins-won-nobel-prize-dies-at-74.html Dr. Alfred G. Gilman, Whose Work on Proteins Won Nobel Prize, Dies at 74]''. [[The New York Times]] van’n 24. Dezember 2015. Abgerufen am 26. Dezember 2015.</ref> == Literatur == * Melvin Simon: ''Alfred Gilman (1941–2015).'' In: ''[[Science]].'' Band 351, Nr. 6273, 2016, S. 566 * Robert J. Lefkowitz: ''Alfred Goodman Gilman (1941–2015).'' In: ''[[Nature]].'' Band 529, Nr. 7586, 2016, S. 284 == Weblinks == {{Commons|Alfred G. Gilman|Alfred Goodman Gilman}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1994/gilman/facts/ Alfred Goodman Gilman up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * {{Internetquelle |url=http://www.utsouthwestern.edu/newsroom/news-releases/year-2015/dec/gilman-passing.html |hrsg=UT Southwestern Medical Center |titel=Dr. Alfred G. Gilman, UT Southwestern Nobel Laureate: 1941-2015 |werk=utsouthwestern.edu |sprache=en |zugriff=2017-03-05 }} {{Webarchiv|url=http://www.utsouthwestern.edu/newsroom/news-releases/year-2015/dec/gilman-passing.html |wayback=20170306040511 |text=Dr. Alfred G. Gilman, UT Southwestern Nobel Laureate: 1941-2015 |archiv-bot=2026-05-07 23:13:01 InternetArchiveBot }} * [https://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=92236 Akademisch Stammboom (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=132895226|LCCN=n/80/85357|VIAF=108193803}} {{SORTIERUNG:Gilman, Alfred Goodman}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1941]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] oxxshubmr1lyj86c2ikigra2zni1ple 0 174898 1064616 1064274 2026-05-08T05:01:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064616 wikitext text/x-wiki [[Datei:Oláh György előadása 8299.jpg|mini|George A. Olah, in‘n Oktober 2009]] '''George Andrew Olah''', eegentlich ''György Oláh'' (* [[22. Mai]] [[1927]] in [[Budapest]]; † [[8. März]] [[2017]] in [[Beverly Hills]])<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://hungarytoday.hu/news/olah-gyorgy-nobel-prize-awarded-hungarian-american-chemist-dies-aged-89-56604 |titel=George Oláh, Nobel Prize Winning Hungarian-American Chemist, Dies at 89 |werk=[[Hungary Today]] |hrsg=Magyarország Barátai Alapítvány |datum=2017-03-09 |zugriff=2017-03-09 |sprache=en }}</ref> weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Chemiker]] vun [[Ungarn|ungarsch]] Herkunft. 1994 wurr he mit den [[Nobelpries för Chemie]] uttekent == Leven == Olah is in Ungarn upwussen un hett an de [[Technische un Wertschaftswetenschapliche Universität Budapest]] bi [[Géza Zemplén]] studeert. Dat Studium insluutend Promotschoon hett he in blots veer Johren schafft un he wurr 1949 Dozent<ref>''Nachrichten aus der Chemie'', 65, Mai 2017, S. 582, [[GDCh]]</ref><ref>In sien Erinnerungen (J. Org. Chem., 17, 2005) hett he de Positschoon as Assistant Professor beschreeven. As Schöler vun Zemplén (wenn ok mit anner Forschungsricht) seech sück Olah ok as wetenschaplich Enkel vun [[Emil Fischer]], den Lehrer vun Zemplén.</ref> bi Zemplén. Hier hett Olah sück mit organischen Fluoriden befaat, worto hüm Zemplén ok den Balkon vun dat Institut to’n Gebruuk överleet. Nahdem de ungarsch Volksupstand daalslahn wurrn weer, is he 1956 mit sien Familie – nah en körten Upenholt in [[London]] – nah [[Kanada]] utwannert. Dor hett he siet 1957 bi [[Dow Chemical]] in [[Sarnia]], [[Ontario]] arbeit. Olah sien Pionierarbeiten to de [[Carbokation|Carbokationen-Chemie]] fungen wiels disse acht Johren bi Dow an. 1965 gung he an de [[Case Western Reserve University]] in [[Cleveland]], [[Ohio]], bevör he 1977 an de [[University of Southern California]] wesselen de. 1971 wurr he in den USA inbörgert. He weer Perfesser för Organische Chemie an de University of Southern California in [[Los Angeles]] as ok Direkter vun dat ''Loker Hydrocarbon Research Institute''. In de letzt Johren hett he prominent de Inführung vun en [[Methanolwertschap]] propageert, bi de [[Methanol]] as sauberer un effizienter Energiedräger köstengünstig Ööl un Gas ersetten sull. Insbesünnere sull Methanol ok ünner Tohülpnahm vun [[Regenerative Energie|weer nee maakend Energieborns]] synthetiseert wurrn.<ref>[https://www.heise.de/tr/artikel/Methanol-statt-Wasserstoff-278239.html ''Methanol statt Wasserstoff''], Interview im ''Technology Review'', 10. März 2006.</ref> ==Ehrungen== Olah wurr 1994 mit den [[Nobelpries för Chemie]] för sien Arbeit up dat Rebeet vun de [[Carbokation|Carbokationen ]] uttekent. 2005 kreeg he de [[Priestley-Medaille]], de hööchste Utteknung vun de [[American Chemical Society]]. Todem wurr he all 1976 in de [[National Academy of Sciences]], 2001 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=George+A.+Olah&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: George A. Olah| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-11-01| sprache=en| kommentar=mit biographiscchen Anmerkungen}}</ref> un 2002 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] upnommen. 1989 wurr he California Scientist of the Year. 1993 kreeg he den [[Chemical Pioneer Award]] un 1997 wurr he utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]]. Nah hüm is de [[George A. Olah Award in Hydrocarbon or Petroleum Chemistry]] nöömt wurrn, vörher ACS Award in Petroleum Chemistry, den Olah sülvst 1964 kreeg. == Arbeitsrebeeden == Olah wurr besünners för de Ünnersöken vun [[Carbokation]]en un togehörige [[Onium-Verbinnnen]] in de organischen Chemie bekannt, de as [[reaktive Tüschenstuuf]]en uptreeden un nah Stabiliseeren mit [[Supersüür]] dorstellt wurrn könnt. Dat hett he utführlich in sien Nobelvörlesen 1994 dorstellt ''(My search for carbokations and their role in chemistry)''.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/olah-lecture.html Olah, Nobelvorlesung]</ref> Dorbi wurrn in sien Labor ok de besünner Eggennschapen vun de [[Magische Süür]] opdeckt (se zerleggt Köhlenwaterstoffketten as bi [[Paraffin]] in [[Butylgrupp|''tert''-Butyl]]-Kationen). He hett sück ok mit Reaktschonsmechanismen, [[Substitutschonsreaktischoon]]en, [[Friedel-Crafts-Reaktschoon]]en un [[Metallorganische Chemie|organische-Metall]]- un Fluor-Verbinnnen befaat. Olah weer af den 1960er Johren in de johrteihntlang Debatte tüschen [[Saul Winstein]] un [[Herbert Charles Brown]] um den nichtklassischen Charakter vun de Carbokationen vun dat 2-Norbornyl-Kation (en [[Norbornan]]-Derivats) verwickelt, wobi dat Olah un sien Grupp dör NMR-Studien bit in de 1980er Johren gelung, de meesten Chemiker vun den nichtklassischen Charakter (Carbokation) to övertüügen (de endgültige Nahwies gelung 2013 dör Röntgenkristallographie)<ref>[https://www.chemistryworld.com/opinion/the-nonclassical-cation-a-classic-case-of-conflict/6368.article Mark Peplow, Chemistry World, 20. Juli 2013]</ref><ref>F. Scholz, D. Himmel, F. W. Heinemann, P. v. R. Schleyer, K. Meyer, [[Ingo Krossing|I. Krossing]]: ''Crystal Structure Determination of the Nonclassical 2-Norbornyl Cation.'' Science, Band 341, 2013, S. 62–64 ([http://science.sciencemag.org/content/341/6141/62 Abstract]).</ref>. Toletzt hett he sück mit en künftige [[Methanolwertschap] befaat, wiel de fossile Energiereserven weniger wurrn. Dorbi wurr sowohl de Gewinnen ut Biomasse un Holt as ok ut fossilen Energiedrägern as Kohle (bi Behandlung mit Supersüüren) un ut Kohlendioxid plaant. [[Carbon Recycling International]] hett hör up Iesland upricht Anlaag to Methanolgewinnung nah G.&nbsp;A. Olah nöömt. [[Datei:Norbonyl problem.svg|mini|Nich-Klassische (A) un Klassische (B) Sichtwies vun dat 2-Norbornyl-Kations]] == Warken (Utwahl) == * G. A. Olah, P. v. R. Schleyer (Hrsg.): ''Carbonium Ions'', 5 Bände, Wiley 1968 bis 1972 * G. A. Olah: ''Carbocations and electrophilic reactions'', Wiley 1974 * G. A. Olah: ''Halonium Ions'', Wiley 1975 * G. A. Olah, L. Malhotra, S. Narang: ''Nitration'', VCH, Weinheim 1989 * G. A. Olah, D. R. Squires: ''Chemistry of energetic materials'', Academic Press 1991 * G. A. Olah, K. K. Laali, Q. Wang, G. K. S. Prakash: ''Onium Ions'', Wiley, 1998. * G. A. Olah: ''A Life of Magic Chemistry'', John Wiley & Sons, 2001. * G. A. Olah, A. Molnar: ''Hydrocarbon Chemistry'', 2. Aufl., Wiley, 2003. * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash (Hrsg.): ''Carbocation Chemistry'', Wiley, 2004. * G. A. Olah, A. Goeppert, Surya Prakash: ''Beyond Oil and Gas: The Methanol Economy'', Wiley-VCH, Weinheim 2005, ISBN 978-3-527-31275-7, ISBN 3-527-31275-7 * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash, Jean Sommer, Arpad Molnar: ''Superacid Chemistry'', 2. Auflage, Wiley 2009 (zuerst 1985 als ''Superacids'') * G. A. Olah, G. K. Surya Prakash, Arpad Molnar, Kenneth Wade, Robert E. Williams: ''Hypercarbon Chemistry'', 2. Auflage, Wiley 2011 * G. A. Olah: ''Crossing Conventional Boundaries in Half a Century of Research'', Journal of Organic Chemistry, Band 70, 2005, S. 2413–2429 * G. A. Olah, Douglas A. Klumpp: ''Superelectrophiles and their chemistry'', Wiley 2007 == Literatur == * Thomas Mathew: ''George Andrew Olah (1927–2017).'' In: ''[[Nature]].'' Band 544, Nr. 7649, 2017, S. 162, [[doi:10.1038/544162a]] == Weblinks == {{Commons|György Oláh (chemist)|George A. Olah}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=123159172 DNB-Katalog] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1994/summary/ George Olah up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://academictree.org/chemistry/peopleinfo.php?pid=52214 Akademisch Stammboom (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=123159172|LCCN=n/84/800249|VIAF=54209893}} {{SORTIERUNG:Olah, George Andrew}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 2017]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 525f4y9eysyvgecr8xtg7ubbpgm9rkf 0 175256 1064607 1064266 2026-05-08T04:05:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064607 wikitext text/x-wiki [[Bild: Rund um Köln 2019 102.jpg|rechts|duum|Felix Gall (2019)]] '''Felix Gall''' (* [[27. Februar]] [[1998]] in [[Nußdorf-Debant]]) is en [[Öösterriek|öösterrieksch]] [[Radrennfohrer]]. == Sportliche Loopbahn == Felix Gall hett van Kind of an verscheeden Sportaarden as [[Klautern]], [[Tennis]], [[Skisport|Skifohren]] un [[Taekwondo]] bedreeven. Dör Schoolkameraden, de [[Triathlon]] bedrieven deen, keem he to’n Radsport.<ref name="regio">{{Internetquelle |url=https://www.regionalsport.at/fr%C3%BChst%C3%BCck-bei-dir/fr%C3%BChst%C3%BCck-bei-dir-g/gall-felix-oeterreichs-erster-radweltmeister/ |titel=Felix Gall schrieb Sportgeschichte |werk=regionalsport.at |abruf=2019-03-17 }}</ref> 2015 wurr Gall öösterrieksch Junioren-Meester in‘t Straatenrennen. In’n Harvst vun dat Johr wurr he in dat US-amerikaansch [[Richmond (Virginia)|Richmond]] Junioren-Weltmeester in’t Straatenrennen Torüch to Huus wurr he vun rund 1000 Minschen in sien Heimatoort empfangen, kreeg en Radsport-Stipendium, en Föhrerschienkurs un en nee Rennrad.<ref name="radsport-2796">{{Internetquelle |autor=Martin Roseneder |url=https://www.radsportverband.at/index.php/aktuelles/radsport-news/strasse/2796-grosser-empfang-von-weltmeister-felix-gall-in-osttirol |titel=Großer Empfang von Weltmeister Felix Gall in Osttirol |werk=radsportverband.at |datum=2015-10-02 |abruf=2019-03-17}}</ref> 2016 wunn Felix Gall den Junioren-Wettbewarf ''Trofeo Dorigo Porte'', in dat Johr dorup kreeg he en Verdrag bi dat [[Development Team Sunweb]]. 2018 wurr he öösterrieksch U23-Meester in’t Straatenrennen. In’n März 2019 hett he sien eersten Spood bi en Elite-Rennen haalt, as he de tweet Deelstreck un de Gesamtwertung vun de [[Istrian Spring Trophy]] wunn. Nah dree Johren in dat Nahwussteam un twee in den WorldTour-Kader vun [[Team DSM]], geev Gall 2021 bekannt, in dat kamen Johr to dat [[AG2R Citroën Team]] to wesseln.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.derstandard.at/story/2000129028992/ex-junioren-weltmeister-gall-ab-2022-fuer-radprofiteam-ag2r-unterwegs |titel=Ex-Junioren-Weltmeister Gall ab 2022 für Radprofiteam AG2R unterwegs |werk=derstandard.at |datum=2021-08-19 |abruf=2021-09-11}}</ref> Eegentlich harr sien Verdrag bi DSM noch en Johr mehr loopen sull, nahdem dat aber immer weer to Spannungen tüschen ünnerscheedlich Fohrers un de Teamleitung keem, hett Gall sien Verdrag all Enn’n 2021 uplööst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cyclingmagazine.de/2021/10/28/streit-zwischen-team-dsm-und-ilan-van-wilder-landet-vor-gericht/ |titel=Streit zwischen Team DSM und Ilan Van Wilder landet vor Gericht |werk=cyclingmagazine.at |datum=2021-10-28 |abruf=2021-09-11}}</ref> 2022 reck Gall mit dat [[AG2R Citroën Team]] den sössten Platz in de Gesamtwertung vun de [[Tour of the Alps]]. Sie gröttste Spood bit 2023 weer de Gewinn vun de 17. Deelstreck (de Königsdeelstreck) bi de Tour de France 2023 vör [[Simon Yates (Radsportler)|Simon Yates]], [[Pello Bilbao]], [[Jonas Vingegaard]], [[David Gaudu]] un annern. == Wat he schafft hett == ;2015 * Junioren-Weltmeester – Straßenrennen * [[Datei:MaillotAustria.PNG|20px]] Öösterrieksch Junioren-Meester – Straatenrennen ;2016 * Trofeo Dorigo Porte (Junioren) ;2018 * [[Datei:MaillotAustria.PNG|20px]] Öösterrieksch U23-Meester – Straatenrennen ;2019 * Gesamtwertung un en Deelstreck [[Istrian Spring Trophy]] ;2023 * een Deelstreck [[Tour de Suisse]] * een Deelstreck [[Tour de France]] == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=115174 Felix Gall up Radsportseiten.net] * [https://www.procyclingstats.com/rider.php?id=195749 Felix Gall in de Datenbank vun ProCyclingStats.com] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Gall, Felix}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Boren 1998]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Öösterriek)]] 5zryrwcuupgn3us1057b4nbhm650j3x 0 175939 1064647 1064297 2026-05-08T08:04:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064647 wikitext text/x-wiki [[Bild:Jeffrey Dahmer HS Yearbook.jpg|duum|Dahmer med 18 Joren (1978)]] '''Jeffrey Lionel Dahmer''' (* [[21. Mai|21. Meu]] [[1960]] in Milwaukee, [[Wisconsin]]; † [[28. November]] [[1994]] in Portage, Wisconsin) was eun [[USA|US-amerikaansken]] Serienmöörder. De Polizeiunnersoik konn enne no süine Fastnome in’n Juli 1991 van den 17 Moorden, deu heu teostoon hadde, 16 Moorde nowüisen. De Moordoffers, ollens Männer un Jungkeerls, stammen iut de homosexuelle Szene in Milwaukee. Süin [[Modus Operandi]] was büi meust ollen Moorden de sülve: Eurst locke heu dat Offer in süin Apartment, bedäuve et, missbriuke dat Offer sexuell un wörge et daud. Nodem begung Dahmer [[Nekrophilie|nekrophile]] Undoden an de Lüike un make upletst Fotografien woans heu de Lüike in Stücke sneid. Faken hege heu den Kopp un annere Lüivdeule up un att in welke Fälle Deule van süine Offers, wat enne auk den Nomen ''The Milwaukee Cannibal'' oder ''The Milwaukee Monster'' inbrochte. Ofscheon Dahmer Diagnosen för verscheudene psychske Stäurnissen kriegen hadde, ordeule dat Sworengericht in Milwaukee, dat Dahmer vull schulddüchtig was un beschlaut de häugste mügelike Straffe van 15 lievenslangen Früiheudsstraffen. In Ohio, wo Dahmer süin eurst Offer moord hadde, kreig heu noch eunmool eune lievenslange Früiheudstraffe. 1994 sleog eun annerer Insate in’r Justizanstalt den domools 34 Jore aulen Dahmer daud. Dahmer tellt teohaupe med [[Ted Bundy]], [[John Wayne Gacy]] und [[Richard Ramírez]] weltwüid teo den bekanntesten Serienmöörders in’n 20. Joorhunnerd. Anners os viele annere Serienmöörders ruige heu süin Deon, arbeude med de Polizeiunnersoik teohaupe un stund viele Moorde teo, deu de Polizei sunner süin Bekentnisse nich hädde updecken können. Heu see faken dat heu olleune för süine Deon instoon mott un nich süine Öllern, nich de Sellskop oder de Behöörden schüllig sind. == Lieven == === Kinnertüid === Dahmer worde den 21.&nbsp;Meu 1960 in’n ''Evangelical Deaconess Hospital'' in Milwaukee os de öllste Sune van den Eueluiden Joyce Annette (boren: Flint) und Lionel Herbert Dahmer boren.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Jahr=1993|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Seiten=26}}</ref> Süin Vadder was do Student in’r Analytsken Chemie an’r [[Marquette University]].<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=25}}</ref> No Lionel Dahmer leid süine Friu tüidens de Swangerskop an Krämpen un hadde dorümme Morphin un Barbiturate van üren Dokter kriegen. Heu was sik vermeoden, dat de Medikamente den Embryo wat andoon hebbet.<ref>{{Literatur|Autor=Anil Aggrawal|Titel=Necrophilia: Forensic and Medico-legal Aspects|Verlag=CRC Press|Ort=Boca Raton|Jahr=2011|ISBN=978-1-4200-8913-4|Seiten=127}}</ref> De Modder van Dahmer streit dat af un see, dat weure olleun de Versoik, dat seu auk schüllig an den Verbreken van üren Sune weure.<ref>{{Literatur|Autor=Derf Backderf|Titel=My Friend Dahmer|Jahr=2012|Seiten=206}}</ref> No de Geboord kreig seu eune postpartale Depresscheon un leid auk in den teokumen Joren an verscheudenen psychsken un lüivliken Krankheuden, deu seu deulwüise beddehuddersk maken un üür afhängig no Medikamente maken.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=32, 34, 39f.}}</ref> Lionel Dahmer was vöör ol up süine Karriere iut un faken iuthiusig. Seo kam et, dat beude Öllern üren Sune nich viel beachten konnen.<ref>{{Literatur|Autor=Catherine Purcell, Bruce A. Arrigo|Titel=The Psychology of Lust Murder: Paraphilia, Sexual Killing, and Serial Homicide|Jahr=2006|Verlag=Elsevier|Ort=San Diego|ISBN=012370510X|Seiten=74}}</ref> In’n September 1962 taug de Famüilie no [[Ames]], [[Iowa]]. Door begunn de Vadder van Dahmer süine Promotscheon an’r Iowa State University.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=28f.}}</ref> In’n März 1964 hadde de veur Jore aule Dahmer Operatscheon wegen eunen Leustenbroik. No düssen Believenisse woss dat betteo unbesorgde un kralle Kind teo eunen stillen un swüigsomen Jungen.<ref>{{Internetquelle |autor=Michael Anft |url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1994-03-09-1994068149-story.html |titel=Dahmer's dad puts blame on himself |hrsg=Baltimore Sun |datum=1994-03-09 |abruf=2023-10-07 |sprache=en}}<br/>{{Literatur |Autor=J. Arturo Silva u.a.|Titel=The Case of Jeffrey Dahme: Sexual Serial Homicide from a Neuropsychiatric Development Perspective|Sammelwerk=Journal of Forensic Sciences|Band=37|Nummer=6|Datum=November 2002|Seiten=2|Online=http://murderpedia.org/male.D/images/dahmer-jeffrey/docs/jeffrey-dahmer-silva-et-al.pdf|Abruf=2023-10-07}}</ref> In’n Härvest 1966 kreig Lionel Dahmer den Doktorgrood un fund eune Stelle os Chemiker büi eune Fabrik in Akron, Ohio. De Famüilie taug dorümme no [[Doylestown (Ohio)|Doylestown]], dat dicht büi lee. Dahmer gung door van Oktober 1969 an up de ''Hazel Harvey Elementary School.'' Heu besochte de Scheole man wedderstrievesk un gull för trüggehöllern. Up’n Scheolhove knüppe heu nich viele Kontakte med anneren Kinnern.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=33f.}}</ref> In süine früige Tüid hadde Dahmer man doch eun poor Spilkumpanen un meune, wenn heu trüggekeik: <blockquote>''When I was a little kid I was just like anybody else.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=31}}</ref><br/>„Os lütke Kind was ek just seo os olle anneren.“</blockquote> Nodem süin jüngst Breoder David den 18. Dezmeber 1966 boren was, tügen de Dahmers 1968 in eun Hius med eunen grauten Waldgrundstücke in [[Bath (Ohio)|Bath]], Ohio. Dahmer wessel de Scheole un gung no de ''Bath Elementary School.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Master|Titel=The Shrine of jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=34}}</ref> 1970 brochte süine Modder eune Tüid lang in eune psychiaterske Klinik teo. Dahmer gav sik sülvenst de Schuld an den Teostand van süine Modder un de Probleume inr Eue van süinen Öllern.<ref>{{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Jahr=1993|Seiten=39f.}}</ref> Süine Öllern hadden ol jümmers dull strieden, man de Krankheud van Joyce Dahmer belaste de Eue noch stärker. Den Strüid und auk de Gewald, de auk männigmool de Polizei slichten mosste, kreig Dahmer faken med.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Dvorchak |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-08-11-mn-635-story.html |titel=Murder in Milwaukee: Experts Struggle to Explain Dahmer's Compulsion : Crime: His behavior was always on the edge, childhood acquaintances say. But no one intervened to help him, and his problems escalated. |hrsg=Los Angeles Times |datum=1991-08-11 |abruf=2023-10-07 |sprache=en-US}}</ref> Vanaf süin teggenden Lievensjore taug heu sik iut süine Famüilie trügge un brochte eunen grauten Deul van süine Tüid olleune in’n Holte teo. De Minsken ümme enne rümme schienen enne lüikerwel, süine Sproke was faken drünig un eunsülvig, süine Oord teo laupen un süine heule Posituur stüiv un unbehelpsk.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=37, 42f.}}<br /> {{Literatur |Autor=J. Arturo Silva et al. |Titel=The Case of Jeffrey Dahmer: Sexual Serial Homicide from a Neuropsychiatric Development Perspective |Sammelwerk=Journal of Forensic Sciences |Band=47 |Nummer=6 |Datum=2002-11 |Seiten=2 |Online=http://murderpedia.org/male.D/images/dahmer-jeffrey/docs/jeffrey-dahmer-silva-et-al.pdf |Abruf=2018-03-09}}</ref> Wenn auk dat Interesse van Dahmer in düsse Aktiviteuten nich lange diure, versochte süin Vadder enne för verscheudene Sportoorden teo begeustern un enne no de Paddfinner teo schicken den Jungen teo helpen iut süine Eunsoomheud wegteokumen.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=33–35}}</ref> De eunigen Dinger, deu Dahmer van Kinnertüid an lüiden mochte, weuren de Knoken un Därms van dauden Deuren. Heu sammele daude Insekten, Vügel un lüttke Gnaagdeure, bewore ünen in Formaldehyd up un hege ünen achter den Hiuse in eunen Schoppen up. Vanaf twelv Joren begunn heu langs de Strote dicht büi den Grundstücke dat Sammeln van Kadavern. Anners os viele annere Serienmöörder mochte heu dat Martern oder Däuden van Deuren man nich lüiden.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=32, 36-37}}</ref> === Jüügdtüig un High School === Teo’n Anfang van süine Puberteut worde Dahmer süine Homosexualiteut kloor. Heu verswüige süine sexuelle Iutrichte man, sunnerlik vöör süinen Vadder, deu üür nich akzepteurd hädde.<ref>{{Literatur |Autor=Ian Barnard |Titel=Queer Race: Cultural Interventions in the Racial Politics of Queer Theory (Gender, Sexuality, and Culture) |Verlag=[[Peter-Lang-Verlagsgruppe|Peter Lang Publishing Inc.]] |Ort=New York |Datum=2004 |ISBN=0-8204-7088-0 |Seiten=131}}</ref> Med 14 Joren hadde heu süine eursten gewalddädigen sexuellen Fanatsien van eunen afsliut unnerdanigen un oonmächtigen Mann, den heu unner sik hebben woll. Düsse Fantasien keumen in’n Laupe van’r Tüid väker un stärker up. Upletst weuren auk Biller van [[Nekrophilie|nekrophilen]] Undoden un den Iuteunstückeln van Lüiken in düsse Fantasien.<ref>{{Literatur |Autor=Catherine Purcell, Bruce A. Arrigo |Titel=The Psychology of Lust Murder: Paraphilia, Sexual Killing, and Serial Homicide |Verlag=Elsevier |Ort=San Diego |Datum=2006 |ISBN=0-12-370510-X |Seiten=75–76}}</ref> Dahmer beschreiv süine Situatscheon detüid med den Wöördern: <blockquote>''[It] just got worse and worse. I didn’t know how to tell anyone about it.''<ref name="sins2">{{Internetquelle |autor=Paula Chin |url=https://people.com/archive/sins-of-the-son-vol-41-no-11/ |titel=Sins of the Son |werk=People |datum=1994-03-28 |abruf=2018-01-01}}</ref><br/> „[Et] worde slichtweg leiger un leiger. Ek wusste nich, woans ek door eunen van vertellen solle.“</blockquote> Med 15 Joren make heu Plaans süine Fantasien woorteomaken. Heu liure eunen Jogger, deu regelmotig an den Hiuse van den Dahmers länges kam, med eunen Knüppel up un woll enne oonmächtig sloon. Man de Jogger kam up düssen Dag nich an den Hiuse länges. Dahmer gav süinen Plaan dorümme eurstmool up.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=51f.}}</ref> Vanaf 1974 gung heu no de ''Revere High School'' in [[Litchfield Township (Ohio)|Litchfield]], Ohio. Dahmer süine Tüidgenoten taxeuren süine Intelligens os boven dat Middel, man süine Zensuren in’r Scheole weuren mool geod un mool slecht.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=45, 55}}<br /> {{Literatur |Autor=Don Davis |Titel=The Jeffrey Dahmer Story |Datum=1995 |Seiten=56}}<br/>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=45}}</ref> Heu was Liddmaat in eune Scheolband, spiele Tennis in den Scheolteam un arbeude för dat Schoilerbladd, gull man doch för eunen Olleunläuper sunner Frünne, den annere mobben.<ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=40}}<br /> {{Literatur |Autor=Margaret R. Kohut |Titel=The Complete Guide to Understanding, Controlling, and Stopping Bullies & Bullying |Verlag=Atlantic Publishing Group |Ort=Ocala, FL |Datum=2007 |ISBN=978-1-60138-021-0 |Seiten=128}}</ref> Eune tüidlang konn heu deon os wenn heu spastikse oder epileptiske Anfäle hädde un döör Grappen os dat Photobombing van den Gruppenbild van’r Honor Society de Upmärksoomheud van süinen Medschoilers krüigen, seo dat seu auk eunen „Dahmer-Fanclub“ grünnen.<ref name="Kreitling">{{Internetquelle |autor=Holger Kreitling |url=https://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article115674941/Der-lustige-Serienmoerder-von-der-letzten-Bank.html |titel=Der lustige Serienmörder von der letzten Bank |werk=[[Die Welt]] |datum=2013-04-28 |abruf=2018-02-11}}</ref><ref name="oddball">{{Internetquelle |autor=Carol Jouzaitis, George Papajohn |url=http://articles.chicagotribune.com/1991-07-28/news/9103230608_1_jeffrey-l-dahmer-bath-township-revere-high-school |titel=From Class Oddball To ‘Lost Soul’ |werk=[[Chicago Tribune]] |datum=1991-07-28 |abruf=2017-06-10 }}</ref> In’n Jore 1976 kriegen Schoilers dat eurste Mool med, dat Dahmer Marihuana smäuke un regelmotig starken Alkohol drunk.<ref name="oddball" /><ref name=Masters44">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=44}}</ref> Heu begunn ol med 14 Joren stillkens teo drinken un namm duidlik Gewicht teo.<ref name=Masters44" /> Man süine Scheolmesters un -mestersken, os auk süine Öllern schienen van den Alkohool un Drogenkonsuum nix teo weten. Süine fründlike un respektvulle Maneur make eunen normalen Indruck up de Vullwussenen.<ref name="oddball" /><ref>{{Literatur |Autor=Don Davis |Titel=The Jeffrey Dahmer Story |Datum=1995 |Seiten=23}}</ref> De Eue van den Öllern was den August 1977 eun för olle Mool tweu. Joyce Dahmer kreig eun gerichtlik Kontaktverbood döör, doruphen taug Lionel Dahmer no eun Motel dichtbüi. In’r teokumen Tüid foormen dat Scheidverforen un de Strüid ümme dat Sorgerecht för süinen minnerjörigen Breoder dat Familienlieven. Os Dahmer den 4. Juni. 1978 de Scheole afslaut, hadden sik de meusten Medschoilers vanwegen süinen Alkoholismus enne afkeerd. Kort doorno kere süine Modder med süinen Breoder — sunner dat de Vadder dat wusste — no Wisconsin trügge.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=55-58}}</ref> Dahmer wonne vanaf düt Moment ollene in den Hiuse van süinen Öllern. Heu verlaus, bet up eun poor Telefonate un selten eunen Besoik, süine Modder iut den Blicke un kreig eurst no süine Fastnome 1991 wedder Kontakt med üür.<ref>{{Literatur |Autor=Charles Klotsche |Titel=The Silent Victims: The Aftermath of Failed Children on Their Mothers’ Lives |Verlag=Pan American Press |Ort=New York |Datum=1995 |ISBN=0-9673890-2-X |Seiten=77–78, 139}}</ref> === De eurste Moord === Kort no süinen 18. Geboordsdag moorde Dahmer dat eurste Mool. Heu näudige den lüikaulen Tramper Steven Hicks up den 18. Juni 1978 iut, welke Beur büi enne teohiuse teo drinken. No eun Tüidlang sleog Dahmer Hicks, deu sik just up’n Weg maken wolle, med eune Hantel oonmächtig. Denn wörge heu Hicks daud un befriedige sik, wüildes heu de Lüike missbriuke. In’r Schemertüid brochte heu de Lüike in den Kriupkeller unner den Hiuse. Den anneren Dag sneid heu de Lüike med eunen Jagdmest in Stücke un brochte Klocke 3:00 de Nacht de Lüikendeule up’r Achterbank van süinen Wagen un make sik up den Weg no eune Affalldeponie dichtbüi de Lüike door weg teo smüiten.<ref name="Masters63-69">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=63–69}}</ref> Üm dat Dahmer up den Weg no de Affalldeponie de Middellinie van’r Strote överforen hadde, stoppe eun Polizeiwagen enne un make eunen Alkoholtest. Büi de Kontrolle sach eun Polizist de Säcke up’r Achterbank un rauk wo osig seu stünken. Dahmer see, dat heu wegen Scheudprozess van süinen Öllern nich slopen konn un dorümme Affall wegforen wolle. Med düt Vertell was de Polizist teofrieden un Dahmer konn wüiderforen. (Teofällig was düt desülve Polizist, den no de Fastnome van Dahmer 1991 dat Bath Police Department no Milwaukee schicke, Dahmer över den Moord an Hicks teo befrogen. Tüidens den Verhäur worde enne in deupen Schock wüis, dat heu de Moordserie van Dahmer hädde afwennen können).<ref name="Masters63-69"/> Dahmer foor med den Lüikendeulen trügge no’t Hius van süinen Öllern. Door verbarg heu de Lüikendeule in eunen Lauproor in’n Goorn. Dreu Jore läter hale heu de överigen Knoken vöördag un sleog ünen lütt, dat heu de Stücke up den Grundstücke verstroigen konn. Hicks gull 13 Jore för sunner Teuken verswunnen.<ref name="Masters63-69"/> Dahmer see läter över süinen eursten Moord: <blockquote> ''Nothing’s been normal since then. It taints your whole life. After it happened I thought that I’d just try to live as normally as possible and bury it, but things like that don’t stay buried.''<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=70}}}</ref><br/> „Niks was normaal süit denn. Et överschaddt düin heul Lieven. Nodem et geschach, dachte ek, ek versöchte slicht, seo normool os mügelik wüiderteolieven un et teo vergetten. Man eun Dingen os düt haalt düi jümmers wedder in.“</blockquote> ===Tüid up’n College, büi de Armeu un in Florida=== De Scheudunge van süinen Öllern was in’n Juli 1978 döör. Lionel Dahmer kam, no dat heu lange afwesig wesen was, trügge no süin Hius un beküre süinen Sune, dat heu sik för dat Härvestsemester an’r ''Ohio State University'' in [[Columbus (Ohio)|Columbus]] inschrüiven solle. Dahmer feng dorümme eun Ökonomiestudium an. Man stats no de Kurse teo goon, versunk Dahmer in süine Alkohoolsucht. Süine Sucht teo betalen gav heu seo faken Bleodplasma af, dat de Bleodbank upletst süine Spennen up eune de Wieke berame. No süinen Veddeljoorstuignisse hadde heu nich de Qualifikatscheon för eunen Folgekurs. Süin Vadder namm enne dorümme van’r Universiteut. Os Lionel Dahmer Sack un Pack van süinen Sune up den Campus aflange, decke heu eunen Vöörrood Beur- un Wüinflasken up un wore dat eurste Mool wüis dat Dahmer eun ernsthaftig Alkoholprobleum hadde.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=71-73}}</ref> Lionel Dahmer hoppe dat Diziplin süinen Sune wedder up eunen geoden Weg bringen könne un schicke Dahmer no de ''United States Army'', wo heu sik den 12. Januar 1979 för dreu Jore Tüid verplichte. Nodat heu eune Lere büi de Militärpolizei in [[Anniston (Alabama)|Anniston]], [[Alabama]] afbroken hadde, namm Dahmer an eunen sess Wieken langen Leergang för Sanitäter in den Militärkrankenhius ''Fort Sam Housuton'' deul.<ref name="Schwartz47">{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=47}}</ref> In den Kursen kreig heu medizinisk un pharmazeutsk Grundweten. Läter briuke heu düsse Kennisse auk för süine Moorde, indem dat heu süine Moordoffers eurst med Sloopmiddeln bedäuve, deuls mediziniske Experimente med ünen make, üre Lüiken lütt sneid un auk Lüivdeule uphege.<ref name="Masters59">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=74f.}}</ref> Van den 13. Juli 1979 an was heu in [[Baumholder]] in [[Rhienland-Palz|Rhüinland-Palz]] statscheoneurd. Eun van süinen Stovenmaten door vertelle läter, dat Dahmer enne in de Deunsttüid swoor misshanneld un missbriuked hadde. De teostännigen Vöörluide häuren man nich up süin Ansoiken no Hülpe..<ref>{{Internetquelle |autor=Danny Kringiel |url=https://www.spiegel.de/einestages/serienmoerder-jeffrey-dahmer-leben-mit-dem-menschenfresser-a-947483.html |titel=Leben mit dem Menschenfresser |werk=Spiegel Online |datum=2012-02-15 |abruf=2017-10-21}}</ref> Up annere Kameroden make Dahmer overs nenne gewalddädigen Indruck, man wärke os eunen sexuell unbeforen Keerl un euen versloten Olleunläuper, deu döör Infleod van Alkohol Weodanfälle hadde un sik faken dagelang bet in de Oonmacht drunk.<ref name="oddball" /><ref name="Masters59" /><ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=48}}</ref> Vanwegen övermotig Alkoholkonsuum, den Unwillen för eune Therapie un auk welke Mootregels, deu up nix iutleupen, satt de Armee Dahmer ehrenvull früi.<!-- Es war keine (!) unehrenhafte Entlassung. Masters schreibt: “It was an honorable discharge, but a premature one nonetheless.” (s. Fußnote am Ende des Absatzes). Auch laut Davis und Backderf war es eine ehrenhafte Entlassung und in den FBI-Akten (s. Weblinks) kann man es ebenfalls nachlesen.--> Den 24. März 1981 flaug heu trügge no de USA, wo heu in eune Motelstoven in [[Miami Beach]], [[Florida]] taug un Arbeud in eunen Sandwich-Loden fund. Üm dat heu süinen eursten Laun meust gans för Alkohol iutgav, konn heu ol baule dat Motel nich betalen. Eune Tüid lang sleup heu an’n Stranne, eur dat heu sik överwunn, süinen Vadder anreup un no Geld froge. Lionel Dahmer kofte eun Ticket, dat enne med’n Fleogtuige den September 1981 wedder no Ohio brochte..<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=78-80}}</ref> ===Wedderkeer no Ohio un Milwaukee === Wedder in Ohio taug Dahmer no süinen Vadder. In’n Winter 1981/1982 schicke Lionel Dahmer süinen Sunne no de Grautmodder Catherine Dahmer in [[West Allis]], eune Vöörstad van Milwaukee. Up eunen Dage kreig Dahmer van eunen frömden Keerl in’r Stadboikerüigge eunen Seddel, deu enne Oraalsex up’r Herrentoilette anbaud. Dahmer namm dat Anbod nich an, man bekeik et läter os belangrüik Believenisse, no dat heu beslaut süine Homosexualiteut iutteolieven.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=69–70}}</ref> Unteofrieden med den Konsuum van homosexuelle Pornografie oder Sex med eune stolen Lodenfensterpoppen, versochte heu de Lüike van eunen jungen Mann up eunen Daudenhov teo stelen un süine sexuellen Fantasien woorteomaken. Man de Grund was froren, dorümme konn heu de Daudenkiste nich iutgraven.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=71–72, 77}}</ref> Van Januar 1985 an wärke heu up sess Nächte de Wieke in’r ''Ambrosia Chocolate Company'' in Milwaukee. In’r früigen Tüid gung heu no de Sweolensaunas in’r Stad. De Mannsluide, deu heu door teomoite gung, bedäuve heu med Sloopmiddeln, deu enne verscheudene Dokters med’r Iutflucht dat heu wegen süine Nachtschichten nich inslopen könne verschrieven hadden.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=73}}</ref> Heu befriedige sik regelmotig in’r Ollgmeinheud. Den 8. September 1986 mellen tweu 12 Jore aule Jungens, deu seun hadden wo heu sik befriedige, Dahmer büi de Polizei. Dahmer streit olns af un see drüist, dat heu olleun Water laten wolle un dachte, dat enne nems beliurt. Den 10. März 1987 kreig Dahmer eune Strafe up Preove wegen „Disoderly Conduct“. Dat Gericht beval auk eune Psychotherapie.<ref>{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=50–51}}</ref> De Therapeutske beschreiv Dahmer os teobunnen Patschenten, deu nich insichtig was un in’r Therapie nich medarbeude. Tüidens de Therapie wenne Dahmer de Therapeutske den Rüggen teo un beschüllige üür med den Rechtssysteem teohaupeteowärken. Üre Diagnose was eune schizoide Persöönlikheudsstoirnisse med paranoiden Tendenzen, un schreiv up, dat heu „definitely SPOOKY!“ was. Eune annere Psychiaterske van’r [[University of Wisconsin]], de Dahmer up Order van dat Gericht unnersochte, beschreiv Dahmer os över de Moten geodsnacksk un besünners geod in abstrakten Denken. De anneren Testresulaten gieven de Psychiaterske man den Indruck, dat Dahmer eun Soziopaath med schizoiden Tendenzen süin könne.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=82–84}}</ref> In’n Sommer 1987 bannen de Sweolensaunas in’r Giegend van Milwaukee Dahmer un gieven enne Hiusverbodd, niu dat eun van de 10–15 Offers wegen eune Överdosis Sloopmiddel no dat Krankenhius mosste. Vanaf niu sochte heu süine Offers in den Sweolenbars un Nachtclubs in’r Stad. Heu huire faken eune billig Hotelstoven up den Wiekenennen un namm teomindsten sess Männers med, deu heu bedäuve un sexuell missbriuke, man nich moorde. Düsse Chancen nütte heu süine Offers üür Hertpuckern oder dat Riusken van anneren Organen teo beliustern — läter döö heu dat auk büi süine Moordoffers.<ref name="Masters74–75">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=74–75}}</ref> === De tweude bet veurde Moord === Dahmer kamm in’n November 1987 med den 25 Jore aulen Steven Tuomi in den ''Club 219'' in Milwaukee teo küren. Seu neumen eun Taxi no dat „Ambassador Hotel“ os de Sperrtüid begunn; door drünken seu eune Buddel Rum in’r Hotelstoven van Dahmer un hadden in Eunigkeud med eune Sex. Dahmer hadde in dat Glass van Tuomi stickum Sloopmiddel doon un missbriuke enne, os de Pillen wärken. De Lüike van Tuomis lee tiegen an Dahmer med insloon Borstkasten, os heu den anneren upwake. Dahmer slaut dat heu Tuomi ümmebrocht hebben moste, ofglüik heu sik nich up de Begievenissen verlieden Nacht besinnen konn. Heu hadde sülvenst Wunnen un Verseernisse an den Hännen un den Arms. Heu kofte eunen grauten Kuffer de Lüike iut deu Hotelstoven no dat Hius van süine Grautmodder teo bringen. Rund eune Wieke lang verbarg heu de Lüike in’n Keller, eur dat heu üür in Stücke sneid un in den Hiusaffall smeit. Nems konn de Lüikendeule van Tuomi bet vandage finnen.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=84–87}}</ref> No den tweuden Moord, deu gladd gung, gav heu nich länger Wedderstand un begunn aktiv no Offers för süine Fantasien teo soiken. <blockquote>“By that time my moral conscience was so shot, so totally corrupted, that [my fantasies were] my main focus of life.”<ref>Zitaat no: {{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=88}}</ref> <br/>„Up düssen Punkt was müin moraalsk Geweuten so hinüber, so totaal verdorven, dat [müine Fantasien] in’r Midde van müinen Lieben stünnen.“</blockquote> Den 14 Jore aulen James Doxtater kam Dahmer den 17. Januar 1988 ümme ca. Klocke 1:00 de Nacht in de Moite. Dahmer see iut, heu dachte de Jungkeerl weure 18 Jore auld un baud 50 Us-Dollar för eune Nacht an. Doxtater, eun polizeikünnigen Strotenjunge, namm dat Anbaud an un gung med enne no dat Hius van Dahmers Gautmodder. Nodem dat beude Sex had hebbet, bedäuve Dahmer den Jungen eurst un wörge enne upletst daud. De Dage doorno missbriuke heu de Lüike, bet dat de Riuk no Rötte seo stark worde, dat süine Grautmodder den Riuk wüis worde. Dahmer gav deu Kattentoilette de Schuld un smeit de teosnieden Lüike up de sülve Maneur weg, os heu et med den vörigen Moordoffer doon hadde.<ref name="Masters93–94">{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=93}};{{Literatur |Autor=Anne E. Schwartz |Titel=The Man Who Could Not Kill Enough |Datum=2011 |Seiten=224 f.}}</ref> Den 27. März 1988 make Dahmer Bekanntskop med den 23 Jore aulen Richard Guerrero in’r ''Phoenix Bar'' in Milwaukee un locke enne med 50 US-Dollar för eune Nacht in süine Grautmodder üür Hius. Süine Grautmodder sleup, os heu Guerrero in süine Sloopkamer daudwörge un süine sexuellen Fantasien an’r Lüike woor make. No dat Frostücke med süine Grautmodder brochte heu den Lüiv in den Keller, sneid de Lüike lütt un smeit üür in’n Hiusaffall, os süine Grautmodder de Sonndagsgoddsdeunst besochte. Den Kopp präpareure Dahmer un hege enne eunige Moonde lang up.<ref>{{Literatur |Autor=Brian Masters |Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer |Datum=1993 |Seiten=95}}</ref> === Zwischenfälle === De Aktiviteuten ’s nachts un dat Drinken van üren Grautsune maken Catherine Dahmer jümmers gröttere Sorgen. De Familie van Dahmer rode enne dorümme an eune eugene Wonunge teo soiken, no wat heu eun Apartment in’r ''24th Street'' in Milwaukee huire. Up den Nomeddag van den 26. Septmeber 1988 kam heu eunen 13 Jore aulen [[Laos|laootsken]] Jungen up’r Strote in’r Moite. Düt Junge folge enne in süin Apartment un stund för 50 US-Dollar med blauten Bobenlüive för Polaroid-Fotos Modell. Os Dahmer den 13-Jörigen unanstännig anfate, flüchte de Junge iut den Apartment un melle den Vöörfall de Polizei. De Polizei namm Dahmer fast, so dat eun Gericht in Milwaukee enne wegen eunen sexuellen Övergriep un dat Verleiden van eunen Minnerjörigen teo eunen Joor in eune Betternanstalt un füiv Jore Straffe up Preove veroordeule. De Richter gav Verläuv dat Dahmer auk in’r Hafttüid Dag för Dag in de Schokoladenfabrik arbeuden konn. De Tüid bet teo’r Haft brochte Heu up früigen Foiten teo. Heu taug iut dat Apartment in’r ''24th Street'' un kamm no süine Grautmoddern in West Allis teorügge. === De vüivde Moord un Haft in’n open Vulltog === Den Ovend van den 25. März lere heu in’r Sweolenbar ''La Cage'' den 24 Jore aulen Afroamerikaer Anthiny Sears kennen. No Middernacht foiren seu no West Allis, wo seu in Dahmers Sloopkamer Sex hadden. Denn mengele Dahmer Sloopmiddel in den Drunk van Sears, wörge enne daud un schänne de Lüike, eur dat heu üür in’r Badewannen lütt sneid. Den Kopp un de Genitalien präpareure heu un hege ünen in eunen lütken Kuffer up, den heu in süinen Spind in’r Schokoladenfabrik wegpacke. Den 23. März 1989 tree Dahmer süine Haft in open Volltog an. Büi Freigang in’n Novmeber 1989 besöchte heu den ''Club 219'', wo heu eunen med frömden Manne teo küren kamm un sik bedrunk, bet heu oonmächtig worde. As Dahmer wedder teo Beune kamm, was heu in Fesseln in den Apartment van eunen frömden Mann, deu enne augenschüinlik misbriuked hadde. De Mann leut Dahmer goon un Dahmer gung in de Justizanstalt teorügge. Tweu Wieken läter stuire heu eunen Breuv teo süinen Richter, in den heu Ruige för süine Dood bekunne un bede vöör de Tüid iut Haft teo kumen. Heu hadde den Breuv nich sülvenst schrieven, man van eunen anneren Insaten afschrieven, de Breuv hadde man doch dat Resultat, dat Dahmer Sik wünksed hadde: De Richter order för den 2. März 1990 dat Haftenne an. De Beding was regelmotige Gruppentherapie un ollle tweu Wieken Drepen med süine Preovhelperske. Dahmer arbeude med de Proevhelperske geod teohaupe. Der Helperske hadde ma wegen swore Arbeidlast up de vöörschrieven Besoike büi Dahmer teohius afloten. Den 14. Mai 1990 taug Dahmer in dat Apartment 213 binnen de Oxford-Apartment-Komplex in’n Noorden van 25. Strote in Milwaukee. Inbrekers afteoschrecken un süine Verbreken teo versteken biugge Dahmer eun Sekerheudsysteem med verscheuden Slüte, Alarm un eune Kamerattrappe up. Raymond Smith was dat eurste Offer, dat heu no süin nüi Apartment namm. De 32 Jore aule Afroamerikaner was heterosexuell, man was os Strotenjunge in’r Homosexuellenszene van Milwaukee ünnerwegens. Dahmer kamm den Manne in de ''Tavern 219'' teomoite un hadde enne för Sex 50 US-Dollar anboden. Dahmer gav Smith niu Sloppmiddel, wörge enne daud un befriedige sik os heu van’r Lüike in verscheudene Posen Fotografien make. Den anneren Dag verpasse Dahmer süine Gruppentherapie, denn heu was teogange de Lüike lütt teo stückeln un in den Affall teo bringen. Den 24. Juni 1990 moorde Dahmer in’n Apartment 213 den 27 Jore aulen Afroamerikaner Edward Smith, den heu in de ''Phoenix Bar'' teo Moite kumen was. Eunige Dage läter besöchte Dahme de ''Phoenix Bar'' up’t nüige, wo heu med eunen 15 Jore aulen Bekannten teo küren kamm un med Geld för Fotos in süinen Apartment locke. Ümme dat süine Sloopmiddel leddig weuren, sleog Dahme den Jungen med eunen Gummihammer in’t Knick. De Reaktscheon van den Jungen was füünsch un heu güng iut den Apartment, man kam korte Tüid läter wedder no Geld för den Bus teo beden. Seu bröchten den överoge Nacht gemeinsoom teo. Läter see Dahmer, dat heu den jungen Keerl nich meir däuden konn, niu dat heu enne better kennenleerd hadde. Rund Klocke 3:00 den Morgen up den 3. September kamm Dahmer den 23-jörige Afroamerikaner Ernest Miller vöör eunen Beokhoiker för Vullwassenene teo Moite un baud enne Geld för Fotos an. In den Apartment van Dahmer make Dahmer Fotos van Miller in erotisken Posen, eur dat seu in Eunigheud med eune Sex hadden. Nodat de Sloopmiddel teo wärken begünnen, missbriuke Dahmer enne, bet dat heu merke, dat Miller wedder teo Sinnen kamm. Dahmer dachte den jungen Mann nich länger sunner Wedderstand daudwörgen teo können. Dorümme beslaut heu de „sachteste“ alternative Methode teo briuken un greip eun Mess Miller süine Strotte döörteosnüiden. Nodem dat Offer daudblödd was, sneid Dahmer de Lüike in’r Badewanne lütt un make van dat Lüttstückeln Fotos. In den froen Morgenstunnen van den 24. Septmeber 1990 moorde Dahmer auk noch den 22-jörigen Afroamerikaner David Thomas no süinen normalen Munster. === Eskalatscheon van den Moorden === De teokumen vüiv Moonden geschach er niks veurder, bet dat de Moordserie an Dahmer 1991 upletst eskaluerde un heu van as Februar bet süine Fastnome inn Juli med steets körtete Afstänne noch acht Orffer moorde. Wenn Dahmer trüggekeike see heu, dat süine Twänge enne heul mieslipen. “It was an incessant and never-ending desire to be with someone at whatever cost. […] It just filled my thoughts all day long.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=94–95}}</ref> („Dat was in einen Gang eun Verlange med einen teohaupe teo süin, eundeont war dat kosten solle. Den ganzen Tag konn ek an niks anners denken.“) Curtis Straughter was dat eurste Offer van Dahmer in düsse Tüid. De meust achtteggenjörige Afroamerikaner was Dahmer in’r Midde van’n Februar 1991 van eune Busstoppstelle dicht büi de Marquete University in dat Apartmnet 213 folgd, wo Dahmer enne bedäuve. Nodem dat heu den Jungen in verscheuden Posen forografeurd hadde un med eune leddern Reumen daudwörged hadde, make heu med de Polaroid-Kamera Fots woans heu de Lüike lüttsneid. Den 19 Jore aulen Afroamerikaner Errol Lindsey hadde den 7. April 1991 dat sülve Lott. No dem dat süine Preovheleperske dat anstödd hadde, kreig Dahmer van Meu 1991 psychachiaterske Hülpe wegen Depresscheonen un Suizidgedanken. No de Psychiater was Dahmer för annere un sik sülvenst nich geföörlik un verschreiv olleun eun Antdepressivum. Den 24. Meu 1991 däude Dahmer den dauven Afroamerinaker Tony Hughes, den süine Lüike auk noch Dage läter in süine Sloopkamer lee, os heu ol dat neigste Moordoffer in süin Apartment brochte. [[Bild:Shops_of_Grand_Avenue.jpg|duum|De ''Grand Avenue Mall'' in Milwaukee was eine Stiede, wo Dahmer no Offers sochte. Hüir drapp heu aup Konerak Sinthasomphone und Tracy Edwards, dat letzte Offer, dat flüchten konn.]] Up den Middag van’n 26. Meu 1991 gung Dahmer up den 14 Jore aulen Konerak Sinthasomphone in’r ''Grand Avenue Mall'' teo un baud enne Geld för Fotos an. Sinthasomphone, deu os Strotenjunge werke un ol Polizeiindrege wegen Prostituscheon hadde, namm dat Anbodd an un poseure för Polaroidfotos in süinen Unnertuig büi Dahmer in’n Apartment. No dat Dahmer den Jungen bedäuvd un sexuell misbriuked hadde, gung Dahmer up den 27. Meu. 1991 rund Klocke 1:30 de Nacht no eune Bar dichtbüi. Up den Weg retour sach heu an eun Strotenkruiz Sinthasomphone, de blaut un bloidig up den Feodweg satt. Eune Gruppe afroamerikaanske Friuen kümmern sik ümme enne. De Junge was wüil Dahmers iuthiusig wesen was wedder teo Bewusstsüin kumen iut den Apartment flüchtet un büistere sünner Maal dör de Stroten. Üm dat heu nich duidelik küren konn weuren sik de Friuen vermeoden, dat heu Drogen nomen hadde. Simthasomphone sette sik teo Streev, os Dahmer enne no süin Apartment trügge bringen wolle, seo dat de Friuen den Polzei reupen. Os de Polizei ankamm, verklöre Dahmer, dat Sinthasomphone süin vulljörigen Leuvhebber weure, deu man besopen no eunen Strüid weglaupen was. Ofscheon de Friuen an den Angoven van Dahmer twüivelen, bekieken de Polizisten dat Straafregister van Dahmer, dat süine Vöörstraffe un de Proevtüid wiesen hädde, nich. Doföör bröchten de Polizisten Dahmer un den Jungen trügge no dat Apartment 213, wo Dahmer ünen de Fotos in Unnertuig weis süine Angoven teo bewüisen. Dorümme tügen de Polizisten af sunner dat seu de Lüike van Hughes in de Sloopkamer bemärken. (Läter kam vöör’n Dag, dat Sinthasomphone de jüngere Breoder van den Jungen was, büi den Dahmer 1988 sexuell teodinglik worde. Dahmer vertelle, dat heu nich up enne teogoon weure, wenn heu dat wusst hädde.) De beuden Offers glüik no sochte Dahmer in Chicago. Door kam heu den 30. Juni 1991 den 20-jörigen Afroamerikaner Matt Turner an eune Busstopstelle un den 23-jörigen halv-Puerto-Ricaanske Jeremiah Weinberger in de Moite kamm. Beude hadde heu no Milwaukee iutnäudigd, wo heu ünen in süinen Apartment moorde un Fotos make, woans heu de beuden Lüiken lüttsneid. In den Dagen vöör süine Fastnome kam dat Lieven van Dahmer stüttig iut de Rüige. Den 15. Juli 1991 moorde heu den 24-jörigen Afroamerikaner Oliver Lacy. Nodat heu de Lüike in Stücke hackt hadde, lee heu den afhackten Kopp in süinen Küülschapp. Den 19. Juli 1991 see süin Arbeidgiever enne up, üm dat teo faken nich no de Arbeud kumen was. Up den sülven Dag moorde heu süin letst Offer, de 25-jörige Joseph Bradehoft un sleup dagelang tiegen an de Lüike bet sik Moden in den Bedde teo sammeln begünnen. In süine Wanne küle heu tweu Lüiken med Üis, wodöör heu olleun noch kaul duschen konn. Man de Lüiken verrotten swänker os heu ünen lüttsnüiden un wegsmüiten konn. De Novers beklagen sik ol över den osigen Stank, de iut süin Apartment kamm. Dahmer hadde vertelld at de Stank van fiulen Eetworen keume, eun anner Mool see heu, dat de Fisken in süinen Aquarium storven weuren. Üm dat de Stank nich verswund, dreoe enne de Hiusverwaltung den 22. Juni 1991 enne bet Enne van den Moond iut süin Apartemnt teo setten. === Fastnome === Den Nomeddag up den sülven Dag gung Dahmer no de ''Grand Avenue Mall'' wo heu no Iutsage van Tuigen up verscheudene Männer up teo gung un ünen Geld för Fotos anbaud, bet dat de 32-jörige Tracy Edwards süin Anbod annamm un rund Klocke 18:30 den Ovend Dahmer no dat Apartment 213 folge. Dahmer besinne sik läter man unduidelik wat niu in süinen Apartment geschach. No Edwards hadde Dahmer in’n Laup van den Ovend verscheuden Persöönlikheudswannel. Eurst sach Dahmer normaal un fründlik iut, seu klönen un drünken Alkohol. Unverwohrens worde Dahmer man bedrolik, lee enne Üisen ümme de Hänne un hale eun Mess riut. Dahm– teo beguiskern, taug Edwars süin Shirt iut un leut enne no süin Hertpuckern liustern. Büi’n Beküiken van eunen Video iut den Film ''The Excorcist III'', kamm Dahmer in eunen Teostand os eine Trance. Edwards nütte Dahmers dräumerigen Teostand un flüchte iut den Apartment. Med den Üisen van Dahmer ümme der Hänne stoppe Edwards rund Klocke 22:30 den Ovend eune Polizeipatrouille un vertelle den beuden Detectives, dat eun „freak“ enne med eunen Mess bedreoht hadde. Heu bede de Polizisten, de Üisen open teo maken, man ümdat de Slöttel an den Detective nich in dat Model ümme süine Hänne passe, güngen seu med enne trügge no de Oxford Apartments. Dahmer leut de Polizisten in süin Apartment un eunen Beamten in de Sloopkamer no den Slöttel för de Üisens soiken. De Polizist fund dat Mess unner den Bedde un de Polaroidfotos van den dauden Offers in eune open Trecke. No düsse Fund neumen se Dahmer fast. Os se döör dat Apartment kieken un den Kopp in den Küülschapp fünnen, reupen seu no annere Polizisten. Ümmerund 0:30 bet 1:00 ’s nachts keumen Polizisten, eun forensisk Team un de Gerichtsmedziner no de Stiede van de Undood. Kot doorno bröchten seu Dahmer no dat Polizeihäuvdquarteur in Milwaukee. == Unnersoikverforen == === Unnersoik, Verhäur un Bekenntnisse === De sülve Nacht begunn dat Moorddezernaat van de Kriminaalpolzei in Milwaukkee den Fall teo unnersoiken un Dahmer teo iutteovrogen. No den Protokoll diure dat eurste Verhäur van Klocke 1:30 ’s nachts bet Klocke 7:15 den Morgen van den 23. Juli. 1991. Dahmer woll nenne Afkoden hebben, man will eurst niks över de Funne in süinen Apartment vertellen. Wüildes hadde eun forensik Team süin Apartment vullstännig döörsöcht un viele Kisten Bewüismateriaal in Beslag nomen. In den Küülschapp fünnen seu nich olleun den afhackten Kopp, man auk tweu minsklike Härten verpackt in Plastikbuidel un eun Stück Armmuskel. In eune Deupküülkisten vünnen seu dreu anner Köppe, eunen Rump un verscheudene verpackte Organe Van Minsken. In’r Sloopkamer un eunen Schapp up’r Dielen fünnen de Beamten teohaupe sieven Daudenköppe, tweu vullstännige Skelette, eunige afhackte Hänne, eunen mummifizeurden Skalp un de auk mummifizeurden Genitialien van tweu Mannsluiden. Eune Firma med Spetschoolgebeud för geföörlike Stoffe foor eune Plastiktunne, in deu rund 200 Liter ringgüngen, af. Dahmer hadde düsse Tunne briuked de Lüiver van dreu Offers in eunen Suirbad upteoloisen. De Polizei namm auk Chemikalien os Chloroform, Soltsuire un Formaldehyd just seo os eune med Bleod vullsogen Matratze un 74 Polaroid-Fotos, deu de Offers verscheuden stark verhackt un lütt snieden affbillen, in Beslag. De verantwortlike Gerichtsmediziner vertell läter Dahmers Apartment make meir an eun Museum denken make os an de Stiede van eune Undood. De övermächtigen Bewüise vöör Augen, kreig Dahmer kleok, dat Swüigen enne nich länger helpen solle, seo dat deu in den teokumen sess Wieken un den olns teohaupe 60 Stunne langen Verhäuren eun Bekenntnisse afgav, dat eunen Umfang van 178 Süiden hadde. Heu gav teo, dat heu Oraal- un Anaalsex med den Lüiken hadde. Heu vertelle akroot woans heu de Lüiken in Stücke sneid, seu in den Müll smeit oder ünen in Suire uploise un de Toilette daalkipped hadde. Wat de Unnersoik sik ol vermeoden was see Dahmer auk os richtig an: heu hadde büi dreu Offers Stücke van den Härten, den Muskel van den Dickbeun un Bizeps upeten. Nodat de Gerichtsmedizin büi de Autopsien van veur Moordoffers upfallen Kopp- un Bregenblessuren fund, deu no den Daude andoon worden, bekenne Dahmer, dat heu versocht hadde med eune Oord Lobotomie iut düsse Offers willenlose Zombies teo schapen, deu heu os Sexsklaven haulen könne. Dor bore heu Löcker in de Köppe van de Offers för un fülle Soltsuire oder heut Water in. Eun Man hadde de Prozeduur tweu Dage hard benaut lang överlieved, upletst was dat Resultat man in ollen Fällen de Daud van den Offers. Dahmer helpe de Identideut van den Offers riutteovinnen den Öllernal auk de Unsekerheud teo niemen. Ümdat heu sik bet up Hicks nich up den Nomen van den Offers besinnen konn un de DNA-Analyse teo Beginn van der 1990er noch nich in grauten Mote teo briuken was, mossten de Polizei de Identiuet van de Offers meustendeuls döör Polaroidfotos un üren Täänwärk riutfinnen. Eunige Offers weuren de Polizei bekannt, so dat seu ol afnommen Fingerafdrücke verglüiken können. In den Fällen wo et er nenne Överreste meir gav, briuke de Unnersoik olns up wat Dahmer sik besinnen konn de Tüid van de Dood inteoengen un söchten no vermissten Personen, deu binnen de sülve Tüid verswunnen weuren. Med den Fotos van den vermissten Personen bekunne Dahmer denn de Identiuteut van süinen Offers. De Glauvwöördigheud van Dahmer teo testen, wiesen de Unnersoiker auk Fotos van lievigen Minsken, heu döö man kund dat nenne van ünen süine Moordoffers weuren. Up den Grundstücke van süine vöörmoligen Hius in Bath, fünnen de Unnersoiker över 50 Fragmente, de büi dat Skelett van Hicks teohäuren. === Künnige Offers === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Nome !Öller !Datum van’n Daude !Oord van’n Moord |- |Steven Mark Hicks | style="text-align:center" |18 | {{DatumZelle|1978-06-18|style=text-align:right}} | style="text-align:center" |Bath, Ohio |- |Steven Walter Tuomi | style="text-align:center" |25 | {{DatumZelle|1987-11|pre=Enne|style=text-align:right}} | style="text-align:center" |Ambassador Hotel, Milwaukee |- |James Edward Doxtator | style="text-align:center" |14 | {{DatumZelle|1988-01-17|style=text-align:right}} | rowspan="3" style="text-align:center" |West Allis, Wisconsin |- |Richard Guerrero | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1988-03-27|style=text-align:right}} |- |Anthony Lee Sears | style="text-align:center" |24 | {{DatumZelle|1989-03-26|style=text-align:right}} |- |Raymond Lamont Smith alias Ricky Lee Beeks | style="text-align:center" |32 | {{DatumZelle|1990-05-21|style=text-align:right}} | rowspan="12" style="text-align:center" |Oxford Apartments<br /><br /> 924 North 25th Street<br /><br /> Milwaukee, Wisconsin |- |Edward Warren Smith | style="text-align:center" |27 | {{DatumZelle|1990-06-24|style=text-align:right}} |- |Ernest Miller | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1990-09-03|style=text-align:right}} |- |David Thomas | style="text-align:center" |22 | {{DatumZelle|1990-09-24|style=text-align:right}} |- |Curtis Straughter | style="text-align:center" |17 | {{DatumZelle|1991-02-18|style=text-align:right}} |- |Errol Lindsey | style="text-align:center" |19 | {{DatumZelle|1991-04-07|style=text-align:right}} |- |Tony Anthony Hughes | style="text-align:center" |31 | {{DatumZelle|1991-05-24|style=text-align:right}} |- |Konerak Sinthasomphone | style="text-align:center" |14 | {{DatumZelle|1991-05-27|style=text-align:right}} |- |Matt Turner alias Donald Montrell | style="text-align:center" |20 | {{DatumZelle|1991-06-30|style=text-align:right}} |- |Jeremiah Benjamin Weinberger | style="text-align:center" |23 | {{DatumZelle|1991-07-07|pre=ca.|style=text-align:right}} |- |Oliver Lacy | style="text-align:center" |24 | {{DatumZelle|1991-07-15|style=text-align:right}} |- |Joseph Bradehoft | style="text-align:center" |25 | {{DatumZelle|1991-07-19|style=text-align:right}} |} === Motiv, Offerprofil un Modus Operandi === De Unnersoik was sik annomen dat Dahmer up Grundloge van Homophobie un Rassenhaat hannele, denn de meusten Offers keunen iut de homosexuelle Scene un/oder hadden afroamerikannske Afkumst. Man heu streid af, dat de Motivatscheon för süin Deon nich Haat wesen was. Heu söchte de Männer nich wegen üre Ethnie oder sexuelle Iutrichte iut, man up Basis van üren stootsken Iuseuen un dör den Ümmestand, dat heu ünen seu up’t lichteste in süin Apartment locken konn. Dat Profil van süinen Offers was vullkumen lüik: jung (bet Anfang dertig), graut, slank un med starken Muskeln. Dahmer köre süine Moordoffers geod döördacht iut un bereide süine Doden sorgfaulig vöör; olleun de Moorde an Hickks un Tuomi weuren spontaan un nich plaand. Heu moorde büino olleunig up den Enne van’r Wieke, sodat heu neog Tüid hadde de Bewüistücke weg teo ruimen, un nütte de Anonnymiteut van den Nachtlieven, up’r Stroten oder in graute Shopping-Malls, dat nems enne bemärken döö. Heu kam olleun med Männer teo küren, de olleun ünnerwegens weuren un so nich medeuns vermisd woren. Süin jungenhaftige Iutseun werke up viele homosexuelle Männer attraktiv un os Sex un auk Geld anbaud, güngen olle Mann früiwillig med no süin Apartment, sodat heu ünen nemmools twingen moste. Dahmer vertelle läter, dat heu leuver lievige, man afsluut folgsome un passive Sexpartner hadde över deu heu de Kontrolle hadde un den üre Beheoven un Verlangen heu nich med bedenken mosste. Üm dat heu nenne Partner finnen konn, deu düsse Ansproike lüikkamm un Erektscheonstäurnisse büi waken sexuellen Partnern hadde, bedäuve heu ünen sik in Riue, sunner Tüidnaut un Druck teo befriedigen. No süine Fastnome bichte heu: <blockquote>“I was always quite selfish. I trained myself to view people as objects of potential pleasure instead of human beings.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=73}}</ref> („Ek was jümmer düchtig egoistisk. IK Hebbel müi dooran wennd Luide os Lustobjekte statts minsklike Wesen teo beküiken.“)</blockquote> Heu foile sik leddig un olleun os de Männer no den Sex güngen. Üm dat nems eune Partnerskop up lange Tüid med enne hebben mochte, moorde heu süine sexuellen Partners afteowennen, dat seu enne olleun laten könne. Heu mochte dat Moorden nich lüiden, et was för enne olleun eun Middel süin Teul teo bereiken. Heu bedrunk sik vöör jeude Moord süine Bedenken büikant teo bringen un den Moord denn auk iutteovoiren. Ümdat de nekrophile Undoden enne nich diuersoom teofrieden stellen un et nich lücke eune willenlausen Sexslaven teo schapen, gung heu up Soike no jümmers nüige Moordoffers. <blockquote>“It was a craving, a hunger, […] a compulsion, and I just kept doing it […] whenever the opportunity presented itself.”<ref>Zitiert nach {{Literatur|Autor=Brian Masters|Titel=The Shrine of Jeffrey Dahmer|Datum=1993|Seiten=89}}</ref> („Dat was eun Verlangen, eun Hunger, […] eun Twang, un ek make eunfach wieder […], jümmers wenn sik de Chance anbaud.“)</blockquote> Heu vertelle den Unnersoikers, dat heu süine Moordoffers nich martern wolle, ünen dorümme bedäuvd hadde un de snellste un püinlausete Maneur ünen teo moorden köre. Süin Kannibalismus make heu vöörol iut Nüischüirigheud, man wolle auk war Van dat Offer för olle Tüid binnen sik hebben. Heu hadde verscheudene Gefoile, wenn heu de Lüiken lütt sneid. Up de eune Süide foile heu Macht un Geulheud, annersüids döö et Naud dat Bewüismaterial weg teo bringen. Wat man heut süin Offer teo verleusen. Heu beschreiv dat Wärk sülvenst os ekelhaftige Arbeud för deu heu jümmer Alhokol drunk sik teo överwinnen. Heu hege de Köppe up, den heu dachte de Köppe weuren de „echte Essenz“ van den Offers un dat heu ünen briuken wolle eune Altar teo biuen de enne Macht gieven solle. Heu namm de Figuren Imperator Palpatine in ''The Return of the Jedi'' un de Geminikiller in de ''The Excorcist III'' os Vöörbild. Süin Interesse an düssen beuden Charakteren was seo graut, dat heu af un teo gelle Kontaktlinsen dreog sik in de Liune för de Moordoffersoike teo bringen. === Nich upklöörde Moorde === No de internatscheonole Bekendheud van Dahmers Undoden kriegen de Unnersoiker in Milwaukee viele Anfrogen van anneren Polziebehörden över nich upklöörde Moorde un vermisste Personen iut meust ollen US-Bundsstoten un auk iut Duitskland. Düt weuren Fälle, wo de vermisste Persoeon oder dat Moordoffer den Offerprofil van Dahmer lüikkamm oder den Modus Operandi van Dahmer lüike. Eune Anfroge gung ümme den sess Jore aulen Adam Walsh. De Junge was den 27. Juli 1981 iut eunen Inkaupzentrum in [[Hollywood (Florida)|Hollywood]], [[Florida]] wegsliepen woren. Tweu Wieken läter fund eun den afsnieden Kopp, dat överige Lüiv bleiv verswunnen. De Serienmöörder Ottis Toole namm süin Bekenntnisse trügge un konn wüil dat’t keune Bewüsie gav keune Ankloge kriegen. Os dat Bild van Dahmer no süine Fastnome in den Medien teo seun was, meunen welke Tuigen seu hädden Dahmer up den Tag van den Kinnerrauv in dat Inkaupszentrum seun. Dahmer was teo düsse Tüid in Florida, man ümme dat heu annere Moorde open teostoon hadde, den Polizeiunnersoik hulp de Moorde upteodecken un Adam Walsh auk nich den Profil van süinen anneren Offers lüik kamm, was sik de Unnersoik 2008, os de Fall slotten wore, noch jümmers vermeoden dat Toole den Jungen ümmebrocht hadde. Teohaupe med amerikaanske Behöörden hebbet de Stoosafkodeskop in Bad Kreuznach un dat Landskriminaalamt Rhüinland-Palz füiv unkünnige Moorde an Friuen unnersöcht, de sik in de Tüid os Dahmer in Rheinland-Palz statuinierd was teodroigen. De Unnersoiker fünnen man nenne Bewüise, dat de Moorde med Dahmer teohaupe hingen. Biutendem versekere Dahmer in Duitskland nems ümmebrocht hädde. Tüidens süine Moordserie kamm Dahmer kamm eunige Mole mie’r Polizei un anneren Behöörden in Kontakt. Man süin Moorden decken seu nich up vanwegen eune Antall van Unnersoikfelers. Süin Gefoil, dat heu nich teo överwinnen weure sterke dat. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%;" !Datum !Behörde !Vöörfall |- | style="text-align:center" |25. Juni 1978 | style="text-align:center" |Bath Police Department | style="text-align:left;" |Büi eune Verkeerskontrolle unnersochte de Polizist den Wagen van Dahmer nich. Up’r Achterbank befünnen sik Affallsäcke med’n lüttsnieden Lüike van süinen eursten Moordoffer. |- | style="text-align:center" |September 1988 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | In de sess Dage lange Unnersoikhaft wegen dat Verleiden van eunen Minnerjörigen döörsochte de Polizei dat Apartment van Dahmer, man fund nich den afsnieden Kopp van den veurden Moordoffer. |- | style="text-align:center" |März 1990 bet Juli 1991 | style="text-align:center" |Preovtüidhülp | style="text-align:left;" |De Preovtüidhülp van Dahmer besochte enne nich in süinen Apartment, so os de Vöörschrivt dat segt.<ref name="Asseo">{{Internetquelle |autor=Laurie Asseo |url=http://www.apnewsarchive.com/1997/Dad-of-Killer-s-Victim-Loses-Appeal/id-37299924b92d571d5ce9a42bbd91a52b |titel=Dad of Killer’s Victim Loses Appeal |werk=[[Associated Press|AP]] News Archive |datum=1997-10-20 |abruf=2017-11-01}}</ref> In’r Haftpreovtüid moorde heu 12 Minsken in süinen Apartment. |- | style="text-align:center" |Juli 1990 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | No dat Dahmer eunen jungen Mann med einen Gummihammer angriepen hadde, kümmere sik de Polizei nich ümme den Fall. Seu kieken auk nich in dat Polizeiregister un wusten dorümme auk nich dat Dahmer in’r Haftpreovtüid was. |- | style="text-align:center" |unkünnig | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | Up eunen Dage was de osige Stabk iut den Apartment van Dahmer so stark, dat Novers de Polizei reupen. Seu fünnen man nich den Born Van den Stank, den Boverlüiv in der Badewanne van Dahmer. |- | style="text-align:center" |27. Meu 1991 | style="text-align:center" |Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" |De 14 Jore aule Konerak Sinthasomphone konn flüchten. Man os de Polizei den Jungkeerl fund, vertelle Dahmer dat de Junge süin Partner es un seu sik strieden hadden. De Polizisten bröchten Sinthasomphone dorümme trügge no dat Apartment van Dahmer. De Polizei unnersochte dat Apartment nich, süss hädde se den Lüike van’n vörigen Moordoffer in’r Sloopkamer funnen. Dahmer brochte den jungen Keerl ümme, os de Polizisten weg weuren. |- | style="text-align:center" |30. Meu 1991 | style="text-align:center" |FBI,<br /><br /> Milwaukee Police Department | style="text-align:left;" | Eune Tuigin reup büi dat FBI un den Milwaukee Police Department an, os seu eunen Vermisstenfoto van Konerak Sinthasomphone seun hadde. Seu vertelle dat Dahmer wat med den Verswinnen van Sinthasomphone teo krüigen hebben könne. De Polizei beachte den Henwüis man nich. |- |} == Gerichtsprozess == === Prozess === [[Bild:Milwaukee_County_Courthouse.jpg|duum|Dat ''Milwaukee County Courthouse'', in den 1992 de Dahmer-Prozess was.]] Den 6. August 1991 sette eun Gericht in Milwaukee de Kautscheon van Dahmer up 5 Millionen US-Dollar fast. Büi den sülven Gerichtstermin gav Dahmer offitschell Verläuv de Överreste van süine Offers an de Grävnissinstitute teo övergieven. No den Recht van den Stoot Wisconsin hädde heu verseggen können de Överrester früi teo gieven, ümmedat et Bewüismateriaal was. In den unwoorschüinliken Fall van Dahmers Früisproke weuren de Överester süin Eugen woren. Nodat eun Psychologe enne unnersocht un düchtig för den Prozess bestimme, klage eun Sworengericht in Milwaukee Dahmer den 30. Januar 1992 wegen 15 Moorden an. (Üm dat för de Moord an Hicks de US-Bundsstoot Ohio teostännig was, behannele eun Gericht in Ohio düsse Moord seperaat.) In den Falle van Tuomi brochte dat Gericht nenne Anklage an, denn de Begievenheuden van düt Nacht weuren nich länger vull teo rekonstrueurn. Veur Afkoden verdeudigen Dahmer. No dat heu eun vullstännig Bekenntnisse döö un sik den 13. Januar 1992 för schüllig bekenne, behannele de Prozess ''State of Wisconsin vs. Jeffrey L. Dahmer'' olleun de Froge of Dahmer schulddüchtig es. In den Saal weuren nich olleun viele Misnken van den Medien un Familienliddmoten van de Offer, man auk de Vadder un de Steffmodder van Dahmer, deu tüidens de Prozess dat eurste Mool de Details van den Verbreken teo häuren kriegen. Olns teohaupe befroge dat Gericht 28 Tuigen. Door mank de beuden Polizisten iut den Milwaukee Police Department, deu dat Bekenntsnisse van Dahmern upteuken un auk Tracy Edwards, dat Offer dat flüchten konn. Biutendem seden acht pychiaterske Geodachter iut, de vöör den Gerichtsprozess den mentalen Teostand van Dahmer dagelang unnersocht hadden. === Psychiaterske Geodachten === {| class="wikitable float-right" style="font-size:95%;" | class="hintergrundfarbe5" |'''Diagnosen''' | * Borderline-Persöönlikheudsstäurnisse * Paraphilien: Nekrophilie <small>(strüidig)</small>, Sadismus <small>(strüidig)</small><br /><br /> Frotteurismus, Partialismus * Schizoide Persöönlikheudsstäurnisse * Schizotypische Persöönlikheudsstäurnisse * DissotschioalePersöönlikheudsstäurnisse * Schizophrene un/oder affektive Psychose <small>(strüidig)</small> * Alkohoolkrankheud * Asperger-Syndrom <small>(woorschüinlik, keune Diagnose teo Lievetüiden)</small> |} De dreu Geodachter van de Verdedigers stemmen övereun dat Dahmer eune psychske Stäurnisse hadde un dorümme schuldundüchtig es. Heu kreig eune Diagnose van twanghaftige Nekrophilie, wegen deu Dahmer nich de Kuntrulle över sik hadde. Bovenup stellen de Geodachters eune Borderline-, dissotschole un auk schiziode Persöönikheudstäurnisse fast just os chronisk Alkoholismus. Eun Geodachter beschreiv Dahmer auk os psychotisk. Heu hadde eune iut de Moten primitive Persöönlikheudstruktuur un afsünnerliek Twangsideun, wo de Gedoachter med up den Versoik van Dahmer, eunen Zombie teo schapen un süinen Plaan eunen Altaar för de afhackten Köppe upteorichten verweis. De Sakenkünnigen van de Stootsavkodeskop weuren eunig, dat Dahmer no de Gesette nich geisteskrank was un dorümme schhulddüchtig was. Heu hadde nenne Waaniden, ümmedat heu wusste dat de Altaar enne nenne echte Macht gieven konn. Seu seden de Bordline-Diagnose os richtig an, man seu strieden de twanghaftige Nekrophilie af, ümmedat heu lievige sexuelle Partner leuver mochte un eun echten twanghaftigen Möörder sik teo moorden nich bedrinken mott. Dat heu sik beheersken konn weis de Tüid van niegen Joren twisken den eursten un den tweuden Moord un de Ümmestand dat heu büi’n Sex Kondome briuke. Dahmer was nenne impulsiv Möörder, man eun Möörder med Willen un kloren Kopp, deu sik bemögge süine Doden mügelik teo maken un teo verbergen. Bovenup es heu eunmolig mank sexuell drieven Serienmöördern, doför dat heu nich med Willen brutaal un sadistisk hannele, eun Kennteuken dat meustendeuls för düüse Oord Serienmöörders gelt. Dahmer bedäuve süine Offers ünen unnäudigen Püin afteowennen. Man eun van de tweu Sakenkünnigen van den Gericht beschreiv Dahmer doch os eunen Sadisten. Süine aggressive un füindlike Hang hädden enne teo süin Deon twungen, süin sexuelle Drivt maken enne destruktiv. Heu hädde eune eernsthaftige Persöönlikheudstäurnisse, de behanneld weren mott, man heu leid wegen eune Psychose auk an Nekrophilie. Biutendem lovte de Geodachter nich dat Dahmer däude, dat süine Partner enne nich verlaten können, man ümme dat heu sik van ünen sexuell antogen foile un büikant bringen wolle wat heu up dat meuste an sik hate - süine Homosexulaiteut. Heu betwüivele dat Dahmer süinen Offers Löcker in den Koppe bore, os seu noch an’n Lieven weuren, oder Deule van ünen getten hadde. Heu wolle süine Undoden noch schrecklliker iutseuen maken os seu ol weuren. Un doch weure Dahmer gor nich seo eun leigen Minsken. De annere Sakenkünnige stelle eune Bordrline-Stäunrisse, man weis af, dat Dahmer eune Psychose hadde un beschreiv enne os fründliken, leuven Keerl, humorvull un med charmant Bedregen. De FBI-Fallanalytiker Robert Ressler, deu Dahmer tweu Dage lange verhäurd hadde, verklöre läter, dat heu olleun man Sympathie för den quäälde un verdreuggede Persoo hadde. Vanwegen organiseurde os auk unorganiseurde Kennteuken beschreiv heu enne os vermengde Däder. No Ressler däude Dahmer teomindsten büi süinen läteren Moorden tüidens eune psychotisk Episode un so in schuldundüchtigen Teostand. Man Ressler was nenne Psychiater un was seo vöör Gericht nich os psychiatersk Sakenkünnigen teolaten. Lätere Geodachten niemet an, dat Dahmer woorschüinlik auk dat Asperger-Syndrom hadde, man tüidens süin Lieven kreig heu düsse Diagnose nich. No eunen anneren, no süine Daude schrieven Geodachten kreig Dahmer up Psychopathie-Checkliste van Robert D. Ahyes 22 Punkte, wat bebüdt dat heu woorschüinlik nenne Psychpaath was, man olleun eunige psyopathiske Kennteuken hadde. === Endvöördrege un Oordeul === Dat Plädoyer van de Verdegigers was „schüllig, man schuldundüchtig “ (''guilty but insane''). Ofscheon Dahmer dat Unrecht van süin Deon seun konn, hadde heu wegen süinen psychsk Teostand nicht de Kontrolle över süin Deon. Med düsse Strategie weure Dahmer nich in dat Gefägnnis kumen, man up Diuer in eune psychiaterkse Anstalt kumen, door Therapie teo maken. De Stootsavkodeskop versochte de Sweoren man teo övertuigen, dat Dahmer wal doch süin Deon kontolleruen konn. Seu beschrieven Dahmer Meister in’r Manipulatscheon un eunen kauldgrünnigen Möörder med Kalküül, deu viele Luide teo’n Narren hadde. Den 25. Ferbuar 1992 beschläuten de Sworen, nodat seu füiv Stunnen Rood haulen hadden, dat Dahmer med teggen tiegen tweu Stemmen in ollen Punkte van’r Ankolge schuldüchtig was. Eur dat’t Gericht den 17. Februar 1992 dat Straafmoot verkünne, gav de Richter den Anverwandten un upletst den Anklaagden dat letste Weord. Dahmer, deu büi de Prozess swiegen hadde, lese wat vöör un bekunne, dat heu dat Leud, dat anricht hadde, ruige un wünske süin Deon trügge niemen könne. Heu hädde sik den Prozess stellt, dat nenne open Froge blüivet un teo wüisen, dat heu süine Verbreken nich iut Haat begung. Döör süinen Fall hoppe heu, dat Minsken so os heu Hülpe krieget, eur dat seu sik sülvenst oder anneren schadet. == Haft == [[Bild:Columbia_Correctional_Institution_Wisconsin_with_guard_tower.jpg|duum|Die ''Columbia Correctional Institution'' in Portage, Wisconsin, in der Dahmer seine Haftstrafe bis zu seinem Tod im Jahr 1994 verbüßte.]] No den Ordeul was Dahmer in den ''Columbia Correctional Institution,'' eune Justiznastalt med häugste Sekerheud un rund 600 Insaten in [[Portage County (Wisconsin)|Portage]], Wisconsin. Dat eurst Johr van süine Hafttüid brochte heu in Isolatscheonhaft teo, denn os eunen „beroimt“ Serienmöörder hadde de Justizanstalt Sorgen dat Dahmer mank de anneren Insaten nich seker es. In Afsproke med Dahmer konn heu no eunen Joor Tüid in den normalen Trakt van de Justizanstalt. Süine Familie besochte enne regelmotig. Heu kreig faken Breuve iut de ganse Welt, deulwüise med Haatnorichten, man auk Anfrogen för Autogramme, Anbode för Breuvfründskoppen, Leuvdbekentnissen van [[Hybristophilie|hybristophilen]] Vererers un Geldgeschenke över 12.00 US-Dollar. In’r Hafttüid wenne sik Dahmer teo den Christendeom hen un sinne över süine Afkeer van Godd os de Grund för süine Verbreken. Den 10. Meu 1994 was süine Däupenge in’r Justizanstalt. Süin Paster besochte enne eunmool de Wieke. In’n Sommer 1994 greip büi eunen Goddsdeunst in’r Justizanstalt eun Insate Dahmer med eune Lemmel teo’n Schrapen un Barbeuren an. De Angriep versere Dahmer man nich. Dat Leid van de Justizanstalt bekeik dat Risiko up noch eunen Attacke os minne un Dahmer wolle afsliut in den normolen Hafttrackt blüiven. == Daud un Reaktscheon == Dreu Wieken vöör süinen Daude deule dat Gefängnis Dahmner no eune Arbeudseunheud in, de os Hiusmester in dat Gefängnisse arbeuden. Den Morgen van den 28. November 1994 weuren Dahmer un de Insaten Jese Anderson un Christopher Scarver in de Arbeudeunheud indeuld un sollen de Sanitäranlogen tiegen an de Fitnessrium reuggen maken. Os de Gefängniswächters eunige Minuten nich up de dreu Insaten uppassen, slaug Scarver eurst Dahmer un achteran Anderson med de Üisenstange van eune Hantel daal. Dahmer was noch lievig, man nich anteospreken, os eun Wächter enne Klocke 8:10 bloidig fund. Med sworen Frakturen in’n Gesichte un an den Koppe kamm Dahmer no dat ''Divine Saviour Hospital'' in Portage. Dor starv heu Klocke 9:11. Andersan starv twee Dage läter an süinen Wunnen. No’r Obduktscheon van Dahmer, slaug Scarver enne van vöörto daal, süin Lüiv weis man keune Verseernisse, deu eun verwachten es, wenn eun sik weert. Up süinen Daud gav et verscheuden Reaktscheonen. Ville Anverwande van de Offers reageuren blüide. Annere weuren triurig un bestört. Eune Söster van Edward Smith, de Dahmer in süine Hafttüid besocht hadde, de Details över den Daud van üren Breoder wüis teo weren, see os Dahmer moord worde: <blockquote>“I couldn’t stop crying when I heard the news. […] He shouldn’t have been murdered like that.”<ref name="people">{{Internetquelle |autor=Elizabeth Gleick |url=https://people.com/archive/cover-story-the-final-victim-vol-42-no-24/ |titel=The Final Victim |werk=People |datum=1994-12-12 |abruf=2017-06-11}}</ref> („Ek konn nich uphäuren teo wüinen, as ek de Noricht häure. […] Heu hädde nich nich up düsse Oord ümmebrocht weren sollen.“)</blockquote> In’n Dezember 1994 richte de Famüilie van Dahmer eune Triuerfüier iut. Nodem dat Dahmer storven was, strieden süine Öllern wat med süinen Lüiv scheun solle. Joyce Flint woll dat Bregen van üren Sune för de Wetenskop teogänglik maken, Lionel Dahmer woll de Lüike verbrennen, seo os Dahmer sik dat wünsked hadde. De Strüid gung vöör Gerichte, dat den Dezember 1995 beslaut de Lüike teo verbrennen. De Aske deulen süine Öllern up.<ref>{{Internetquelle |url=https://articles.latimes.com/1995-12-13/news/mn-13561_1_jeffrey-dahmer-s-brain |titel=Judge Orders Jeffrey Dahmer’s Brain Destroyed |werk=Los Angeles Times |datum=1995-12-13 |abruf=2017-12-23}}</ref> De afroamerikaanske Scarver, deu an [[Schizophrenie]] un Twangsideen leid, satt ol wegen Moord in’n Gefängnisse un see glüiks no dat heu angriepen hadde, dat Godd enne updregen hädde Dahmer un Anderson teo moorden. Heu kreig eun Oordeul för noch eunmool tweu lievenslangen Freuhheudstrafen. Dat Motiv för de Daad kunn auk Wraak un Vergellen wesen süin. Villicht woll de Afroamerikaner Scarver Dahmer, deu vöör ol afroamerikaknske Männer ümmebrocht hadde, un Anderson, deu versocht hadde den Moord an eune Friu tweu Afroamrikaners anteohängen, wat vergellen. 2015 verklöör Scrver teoletst, dat heu Dahmer moord hadde, üm dat heu Dahmer süine Doden wedderlik fund un Dahmer in’n Gefängnisse keune Ruigge wiesen hädde. Heu see auk, de Gefängnisswächter hädden enne med Absicht sunner Upsicht, dat heu Dahmer ümmebringen könne. == Noslag un Nowerkunge == Nadem dat Dahmer süine Verbreken künnig worden, gav et in Milwaukee Protest un Kundgoven tiegen dat Milwaukee Police Department, för deu sik vöör ol de nichwitte Bewonnersken un Bewonners teohaupesluten hadden. De Protest heul de Polizei Vöörordeule un Glüikgülligheud tiegen afroamerikaanske, homosexuelle Minsken un auk annere Minnderheuden vöör un sprak Kritik iut an dat Bedregen van de Polizisten büi den Fall van Konerak Sinthsomphone. Nodat seu Sinthasomphone wedder no dat Apartment van den Serienmöörder Dahmer brocht hadden, maken seu över den Polizeifunk eunen Spass över den schüinboren Strüid van de beuden „Leuvsten“. Afroamerikannske Politiker hadden de Ansicht, dat de Polizei soik ümme den Fall anners kümmerd hädde, weure de Jungkeerl Sinthsomphone witt un Dahmer swart wesen. Büi de polizeinterne Unnersoik weuren de Beamten suspendeurd un no de Unnersoik iut den Deunst verafscheud. Vöör Gericht dö Dahmer dat leud, dat de Polizisten wegen enne üre Arbeud veloren hädden; no Dahmer hädden de Polizisten keune Schuld an den Daud van den Jungkeerl. No eune lätere Klage kriegen de Polzisten Verläuv wedder in dat Police Department van Milwaukee teo arbeuden. De Famüilie van Sinthsomphone kreig van de Stad Milwaukee 850.000 US-Dollar os Iutglüik för de Feuler van de Polizei. Ol teo Lievtüiden van Dahmer döön Anverwandte van süine Offer Klagen up Schadensafstand un Affinen. De 80 Mio. US-Dollar, deu Gerichte den Anverwandten teospreuken, konn Dahmer, deu olleun ringe Middel hadde, man nienich talen. No süinen Daude wollen elv Offerfmüilien de Nolotels van Dahmer os Affinen un Schadensafstand. Süin Ärvdeul bestund iut rund 300 Dingern, dor mang de Üisschapp, in den heu de Lüivdeule van süine Offers upheged hadde, de Borer un annere Wärktuige van süinen Undoden. Eurst solle et eune Auktscheon för düsse Nolotels gieven, dat de Famüilien de Innomen mang sik updeulen könnt. Annere Offerfamüilien mochten de Ideu man nich. An’n Enne köften Geschäftsluide den Ärvdeul för 407.225 US-Dollar. De Summe deulen de Anverwandten up. Den Juni 1996 worden olle Saken iut den Ärvdeul teostäurd un tweumaked. De Oxford Apartments worden ol 1992 afrieten. Catherine Dahmer ging den Dezember 1991 med Daude af. No eunen versöchten Suizid 1994 starv Joyce Flint in den November 2000 an Kanker. Lionel Dahmer bleiv den Achternomen behaulen un gav eunige Interviews, de jüngste Breoder David ännere süinen Achternomen af un beslaut eun annonym Lieven teo foiren. == Rezeptscheon == === Berichte in den Medien un Woorniemen === Bet dat de Polizei Dahmer den Sommmer 1991 fastnommen hadde, was sik nems vermeoden, dat in Milwaukee eun Serienmöörder unnerwegens was. Et hadde nenne verdächtige Lüikefunne gieven un den faken vermissten Jungkeerels un Männer schonk auk de lokale Presse keune Upmärksamkeud. De Medien jiepern seo no Infomatscheon, dat Reporter de Anverwandten van den Offers belagern un de Polizeiunnersoik männichmool in’n Weg stünnen un de Soikarbeud in Gefoor bröchten. Teo’n Büispill brochte de ''New York Times'' euen stolen Polizeibericht över de bet teo streng vertruiliken Infomatscheonen över den Kanninblaimus van Dahmer riut. De Journalisten neumen seo stark up Tracy Edwards, eun Häuvdtuige in den Gerichtsverforen tiegen Dahmer, Infleod, dat heu in den Kruizverhäuren instund, süine Believensse uppliustert teo hebben, seo dat süine Gläuvwördigheud leid. De Boulevardpresse övertrumpe sik med grauten Överschrivten — deulwüise iutdacht — os „''The Cannibal – Face of madman who killed 17 and ate them''“ („De Kannibale – Gesicht van den Mallen, de 17 ümmebrochte un att“) oder „''Milwaukee Cannibal Killer Eats His Cellmate''“ („Milwaukee-Kannibalen-Killer itt süinen Zellenmaten“) und schuire so, kort no dem dat ''The Silence of the Lambs'' in de Kinos kumen was, de Angst vöör eunen Möörder os Hannibal Lecter.<ref name="Bonn">{{Internetquelle |autor=Scott A. Bonn |url=https://www.psychologytoday.com/blog/wicked-deeds/201409/the-jeffrey-dahmer-hannibal-lecter-connection |titel=The Jeffrey Dahmer-Hannibal Lecter Connection. Two cannibal serial killers linked by the media |werk=[[Psychology Today]] |datum=2014-09-29 |abruf=2023-06-22 |sprache=en}}</ref> Os Dahmer dat eurste Mool den 25. Juli 1991 teo süine Gerichtstermüin vööör olle Luide tradd, weuren Beobachter meust daalslaan, dat heu gans normaal wärke un dat Bäuse nich anteoseun was. Dahmer make eur eunen verseerboren, meust ängsteliken ndruck un dreog in den Gerichtssaal nenne Brillen, dat heu nems in de Augen küiken mosste un Distanz teo Gescheunissen woren konne. Ofscheon Dahmer – anners os Ted Bundy, [[Richard Ramírez]] oder [[Charles Manson]] – de Upmärksoomkeud van den Journalisten un Fotografen nich genaut, was de Faszinatscheon in den Medien nich minner graut. De US-Tüidschrivt ''People Weekly'' dachte enne in’n August 1991 eune Titelgeschichte teo un wele enne mank de 100 Persönlichkeuden van den 20. Joorhunerd. Dat Magazin ''Vanity Fair'' brochte in’n November 1991 eunen Artikel riut, in den de Serienmörder Denis Nilsen, den süine Verbrekenup Dahmers Verbreken lüiket, enne analyseure. Dahmer worde eune Beröömheud un Polizisten beden enne ümme Autogramme. Heu kreig över 100 Anfrogen för Interviews un stimme no süine Oordeul eunen eursten Fernseunuptridd, deu in’n Januar 1991 in’r Justiszanstalt upteuektd worden was, för den Boulevard-Nachichtenmagazin ''Indisde Edition'' teo. Süin tweud un letst Interview in’n Fernseun an’r Süide van süinen Öllern senne dat Nachrichtenmagazin ''Dateline NBC'' in’n März 1994. In beuden Interviews unnerstreik Dahmer, dat heu för süin Deon instoon doit un nems eune Medschuld an süinen Doden drege. No de Sensatscheonsberichte folgen biograafske Wärke os ''The Shrine of Jeffrey Dahmer'' (1993) van Brian Master un de Memoiren ''My Son is a Muderer'' (1995) van Lionel Dahmer. Düsse Wärke versoiket Grünne teo finnen för de Berbreken van Dahmer. Kritik an den Beok van Masters was, dat heu Dahmer teo sympathisk beschreiv.<ref>{{Internetquelle |autor=Charles Nevin |url=https://www.independent.co.uk/voices/interview-empathy-for-the-devil-brian-masters-he-is-tidy-dapper-bookish-and-has-made-friends-with-a-1481927.html |titel=Interview: Empathy for the devil: Brian Masters: He is tidy, dapper, bookish and has made friends with a serial killer. Charles Nevin on a biographer with murder on his mind |werk=[[The Independent]] |datum=1993-01-31 |abruf=2017-10-28}}</ref> Lionel Dahmer kreig süine Sülvstrefelxioon över süine Rulle un Feuler os Vadder anrekend.<ref name="sins">{{Internetquelle |autor=Paula Chin |url=https://people.com/archive/sins-of-the-son-vol-41-no-11/ |titel=Sins of the Son |werk=People |datum=1994-03-28 |abruf=2018-01-01}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=[[Jonathan Kirsch]] |url=https://articles.latimes.com/1994-04-06/news/vw-42599_1_lionel-dahmer |titel=BOOK REVIEW/MEMOIR: Dahmer’s Father Also Asks, ‘Why?’: A FATHER’S STORY by Lionel Dahmer |werk=Los Angeles Times |datum=1994-04-06 |abruf=2018-02-23}}</ref> Ol teo Lievetüiden wecke Jeffrey Dahmer büi vielen Minsken – doormank Polizisten, Avkoden un Psychiater, de sik med süine Fall befaten hadden – Medleud un Sympathie, de up’t läteste bet teo’n romantisken Verkören in vielen Fan-Blogs un anneren sotscholen Medien langt. Grünne sind wal süine schuigge Oord, de probleemrüike Jüügdtüid, süin Wunsk no Leuvde un Neigde teo anneren Minsken, de Ruigge vöör Gericht un auk süine Uprichtigkeud un Schämede.<ref name="Eloise">{{Internetquelle |autor=Marianne Eloise |url=https://www.vice.com/de_at/article/wn75m5/warum-menschen-mitleid-mit-dem-serienmorder-und-kannibalen-jeffrey-dahmer-haben |titel=Warum Menschen Mitleid mit dem Serienmörder und Kannibalen Jeffrey Dahmer haben |werk=[[Vice (Magazin)|VICE]] |datum=2017-02-18 |abruf=2017-08-25}}</ref> === Populäärkultuur === Dahmer es eune Legende in’r Populäärkultuur worden.<ref name="Kreitling"/> Süine Perseon un süine Verbreken, vöör ollen süin Kannibalismus, sind dat Thema in vielen künstlersken Werken.<ref name="Bonn"/> Dahmer was de Inspiratscheon vöör verscheudene musikaalske Stücke os ''213'' van [[Slayer]], ''Jeffrey Dahmer'' van [[Soulfly]] oder den Konzeptalbum ''Dahmer'' van de Death-Metal-Band [[Macabre]], man auk literarske Werke os [[Joyce Carol Oates]]’ ''Zombie'' (1995), [[Poppy Z. Brite|Poppy Z. Brites]] ''Exquisite Corpse'' (1996) und [[Edward Lee|Edward Lees]] ''Dahmer is not dead'' (2017). Filme över süin Lieven sind ''Dahmer'' (2002) med [[Jeremy Renner]] in’r Häuvdrulle un ''[[My Friend Dahmer]]'' (2017) med [[Ross Lynch]]. Dahmer was auk de Vöörlage för fiktive Doden in Serien os ''[[South Park]]'' un ''[[American Horror Story]]'' oder Filmen os ''[[Copycat|Copykill]]'' (1995). In’n September 2022 brochte Netflix de Miniserie ''[[Dahmer – Monster: The Jeffrey Dahmer Story]]'' riut. Evan Peters spille de Häuvdrulle.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Gebauer |url=https://www.ksta.de/kultur/true-crime-serie-netflix-dahmer-serienmoerder-39958758 |titel=Streaming-Tipp: Neue True-Crime-Serie auf Netflix über Serienkiller Jeffrey Dahmer |datum=2022-09-19 |abruf=2022-09-19 |sprache=de-DE}}</ref> == Filmme un Dokumentatscheonen == === TV-Interviews === * 1993: ''Inside Edition: Serial Killers'' (Nancy Glass in’n Interview medJeffrey Dahmer) * 1994: ''The Oprah Winfrey Show'' (Oprah Winfrey in’n Interview med Lionel Dahmer) * 1994: ''Dateline NBC – Inside Evil: Jeffrey Dahmer'' (MSNBC, Stone Phillipsin’n Interview med Jeffrey Dahmer, Lionel Dahmer un Joyce Flint) * 1994: ''Hard Copy'' (Diane Dimond in’n Interview med Joyce Flint) * 2004: ''Larry King Live'' (CNN, Larry King in’n Interview med Lionel und Shari Dahmer) * 2012: ''Confessions of A Serial Killer'' === Dokumentatscheonen === * 1992: ''The Trial of Jeffrey Dahmer.'' Regie: Elkan Allan * 1992: ''Dahmer: Mystery of the Serial Killer.'' Regie: Michael Husain * 1993: ''Day One: Dahmer.'' ABC News, Moderator: Forrest Sawyer * 1993: ''To Kill and Kill Again.'' Regie: Patrick Fleming * 1994: ''Everyman: Profile of a Serial Killer.'' Regie: Nikki Stockley * 1995: ''Jeffrey Dahmer oder der Schrein des Todes.'' [[ZDF]] * 1996: ''Jeffrey Dahmer: The Monster Within.'' Regie: Bill Harris * 2003: ''Autopsie – Mysteriöse Todesfälle.'' Dokuserie, Episode 63: ''Der Kannibale'' * 2005: ''Born to Kill – Als Mörder geboren?'' ''(Born to Kill?)'' Dokuserie, Staffel 1, Folge 3: ''Jeffrey Dahmer'' * 2013: ''Jeff'' (Alternativtitel: ''The Jeffrey Dahmer Files''). Regie: Chris James Thompson * 2017: ''How it Really Happened. The Strange Case of Jeffrey Dahmer.'' HLN * 2017: ''Dahmer on Dahmer: A Serial Killer Speaks.'' Oxygen * 2018: ''Dark Tourist.'' Netflix-Dokuserie, Staffel 1, Episode 3: ''United States'' * 2022: ''Jeffrey Dahmer: Selbstporträt eines Serienmörders.'' ''(Conversations with a Killer: The Jeffrey Dahmer Tapes'') Netflix-Doku, Miniserie, Regie: Joe Berlinger === Filme === * 1993: ''The Secret Life: Jeffrey Dahmer.'' Regie: David R. Bowen, Carl Crew os Dahmer. * 2002: ''Dahmer.'' Regie: David Jacobson, [[Jeremy Renner]] os Dahmer. * 2006: ''Raising Jeffrey Dahmer.'' Regie: Rich Ambler, Rusty Sneary os Dahmer. * 2017: ''My Friend Dahmer.'' Regie: Marc Meyers, Ross Lynch os Dahmer. * 2022: ''Dahmer – Monster: Die Geschichte von Jeffrey Dahmer''. Miniserie. Regie: Ryan Murphy, Evan Peters os Dahmer == Literatur == * Derf Backderf: ''Mein Freund Dahmer: Eine Graphic Novel über den Serienmörder Jeffrey Dahmer.'' Aus dem Englischen von Stefan Pannor. Metrolit Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-8493-0048-7; Original: ''My Friend Dahmer: A Graphic Novel.'' Abrams ComicArts, New York 2012, ISBN 978-1-4197-0216-7. * Edward Baumann: ''Step into My Parlor: The Chilling Story of Serial Killer Jeffrey Dahmer.'' Bonus Books, Chicago 1991, ISBN 978-0-929387-64-2. * John Borowski: ''Dahmer’s Confession: The Milwaukee Cannibal’s Arrest Statements.'' Waterfront Productions, Chicago 2017, ISBN 978-0-9976140-2-2. * Lionel Dahmer: ''Mein Sohn ist ein Mörder: Geschichte eines Vaters.'' Deutsche Erstausgabe. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main 1995, ISBN 3-596-12940-0; Original: ''A Father’s Story.'' William Morrow and Company, New York 1994, ISBN 978-0-688-12156-3. * Don Davis: ''Jeffrey Dahmer.'' Heyne, München 1992, ISBN 3-453-05700-7; Original: ''The Jeffrey Dahmer Story: An American Nightmare.'' St. Martin’s Press, New York 1995, ISBN 0-312-92840-8. * Robert J. Dvorchak, Lisa Holewa: ''Wer ist Jeffrey Dahmer? Das schockierende Porträt des Milwaukee-Mörders.'' Bastei Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1992, ISBN 3-404-13415-X; Original: ''Milwaukee Massacre: Jeffrey Dahmer and the Milwaukee Murders.'' Robert Hale Ltd, London 1991, ISBN 978-0-7090-5003-2. * Richard W. Jaeger, M. William Balousek: ''Massacre in Milwaukee: The Macabre Case of Jeffrey Dahmer.'' Waubesa Press, Oregon, WI 1991, ISBN 1-878569-09-0. * Patrick Kennedy, Robyn Maharaj: ''Dahmer Detective: The Interrogation and Investigation That Shocked The World.'' Poison Berry Press, 2016, ISBN 978-0-9947500-0-6. * Brian Masters: ''Todeskult. Der Fall Jeffrey Dahmer.'' Rowohlt Verlag, Reinbek 1995, ISBN 3-499-19698-0; Original: ''The Shrine of Jeffrey Dahmer.'' Hodder and Stoughton Ltd, London 1993, ISBN 0-340-57482-8. * Joel Norris: ''Jeffrey Dahmer: A Bizarre Journey into the Mind of America’s Most Tormented Serial Killer.'' Pinnacle Books, New York 1992, ISBN 978-1-55817-661-4. * Roy Ratcliff, Lindy Adams: ''Dark Journey, Deep Grace: Jeffrey Dahmer’s Story of Faith.'' Leafwood Publishers, Abilene, TX 2006, ISBN 978-0-9767790-2-5. * Anne E. Schwartz: ''The Man Who Could Not Kill Enough: The Secret Murders of Milwaukee’s Jeffrey Dahmer.'' iUniverse, Bloomington, IN 2011, ISBN 978-1-4620-6269-0. * Richard Tithecott: ''Of Men and Monsters: Jeffrey Dahmer and the Construction of the Serial Killer.'' University of Wisconsin Press, Madison, WI 1997, ISBN 0-299-15684-2. == Weblenken == * [https://vault.fbi.gov/jeffrey-lionel-dahmer FBI Records: The Vault. Az.: 95-HQ-299714.] Veröffentlichte Auszüge über Jeffrey Dahmer aus den Archivakten des FBI. * Jeffrey Dahmer – Full Trial – Serial Killer auf YouTube. Videodokumentation von Elkan Allan über das Gerichtsverfahren in Milwaukee aus dem Jahr 1992. * Full King Interview Dahmer parents Lionel and Shari auf YouTube. Interview bei ''Larry King Live'' mit Lionel und Shari Dahmer aus dem Jahr 2004 und dazugehöriges [https://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0406/17/lkl.00.html Transkript].{{IMDb}}. == Nowüise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1994]] [[Kategorie:Boren 1960]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Serienmöörde]] [[Kategorie:Kriminalität]] [[Kategorie:Ohio]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] {{DEFAULTSORT:Dahmer, Jeffrey}} t67scbmrk5phw1sur7843tizbh5uk3k 0 175989 1064559 1064226 2026-05-07T23:34:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064559 wikitext text/x-wiki [[Datei:Anne LHuiller 01.JPG|mini|hochkant|Anne L’Huillier (2012)]] '''Anne L’Huillier''' (* [[16. August]] [[1958]] in [[Paris]]) is en [[Frankriek|franzöösch]]-[[Sweden|sweedsch]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.expressen.se/nyheter/hoga-odds-for-upptackter-om-rymdens-mysterier/ |titel=Pierre Agostini, Ferenc Krausz och Anne L'Huillier tilldelas Nobelpriset i fysik 2023 |werk=[[expressen.se]] |datum=2023-10-03 |abruf=2023-10-03}}</ref> [[Physiker]]in un [[Professor]]in för [[Atomphysik]] an de sweedsch [[Universität Lund]]. 2023 wurr hör gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Ferenc Krausz]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken. == Leven un wetenschaplich Arbeit == L’Huillier hett tonächst en Utbillen in theoretischer Physik angahn, wessel aber för hör [[Promotschoon (Dokter)|Promotschoon]] an dat franzöösch Karnforschungszentrum vun dat [[Commissariat à l’énergie atomique et aux énergies alternatives|CEA]] in [[Saclay]] in de experimentelle Atomphysik. Hör [[Dissertatischon]] schreev se över Vielfach-Ionisatschoon in Laserfeldern vun hooch Intensität. As [[Post-Doktorand]]in weer L’Huillier in [[Göteborg]] un [[Los Angeles]]. Af 1986 weer se an dat Forschungszentrum in Saclay fast anstellt. 1987 nehm L’Huillier an en [[Experiment]] deel, dat dat Ertüügen vun (ungerader) [[Hooch Harmonische|Harmonischer vun hooch Ordnung]] (High Harmonic Generation, HHG) bi Bestrahlen vun Edelgasen mit in‘n Pulsbedriev in’n Pikosekunnenberiek bedreeven [[Nd:YAG-Laser]]s wies. Dorbi wurrn n Photonen vun dat Atom afsorbeert un en eenzelt [[Photon]] vun de Energie <math> n \hbar \omega</math> emitteert (n-te Harmonische). HHG-Ertüügen in Gasen gelung McPherson un Kollegen 1987,<ref>{{Literatur |Autor=A. McPherson, George N. Gibson, Hernán Jara, Ulrich Johann, T. S. Luk, I. A. McIntyre, K. Boyer, C. K. Rhodes |Titel=Studies of multiphoton production of vacuum-ultraviolet radiation in the rare gases |Sammelwerk=Journal of The Optical Society of America B-optical Physics |Band=4 |Nummer=4 |Datum=1987 |Seiten=595–595 |DOI=10.1364/josab.4.000595}}</ref> un wenig later wies L’Huillier mit Kollegen nah anfänglich starken Affall dat Utbillen vun en Plateau in de Intensität vun höhgere Harmonischen af etwa de fievten.<ref>{{Literatur |Autor=M. Ferray, Anne L’Huillier, X F Li, L. A. Lompré, G. Mainfray, C. Manus |Titel=Multiple-harmonic conversion of 1064 nm radiation in rare gases |Sammelwerk=Journal of Physics B |Band=21 |Nummer=3 |Datum=1988 |Seiten=L31–L35 |DOI=10.1088/0953-4075/21/3/001}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=X. F. Li, Anne L’Huillier, M. Ferray, L. A. Lompré, G. Mainfray |Titel=Multiple-harmonic generation in rare gases at high laser intensity |Sammelwerk=Physical review |Band=39 |Nummer=11 |Datum=1989 |Seiten=5751–5761 |DOI=10.1103/physreva.39.5751 |PMID=9901157}}</ref> Se hett sück ok wieder mit HHG (to’n Bispeel Kohärenzeegenschapen, Phasenanpassung) un arbeit sowohl experimentell as ok theoretisch. In de 1990er Johren hett se de höhgere Harmonische up dat Ertüügen vun Attosekunnen-Pulsen anwennd.<ref>{{Literatur |Autor=Philippe Antoine, Anne L’Huillier, Maciej Lewenstein |Titel=Attosecond Pulse Trains Using High–Order Harmonics |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=77 |Nummer=7 |Datum=1996 |Seiten=1234–1237 |DOI=10.1103/physrevlett.77.1234 |PMID=10063025}}</ref> 1992 nehm se an en Experiment in Lund deel, wo dormals een vun de eersten [[Titan:Saphir-Laser]] för Femtosekunnenpulse in [[Europa]] installeert weer. 1994 truck se ganz nah Sweden, wurr 1995 Dozentin un 1997 Professorin in Lund. Se leit dor de Grupp för [[Körttietphysik|Attosekunnen-Physik]]. == Ehrungen un Utteknungen == L’Huillier is siet 2004 Liddmaat vun de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschapen]] un weer 2007–2015 Liddmaat in dat [[Nobelpries för Physik|Nobelkomitee för Physik]].<ref>{{Cite web|url=http://www.academia-net.org/profil/prof-anne-lhuillier/1135203|title=Prof. Anne L'huillier - AcademiaNet|website=www.academia-net.org|language=en|access-date=2019-12-18}}</ref> 1997 wurr se Fellow vun de [[American Physical Society]]. 2003 kreeg se den [[Julius-Springer-Pries]] un 2011 en [[UNESCO-L’Oréal-Pries]]. 2013 wurr se mit den [[Carl-Zeiss-Forschungspries]] un de [[Blaise-Pascal-Medaille]] uttekent. 2015 wurr se Ehrendokter vun de [[Friedrich-Schiller-Universität Jena]], 2018 wurr se in de [[National Academy of Sciences]] wählt. För 2021 wurr L’Huillier de [[Max Born Award]] vun de [[Optical Society of America]] tospraaken. 2021 wurr se korrespondeerend Liddmaat vun de mathematisch-naturwetenschaplich Klass vun de [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]] (ÖAW).<ref name="oeaw-2021-05-21">{{Internetquelle |url=https://www.oeaw.ac.at/detail/news/oeaw-waehlte-31-neue-mitglieder |titel=ÖAW wählte 31 neue Mitglieder |datum=2021-05-21|abruf=2021-05-21|werk=oeaw.ac.at}}</ref> 2022 wurr se mit den [[Wolf-Pries]] in Physik<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/anne-lhuillier/ |titel=Anne L'Huillier - Wolf Foundation |werk=wolffund.org.il |sprache=en |datum=2022-02-08 |abruf=2023-10-03 }}</ref> un den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards]] uttekent. Een Johr later, an’n 3. Oktober 2023, wurr hör gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Ferenc Krausz]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |werk=nobelprize.org | sprache=en |datum=2023-10-03 |abruf=2023-10-03}}</ref> == Warken (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=M. Ferray, Anne L’Huillier, X F Li, L. A. Lompré, G. Mainfray, C. Manus |Titel=Multiple-harmonic conversion of 1064 nm radiation in rare gases |Sammelwerk=Journal of Physics B |Band=21 |Nummer=3 |Datum=1988 |Seiten=L31–L35 |DOI=10.1088/0953-4075/21/3/001}} * {{Literatur |Autor=Anne L’Huillier, Philippe Balcou, L. A. Lompré |Titel=Coherence and resonance effects in high-order harmonic generation |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=68 |Nummer=2 |Datum=1992 |Seiten=166–169 |DOI=10.1103/physrevlett.68.166 |PMID=10045552}} * {{Literatur |Autor=Philippe Balcou, Anne L’Huillier |Titel=Phase-matching effects in strong-field harmonic generation |Sammelwerk=Physical Review A |Band=47 |Nummer=2 |Datum=1993 |Seiten=1447–1459 |DOI=10.1103/physreva.47.1447 |PMID=9909069}}{{Literatur |Autor=Philippe Balcou, Anne L’Huillier |Titel=Phase-matching effects in strong-field harmonic generation |Sammelwerk=Physical Review A |Band=47 |Nummer=2 |Datum=1993 |Seiten=1447–1459 |DOI=10.1103/physreva.47.1447 |PMID=9909069}} * {{Literatur |Autor=Anne L’Huillier, Philippe Balcou |Titel=High-order harmonic generation in rare gases with a 1-ps 1053-nm laser |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=70 |Nummer=6 |Datum=1993 |Seiten=774–777 |DOI=10.1103/physrevlett.70.774 |PMID=10054200}} == Weblinks == {{Commons|Anne L'Huillier}} * [http://www.atomic.physics.lu.se/research/attosecond_physics/group_members/anne_lhuillier/ Biographie an de Universität Lund] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1210861453|LCCN=n93069360|VIAF=277884515}} {{SORTIERUNG:Lhuillier, Anne}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Boren 1958]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] k7bgbwtne0dilggy3a8o5e03gbenq59 0 176105 1064661 1064311 2026-05-08T09:22:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064661 wikitext text/x-wiki [[Datei:Katalin Kariko light corrected.jpeg|mini|Katalin Karikó]] '''Katalin Karikó''' (* [[17. Januar]] [[1955]] in [[Szolnok]]) is en [[Ungarn|ungarsch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Biochemiker]]in. De Swoorpunkt vun hör Forschung liggt up de [[Ribonukleinsüür|RNA]]-vermittelten Immunaktivierung. Gemeensam mit den amerikaanschen Immunoloog [[Drew Weissman]] hett se de Mögelkeit opdeckt, dör Nukleosid-Modifikatschoon de [[Immunogenität]] vun RNA to ünnerdrücken. Disse Technologie hett den therapeutischen Gebruuk vun mRNA mögelk maakt un bill de Grundlaag för de Entwicklung [[mRNA]]-footend [[SARS-CoV-2-Impfstoff|COVID-19-Impstoffe]] ([[RNA-Impstoff]]). An‘n 2. Oktober 2023 wurrn hör un Weissman de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023.''] Auf: ''nobelprize.org'' van’n 2. Oktober 2023.</ref> == Leven == Katalin Karikó wurr as Dochter vun en Bookhollersche un en [[Slachter]] boren.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zdf.de/uri/380ea980-3294-499c-89f5-a62bb1181076 |titel=Medizin-Nobelpreis für mRNA-Forscher Karikó und Weissman |werk=zdf heute |hrsg=ZDF |datum=2023-10-02 |sprache=de |abruf=2023-10-05}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.waz.de/panorama/nobelpreis-medizin-kariko-weissman-corona-impfung-id239715085.html |titel=Medizin-Nobelpreis an Kariko und Weissman für Impfstoffforschung |werk=WAZ |datum=2023-10-02 |abruf=2023-10-04}}</ref> Nahdem se dat Gymnasium in [[Kisújszállás]] afslooten harr, fung se 1973 en Biologiestudium an de [[Universität Szeged]] an, dat se 1978 afsluuten dee. An de sülvige Universität kreeg se 1982 en Doktertitel in Biochemie. All wiels hör Tiet in Szeged hett se an de [[Synthese (Chemie)|Synthetiseeren]] vun [[Ribonukleinsüür|RNA]] arbeit. Se hett hör Postdoc-Forschung an dat Institut för Biochemie vun dat Biologische Forschungszentrums vun de [[Ungarsche Akademie vun de Wetenschapen]] wieder führt. 1978 wurr se as Informantin vun de ungarsch Geheimpolizei rekruteert, woto se nah eegen Angaven aber erpresst wurr, indem hör Utwirken up hör Karriere oder Repressalien gegen hör Vader androht wurrn. Se harr aber nie nich en Bericht för den Staatssekerheitsdeenst verfaat.<ref>{{Internetquelle |url=https://de.euronews.com/2021/05/26/warum-mrna-pionierin-katalin-kariko-66-bei-ungarns-stasi-war |titel=Warum mRNA-Pionierin Katalin Karikó (66) bei Ungarns Stasi war |werk=euronews. |datum=2021-05-26 |sprache=de |abruf=2023-10-04}}</ref> 1985 verlor hör Labor sien Finanzeeren un Karikó hett Ungarn mit hör Mann un hör tweejohrig Dochter in Richt USA verlaaten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ibtimes.sg/katalin-kariko-hungarian-biochemist-behind-covid-vaccine-was-once-listed-communist-informant-57710 |titel=Katalin Karikó: Hungarian Biochemist Behind Covid Vaccine Was Once a Listed Communist Informant? |werk=International Business Times |datum=2021-05-25 |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref>Bi de Inwannern in de USA hemm se 900 [[Pound Sterling|Pfund]] in en Teddyboor insmuggelt, Geld, dat se dör den Verkoop vun hör Auto un den Koop vun britischen Pund up den Swaartmarkt kreegen harrn.<ref>{{Internetquelle |autor=Joe Walker (Interview) |url=https://josephnoelwalker.com/147-katalin-kariko/ |titel=Forging the mRNA Revolution — Katalin Karikó |werk=The Joe Walker Podcast |datum=2023-08-02 |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref> Se hett denn en Inladen an de [[Temple University]] in [[Philadelphia]] annommen, wo se dree Johr lang arbeit hett, ansluutend wessel se an de University of Health Science, Bethesda,<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023 |hrsg=The Nobel Foundation |sprache=en |abruf=2023-10-04}}</ref> bevör se af 1989 an de Medizinischen Fakultät vun de [[University of Pennsylvania]] arbeiten dee. 1998 hett se den Immunologen [[Drew Weissman]], Perfesser an de University of Pennsylvania, drapen, mit den se dornah an de Entwicklung vun [[Medikament]]en up mRNA-Basis forschen dee. Gemeensam hemm de beid en Ünnernehmen grünnd, dat Karikó as [[Chief Executive Officer|Geschäftsführerin]] leiten dee. En konkrete Medikamentenentwicklung is scheefgahn, dat vun de beid erlangte [[Patent]] up de Technologie wurr vun de Universität verköfft. De Stäe vun Karikó as [[Assistant Professor]] wurr vun de Universität nich verlängert, se wurr up en befrist [[Postdoc]]-Stäe torüchstuuft. Se bleev aber liekers de RNA-Forschung trüe. Se hett dat sluutend schafft, de viralen RNA-[[Molekül]]e so to modifizeeren, dat se in de minschlich [[Zell (Biologie)|Zellen]] nich mehr vun de [[Immunafwehr]] verneelt wurrn. De Ergevnisse hett Karikó gemeensam mit Weissman apenlich maakt. [[Derrick Rossi]] vun de [[Harvard University]] hett de [[Technologie]] upgreepen un wieder entwickelt. 2010 hett Rossi mit Kollegen de Firma [[Moderna]] grünnd. In Düütschland wurrn de Grünner vun [[Biontech]], [[Uğur Şahin]] un [[Özlem Türeci]], up Karikó upmarksom, un hemm hör en Stäe anboden. Siet 2013 weer Karikó [[Viezpräsident|Senior Vice President]] bi Biontech, en Positschoo, de se Enn’n September 2022 upgeven hett.<ref>{{Literatur |Titel=Forschung: Forscherin verlässt Biontech |Sammelwerk=FAZ.NET |Datum=2022-08-19 |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/biochemikerin-kariko-verlaesst-biontech-18256358.html |Abruf=2022-08-19}}</ref> Sietdem is se Perfessersche an de [[Universität Szeged]]. Parallel dorto is Karikó ''Adjunct Associate Professor of Neurosurgery'' an de [[University of Pennsylvania]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g325/p13418 |titel=Katalin Kariko, PhD |werk=[[University of Pennsylvania]] |datum= |sprache=en |abruf=2021-06-07}}</ref> Katalin Karikó is verheiraadt mit den Ingenieur Béla Francia. Hör Dochter [[Zsuzsanna Francia|Susan Francia]] is tweefack [[Olympische Sömmerspelen|Olympiasiegerin]] un weer mehrfack Weltmeestersche in’n [[Rudern]]. == Forschung == Karikó hett in langjohrig Arbeit to de Entwicklung vun de [[mRNA]]-Technologien bidragen, de de Grundlaag för [[Impstoff]]e gegen [[COVID-19]] un för [[Medikament]]e gegen [[Krebs (Medizin)|Krebs]], [[Slaganfall|Slaganfälle]] oder [[Mukoviszidose]] billen.<ref name="Kollewe_pioneer">{{Internetquelle |autor=Julia Kollewe |url=https://www.theguardian.com/science/2020/nov/21/covid-vaccine-technology-pioneer-i-never-doubted-it-would-work |titel=Covid vaccine technology pioneer: ‘I never doubted it would work’ |werk=theguardian.com |hrsg=[[The Guardian]] |datum=2020-11-21 |sprache=en |abruf=2020-11-27}}</ref> Kariko un Kollegen hemm de Methood vun de [[Transfektschoon]] bruukt un hemm de empfindlichen mRNA-Moleküle in [[Liposom]]en packt. Sükse winzigen [[Nanopartikel]] kann man Deerten un Minschen injizeeren, ahn en gefährliche [[Immunreaktschoon]] uttolösen.<ref>Norbert Pardi, Steven Tuyishime, Hiromi Muramatsu, Katalin Kariko, Barbara L Mui, Ying K Tam, Thomas D Madden, Michael J Hope, Drew Weissman: ''Expression kinetics of nucleoside-modified mRNA delivered in lipid nanoparticles to mice by various routes.'' In: ''[[Journal of Controlled Release|J Control Release]].'' 217, 2015, S. 345–351, [[doi:10.1016/j.jconrel.2015.08.007]]. {{PMC|4624045}}.</ref> De entscheeden Dörbröök gelung dör den Ersatz vun de oorsprünglichen [[Uridin]]-Moleküle in den mRNAs dör [[Pseudouridin]], wodör [[Nukleosid-modifizeerte mRNA]] entsteiht.<ref>Katalin Karikó, Hiromi Muramatsu, Frank A. Welsh, János Ludwig, Hiroki Kato, Shizuo Akira, Drew Weissman: ''Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability.'' In: ''[[Current Opinion in Molecular Therapeutics|Mol Ther]].'' 16 (11), 2008, S. 1833–1840, [[doi:10.1038/mt.2008.200]]. {{PMC|2775451}}.</ref> So wurrn in den Impten mehr Proteine (as [[Antigen]]e) billd. Mittels de impt mRNA sull de behannelt Minsch dat entspreekend Protein as Antigen to de eegen Immuniseeren bispeelswies gegen [[SARS-CoV-2]] herstellen. De Översetten vun de mRNA in en Protein wurrd as [[Translatschoon (Biologie)|Translatischon]] betekent. De Translatschoon leet sück düchtig stiegern, indem de mRNA vörn en verbetert [[5′-Cap-Struktur]] un achtern, an dat [[3'-Enn‘n]], en besünners lang [[Polyadenylierung|poly-A-Sequenz]] kreeg.<ref>Katalin Karikó: ''In vitro-transcribed mRNA therapeutics: Out of the shadows and into the spotlight.'' In: ''Mol Ther.'' 27, 4, 2019: 691–692, [[doi:10.1016/j.ymthe.2019.03.009]]. {{PMC|6453554}}.</ref> Deraart ''[[in vitro]]'' transkribeert mRNAs billen en nee Klass vun Medikamenten, de de Rull in de [[Gentherapie]] spelen kunnen, de inst de [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]] todocht weer.<ref>Drew Weissman, Katalin Karikó: ''mRNA: Fulfilling the promise of gene therapy.'' In: ''Mol Ther.'' 23, 9, 2015: 1416–1417, [[doi:10.1038/mt.2015.138]]. {{PMC|4817894}}.</ref> In [[Budapest]] gifft dat siet 2021 en Wandbild to hör Ehren,<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/lifestyle/budapest-mural-pays-tribute-katalin-kariko-hungarian-born-pioneer-behind-covid-2021-08-28/ |titel=Budapest mural pays tribute to Katalin Kariko, Hungarian-born pioneer behind COVID-19 vaccine |datum=2021-08-28 |sprache=en |abruf=2021-09-01}}</ref> ebenso in Valencia.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.elperiodic.com/valencia/naves-homenajean-katalin-kariko-bioquimica-hungara-clave-exito-vacunas-arnm-contra-covid_769485 |titel=La UPV y Las Naves homenajean a Katalin Karikó, bioquímica húngara clave en el éxito de las vacunas de ARNm contra la COVID-19 |werk=el periòdic |datum=2021-09-10 |sprache=es |abruf=2021-09-15}}</ref> 2023 wurr hör gemeensam mit [[Drew Weissman]] de [[Nobelpreis för Physiologie oder Medizin]] todeel. Ehrt wurrn se för hör Opdecken to [[Nukleosid-modifizeerte mRNA|Nukleosidbasenmodifikatschonen]], de de Entwicklung vun wirksam mRNA-Impstoffe gegen COVID-19 mögelk maaken..<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''Press release'']. In: nobelprize.org (afropen an’n 2. Oktober 2023).</ref> == Ehrungen un Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 2009: [[Ehrenbörger]]in vun [[Kisújszállás]] * 2020: (Hungarian) Public Media Person of the Year Award<ref>{{Internetquelle |url=https://hungarytoday.hu/hungarian-biochemist-katalin-kariko-win-public-media-person-year-award/ |titel=Hungarian Biochemist Katalin Karikó Wins Public Media’s Person of the Year Award |werk=hungarytoday.hu |datum=2020-12-30 |sprache=en |abruf=2021-03-31 }}</ref> * 2020: Liddmaat vun de [[Academia Europaea]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Karikó_Katalin |titel=Katalin Karikó |werk=ae-info.org/ |hrsg=Academia Europaea |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: Ehrenbörgerin vun [[Komitat Csongrád-Csanád|Csongrád-Csanád]] * 2021: Ehrenbörgerin vun [[Szeged]]<ref>{{Internetquelle |url=https://szeged.hu/hirek/39799/szeged-diszpolgara-2021-ben-kariko-katalin |titel=Szeged díszpolgára 2021-ben: Karikó Katalin |werk=szeged.hu |datum=2021-01-19 |abruf=2021-03-31}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://dteurope.com/science/katalin-kariko-accepts-szeged-honorary-title/ |titel=Katalin Karikó Accepts Szeged Honorary Title |werk=dteurope.com |hrsg=Diplomacy & Trade |datum=2021-03-19 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Rosenstiel Award]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/index.html |titel=Lewis S. Rosenstiel Award for Distinguished Work in Basic Medical Research |hrsg=[[Brandeis University]] |abruf=2021-03-31}}</ref> mit Drew Weissman<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/now/2021/january/rosenstiel-covid-vaccine.html |titel=Rosenstiel Award given to pioneering scientists behind COVID-19 vaccines |werk=Brandeis Now |datum=2021-01-21 |sprache=en |abruf=2021-03-21}}</ref> * 2021: [[Ehrendokterwürde]] vun de [[Universität vun de Wetenschapen Szeged|Universität Szeged]]<ref>{{Internetquelle |url=https://szeged.hu/hirek/39956/kariko-katalin-diszdoktori-cimet-kap-a-szegedi-tudomanyegyetemtol |titel=Karikó Katalin díszdoktori címet kap a Szegedi Tudományegyetemtől |werk=szeged.hu |datum=2021-01-26 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Széchenyi-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://newsbeezer.com/hungaryeng/index-domestic-katalin-kariko-and-bela-merkely-also-received-the-szechenyi-prize/ |titel=Index – Domestic – Katalin Karikó and Béla Merkely also received the Széchenyi Prize |werk=newsbeezer.com |datum=2021-03-15 |sprache=en |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: [[Wilhelm-Exner-Medaille]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagblatt-wienerzeitung.at/nachrichten/wissen/forschung/2096894-Biontech-Forschungsleiterin-Katalin-Kariko-erhaelt-Exner-Medaille.html |titel=Auszeichnung – Biontech-Forschungsleiterin Katalin Karikó erhält Exner-Medaille |werk=[[Wiener Zeitung]] |datum=2021-03-21 |abruf=2021-03-31}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20210318_OTS0155/wilhelm-exner-medaillen-2021-an-katalin-karik-und-luisa-torsi |titel=Wilhelm Exner Medaillen 2021 an Katalin Karikó und Luisa Torsi |werk=OTS.at |datum=2021-03-21 |abruf=2021-03-31}}</ref> * 2021: Building the Foundation Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.researchamerica.org/advocacy-awards/past-advocacy-awards/2021-advocacy-awards/ |titel=2021 Advocacy Awards |werk=researchamerica.org |sprache=en |abruf=2022-11-25}}</ref> * 2021: [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] in de Kategorie „Wissenschaftliche Forschung“<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.fpa.es/es/comunicacion/katalin-kariko-drew-weissman-philip-felgner-ugur-sahin-ozlem-tureci-derrick-rossi-y-sarah-gilbert-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-ci.html?idCategoria=0&fechaDesde=&especifica=0&texto=&fechaHasta=&tipo=0 |titel=Katalin Karikó, Drew Weissman, Philip Felgner, Uğur Şahin, Özlem Türeci, Derrick Rossi y Sarah Gilbert, Premio Princesa de Asturias de Investigación Científica y Técnica |werk=Pressemitteilung |hrsg=Fundación Princesa de Asturias |datum=2021-06-23 |sprache=es |abruf=2021-06-28 }}</ref> * 2021: Reichstein-Medaille vun de Swiezer Akademie vun de Pharmazeutischen Wetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.20min.ch/story/hohe-schweizer-auszeichnung-fuer-erfinderin-des-mrna-impfstoffs-516386247251 |titel=Katalin Karikó - Hohe Schweizer Auszeichnung für Erfinderin des mRNA-Impfstoffs |werk=20 minuten |datum=2021-06-17 |abruf=2021-06-28}}</ref> * 2021: Great Immigrant Award<ref>{{Internetquelle |url=https://hungarytoday.hu/katalin-kariko-receives-american-2021-great-immigrants-award/ |titel=Katalin Karikó Receives American 2021 Great Immigrants Award |werk=Hungary Today |datum=2021-07-02 |sprache=en |abruf=2021-07-03}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Carnegie Corporation of New York |url=https://www.carnegie.org/awards/great-immigrants/2021-great-immigrants/ |titel=2021 Great Immigrants |sprache=en |abruf=2021-07-03}}</ref> * 2021: [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitz-prize-2021 |titel=Katalin Karikó and Drew Weissman Awarded Horwitz Prize for Pioneering Research on COVID-19 Vaccines |hrsg=Columbia University |datum=2021-08-12 |sprache=en |abruf=2021-08-19}}</ref> * 2021: [[Albany Medical Center Prize]] * 2021: Theodor-Boveri-Vorlesung 2021<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mainpost.de/regional/wuerzburg/universitaet-wuerzburg-zeichnet-katalin-kariko-aus-die-frau-hinter-dem-impfstoff-durchbruchbr-art-10650169 |titel=Universität Würzburg zeichnet Katalin Karikó aus: die Frau hinter dem Impfstoff-Durchbruch |hrsg=Mainpost |datum=2021-08-25 |abruf=2021-08-27}}</ref> * 2021: Semmelweis-Pries<ref>{{Internetquelle |url=https://ungarnheute.hu/news/biochemikerin-kariko-erhaelt-semmelweis-preis-54316/ |titel=Biochemikerin Karikó erhält Semmelweis-Preis |werk=Ungarn Heute |datum=2021-05-25 |abruf=2021-08-31}}</ref> * 2021: [[Keio Medical Science Prize]] * 2021: [[Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.auszeichnung-lasker-preis-fuer-biontech-biochemikerin-katalin-karik.9de3379c-7a2c-4c1a-9044-5dc3ad2dc962.html |wayback=20210926090544 |text=Lasker-Preis für Biontech-Biochemikerin Katalin Karik |archiv-bot=2026-03-14 04:16:33 InternetArchiveBot }}, stuttgarter-nachrichten.de /dpa van‘n 24. September 2021, afropen an’n 26. September 2021.</ref> * 2021: [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] * 2021: [[Grande médaille de l’Académie des sciences]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.academie-sciences.fr/fr/Communiques-de-presse/katalin-kariko-laureate-de-la-grande-medaille-2021.html |titel=Communiqué de presse : Katalin Karikó lauréate de la Grande Médaille 2021 de l’Académie des sciences {{!}} |datum=2021-09-28 |sprache=fr |abruf=2021-10-01}}</ref> * 2021: [[Glamour (Tietschrift)|Glamour]] Woman of the Year<ref>{{Internetquelle |autor=Condé Nast |url=https://www.glamour.com/story/katalin-kariko-biontech-women-of-year-2021 |titel=The Scientist Who Saved the World |werk=Glamour.com |datum=2021-11-02 |sprache=en-US |abruf=2021-11-04}}</ref> * 2021: The New York Academy of Medicine Annual Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nyam.org/events/event/innovators-in-health-2021-nyam-annual-awards/ |titel=The 2021 NYAM Annual Awards: Innovators in Health |sprache=en |abruf=2021-11-11 }}</ref> * 2021: [[William B. Coley Award]] * 2021: [[Prinz-Mahidol-Pries|Prince Mahidol Award]] * 2021: [[Düütsch Tokunftspries]] * 2021: De [[Asteroid]] [[(166028) Karikókatalin]] wurrd nah hör nömmt<ref>{{Webarchiv|url=https://www.iau.org/static/publications/wgsbn-bulletins/wgsbn-bulletin-2112.pdf |wayback=20230121014919 |text=WGSBN Bulletin, Volume 1, #12 |archiv-bot=2026-03-14 04:16:33 InternetArchiveBot }} vom 29. November 2021, S. 9 (PDF; engelsch)</ref> * 2021: Bolyai-Pries<ref>{{Internetquelle |autor=Ellen Wilkinson |url=https://www.retailcrowd.co.uk/katalin-kariko-received-the-most-prestigious-scientific-award-in-hungary/ |titel=Katalin Karikó received the most prestigious scientific award in Hungary |werk=Retail Crowd |datum=2021-12-18 |sprache=en-AU |abruf=2021-12-25 }}</ref> * 2021: [[Time]] Heroes of the Year (neben Drew Weissman, [[Kizzmekia Corbett]] un [[Barney Graham]])<ref>{{Internetquelle |url=https://www.phillyvoice.com/time-magazine-heroes-of-year-2021-penn-researchers-drew-weissman-katalin-kariko-covid-19-vaccines/ |titel=Penn researchers named Time's 'Heroes of the Year' for helping to develop COVID-19 vaccines |werk=Phillyvoice.com |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2022-01-02}}</ref> * 2021: Golden Plate Award<ref>{{Internetquelle |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |titel=Golden Plate Awardees |hrsg=American Academy of Achievement |abruf=2022-01-22}}</ref> * 2021: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biomedizin<ref>[https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/ BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards 2021]</ref> * 2021: [[Meyenburg-Pries]] * 2021: 100 People Transforming [[Business Insider|Business]]<ref>{{Internetquelle |url=https://businessinsider.com/100-people-transforming-business-2021 |titel=Insider Presents: The list of 100 people transforming business in 2021 |werk=businessinsider.com |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Golden Goose Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aaas.org/news/2021-golden-goose-award-honors-researchers-whose-work-benefits-society |titel=2021 Golden Goose Award Honors Researchers Whose Work Benefits Society {{!}} American Association for the Advancement of Science (AAAS) |werk=aaas.org |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Fellowship vun de [[American Association for the Advancement of Science]]<ref>{{Internetquelle |url=https://penntoday.upenn.edu/news/ten-penn-elected-2021-aaas-fellows |titel=Ten from Penn elected 2021 AAAS Fellows |werk=penntoday.upenn.edu |datum=2022-01-26 |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: BIAL Award för Biomedizin mit Co-Autoren<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/943796 |titel=BIAL Award in Biomedicine distinguishes research which is the basis of two of the vaccines against covid-19 |werk=eurekalert.org |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Bill Foege Global Health Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.map.org/billfoege2022 |titel=Bill Foege Global Health Awards - 2022 |werk=map.org |sprache=en |abruf=2023-06-06 }}</ref> * 2021: [[Universität Debrecen|Debrecen]]-Pries för Molekularmedizin<ref>{{Internetquelle |url=https://hirek.unideb.hu/en/katalin-kariko-receives-ud-award |titel=Katalin Karikó Receives UD Award |werk=hirek.unideb.hu |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: [[Time 100|Time100]] [[Time|Times Magazine]] 100 Most Influential People of the Year<ref>{{Internetquelle |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2021/6095973/katalin-kariko/ |titel=Katalin Kariko: The 100 Most Influential People of 2021 |werk=time.com |datum=2021-09-15 |sprache=en |abruf=2023-06-06 }} {{Webarchiv|url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2021/6095973/katalin-kariko/ |wayback=20230530044156 |text=Katalin Kariko: The 100 Most Influential People of 2021 |archiv-bot=2026-05-08 09:22:57 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021: Prima Pries<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.szolnoktv.hu/hirek/prima-dij |titel=PRIMA DÍJ |werk=szolnoktv.hu |sprache=hu |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: [[Forbes (Tietschrift)|Forbes]]’ 50 over 50<ref>{{Internetquelle |url=https://www.forbes.com/profile/katalin-kariko/ |titel=Katalin Karikó |werk=forbes.com |sprache=en |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2021: Ehrendokterwürde vun de [[Duke University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dukechronicle.com/article/2021/09/duke-university-class-of-2020-ken-jeong-graduation-commencement-ceremony-honorary-degrees-speaker-info-covid |titel=The Fantastic Four: Meet the honorary degree recipients you'll see at the Class of 2020 commencement ceremony |werk=dukechronicle.com |sprache=en-US |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: Liddmaat vun de [[Académie des sciences|Académie des sciences de l’Institut de France]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.academie-sciences.fr/en/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-K/cedric-blanpain-2.html |titel=Katalin Karikó {{!}} Liste des membres de l'Académie des sciences / K {{!}} Listes par ordre alphabétique {{!}} Listes des membres {{!}} Membres {{!}} Nous connaître |werk=academie-sciences.fr |sprache=fr |abruf=2023-06-07 }}</ref> * 2021: Hawking Fellow vun de [[Cambridge Union Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.varsity.co.uk/news/22072 |titel=Cambridge Union launches first-ever scholarship programme for STEM students |werk=varsity.co.uk |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: Ehrendokterwürde vun de Università Humanitas di Milano<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hunimed.eu/news/katalin-kariko-mrna-pioneer-receives-the-first-honorary-degree-in-medicine-from-humanitas-university-follow-your-dreams-and-dont-hesitate-to-learn-anything-from-anyone/ |titel=Katalin Karikó, mRna pioneer, receives the first honorary degree in Medicine from Humanitas University: "Follow your dreams and don't hesitate to learn anything from anyone" |werk=Hunimed |datum=2021-12-09 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2021: [[Harvey-Pries]]<ref>{{Literatur |Autor= |Titel=COVID vaccine developers among Technion Harvey Prize recipients |Sammelwerk=Ynetnews |Datum=2023-08-22 |Online=https://www.ynetnews.com/health_science/article/rynhbszp3 |Abruf=2023-08-22}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |titel=Prize Winners |hrsg=Technion - Israel Institute of Technology |abruf=2023-08-23 }}</ref> * 2022: [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2022: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://nachrichten.idw-online.de/2021/09/21/katalin-kariko-oezlem-tuereci-und-ugur-sahin-erhalten-paul-ehrlich-und-ludwig-darmstaedter-preis-2022/ |titel=Katalin Karikó, Özlem Türeci und Uğur Şahin erhalten Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis 2022 |datum=2021-09-21 |sprache=de |abruf=2021-09-21}}</ref> * 2022: [[Pearl Meister Greengard Prize]] * 2022: [[UNESCO-L’Oréal-Pries]] * 2022: [[Louis-Jeantet-Pries]] * 2022: [[Benjamin Franklin Medal (Franklin Institute)|Benjamin Franklin Medal]] * 2022: [[Helmholtz-Medaille]] * 2022: VinFuture Gran Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://vinfutureprize.org/2022/01/20/vinfuture-award-ceremony-week-a-gathering-of-global-science-quintessences/ |titel=Winners of Prestigious $4.5M Global Sci-tech Prizes Announced |hrsg=VinFuture Foundation |datum=2022-01-20 |abruf=2022-01-22 }}</ref> * 2022: Science for the Future Solvay Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://www.solvay.com/en/press-release/solvay-awards-eu300k-science-prize-professor-katalin-kariko |titel=Solvay awards €300k science prize to Professor Katalin Karikó |werk= |hrsg=Solvay |datum=2022-01-18 |sprache=en |abruf=2022-01-22}}</ref> * 2022: [[Jessie Stevenson Kovalenko Medal]] * 2022: [[Japan-Pries]]<ref>[https://www.japanprize.jp/en/laureates_by_year.html Japan-Preis 2022]</ref> * 2022: [[Werner-von-Siemens-Ring]] * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Université libre de Bruxelles|Freien Universität Brüssel]] (ULB)<ref>{{Internetquelle |autor=Mathieu Leonard-Salle |url=https://actus.ulb.be/fr/presse/communiques-de-presse/recherche/docteur-honoris-causa-seance-de-remise-des-insignes-a-katalin-kariko |titel=Docteur Honoris Causa : séance de remise des insignes à Katalin Karikó |hrsg=ULB |datum=2022-03-10 |sprache=fr |abruf=2022-03-30 }}</ref> * 2022: IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ivi.int/dr-tore-godal-profs-drew-weissman-katalin-kariko-honored-with-first-ivi-sk-bioscience-park-mahnhoon-award/ |titel=Dr. Tore Godal, Profs. Drew Weissman & Katalin Karikó honored with first IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award |werk=IVI |datum=2022-03-23 |sprache=en-US |abruf=2022-04-04}}</ref> * 2022: [[Canada Gairdner International Award]] * 2022: Novo Nordisk Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://novonordiskfonden.dk/en/news/four-scientists-receive-the-novo-nordisk-prize-for-their-combined-contributions-to-covid-19-mrna-vaccine/ |titel=Four scientists receive the Novo Nordisk Prize for their combined contributions to COVID-19 mRNA vaccine |werk=Novo Nordisk Fonden |datum=2021-09-23 |sprache=en |abruf=2022-04-10}}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2022: Ross Prize vun de Feinstein Institutes<ref>{{Internetquelle |url=https://www.innovateli.com/covid-cracking-upenn-duo-snags-feinstein-honors/ |titel=COVID-cracking UPenn duo snags top Feinstein honor |werk=innovateli.com |datum=2022-04-28 |abruf=2022-05-03}}</ref> * 2022: Ehrenliddmaat vun de Ungarsch Akademie vun de Wetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://ungarnheute.hu/news/katalin-kariko-unter-den-neuen-mitgliedern-der-akademie-der-wissenschaften-17934/ |titel=Katalin Karikó unter den neuen Mitgliedern der Akademie der Wissenschaften |werk=Ungarn Heute |datum=2022-05-04 |abruf=2022-05-04}}</ref> * 2022: Vilcek Prize for Excellence<ref>{{Internetquelle |url=https://vilcek.org/news/dr-katalin-kariko-receives-2022-vilcek-prize-for-excellence-for-pioneering-vaccine-research/ |titel=Dr. Katalin Karikó receives 2022 Vilcek Prize for Excellence for pioneering vaccine research |werk=Vilcek Foundation |datum=2021-06-08 |sprache=en-US |abruf=2021-07-14}}</ref> * 2022: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2022: [[Tang Prize]] för biopharmazeutische Forschung * 2022: [[Europääsch Utfinnerpries]] (Lebenswerk)<ref>[https://www.epo.org/news-events/events/european-inventor/finalists/2022/kariko_de.html Europäischer Erfinderpreis 2022]</ref> * 2022: [[Düütsch Immunologie-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://idw-online.de/de/news800932 |titel=Deutscher Immunologie-Preis - Verleihung an Özlem Türeci, Uğur Şahin und Katalin Karikó (2022) sowie Thomas Boehm (2020) |werk=idw-online.de |datum=2022-09-08 |abruf=2022-09-09}}</ref> * 2022: Upnahm as Liddmaat vun de Sektschoon ''Humangenetik und Molekulare Medizin'' in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]]<ref>Mitgliedseintrag von [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/katalin-kariko/ Katalin Karikó] bei der [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]]</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Genf]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.unige.ch/dies/ceremonie-2022 |titel=Cérémonie 2022 - Dies academicus - UNIGE |datum=2022-08-08 |sprache=fr |abruf=2022-09-26 }}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[National Academy of Medicine]]<ref>{{Internetquelle |autor=Talia Lewis |url=https://nam.edu/national-academy-of-medicine-elects-100-new-members-2022/ |titel=National Academy of Medicine Elects 100 New Members |werk=nam.edu |hrsg=National Academy of Medicine |datum=2022-10-17 |sprache=en |abruf=2022-10-18}}</ref> * 2022: Harold Berger Award<ref>{{Internetquelle |url=https://events.seas.upenn.edu/distinguished-lectures/berger-lecture/ |titel=Berger Lecture |werk=events.seas.upenn.edu |sprache=en-US |abruf=2023-06-06}}</ref> * 2022: Beacon Award der [[University of Pennsylvania]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.alumni.upenn.edu/s/1587/gid2/16/interior.aspx?sid=1587&gid=2&pgid=39232 |titel=2022 Fall Conference |werk=alumni.upenn.edu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Peter Speiser Award vun dat [[Paul Scherrer Institut]]<ref>{{Internetquelle |url=https://chab.ethz.ch/forschung/institute-und-laboratorien/IPW/speiser-award.html |titel=Peter Speiser Award |werk=chab.ethz.ch |sprache=de |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: [[Stanford University]] Lifetime Achievement Award<ref>{{Internetquelle |url=https://med.stanford.edu/cvi/events/2022-drug-discovery-conference/2022-day1-event-recordings.html |titel=2022 SDDS Event Recordings - Day 1 |werk=stanford.edu |sprache=sm |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Eötvös-Loránd-Universität]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.elte.hu/en/content/katalin-kariko-was-granted-an-honorary-doctorate-by-elte.t.2412 |titel=Katalin Karikó was granted an honorary doctorate by ELTE |werk=elte.hu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Radboud-Universität Nijmegen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ru.nl/en/about-us/news/radboud-honorary-doctorate-for-katalin-kariko |titel=Radboud honorary doctorate for Katalin Karikó {{!}} Radboud University |werk=ru.nl |datum=2022-09-12 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Rockefeller University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rockefeller.edu/events-and-lectures/convocation/kariko/ |titel=Katalin Karikó, Ph.D. |werk=rockefeller.edu |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Tel Aviv]]<ref>{{Internetquelle |url=https://english.tau.ac.il/vision/honorary_degrees_change_making_cohort |titel=BOG 2022: TAU Awards Honorary Degrees to Change-Making Cohort |werk=tau.ac |datum=2022-05-13 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Ehrendokterwürde vun de [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://yale2022.yale.edu/honorary-degrees/katalin-kariko |titel=Katalin Karikó {{!}} Yale 2022 |werk=yale.edu |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2022: Emilia Chiancone Medaille der [[Accademia Nazionale delle Scienze]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.accademiaxl.it/medaglia-dei-xl-emilia-chiancone/ |titel=Medaglia dei XL Emilia Chiancone – Accademia XL |sprache=it |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2023: Upnahm in de [[National Inventors Hall of Fame]] * 2023: Ehrendokterwürde vun dat [[University College Cork]]<ref>{{Internetquelle |autor=Vish Gain |url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/katalin-kariko-university-college-cork-ucc-honorary-doctorate-mrna-research |titel=UCC to honour Dr Katalin Karikó with doctorate for mRNA research |werk=siliconrepublic.com |datum=2023-04-24 |sprache=en |abruf=2023-04-25}}</ref> * 2023: ''Dawson Prize in Genetics'' des [[Trinity College Dublin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Leigh Mc Gowran |url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/trinity-katalin-kariko-dawson-genetics-mrna-covid-vaccine |titel=Dr Katalin Karikó honoured by Trinity for mRNA research |werk=siliconrepublic.com |datum=2023-04-25 |sprache=en |abruf=2023-04-25}}</ref> * 2023: Cameron Prize [[University of Edinburgh]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ed.ac.uk/news/2023/covid-19-vaccine-scientists-win-prestigious-prize |titel=Covid-19 vaccine scientists win prestigious prize |werk=ac.uk |datum=2023-01-06 |sprache=en |abruf=2023-06-07}}</ref> * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Harvard University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://xpatloop.com/channels/2023/05/hungarian-biochemist-katalin-kariko-granted-honorary-degree-by-harvard.html |titel=Hungarian Biochemist Katalin Karikó Granted Honorary Degree by Harvard |werk=XpatLoop.com |datum=2023-05-26 |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Brandeis University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://webtest.brandeis.edu/commencement/2023//honorees/kariko.html |titel=Katalin Karikó |hrsg=[[Brandeis University]] |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Chinesische Universität Hongkong]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cpr.cuhk.edu.hk/en/press/cuhk-awards-honorary-doctorate-of-science-to-mrna-vaccine-pioneer-professor-katalin-kariko/ |titel=CUHK awards honorary doctorate of science to mRNA vaccine pioneer Professor Katalin Karikó |werk=cuhk.edu.hk |hrsg=CUHK Communications and Public Relations Office |datum=2023-08-07 |sprache=en |abruf=2023-08-08}}</ref> * 2023: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] * 2024: [[Paul-Karrer-Vorlesung|Paul-Karrer-Vorlesung un -Medaille]] </div> == Schriften (Utwahl) == * Anderson B.R., Muramatsu H., Nallagatla S.R., Bevilacqua P.C., Sansing L.H., Weissman D., Karikó K. ''Incorporation of pseudouridine into mRNA enhances translation by diminishing PKR activation.'' In: ''[[Nucleic Acids Research]].'' Band 38, Utgaav 17, September 2010, S. 5884–5892. * Karikó K., Muramatsu H., Welsh F.A., Ludwig J., Kato H., Akira S., Weissman D. ''Incorporation of pseudouridine into mRNA yields superior nonimmunogenic vector with increased translational capacity and biological stability'' In: ''Molecular Therapy: The Journal of the American Society of Gene Therapy.'' Band 16, Utgaav 11, November 2008, S. 1833–1840. * Karikó K., Buckstein M., Ni H., Weissman D. ''Suppression of RNA recognition by Toll-like receptors: the impact of nucleoside modification and the evolutionary origin of RNA.'' In: ''[[Immunity]].'' Band 23, Utgaav 2, August 2005, S. 165–175. * Karikó K., Weissman D., Welsh F.A. ''Inhibition of toll-like receptor and cytokine signaling--a unifying theme in ischemic tolerance.'' In: ''[[Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism]].'' Band 24, Utgaav 11, November 2004, S. 1288–1304. * Karikó K., Ni H., Capodici J., Lamphier M., Weissman D. ''mRNA is an endogenous ligand for Toll-like receptor 3.'' In: ''The [[Journal of Biological Chemistry]].'' Band 279, Ausgabe 13, März 2004, S. 12542–12550 == Literatur == * Ralf Heidenreich: ''„Wer nichts zu verlieren hat, wird furchtlos“ – Forscherin Katalin Karikó wurde ausgelacht und verstoßen –&#160;legte aber die Basis für den Biontech-Impfstoff / „Du musst an dich glauben“'' Interview in der [[Allgemeine Zeitung (Mainz)]] vom 11. März 2021, S. 3 * Lisa Nienhaus: ''„Wenn man nichts hat, gibt einem das die Freiheit, furchtlos zu sein.“ Die Ungarin Katalin Karikó wurde in ihrem Job belächelt, behindert und mehrmals entlassen. Doch ihre Forschung machte die ersten in Europa und den USA zugelassenen Corona-Impfstoffe möglich.'' In: ''[[ZEITMagazin]].'' Nr. 9, 25. Februar 2021, S. 20–25 (online [[u.d.T.]] [https://www.zeit.de/zeit-magazin/2021/09/katalin-kariko-corona-impfung-biochemie-forschung-75-jahre-zeit ''Ihre Idee rettet Millionen Menschen.''] In: ''zeit.de''<!-- abgerufen am 26. Februar 2021 --> [Artikelanfang frei abrufbar]). * {{Internetquelle |autor=Damian Garde, Jonathan Saltzman |url=https://www.statnews.com/2020/11/10/the-story-of-mrna-how-a-once-dismissed-idea-became-a-leading-technology-in-the-covid-vaccine-race/ |titel=The story of mRNA: How a once-dismissed idea became a leading technology in the Covid vaccine race |werk=statnews.com |datum=2020-11-10 |sprache=en |abruf=2020-11-27}} * {{Internetquelle |autor=John Miller, Ludwig Burger |url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN27W2PJ |titel=Breakthrough COVID vaccine tech could help defeat other diseases |werk=[[Reuters]] |datum=2020-11-16 |sprache=en |abruf=2020-11-27}} * {{Internetquelle |autor=Joe Miller |url=https://www.ft.com/content/c4ca8496-a215-44b1-a7eb-f88568fc9de9 |titel=Inside the hunt for a Covid-19 vaccine: how BioNTech made the breakthrough |werk=ft.com |hrsg=[[Financial Times]] |sprache=en |abruf=2020-11-27}} == Weblinks == {{Commons}} * [https://mediateka.ek.szte.hu/exhibits/show/katalin_kariko_ger/bio Katalin Karikó – Virtuelle Ausstellung – Universität Szeged, Klebelsberg Bibliothek: Leben und Forschungs-Karriere] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1304711153|LCCN=n2022024833|NDL=031763212|VIAF=6160975731717282877}} {{SORTIERUNG:Kariko, Katalin}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Ünnernehmer]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 5u982lev0ri6yn66ykifinp6dvqezdc 0 176194 1064596 1064256 2026-05-08T03:04:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064596 wikitext text/x-wiki [[Datei:Drew Weissman Life Science medalist.jpg|mini|Drew Weissman, 2022]] '''Drew Weissman''' (* [[7. September]] [[1959]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]], [[Massachusetts]]) is en US-amerikaansch [[Immunologie|Immunoloog]] an de [[University of Pennsylvania]]. Sien gemeensam mit [[Katalin Karikó]] dörführt Arbeiten – besünners to de [[Nukleosid-modifizierte mRNA|Nukleosid-modifizierten mRNA]] – gellen as grundleggend för de Entwicklung vun [[RNA-Impstoff]]en.<ref>{{Literatur |Autor=David Cox |Titel=How mRNA went from a scientific backwater to a pandemic crusher |Sammelwerk=[[Wired]] UK |Datum=2020-12-02 |ISSN=1357-0978 |Online=https://www.wired.co.uk/article/mrna-coronavirus-vaccine-pfizer-biontech |Abruf=2021-01-23}}</ref> An‘n 2. Oktober 2023 wurr de beid de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023.''] Up: ''nobelprize.org'' van‘n 2. Oktober 2023.</ref> == Leven un Wirken == Weissman kreeg 1981 bi [[Gerald Fasman]]<ref>{{Internetquelle |autor=Lawrence Goodman |url=https://www.brandeis.edu/now/2020/september/weissman-vaccine-mrna.html |titel=The Brandeis alum whose research may lead to a COVID-19 vaccine |werk=brandeis.edu |hrsg=[[Brandeis University]] |datum=2020-09-29 |sprache=en |abruf=2021-01-23}}</ref> an de [[Brandeis University]] en kombineerten [[Bachelor]] un [[Master]] in Biochemie un Enzymologie. 1987 kreeg he an de [[Boston University]] en kombineerten [[Ph.D.]] un [[M.D.]] in Immunologie un Mikrobiologie. Sien Fackdokterutbillen hett he an dat ''Beth Israel Hospital'' in [[Boston]] maakt. Af 1990 hett Weissman [[National Institutes of Health]] arbeit, af 1993 als Arbeitsgruppenleiter ''(Senior Staff Fellow)'' bi [[Anthony Stephen Fauci]]<ref>{{Internetquelle |autor=Katherine Unger Baillie |url=https://penntoday.upenn.edu/news/five-things-know-about-promising-covid-19-vaccine-announcement |titel=Five things to know about the promising COVID-19 vaccine news |werk=upenn.edu |hrsg=[[University of Pennsylvania]] |datum=2020-11-15 |abruf=2021-01-23 |sprache=en}}</ref> an dat [[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]. Siet 1997 is Weissman an de [[University of Pennsylvania]] in [[Philadelphia]]. Hier is he hüüd (Stand 2021) Perfesser för [[Binnere Medizin]] an de ''Perelman School of Medicine''. Sien Forschungsgrupp befaat sück ünner annern mit de Bedüüden vun RNA för [[Impstoff]]entwicklung un [[Gentherapie]] un mit de Antigenität vun [[HIV/AIDS|HIV]]. Luut Datenbank [[Scopus (Datenbank)|Scopus]] hett Weissman en [[h-Index]] vun 61 (Stand April 2023).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7102689458 |titel=Weissman, Drew |werk=scopus.com |hrsg=[[Scopus (Datenbank)|Scopus]] |sprache=en |abruf=2023-04-02}}</ref> == Forschungsswoorpunkte == Nah sien Wessel an de Universität in Philadelphia hett Weissman to de RNA un to de Biologie vun dat anboren Immunsystem forscht. Dor hett he 1998 Katalin Karikó kennenlehrt, de ebenfalls groot Interesse an dat Anwennen vun RNA hett un mit de he dornah johrenlang tosommenarbeit hett. Dat Hööfthinnernis, dat sück in de Therapieversöök wiesen dee, bestunn dorin, dat de RNA nich wünscht Immun- un Entzündungsreaktschonen al Nevenwirkungen hervörropen deen. Nah johrenlang Forschung gelung dat sluutend, dör den Gebruuk vun synthetisch Nukleoside de RNA so to modifizeeren, dat hör Afbau dör den Körper langsamer maakt wurr un de nicht wünscht Immunreaktionen minneseert wurr. Disse Dörbröök, de 2005 in en Studie bekannt maakt wurr, hett den Grundsteen för den Insatz vun RNA-Therapeutika leggt un wurr later vun BioNTech/Pfizer un Moderna för de Entwicklung vun hör [[RNA-Impstoff|COVID-19-Impstoffe]] lizenzeert. Dat Verfohren wurr patenteert, aber de Versöök, Pharma- oder Biotechfirmen dorför to interesseeren, weer vergeevens. Gemeensam mit Karikó hett Weissman dorüm dat Start-up-Ünnernehmen RNARx grünnd. En konkrete Medikamentenentwicklung hemm de beid aber nich henkreegen un dat vun beid erlangte Patents up de Technologie wurr vun de Universität, de de Rechte doran harr, verköfft.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.higgs.ch/wie-kariko-und-weissman-den-grundstein-fuer-mrna-basierte-impfstoffe-legten/44218/ |titel=Folge 4: Sie legten den Grundstein für mRNA-basierte Impfstoffe › higgs |werk=higgs.ch |datum=2021-07-29 |abruf=2021-10-02}}</ref> Weissman hett ok mit Wetenschaplern vun de [[Chulalongkorn University]] in Thailand tosommen arbeit, um COVID-19-Impstoffe för dat Land un benahbert inkoomensswaak Länner to entwickeln un vörtohollen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.phillymag.com/healthcare-news/2020/11/12/pfizer-vaccine-covid-19-drew-weissman/ |titel=This Philly Scientist’s Technology Helped Make the Pfizer COVID-19 Vaccine Possible |werk=Philadelphia Magazine |datum=2020-11-12 |sprache=en-US |abruf=2021-10-02}}</ref> 2003 wurr hüm gemeensam mit [[Katalin Karikó]] de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] tospraaken. Ehrt wurrn se för hör Opdecken to [[Nukleosid-modifizeerte mRNA|Nukleosidbasenmodifikatschonen]], de de Entwicklung vun wirksam mRNA-Impstoffe gegen COVID-19 mögelk maaken.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2023/press-release/ ''Press release'']. In: nobelprize.org (abgerufen am 2. Oktober 2023).</ref> == Auszeichnungen == <div style="column-width:20em"> * 2020 [[Rosenstiel Award]] * 2021 [[Prinzessin-von-Asturien-Pries]] in de Kategorie „Wissenschaftliche Forschung“<ref>[https://www.fpa.es/es/comunicacion/katalin-kariko-drew-weissman-philip-felgner-ugur-sahin-ozlem-tureci-derrick-rossi-y-sarah-gilbert-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-ci.html?idCategoria=0&fechaDesde=&especifica=0&texto=&fechaHasta=&tipo=0 Prinzessin-von-Asturien-Preis 2021] {{Webarchiv|url=https://www.fpa.es/es/comunicacion/katalin-kariko-drew-weissman-philip-felgner-ugur-sahin-ozlem-tureci-derrick-rossi-y-sarah-gilbert-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-ci.html?idCategoria=0&fechaDesde=&especifica=0&texto=&fechaHasta=&tipo=0 |wayback=20220208140936 |text=Prinzessin-von-Asturien-Preis 2021 |archiv-bot=2026-03-14 01:29:45 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021 [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/horwitz-prize-2021 |titel=Katalin Karikó and Drew Weissman Awarded Horwitz Prize for Pioneering Research on COVID-19 Vaccines |hrsg=Columbia University |datum=2021-08-12 |sprache=en |abruf=2021-08-19}}</ref> * 2021 [[Albany Medical Center Prize]] * 2021 [[Lasker~DeBakey Clinical Medical Research Award]] * 2021 [[William B. Coley Award]] * 2021 The New York Academy of Medicine Annual Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nyam.org/events/event/innovators-in-health-2021-nyam-annual-awards/ |titel=The 2021 NYAM Annual Awards: Innovators in Health |sprache=en |abruf=2021-11-11 }}</ref> * 2021 [[Prinz-Mahidol-Preis|Prince Mahidol Award]] * 2021 [[Time]] Heroes of the Year (neben Katalin Karikó, [[Kizzmekia Corbett]] und [[Barney Graham]])<ref>{{Internetquelle |url=https://www.phillyvoice.com/time-magazine-heroes-of-year-2021-penn-researchers-drew-weissman-katalin-kariko-covid-19-vaccines/ |titel=Penn researchers named Time's 'Heroes of the Year' for helping to develop COVID-19 vaccines |werk=Phillyvoice.com |datum=2021-12-14 |sprache=en |abruf=2022-01-02}}</ref> * 2021 [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] in Biomedizin<ref>[https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/ BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards 2021]</ref> * 2021: [[Harvey-Pries]]<ref>{{Literatur |Autor= |Titel=COVID vaccine developers among Technion Harvey Prize recipients |Sammelwerk=Ynetnews |Datum=2023-08-22 |Online=https://www.ynetnews.com/health_science/article/rynhbszp3 |Abruf=2023-08-22}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://harveypz.net.technion.ac.il/harvey-prize-laureates/ |titel=Prize Winners |hrsg=Technion - Israel Institute of Technology |abruf=2023-08-23 }}</ref> * 2022 [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]] * 2022 [[Breakthrough Prize in Life Sciences]] * 2022 Upnahm in de [[National Inventors Hall of Fame]]<ref>[https://www.invent.org/inductees/drew-weissman/ Drew Weissman] bei National Inventors Hall of Fame; afropen an’n 4. Oktober 2021.</ref> * 2022 [[Benjamin Franklin Medal (Franklin Institute)|Benjamin Franklin Medal]] * 2022: VinFuture Gran Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://vinfutureprize.org/2022/01/20/vinfuture-award-ceremony-week-a-gathering-of-global-science-quintessences/ |titel=Winners of Prestigious $4.5M Global Sci-tech Prizes Announced |hrsg=VinFuture Foundation |datum=2022-01-20 |abruf=2022-01-22 }}</ref> * 2022: [[Jessie Stevenson Kovalenko Medal]] * 2022: [[Japan-Pries]]<ref>[https://www.japanprize.jp/en/laureates_by_year.html Japan-Preis 2022]</ref> * 2022: Genome Valley Excellence Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.biospectrumindia.com/news/66/20561/bioasia-2022-confers-genome-valley-excellence-award-to-dr-drew-weissman.html |titel=BioAsia 2022 confers Genome Valley Excellence Award to Dr Drew Weissman for mRNA vaccine |werk=biospectrumindia.com |datum=2022-02-03 |sprache=en |abruf=2022-02-04}}</ref> * 2022: IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ivi.int/dr-tore-godal-profs-drew-weissman-katalin-kariko-honored-with-first-ivi-sk-bioscience-park-mahnhoon-award/ |titel=Dr. Tore Godal, Profs. Drew Weissman & Katalin Karikó honored with first IVI – SK bioscience Park MahnHoon Award |werk=IVI |datum=2022-03-23 |sprache=en-US |abruf=2022-04-04}}</ref> * 2022: [[Canada Gairdner International Award]] * 2022: Novo Nordisk Prize<ref>{{Internetquelle |url=https://novonordiskfonden.dk/en/news/four-scientists-receive-the-novo-nordisk-prize-for-their-combined-contributions-to-covid-19-mrna-vaccine/ |titel=Four scientists receive the Novo Nordisk Prize for their combined contributions to COVID-19 mRNA vaccine |werk=Novo Nordisk Fonden |datum=2021-09-23 |sprache=en |abruf=2022-04-10}}</ref> * 2022: Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2022: Ross Prize vun dat Feinstein Institute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.innovateli.com/covid-cracking-upenn-duo-snags-feinstein-honors/ |titel=COVID-cracking UPenn duo snags top Feinstein honor |werk=innovateli.com |datum=2022-04-28 |abruf=2022-05-03}}</ref> * 2022: [[Robert-Koch-Pries]] * 2022: [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2022: [[Tang Prize]] för biopharmazeutische Forschung * 2022: Liddmaat vun de [[National Academy of Medicine]] * 2023: Upnahm in de [[National Inventors Hall of Fame]] * 2023: Ehrendokterwürde vun de [[Brandeis University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.brandeis.edu/commencement/2023/honorees/weissman.html |titel=Drew Weissman ’81, GSAS MA’81, P’15 |hrsg=Brandeis University |sprache=en |abruf=2023-05-27}}</ref> * 2023: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] </div> == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g275/p20322 Drew Weissman] bi de [[University of Pennsylvania]] (upenn.edu) * [https://www.med.upenn.edu/apps/faculty/index.php/g5455356/p20322 Drew Weissman] bi dat ''Institute for Translational Medicine and Therapeutics'' der University of Pennsylvania (upenn.edu) * {{Academictree|epidemiology|234838|Name=Drew Weissman}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1304730344|LCCN=|NDL=|VIAF=8161512025370561431}} {{SORTIERUNG:Weissman, Drew}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1959]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] [[Kategorie:Immunoloog]] rf5dhu5em5445wpvc8hi3htmdysd4nr 0 176510 1064608 1064267 2026-05-08T04:07:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064608 wikitext text/x-wiki [[Datei:Ferenc Krausz (cropped).jpg|mini|Ferenc Krausz (2010)]] '''Ferenc Krausz''' (* [[17. Mai]] [[1962]] in [[Mór]]) is en [[Ungarn|ungarsch]]-[[öösterriek]]sch [[Physiker]] un [[Hoochschoollehrer]]. Mit sien Forschungsteam is hüm dat as eerst gelungen, en Luchtpuls vun weniger as een [[Femtosekunn]] Düer sowohl to ertüügen as ok to meeten. De Arbeitsgrupp bruukt disse [[Attosekun]]nen-[[Lucht]]pulse, um de Bewegung vun atomarer [[Elektron]]en aftobillen. Disse Leistung markeert den Anfang vun de [[Körttietphysik|Attosekunnenphysik]].<ref>{{Webarchiv | url=http://www.attoworld.de/Documents/papers/Reviews_of_Modern_Physics/RMP81_2009.pdf | wayback=20150923180002 | text=F. Krausz, M. Ivanov, ''Reviews of Modern Physics'' '''81''', 163 (2009).}} (PDF; 14,2&nbsp;MB).</ref> An‘n 3. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Anne L’Huillier]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/summary/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |sprache=en-US |abruf=2023-10-03}}</ref> == Akademischer Werdegang == Krausz hett van 1981 bit 1985 [[Theoretische Physik]] an de [[Eötvös-Loránd-Universität]] un [[Elektrotechnik]] an de [[Technische un Wertschapswetenschapliche Universität Budapest|Technischen Universität Budapest]] studeert. Van 1988 bit 1991 hett Krausz an de TU Wien in Laserphysik bi [[Arnold Schmidt (Physiker)|Arnold Schmidt]] an dat Institut för Photonik promoveert, van 1991 bit 1993 [[Habilitatschoon|habiliteer]] he an de [[Technische Universität Wien]]. 1996–1998 weer he butenordentlich Perfesser för Elektrotechnik an der TU Wien, 1999–2004 ordentlich Perfesser. Siet 2004 is he Direkter an dat [[Max-Planck-Institut för Quantenoptik]] an dat [[Hochschul- und Forschungszentrum Garching]] in [[Garching bi München]] un Inhebber vun en Lehrstohl för [[Experimentalphysik]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]] (LMU). He is Mitbegrünner un weer van 2010 bit 2019 en vun de beid Spreker vun dat [[Exzellenzcluster]] [[Munich-Centre for Advanced Photonics]] (MAP). Siet 2015 is he Grünnensdirekter vun dat ''Centre for Advanced Laser Applications'' an de LMU un siet 2019 ok Grünnens-CEO vun dat ''Center for Molecular Fingerprinting'' in [[Budapest]].<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://www.attoworld.de/fileadmin/user_upload/tx_attoworld/persons/CurriculaVitae/CV_Contributions_FerencKrausz_FEB2023.pdf |titel=Curriculum Vitae |werk=attoworld.de |datum=2023-02 |sprache=en |format=pdf |abruf=2023-10-03}}</ref> == Forschung == Ferenc Krausz un sien Forschungsteam hemm dat eerstmals schafft, en Luchtpuls vun en Düer vun weniger as een [[Femto]]sekunn experimentell to demonstreeren un mit disse Attosekunnen-Luchtpulsen de inter-atomare Bewegung vun Elektronen in Echttiet wohrnehmbar to maken. Disse Ergebnisse markeeren den Anfang vun de Attosekunnenphysik.<ref>{{Literatur |Autor=Yaron Silberberg |Titel=Physics at the attosecond frontier |Sammelwerk=Nature |Band=414 |Nummer=6863 |Datum=2001 |Seiten=494–495 |DOI=10.1038/35107171 |PMID=11734831}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Maciej Lewenstein |Titel=Resolving Physical Processes on the Attosecond Time Scale |Sammelwerk=Science |Band=297 |Nummer=5584 |Datum=2002 |Seiten=1131–1132 |DOI=10.1126/science.1075873 |PMID=12183615}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Louis F. DiMauro |Titel=Atomic photography |Sammelwerk=Nature |Band=419 |Nummer=6909 |Datum=2002 |Seiten=789–790 |DOI=10.1038/419789a |PMID=12397335}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Philip H. Bucksbaum |Titel=Ultrafast control |Sammelwerk=Nature |Band=421 |Nummer=6923 |Datum=2003 |Seiten=593–594 |DOI=10.1038/421593a |PMID=12571581}}</ref> De Vörarbeit för dissen Mielensteen hett Krausz mit sien Team in de 1990er Johren mit en ganzen Reeg vun Innovatschonen<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Brabec, Ferenc Krausz |Titel=Intense few-cycle laser fields: Frontiers of nonlinear optics |Sammelwerk=Reviews of Modern Physics |Band=72 |Nummer=2 |Datum=2000 |Seiten=545–591 |DOI=10.1103/revmodphys.72.545|Online=https://www.attoworld.de/fileadmin/user_upload/tx_attoworld/publications/paper_RevModPhys_Y2000_M04_V72_P545.pdf}}</ref> to de Wiederentwicklung vun de [[Femtosekunn]]en-[[Laser]]technologie bit an hör ultimative Grens– bit hen to Luchtpulsen, de den överweegend Deel vun hör Energie in en eenzigen Schwingung vun dat elektromagnetisch Feld dragen, leist. En unbedingt Vörutsetten för dat Ertüügen vun sücke kört Luchtblitze is de hoochpräzise Kontrolle vun de Verzögerung vun verscheeden Farvkomponenten vun breetbandig (witt) Lucht över en vull [[Oktave (Hülpmaateenheit)|Oktave]]. De vun Krausz un Szipöcs entwickelt Speegel ut aperiodischen Multilagen ([[chirped mirror]]s<ref>{{Literatur |Autor=R. Szipöcs, K. Ferencz, Christian Spielmann, Ferenc Krausz |Titel=Chirped multilayer coatings for broadband dispersion control in femtosecond lasers |Sammelwerk=Optics Letters |Band=19 |Nummer=3 |Datum=1994 |Seiten=201–201 |DOI=10.1364/ol.19.000201 |PMID=19829591|Online=http://szipocs.com/publications/Chirped_multilayer_coatings_for_broadband_dispersion_control_in_femtosecond_lasers.pdf}}</ref>) hemm so en Kontrolle eerstmals mögelk maakt un billen hüüd en wesentlichen Bestanddeel vun jede modernen Femtosekunnen-Laseranlaag. 2001 kunnen se denn eerstmals en Attosekunnen-Lichtpuls ertüügen un ok meeten.<ref>{{Literatur |Autor=Michael Hentschel, Reinhard Kienberger, Christian Spielmann, Georg A. Reider, Nenad Milošević, Thomas Brabec, P. B. Corkum, Ulrich Heinzmann, Markus Drescher, Ferenc Krausz |Titel=Attosecond metrology |Sammelwerk=Nature |Band=414 |Nummer=6863 |Datum=2001 |Seiten=509–513 |DOI=10.1038/35107000 |PMID=11734845}}</ref>. 2015 weer Krausz bi [[Thomson Reuters]] as en vun de Favoriten ([[Clarivate Citation Laureates|Clarivate Citation Laureate]]) för en [[Nobelpries för Physik]] list, wiel he bannig faken ziteert wurr.<ref>{{Internetquelle|titel=Prof. Ferenc Krausz wird „2015 Thomson Reuters Citation Laureate“|url=https://idw-online.de/de/news638183|autor=Olivia Meyer-Streng|datum=2015-09-24|abruf=2021-01-17|werk=idw – Informationsdienst Wissenschaft}}</ref> Acht Johr later, 2023, kreeg he denn tatsächlich den Nobelpries gemeensam mit [[Pierre Agostini]] un [[Anne L’Huillier]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Physics 2023 |werk=nobelprize.org | sprache=en |datum=2023-10-03 |abruf=2023-10-03}}</ref> == Ehrungen == '''Liddmaatschapen''' * 2003: Liddmaat [[Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2009: Fellow vun de [[Optical Society of America]] (OSA)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/fellow_members/recent_fellows/2009_fellows/ |titel=2009 OSA Fellows |hrsg=OSA |zugriff=2018-02-10}}</ref> * 2011: Utwärtig Liddmaat vun de [[Russisch Akademie vun de Wetenschapen]] * 2012: Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] * 2016: Liddmaat vun de [[Leopoldina]]<ref>{{Leopoldina|8192|IDName=ferenc-krausz|Name=Ferenc Krausz|Kommentar=|Datum=3. Juni 2016}}</ref> '''Pries un Utteknungen''' * 1994: [[Fritz-Kohlrausch-Pries]] cun de [[Öösterrieksch Physikalische Sellschop]] * 1996: [[Start-Pries|START-Pries]] * 1998: [[Carl-Zeiss-Forschungspries]] vun de [[Ernst-Abbe-Stiftung]] * 2002: [[Wittgenstein-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=http://sciencev1.orf.at/news/54545.html |titel=Verleihung der START- und Wittgenstein-Preise 2002 |hrsg=ORF.at |datum=2002 |autor=Eva-Maria Gruber |zugriff=2018-02-10}}</ref> * 2003: [[Julius-Springer-Pries]] * 2005: Ehrendokterwürde vun de [[Technische Universität Budapest]] * 2006: [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]] * 2011: Bundsverdeenstkrüüz an’n Band * 2013: [[König-Faisal-Pries]] för Wetesnchap * 2013: [[Otto-Hahn-Pries]] * 2019: eerst Dräger vun de ''[[Wladilen Letochow]] Medaille'' vun de [Europäische Physikalische Gesellschaft|EPS]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.epsnews.eu/2019/02/2019-vladilen-letokhov-medal/ |titel=Letokhov Medal Recipients |hrsg=EPS |sprache=en |datum=2019-02-25 |zugriff=2019-02-26 }}</ref> * 2022: [[Wolf-Pries]] in Physik<ref>[https://wolffund.org.il/2022/02/08/ferenc-krausz/ Wolf-Preis 2022] {{Webarchiv|url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/ferenc-krausz/ |wayback=20220208175319 |text=Wolf-Preis 2022 |archiv-bot=2026-03-14 01:51:05 InternetArchiveBot }}</ref> * 2022: [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards]] * 2023: [[Nobelpries för Physik]] == Weblinks == {{Commons|Ferenc Krausz}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=129180114 DNB-Katalog] * [https://www.attoworld.de/ Homepage vun de Grupp vun Ferenc Krausz] * ''[https://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/Neugew%C3%A4hlte_Mitglieder_2016.pdf Ferencz Krausz.]'' Kurzbiografie in: ''Leopoldina Neugewählte Mitglieder 2016.'' Leopoldina, Halle (Saale) 2017, S. 23 ([http://www.leopoldina.org/uploads/tx_leopublication/Neugew%C3%A4hlte_Mitglieder_2016.pdf PDF]) * {{Webarchiv | url=http://www.dfg.de/aktuelles_presse/preise/leibniz_preis/2006/krausz.html | wayback=20070929095404 | text=Porträt auf der Seite der Deutschen Forschungsgesellschaft}} * {{Internetquelle |url=http://www.wittgenstein-club.at/02kra.htm |titel=Wittgensteinpreis TrägerInnen Club |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120516024753/http://www.wittgenstein-club.at/02kra.htm |archiv-datum=2012-05-16 |abruf=2008-05-21}} * [https://www.oeaw.ac.at/m/krausz-ferenc Ferenc Krausz] Indrag bi de Öösterrieksch Akademie vun de Wetenschapen == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=129180114|LCCN=n/2003/19976|VIAF=33069694}} {{SORTIERUNG:Krausz, Ferenc}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Börger von Ungarn]] [[Kategorie:Boren 1962]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] j9jwpuz9own7pj4z0xdaag51k6z7ikm 0 177280 1064554 1064221 2026-05-07T23:19:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064554 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |PT =— |DT = |OT = Alma und Oskar |PL = Öösterriek, Schweiz, Deutschland, Tschechien |PJ = [[2022]] |LEN = 90 |OS = [[Düütsch]] |AF = |REG = [[Dieter Berner]] |DRB = [[Hilde Berger (Schauspelerin)|Hilde Berger]],<br />Dieter Berner |PRO = Johanna Scherz,<br />[[Alexander Glehr]],<br />Anita Wasser,<br />Michael Steiger,<br />[[Stefan Schubert (Filmproduzent)|Stefan Schubert]],<br />Monika Kristl,<br />Vlasta Kristl |KAMERA = [[Jakub Bejnarowicz]] |SNITT = [[Britta Nahler]],<br />[[Christoph Brunner]] |MUSIK = [[Stefan Will]] |KLEED = |DS = * [[Emily Cox]]: [[Alma Mahler]] * [[Valentin Postlmayr]]: [[Oskar Kokoschka]] * Gerhard Kasal: Graf Sascha<!-- [[Sascha Kolowrat-Krakowsky]] ?!? --> * [[Mehmet Atesci]]: [[Bruno Walter]] * [[Marcello de Nardo]]: [[Gustav Mahler]] * [[Wilfried Hochholdinger]]: [[Adolf Loos]] * [[Cornelius Obonya]]: Franz Ferdinand * [[Roland Koch (Schauspeler)|Roland Koch]]: [[Carl Moll]] * [[Johanna Orsini-Rosenberg]]: [[Manon Gropius]] * [[Brigitte Karner]]: Anna Moll * [[Anton von Lucke]]: [[Walter Gropius]] * [[Táňa Pauhofová]]: [[Lilly Lieser]] * [[Gerald Votava]]: [[Peter Altenberg]] * [[Heiko Senst]]: Dr. Neuburger * [[Werner Strenger]]: Prof. Gscheit * [[Patrick Seletzky]]: Journalist Musikvereen * [[Alina Schaller]]: Euridike/Tänzerin * [[Johannes Rhomberg]]: Journalist Musikvereen * [[Patricia Janeckova]]: Singerin * [[Walter Kobera]]: Nemetz }} '''Alma und Oskar''' is en [[Speelfilm]] ut dat Johr 2022 vun [[Dieter Berner]] mit [[Emily Cox]] as [[Alma Mahler]] un [[Valentin Postlmayr]] as [[Oskar Kokoschka]]. Premiere weer in’n November 2022 an dat [[International Film Festival of India]],<ref name="iffigoa.org">{{Internetquelle|url=https://iffigoa.org/alma-and-oskar/|titel=Alma and Oskar|sprache=en|abruf=2023-01-29|werk=iffigoa.org}}</ref> in de Swiez wurr de Film in’n Januar 2023 up de [[Solothurner Filmdaag]] wiest.<ref name="solothurnerfilmtage.ch">{{Internetquelle|url=https://www.solothurnerfilmtage.ch/de/solothurn-2023/programm/alma-und-oskar|titel=Alma and Oskar|sprache=en|abruf=2023-01-29|werk=solothurnerfilmtage.ch}}</ref> De düütsch Kinostart is för den 6. Juli 2023 vörsehn.<ref name="fp">{{Filmportal|171c646d2e7e473eb0146626ad7d5aa1|abruf=2023-01-29}}</ref> == Handlung == Nah den Dood vun [[Gustav Mahler]] in‘n Mai 1911 verführt de sien Wittfru un [[Grande Dame]] vun de [[Wien (Stadt)|Wiener]] Sellschopp [[Alma Mahler]] in‘n Fröhjohr 1912 den jungen Maler un dat [[Enfant terrible]] vun de Kunstszene [[Oskar Kokoschka]]. Ut en sexuellen Avendüer entwickelt sück en liedenschaplich Affäär. Oskar sücht Alma as sien Muse un will hör besitten, wiels Alma sülvst as Komponistin tätig is. Dat entwickelt sück en Speel um Afhängigkeit un Macht, dat de beid an den Rand vun Sülvstverneelen bringt.<ref>https://filminstitut.at/filme/alma-und-oskar</ref> == Produktschoon un Achtergrund == De Dreiharbeiten funnen an 33 Dreihdaag van’n 14. Juni bit to’n 10. August 2021 in [[Wien (Stadt)|Wien]], [[Nedderöösterriek]], [[Prag]], [[Sleswig-Holsteen]] un in de [[Swiez]] statt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.film.at/news/alma-und-oskar-drehstart-emily-cox/401430976 |titel="Alma und Oskar": Drehstart für Kunst-Biopic mit Emily Cox|datum=2021-07-01|abruf=2023-01-29|werk=film.at}}</ref><t" ref name="filminstitu/><ref name="cu">{{Crew united Titel|257658|Abruf=2023-01-29}}</ref> Dreihoort weer ünner annern dat Industrieveertel Walzmühle in [[Frauenfeld]] in den [[Kanton Thurgau]].<ref name="toponline.ch">{{Internetquelle |url=https://www.toponline.ch/news/thurgau/detail/news/ein-bisschen-hollywood-im-thurgau-00163336/ |titel=Ein bisschen Hollywood im Thurgau |datum=2021-08-06|abruf=2023-01-29|werk=toponline.ch}}</ref> Produzeert wurr de Film vun de öösterrieksch ''Film AG Produktions GmbH'' (Produzenten Johanna Scherz un [[Alexander Glehr]]), in Koproduktschoon mit de Swiezer [[Turnus Film]] (Produzenten Anita Wasser un Michael Steiger), de düütsch [[Wüste Film]] (Produzent [[Stefan Schubert (Filmproduzent)|Stefan Schubert]]) un de tschechisch ''Dawson Film/Dawson Productions'' (Produzenten Monika un Vlasta Kristl).<ref name="cu" /><ref name="swissfilms">{{Swiss Films|40D9004A0B614DE1A58E3E7A47FA98B3}}</ref> == Weblinks == * {{IMDb|tt15157318|Alma & Oscar}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Film ut dat Johr 2022]] 1kjabk6zx10hpeov4ptg0uxciohpmho 0 177429 1064579 1052768 2026-05-08T01:11:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064579 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Buenos Aires (Mehrdüdig Begreep)}} {{GemeenboxWD |NAAM = Buenos Aires |NAAM_INHEEMSCH = |SITT = |STAAT = Argentinien |LIGGT_IN = Land: {{ARG}}<br/> Provinz: Ciudad Autónoma de Buenos Aires |WAPEN = Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.svg |FLAGG = Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = Ciudad Autónoma de Buenos Aires - localización en Argentina 2.svg |FLACH = 202 |HÖÖCHD = |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = -34.599722 |KOOR_OW = -58.381944 |INWAHNERS = 2890151 |INWAHNERS_TIET = 2010 |POSTLEETTALL = C1000 – C1440 |VÖRWAHL = 011 |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = http://www.buenosaires.gov.ar/ |ÖÖRD = |GEMEENSLÖTEL = }} '''Buenos Aires''' {{IPA|ˈbwenos ˈai̯ɾes}} (vœrmalige Schrievwiese ook ''Buenos Ayres''; offitschell {{S|es|Ciudad Autónoma de Buenos Aires|nds=Autonome Stad Buenos Aires}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstad]] un dat politsche, kulturelle, kommertschelle un industrielle Zentrum van [[Argentinien]]. De Gründer geven den Namen na de hillige {{lang|es|[[Maria von Nazaret|Santa María]] del Buen Ayre|(Sünte Maria van’r Goden Luft)}}. De offitschell alleen 202 Quadraatkilometer grote Stad es dat Zentrum van’r Metropoolregioon [[Gran Buenos Aires]], in de œver 13 Millionen Minschen lèvet un so ene van den gröttsten Metropoolregionen in [[Süüdamerika]] es. De Regioon recket sik van Noorden na Süden wat bi 86 Kilometers un 33 Kilometers van’r Küste na Süüdwesten hen. As de Höövdstad van Argentinien höört de Stad nich ene [[List vun Provinzen in Argentinien|Provinz]] to, man es as „Capital Federal“ sülvständig. == Geografie == === Geograafsche Lage === [[Bild:Rio de la Plata BA 2.JPG|duum|links|Sattelitenbild (Buenos Aires liggt rechts under)]] De Stad Buenos Aires liggt an’n ''[[Río de la Plata]]'', de [[Münn]] van den Strömen [[Río Paraná]] un [[Río Uruguay]] in den [[Atlantische Ozean|Atlantik]], an’r ööstliken Küsten van’n [[Süüdamerika|süüdamerikaanschen]] Kontinent un liggt in’n Snid at bi 25 Meter œver den [[Seespegel]]. Dat Water van’n Río de la Plata es in Buenos Aires wègen den vèlen Mudde dröve un lummerg. De Stroom es in’n Snid man 20 Meter deep, dat grote Faarrennen bruket. In’n Westen un Süden van Buenos Aires breed sik de ''[[Pampa]]s'', de Landschop in Argentinien. === Stadtdele === [[Datei:Mapa-CABA-Barrios-Nombres.svg|mini|links|Staddele mit Namen]] [[Datei:Comunas.svg|mini|links|15 ''Comunas'']] Buenos Aires deelt sik in 48 Staddele ({{lang|es|''barrios''}}) .Et givt ook traditschonelle Namens för de Staddele, de eer begäng sind as de offitschellen Namens: * [[Abasto de Buenos Aires|Abasto]] (Gebeed ümme de vœrmaligen Zentraalmarkt): Staddele: Almagro un deelwiese Balvanera * Barrio Norte (Veerdel van den rieken Lüden): Staddele Recoleta un Palermo * Congreso (ümme dat Parlament) * Microcentro (Böörsen- un Handelszentrum): Staddele Retiro un San Nicolás * Once (Gebeed ümme den Baanhov Once): Staddeel Balvanera * Tribunales (Gebeed ümme den Justizpalast): Staddeel San Nicolás De Stad dezentraler to maken sind 15 {{lang|es|''Centros de Gestión y Participación Comunal''}} (CGCP, ook: {{lang|es|''comunas''}}) upricht. In allen CGPCs kann een Formalitäten as [[Afgaaf|Afgaven]], [[Bröök (Geld)|Brœken]], oder Saken bi’n [[Standsamt]] beschicken. === Klima === Buenos Aires liggt in den [[Subtropen]] un het na [[Wladimir Köppen|Köppen]] een [[Humid Klima|fucht]]-subtroopsch Klima ([[effektive Klimaklassifikatschoon]]: Cfa). De Temperatur dat Jaar œver ligt in’n Snid bi 17,73&nbsp;°C, dat regent dœrsnidlik 1214,6 Millimeter dat Jaar. De wärmste Maand es Januar med 23,7 Grad Celsius in’n Dœrsnid, de köldste Juli med 10,5 Grad Celsius. Ook in’n Winter fallt de Temperaturen faken nich unner null Graad. Snee is raar up fällt bloot as Uutname so 1918, de Juli 2007 un den Juli 2010. De meeste Regen fällt in’n März, wenn 153,9 Millimeter in’ Middel daalkümt, de wenigste Regen kümmt den Juli runder, daar sind et man 50,0 Millimeter. {{Klimatabell |Tmin_Jan=20.4 |Tmin_Feb=19.4 |Tmin_Mär=17.0 |Tmin_Apr=13.7 |Tmin_Mai=10.3 |Tmin_Jun=7.6 |Tmin_Jul=7.4 |Tmin_Aug=8.9|Tmin_Sep=9.9 |Tmin_Okt=13.0|Tmin_Nov=15.9 |Tmin_Dez=18.4 |Tmax_Jan=30.4 |Tmax_Feb=28.7 |Tmax_Mär=26.4 |Tmax_Apr=22.7 |Tmax_Mai=19.0 |Tmax_Jun=15.6 |Tmax_Jul=14.9 |Tmax_Aug=17.3 |Tmax_Sep= 18.9|Tmax_Okt=22.5 |Tmax_Nov=25.3 |Tmax_Dez=28.1 |Daten_vun= [http://worldweather.wmo.int/050/c00294.htm World Weather Information Service] }} == Historie == === Eerste Versöök Buenos Aires to gründen (1536–1541) === [[Datei:Buenos Aires shortly after its foundation 1536.png|mini|Buenos Aires ümme 1536]] As de Seemann [[Juan Díaz de Solís]] 1516 ene Dœrfaart na’n Pazifik sochte, fund he as eersten Europäer den [[Río de la Plata]]. [[Spanien]] hadde enne de n Updrag gèven, man de Expeditschoon hadde een blodig Ende; bi [[Tigre (Argentinien)|Tigre]] grepen Oorinwòners an un de Solís starv. An’n süüdliken Över van’n Rio de la Plata, wat vandage de Staddeel [[San Telmo (Buenos Aires)|San Telmo]] es, gründe de gründete der [[Konquistador]] [[Pedro de Mendoza]] den 2. Februar 1536 {{lang|es|''Puerto de Nuestra Señora Santa María del Buen Ayre''}} („Haven van use leven Fruwen Maria van’r goden Luft “). De Idee för den Namen hadde wal de Kaplan van Mendoza, de de ''[[Basilika Unserer Lieben Frau von Bonaria|Virgen de Bonaria]]'' („Jumfer van’r goden Luft“) van [[Cagliari]] up [[Sardinien]] verere. Na anderen Vertellsels kam de Name vanwègen de goden Winden in’n Río de la Plata up. Plausibler es dat de „gode Luft“ in’n Namen sttet, ümme dat Buenos Aires enen van den wenigen Havens in Süüdamerika was, wo sik [[Malaria]] nich uutbreed hadde (Malaria van {{S|it|mal’aria| lege Luft}}). Mendoza hadde 1.600 Mann under sienen Kommando, de up 16 Schippen landen. Se kemen eerst in’n laten Summer an, daarümme was to late Koorn uuttoseigen. De lokalen [[Het|Querandí]]-Indianer weren [[Jäger un Sammler]]. De Spaniers twüngen se Èten för de Truppen van Mendoza to besorgen. Daarümme grèpen de Inheemschen de Truppen van Mendoza jümmers wedder an un de Kolinisten gèven de Stède 1541 up. De Chronist van düssen Begèvenissen un eerste Historiker van Buenos Aires was [[Ulrich Schmidl]] uut den bayerschen [[Straubing]], de an den Expeditschonen deelnòmen hadde un deelwiese ook för enen Gründer van Buenos Aires geld. === Twede Versöök (1580–1776) === [[Datei:Emeric Essex Vidal - Vista del Cabildo desde la Recova - 1817.jpg|mini|hochkant|Das ''Cabildo'' (Rathaus) auf der [[Plaza de Mayo]] (1817)]] [[Datei:Monumento SanMartin BA.jpg|mini|Monumento [[José de San Martín|San Martín]]]] Dat twede Maal gründe [[Juan de Garay]] 1580 de Stad Buenso Aires. He gav de Stad den Namen {{lang|es|''Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto Santa María de los Buenos Aires''}} . Buenos hänge in de eerste Tied stark van de Veetucht in’r [[Pampa]] ümmeto un den Handel med [[Spanien]] af. In’n 17. un 18. Jaarhunderd weren de Spaniers man verlangen, dat alle Waren, bevœr dat se na Europa stüürd worden, eerst na [[Lima]] in [[Peru]] kemen, wo se de Handelsgöder verstüren. Mang den verdreetliken Kooplüde in Buenos Aires kam daaümme [[Smuggel]] in’n groten Mate up. [[Kaarl III. (Spanien)|Kaarl III. van Spanien]] worde wies, dat siene Macht in’t Swanken keem un lockere tiedens siene Heerschop (1759–1788) eerst de Règeln för den Handel un make Buuenos Aires upletst ene friegen Haven. === Höövdstad van’n Vizeköningriek Río de La Plata (1776–1810) === De peruaansche Vizeköning [[Manuel d’Amat i de Junyent]] gründe 1776 dat [[Vizeköningriek van’n Río de la Plata]] un make Buenos Aires de Höövdstad. De Stad wuss in de Tied stark, to’n groten Deel dœr Slaven uut Afrika. In’r Tied van 1778 bet 1815 weren een Drüddel van Minschen in Buenos Aires swarte Slaven. In’r Tied van den [[Koalitschoonskrieg]]en, in de sik SPanien med Frankriek gègen dat [[Vereenigt Königriek|Vereenigd Köningriek]] verbünd hadde, besetten britsche Truppen den 27. Juni 1806 under den Kommando van Generaal [[William Carr Beresford]] de Stad, na dat se twee Dage lange fochten hadden.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.oni.escuelas.edu.ar/2003/SAN_LUIS/128/1invac.htm |wayback=20171023223732 |text=Primera Invasión Inglesa (1806) }}</ref> De Börgerslüde van Buenos Aires setten sik man to Weer, so dat den 4. August inheemsche Truppen under [[Santiago de Liniers]] de Stad wedder innemen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.oni.escuelas.edu.ar/2003/SAN_LUIS/128/reconqui.htm |wayback=20060818044214 |text=La reconquista de Buenos Aires }}</ref> Liniers konn de Stad ook verdeffenderen, as de Briten de Stad belagern, so dat den 7. Juli 1807 de britsche Generaal [[John Whitelocke]] upgav de Stad to belagern.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.oni.escuelas.edu.ar/2003/SAN_LUIS/128/2invac.htm |wayback=20100721193505 |text=Segunda Invasión Inglesa (1807) }}</ref> Dat nich spaansche Truppen man inheemsche Kräfte de Stad verdeffenderen make den natschonalistschen Kärften groten Mood, de sik nu klaar för een unafhangig Argentinien maken un den Vizeköningen van Río de la Plata jümmers meer Rechte aftwüngen. === Unafhängigheedskamp un de Diktatuur van Rosa (1810–1880) === [[Datei:Buenos Aires MKL Bd. 3 1890 (128592406).jpg|mini|Historischer Situationsplan (um 1890)]] Den 25. Mai 1810 verdrèven Börgers, de sik med Wapen uutrüst hadden, den Vizeköning [[Baltasar de Cisneros|Baltasar Hidalgo de Cisneros y la Torre]] uut Buenos Aires. Den 9. Juli 1816 verkünde de [[Kongress van Tucumán]] formell de Unafhängigheed van den [[Vereenigte Provinzen vun den Río de la Plata|Vereenigden Provinzen van’n Río de la Plata]]. Na dat de Unafhängigheed verkünd was, brak een Stried twischen den Unitariern, de van Buenos Aires uut enen Zentraalstaat uprichten wollen un den [[Föderalismus|Föderalisten]], de sik ene grote Sülvstständigheed för Provinzen wünschen. 1829 œvernam de Föderalist [[Juan Manuel de Rosas]] os Gouverneur de Herrschop in Buenos Aires. Ook den März 1835 worde he os Gouverneur un Generaalkapitän wedderwäält. Undertiedens hadde Rosa grote Macht wunnen un regere as enen [[Diktater]]. He beherrsche de Republik bet, os de [[Brasilien|brasiliaanschen]] un [[Uruguay|uruguayschen]] Truppen enne in’r [[Schlacht van Monte-Caseros]] slögen. Nu dat Rosa stört was, dörven ook Minschen uut gans Europa na de Stad inwandern. === Höövdstad van Argentinien (1880–1976) === [[Datei:Casa Rosada, Buenos Aires, Argentina.jpg|mini|De Präsidentenpalast, de [[Casa Rosada]] up de [[Plaza de Mayo]]]] 1880 schede [[Julio Argentino Roca]] de Stad van’r Provinz med lieken Namen af un make Buenos Aires de Höövdstad van Argentinien. 1890 was Buenos Aires de gröttste un ook wichtigste Stad in [[Latienamerika]]. Ümme 1900 lèven meest ene Millionen Minschen inr Stad. Daarümme dat in düsse Tied vèle Minschen uut [[Italien]] inwanderd sind, was ene Mischsprake, dat [[Cocoliche]] upkòmen, de tiedwiese œver 40 Perzent van Lüden in Buenos Aires kœren. 1904 kam [[Alfredo Palacios]],<ref name=":1" /> de eerste [[Sozialimus|sotschalistsche]] Afordnete in een latienamerikaansch Parlament. Uut Europa kemen ook vèle [[Anarchismus|Anarchisten]] na Argentinien. Bi de [[Eerste Mai|Eerste-Mee-Demonstratschoon]] 1909 kemen Krawalle twischen de anarchistischen ''{{lang|es|[[Federación Obrera Regional Argentina]]}}'' (FORA), de sotschialistschen ''{{lang|es|[[Unión General de Trabajadores]]}}'' (UGT) un de Polizei.<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.anred.org/2009/05/01/se-cumplen-100-anos-de-la-semana-roja/ |titel=Se cumplen 100 años de «La Semana Roja» |werk=ANRed |sprache=es-ES |abruf=2021-08-09}}</ref> De Polizeichef, Ramón Falcón, gav Order up de Demonstranten to scheten, so dat up’t mindste 11 Minschen doodblèven. In den tokòmen fiev Dagen, de os {{lang|es|''Semana roja''}} (plattdüütsch:„Rode Wèke“) in de Historie ingaan, streiken 80.000 Minschen bi enen Generaalstreik un wedder störven Demonstranten.<ref name=":2" /><ref>{{Internetquelle |autor=Jazmín Bazán |url=https://www.clarin.com/sociedad/110-anos-mayo-termino-represion-10-muertos-inicio-semana-roja_0_4p9HvSlYa.html |titel=A 110 años de un 1° de mayo que terminó en represión, 10 muertos y el inicio de la 'Semana roja' |datum=2019-05-01 |sprache=es |abruf=2021-08-09}}</ref> Een Anarchist moorde Ramón Falcón in’n November van datsülve Jaar bi enen Bommenanslag.<ref name=":1">{{Literatur |Autor=Alain Rouquié |Titel=Amérique latine – Introduction à l’Extrême-Occident |Sammelwerk=Points Essais |Nummer=373 |Auflage=2 |Verlag=Éditions du Seuil |Ort=Paris |Datum=1998 |ISBN=978-2-02-020624-2 |Seiten=177 |Kommentar=nouvelle édition revue et augmentée}}</ref> As [[Avenida de Mayo]] 1913 de Stad regere, make de eerste [[U-Bahn|U-Baan]] up. De [[Subterráneo Buenos Aires|U-Bahn van Buenos Aires]] bleev de eerste un ook enige U-Baan in Lateinamerika, bet dat 1969 de U-Baan in [[Mexiko-Stad]] in’n Gang kam. 1919 as [[Hipólito Yrigoyen]] regere gav et grote Arbederupstände, de dat Militäär med Gewald daaltwung, so dat 700 Minschen dat Lèven verlören un de Dage as {{lang|es|''[[Semana Trágica (Argentinien)|La Semana Trágica]]''}} (plattdüttsch: „de traagsche Wèke“) een Deel van’r argentinschen Historie worden. In den Jaren ümme 1930 toog een grote Alleen ({{lang|es|''Avenidas''}}) dœr dat Stadzentrum, as de [[Avenida Santa Fe|Santa Fe]], [[Avenida Córdoba|Córdoba]] un [[Avenida Corrientes|Corrientes]], de heute de Pulsadern för den Verkeer in’r Stad sind. Na den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkriege]] was de Stad so wied wassen, dat de Vœrstäde ümme rund to enen Deel van’r Stad worden weren. To de Tied lèven een Drüddel van allen Minschen in Argentinien in Buenos Aires. === Militäärdiktatuur (1976–1983) === [[Datei:ESMA 2.JPG|mini|Dat Portaal van’r Militäärakademie {{lang|es|''[[Escuela de Mecánica de la Armada]]''}} bi de [[Avenida del Libertador]], wo wat bi 5.000 Minschen Folter lèden un dat Lèven verlören. Vandage es de Akademie ene Denkstède.]] [[Datei:Monumento Caidos Malvinas.jpg|mini|Dats Denkmaal för de Fallenen in’n [[Falklandkrieg]] bi de {{lang|es|''Plaza San Martín''}}]] 1976 störten de Striedkräfte van Argentinien under den Kommando van [[Jorge Rafael Videla]] de Präsidentin [[Isabel Martínez de Perón]]. Se richten ene Militäärdiktatuur up, in den van 1976 bet 1983 20.000 bet 30.000 Minschen sünder Tall un Teken verswünden. Alle Minschen de Wedderstand gègen dat Militäär helen weren verdächtig un mossten bange sien ook to „verswinden“. In’n Staddeel [[Núñez (Buenos Aires)|Núñez]] richte dat Militäaar to de Tied dat gröttste Geheemgefängnisse in’n Land in ene argentinschen Marineschole, de [[Escuela de Mecánica de la Armada]], wo wat bi 5000 Minschen FOlter leiden un ümmekemen.<ref name="DW">{{Internetquelle |autor=Steffen Leidel |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1515961_page_2,00.html |titel=Berüchtigtes Ex-Folterzentrum wird der Öffentlichkeit zugänglich |werk=Deutsche Welle |datum=2005-03-14 |abruf=2008-12-13 }} {{Webarchiv|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1515961_page_2,00.html |wayback=20090222230657 |text=Berüchtigtes Ex-Folterzentrum wird der Öffentlichkeit zugänglich |archiv-bot=2026-05-08 01:11:07 InternetArchiveBot }}</ref> Na ene Tied was klaar dat de Militäärdiktatuur de vèlen Minschen verswinden make. Darümme protesteren van April 1977 an jede Wèke enige Moddern van verswunden Minschen (de [[Madres de Plaza de Mayo]]) up’r [[Plaza de Mayo]] vœr de Präsidentenpalast [[Casa Rosada]]) un kemen so ook in Gefaar för dat Lèven. === Redemokratisierung un wirtschaftlicher Aufschwung (1983–1998) === [[Datei:Argentine National Congress.JPG|mini|hochkant|[[Argentinische Kongresspalast|Kongresspalast]] in’n Staddeel Balvanera]]Na dat de Falklandkrieg verloren was konn dat Militäär nich länger an’r Macht blieven un bi den eersten demokrratschen Walen na de Diktatuur worde [[Raúl Alfonsín]] de niege Präsident. Nu dat Argentinien wedder demokraatsch was, den [[Argentinische Peso|argentinschen Pesos]] 1:1 an den[[US-Dollar]] bunden un as [[Carlos Menem]] Präsident was [[Neoliberalismus|neoliberale]] Reformen insett hadde gav et enen Updrivt in’r Weerdschop, wat ook heet dat in Buenos Aires vèle niege Buwwärke upricht worden, as de Wulkenschrapers in’n Staddeel Retiro. === Argentinien-Krise un langsame wirtschaftliche Erholung (seit 1998) === Bi de Weerdschopskrise van 1998 bet 2003 gav et gewaldsame Demonstratschonen in Buenos Aires. De gröttste was up’n 19. un 20. Dezember 2001 make den Staatspräsidenten [[Fernando de la Rúa]] sik uut sienen Amt verafscheden. Den 30. Dezember 2004 gav et dat gröttste Füür in’r Historie van Buenos Aires. Bi den Brand in’r Diskothek [[República Cromañón]] starven 194 Minschen.Sied 2006 deelt sik de Stad in 15 {{Lang|es|''communas''}}'','' de sik sülvenst regeerd.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.comunas.buenosaires.gov.ar/actualidad0.php?idnoticia=32 |text=Informationsseite der Stadtregierung zum Thema Dezentralisierung |wayback=20071103012604}}</ref> Tiedens de [[COVID-19|Covid-Pandemie]] was de Stad 245 Dage in’n Lockdown. So was Buenis Aires na [[Melbourne]] de Stad med den längsten Uutgangsverbod up’r gansen Welt.<ref>{{Literatur |Titel=Melbourne: 246 Tage im Lockdown bedeute Rekord in der Corona-Krise |Sammelwerk=Der Spiegel |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/wissenschaft/medizin/melbourne-246-tage-im-lockdown-bedeute-rekord-in-der-corona-krise-a-c093a160-70ba-4ea6-bc31-8d9c74116317 |Abruf=2021-10-04}}</ref> === Inwònersentwicklung === 1833 lèven in Buenos Aires meest 60.000 Minschen, in’n Jare 1869 weren dat wat bi 180.000 Minschen. 1890 was Buenos Aires de gröttste un wichtigste Stad in [[Latienamerika]] med wat 661.000 Minschen. Vanwègen de vèlen Minschen, de na na Stad inwandern, was de Tall al 1914 up 1,6 Millionen Lüde anstègen. 2001 hadde Buenos Aires meest 2,8 Millionen Inwòners. De Stad un de Vœrstäde ümme rund hebbet tophope 13,1 Millionen Inwòners. „[[Gran Buenos Aires]]“ es so de gröttste [[Metropolregion|Metropoolregioon]] in Argentinien un na [[São Paulo]] de tweedgröttste in gans [[Süüdamerika]]. 2017 lèven in’r Agglomeratschoon Buenos Aires wat bi 14,9 Millionen. Bet 2035 sal de Tall bet up 17,1 Millionen anstiegen.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://esa.un.org/unpd/wup/DataQuery/ |titel=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations |abruf=2018-07-23}}</ref> De Inwòners sind to’n groten Deel [[Spanien|spaansch]] un [[Italien|italieensch]]. Andere Inwanderer kemen uut anderen Ländern in Europa wie [[Düütschland]], [[Irland]], [[Portugal]], [[Frankriek]] un [[England]]. [[Syrien|Syrsche]] un [[Libanon|Libaneesche]] as ook [[Armenien|Armeensche]] maket van’n froen 20. Jaarhunderd enen jümmers grötteren Deel van den Minschen in Buenos Aires uut. In’r tweden Halve van’n 20. Jaarhunderd kemen jümmers meer Minschen uut [[Bolivien]], [[Peru]] un [[Paraguay]]. Ümme 1990 kemen vèle uut [[Rumänien]] un de [[Ukraine]]. De jüüdsche Gemene van Buenos Aires het wat bi. 250.000 Minschen un es so de gröttste in Süüdamerika. De grote Deel sind [[Aschkenasim]] uut Middel- un Oosteuropa, de [[Sephardim|sephardschen Juden]] in’r Stad stammt to’n groten Deel uut Syrien. De Minschen, de uut Oostasien inwandern, kemen uut [[Japan]]. Sied 1970 kòmet man sünderlik [[Volksrepubliek China|Chineesche]] un [[Süüdkorea|Koreaansche]]. De Andeel Minschen, de nich-spaanschen Inwanderten afstammt es in Buenos Aires recht wat grötter as anderwègens in Argentinien. De Inwòners van Buenos Aires, de sik sülvenst [[Porteño]]s oder Porteñas nöömt, wenn se in’r Stad boren worden, kœrt vandage meest bloot [[Spaansche Spraak|spaansch]] un de gröttste Deel es es [[Röömsch-kathoolsche Kark|röösch-kathoolsch]]. Düütsche Inwanderde kœrt ook [[Belgranodüütsch]]. {| class="wikitable" |+ Inwòners van Buenos Aires 1740 bet 2005 |- | {| ! style="background:#EFEFEF;"| Jaar ! style="background:#EFEFEF;"| Inwòners |- | 1744 || align="right" | 11.000 |- | 1770 || align="right" | 22.000 |- | 1800 || align="right" | 40.000 |- | 1813 || align="right" | 46.000 |- | 1825 || align="right" | 55.000 |- | 1838 || align="right" | 65.000 |- | 1857 || align="right" | 99.000 |- | 1864 || align="right" | 140.000 |- | 1869 || align="right" | 180.329 |- | 1880 || align="right" | 248.700 |- | 1884 || align="right" | 295.000 |- | 1887 || align="right" | 466.300 |- | 1895 || align="right" | 661.205 |- | 1903 || align="right" | 865.000 |- |1906 | align="right"|1.057.000 |} | {| ! style="background:#EFEFEF;"| Jaar ! style="background:#EFEFEF;"| Inwòners |- | 1914 || align="right" | 1.582.884 |- | 1923 || align="right" | 1.780.000 |- | 1928 || align="right" | 2.079.000 |- | 1931 || align="right" | 2.195.000 |- | 1938 || align="right" | 2.345.200 |- | 1943 || align="right" | 2.595.900 |- | 1947 || align="right" | 2.981.043 |- | 1960 || align="right" | 2.966.634 |- | 1970 || align="right" | 2.972.453 |- | 1980 || align="right" | 2.922.829 |- | 1991 || align="right" | 2.965.403 |- | 2001 || align="right" | 2.768.772 |- | 2005 || align="right" | 2.746.761 |- | 2010 || align="right" | 2.890.151 |} | [[Datei:Population of Buenos Aires 1740-2010.png|460px]] |} == Politik == === Städepartnerschoppen === Buenos Aireshet med düssen Städen Partnerschoppen:<ref>{{Webarchiv |url=http://www.buenosaires.gov.ar/areas/internacionales/docs/convenios_hermanamientos.pdf?menu_id=14807 |text=Ciudad de Buenos Aires: Lista de hermanamientos y convenios |wayback=20060627170429}}</ref> {| style="padding:0 1em 0 1em;" | style="vertical-align:top" | : {{GRC|Ziel=Athen}}, [[Grekenland]] (1992) : {{ESP|Ziel=Barcelona}}, [[Spanien]] (1985) : {{DEU|Ziel=Berlin}}, [[Deutschland|Düütschland]] (1994) : {{SRB|Ziel=Belgrad}}, [[Serbien]] (1990) : {{ESP|Ziel=Bilbao}}, [[Spanien]] (1992) : {{COL|Ziel=Bogotá}}, [[Kolumbien]] (1986) : {{BRA|Ziel=Brasília}}, [[Brasilien]] (1986) : {{ESP|Ziel=Cádiz}}, [[Spanien]] (1975) : {{SYR|Ziel=Damaskus}}, [[Syrien]] (1989) : {{ITA-1946|Ziel=Ferrara}}, [[Italien]] (2004) : {{CHE|Ziel=Genf}}, [[Swiez]] (1992) : {{ITA-1946|Ziel=Genua}}, [[Italien]] (1991) : {{ESP|Ziel=Guadix}}, [[Spanien]] (1987) : {{ISR|Ziel=Jerusalem}}, [[Israel]] : {{ISR|Ziel=Tel Aviv}}, [[Israel]] (1972) : {{EGY|Ziel=Kairo}}, [[Ägypten]] (1992) : {{UKR|Ziel=Kiew}}, [[Ukraine]] (1993) : {{PER|Ziel=Lima}}, [[Peru]] (1983) : {{PRT|Ziel=Lissabon}}, [[Portugal]] (1992) : {{ITA-1946|Ziel=Lucca}}, [[Italien]] (2003) : {{ESP|Ziel=Madrid}}, [[Spanien]] (1975) : {{ITA-1946|Ziel=Mailand}}, [[Italien]] (1998) : {{USA|Ziel=Miami}}, [[Vereenigte Staten|Vereenigde Staten]] (1978) | style="vertical-align:top" | : {{URY|Ziel=Montevideo}}, [[Uruguay]] (1975) : {{RUS|Ziel=Moskau}}, [[Russland]] (1990) : {{ITA-1946|Ziel=Neapel}}, [[Italien]] (1990) : {{JPN|Ziel=Osaka}}, [[Japan]] (1990) : {{CAN|Ziel=Ottawa}}, [[Kanada]] (1998) : {{ESP|Ziel=Oviedo}}, [[Spanien]] (1982) : {{CHN|Ziel=Peking}}, [[Volksrepublik China]] (1991) : {{BRA|Ziel=Porto Alegre}}, [[Brasilien]] (1995) : {{CZE|Ziel=Prag}}, [[Tschechien]] (1992) : {{BRA|Ziel=Rio de Janeiro}}, [[Brasilien]] (1996) : {{ITA-1946|Ziel=Rom}}, [[Italien]] (1987) : {{NLD|Ziel=Rotterdam}}, [[Nedderlannen (Europa)|Nederlande]] (1990) : {{ESP|Ziel=Salamanca}}, [[Spanien]] (2006) : {{BRA|Ziel=São Paulo}}, [[Brasilien]] (1999) : {{CHL|Ziel=Santiago de Chile}}, [[Chile]] (1992) : {{DOM|Ziel=Santo Domingo}}, [[Dominikaansche Republiek|Dominikanische Republik]] (1991) : {{KOR|Ziel=Seoul}}, [[Süüdkorea]] (1992) : {{ESP|Ziel=Sevilla}}, [[Spanien]] (1974) : {{FRA|Ziel=Toulouse}}, [[Frankreich]] (1990) : {{ESP|Ziel=Vigo}}, [[Spanien]] (1992) : {{POL|Ziel=Warschau}}, [[Polen]] (1992) : {{HRV|Ziel=Zagreb}}, [[Kroatien]] (1998) |} === Partnerschoppen med Regionen === Buenos Aires het ook med düssen Regionen Partnerschoppen: {| style="padding:0 1em 0 1em;" {{ESP|Ziel=Andalusien}} ,[[Spanien]] (2001) {{ESP|Ziel=Galicien}},[[Spanien]] (1998) {{ITA-1946|Ziel=Kalabrien}}, [[Italien]] (1987) |- == Sœne un Döchters van Buenos Aires == In Buenos up de Welt kemen: * [[Norma Aleandro]] (Schauspelersche) * [[Jorge Luis Borges]] (Schriever) * [[Franziskus (Papst)|Jorge Mario Bergoglio]] (upstunds Paapst in’r röömsch-kathoolschen Kärke) * [[Benito Quinquela Martín]] (Maler) * [[Alberto Barton]] (peruaansch Bakteriologe) * [[Bernardino Rivadavia]] (eerste argentinische Präsident) * [[Gabriela Sabatini]] (Tennisspelersche) * [[Sky du Mont]] (Schauspeler un Autor) * [[Martha Argerich]] (Pianistsche) * [[Máxima der Niederlande]] (Köningin) * [[Daniel Barenboim]] (Pianist un Dirigent). == Literatur == * Samuel L. Baily: ''Immigrants in the Lands of Promise. Italians in Buenos Aires and New York City'', 1870–1914, Cornell University Press, Ithaca and London 1999, ISBN 0-8014-3562-5 * Jorge A. Bossio: ''Los Cafés de Buenos Aires. Reportaje a la Nostalgia'', Editorial Plus Ultra, Buenos Aires 1995, ISBN 950-21-1190-7 * Christina Komi: ''Recorridos urbanos. La Buenos Aires der [[Roberto Arlt]] y [[Juan Carlos Onetti]]'', Vervuert, Frankfurt an’n Main 2009, ISBN 978-3-86527-533-2 * Sieglinde Oehrlein: ''Buenos Aires: Ein Reisebegleiter''. Insel, Frankfurt 2006, ISBN 978-3-458-34915-0 * Heinz Peter Schwerfel: ''Buenos Aires intensiv: Tango urbano – Stad im Aufbruch''. Kiepenheuer & Witsch, Köln 2008, ISBN 978-3-462-03996-2. == Weblenke == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20080417154757/http://www.portalbue.com.ar/ Buenos Aires Informatschoonssieden * http://www.buenosaires.gov.ar/ Autonome Stad Buenos Aires == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4008756-6|LCCN=n79079054|NDL=00629137|VIAF=155960902}} [[Kategorie:Buenos Aires]] [[Kategorie:Argentinien]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] [[Kategorie:Stadt]] 2poi60q2zu3ahcdn8tbuqt74jdiicgi 0 178128 1064673 1064322 2026-05-08T11:06:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064673 wikitext text/x-wiki De '''Liste van Staten in Afrika''' list de unafhängigen Staten un afhängigen Gebede up den Eerdeel [[Afrika]] up. De grote Deel van den Staten sind Liddmaten van de [[Afrikaansche Union|Afrikaanschen Unioon]] Dat Sinaihalveiland binnen [[Ägypten]] liggt geograafsch in [[Asien]], de grote Deel van den ägyptschen Staatsgebeed liggt man in Afrika. == Egenständige Staten == De 54 Staten in düsse Liste under sind Liddmaten bi den [[Vereente Natschonen|Vereenden Natschonen]] un geld för alle andere Staten as legitim: {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners 1. Juli 2021<ref name="einwohner">{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed |titel=UN World Population Prospects 2022 |werk=population.un.org |abruf=2023-06-13 }}</ref><br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km²<ref>{{Internetquelle |url=https://www.worlddata.info/alliances/un-united-nations.php |titel=Member states of the UN United Nations |werk=www.worlddata.info |abruf=2023-06-13}}</ref> ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Ägypten]] |Arabische Republik Ägypten |[[Kairo]] | style="text-align:right" |109,3 | style="text-align:right" |1.001 | style="text-align:right" |109,8 | style="text-align:center" |{{EGY|#|WIDTH=30}} |EGY |EG |- |[[Algerien]] |Demokraatsche Volksrepublik Algerien |[[Algier]] | style="text-align:right" |44,2 | style="text-align:right" |2382 | style="text-align:right" |18,5 | style="text-align:center" |{{DZA|#|WIDTH=30}} |DZA |DZ |- |[[Angola]] |Republik Angola |Luanda | style="text-align:right" |34,5 | style="text-align:right" |1247 | style="text-align:right" |27,7 | style="text-align:center" |{{AGO|#|WIDTH=30}} |AGO |AO |- |[[Äquatoriaal-Guinea|Äquatoriaalguinea]] |Republik Äquatorialguinea |Malabo | style="text-align:right" |1,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |58,3 | style="text-align:center" |{{GNQ|#|WIDTH=30}} |GNQ |GQ |- |[[Äthiopien]] |Demokraatsche Bundsrepublik Äthiopien |Addis Abeba | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:right" |1104 | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:center" |{{ETH|#|WIDTH=30}} |ETH |ET |- |[[Benin]] |Republik Benin |Porto-Novo | style="text-align:right" |13,0 | style="text-align:right" |115 | style="text-align:right" |99,1 | style="text-align:center" |{{BEN|#|WIDTH=30}} |BEN |BJ |- |[[Botswana]] |Republik Botsuana |[[Gaborone]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |582 | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:center" |{{BWA|#|WIDTH=30}} |BWA |BW |- |[[Burkina Faso]] |Burkina Faso |Ouagadougou | style="text-align:right" |22,1 | style="text-align:right" |274 | style="text-align:right" |80,8 | style="text-align:center" |{{BFA|#|WIDTH=30}} |BFA |BF |- |[[Burundi]] |Republik Burundi |[[Gitega]] | style="text-align:right" |12,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |483,7 | style="text-align:center" |{{BDI|#|WIDTH=30}} |BDI |BI |- |[[Dschibuti]] |Republik Dschibuti |Dschibuti-Stadt | style="text-align:right" |1,1 | style="text-align:right" |23 | style="text-align:right" |47,7 | style="text-align:center" |{{DJI|#|WIDTH=30}} |DJI |DJ |- |[[Elfenbeenküst|Elfenbeenküste]] |Republik Côte d’Ivoire |Yamoussoukro | style="text-align:right" |27,5 | style="text-align:right" |322 | style="text-align:right" |86,4 | style="text-align:center" |{{CIV|#|WIDTH=30}} |CIV |CI |- |[[Eritrea]] |Staat Eritrea |[[Asmara]] | style="text-align:right" |3,6 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |29,9 | style="text-align:center" |{{ERI|#|WIDTH=30}} |ERI |ER |- |[[Swasiland|Eswatini]] |Köningriek Eswatini |[[Mbabane]] | style="text-align:right" |1,2 | style="text-align:right" |17 | style="text-align:right" |68,7 | style="text-align:center" |{{SWZ|#|WIDTH=30}} |SWZ |SZ |- |[[Gabun]] |Gabuunsche Republik |Libreville | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |268 | style="text-align:right" |9,1 | style="text-align:center" |{{GAB|#|WIDTH=30}} |GAB |GA |- |[[Gambia (Land)|Gambia]] |Republik Gambia |[[Banjul]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |11 | style="text-align:right" |260,9 | style="text-align:center" |{{GMB|#|WIDTH=30}} |GMB |GM |- |[[Ghana]] |Republik Ghana |Accra | style="text-align:right" |32,8 | style="text-align:right" |239 | style="text-align:right" |144,3 | style="text-align:center" |{{GHA|#|WIDTH=30}} |GHA |GH |- |[[Guinea]] |Republik Guinea |Conakry | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |246 | style="text-align:right" |55,1 | style="text-align:center" |{{GIN|#|WIDTH=30}} |GIN |GN |- |[[Guinea-Bissau]] |Republik Guinea-Bissau |Bissau | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:right" |36 | style="text-align:right" |73,3 | style="text-align:center" |{{GNB|#|WIDTH=30}} |GNB |GW |- |[[Kamerun]] |Republik Kamerun |Yaoundé | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:right" |475 | style="text-align:right" |58,4 | style="text-align:center" |{{CMR|#|WIDTH=30}} |CMR |CM |- |[[Kap Verde]] |Republik Kap Verde |[[Praia (Kap Verde)|Praia]] | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |145,9 | style="text-align:center" |{{CPV|#|WIDTH=30}} |CPV |CV |- |[[Kenia]] |Republik Kenia |[[Nairobi]] | style="text-align:right" |53,0 | style="text-align:right" |580 | style="text-align:right" |91,3 | style="text-align:center" |{{KEN|#|WIDTH=30}} |KEN |KE |- |[[Komoren]] |Unioon van den Komoren |Moroni | style="text-align:right" |0,8 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |441,5 | style="text-align:center" |{{COM|#|WIDTH=30}} |COM |KM |- |[[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo, Demokraatsche Republik]] |Demokraatsche Republik Kongo |Kinshasa | style="text-align:right" |95,9 | style="text-align:right" |2345 | style="text-align:right" |42,3 | style="text-align:center" |{{COD|#|WIDTH=30}} |COD |CD |- |[[Republiek Kongo|Kongo, Republik]] |Republik Kongo |[[Brazzaville]] | style="text-align:right" |5,8 | style="text-align:right" |342 | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:center" |{{COG|#|WIDTH=30}} |COG |CG |- |[[Lesotho]] |Königriek Lesotho |[[Maseru]] | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |75,1 | style="text-align:center" |{{LSO|#|WIDTH=30}} |LSO |LS |- |[[Liberia]] |Republik Liberia |Monrovia | style="text-align:right" |5,2 | style="text-align:right" |111 | style="text-align:right" |53,9 | style="text-align:center" |{{LBR|#|WIDTH=30}} |LBR |LR |- |[[Libyen]] |Staat Libyen |[[Tripolis]] | style="text-align:right" |6,7 | style="text-align:right" |1760 | style="text-align:right" |4,0 | style="text-align:center" |{{LBY|#|WIDTH=30}} |LBY |LY |- |[[Madagaskar]] |Republik Madagaskar |[[Antananarivo]] | style="text-align:right" |28,9 | style="text-align:right" |587 | style="text-align:right" |49,7 | style="text-align:center" |{{MDG|#|WIDTH=30}} |MDG |MG |- |[[Malawi]] |Republik Malawi |[[Lilongwe]] | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |210,4 | style="text-align:center" |{{MWI|#|WIDTH=30}} |MWI |MW |- |[[Mali]] |Republik Mali |[[Bamako]] | style="text-align:right" |21,9 | style="text-align:right" |1240 | style="text-align:right" |18,0 | style="text-align:center" |{{MLI|#|WIDTH=30}} |MLI |ML |- |[[Marokko]]<br /><br /><small>sunder Westsahara</small> |Königriek Marokko |[[Rabat]] | style="text-align:right" |37,1 | style="text-align:right" |447 | style="text-align:right" |83,1 | style="text-align:center" |{{mAR|#|WIDTH=30}} |MAR |MA |- |[[Mauretanien]] |Islaamsche Republik Mauretanien |Nouakchott | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:right" |1031 | style="text-align:right" |4,5 | style="text-align:center" |{{MRT|#|WIDTH=30}} |MRT |MR |- |[[Mauritius]] |Republik Mauritius |Port Louis | style="text-align:right" |1,3 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |639,9 | style="text-align:center" |{{MUS|#|WIDTH=30}} |MUS |MU |- |[[Mosambik]] |Republik Mosambik |Maputo | style="text-align:right" |32,1 | style="text-align:right" |786 | style="text-align:right" |40,8 | style="text-align:center" |{{MOZ|#|WIDTH=30}} |MOZ |MZ |- |[[Namibia]] |Republik Namibia |[[Windhuk|Windhoek]] | style="text-align:right" |2,5 | style="text-align:right" |824 | style="text-align:right" |3,1 | style="text-align:center" |{{NAM|#|WIDTH=30}} |NAM |NA |- |[[Republiek Niger|Niger]] |Republik Niger |Niamey | style="text-align:right" |25,3 | style="text-align:right" |1267 | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:center" |{{NER|#|WIDTH=30}} |NER |NE |- |[[Nigeria]] |Bundsrepublik Nigeria |Abuja | style="text-align:right" |213,4 | style="text-align:right" |924 | style="text-align:right" |234,3 | style="text-align:center" |{{NGA|#|WIDTH=30}} |NGA |NG |- |[[Ruanda]] |Republik Ruanda |[[Kigali]] | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |26 | style="text-align:right" |556,0 | style="text-align:center" |{{RWA|#|WIDTH=30}} |RWA |RW |- |[[Sambia]] |Republik Sambia |Lusaka | style="text-align:right" |19,5 | style="text-align:right" |753 | style="text-align:right" |26,2 | style="text-align:center" |{{ZMB|#|WIDTH=30}} |ZMB |ZM |- |[[São Tomé un Príncipe|São Tomé und Príncipe]] |Demokraatsche Republik São Tomé und Príncipe |São Tomé | style="text-align:right" |0,2 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |232,4 | style="text-align:center" |{{STP|#|WIDTH=30}} |STP |ST |- |[[Senegal]] |Republik Senegal |Dakar | style="text-align:right" |16,9 | style="text-align:right" |197 | style="text-align:right" |87,7 | style="text-align:center" |{{SEN|#|WIDTH=30}} |SEN |SN |- |[[Seychellen]] |Republik Seychellen |Victoria | style="text-align:right" |0,1 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |233,0 | style="text-align:center" |{{SYC|#|WIDTH=30}} |SYC |SC |- |[[Sierra Leone]] |Republik Sierra Leone |Freetown | style="text-align:right" |8,4 | style="text-align:right" |72 | style="text-align:right" |117,4 | style="text-align:center" |{{SLE|#|WIDTH=30}} |SLE |SL |- |[[Simbabwe]] |Republik Simbabwe |Harare | style="text-align:right" |16,0 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |41,3 | style="text-align:center" |{{ZWE|#|WIDTH=30}} |ZWE |ZW |- |[[Somalia]]<br /><br /><small>mit Somaliland</small> |Bundsrepublik Somalia |[[Mogadischu]] | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:right" |638 | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:center" |{{SOM|#|WIDTH=30}} |SOM |SO |- |[[Süüdafrika]] |Republik Süüdafrika |Pretoria | style="text-align:right" |59,4 | style="text-align:right" |1219 | style="text-align:right" |48,7 | style="text-align:center" |{{ZAF|#|WIDTH=30}} |ZAF |ZA |- |[[Sudan]] |Republik Sudan |[[Khartum]] | style="text-align:right" |45,7 | style="text-align:right" |1879 | style="text-align:right" |25,9 | style="text-align:center" |{{SDN|#|WIDTH=30}} |SDN |SD |- |[[Süüdsudan]] |Republik Süüdsudan |Juba | style="text-align:right" |10,7 | style="text-align:right" |644 | style="text-align:right" |19,1 | style="text-align:center" |{{SSD|#|WIDTH=30}} |SSD |SS |- |[[Tansania]] |Vereinigte Republik Tansania |Dodoma | style="text-align:right" |63,6 | style="text-align:right" |947 | style="text-align:right" |71,8 | style="text-align:center" |{{TZA|#|WIDTH=30}} |TZA |TZ |- |[[Togo]] |Republik Togo |[[Lomé]] | style="text-align:right" |8,6 | style="text-align:right" |57 | style="text-align:right" |158,9 | style="text-align:center" |{{TGO|#|WIDTH=30}} |TGO |TG |- |[[Tschad]] |Republik Tschad |N’Djamena | style="text-align:right" |17,2 | style="text-align:right" |1284 | style="text-align:right" |13,6 | style="text-align:center" |{{TCD|#|WIDTH=30}} |TCD |TD |- |[[Tunesien]] |Tuneesche Republik |Tunis | style="text-align:right" |12,3 | style="text-align:right" |164 | style="text-align:right" |78,9 | style="text-align:center" |{{TUN|#|WIDTH=30}} |TUN |TN |- |[[Uganda]] |Republik Uganda |[[Kampala]] | style="text-align:right" |45,9 | style="text-align:right" |242 | style="text-align:right" |229,5 | style="text-align:center" |{{UGA|#|WIDTH=30}} |UGA |UG |- |[[Zentraalafrikaansche Republiek|Zentralafrikaansche Republik]] |Zentralafrikaansche Republik |[[Bangui]] | style="text-align:right" |5,5 | style="text-align:right" |623 | style="text-align:right" |8,8 | style="text-align:center" |{{CAF|#|WIDTH=30}} |CAF |CF |} == Staten, de nich alle as legitim ankieket == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners<br /><br /> 1. Juli 2021<ref name="einwohner"/> <br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |Westsahara |Demokraatsche Araabsche Republik Sahara |El Aaiún | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |252 | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:center" |{{ESH|#|WIDTH=30}} |ESH |EH |} == Gebede, de to Staten buten Afrika höört == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Alhucemas-Eilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |350 | style="text-align:right" |0,05 | style="text-align:right" |7.000,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |Ceuta |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |84.777 | style="text-align:right" |18 | style="text-align:right" |4.582,5 | style="text-align:center" |{{ES-CE|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Chafarineneilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |60,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Kanaarsche Eilanden]] |Santa Cruz de Tenerife un<br /><br />Las Palmas de Gran Canaria |[[Spanien]] | style="text-align:right" |2.153.389 | style="text-align:right" |7.492 | style="text-align:right" |287,4 | style="text-align:center" |{{ES-CN|#|WIDTH=30}} |– |– |- |Madeira |[[Funchal]] |[[Portugal]] | style="text-align:right" |235.166 | style="text-align:right" |801 | style="text-align:right" |293,6 | style="text-align:center" |{{PT-30|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Mayotte]] |Mamoudzou |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |256.518 | style="text-align:right" |366 | style="text-align:right" |685,9 | style="text-align:center" |{{MYT|#|WIDTH=30}} |MYT |YT |- |Melilla |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |86.487 | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |6.454,3 | style="text-align:center" |{{ES-ML|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Pelaagsch Eilannen|Pelaagsch Eilanden]] |– |[[Italien]] | style="text-align:right" |6.494 | style="text-align:right" |25 | style="text-align:right" |254,9 | style="text-align:center" | |– |– |- |Peñón de Vélez de la Gomera |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |0 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:right" |– | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Réunion]] |Saint-Denis |[[Frankriek|Frankreich]] | style="text-align:right" |861.210 | style="text-align:right" |2.503 | style="text-align:right" |344,0 | style="text-align:center" |{{REU|#|WIDTH=30}} |REU |RE |- |Sokotra |Hadibu |[[Jemen]] | style="text-align:right" |42.842 | style="text-align:right" |3.814 | style="text-align:right" |11,2 | style="text-align:center" | |– |– |} == Afhängige Gebede == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |Fransche Süüd- un Antarktisgebede |Saint-Pierre up [[Réunion]] |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |200 | style="text-align:right" |7676 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:center" |{{ATF|#|WIDTH=30}} |ATF |TF |- |St. Helena, Ascension un Tristan da Cunha |Jamestown |[[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigd Köningriek]] | style="text-align:right" |5.633 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |14,4 | style="text-align:center" |{{SHN|#|WIDTH=30}} |SHN |SH |} == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Afrika]] [[Kategorie:Staat]] [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:List (Geografie)]] hao25np8vsl2ssbnnavushh555e9h0s 0 178460 1064671 1064320 2026-05-08T10:33:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064671 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM = Lagos |NAAM_INHEEMSCH = {{S|en|Lagos}}<br/> {{S|yor|Èkó}} |SITT = Ikeja |STAAT = Nigeria |LIGGT_IN = Staat: {{NGA}}<br/> Bundsstaat: Lagos |WAPEN = Lagos Seal.png |FLAGG = Lagos State Flag (1967-1970).svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = Location of Lagos.png |FLACH = 999.58 |HÖÖCHD = 5 |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = 6.45603 |KOOR_OW = 3.39363 |INWAHNERS = 14370000 |INWAHNERS_TIET = 2020 |POSTLEETTALL = 100211–102361 |VÖRWAHL = www.lagosstate.gov.ng |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = www.lagosstate.gov.ng |ÖÖRD = |GEMEENSLÖTEL = }} '''Lagos''' ({{S|en|{{IPA|ˈleɪɡɒs}}}} oder {{lang|en|{{IPA|ˈlɑːgoʊs}}}}, '''{{S|yor|Èkó}}''') es med bi 21 Millionen Minschen de gröttste Stad in [[Nigeria]]. Lagos was bet 1991 de nigeriaansche [[Hööftstadt|Höövdstad]], as de Höövdstad van de [[Atlantik|atlantsche]] Küste na [[Abuja]] in’n Binnenland ümmetoog. Lagos es een groot un wichtig Handel- un Finanzzentrum för Nigeria, man ook för heel [[Afrika]]. De Stad es een belangriek Standpunkt för de [[Industrie]] un ook för Bildung, Politik, Kunst un Kultur. Sunderlik wichtig es de Filmindustrie.<ref> {{Literatur |Titel=African Cities Driving de NEPAD Initiative |Hrsg= UN-HABITAT |Jahr=2006 |ISBN= 978-9-211318159 |Seiten=202|Verlag=Un-Habitat }}; {{Literatur |Titel=Key Concepts in Creative Industries |Seiten=47 |Autor= John Hartley (et al.)|Verlag= SAGE |Jahr=2012 |ISBN=978-1-446-2028-90}}; {{Literatur |Titel=Cultures and Globalization: Cities, Cultural Policy and Governance |Seiten=118 |Autor=Helmut K. Anheier, Yudhishthir Raj Isar |Verlag= SAGE |Jahr=2012 |ISBN=978-1-446-2585-07}}; {{Literatur |Titel=Hidden Innovation: Policy, Industry and de Creative Sector (Creative Economy and Innovation Culture Se Series) |Autor=Stuart Cunningham |Verlag= Univ. of Queensland Press |Seiten=163 |Jahr=2013 |ISBN= 978-0-702-2509-89}}; {{Literatur |Titel=Cities and Nature |Seiten=7 |Verlag=Routledge Critical Introductions to Urbanism and de City |Autor= Lisa Benton-Short|Jahr=2013 |ISBN=978-1-134252749}}; {{Literatur |Titel=The Land/Ocean Interactions in de Coastal Zone of West and Central Africa Estuaries of de World |Autor=Salif Diop, Jean-Paul Barusseau |Seiten=66 |Verlag=Springer |Jahr=2014 |ISBN=978-3-319-0638-81}} </ref><ref name=afropolis> {{Literatur |Titel=Afropolis: City Media Art |Autor=Kerstin Pinther, Larissa Förster, Christian Hanussek |Verlag=Jacana Media |Jahr=2012 |Seiten=18 |ISBN=978-1-431-4032-57}}</ref> De Grootstad dregt en groten Deel to den nigeriaanschen Bruttoinbinnelandsprodukt bi un het een van den gröttsten Seehaven up den afrikaanschen Kuntinent.<ref>{{Literatur |Titel=Africa, Volume 1 of Cities of de World: A compilation of current information on cultural, geographical, and political conditions in the countries and cities of six continents, based on de Department of State's "post reports" |Autor=Brian Rajewski |Verlag=Gale Research International, Limited |Jahr=1998 |ISBN= 978-0-810-3769-22}}</ref><ref name="global">{{Literatur |Seiten=315 |Titel= Global Gentrifications: Uneven Development and Displacement |Autor=Loretta Lees , Hyun Bang Shin, Ernesto López Morales |Verlag=Policy Press |Jahr=2015 |ISBN=978-1-447-3134-89}}</ref> Lagos was eerst de Heme van den Stamme Awori, ene Unnergruppe van den [[Yoruba]], de up den Eilanden vœr de westafrikaansche Atlantikküste lèven. Vandage liggt Lagos up düssen Eilanden man het sik ook bet up’t Fastland uutbreed.<ref name="Lagos Case Study">{{Internetquelle |url=http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf |titel=CASE STUDY OF LAGOS |abruf=27 November 2015 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304195932/http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf |archiv-datum=2016-05-04 }}</ref> Bet dat 1967 de Bundstaat Lagos upricht worde, regere de Bund de Stad direkt. Vandage deelt sik de Stad in sèven ''{{lang|en|Local Government Areas}}'' (LGAs), un formt tohope med 13 anderen LGAs den Bundstaat Lagos. Lagos was eerst Höövdstad van düssen Staat, man 1976 toog de Höövstad van den Bundsstaat na [[Ikeja]] ümme.<ref>{{Internetquelle |titel=History Of Lagos |url=https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos/ |abruf=2022-03-12 |hrsg=One Lagos Fiesta |sprache=en |archiv-datum=2022-04-07 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220407112914/https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos }}</ref> Ook wenn een Lagos ene Stad nöömt, es Lagos egens ene Metropoolregioon, de sik uut 16 Local Goverment Areas tohope sett.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.nigeriacongress.org/FGN/administrative/statedetails.asp?state=lagos | titel=Administrative Levels - Lagos State | hrsg=Nigeria Congress | abruf=27 November 2015 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20051225234623/http://www.nigeriacongress.org/fgn/administrative/statedetails.asp?state=Lagos | archiv-datum=2005-12-25}}</ref> Düsse Metropoolregioon maket 37&nbsp;% van’r Pläcke binnen den Bundsstaat Lagos un 87&nbsp;% van allen Minschen binnen den Staat lèvet in Lagos.<ref name="Lagos State Information">{{Internetquelle | url=http://www.nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | titel=Lagos State Information | hrsg=National Bureau of Statistics | abruf=25 October 2015 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20151109140122/http://nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | archiv-datum=9 November 2015 }} {{Webarchiv|url=http://www.nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos |wayback=20151109140122 |text=Lagos State Information |archiv-bot=2026-05-08 10:33:04 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |titel=Population - Lagos State |hrsg=Lagos State Government |abruf=27 November 2015 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20151018094514/http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |archiv-datum=18 October 2015 }}</ref> == Bilder == <gallery> 2014 Victoria Island Lagos Nigeria 15006436297.jpg|Skyline Victoria Island Lagos 2014 Tinubu Square Lagos Nigeria 14640600637.jpg|Tinbu Square The Cathedral Church of Christ Marina..jpg|Kathedrale Christus Marina </gallery> == Nawiese == <references/> == Weblenke == {{Commonscat|Lagos, Nigeria|Lagos}} * [https://www.goethe.de/ins/ng/de/ Goethe-Instituut Nigeria] (Victoria Island) * [https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ State Judiciary] of Lagos [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Nigeria]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] co7b5c7vr5cpx3rfynr846chy48qaua 0 178493 1064565 1064232 2026-05-07T23:53:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064565 wikitext text/x-wiki [[Bild: Aston.db5.coupe.300pix.jpg|rechts|Fohrtüüch van 1963]] [[Datei:Aston Martin DB5 (34621970084).jpg|mini|Aston Martin DB5 Heckansicht]] De 1963 vörstellt Sportwagen '''Aston Martin DB5''' vun den britschen Hersteller [[Aston Martin]] weer en överarbeit Version vun den Vorgängertyp [[Aston Martin DB4|DB4]]. De DB5 wurr as Sportwagen in en typischen 2+2-Sittkonfiguratschoon baut (Tweesitter mit twee tosätzlich Notsitten). Dat Körzel DB steiht för [[David Brown (Ünnernehmer)|David Brown]], den langjohrigen Eegendömer vun Aston Martin. De DB5 ünnerscheed sück vun den DB4 dör den vun 3,8 up 4&nbsp;Liter [[Hubruum]] vergrötterten Motor un dat [[ZF Friedrichshafen|ZF]]-Fiefgang[[gedriev]]. De Basismotor in’n DB5 mit dree [[George Herbert Skinner|SU]]-Gliekdruck[[vergaser]] hett 210&nbsp;kW (286&nbsp;PS) leist. Dat Fohrwark mit der stiev Achterass bleev in’t Wesentliche gliek. Besünnere Upmarksomkeit kreeg de DB5 dör sien tallriek Upträen in [[James Bond|James-Bond-Filmen]]. Dat Modell is dat woll bekanntste Bondauto un wurr Midden vun de 1960er Johren dör de Filme ''[[Goldfinger (Film)|Goldfinger]]'' un ''[[Thunderball (Film)|Feuerball]]'' populär. Nah en Paus vun dartig Johren wurr de Aston Martin as ikonographisches Element vun disse Filmreeg siet 1995 wedder regelmatig in de Bond-Filmen insett. == Technische Daten == {| class="wikitable" |+ ! !'''Aston Martin DB5''' |- !style="text-align:left;" |Bautiet |style="text-align:center;"|1963–1965 |- ! style="text-align:left;" |Motoraart | style="text-align:center;" |[[Ottomotor]] |- ! style="text-align:left;" |Motorarbeitsverfohren | style="text-align:center;" |[[Veertaktmotor|Veertakt]] |- ! style="text-align:left;" |Motorbauaart | style="text-align:center;" |[[Sösszylinder]]-[[Riegenmotor]] mit babenliggend [[Nockenwell]]en |- ! style="text-align:left;" |Hubruum | style="text-align:center;" |3995&nbsp;cm³ |- !style="text-align:left;" |Bohrung × Hub | style="text-align:center;" |96 mm × 92 mm |- ! style="text-align:left;" |Gemischupbereitung | style="text-align:center;" |dree [[George Herbert Skinner|SU]]-Gliekdruck[[vergaser]] |- ! style="text-align:left;" |Nennleistung bi min<sup>−1</sup> | style="text-align:center;" |210&nbsp;kW (286&nbsp;DIN-PS) bi 5500 |- ! style="text-align:left;" |max. Drehmoment bi min<sup>−1</sup> |style="text-align:center;"|390 Nm bi 3850 |- !style="text-align:left;" |Gedriev, serienmäßig | style="text-align:center;" |[[ZF Friedrichshafen|ZF]]-Fiefgang[[gedriev]] |- !style="text-align:left;" |Gedriev, optschonal | style="text-align:center;" |[[BorgWarner|Borg-Warner]] 3-Gang-[[Automatik-Gedriev|Automatik]] |- !style="text-align:left;" |Antriebsaart | style="text-align:center;" |[[Achterradandriev]] |- !style="text-align:left;" |Bremsanlaag | style="text-align:center;" |[[Schievenbremse]]n vörn un achtern |- !style="text-align:left;" |Afmeeten (L×B×H) in mm | style="text-align:center;" |4572 × 1676 × 1346 |- !style="text-align:left;" |Spoorwiet in mm | style="text-align:center;" |vörn 1372 / achtern 1359 |- !style="text-align:left;" |Radstand in mm | style="text-align:center;" |2489 |- ! style="text-align:left;" |Leergewicht in kg | style="text-align:center;" |1468<ref name="Aston-Martin">{{Webarchiv|url=http://www.astonmartin.com/heritage-cars/db5 |wayback=20120531024136 |text=astonmartin.com/heritage-cars/db5 (engl.) }}</ref>–1502 |- ! style="text-align:left;" |Hööchstgeschwindigkeit |style="text-align:center;"|142 [[Mielen pro Stünn|mph]] (229&nbsp;km/h)<ref name="Aston-Martin" /> |- ! style="text-align:left;" |Beschleunigung 0–60 mph (0–97&nbsp;km/h) |style="text-align:center;"|7,1 Sekunden<ref name="Aston-Martin" /> |- ! style="text-align:left;" |Listenpries 1963 |style="text-align:center;"|£&nbsp;4.175<ref name="Aston-Martin" /> |} == Modellvarianten == <gallery> Aston Martin DB5 Vantage.jpg|DB5 Vantage AMDB5VC.jpg |DB5 Convertible Aston Martin DB5 Shooting Brake.jpg |DB5 Shooting Brake </gallery> Mit Utnahm vun den DB5 Saloon leefer Aston Martin ok wiedere Versionen vun dat Fohrtüüch ut. === DB5 Vantage === De bi Aston Martin traditschonell [[Aston Martin Vantage|Vantage]] nöömt leistungsstärkste Version '''DB5 Vantage''' harr dree [[Weber-Vergaser]] un en Leistung vun 234&nbsp;kW (318&nbsp;PS). Insgesamt wurrn blots 65 DB5 Vantage Coupés baut. === DB5 Convertible === In de tweejohrig Bautiet wurrn blots 123 Convertibles ([[Cabriolet]]s) produzeert. Se harrn aber nie den traditschonallen Tosatz ''Volante''. Blots 19 Stück weeren linkslenkt. === DB5 Shooting Brake === De langjohrige [[Aston Martin|Aston-Martin]]-Eegendömer [[David Brown (Ünnernehmer)|David Brown]] geev 1963 den DB5 [[Shooting Brake]] för sien persönliche Bedürfnisse as Jäger in Updrag; de free Karosseriebauer [[Harold Radford Coachbuilders]] hett dorvan 12 Stück baut.<ref>[https://books.google.de/books?id=u8uJavsDR38C&pg=PA101]</ref> De Wagen harr in beladen Tostand en kritisch [[Fohrverhollen]]; Oorsaak weer de unverännert övernommen [[Starrass|stiev Achterass]] vun den DB5. An‘n 15. August 2019 wurr en DB5 Shooting Brake bi de ''Monterey Car Week'' für 1,765 Millionen US-Dollar verstiegert. He gellt as de düerste je verstiegert Shooting Brake.<ref>[https://classicandsportscar.com/news/bond-db5-sets-new-world-record-monterey-sale classicandsportscar.com]</ref> == James Bond sien DB5 == === Geschichte === [[Datei:1964 Aston Martin DB5 James Bond photo5.JPG|mini|James Bond DB5 in dat [[Louwman Museum]]]] De Aston Martin DB5 is woll dat bekanntste James Bond Filmauto un droog mit sien Upträe in ''[[Goldfinger (Film)|James Bond Goldfinger (1964)]]'' maatgevend to dat Bedüüden vun den jewieligen Deenstwagen vun den Filmhelden bi. Ofschons [[Ian Fleming]] in sien Bookvörlaag to den Film James Bond en [[Aston Martin DB2/4#Mark III|Aston Martin DB Mark III]] beschreev, wurr in den den Film dat dormals aktuelle Modell, de DB5, insett. Vun de beid Original-Filmautos wurr een in’n Sömmer 1997 in [[Florida]] klaut un weer siether lang Tiet verschullen, bit dat in dat Johr 2021 in’n Middleren Osten weer updüken dee<ref>{{Literatur |Autor=Phoebe Southworth |Titel=Stolen James Bond Aston Martin DB5 is spied in the Middle East |Sammelwerk=The Telegraph |Datum=2021-08-18 |ISSN=0307-1235 |Online=https://www.telegraph.co.uk/news/2021/08/18/stolen-james-bond-aston-martin-db5-spied-middle-east/ |Abruf=2022-10-19}}</ref>. Dat anner Auto wurr 2010 verstiegert.<ref>{{Internetquelle | url=https://www.spiegel.de/auto/aktuell/aston-martin-db5-legendaeres-james-bond-auto-wird-versteigert-a-698244.html | titel=Aston Martin DB5 – Legendäres James-Bond-Auto wird versteigert | autor=Jürgen Pander | werk=Spiegel.de | datum=2010-06-03 | abruf=2019-08-18}}</ref> De verantwortliche Filmproduktschonssellschopp [[Eon Productions]] hett doruphen de enorme Attraktivität un de potenziellen Vermarktungsmögelkkeiten vun den Wagen seen und hett in Vörbereitung up de uf Upführen vun ''[[Thunderball (Film) |James Bond 007 – Feuerball] (1965)]]'' twee wiedere Forhtüüch bestellt un hett de Umbaut (Fohrgestellnummern: ''DB5/2007/R'' un ''DB5/2008/R'').<ref name="Sotheby’s 2019">{{Internetquelle | url=https://rmsothebys.com/en/auctions/mo19/monterey/lots/r0050-1965-aston-martin-db5-bond-car/778818 | titel=1965 Aston Martin DB5 „Bond Car“ | werk=RMSothebys.com | abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref> Neben ''Goldfinger'' wurr de Aston Martin DB5 ok in lateren Filmen as Bondauto insett. Allerdings keem blots bi ''Feuerball'' de Original-Prototyp nochmal to’n Insatz. En Fohrtüüch, dat sormals för [[Apenlichkeitsarbeit|PR]]-Zwecke bruukt wurr, befinn sück hüüd in dat [[Louwman Museum]] in [[Den Haag]].<ref>{{Internetquelle | url=https://www.louwmanmuseum.nl/Ontdekken/Ontdek-de-collectie/aston-martin-db5-james-bond | titel=Aston Martin DB5 James Bond | werk=LouwmanMuseum.nl | abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref> Siet Mai 2019 wurrd en up 25 Exemplare limiteert Antall an DB5 fertigt.<ref name="motor1-613875">{{Internetquelle|autor=Adrian Padeanu |url=https://www.motor1.com/news/461387/aston-martin-db5-continuation-production/ |titel=Five Aston Martin DB5 Continuation Cars Fire Their Fake Machine Guns |werk=motor1.com | sprache=en |datum=2020-12-21 |abruf=2020-12-21}}</ref> === Filminsätze === In folgenden Bondfilmen keem en Aston Martin DB5 to’n Insatz: * [[Goldfinger (Film)|James Bond 007 – Goldfinger]] (1964) * [[Thunderball (Film)|James Bond 007 – Feuerball]] (1965) * [[GoldenEye|James Bond 007 – GoldenEye]] (1995) * [[Tomorrow Never Dies|James Bond 007 – Der Morgen stirbt nie]] (1997) * [[The World Is Not Enough|James Bond 007 – Die Welt ist nicht genug]] (1999)<ref>{{Internetquelle|titel=James Bond should stop driving the Aston Martin DB5 – Thank Frankel its Friday|url=https://www.goodwood.com/grr/columnists/andrew-frankel/2019/12/james-bond-should-stop-driving-the-aston-martin-db5--thank-frankel-its-friday|datum=2019-12-06|zugriff=2020-06-24}}</ref><ref>http://strangways.blog69.fc2.com/blog-entry-1659.html</ref><ref>{{Internetquelle|url=https://www.007museum.com/aston_martin.htm|titel="The World Is Not Enough" in Aston Martin DB5|datum=2009-07-16|zugriff=2021-03-07}}</ref> * [[Casino Royale (2006)|James Bond 007: Casino Royale]] (2006) * [[Skyfall|James Bond 007: Skyfall]] (2012) * [[Spectre|James Bond 007: Spectre]] (2015) * [[No Time to Die|James Bond 007: Keine Zeit zu sterben]] (2021) === Gadgets === In ''Goldfinger'' wurrn den DB5 vun ''[[Q (James Bond)|Q]]'' eenige „optional extras“ inbaut: * 2 [[Browning M1919|Browning-MGs]], [[.30-06 Springfield|Kaliber .30]] achter de vörderen Blinker * Utfohrbar [[Kling]]en in den [[Radmutter|Zentraalverslüssen]] * Utfohrbar schöötsekere Rückwand * [[C-Nett|Funktelefon]] * [[Radar]]anlaag mit Verfolgungsscherm („HOMER“-Signalgever) * [[Schleudersitt]] up de Bifohrersiet * Öölspray achter de Rückluchteenheiten * [[Kreienfoot|Kreienfööt]], de ut de Rückluchteenheit rutschmeeten wurrn können * Rookwand ut de Endröhrs vun de Afgasanlaag * Wesselnummernschild vörn un achtern mit „BMT 216A“ (UK) „4711-EA-62“ (F) un „LU 6789“ (CH) * Rammupsätze vörn un achtern * Wapenfack ünner de Bifohrersitt, de man afsluuten kann * schöötsekere Verglasung In ''Feuerball'' wurr buterdem noch en Waterkanoon installert. In ''Skyfall'' kommen to’n eersten Mal siet ''Feuerball'' wedder Wappen vun dat Auto to’n Insatz. Bond droht M mit de Inbedrevnahm vun den Schleudersitt, buterdem wurrn de Frontmaschinengewehre bruukt. In’n Finale vun den Film wurdr de Aston Martin as Aflenkung bruukt un in’n Ansluss dör de Angrieper verneelt. In ''Spectre'' wurr de aber vun Q restaureert un an’t Enn vun den Film vun Bond fohren. In ''Keine Zeit zu sterben'' wurrn de olt Maschinengewehre ünner de Blinkerluchten dör [[Gatling-Repetiergeschütt|Gatlings]] in de Vörderluchten as ok de Kreienfööt dör lütt Bomben ersett. === Auktschonen === Dat Fohrtüüch mit de Fohrgestellnummer ''DB5/1486/R'', dat bi ''Goldfinger'' to’n Insatz keem, wurr 2010 vun dat Auktionshuus ''RM Auctions'' (hüüd ''RM [[Sotheby’s]]'') in [[London]] för 2,6 Millionen Pund (≈ 2,93 Millionen Euro) verstiegert.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.jamesbondlifestyle.com/news/james-bonds-original-1964-aston-martin-db5-sale |titel=James Bond’s original 1964 Aston Martin DB5 up for sale |werk=JamesBondLifestyle.com |datum=2010-06-02 |abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/auto/2010-10/bond-auto-versteigerung |titel=James Bonds Aston Martin für 2,6&nbsp;Millionen Pfund versteigert |werk=Zeit Online |datum=2010-10-28 |abruf=2019-08-18}}</ref> 1969 hett [[Anthony Bamford, Baron Bamford|Anthony Bamford]] de Fohrtüüch mit de Fohrgestellnummern ''DB5/2007/R'' un ''DB5/2008/R'' vun Eon Productions köfft. Dat letzt nöömt Fohrtüüch wurr een Johr later an dat ''Smoky Mountain Car Museum'' in [[Tennessee]] verköfft.<ref name="Sotheby’s 2019" /> 2006 wurr dit Fohrtüüch vun dat Auktionshuus ''RM Sotheby’s'' för 2,1 Millionen Dollar eerstmals verstiegert.<ref>{{Internetquelle | url=https://www.jamesbondlifestyle.com/news/original-james-bond-aston-martin-db5-auctioned-21-million |titel=Original James Bond Aston Martin DB5 auctioned for $2.1 million| werk=JamesBondLifestyle.com |datum=2006-01-23 |abruf=2019-08-18 |sprache=en}}</ref> 2019 wurr dat Fohrtüüch nochmals verstiegert un broch nu bi en Auktschoon vun ''RM Sotheby’s'' in dat kalifoornsch [[Monterey (Kalifornien)|Monterey]] en Endsumm vun 6,4 Millionen Dollar (≈ 5,75 Millionen Euro) in.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/auto/aktuell/james-bond-aston-martin-db5-fuer-sechs-millionen-us-dollar-versteigert-a-1282202.html |titel=James Bonds Lieblingswagen für 6,4 Millionen Dollar versteigert |werk=Spiegel.de |datum=2019-08-16 |abruf=2019-08-18}}</ref> == Literatur == * Larry Edsall: ''Legenden der Automobilgeschichte. Von den Anfängen bis ins 21. Jahrhundert''. White-Star-Verlag, Wiesbaden 2006, ISBN 978-3-939128-52-6, Sieden 176–179. == Weblinks == {{Commons}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:James Bond]] [[Kategorie:Automodell]] 5zuhwp5oh2mhq3rc8u56d570k6ehv9b 0 178542 1064672 1064321 2026-05-08T10:54:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064672 wikitext text/x-wiki '''Lethal Company''' (engelsch för: ''Doodliches Ünnernehmen'') is een Early-Access-Koop-Överleven-[[Reeknerspeel|Horrorspeel]], dat vun ''Zeekers'' entwickelde wurr. Dat Speel speelt in en retrofrouturistisch, postapokalyptisch Universum, in dat de Speler in de Rull vun Verdragsarbeiter loopt, de för en Ünnernehmen mit den Naam "''The Company''" arbeiden un Schrott vun verlaaten, industrialiseerten Maanden sammelt, wiels de Fallen, Umweltfohren un Monster utwieken mööt. Dat wurr op den 23 Oktober 2023 in' Early-Access. verapenlicht. De offiziell Verapenlichung vun dat Speel steiht noch ut. == Speelwies == [[Bild:SchaupelSpeelerLethalCompany.png|duum|176x176px|Een Speeler hollt een Schaupel]] Lethal Company wurrd bloot ut de Ego-Perspektive speelt. De Speler hebbt de Opgaav, Schroot vun verlaten, industrialiseert Maanden to sammel, üm de Gewinnquote vun The Company binnen dree Daag to erfüllen.<ref>{{Internetquelle |autor=Emily Spindler |url=https://www.kotaku.com.au/2023/11/lethal-company-steam-best-seller/ |titel=Scavenge For Trash In Space (And Don't Die) In Lethal Company |werk=Kotaku Australia |datum=2023-11-13 |abruf=2023-12-17 |sprache=en-AU }}</ref> Wenn de Speler an’t Enn vun jeder Tied de erforderliche Maas reckt hett, geiht he to en anner Mission mit en högeren nödigen Gewinnquote över. Wenn de Speler nich an de Quote kummt, warrt he vun sien Schipp in’n Weltruum freelaten, woneem he doot warrt. De Swoorpunkt vun dat Speel liggt op Utforschen, Överleven un Strategie. Dat bedüüd dör en realistisch un brutal Atmosphäre, in de de Spelers mit intensiv Situatschonen konfronteert wurrn, to'n Bispeel, wenn se vun Monster jaagt wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=Jen Rothery, Angie Harvey, Casey DeFreitas, +3 Moreupdated |url=https://www.ign.com/wikis/lethal-company/Lethal_Company_Beginners_Guide |titel=Lethal Company Beginners Guide - Lethal Company Guide |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> De Spelers mööt ok rechttiedig na jemehr Schipp trüggkehren, bevör de Autopilot alleen afflaagt. == Verloop == Dat Speel wurr vun den Indie-Entwickler Zeekers entwickelde.<ref>{{Internetquelle |autor=Rick Lane |url=https://www.pcgamer.com/co-op-horror-game-lethal-company-costs-dollar10-and-is-outselling-call-of-duty-on-steam/ |titel=Co-op horror game Lethal Company costs $10 and is outselling Call of Duty on Steam |werk=pcgamer.com |datum=2023-11-20 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> Dat wurr an'n 23. Oktober 2023 in dat Early-Access för Microsoft Windows verapenlicht.<ref>{{Internetquelle |autor=Kelsey Raynor Guides Writer |url=https://www.vg247.com/steam-game-going-viral-and-easy-to-see-why |titel=This $10 Steam game is going massively viral, and it’s easy to see why |datum=2023-11-16 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> De Entwickler seggt, dat se plaant, dat Speel in de nächsten söss Maand to beenden.<ref>{{Internetquelle |autor=Elie Gould published |url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/i-got-chased-by-man-eating-spiders-in-lethal-company-and-all-i-got-was-this-crummy-teapot |titel=I got chased by man-eating spiders in Lethal Company, and all I got was this crummy teapot |datum=2023-11-16 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> == Weblenken == * [https://www.youtube.com/watch?v=Vt08pWqO6Og|date=July&#x20;8,&#x20;2022 Lethal Company - Announcement Teaser (Trailer). 8. July 2022] == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Elektroonsch Speel]] [[Kategorie:Reekner]] cle1r59l2hx89tjmsiot3t3d6cd2n5p 0 179029 1064551 1064218 2026-05-07T23:08:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064551 wikitext text/x-wiki [[Bild: Aleksandr Misurkin in 2017.jpg|rechts|duum|Alexander Missurkin in dat Johr 2017]] '''Alexander Alexandrowitsch Missurkin''' ({{S|ru|Александр Александрович Мисуркин|Aleksandr Aleksandrovič Misurkin}}; * [[23. September]] [[1977]] in [[Jerschitschi]], [[Oblast Smolensk]], [[Russische Sozialistische Föderative Sowjetrepublik|Russische SFSR]]) is en ehmalger russisch Kosmonaut. == Kosmonautentätigkeit == Vun August 2009 bit Februar 2011 hett he en Training för de [[Internationale Raumstation|ISS]] maakt. Siet Januar 2011 hett he för de ISS-33/34 Mission un de Sojus TMA-M as Bordingenieur traineert, wiel he bi de Mission [[Sojus TMA-06M]] in de Ersatzmannschap indeelt weer. [[Datei:ISS-36 EVA-5 (i) Alexander Misurkin.jpg|mini|Alexander Missurkin bi en EVA (2013)]] To sien eersten Langtietfloog is Missurkin an‘n 28. März 2013 upbraken. He is mit dat Ruumschipp [[Sojus TMA-08M]] tosommen mit den Kommandanten [[Pawel Wladimirowitsch Winogradow]] un [[Christopher John Cassidy]] to de ISS flagen.He hett do ras Bordingenieur vun de [[ISS-Expedition 35|ISS-Expeditschonen 35]] un [[ISS-Expedition 36|36]] arbeit. An Bord weern dor all [[Chris Austin Hadfield]], [[Thomas Henry Marshburn]] un [[Roman Jurjewitsch Romanenko]], de den nahderhen aflöst wurrn dör [[Karen Lujean Nyberg]], [[Fjodor Nikolajewitsch Jurtschichin]] un [[Luca Parmitano]]. An’n 24. Juni 2013 hett Missurkin sien eersten [[Butenbordinsatz]] tosommen mit Fjodor Jurtschichin harrt. De bei hemm Wartungsarbeiten an dat Köhlsystem vun dat russisch Segment vun de ISS vörnommen. Buterdem hemm se Klammern för Stroomkabel för dat tokünftige Modul [[Nauka]] monteert.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.esa.int/About_Us/ESA_Publications/ESA_Bulletin_157_Feb_2014 |titel=Programmes in Progress |werk=ESA Bulletin Nr. 157 |datum=2014-02 |sprache=en |abruf=2016-05-25}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.russianspaceweb.com/iss_fgb2.html |titel=FGB-2/MLM |hrsg=Russian Space Web |datum=2017-01-19 |sprache=en |abruf=2017-03-22}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Anatoly Zak |url=http://www.russianspaceweb.com/iss-fgb2-mlm-2017.html |titel=Russian engineers tackle problems with the MLM Nauka module |titelerg=a: ''The launch of the MLM module advanced to 2018'' bzw. b: ''MLM launch schedule gets official OK'' |werk=russianspaceweb.com |hrsg=Anatoly Zak |datum=2017-12-12 |sprache=en |abruf=2018-01-09}}</ref> Missurkin un Jurtschichin hemm ok twee wetenschaplich Experimente in de ISS torüchhaalt un en nee an dat Butere vun de Statschoon anbrocht.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition36/e36_062413_eva.html |titel=Cosmonauts Complete Spacewalk to Prepare Station for New Russian Lab |hrsg=NASA |datum=2013-06-24 |sprache=en |abruf=2013-06-28 }}</ref> An’n 11. September 2013 is de Mannschap weer to de Eer torüch ween. In’n August 2016 wurr he as [[Held der Russischen Föderation]] un [[Fliegerkosmonaut der Russischen Föderation]] uttekent.<ref>Erlass des Präsidenten der Russischen Föderation vom 26. August 2016 N 432 „Über die Auszeichnung mit den staatlichen Auszeichnungen der Russischen Föderation“ (russisch, [http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201608260054 publication.pravo.gov.ru]).</ref> An‘n 12. September 2017 is Missurkin as Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-06]] to sien tweet Mission flagen. Tosommen mit [[Mark Thomas Vande Hei|Mark Vande Hei]] un [[Joseph Michael Acaba|Joseph Acaba]] hörr he tonächst de [[ISS-Expedition 53]] (gemeensam mit [[Randolph James Bresnik]], [[Sergei Nikolajewitsch Rjasanski]] un [[Paolo Nespoli]] an. An‘n 14. Dezember övernehm he dat Kommando vun de [[ISS-Expedition 54|Expedition 54]], to de denn af 19. Dezember noch [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]], [[Norishige Kanai]] un [[Scott David Tingle]] keemen. Ok bi disse Mission harr he weer en Butenbordinsatz gemeensam mit Schkaplerow. De Landung tosommen mit Vande Hei und Acaba weer an’n 28. Februar 2018. Sien dart Ruumfloog fung an’n 8. Dezember 2021 an. As Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-20]] hett he de beid japaansch Weltruumtouristen [[Yusaku Maezawa]] un [[Yozo Hirano]] to de ISS brocht. Dor weern to de Tiet Anton Schkaplerow, [[Raja Chari]], [[Thomas Henry Marshburn]], [[Matthias Maurer]] un [[Kayla Jane Sax Barron]]. De Rückkehr vun hüm un de beid Japaner weer an’n 20. Dezember 2021. An’n 31. März 2022 is he ut den Kosmonautenkorps vun Roskosmos utscheeden.<ref>{{Internetquelle |autor=Rosksmos |url=http://www.gctc.ru/main.php?id=5715 |sprache=ru |titel=Александр Мисуркин завершает свою деятельность в отряде космонавтов Роскосмоса |datum=2022-03-31 |abruf=2022-04-19}}</ref>. Insgesamt hett he över 346 Daag in’n Weltruum verbrocht. == Leven == Alexander Missurkin is verheiraadt un hett twee Kinner. == Weblinks == {{Commons|Aleksandr Misurkin|Alexander Missurkin}} * [http://spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/misurkin_aleksandr.htm Körtbiografie bi spacefacts.de] * [http://www.astronautix.com/m/misurkin.html Indrag in de Encyclopedia Astronautica (englsch)] * [https://www.gctc.ru/main.php?id=192 Biografie bi dat Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum (russisch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Missurkin, Alexander Alexandrowitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Boren 1977]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] eeczmj1y0zccxy96e7exs0zgnt4tdj8 0 179407 1064634 1064288 2026-05-08T06:45:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064634 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Himalaya | KOORT = Himalaya composite.jpg | KOORTB = Tohoopssett Satelitenbiller Himalaya, Tibet, Indien | BILD = | BILDB = | TOPP = [[Mount Everest]] | HÖÖCHD = 8848 | HÖÖCHD_REF = | BARGGRUPP = Himalaya | LAAG = | EERDREGION = Asien | KOOR_NS = 28 | KOOR_OW = 87 | STEEN = Metamorphe un Sedimentsteeen | ÖLLER = [[Kried (Geologie)|Kried]] un [[Känozoikum]] | REBEED = | REGION-ISO = }} De '''Himalaya''', ook '''Himalaja''', is ene [[Bargkeed]] in [[Asien]], in de ook de höögsten Bargen op de Eer un de höögste Barg weltwied, de [[Mount Everest]], liggt. Över 100 Bargtoppen in’n Himalaya sünd höger as 7.200&nbsp;m un kemen op, as sik de [[indische Plaat]] ünner de [[eurasische Plaat]] schoov. De Himalaya löppt in’n enen [[Baag]] vun Westnoordwest na Oostsüüdoost över 2.400&nbsp;km dwars döör [[Nepal]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Pakistan]], [[Bhutan]] un [[Indien]]. In’n Noordwesten vun’n Himalaya liggt de Bargkeden [[Karakoram]] un [[Hindukusch]]. In’n Noorden liggt dat [[tibeetsche Hoogland]] un in’n Süden dat indsche [[Indus-Ganges-Brahmaputra-Deepland]]. Grote Strööm, as [[Indus]], [[Ganges]] un [[Brahmaputra]] kaamt in’n Himalaya uut de Eer. De Bargen hebbt enen groten Inflood op de Kultuur in Indien un Tibet namen un vele Bargen gellt in’n [[Hinduismus]] un [[Buddhismus]] as hillig, so dat Minschen op Bargen, so as de [[Kangchenjunga]], [[Gangkhar Puensum]], [[Machapuchare]], [[Nanda Devi]], un [[Kailash Satyarthi|Kailash]] in [[Tibet]], nich hoogklattern dörvt. == Naam == De Naam vun de Bargkeed stammt vun [[Sanskrit]] {{Lang|sa|हिमालय|Himālaya}},<ref>''himālaya''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung.'' Sankt Peterborg 1879, Band 7, S. 275, Kolumn b.</ref> wat sik uut {{Lang|sa-Latn|hima}} ‘Snee’<ref>''hima''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassun''g. Sankt Peterborg 1879, Band 7, S. 274, Kolumn c.</ref> un {{Lang|sa-Latn|ālaya}} ‘Wahnen/Huus’<ref>''ālaya''. In: Otto Böhtlingk: ''Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassun''g. Sankt Peterborg 1879, Band 1, S. 187, Kolumn a.</ref> tohoopsett. Daar kaamt ook de Naams in de modernen Spraken, de rings üm de Bargkeed spraken warrt, vun af, as to’n Bispeel {{lang|ne|हिमालय|Himālaya}} op [[Nepaalsche Spraak|Nepaalsch]] un [[Hindi]], {{lang|gbm|हिंवाळ|Himvāl}} op [[Garhwali (Spraak)|Garhwali]], {{lang|kfy|हिमाल|Himāl}} op [[Kumaoni (Spraak)|Kumaoni]], {{lang|bo|ཧི་མ་ལ་ཡ་|Himālaya}} op [[Tibeetsche Spraak|Tibeetsch]], {{lang|ur|ہمالیہ|''Himāliya''}} op [[Urdu]] un {{lang|bn|হিমালয়|Himaloẏ}} op [[Bengaalsche Spraak|Begaalsch]]. As [[Transliteratschoon]] vun de Sanskritnaam bruukt dat [[Chineesche Spraken|Chineesche]] {{zh|p=Xǐmǎlāyǎ Shānmài|t=喜馬拉雅山脉|kurz=1|v=喜马拉雅山脉}}. In ölleren Schriften, as dat [[Mahābhārata]] heet de Bargkeed ook {{Lang|sa|हिमवत्|Himavat}}, wat de Personifikatschoon vun de Kargkeed as so as hinduistsche Goddheid is. de de Himalayabargen personifizeert. Anner poetsche Naams sünd ook {{lang|sa|हिमराज|Himarāja}} ‘König vun de Snee’ oder {{lang|sa|पर्वतेश्वर|Parvateśvara}} ‘Herr vun de Bargen’. == Geografie == [[Bild:Himalayas_Map.png|duum|Kaarte van’n Himalaya med [[Hindukusch]]]] De Himalaya deelt sik in dree Bärgkèden: de Shivalik-Bärge in’n Süden, den de Himacha un de hoge Himalaya in’r Midden un de tibeetsche Himalaya in’n Noorden. Midden van den groten Himalayabògen liggt œver 8.000&nbsp;m hogen Bärgtoppe van den [[Dhaulagari]] un de [[Annapurna]] in Nepal, de bede de Kali Gandaki-Slucht scheed. De Slucht scheed den Himalaya in enen ööstlike un enen westlike Deel, ook wat de Ökologie un Orologie anbelangt. [[Bestand:Himalaya political map NL.svg|thumb|350px|Politieke kaart van de Himalaya, met daarop de bestuurlijke grenzen, territoriale claims, politieke onrust en gewapende [[separatisme|separatistische]] bewegingen.]] === Staatkundige indeling === De Himalaya valt onder het administratieve bestuur van vijf onafhankelijke staten, waaronder drie [[atoommacht]]en. De conflicten tussen deze staten onderling en het streven naar meer autonomie van veel bevolkingsgroepen zorgt op een aantal plekken in de Himalaya voor een gespannen politieke situatie. De zuidkant van het gebergte valt onder de [[republiek (hoofdbetekenis)|republiek]] India, de in inwoneraantal grootste [[democratie]] ter wereld. Nepal is tot 2006 het toneel geweest van een [[guerrilla]] van [[Maoïsme|maoïstische]] rebellen, die een groot deel van het land in handen hadden. In 2006 werd een vredesverdrag getekend, waarbij de koning een groot deel van zijn macht opgaf. Sindsdien wordt het land bestuurd door een interim-regering waarin ook de maoïsten plaatshebben. Ingrijpende constitutionele veranderingen zullen waarschijnlijk in de nabije toekomst plaatsvinden (anno februari 2007). In de Indiase deelstaat [[Arunachal Pradesh]] bevindt zich een afscheidingsbeweging, die onafhankelijkheid of een grotere mate van autonomie van [[New Delhi]] (de hoofdstad van India) nastreeft. In 2000 kreeg een op meer autonomie gerichte beweging in de deelstaat [[Uttar Pradesh]] grotendeels zijn zin nadat een nieuwe deelstaat ([[Uttarakhand]]) gecreëerd werd. Het westen van de Himalaya valt gedeeltelijk onder de [[islamitische republiek]] Pakistan. Deze werd tegelijkertijd met India onafhankelijk, waarna de twee nieuwe landen een [[Eerste Indo-Pakistaanse Oorlog|oorlog]] uitvochten om [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]]. De [[maharadja]] van dit staatje had zich eigenlijk niet bij een van beide landen willen aansluiten maar koos na een inval door Pakistan voor India. Tegenwoordig wordt het vroegere gebied van Jammu en Kasjmir in tweeën gedeeld door een [[Line of Control|bestandslijn]], waarbij geen van beide landen het bestuur van het andere in de andere helft erkennen. In 1999 nog kwam het tot een korte grensoorlog. Verder zijn verschillende groepen opstandelingen actief in het Indiase deel, die doelen nastreven die variëren van aansluiting bij Pakistan tot een onafhankelijke staat. Pakistan beschouwt een deel van het gebied (grotendeels in de Karakoram) als een aparte bestuurlijke regio, [[Gilgit-Baltistan]]. Het [[boeddhisme|boeddhistische]] [[Ladakh]] is dan wel onderdeel van Jammu en Kasjmir, maar vormt geen onderdeel van het toneel van de gewelddadigheden. De noordkant van de Himalaya viel tot 1951 onder een onafhankelijk [[Tibet (gebied)|Tibet]]. In dat jaar trok het [[Volksrepubliek China|Chinese]] [[Volksbevrijdingsleger]] [[Invasie van Tibet|Tibet binnen]]. De daaropvolgende Chinese onderdrukking van de lokale bevolking heeft een grote groep van hen het land doen ontvluchten naar India. Een Tibetaanse guerrilla hield tot in de jaren 70 met behulp van de [[CIA]] stand. Tegenwoordig streeft de [[Tibetaanse regering in ballingschap]] in [[Dharamsala]], India, op vreedzame, geweldloze wijze grotere autonomie na. Begin jaren 80 verlegde de Chinese regering haar koers. De onderdrukking werd afgezwakt en het beoefenen van de lokale godsdienst werd weer mondjesmaat toegestaan. De Chinese politiek bestaat tegenwoordig vooral uit het assimileren van de Tibetaanse bevolking, gecombineerd met de immigratie van grote groepen [[Han-Chinezen]], om Tibet te "[[sinificatie|verchinezen]]". China maakt ook aanspraken op grote delen van het aangrenzende India. Delen van het vroegere [[Jammu en Kasjmir (staat)|Jammu en Kasjmir]], [[Shaksgam]] en [[Aksai Chin]], vallen sinds de jaren 60 onder Chinese administratie. Het wederzijds wantrouwen tussen de beide grootmachten is groot en de grenzen tussen Chinees en Indiaas gebied zijn sinds de [[Chinees-Indiase Oorlog]] van 1962 gesloten. China claimt ook dat de Indiase deelstaat [[Arunachal Pradesh]] tot zijn grondgebied behoort. === Landgebruik === [[Bestand:Manaslu circuit trek.jpg|thumb|350px|[[Terrasbouw]] in de buurt van de [[Manaslu]], Centraal-[[Nepal]].]] [[Bestand:Tibetan shepherd girl.jpg|thumb|350px|Herderin met kudde geiten in [[Tibet (gebied)|Tibet]]. Haar kleren zijn deels van jakwol gemaakt, die traditioneel in felle kleuren wordt geverfd.]] De natuurlijke omgeving in de Himalaya biedt de lokale bevolking [[grondstof]]fen en levensmiddelen. Traditioneel gebruikt men het bos voor brandhout, de jacht en medicijnen; het land voor kleinschalige akkerbouw of [[extensieve veeteelt]], en de rivieren voor irrigatie en drinkwatervoorziening. Dankzij de exponentiële bevolkingsgroei vanaf de 19e eeuw is de vraag naar grondstoffen gestegen en zijn ze schaarser geworden. Traditionele gemeenschappen staan daardoor toenemend onder druk te moderniseren en veranderen. De gevolgen zijn armoede, massale migratie uit het berggebied en [[landdegradatie]]. Vaak slaan strategieën voor natuurbehoud en [[Duurzame ontwikkeling|duurzamere]] ontwikkeling van land en grondstoffen niet aan, omdat ze haaks staan op de kortetermijnbelangen van de lokale bevolking. Desondanks wordt een groot deel van het landoppervlak niet intensief gebruikt. Zelfs buiten de hoge toppen en gletsjers bestaat in sommige delen van de westelijke en centrale Himalaya meer dan de helft van het oppervlak uit bos. In het uiterste oosten, in Arunachal Pradesh, is dat zelfs meer dan 90%.<ref>Zurick ''et al.'' (2006), p 104</ref> In Tibet en Ladakh, waar water voor irrigatie schaars is, is minder dan 2% van het land in gebruik voor de akkerbouw.<ref>Zurick ''et al.'' (2006), p 103</ref> In Nepal, Sikkim en Bhutan is dat meer dan 15%. Vooral in de Subhimalaya en Kleine Himalaya is het percentage in gebruik zijnde grond aanzienlijk gestegen sinds 1890. Dankzij een programma om [[malaria]] uit te roeien van de Nepalese regering is sinds de jaren 1960 een trek van het gebergte naar de vlakke Terai op gang gekomen. Als gevolg is de oppervlakte bouwland in dat gebied sindsdien meer dan verdubbeld. Het grootste deel van de bevolking van de Himalaya leeft van de [[landbouw]]. Vaak zijn de technieken waarmee het land bewerkt wordt al eeuwenlang dezelfde. De [[akkerbouw]] is in zulke gevallen kleinschalig en beperkt tot de dalen en minder steile delen van de hellingen, waar door [[terrasbouw]] optimaal gebruikgemaakt wordt van het beschikbare oppervlak. De meest verbouwde gewassen zijn [[rijst]], [[tarwe]], [[gierst]], en in de hogere gebieden ook [[gerst]] en [[boekweit]]. Daarnaast is er veel kleinschalige teelt van fruit en groentes. Met name in de Indiase en Pakistaanse Himalaya komen ook door de Britse koloniale heersers geïmporteerde gewassen voor, zoals [[mais]], [[Appel (vrucht)|appels]] en [[aardappel]]s. Himachal Pradesh is bijvoorbeeld bekend om zijn appelboomgaarden. Ook de [[veeteelt]] is vaak kleinschalig of extensief. Vaak wordt het vee dicht bij de dorpen gehouden, zoals [[kip (vogel)|kippen]], [[geit]]en, [[Rund|koeen]] of [[waterbuffel]]s. Schapen en jaks worden in kuddes gehouden, die op de alpiene weiden grazen. De herder leven vaak op [[semi-nomadisch]]e wijze: in de winter worden de kuddes naar de dorpen in de dalen geleid. Jaks en schapen voorzien de bevolking van vlees, wol en zuivelproducten. === Economie === Het Himalayagebergte trekt veel bergbeklimmers, die vaak door Nepalese berggidsen of [[Sherpa (beroep)|Sherpa's]] tot op grote hoogte worden begeleid. Daarnaast is trekken erg populair, met name in het Nepalese gedeelte van de Himalaya. Trekken in de Himalaya is een van de motoren van de toeristenindustrie in Nepal.<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20171118034630/http://www.tourism.gov.np/downloadfile/Nepal%20Tourism%20statistic_Final-2016_1498990228.pdf Nepal tourism statistics 2016], Ministry of Culture, Tourism & Civil Aviation Planning & Evaluation Division</ref> ==Geologie== [[File:Indian plate movement towards Eurasia 71 Mya onward.jpg|thumb|right|De Bewegen vun de [[Indian plate|indsche Plaat]] na de [[Eurasian plate|euras’sche Plaat]] toe, tofang 71&nbsp;Million Johren her, mit en dörsnittliche Snelheit vun {{convert|5–15|cm|in}} per Johr. Se hett dat [[Tethys Ocean|Neo-Tethysche Meer]] baven tomaakt un den [[Indian Ocean|Indischen Ozean]] unnen opmaakt.]] [[File:230 Ma plate tectonic reconstruction.png|thumb|right|[[Cimmeria (continent)|Cimmeria]], dat sik vun Gondwana losmaakt hett, dreift na Eurasien to, maakt dat Paleo-Tethysche Meer baven dicht un dat Neo-Tethysche unnen op, un brengt Deelen vun dat, wat hüt dat [[Tibetan Plateau|tibet’sche Hoochland]] is.]] [[File:Karakoram Kohistan Ladakh Gangdese Belt.jpg|thumb|right|De Deelnehmen vun den [[Karakoram]], den Kohistan-Ladakh [[island arc|Eilandboog]] un den [[Gangdese batholith|Gangdese-Gordel]] an Eurasien, de vör de Enn-Kollision twüschen Indien un Eurasien stattfunnen hebbt. De Steerns wiesen de [[Syntaxis (geology)|syntaxis]]-Verklemmen.]] [[File:Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm|right|thumb|De [[Indus River|Indus-Stroom]] vöran un de [[Nanga Parbat]]-Top, dat westliche [[syntaxis|Anker]] vun de Himalaya, achteran, jüst över de Wulklaag sichtbor{{efn|as seen from a plane approximately above the historic [[Sawal Dher]] village, in [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan}}]] [[File:2 2 himal tecto units.png|thumb|right|De [[Indus-Yarlung suture zone]], grün wiest, scheedt de Himalaya vun de [[Transhimalaya]].]] [[File:Folded Himalayan Rock Layers at Kali Gandaki in Nepal 2014.jpg|thumb|right|Gefaltete Lagen vun Himalaya-Steen, blootstellt an en Klatten rund {{convert|3|km|mi}} noordöstlich vun [[Jomsom]], in de [[Kali Gandaki Gorge]] in Nepal.]] De [[Tectonics|Tektonik]] — de wedderkeren natürel Bewegungen un Verännerungen in de Aardbork — un [[plate tectonics|Plaatentektonik]], de Bewegung vun grote Delen vun de Aardbork as starre Platen, sünd wichtig, üm to verstahn, wo de Himalaya entstanden is.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} De Aardbork liggt direktemang op ehr [[mantle (geology)|Mantel]]. [[Tectonic plates|Tekton’sche Platen]], de ut de Bork un de boven Deelen vun den Mantel bestahn, warrt dör de Konvektion in de [[asthenosphere|Asthenosphär]] bewegt. De [[oceanic crust|ozean’sche Bork]], de ünner de Ozeane liggt, is dörsnittlich {{convert|7|km|abbr=on}} dick. Se warrt dör opquellende [[Magma]] an [[mid-ocean ridges|Middenozeaanschen Rücken]] maakt un besteiht meist ut [[basalt|Basalt]], de Hööft-Gesteen op de Aard. Dortegen is de [[continental crust|kontinentaal’sche Bork]] unner Land dörsnittlich {{convert|35|km|abbr=on}} dick un rik an [[silica|Kieselsäure]], wat minner dicht is as Basalt.{{sfn|Johnson|Harley|2012|p=2}} Dat maakt de kontinentaal’sche Platen bavenas als de ozean’sche.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} De geolog’schen Prozessen, de Indien utmaken, hett vör rund 70&nbsp;Million Johren anfungen, as Indien sik ut [[Gondwana]] losmaakt hett un mit sien [[Indian plate|kontinentaal’sche Plaat]] un de dorboven liggen [[Tethys Sea|Neo-Tethysche ozean’sche Plaat]] noordwarts drift.{{sfn|Molnar|2015|p=116}} As de Platen an de [[Eurasian plate|euras’sche Plaat]] rankamen, is de minder lichte ozean’sche Plaat ünner Eurasien wegsackt un in de tiefe Asthenosphär trekt worrn. De [[Indian plate|ind’sche Plaat]] awer kunn wegen ehr Dicke un Bavenheit nich ünnerschoven warrn. De Drück vun de Kollision hett de Plaat sietwarts verschoben. De ünnerste Bork un Mantel sind ünner Eurasien glidd, aver de bovenste Lagen hebbt sik in Platten upschoben, de man [[nappe|Nappen]] nennt, vör de Subduktionszone.{{sfn|Molnar|2015|p=117}} De Geophysiker [[Peter Molnar (geophysicist)|Peter Molnar]] seggt, dat de meeste vun de Himalaya „Stücken vun Steen sünd, de mol de boven Deel vun Indiens Bork wesen sünd“.{{sfn|Molnar|2015|p=118}} Dat is de Prozess vun de Gebirgsbilden, de [[orogeny|Orogenese]] in de Himalaya. Vör de Orogenese weer de Euras’sche Küst so ähnlich as de hütige [[Andes|Zentral-Anden]].{{sfn|Molnar|2015|p=128}} An so’n Küst rückt de ozean’sche Plaat ünner en an’n annern un bildt Vulkanen. [[Magma]], dat later to [[granite|Granit]] versteinert, steigt unner de Vulkanen op, man kümmt nich ganz na baven.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} As de kontinentaal’sche Plaat vun Indien tegen Eurasien drückt hett, hett sik nich blot de Bork in Nappen falt, man ok de harder Deel hett de euras’schen Vulkanbergn noorden an- un rüchschoven.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} Dor dör hett sik de Bork in dat, wat fröher de Küstenregion weer, ünner Drück verkört un verdickt — dat is nu dat [[Tibetan Plateau|tibet’sche Hoochland]].{{sfn|Molnar|2015|p=128}} De [[Isostatic equilibrium|isostatische Glechtswicht]], dat Spel twüschen de tyngen Krafft un de Optrieb ut den Mantel, geeft dat Hoochland sien Dicke un Hööhe.{{sfn|Molnar|2015|p=128}} De ind’sche Plaat weer nich de eenz’ge Landmassa, de sik vun [[Gondwana]] losmaakt un noordwarts na Eurasien to drift hett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Vör de Kollision twüschen Indien un Eurasien in’t [[Selandian|Middel-Paläozän]] (60 [[Million years ago|Million Johren]] her) un de dorop folgde Himalaya-Orogenese hebbt twee anner Landmassas, de [[Qiangtang terrane|Qiangtang-Terrane]] un de [[Lhasa terrane|Lhasa-Terrane]],{{efn|Terrane: "En weid reist Borkblock, de sik an en Kontinent anheftet hett. Wegen sien anner Ursprung hett he en anner geolog’sche Entwikkelung as de Delen rund ümto."{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=197}}}} sik ok vun Gondwana losmaakt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Qiangtang, en geolog’sch Rebeet in’t noorden vun dat, wat hüt Tibet is, hett dat al in’t [[Late Triassic|Laat Trias]] (237–201 Million Johren her) daan.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Lhasa-Terrane is denn in’t [[Early Cretaceous|Fröh Kretazäer]] (145–100 Million Johren her) mit de sütte Grenze vun de Qiangtang tosam’nprallt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Kollision hett dor för zorgt, dat de lithosphäär’sche Mantel vun de Lhasa-Terrane dicker un korter wurr, wat later en Bargbilden förde, dat de ind’sche Lithosphär drapen weer un de Verdickung vun’t tibet’sche Hoochland verstärkt hett. De [[suture (geology)|Nahtzonen]], also de Överbleven vun de [[subduction|Subduktionszone]] un de [[terrane|Terranen]], de tosam’kamen sünd, liggt nu in’t tibet’sche Hoochland.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Qiangtang- un Lhasa-Terranen weer Deelen vun de Reeg vun Mikro-Kontinenten, de man [[Cimmeria (continent)|Cimmeria]] nennt. Dor hör hüt Deelen vun [[Turkey|Türkei]], [[Iran]], [[Pakistan]], [[China]], [[Myanmar]], [[Thailand]] un [[Malaysia]] to, de sik all mol vun Gondwana losmaakt hebbt, dat [[Paleo-Tethys Ocean|Paleo-Tethysche Meer]] baven to maakt hebbt un dat Neo-Tethysche unnen opmaakt, un denn mit Eurasien tosam’prallt sünd, wat de [[Cimmerian Orogeny|Cimmerische Orogenese]] maakt hett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Na dat de Lhasa-Terrane sik an Eurasien ansett hett, hett sik an ehr südd’liche Kant en aktive kontinentale Rand maakt, unner wat de Neo-Tethysche ozean’sche Plaat anfungen hett, ünnerschuven to warrn. [[Magmatic activity|Magmatisch Aktiviteet]] an disse Kant hett den [[Gangdese batholith|Gangdese-Batholith]] maakt, in dat, wat hüt de [[Transhimalaya|Trans-Himalaya]] is. Westlich dorför hett sik en anner Subduktionszone in’t Ozeaanbassin baven de Kohistan-Ladakh [[island arc|Eilandboog]] maakt. Disse Eilandboog — bildt dördat een ozean’sche Plaat ünner en anner schuuvt, Magma opstiegt un kontinentaal Bork maakt — is noordwarts drift, hett sien Bassin sluten un is mit Eurasien tosam’stött.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=173}} De Kollision vun Indien mit Eurasien hett dat Neo-Tethysche Meer to maakt.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} De Nahtzone (in dissen Fall de Rest vun de Neo-Tethys-Subduktionszone twüschen de twee kontinentaal’sche Borken), de den Punkt markeert, wo Indien un Eurasien tosam’wassen sünd, heet de [[Indus-Yarlung suture zone]].{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Se liggt noorden vun de Himalaya. De Quelle vun den [[Indus River|Indus-Stroom]] un den [[Yarlung Tsangpo]] (later de [[Brahmaputra]]) flütt langs disse Naht.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Disse twee euras’sche Strööm, de ehr Läup immer wedder dör dat Opdrücken vun de Himalaya verännert hebbt, markeert de west- un öst’lichen Grenzen vun de Bargkett.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=172}} Bi de Kollision twüschen Indien un Eurasien hebbt twee langstreckte Utdriev, een an elke Siet vun de noorden Grenz vun’t ind’sche Kontinent, Gebeet mit starke Deformatschoon maakt. En Punkt, wo Bargreekens mit verschedene Richtungen vun Utstrecken — un also vun tekton’sche Kräften in anner Winkel — tosam’kamen, heet en [[syntaxis]] (vun’t Grieksche för „Tosamendrück“).{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De twee Syntaxen, [[Nanga Parbat]] un [[Namche Barwa]], an de noordwest- un noordoosthörn vun dat ind’sche Land, sünd känntek voor de snelle Opdriev vun Land oder Stenen, de mol tief ünner’n Grund lagen un dör Hett un Drück stark verännert wurrn sünd.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Geologen hebbt utrekent, dat de Opdriev vun disse Stenen bi {{convert|7|mm|in}} per Johr liggt, oder so bi {{convert|7|km|mi}} per Million Johren.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De rutfallende Gebeet hebbt eenige vun de hööchsten Bargtoppen mit {{convert|8125|m|ft}} un {{convert|7756|m|ft}}.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Se hebbt ok dat grötste [[terrain|topograf’sche Relieef]] binnen en Kontinent, so bi {{convert|7000|m|ft}} över en horizontale Afstand vun {{convert|20–30|km|mi}}.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} Nanga Parbat hett en smal [[anticline|Antiklin]], en bog’nförmige Fold, de ehr Kamm stark no Norden afnickt, quer to de allmeen Richt, in de de Himalaya lopen.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Indus un Yarlung Tsangpo, de fröher in de Neotethys aflopen, maakt nu Böög üm de Nanga Parbat un Namche Barwa, ehr den Weg in’t Ind’sche Meer finnen. Geologen [[Wolfgang Frisch]], [[Martin Meschede]] un [[Ronand Blakey]] schrieven: „Indien is mit en Fart vun ümtrent 20 cm per Johr fix nordwarts op Asien to marchiert, en Plaatfart, de all moderne Bispelen övertrefft. Disse Fart hett sik na de Kollision op ümtrent 5 cm per Johr verlangsamt, man Indien is över 2000 km in Asien rinprot. ... De ongeleke noordkant vun de ind’sche kontinentaal’sche Bork keem eerst bi ümtrent 55 Million Johren mit Eurasien in Kontakt. As Folge dorvun hett Indien sik in’t Gegenuur vun de Klok röhrt, üm den Rest vun de Neotethys vun West na Oost schaarförmig to maken. De Sluten vun de Neotethys weer ümtrent bi 40 Million Johren compleet.“{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De [[Indische Plaat]] schuuvt sik vöran mit ümtrent {{convert|67|mm|in|abbr=on}} per Johr, un ümtrent {{convert|20|mm|in|abbr=on}} dorfun warrt över de noorden Grenz op Asien rutfört, wat de [[Himalaya]] an’n Opdriev bringt. De [[Eurasische Plaat]] blifft fast stationär, un dat Asien liggt vun de de ind’sche Plaat schiebt sik vöran, un maakt dat höge Gebirge langs de [[Subduktionszone]] bi dat Grenzgebiet.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} Disse Aktiviteet hett noch keen Enn; de Himalaya warrt jümmer noch höger, un de Plaat tektonik is dor noch in’t Gaang.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=174}} De Himalaya laat sik grob in drie parallelle Bargreekens opdelen: * De [[Shiwalik-Bergen]] (ook „Äütere Himalaya“), mit en Hööch vun 900 bit 1200 Meter, maakt de südlichst Reeg ut. Se sünd de jüngsten Deel vun’t System, un bestahn meist ut losen Sedimenten, de vun de Flööd vun de grötteren Bargreekens aflagert wurrn.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} * De [[Lesser Himalaya]] oder „Mid-Himalaya“ liggt dor achter, un hebbt Hööchden vun 2000 bit 5000 Meter. Hier finnt sik en komplizeert Updriev un Foldengebiet mit viele Napen un Störungszonen.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} * De [[Greater Himalaya]] oder „Haupthimalaya“ maakt de noordlichst un hööchste Deel ut, mit Toppen över 8000 Meter, dorünner de [[Mount Everest]] un de [[K2]]. De Bargbestahn sünd dor ut metamorfischen un plutonischen Gesteen, de dör enormen Drück un Hett verännert wurrn sünd.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=175}} In de südlichen Vörland finnt sik de „[[Siwalik Hills]]“, en Lütge-Gebirgssystem mit jüngere Sedimenten. Disse hebbt sik as Folge vun de fortlaufende Opdriev vun de Himalaya formt un makt de Übergang to dat [[Indus-Ganges-Vörlandbecken]], dat vun dicke alluviale Schichten överdeckt is.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} De tekton’sche Struktur vun’t Barggebidd bestahn ut en Serie vun Updriev (thrust sheets) un [[Nappe|Nappen]], de no Süden över eenanner schuuvt sünd. Disse Schichten överdeckt de olleren Gesteen un maakt en komplexe „Stack“-Struktur, de typisch is för de Kollision vun twee Kontinente.{{sfn|Frisch|Meschede|Blakey|2011|p=175}} De geologische Aktiviteet — Updriev, Folden, Erdbeben — gahnt noch wieter, un maakt dat de Himalaya een vun de geologisch aktivsten Reegens op de Eer is.{{sfn|Burbank|Barnes|2018}} == Klima == ===Temperatuur=== De natürelken Faktoren, de dat Klima in'n Himalaya bestemmt, sünd de Breedengrad, de Hööchde un de Bewegen vun den [[Southwest monsoon]].<ref>Zurick, David & Pacheco, Julsun (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya''. University Press of Kentucky. S. 50.</ref> Vun Noord na Süüd treckt sik dat Gebirg över mehr as acht Grad in de Breed, un geiht dorbi dör Temperaat un subtroop’sche Gebieten.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> De kalte Luft ut Middenasien warrt dör de Form vun’n Himalaya doran hindert, na Süüd to trekken.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> Dor dör streckt sik dat troope Klima in Süüdasien veel wieder na’n Noorden as sünst wo op de Welt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> Dat lett sik good sehn im Brahmaputra-Daal, waar de warme Luft ut de [[Bay of Bengal]] sik smal maakt un bi [[Namcha Barwa]], den ööstlichen Ecksteen vun’n Himalaya, na Südost-Tibet hochdrückt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> De Temperaturen in’n Himalaya fallet ümtrent 2,0 °C (3,6 °F) för elke {{convert|300|m|ft}} Hööchde, de man upsteigt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50.</ref> [[File:Kowang, Gandaki River, Nepal.jpg|thumb|[[Gandaki River]] in Nepal]] Weil de Barg so unregelmatig sünd, mit braken un spitzen Kanten, kann dat över korte Afstanden groote Temperaturverschelen geven.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Temperatur op’n Barg hangt af vun’t Johr, vun de Sünnensiet, un vun de [[mass versus weight|Masse]] vun den Barg, dat heet, wo vööl [[matter]] dor is.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Sieden, de mehr Sünnenlicht afkregen, warrt ok mehr warm.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In smale Daalen mit steile Hängen kann’t up de een Sied anner Weder geven as op de anner.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De noord’ Sied mit en Süüdhang kann manchmol en Maand länger wat up’n Feld hebben.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De Masse vun den Barg maakt ok wat ut, denn he nimmt mehr Wärme up un hollt se beter fast, as de Luft rundüm – dat maakt en [[heat island]], de dat [[heat budget]] ännert, also wo vööl Wärme man bruukt vun Winterbit Sommer.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> De riesige Hööchden un de Veelheit vun de Gipeln maakt, dat se ehr egen Weder maken köönt – op een Gipeln is dat kalt, up’n anner weer wat wärmer, un dat kann sik sterk unnerscheden vun dat Weder in de Daalen.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> ===Regen=== Dat Waterklima vun’n Himalaya is heel wichtig för Süüdasien, waar de Sommermonsun-Jaahrfloden Millionen Minschen trefft.<ref>Kad, Pratik & Ha, Kyung-Ja (2023). "Recent Tangible Natural Variability of Monsoonal Orographic Rainfall in the Eastern Himalayas". ''Journal of Geophysical Research: Atmospheres'', Bd. 128, Nr. 22. AGU. doi:10.1029/2023JD038759.</ref> Een vun de wichtigsten Dingen för dat Klima dor is de [[Southwest Monsoon]]. De Regenmengen, de sik ännert dör de lokale Hadley-Zirkulatschoon un de trop’sche Seeoberflächentemperaturen, sünd de Hauptgrund för drooge un neege Johr.<ref>Kad & Ha (2023). ''Journal of Geophysical Research: Atmospheres''.</ref> Dat geiht nich so vööl üm den Regen sülvst, man üm den Wind, de em bringt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In’n Winter is över Middenasien en Hochdruckgebiet, dat Luft na Süüd över de Himalaya drückt – man dat is drooge Luft, denn Waterdampft gifft’s dor nich vööl.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> In’n Sommer warmt dat Land up, de Luft steig’t hoch un maakt en [[thermal low]], un ut de [[Indian Ocean]] kummt fuchtige Luft, de an de Bargen hoch geiht un as Regen rutfällt.<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> Disse Regenmassen bring’t meest Water na Indien un de südlichen Häng vun’n Himalaya – dat heet de [[orographic effect]].<ref>Zurick & Pacheco (2006), S. 50–51.</ref> ===Winde=== De groote Utstrek, dat enorme Hööhengefälle un de komplexe Topografie vun de Himalaya maakt, dat se vele Klimaten hebbt, vun humiden subtropischen Bedingungen in de Vörbergen bit to kalten un droogen Wüstengbiddens an de tibetischen Siet vun de Ketten. För de südlichen Deel vun de högen Bargreekens is de [[monsun]] dat charakteristiekste Klimaelement un brengt de meisten Regen, währens de [[western disturbance]] den Winterregen brennt, vör allen in’t Westen. Starke Regen fängt bi den Südwestmonsun in Juni an un duurt bis September. De Monsun kann den Transport ernsthaft beeinträchtigen un grött Lantslieden veroorzaken. Se begrenzt de Tourismussäsong – dat Wandern un Bergstei’n is blots vör den Monsun in April/Mai oder nah den Monsun in Oktober/November (Herbst) möglich. In Nepal un Sikkim giff’t dor dörch oft fief Johrstied: Summer, [[monsun]], Herbst (oder Post-Monsun), Winter un Fröhling.<ref>Weather & Season Info of Nepal. Classic Himalaya. Retrieved 28 March 2024, from https://classichimalaya.com/weather-season-info-of-nepal/</ref> Mit de [[Köppen climate classification]] warrt de niederen Höhen in de Himalaya, bis in de mittleren Höhen in zentral Nepal (inklusiv dat [[Kathmandu Valley]]), as ''Cwa'', [[humid subtropical climate#South Asia|humides subtropisches Klima]] mit drogen Wintern klassifizeert. Höger up hebbt de meisten Teile vun de Himalaya en [[Oceanic climate#Subtropical highland variety (Cfb, Cwb)|subtropisches Hochlandklima (''Cwb'')]].{{Citation needed|date=December 2023}} De Intensität vun den Südwestmonsun nimmt af, wenn he westwärts över de Kette wandert, mit bis to 2.030 mm Regen in de Monsunzeit in [[Darjeeling]] in’t Oosten, vergliken mit blot 975 mm in Shimla in’t Westen.<ref>Encyclopedia Britannica. "Climate of the Himalayas". Retrieved 18 May 2022, from https://www.britannica.com/place/Himalayas/Climate</ref><ref>David Zurick & Julsun Pocheco (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya''. University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-7384-9, p. 52.</ref> De nordliche Siet vun de Himalaya, ok as tibetische Himalaya bekannt, is droog, kalt un vör allen in’t Westen windig, mit en [[Desert climate#Cold desert climates|kalten Wüstenklima]]. De Vegetation is spaar un stunted, un de Winter sünd streng. De meisten Niederschlag in’t Bidd is as Snee in de späten Winter- un Fröhlingmonaten. {{multiple image | align = right | perrow = 2 | image1 = BhurjungKhola-AK1981.jpg | caption1 = En Dörp in’t [[Pokhara Valley]] währens de Monsunzeit; dat Tal liggt südlich vun dat [[Annapurna (mountain range)|Annapurna-Massiv]]. | image2 = View on Gyakar (edited).jpg | caption2 = De [[Desert climate#Cold desert climate|kalte Wüsten]]-Regio vun [[Upper Mustang]]; dat Bidd liggt noordlich vun dat [[Annapurna (mountain range)|Annapurna-Massiv]] (in’t Hintergrund sichtbor). }} Lokal Effekte up dat Klima sünd in de ganzen Himalaya bedeutend. Temperaturen sinkt bi 0,2 bit 1,2 °C för elke 100 m Höhenschiet.<ref>Romshoo, Shakil Ahmad; Rafiq, Mohammad; Rashid, Irfan (March 2018). "Spatio-temporal variation of land surface temperature and temperature lapse rate over mountainous Kashmir Himalaya". ''Journal of Mountain Science'', 15(3): 563–576. doi:10.1007/s11629-017-4566-x. Retrieved from http://link.springer.com/10.1007/s11629-017-4566-x</ref> Dat zorgt för vele Klimaten, vun fast tropisch in de Vörberge bit to [[tundra]] un permanent Snee un Ies in de högen Regionen. Dat lokale Klima warrt ok vun de Topografie beïnvloed: de lee-Seiten vun de Berge kriegt weniger Regen, de exponierten Hängen mehr, un de [[rain shadow]] vun groten Bergen kann betydend wesen, as in [[Upper Mustang]], dat vom Monsunregen vun [[Annapurna]] un [[Dhaulagiri]] geschützt is un ümtrent 300 mm jährlichen Regen kriegt, währens [[Pokhara]] an de södlichen Siet ümtrent 3.900 mm Regen kriegt. De lokale Varietäten sünd dorbi oft wichtiger as de regionale Overschlag.{{Citation needed|date=December 2023}} De Himalaya hebt en starke Wierkung up dat Klima vun’t [[Indische Subkontinent]] un dat tibetische Plateau. Se verhinderet, dat kalte, droge Winde südwärts blasen un maakt dat Südasien wärmer is as annere temperierte Regionen. Se bild’t ok en Barriere för de [[monsoon of Indian subcontinent|Monsunwinde]], dat se nich noordwärts kommen un sorgt för starke Niederschlag in de [[Terai]]. De [[rain shadow]] vun de Himalaya helpt ok to de Formung vun zentralasiatischen Wüsten, as [[Taklamakan]] un [[Gobi]].<ref>Devitt, Terry (3 May 2001). "Climate shift linked to rise of Himalayas, Tibetan Plateau". ''University of Wisconsin–Madison News''. Retrieved 1 November 2011, from https://news.wisc.edu/climate-shift-linked-to-rise-of-himalayas-tibetan-plateau/</ref> ==Hydrologie== Ofschoonst de Himalaya ene grote Bargkeed is, is de Himalaya vergleken mit anner Barggruppen kene grote Waterscheed mit verscheden Strööm de döör de Bargkeed fleet, besünners in’n Oosten. De Strööm in’n Himalaya fleet grotendeels in twee Systemen. De westlichen Strööm verbinnt sik in’n Indusbeken. De Indus sülvesnt is de Noord un Westgrenz vun de Himalaya. He fangt in Tinet an, ströömt denn mit de Sengee unGar tohoop, fleet denn na Noordwest to döör Indien na Pakistan un denn na Süudwest in de AraabschenSee. DennIndus speist verscheden wichtigte Siedenströöm, de in de Himalaya begint,<ref>“Himalayas - Rivers, Glaciers, Peaks.” ''Britannica''. Retrieved 28 March 2024, from [https://www.britannica.com/place/Himalayas/Drainage britannica.com].</ref>as [[Jhelum River|Jhelum]], [[Chenab River|Chenab]], [[Ravi River|Ravi]], [[Beas River|Beas]], un [[Sutlej]] un de fiev Strööm vun [[Punjab, India|Punjab]]. De anner Strööm in’n Himalaya fleet över dat Ganges-Brahmaputra-Beken af mit de Ganges, Brahmaputa un Yamuna as wichtigste Strööm. De Brahmaputra beginnt Yarlung Tsangpo in Westtibet, fleet denn na Oost to döör Tibet un denn na West döör dat Plattland vun Assam. De Ganges un Beahmaputra dreept sik in Bangladesch un münnt in den Gulf vun Benaglen döorbdat weltwied gröotste Delta de Sunderban.<ref name="gits4u" /> De Noordhäng vun Gyla Peri un de Toppen achter de Tsangpo, de deelwies ton Himalaya tellt, ströömt över de Iraawaddy af, de sien Born jn Oosttibet het un denn Süüd to döör Myanar fleet un in de Andamannensee münnt. De [[Salween]], [[Mekong]], [[Jangtsekiang]] un de [[Gele Stroom]] hebbt den Born in dat tibeetschnHoogland, dat sik geologsch vun de Himalaya ünnerscheed. Se gellen daarfor nich as Strööm mit Born inn Himlaya. Deelwies heet düsse Strööm ''circum-Himalaya Strööm.''<ref name=circum/> ===Gletschers=== [[File:Aerial View of Peaks of Khumbu, Ngozumpa Glacier and Gokyo Lakes (crop).jpg|thumb|upright=1.5|Aerial view of the southern end of the [[Ngozumpa glacier]] in the [[Sagarmatha National Park]] of Nepal, showing the [[Gokyo]] village and [[Gokyo Lakes|lakes]] on the right, and [[Everest]], [[Lhotse]] and [[Makalu]], three of the world's five highest peaks, on the left; view south from [[Cho Oyo]] towards the [[Dudh Kosi]] valley]] De groten Bargkeden in Zentraalasien, de Himalaya inbegrepen, harbargt dat drüdd gröttste Vöörkamen an Snee un Ies weltwied, na de Antarktis un Arkris. <ref name=pbs_nature/> De Keed vun de Himalaya het rund 15.000 Gletsxhers, de rund {{convert|12000|km3|abbr=on}}, or 3600–4400 [[Gigatonne|Gt]] (10{{Superscript|12}} kg)<ref name=":0">Kulkarni, Anil V.; Karyakarte, Yogesh (2014). “Observed changes in Himalayan Glaciers.” ''Current Science''. Vol. 106, Issue 2, pp. 237–244. JSTOR 24099804. [https://www.jstor.org/stable/24099804 JSTOR link].</ref> Söötwater harbargt.<ref name=IPPC2007/> To de gröotsten Gletsxher stellt de [[Gangotri Glacier|Gangotri]] un [[Yamunotri]] ([[Uttarakhand]]) un de [[Khumbu Glacier|Khumbu]] Geltaxhers ([[Mount Everest]] ), [[Langtang]] Geltaxhers ([[Langtang]] region), un [[Zemu Glacier|Zemu]] ([[Sikkim]]). Wegen de Laag vun de Bargkeed ann noordlichen Wenkring, loggr de Sneegrenz relativ hoog, nlramleriwes op rund {{convert|5500|m|abbr=on|-2}}.<ref>{{Internetquelle |url=http://itia.ntua.gr/hsj/redbooks/126/iahs_126_0111.pdf |titel=Wayback Machine |abruf=2025-10-31 }}</ref> De troopschen Bargen sk in Neeguinea, de Rwenzori Bargen, un Kolumbien hebbt ene Sneegrenz bi rund {{convert|900|m|abbr=on|-1}} lower.<ref>Henderson-Sellers, Ann; McGuffie, Kendal (2012). ''The Future of the World's Climate: A Modelling Perspective''. Elsevier. pp. 199–201. ISBN 978-0-12-386917-3.</ref> In den högeren Regioen vun de Himalaya liggt heel dat Jaar Snee, ook wenn se sondicht binde tropen liggr. De snee spiest verscheden Strööm. In den verlden Jaren hebbt Glaziologen den Rucktog vun de Gletscher unnersocht.<ref>Lee, Ethan; Carrivick, Jonathan L.; Quincey, Duncan J.; Cook, Simon J.; James, William H. M.; Brown, Lee E. (2021). “Accelerated mass loss of Himalayan glaciers since the Little Ice Age.” ''Scientific Reports''. Vol. 11, Issue 1, p. 24284. doi:10.1038/s41598-021-03805-8. PMID 34931039. PMC 8688493.</ref><ref>“Vanishing Himalayan Glaciers Threaten a Billion.” ''Reuters''. 4 June 2007. Retrieved 13 March 2018. [https://www.reuters.com/article/environment-nepal-climate-glaciers-dc/vanishing-himalayan-glaciers-threaten-a-billion-idUSDEL18761020070604 Reuters link].</ref> Gletscherseen henbt sik tonnBispeel opnde Gletsxher in de Himalaya bin hutan bullz. In den velrden 40 bet 50 is dat ies rund 13% daalgaan.<ref name=":0" /> De Rückgang unnerscheedt sik man je na Regioon un liggt twuschen webigenMter bet to 61 m dat jaar.<ref name=":0" /> Dat Afsmolten warrt sied 1975 jummerto gauer vun rund 5 to 13 m dat Jaa ton16 bet 24 gt dat jarr.<ref name=":0" /> Dat mag in de Tokumst slimme Folgen for de yregiomen hebben de opndat water ut de himalya anwiesen sund.<ref name=":0" /><ref>Kaushik, Saurabh; Rafiq, Mohammd; Joshi, P.K.; Singh, Tejpal (2020). “Examining the glacial lake dynamics in a warming climate and GLOF modelling in parts of Chandra basin, Himachal Pradesh, India.” ''Science of the Total Environment''. Vol. 714, Article 136455. doi:10.1016/j.scitotenv.2019.136455. PMID 31986382.</ref><ref>Rafiq, Mohammd; Romshoo, Shakil Ahmad; Mishra, Anoop Kumar; Jalal, Faizan (2019). “Modelling Chorabari Lake outburst flood, Kedarnath, India.” ''Journal of Mountain Science''. Vol. 16, Issue 1, pp. 64–76. doi:10.1007/s11629-018-4972-8. ISSN 1672-6316.</ref><ref>“Glaciers melting at alarming speed.” ''People's Daily Online''. 24 July 2007. Archived 11 October 2017 at [https://web.archive.org/web/20171011182931/http://en.people.cn/90001/90781/90879/6222327.html Web Archive].</ref>.<ref>''Himalayan Glaciers: Climate Change, Water Resources, and Water Security''. National Academies Press. Washington, D.C. (2012). ISBN 978-0-309-26098-5. doi:10.17226/13449.</ref> ===Seen=== [[File:Gurudongmar Lake Sikkim, India (edit).jpg|thumb|[[Gurudongmar Lake]] in Sikkim]] In’n Himalaya finnt sik hunnerde Seen.<ref name="O'Neill_2019">O'Neill, A. R. (2019). “Evaluating high-altitude Ramsar wetlands in the Sikkim Eastern Himalayas.” ''Global Ecology and Conservation''. Vol. 20, e00715. doi:10.1016/j.gecco.2019.e00715.</ref> [[Pangong Tso|De Pangong Tso]], an de Grenz twuschen Indien un China is de gröttste mit ene Flach vun {{cvt|700|km2|||}}. Süudliche vun de Höövdkeed sünd de Seen wat lütte. De Tilichose in Nepal in dat Analurna Massiv in de höögste See weltiwed. Anner Seen sünd [[Rara Lake]] in west Nepal, [[Phoksundo Lake|She-Phoksundo Lake]] in de [[Shey Phoksundo National Park]] vun Nepal, [[Gurudongmar Lake]], in [[North Sikkim]], [[Gokyo Lakes]] in [[Solukhumbu]] distrikt vun [[Nepal]], un [[Lake Tsongmo]], annd echina indien grenz in Sikkim.<ref name="O'Neill_2019"/> == Flora un Fauna == [[Bild:Hemitragus_jemlahicus_Jharal.jpg|alt=Himalaya-Tahr|duum|Himalaya-Tahr]] [[Bild:RedPandaFullBody.JPG|alternativtext=Rood Panda|duum|[[Rood Panda]]]] De [[Deerter|Deer]]- un [[Planten|Plantenwelt]] vun de Himalaya ünnerscheedt sik je na [[Klima]], [[Nedderslag]], [[Hööch|Höögd]] un [[Boddem]]. Dat Klima geit vun [[subtroopsch]] an de Bargfööt betto de permanent veriest Bargtoppen. De Nedderslag nimmt an de Süüdsied vun West na Oost to. Düsse Ünnerscheed in de klimaatschen Ümstann beedt Levensrüüm för een Bült verscheden Platen un Deerter. Op de Höögdenlage mit legen Luftdruck, extreme Küll överleven man [[Extremophilie|extremophile]] Leevwesen, de an de harschen Ümstänn anpasst sünd. In de Höögdenlagen leevt ook de schoe [[Sneeleopard]], de daar dat gröttste [[Roofdeerter|Roovdeert]] is. Siene Büüt sünd [[Zegen|Segen]] op de Bargwischen un dat bargig Land, to’n Bispeel de [[Blaagschaap]] oder dat [[Himalaya-Moschusdeer]]. Anner [[Endeemsch|endeemsche]] oder grotendeels endeemsche Plantenfreters sünd dat [[Himalaya-Tahr]], dat [[Takin]], dat [[Himalaya-Serau]] und de [[Griese Goral]]. De [[Himalaya-Bruunbaar]] is ene bedrohte [[Ünneroort|Ünnneraard]] vun de [[Bruumboor|Bruunbaar]]. Ook de bedrohte [[asiaatsche Swartbaar]] leevt in de Bargen. In den Loovboom-Koniferen-Woold in’n Oosten vun se Bargkeed leevt de [[Rode Panda]] in dat dichte Bambusünnerholt. In de Woold in legeren Lagen vun de Bargkeed leevt verscheden [[Apen|Apenaarden]], so as de bedrohte [[Goldlangur]] oder de [[Kaschmir-Hanuman-Langur]].<ref name="oneill_khecheopalri">O'Neill, Alexander et al. (2020). “Establishing Ecological Baselines Around a Temperate Himalayan Peatland.” ''Wetlands Ecology & Management''. Vol. 28, Issue 2, pp. 375–388. doi:10.1007/s11273-020-09710-7.</ref> Wegen de [[Globale Upwärmen|Klimawannel]] verännert sik de Deer- un Plantenwelt in de Himalaya gau. Üm dat de Temperaturen stiegt, treckt sik vele Aarden in högere un küllere Lagen an de se beter anpasst sünd trügg.<gallery> Bild:Irbis4.JPG|Sneeleopard (Panthera uncia) </gallery> == Geschiedenis == [[Bestand:Яки.jpg|thumb|350px|Karavaan met [[jak]]s als lastdieren in Tibet, 1875. Schilderij van [[Vasili Veresjtsjagin]].]] De aanwezigheid van [[Vedische beschaving|Indo-Arische]] groepen uit Centraal-Azië is in de westelijke Himalaya terug te voeren tot rond 2000 v.Chr. Daarvandaan verspreidden deze groepen zich verder over het Indisch Subcontinent, om de [[Vedische tijd|Vedische beschaving]] te stichten. Vanuit het noorden werd het gebergte bevolkt door Tibetaanse volkeren. De uitlopers van de Himalaya bleven een menggebied tussen de hindoeïstische beschaving van de Indus-Gangesvlakte en de stammen uit de heuvels, de [[Pahari|Pahari's]]. Het boeddhisme ontstond in de 5e eeuw v.Chr. in de Ganges-vlakte. Onder het [[Mauryarijk]] raakte het over het Indische Subcontinent verspreid, maar in de eerste eeuwen n.Chr. ondervond het weer een teruggang ten gunste van het hindoeïsme. De 6e eeuw zag de opkomst van een machtig [[Yarlung-dynastie|Tibetaans koninkrijk]] dat grote delen van de Himalaya besloeg. De Indiase boeddhistische monnik [[Padmasambhava]] bracht in de 8e eeuw het boeddhisme naar dit Tibetaanse koninkrijk. De grote Tibetaanse kloosterordes ontstonden echter pas na de 14e eeuw. De islam arriveerde in de 9e eeuw in het Indisch Subcontinent, maar pas met de stichting van het [[sultanaat Delhi]] raakte de religie tot aan de uitlopers van de Himalaya verspreid. Sommige sultans lieten niet-moslims vervolgen, met als gevolg dat veel hindoeïstische lokale heersers de heuvels in vluchtten. In de 15e en 16e eeuw vestigden deze [[Rajputs]] overal in het westelijke en centrale deel van het gebergte eigen staatjes. De zuidkant van het gebied werd daardoor permanent hindoeïstisch. De meeste van deze staatjes werden schatplichtig aan het [[Mogolrijk]], dat in de 16e tot 18e eeuw het grootste deel van het subcontinent besloeg. === Koloniale tijd === Na het ineenstorten van het Mogolrijk ontstond een machtsvacuüm, waarin de [[Brits-Indië|Britten]] het subcontinent geleidelijk aan onderwierpen. De Britten kregen echter nooit macht over Tibet en het koninkrijk van de [[Gurkha|Gurkha's]] in het tegenwoordige Nepal. Andere lokale heersers werden semi-onafhankelijke vazallen van de Britten. Zowel de Mogols als de Britten zagen de machthebbers het gebergte als een goede plek om te verpozen tijdens het hete seizoen. De Mogols lieten paleizen en tuinen aanleggen in Kasjmir. De Britten stichtten een keten van "[[hill station]]s", waar de koloniale heersers villa's aanlegden tussen de theeplantages. === Post-koloniale tijd === De onafhankelijkheid van Brits-Indië in 1947 leidde tot de stichting van twee nieuwe staten: India en Pakistan. De onder Brits-Indië vallende onafhankelijke of semi-onafhankelijke [[prinsenstaat]]jes van de zuidelijke Himalaya sloten zich bij een van beide staten aan. Uitzonderingen vormden Nepal, [[Sikkim]] en Bhutan, die onafhankelijk bleven. Sikkim trad in 1975 onder dreiging van een Chinese invasie alsnog toe tot India. China en India voerden in 1962 [[Chinees-Indiase Oorlog|oorlog]] over gebieden in zowel het oosten als westen van de Himalaya. Het belangrijkste conflict in het gebied is echter dat tussen India en Pakistan over Kasjmir. Omdat de hindoeïstische maharadja van deze vazalstaat van de Britten aanvankelijk niet wilde kiezen voor aansluiting bij een van beide staten, eisten ze het gebied beide op. In [[Eerste Kasjmiroorlog|1947]], [[Tweede Kasjmiroorlog|1965]], [[Indo-Pakistaanse Oorlog van 1971|1971]] en [[Kargiloorlog|1999]] voerden de twee landen oorlogen om Kasjmir. Tot aan de 20e eeuw bleef de lokale maatschappij in het hele gebied sterk feodaal geregeld: ten zuiden van het gebergte waren de machthebbers hindoeïstische vorsten, in het noorden heersten de boeddhistische kloosterordes. Daaraan kwam halverwege de 20e eeuw een abrupt einde met de invoering van lokale democratie in India en Pakistan en de verovering van Tibet door het Chinese Rode Leger. De Chinezen meenden de Tibetanen te hebben bevrijd van een [[theocratie]], maar in de praktijk wordt het gebied sindsdien als een politiestaat geregeerd vanuit Beijing. Er vonden massale opstanden tegen het Chinese bestuur plaats in [[Opstand in Tibet (1959)|1957]], tussen [[Opstand in Tibet (1987-1993)|1987 en 1993]] en in [[Opstand in Tibet (2008)|2008]]. Een groot aantal Tibetanen vluchtte over de bergen naar India en Nepal, waar ze in veel plaatsen gemeenschappen in ballingschap stichtten. Nepal bleef een absolute monarchie tot aan het einde van de eeuw, maar in 2006 werd de laatste koning na een volksoproer gedwongen af te treden. == Religionen == De Religionen ümto as Jainismus, Budhismus, Hindismus un Bön bekiekt de Himalaya as hillig. In’n Jainismus is de Barg Ashtapada in’n Himalaya de Steed wo de eerste Jaina ''[[tirthankara]]'', [[Rishabhanatha]], ''[[moksha]]'' kreeg. De Gloven is dat sien Söön Bharata hier, nadem dat Rishabanta Nirvana bereikt harr, dree Stupas un veeruntwintig Schreinen vun de 24 [[Tirthankaras|''tirthankara''s]] mit gold un eddelsteensmuckt Statuen opricht un de Stell ''Sinhnishdha'' nööm.<ref>Arun Kumar Jain (2009). ''Faith & Philosophy of Jainism.'' Gyan Publishing House. ISBN 978-81-7835-723-2. Available at: https://books.google.com/books?id=y4aVRLGhf-8C&q=mount+Kailash+jainism&pg=RA1-PA273</ref><ref>"To heaven and back." ''The Times of India.'' 11 January 2012. Archived 7 July 2012 at https://archive.today/20120707034645/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon. Available at: http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-21/spiritual-destinations/29739255_1_manasarovar-water-moon</ref> In’n Hinduismus is de Himalaya de personifizeerte Goodheid Himavat, de König vun allen Bargen un de Vadder vun Parvati.<ref name=":1" /> De Himalaya gellt för den Vadder vun Ganga, de personifizeerte Goddheid vun de Ganges.<ref>Anna Dallapiccola (2002). ''Dictionary of Hindu Lore and Legend.'' National Geographic Books. ISBN 978-0-500-51088-9. Available at: https://archive.org/details/dictionaryofhind0000dall</ref> Twee vun allerhilligsten hinduistsche Pilgersteden liggt in de Tempelkomplex [[Pashupatinath Temple|Pashupatinath]] un [[Muktinath]], de ook as Shaligrama bekannt sünd, wegen de hilligen swarten Steen, de Shalihrams heet.<ref name="JEE" /> In’n Buddhismus gellt [[Paro Taktsang]] as de hilligste Oord in Bhutan. Hier schall Padmasambhava den Buddhismus na Bhutan brocht hebben.<ref name="Pommaret">Françoise Pommaret (2006). ''Bhutan Himalayan Mountains Kingdom.'' 5th ed. Odyssey Books and Guides. pp. 136–137. ISBN 978-962-217-810-6.</ref><ref>Kimberly Cantor (14 July 2016). "Paro, Bhutan: The Tiger's Nest." ''Huffington Post.'' Available at: https://www.huffingtonpost.com/kimberly-cantor/paro-bhutan-the-tigers-ne_b_10982104.html</ref> De Muktinath ook een Pilgeroord for tibeetsche Buddhisten. Se glöövt, dat de Bööm in dat Pöppelholt uut de Wannerstöck vun de veerunachtog Mahasiddhas ranwussen is. Se bekene de Saligram as Vertreder vun de tibeetsche Slangengoddheid Gawo Jagpa.<ref name=":4">David Zurick, Pacheco Julsun, Raj Shrestha Basanta, and Bajracharya Birendra (2006). ''Illustrated Atlas of the Himalaya.'' University of Kentucky Press, Lexington.</ref> Over 6000 tibeetsch-buddhistsche Klööster liggt in de Homalaya.<ref>"Tibetan monks: A controlled life." ''BBC News.'' 20 March 2008. Available at: https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7307495.stm</ref> Bhutan, [[Sikkim]], and Ladakh are also dotted with numerous monasteries.<ref>P. L. Mehra (1960). "Lacunae in the Study of the History of Bhutan and Sikkim." ''Proceedings of the Indian History Congress,'' Vol. 23, pp. 190–201. Available at: https://www.jstor.org/stable/44137539</ref> == Literatuur == * Bill Aitken: ''Footloose in the Himalaya''. Permanent Black, Delhi, 2003. ISBN 81-7824-052-1. * Gerald Duane Berreman: ''Hindus of the Himalayas: Ethnography and Change''. Oxford University Press, Delhi, 1997. * Henry Edmundson: ''Tales from the Himalaya''. Vajra Books, Kathmandu, 2019. ISBN 978-9937-9330-3-2. * ''Everest'' (IMAX film). 1998. ISBN 0-7888-1493-1. * James F. Fisher: ''Sherpas: Reflections on Change in Himalayan Nepal''. University of California Press, Berkeley, 1990. ISBN 0-520-06941-2. * Augusto Gansser-Biaggi, Andreas Gruschke, Blanche C. Olschak: ''Himalayas. Growing Mountains, Living Myths, Migrating Peoples''. Facts On File, New York/Oxford, 1987; Bookwise, New Delhi, 1987. ISBN 0-8160-1994-0. * Raj Kumar Gupta: ''Bibliography of the Himalayas''. Indian Documentation Service, Gurgaon, 1981. * John Hunt: ''Ascent of Everest''. Hodder & Stoughton, London, 1956. ISBN 0-89886-361-9. * Maurice Isserman, Stewart Weaver: ''Fallen Giants: The History of Himalayan Mountaineering from the Age of Empire to the Age of Extremes''. Yale University Press, 2008. ISBN 978-0-300-11501-7. * Jack D. Ives, Bruno Messerli: ''The Himalayan Dilemma: Reconciling Development and Conservation''. Routledge, London/New York, 1989. ISBN 0-415-01157-4. * J. S. Lall (Ruutgever) with A. D. Moddie: ''The Himalaya: Aspects of Change''. Oxford University Press, Delhi, 1981. ISBN 0-19-561254-X. * S. N. Nandy, P. P. Dhyani, P. K. Samal: ''Resource Information Database of the Indian Himalaya''. GBPIHED, Almora, 2006. [http://gbpihedenvis.nic.in/ENVIS%20Monograph/ENVIS%20Monograph%203.pdf Online PDF]. * Swami Sundaranand: ''Himalaya: Through the Lens of a Sadhu''. Tapovan Kuti Prakashan, 2001. ISBN 81-901326-0-1. * Swami Tapovan Maharaj: ''Wanderings in the Himalayas''. Chinmaya Publication Trust, Madras, 1960. (Translated by T. N. Kesava Pillai.) * H. W. Tilman: ''Mount Everest, 1938''. Cambridge University Press, 1948. * Bethan Turner et al.: ''Seismicity of the Earth 1900–2010: Himalaya and Vicinity''. United States Geological Survey, Denver, 2013. == Nettverwiese == {{Commons|Himalayas}} {{Wiktionary}} * [http://www.himalaya-info.org/ Detailrieke Vörstellen van den Bärgen, Gletschern in’n Himalaya] (hoogdüütsch) * {{DNB-Portal|4024923-2}} * {{GIGAGEO|RH02.01|im Himalaya}} * [https://web.archive.org/web/20131014195745/http://getting-around.de/Ort_Lhasa.html Reisbericht uut Lhasa un vun ene Tour an de Mt. Everest mit Biller un Videos] * [https://web.archive.org/web/20140408124844/http://www.alpin-koordinaten.de/cgi-bin/start.pl?action=search&search=&searchGid=147 De höögsten Bargtoppen in de Himalaya vun Nepal] == Nawiese == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:Asien]] [[Kategorie:Himalaya]] miu27xkrjn177o3fcoukfto0f290kf7 0 179467 1064620 1064278 2026-05-08T05:31:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064620 wikitext text/x-wiki [[Bild:Global_Temperature_And_Forces.svg|duum|Anstieg van de Temperatuur weltwied in de Tied van 1850 – 2020 vergleken med 1850–1900]] [[Bild:Global_Temperature_Anomalies_from_1880_to_2022.webm|thumbtime=29|duum|Lokale Temperatuur weltwied sied 1880 vergleken med 1951–1980, Dörsnid över fiev Jare in Gebeden je 1200&nbsp;km²<ref>[[NASA]]: [https://data.giss.nasa.gov/gistemp/ ''GISS Surface Temperature Analysis (GISTEMP v3)''].</ref>]] '''Globale Upwärmen''' – ook '''Klimawannel''' oder '''Eerdupwärmen''' – betekent den Anstieg van de dörsnidlike Temperatuur, de upstunds de [[Eerdatmosphäär|Eerdatmosphere]] un de [[Solten See|See]] upwärmt. Düsse Temperatuuranstieg veroorsaket de Minschen, de sied de [[Industrielle Revolutschoon]] fossile Brennstoffe, os [[Kohlenstoff|Kölen]], [[Eerdgas]] un [[Eerdööl|Eerdöölge]], Maschienen antodrieven un Energie to winnen verbrennt, un so [[Drievhuusgas|Drievhuusgase]] in de Luft puust. De Drievhuusgase maket de [[Troposphäär|Troposphere]], de underst Schicht in de Eerdatmosphere, meer infrorode Stralen binnen de Atmosphere hoolden, dat so de natüürlike [[Drievhuuseffekt]] up de Eerden stärker werd. Dat wichtigste Direvhuusgas is upstunds [[Kohlenstoffdioxid|Kölenstoffdixoid]] (CO<sub>2</sub>), man ook ander Gase os [[Methan|Methaan]] un [[Distickstoffmonoxid]] dreget bi de Eerden heter to maken. Dat Kölenstoffdioxid is nu al van oorsprünlgik 280 ppm up över 410 ppm anstegen. De Temperatuur es in die Tied van 1850 bet 2010 wat bi1,1&nbsp;°C stegen, os de [[Intergovernmental Panel on Climate Change|Wetlklimaraad]] (kort: [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] för {{Lang|en|''Intergovernmental Panel on Climate Change''}}) vertellt.<ref name="IPCC AR6 WGI SPM">{{Literatur|Autor=IPCC|Hrsg=V. Masson-Delmotte, P. Zhai, A. Pirani, S. L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, B. Zhou|Titel=Summary for Policymakers|Sammelwerk=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|Auflage=6.|Verlag=Intergovernmental Panel on Climate Change|Ort=Genf|Datum=2021|ISBN=978-92-9169-158-6|Online=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM_final.pdf|KBytes=3540|Abruf=2022-02-15|Zitat=It is unequivocal that human influence has warmed the atmosphere, ocean and land. Widespread and rapid changes in the atmosphere, ocean, cryosphere and biosphere have occurred.}}</ref><ref group="Anm.">De Artikel givt (t.&nbsp;B. je na Born) Temperatuurunderschede in °C ([[Grad Celsius]]), K ([[Kelvin]]) oder [[Grad (Temperatur)|Grad]] an. De Angaven sind liekweerdig, d.&nbsp;h. wenn bi ene Uutgangstemeperatuur van 20&nbsp;°C de Temperatuur enen 1&nbsp;°C/ 1&nbsp;K/ 1&nbsp;Grad anstigt, so liggt de Temperatuur nu bi 21&nbsp;°C.</ref> 2023 was dat heetste Jaar, sied denn de Minschen de Temperatuur systemaatsch uptekent; de Temperaturen weren wat bi 1,45&nbsp;°C över den Snidd in de Tied vör de industrielle Revolutschoon. De verleden negen Jare weren medsams de heetsten Jare sied dat de Minschen dat Uptken begünnen.<ref name="WMO 2023">[https://wmo.int/media/news/wmo-confirms-2023-smashes-global-temperature-record ''WMO confirms that 2023 smashes global temperature record'']. ''World Meteorological Organization'' upropen den 16. Januar 2024.</ref> Verglieken kann een düt Temperatuurniveau bloot med de Eem-Warmtied vör 115.000 Jaren.<ref>{{Internetquelle |autor=Stefan Rahmstorf |url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/ipcc-was-der-neue-bericht-des-weltklimarats-fuer-uns-bedeutet-a-8fec8732-2a82-465a-9ac3-c3467cf17672 |titel=Was der neue Bericht des Weltklimarats für uns bedeutet |titelerg=Analyse des IPCC |werk=Spiegel |datum=2021-08-09 |abruf=2021-09-05 |sprache=de |zitat=Nach Stand der Daten muss man rund 125.000 Jahre zurückgehen, bis in die Eem-Warmzeit vor der letzten Eiszeit, um global ähnlich hohe Temperaturen zu finden.}}</ref> De IPCC schreev 2021 in den sessten {{Lang|en|''Assesment Report''}} (plattdüütsch: „Uutweerdbericht“ oder „Tostandsbericht“)'','' dat wi nich an twieveln könnt, dat de Minschen up de Atmosphere, de Seen, Ozeanen un Landmassen inwärkt un so upwärmt. De IPCC taxeert dat 1,07&nbsp;°C van den 1,09&nbsp;°C, de sik de Eerden upwärmd het, up minschlik Doon trüggegaat.<ref name="IPCC AR6 WGI SPM" /> Dat stüüt ook andere {{Lang|en|''Assesment Reports''}}.<ref name="Wuebbles 4th">{{Internetquelle |autor=Wuebbles, D. J., D. W. Fahey, K. A. Hibbard, D. J. Dokken, B. C. Stewart, and T. K. Maycock |url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/executive-summary/ |titel=USGCRP, 2017: Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I, S. 126. |werk=science2017.globalchange.gov |hrsg=USA |datum=2017 |abruf=2019-05-04 }}</ref> De Wetenschop is sied den 1990er Jaren enig, dat de Minschen meest alleen de Temperatuur up de Eerden upwärmt.<ref>{{Literatur|Autor=[[Klaus Hasselmann|Hasselmann K]], Bengtsson L, Cubasch U, Hegerl GC, Rodhe H, Roeckner E, von Storch H, Voss R, Waszkewitz J|Hrsg=Peter D. Ditlevsen|Titel=Detection of anthropogenic climate change using a fingerprint method|Sammelwerk=Modern dynamical meteorology: Proceedings from a symposium in honor of Prof. Aksel Wiin-Nielsen|Verlag=University of Copenhagen. Department of Geophysics|Ort=Copenhagen|Datum=1995|Online=https://pure.mpg.de/rest/items/item_2534307_14/component/file_3367253/content|Format=PDF|KBytes=1160|DOI=10.17617/2.2534307|Zitat=The probability that the observed increase in near-surface temperatures in recent decades is of natural origin is estimated to be less than 5 %.}}</ref><ref name="Powell 178">James Lawrence Powell: ''The Inquisition of Climate Science''. New York 2012, S.&nbsp;178.</ref><ref name="Cook 2013">{{Literatur|Autor=Cook et al.|Titel=Quantifying the consensus on anthropogenic global warming in the scientific literature|Sammelwerk=Environmental Research Letters|Band=8|Datum=2013|DOI=10.1088/1748-9326/8/2/024024}}</ref> Dat Tempo, in den sik de Eerden upstunds upwärmt, is düchtig wat swänker os in allen anderen Perioden in de [[Känozoikum|Eerdnietied]], also sied 66&nbsp;Millionen Jaren Tied.<ref name="Diffenbaugh">{{cite journal|last=Diffenbaugh|first=Noah|coauthors=Christopher Field|year=2013|month=August|title=Changes in Ecologically Critical Terrestrial Climate Conditions|journal=Science|volume=341|issue=6145|pages=486–492|doi=10.1126/science.1237123|url=https://www.researchgate.net/publication/254278163_Changes_in_Ecologically_Critical_Terrestrial_Climate_Conditions}}(engelsch), [https://www.sciencedaily.com/releases/2013/08/130801142420.htm Binnennetts]</ref><ref name="10.1038/ngeo2681">Richard E. Zeebe,&nbsp;Andy Ridgwell, James C. Zachos&#x3A; . In: . 9. Jaargang, Nr.&nbsp;4, April 2016, S.&nbsp;325–329, doi:10.1038/ngeo2681 (engelsch, lta.org &#x5B;PDF&#x5D;).</ref><ref>Frequently Asked Question 6.2: Is the Current Climate Change Unusual Compared to Earlier Changes in Earth’s History? {{Internetquelle |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-6-2.html |titel=Climate Change 2007: Working Group I: The Physical Science Basis |hrsg=IPCC |datum=2007 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160516185930/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-6-2.html |archiv-datum=2016-05-16 |abruf=2016-05-20 |sprache=en }}</ref> Wenn de Minschen upstunds nich so enen groten Inflood up dat Klima hädden, köle sik de Temperatuur sachtens eer af, os dat in den Jaardusenden vörweg de Richte was, de wi waarnemen können.<ref name="DOI10.1126/science.1228026">S. A. Marcott, J. D. Shakun, P. U. Clark, A. C. Mix&#x3A; . In: . 339. Jaargang, Nr.&nbsp;6124, 7.&nbsp;März 2013, S.&nbsp;1198, doi:10.1126/science.1228026 (engelsch).</ref> [[Bild:Greenhouse-gas-emission-scenarios-01.png|duum|Szenairen för Drievhuusemisschonen in de Tokumst. Wenn wi dat, wat de Pariser Klimaövereenkumst tosegt, vulldoot, könnt wi dat Maal, dat sik de de Eerden bet 2100 nich över 2&nbsp;°C upwärmt, nich to Stande kriegen.]] De IPCC is sik in sienen sessten {{Lang|en|''Assesment Report''}} verwachten, dat sik de Eerden bet to’n Ende van den 21. Jaarhunderd sachtens 1,0&nbsp;°C bet 1,8&nbsp;°C upwärmt, ook wenn wi bloot wenig Drievhuusgase uutstööt, bi middelstarken Uutstoot verwacht se 2,1&nbsp;°C bet 3,5&nbsp;°C, un 3,3&nbsp;°C bet 5,7&nbsp;°C, wenn de Minschen jümmers noch meer Direvhuusgase uutstööt un de Emisschonen anstieget.<ref>{{Literatur|Autor=IPCC|Hrsg=V. Masson-Delmotte, P. Zhai, A. Pirani, S. L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M. I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T. K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, B. Zhou|Titel=Summary for Policymakers|Sammelwerk=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|Auflage=6.|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge (UK)|Datum=2021|Seiten=17|Online=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf|Format=PDF|KBytes=|Abruf=2021-12-07}}</ref> Wat de Politik un de Klimaschuul bet 2020 ümmesetten können, stüürt de Eerden up to, dat se bet 2100 wat bi 3,2&nbsp;°C wärmer werd. Wenn de Möge bi’n Klimaschuul upstunds minder werd könnt dat ook meer os 4&nbsp;°C werden.<ref>Jim Skea et al. 2022: Sechster Sachstandsbericht des IPCC</ref> De {{Lang|en|''International Energy Agency''}} seggt in den {{Lang|en|''World Energy Outlook''}} 2021, dat de Temperatuur ümme 2,6&nbsp;°C anstigt, wenn de Maatregels un Aktschonen upstuns Grundlage sind den Anstieg to bereken.<ref>{{Internetquelle |autor=IEA |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2021/scenario-trajectories-and-temperature-outcomes |titel=Scenario trajectories and temperature outcomes |werk=World Energy Outlook 2021 |hrsg={{lang|en|International Energy Agency}} |datum=2021-12 |abruf=2022-06-30}}</ref> De {{Lang|en|''Climate Action Tracker''}} (Stand: November 2022) is sik verwachten, dat de Temperatuur bet 2100 weltwied 2,7&nbsp;°C anstigt.<ref>{{Internetquelle |autor=CAT |url=https://climateactiontracker.org/global/cat-thermometer/ |titel=The CAT Thermometer |werk=Climate Action Tracker |hrsg=Climate Analytics, NewClimate Institute |datum=2022-11 |abruf=2023-08-16}}</ref> Düsse Kilmawandel wärket sik ol vandage ungünstig up de Natuur un de Minschen uut. Verscheden [[Ökosystem|Ökosysteme]] sind ol nu stärker belast, os se sik up den Wannel anpassen könnt, so dat ol Folgen upkomen sind, de wi nich trüggenemen könnt. Woans sik de Klimawandel uutwärket un wat de Folgen sind, hängt daar stark med tohope wat Maatregels un Aktschonen wi ümmesett dat Klima to schulen. De negativen Folgen werd jümmers stärker, je duller de Temperatuur stigt.<ref>Sechster Sachstandsbericht des IPCC, Pörtner, H.-O et al.:, in: ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability'', Cambridge University Press 2022, S. 7f u. 14.</ref> De [[Vereente Natschonen|Vereend Natschonen]] seggt faken dat ene „Klimakatastrophe“ kümmt un meent dat slimmste Szenario, dat wi med den Vöruutsagen os Grundlage vörstellen könnt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/world-headed-climate-catastrophe-without-urgent-action-un-secretary-general |titel=World headed for climate catastrophe without urgent action: UN Secretary-General |datum=2022-10-27 |abruf=2022-12-28 |sprache=en}}</ref> De Folgen, de sik ol wieset, sind dat’t [[Ies]] in de arktsche [[Nöördlike Iessee|Iessee]], up den [[Antarktika|antarktschen Eerddeel]] un van den Gletschers weltwied wegsmelt, de [[Permafrost|Permafrostboddems]] updagget un so dat Drievhuusgas [[Methan|Methaan]] in de Atmosphere stigt, dat tovör in’n Boddem froren was, in jümmers meer Eerdelen Dröögden upkomet un dat wi weltwied jümmerto extremer Wedder afkriegt. Ollnes dat nimt enen slechten Inflood up dat Leven van Minschen un Deren un so dregt ook bi, dat Aarden uutstärvet. Wat de Folgen sind hängt daar ook van af, wo lange sik un wo stark sik de Eerden upwärmt. Welke Folgen könnt wi ook nich wedder trüggenemen andere könnt een Wendepunkt sien, t.B. wenn heel Ies up de Iessee medeens wegsmolten es oder de Permafrostboddem in Sibrien gans verlüstig gaan is, de jach ümmekippet un noch gröttere Folgen up dat Klima weltwied hebbet, os wi uus dat uutmalen köönt. [[Bild:1850-2019_Cumulative_greenhouse_gas_emissions_by_region_-_bar_chart_-_IPCC_AR6_WG3_-_Fig_SPM.2b.svg|duum|Wat för enen Andeel verscheden Regionen up de CO<sub>2</sub>Emisschonen in de Tied van 1850–2019 hebbet]] Natschonale un internatschonale Klimapolitik versöcht dat Klima to schulen, sik an de Folgen, de ol daar sind, antopassen un so aftoswäcken, dat sik de Eerden upwärmt. De Klimawandel, den Minschen in’n Gang brocht hebbet, heel un deel aftowenden, mött de Minschen dat Uutstöten van Drievhuusgasen Energie to winnen kumplett uut’n Weg gaan un wenn dat nich anders klappt os Drievhuusgase in de Luft to puusten, de Emisschonen med negativen Emisschonen un passliken Technologien os [[BECCS]], [[DACCS]] oder indem dat se CO<sub>2</sub> in’n Boddem bind, uutglieken. 2016 weren ol wat bi twee Drüddel van den CO<sub>2</sub>-Budget verbruukt, dat de Pariser Övereenkumst vereenbbard hadde, dat sik de Eerden nich meer os 2&nbsp;°C upwärmt. Dat heet: de Hoop Drievhuusgase, de wi in de Luft stööt, mööt swanke daal, wenn sik de Eerden nich över 2&nbsp;°C upheten sall.<ref name="Rogelj 2016">{{Literatur|Autor=Joeri Rogelj un ander|Titel=Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C|Sammelwerk=Nature|Band=534|Datum=2016|Seiten=631–639|DOI=10.1038/nature18307}}</ref> Villicht sind man ook de 2&nbsp;°C ol to veel, denn up lange Sicht könnt de 2&nbsp;°C ol noog sien, dat een Effekt upkümt, de „Drievhuus Eerde“ heet un ene Heettied veroorsaket, de dat Minschen swaar maket up de Eerden to överleven.<ref name="Steffen 2018">{{Literatur|Autor=Will Steffen u. a.|Titel=Trajectories of the Earth System in the Anthropocene|Sammelwerk=Proceedings of the National Academy of Sciences|Band=115|Nummer=33|Datum=2018|Seiten=8252-8259|DOI=10.1073/pnas.1810141115}}</ref> == Literatuur == * Tim Flannery: ''Wir Wettermacher. Wie die Menschen das Klima verändern und was das für unser Leben auf der Erde bedeutet.'' S. Fischer, Frankfurt an’n Main 2006, ISBN 3-10-021109-X. * Kirstin Dow, Thomas E. Downing: ''Weltatlas des Klimawandels – Karten und Fakten zur globalen Erwärmung.'' Europäische Verlagsanstalt, ISBN 978-3-434-50610-2. * 2008, Mark Maslin: ''Global Warming: A Very Short Introduction.'' Oxford University Press, ISBN 978-0-19-954824-8. * 2009, John Houghton: ''Global Warming: The Complete Briefing.'' 4. Uplage. Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-70916-3. * Mojib Latif: ''Klimawandel und Klimadynamik.'' Ulmer, Stuttgart, ISBN 978-3-8252-3178-1. * Andreas Lienkamp: ''[https://daten.digitale-sammlungen.de/0008/bsb00087486/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00087486&seite=1 Klimawandel und Gerechtigkeit]. Eine Ethik der Nachhaltigkeit in christlicher Perspektive.'' Schöningh, Padderboorn, ISBN 978-3-506-76675-5. * Marco Müller, Giovanni Danielli: ''Kompaktwissen Klimawandel. Schweizerische Massnahmen und Instrumente.'' Verlag Rüegger, Zürich 2010, ISBN 978-3-7253-0925-2. * Oktober, Landeshauptstadt [[Stuttgart]], Referat Städtebau und Umwelt, Amt für Umweltschutz, Abteilung Stadtklimatologie, in Verbindung mit der Abteilung Kommunikation (Heruutgever.): ''Schriftenreihe des Amtes für Umweltschutz – Heft 3/2010'': ''Der Klimawandel – Herausforderung für die Stadtklimatologie,'' {{ISSN|1438-3918}}. * Mojib Latif: ''Globale Erwärmung.'' UTB, Stuttgart 2012, ISBN 978-3-8252-3586-4. * November {{Internetquelle |url=http://www.pik-potsdam.de/aktuelles/pressemitteilungen/4-degrees-briefing-for-the-world-bank-the-risks-of-a-future-without-climate-policy |titel=Vier-Grad-Dossier für die Weltbank: Risiken einer Zukunft ohne Klimaschutz |werk=Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung |datum=2012-11-19 |abruf=2013-01-20 |kommentar=Komplettfassung des Berichtes [http://climatechange.worldbank.org/sites/default/files/Turn_Down_the_heat_Why_a_4_degree_centrigrade_warmer_world_must_be_avoided.pdf „Turn down the heat“, online verfügbar, PDF, 14,38 MB] }} {{Webarchiv|url=http://www.pik-potsdam.de/aktuelles/pressemitteilungen/4-degrees-briefing-for-the-world-bank-the-risks-of-a-future-without-climate-policy |wayback=20130130104518 |text=Vier-Grad-Dossier für die Weltbank: Risiken einer Zukunft ohne Klimaschutz |archiv-bot=2026-05-08 05:31:32 InternetArchiveBot }} * 2013, Friedrich-Wilhelm Gerstengarbe und Harald Welzer (Heruutgever): ''Zwei Grad mehr für Deutschland.'' 1. Uplage, S. Fischer, ISBN 978-3-596-18910-6. * 2014, [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC): ''Climate Change 2013/14.'' (AR 5) [https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/ Synthesebericht], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/ WG I, Physikalische Basis], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg2/ WG II, Folgen, Anpassung und Vulnerabilität], [https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg3/ WG III, Bewältigung des Klimawandels]. * Jochem Marotzke, Martin Stratmann (Heruutgever.): ''Die Zukunft des Klimas. Neue Erkenntnisse, neue Herausforderungen. Ein Report der Max-Planck-Gesellschaft.'' Beck, Mönken 2015, ISBN 978-3-406-66968-2. * 2018, [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC): ''Sonderbericht 1,5 °C globale Erwärmung'', [https://www.ipcc.ch/sr15/ Website des Reports] (englesch). * Stefan Rahmstorf, Hans Joachim Schellnhuber: ''Der Klimawandel''. 8. Uplage. Beck, München, ISBN 978-3-406-72672-9. * ''[https://public.wmo.int/en/resources/united_in_science United In Science] – High-level synthesis report of latest climate science information convened by the Science Advisory Group of the UN Climate Action Summit 2019,'' ''World Meteorological Organization'' * Jörg Phil Friedrich: ''Was kommt nach dem Klimawandel? Eine Spekulation'' Heise Medien, Hannober 2019, ISBN 978-3-95788-179-3. * 2020, Sven Plöger: ''Zieht euch warm an, es wird heiß!'' Westend Verlag, ISBN 978-3-86489-286-8. * Mark Lynas: ''6 Grad mehr. Die verheerenden Folgen der Erderwärmung.'' Rowohlt Verlag, Hamborg 2021, ISBN 978-3-499-00442-1. == Nettverwiese == {{Commonscat|Global warming}} {{Wikiquote|Erderwärmung}} * {{DNB-Portal|4344515-9}} * [https://www.ipcc.ch/ Website] (engelsch) van den [[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] (engelsch) * [https://www.climate-service-center.de/ Climate Service Center] – Informatschoonsportaal van den ''Helmholtz-Zentrum Geesthacht'' (hoogdüütsch) * [https://www.klimawiki.org/ Klimawiki] van den ''Hamburger Bildungsserver'' * [https://www.bpb.de/klimawandel/ Klimawandel-Dossier] van de ''Bundeszentrale für politische Bildung'' * [https://royalsociety.org/policy/projects/climate-evidence-causes/ ''Climate Change: Evidence & Causes''] (engelsch) van de ''Royal Society unNational Academy of Sciences'' * [https://www.umweltbundesamt.de/themen/klima-energie ''Klima und Energie''] van den ''Deutschen Umweltbundesamt'' * [https://web.archive.org/web/20240112164428/https://www.deutsches-klima-konsortium.de/fileadmin/user_upload/pdfs/Publikationen_DKK/basisfakten-klimawandel.pdf Was wir heute übers Klima wissen. Basisfakten zum Klimawandel, die in der Wissenschaft unumstritten sind.] (hoogdüütsch) Faktenpapeer van den ''Deutschen Klima-Konsortium'', de ''Deutsche Meteorologischen Gesellschaft'', de ''Deutsche Wetterdienst'', den ''Extremwedderkongress Hamborg'', de ''Helmholtz-Klima-Initschative'' un klimafakten.de, Stand September 2022. == Anmärkels == <references group="Anm." /> == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4344515-9|LCCN=sh85059823}} {{DEFAULTSORT:Globale Upwarmen}} [[Kategorie:Ümweltschuul]] [[Kategorie:Klimatologie]] a5auzioovlowmc3axw7wo3o3pnd1rst 0 182672 1064592 1064252 2026-05-08T02:56:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064592 wikitext text/x-wiki [[Datei:Dommaraju Gukesh in 2023.jpg|rechts|duum|D. Gukesh, Wijk aan Zee 2023]] '''Dommaraju Gukesh''' (''D. Gukesh''<ref>''Dommaraju'' is en [[Patronym]], de för Begäng afkört wurrd, un is eegentlich kien Vörnaam.</ref>, * [[29. Mai]] [[2006]] in [[Chennai]]) is en [[Indien|indischer]] [[Schachspeel|Schachspeler]]. As Winner vun dat [[Kandidatenturnier Toronto 2024|Kandidatenturnier]] wurrd he bi de [[Schachweltmeesterschaft 2024]] as Herutforderer gegen den amteeren Weltmeester [[Ding Liren]] antreeden. Gukesh is de jüngste Herutforderer vun en Weltmeester in de Schachgeschichte. == Karriere == In dat Öller vun fiev Johren hett Gukesh dat Schachspeel lehrt.<ref>{{Internetquelle |autor=Sagar Shah |url=https://de.chessbase.com/post/gukesh-ist-zweitjuengster-grossmeister-aller-zeiten |titel=Gukesh ist zweitjüngster Großmeister aller Zeiten |werk=chessbase |datum=2019-01-16 |sprache=de |abruf=2024-04-22}}</ref> Dree Johr later kunn he all bi regionalen Turnieren Erfolge recken. Um aber mehr stark besett Veranstaltungen spelen to können, hett Gukesh 2016 Indien in Richt [[Europa]] verlaaten.<ref>{{Literatur |Autor=Christian Gödecke |Titel=Indisches Ausnahme-Talent Gukesh: Der Junge, der mit zwölf Jahren Schach-Großmeister wurde |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2019-04-24 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/sport/sonst/schach-talent-gukesh-der-junge-der-mit-zwoelf-jahren-grossmeister-wurde-a-1264110.html |Abruf=2024-04-22}}</ref> So kunn he de Jöögd-Weltmeesterschap 2018 in de Öllersklass U12 in dat spaansch [[Santiago de Compostela]] winnen. In‘n März 2019 kreeg he as dormals tweetjüngst Speler in de Geschichte (nah [[Sergei Alexandrowitsch Karjakin|Sergei Karjakin]]) in dat Öller vun 12 Johren, 7 Maand un 17 Daag vun de [[FIDE]] den Titel vun en [[Grootmeester (Schach)|Grotmeester]] tospraaken. De dorför notwennig Normen reck he in’n April 2018 bi dat ''18th Bangkok Chess Club Open,'' in’n Dezember vun dat glieker Johr bi en Grootmeesterturnier in dat serbsch [[Paraćin]] un in‘n Januar 2019 bi dat ''Delhi International Open''.<ref>{{Internetquelle| url=http://ratings.fide.com/title_applications.phtml?details=1&id=46616543&title=GM&pb=55| titel=Title Applications 1st quarter PB 2019, 4-6 March, Astana, KAZ Grandmaster (GM) Gukesh D| werk=FIDE| zugriff=2019-05-09| sprache=engelsch}}</ref> Bi de [[Schacholympiade 2022]] speel Gukesh an dat eerst Brett för de tweet Mannschap vun Indien. He reck en Elo-Performance vun 2867 mit negen Punkten ut elf Partien un wunn en individuelle Goldmedaille för dat best Brettergevnis. He hett dorbi de eerst acht Partien in Reeg wunnen. Sien eenzig Nedderlaag kreeg Gukesh in de teihnt Runn gegen den Usbeken [[Nodirbek Abdusattorov]], as he en wunnen Positschoon verspeel, wat letztlich Indien 2 den Gesamtsieg kösten dee, den stattdessen [[Usbekistan]] schaff.<ref>Amit Karmarkar: [https://timesofindia.indiatimes.com/sports/chess/chess-olympiad-am-proud-but-i-let-the-team-down-too-says-gukesh/articleshow/93470041.cms ''Chess Olympiad: Am proud, but I let the team down too, says Gukesh.''] In: ''The Times of India.'' 10. August 2022, afropen an'n 6. April 2024 (engelsch).</ref><ref>Thorsten Cmiel: [https://en.chessbase.com/post/the-dramatic-deciding-game ''The dramatic, deciding game.''] In: ''en.chessbase.com.'' 13. August 2022, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> In’n August 2023 keem Gukesh as jüngst Speler över de [[Elo-Tall|Elo-Marke]] vun 2750 (tovör [[Magnus Carlsen]]).<ref>Anthony Levin: [https://www.chess.com/news/view/gukesh-youngest-player-to-break-2750 ''Gukesh Breaks Record: Youngest Player To Cross 2750 Rating''] up chess.com. 21. Juli 2023, afropen an’n 7. April 2024 (engelsch).</ref> Bi den [[Schach-Weltpokal 2023|Schach-Weltpokal]] reck he dat Veertelfinale, verlor denn aber gegen Carlsen.<ref>Vivek Krishnan: [https://www.hindustantimes.com/sports/others/carlsen-is-great-but-losing-in-the-quarters-was-painful-gukesh-101692455181894.html ''Carlsen is great, but losing in the quarters was painful: Gukesh.''] In: ''Hindustan Times.'' 19. August 2023, afropen an’n 7. April 2024 (englisch).</ref> In‘n September hett Gukesh mit en Elo vun 2758 [[Viswanathan Anand]] nah 37 Johren as de Nummer 1 vun Indien aflööst. Dorbi reck he Rang 8 vun de Weltranglist.<ref>Leon Watson: [https://www.chess.com/news/view/gukesh-ends-anands-37-year-reign ''Gukesh Ends Anand's 37-Year Reign As India’s Official Number 1''] up chess.com. 1. September 2023, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> As Tweetplatzeert vun den [[FIDE Circuit 2023]] hett Gukesh sück vör dat [[Kandidatenturnier Toronto 2024|Kandidatenturnier in Toronto 2024]] qualifizeert, wiel de Sieger [[Fabiano Caruana]] all vördem qualifizeert weer.<ref>[https://fide.com/news/2826 ''FIDE Circuit: Gukesh qualifies for Candidates 2024.''] In: ''FIDE.'' 30. Dezember 2023, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> Bi dat [[Tata-Steel-Schachturnier|Tata Steel Masters]] 2024 belegg Gukesh nah [[Tie-Break#Schach|Tie-Break]] den tweeten Platz achter [[Wei Yi]].<ref>Carlos Alberto Colodro: [https://en.chessbase.com/post/tata-steel-chess-2024-r13 ''Wei Yi brilliantly wins Tata Steel Masters in blitz playoff.''] In: ''en.chessbase.com.'' 29. Januar 2024, afropen an’n 6. April 2024 (engelsch).</ref> Dat Kandidatenturnier 2024 wunn Gukesh mit en half Punkt Vörsprung vör [[Fabiano Caruana]], [[Hikaru Nakamura]] un [[Jan Alexandrowitsch Nepomnjaschtschi|Jan Nepomnjaschtschi]]. Dormit hett he sück as Herutforderer vun [[Ding Liren]] bi de kommend [[Schachweltmeesterschap 2024|Schachweltmeesterschap]] qualifizeert.<ref>[https://en.chessbase.com/post/candidates-tournament-2024-live ''Candidates – Gukesh and Tan are the outright winners!''] up en.chessbase.com. 21. April 2024, afropen an’n 23. April 2024 (engelsch).</ref> He is Stand 2024 de jüngste Speler, de sück je för en Weltmeesterschapskamp qualifizeert hett.<ref>Anthony Levin: [https://www.chess.com/news/view/2024-fide-candidates-tournament-round-14 ''Gukesh Youngest Ever To Win Candidates Tournament, Tan Wins Women’s By 1.5 Points''] up chess.com. 22. April 2024, afropen an’n 23. April 2024 (engelsch).</ref> == Vereene == In de franzöösch [[Franzöösch Mannschapsmeesterschap in’t Schach|Top 12]] speel Gukesh 2019 för de [[Association Cannes-Echecs]]. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.365chess.com/players/Gukesh_D Nachspeelbar Partien vun D. Gukesh] up 365Chess.com (engelsch) * [https://de.chessbase.com/post/gukesh-ist-zweitjuengster-grossmeister-aller-zeiten Gukesh ist zweitjüngster Großmeister aller Zeiten] up ChessBase (16. Januar 2019) == Enkeld Nahwiesen un Anmarken== <references /> {{SORTIERUNG:Gukesh, Dommaraju}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 2006]] [[Kategorie:Schachspeler]] kcm0rcnmbuzh0ar01gxorxu6f9tgyag 0 182841 1064547 1064214 2026-05-07T23:00:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064547 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag of the African Union.svg|duum|Flagg van de Afrikaansche Union]] De '''Afrikaansche Union''' (kort: '''AU''', {{ArS|الاتحاد الأفريقي&lrm;|d=al-Ittiḥād al-Ifrīqī}}, {{S|en|''African Union''}}, {{S|fr|''Union africaine''}}, {{S|pt|''União Africana''}}, {{S|es|''Unión Africana''}}, {{S|sw|''Umoja wa Afrika''}})<ref>{{Webarchiv|url=http://www.au.int/en/about/constitutive_act|text=Constitutive Act of the African Union|wayback=20110205085521}}.</ref> is ene internatschonale Organsatschoon un de Nafolger för de [[Organisatschoon för Afrikaansche Eenheed]] (OAU). Se sett sik för de Tohooparbeed twischen den afrikaanschen Staten in. In de Organisatschoon hebbet sik in de eerst 53, nu al 55 Staten tohoopsloten.<ref>{{Internetquelle |url=https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |titel=Member States {{!}} African Union |abruf=2020-11-28 }}</ref> Maten in de Afrikaansche Union sind alle afrikaanschen Staten, de internatschonaal goodkennt sind, man ook Westsahara med ümstreden Status. [[Marokko]] worde den 30.&nbsp;Januar 2017 na 33&nbsp;Jaren buten de Organisatschoon wedder upnomen.<ref name="Marokko_wieder_aufgenommen">[https://www.welt.de/newsticker/news1/article161672658/Marokko-nach-33-Jahren-wieder-in-die-Afrikanische-Union-aufgenommen.html ''Marokko nach 33&nbsp;Jahren wieder in der Afrikanischen Union''.] (hoogdüütsch) </ref> Den Höövdsitt het de de Organisatschoon in’n [[Äthiopien|äthioopschen]] [[Addis Abeba]], dat Panafrikaansche Parlament sitt in de [[Süüdafrika|süüdafrikaansche]] Stad [[Midrand]]. == Maten in de AU == {| class="wikitable sortable zebra" style="text-align:right; width:100%;" ! rowspan="2" |Staat ! rowspan="2" |Höövdstad ! colspan="2" |Inwoners ! colspan="2" |Flach ! rowspan="2" data-sort-type="number" |BIP <small>(Mio. USD; 2016)</small> ! rowspan="2" class="unsortable" |Amtssprake(e) ! rowspan="2" data-sort-type="date" |Bitridd<br /><br /> <small>(in de &nbsp;OAU&nbsp;oder&nbsp;AU)</small> ! rowspan="2" data-sort-type="date" |Suspenschonen |- !(2017)<sup>a</sup><ref>{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |titel=World Population Prospects – Population Division – United Nations |abruf=2018-06-09 }}</ref> ! % !(km²) ! % |- class="hintergrundfarbe8" | style="text-align:left" |'''[[Bild:Flag_of_the_African_Union.svg|20x20px|Flagge der afrikanischen Union]] Afrikanische Union''' | style="text-align:left" |'''Addis Abeba''' |'''1.255.134.369''' |'''100''' |'''30.093.154''' |'''100''' |'''2.365.243''' <small>(2018)</small> | style="text-align:left" |[[Araabsche Spraak|araabsch]], [[Engelsche Spraak|engelsch]], [[Franzöösche Spraak|fransch]], [[Portugeesche Spraak|portugeesch]], [[Spaansche Spraak|spaansch]], [[Swahili (Spraak)|swahili]], jede ander afrikaansche Sprake |– |– |- | style="text-align:left" |{{EGY}} | style="text-align:left" |[[Kairo]] |97.553.151 |7,77 |1.001.449 |3,33 |266.653 | style="text-align:left" |[[Araabsche Spraak|araabsch]] | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2013–2014 |- | style="text-align:left" |{{DZA}} | style="text-align:left" |[[Algier]] |41.318.142 |3,29 |2.381.741 |7,91 |153.515 | style="text-align:left" |araabsch, kabylsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{AGO}} | style="text-align:left" |[[Luanda]] |29.784.193 |2,37 |1.246.700 |4,14 |108.746 | style="text-align:left" |[[Portugeesche Spraak|portugeesch]] | {{DatumZelle|1975-02-11}} | |- | style="text-align:left" |{{GNQ}} | style="text-align:left" |[[Malabo]] |1.267.689 |0,10 |28.051 |0,09 |10.680 | style="text-align:left" |portugeesch, [[Spaansche Spraak|spaansch]], [[Franzöösche Spraak|fransch]] | {{DatumZelle|1968-10-12}} | |- | style="text-align:left" |{{ETH}} | style="text-align:left" |[[Addis Abeba]] |104.957.438 |8,35 |1.127.127 |3,75 |65.691 | style="text-align:left" |[[Amhaarsche Spraak|mharisch]] | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{BEN}} | style="text-align:left" |[[Porto-Novo]] |11.175.692 |0,89 |112.620 |0,37 |8.025 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{BWA}} | style="text-align:left" |[[Gaborone]] |2.291.661 |0,18 |582.000 |1,93 |14.176 | style="text-align:left" |[[Engelsche Spraak|engelsch]], Setswana | {{DatumZelle|1966-10-31}} | |- | style="text-align:left" |'''{{BFA}}''' | style="text-align:left" |[[Ouagadougou]] |19.193.382 |1,53 |274.200 |0,91 |10.668 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{BDI}} | style="text-align:left" |[[Bujumbura]] |10.864.245 |0,86 |27.834 |0,09 |2.732 | style="text-align:left" |engelsch, fransch, Kirundi | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{DJI}} | style="text-align:left" |[[Dschibuti (Stadt)|Dschibuti]] |956.985 |0,08 |23.200 |0,08 |1.710 | style="text-align:left" |araabsch, fransch | {{DatumZelle|1977-06-27}} | |- | style="text-align:left" |{{CIV}} | style="text-align:left" |[[Yamoussoukro]] |24.294.750 |1,93 |322.461 |1,07 |33.031 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2010–2011 |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{ERI}} | style="text-align:left" |[[Asmara]] |5.068.831 |0,40 |121.144 |0,40 |5.235 | style="text-align:left" |araabsch, Tigrinya | {{DatumZelle|1993-05-24}} |2008–2011<br /><br />sied 2021 |- | style="text-align:left" |[[Bild:Flag_of_Eswatini.svg|20x20px]] '''[[Swasiland|Eswatini]]''' | style="text-align:left" |[[Mbabane]] |1.367.254 |0,11 |17.363 |0,06 |3.813 | style="text-align:left" |engelsch, Siswati | {{DatumZelle|1968-09-24}} | |- | style="text-align:left" |{{GAB}} | style="text-align:left" |[[Libreville]] |2.025.137 |0,16 |267.667 |0,89 |13.149 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |'''{{GMB}}''' | style="text-align:left" |[[Banjul]] |2.100.568 |0,17 |11.295 |0,04 |934 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1965-03-09}} | |- | style="text-align:left" |{{GHA}} | style="text-align:left" |[[Accra]] |28.833.629 |2,30 |238.537 |0,79 |40.012 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{GIN}} | style="text-align:left" |[[Conakry]] |12.717.176 |1,01 |245.857 |0,82 |6.395 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |sied 2021 |- | style="text-align:left" |{{GNB}} | style="text-align:left" |[[Bissau]] |1.861.283 |0,15 |36.125 |0,12 |1.103 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1973-11-19}} | |- | style="text-align:left" |{{CMR}} | style="text-align:left" |[[Yaoundé]] |24.053.727 |1,91 |475.442 |1,58 |29.639 | style="text-align:left" |engelsch, fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{CPV}} | style="text-align:left" |[[Praia (Kap Verde)|Praia]] |546.388 |0,04 |4.033 |0,01 |1.403 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{KEN}} | style="text-align:left" |[[Nairobi]] |49.699.862 |3,97 |582.646 |1,94 |66.596 | style="text-align:left" |engelsch, [[Swahili (Spraak)|swahili]] | {{DatumZelle|1963-12-13}} | |- | style="text-align:left" |{{COM}} | style="text-align:left" |[[Moroni (Komoren)|Moroni]] |813.912 |0,06 |1.862 |0,01 |1.129 | style="text-align:left" |araabsch, fransch, Komoorsch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{COD}} | style="text-align:left" |[[Kinshasa]] |81.339.988 |6,47 |2.345.410 |7,79 |37.675 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{COG}} | style="text-align:left" |[[Brazzaville]] |5.260.750 |0,42 |342.000 |1,14 |7.505 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{LSO}} | style="text-align:left" |[[Maseru]] |2.233.339 |0,18 |30.355 |0,10 |2.020 | style="text-align:left" |engelsch, Sesotho | {{DatumZelle|1966-10-31}} | |- | style="text-align:left" |{{LBR}} | style="text-align:left" |[[Monrovia]] |4.731.906 |0,38 |111.370 |0,37 |2.999 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{LBY}} | style="text-align:left" |[[Tripolis]] |6.374.616 |0,51 |1.775.500 |5,90 |40.209 | style="text-align:left" |araabsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{MDG}} | style="text-align:left" |[[Antananarivo]] |25.570.895 |2,03 |587.041 |1,95 |10.517 | style="text-align:left" |fransch, Malagasy | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2009–2014 |- | style="text-align:left" |{{MWI}} | style="text-align:left" |[[Lilongwe]] |18.622.104 |1,48 |118.480 |0,39 |4.780 | style="text-align:left" |Chichewa, engelsch | {{DatumZelle|1964-07-13}} | |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{MLI}} | style="text-align:left" |[[Bamako]] |18.541.980 |1,48 |1.240.192 |4,12 |12.942 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2012<br /><br />sied 2020 |- | style="text-align:left" |{{MAR}} | style="text-align:left" |[[Rabat]] |35.739.580 |2,84 |446.550 |1,48 |91.358 | style="text-align:left" |araabsch, Tamazight | {{DatumZelle|1963-05-25}}/<br /> 31. Januar 2017 | |- | style="text-align:left" |'''{{MRT}}''' | style="text-align:left" |[[Nouakchott]] |4.420.184 |0,35 |1.030.700 |3,43 |4.292 | style="text-align:left" |araabsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2005–2009 |- | style="text-align:left" |{{MUS}} | style="text-align:left" |[[Port Louis]] |1.265.138 |0,10 |2.040 |0,01 |10.841 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1968-08}} | |- | style="text-align:left" |{{MOZ}} | style="text-align:left" |[[Maputo]] |29.668.834 |2,36 |801.590 |2,66 |10.214 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{NAM}} | style="text-align:left" |[[Windhuk|Windhoek]] |2.533.794 |0,20 |824.292 |2,74 |10.177 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1990-06}} |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{NER}} | style="text-align:left" |[[Niamey]] |21.477.348 |1,71 |1.267.000 |4,21 |7.096 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2010–2011<br /><br />sied 2023 |- | style="text-align:left" |{{NGA}} | style="text-align:left" |[[Abuja]] |190.886.311 |15,20 |923.768 |3,07 |400.365 | style="text-align:left" |engelsch, Hausa, Igbo, Yoruba | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{RWA}} | style="text-align:left" |[[Kigali]] |12.208.407 |0,97 |26.338 |0,09 |7.876 | style="text-align:left" |engelsch, fransch, Kinyarwanda, Swahili | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{ZMB}} | style="text-align:left" |[[Lusaka]] |17.094.130 |1,36 |752.614 |2,50 |20.090 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1964-12-16}} | |- | style="text-align:left" |{{STP}} | style="text-align:left" |[[São Tomé]] |204.327 |0,01 |1.001 |0,00 |334 | style="text-align:left" |portugeesch | {{DatumZelle|1975-07-18}} | |- | style="text-align:left" |{{SEN}} | style="text-align:left" |[[Dakar]] |15.850.567 |1,26 |197.722 |0,66 |12.725 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{SYC}} | style="text-align:left" |[[Victoria (Seychellen)|Victoria]] |94.737 |0,01 |455 |0,00 |1.196 | style="text-align:left" |engelsch, fransch, Seychellenkreol | {{DatumZelle|1976-06-29}} | |- | style="text-align:left" |{{SLE}} | style="text-align:left" |[[Freetown (Sierra Leone)|Freetown]] |7.557.212 |0,60 |71.740 |0,24 |3.568 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |'''{{ZWE}}''' | style="text-align:left" |[[Harare]] |16.529.904 |1,32 |390.757 |1,30 |14.263 | style="text-align:left" |Chewa, Chibarwe, engelsch, Kalanga, Khoisan, Nambya, Ndau, Nord-Ndebele, Shangani, Sotho, Shona, Tonga, Tswana, Venda, [[IsiXhosa|Xhosa]] | {{DatumZelle|1980-06-18}} | |- | style="text-align:left" |{{SOM}} | style="text-align:left" |[[Mogadischu]] |14.742.523 |1,17 |637.657 |2,12 |1.158 | style="text-align:left" |araabsch, Somali | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |'''{{ZAF}}''' | style="text-align:left" |[[Pretoria]]<br /><br /> [[Kapstadt]]<br /><br /> [[Bloemfontein]] |56.717.156 |4,52 |1.219.912 |4,05 |263.648 | style="text-align:left" |[[Afrikaans]], engelsch, Süd-Ndebele, [[isiXhosa]], isiZulu, Nord-Sotho, Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga | {{DatumZelle|1994-06-06}} | |- class="hintergrundfarbe3" | style="text-align:left" |{{SDN}} | style="text-align:left" |[[Khartum]] |40.533.330 |3,23 |1.886.068 |6,26 |83.004 | style="text-align:left" |araabsch, engelsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2019<br /><br />seit 2021 |- | style="text-align:left" |{{SSD}} | style="text-align:left" |[[Juba]] |12.575.714 |1,00 |619.745 |2,06 |6.444 | style="text-align:left" |engelsch | {{DatumZelle|2011-07-27}} | |- | style="text-align:left" |{{TZA}} | style="text-align:left" |[[Dodoma]] |57.310.019 |4,57 |945.087 |3,14 |45.548 | style="text-align:left" |engelsch, swahili | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{TGO}} | style="text-align:left" |[[Lomé]] |7.797.694 |0,62 |56.785 |0,19 |3.880 | style="text-align:left" |fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{TCD}} | style="text-align:left" |[[N’Djamena]] |14.899.994 |1,19 |1.284.000 |4,27 |10.418 | style="text-align:left" |araabsch, fransch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{TUN}} | style="text-align:left" |[[Tunis]] |11.532.127 |0,92 |163.610 |0,54 |38.955 | style="text-align:left" |araabsch | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{UGA}} | style="text-align:left" |[[Kampala]] |42.862.958 |3,42 |241.040 |0,80 |23.294 | style="text-align:left" |engelsch, swahili | {{DatumZelle|1963-05-25}} | |- | style="text-align:left" |{{ESH}} | style="text-align:left" |[[El Aaiún]] (de jure) |552.628 |0,04 |266.000 |0,9 |– | style="text-align:left" |araabsch, spaansch | {{DatumZelle|1982-02-22}} | |- | style="text-align:left" |{{CAF}} | style="text-align:left" |[[Bangui]] |4.659.080 |0,37 |622.984 |2,07 |1.780 | style="text-align:left" |fransch, Sango | {{DatumZelle|1963-05-25}} |2013–2016 |} == Präsidenten van de Afrikaansche Union == [[Bild:Jakaya_Kikwete_and_Muammar_al-Gaddafi,_12th_AU_Summit,_090202-N-0506A-678.jpg|duum|[[Muammar al-Gaddafi]] (rechts), wichtigen Initschater för de AU, medJakaya Kikwete (luchtss) up den 12. AU-Toppdrepen (2009)]] {| class="wikitable" !Amtstied !Präsident !Staat |- |Juli 2002 – Juli 2003 |[[Thabo Mbeki]] |{{ZAF}} |- |Juli 2003 – Juli 2004 |Joaquim Alberto Chissano |{{MOZ}} |- |Juli 2004 – Jan. 2006 |Olusegun Obasanjo |{{NGA}} |- |Jan. 2006 – Jan. 2007 |Denis Sassou-Nguesso |{{COG}} |- |Jan. 2007 – Feb. 2008 |John Agyekum Kufuor |{{GHA}} |- |Feb. 2008 – Jan. 2009 |Jakaya Kikwete |{{TZA}} |- |Feb. 2009 – Jan. 2010 |[[Muammar al-Gaddafi]] |{{LBY}} |- |Jan. 2010 – Jan. 2011 |Bingu wa Mutharika |{{MWI}} |- |Jan. 2011 – Jan. 2012 |Teodoro Obiang Nguema Mbasogo |{{GNQ}} |- |Jan. 2012 – Jan. 2013 |Boni Yayi |{{BEN}} |- |Jan. 2013 – Jan. 2014 |Hailemariam Desalegn |{{ETH}} |- |Jan. 2014 – Jan. 2015 |Mohamed Ould Abdel Aziz |{{MRT}} |- |Jan. 2015 – Jan. 2016 |[[Robert Mugabe]] |{{ZWE}} |- |Jan. 2016 – Jan. 2017 |Idriss Déby |{{TCD}} |- |Jan. 2017 – Jan. 2018 |Alpha Condé |{{GIN}} |- |Jan. 2018 – Feb. 2019 |Paul Kagame |{{RWA}} |- |Feb. 2019 – Feb. 2020 |Abd al-Fattah as-Sisi |{{EGY}} |- |Feb. 2020 – Feb. 2021 |Cyril Ramaphosa |{{ZAF}} |- |Feb. 2021 – Feb. 2022 |Félix Tshisekedi |{{COD}} |- |Feb. 2022 – Feb. 2023 |[[Macky Sall]] |{{SEN}} |- |Feb. 2023 – Feb. 2024 |Azali Assoumani |{{COM}} |- |sied 17. Februar 2024 |Mohamed Ould Ghazouani |{{MRT}} |} == Kommissschoon van de Afrikaansche Union == De Kommischoon het [[Utövend Macht|exekutive]] Upgaven. De Kommischoon het vandage sess, eerdage acht Kommissaren, enen Vörsitte un enen Vörsitter as Stellvertreder Vorsitzenden und einem stellvertretenden Vorsitzenden. {| class="wikitable" |+Vörsitter van de Kommischoon !Amtstied !Vörsitter<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rulers.org/intorgs1.html#au |titel=African Union |werk=rulers.org |abruf=2019-05-25 |sprache=en}}</ref> !Staat |- |2002–2003 |Amara Essy (Interim) |{{CIV}} |- |2003–2008 |Alpha Oumar Konaré |{{MLI}} |- |2008–2012 |Jean Ping |{{GAB}} |- |2012–2017 |Nkosazana Dlamini-Zuma |{{ZAF}} |- |sied 2017 |Moussa Faki |{{TCD}} |} == Literatur == * Yassin El-Ayouty (Heruutgever): ''The Organization of African Unity After Thirty Years.'' Westport/New York 1994. * Christof Hartmann: ''Demokratie als Leitbild der afrikanischen Staatengemeinschaft? Zur Theorie und Praxis demokratischer Schutzklauseln in der Afrikanischen Union.'' In: ''Verfassung und Recht in Übersee (VRÜ).'' 38.&nbsp;Jg., 2005, {{ISSN|0506-7286}}, S.&nbsp;201–220. * Christof Heyns, Evarist Baimu, Magnus Killander: ''The African Union.'' In: ''German Yearbook of International Law.'' Band&nbsp;46, 2004, S.&nbsp;252–283. * Konstantinos D. Magliveras, Gino J. Naldi: ''The African Union – A New Dawn for Africa?'' In: ''International and Comparative Law Quarterly.'' Band&nbsp;51, 2002, S.&nbsp;415–425. * Peter Meyns: ''Von der OAU zur „Afrikanischen Union“. Khadafis Engagement für die afrikanische Einheit.'' In: ''Internationale Politik.'' Heft 11/2001, S.&nbsp;45–52. * Désiré Nzisabira: ''Von der Organisation der Afrikanischen Einheit zur Afrikanischen Union.'' [[Hamborg]] 2006. * Corinne A.&nbsp;A. Packer, Donald Rukare: ''The New African Union and Its Constitutive Act.'' In: ''American Journal of International Law.'' Band&nbsp;96. 2002, S.&nbsp;365–379. * Omar Touray: ''The African Union: The First Ten Years.'' Rowman and Littlefield, Lanham 2016, ISBN 978-1-4422-6897-5. == Webverwiese == * [https://web.archive.org/web/20240508184229/https://au.int/ Webstede AU] (araabsch,engelsch, fransch, portugeesch, Suaheli) * [https://web.archive.org/web/20210602092346/https://au.int/en/treaties/constitutive-act-african-union Gründungsdokument der Afrikanischen Union] (engelsch, fransch, portugeesch) * Christian von Soest: [https://web.archive.org/web/20220706094556/https://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=/content/publikationen/pdf/gf_afrika_0804.pdf ''Wacklige „Bausteine“ und schwache „Maurer“: Die Afrikanische Union hat ein Integrationsproblem.''] (PDF; 570&nbsp;kB) GIGA, Nr.&nbsp;4, 2008 (hoogdüütsch) * [https://web.archive.org/web/20220706142701/https://pw-portal.de/auswahlbibliografien/114-afrika-zukunftsfaehig-durch-regionale-kooperationen Politikwetenschoplike Literatuur över de AU un regionale Kooperatschoon in Afrika] in de ''Annotierten Bibliografie der Politikwissenschaft'' (hoogdüütsch) == Einzelnachweise == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Afrika]] ndtiuatnnwqjc03i5q28u1e6ja6txm5 0 183057 1064593 1064253 2026-05-08T02:58:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064593 wikitext text/x-wiki [[Bild:Capital_punishment_in_the_world_2024.svg|duum|500x500px|Doodsstrafe in allen Staten:<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008080|TEXT=heel upgeven}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#80E000|TEXT=alleen in besünner Straafperzessen (t. B. Kriegsrecht)}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#E0A040|TEXT=Exekutschonen stoppt}}<br/> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FF0000|TEXT=Doodsstrafe bruukt}} ]] De '''Doodsstrafe''' is dat Döden van Minschen för een na den Gesetten [[straafbaar Doon]]. Vör de Doodsstrafe krigt de Verordeelte meest in enen [[Gerichtsverfahren|Gerichtsverfaren]] een '''Doodsoordeel''', so dat Veroordeelte upletzt [[Exekutschoon|henricht]] oder exekuteert wärd, dat Oordeel to vullstrecken. Ol sied Jaarhunnerden Tied wärd Personen exekuteert, wenn de straafbaren Daden för sunnerlik schaar Verbreken gellen. In’n 18. Jaarhunderd fung dat in de [[Opklärung|Upklärung]] an, dat in Europa de Frage upkeem, of de Doodsstrafe gegen’t Recht is oder nich. Een paar Staten geven to de Tied al de Doodsstrafe up, so to’n Bispeel dat [[Groothertogdom Toskana]] in’n Jare 1786. De Doodsstrafe geven allnagrade meer un meer Staten up. Vandage es de Doodsstrafe in de [[Ethik]], den [[Straafrecht]] ümmestreden; faken geld se för nicht to vereenbaren med den Minschenrechten. Vele Organisatschonen sett sik in, de Doodsstraafr weltwied uptoheven. As ene Stap för düt Maal verlangt de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] sied 2007 een Moratorium för Exekutschonen. <!--- == Definitschoon == [[Bild:Beccaria_-_Dei_delitti_e_delle_pene_-_6043967_A.jpg|duum|Cesare Beccaria, ''Dei delitti e delle pene'']] == Straafbaar Doon == In’n Strafrecht geld de Doodsstrafe meest för Moord. In männigen Staten ook för ander Verbreken, de direkt oder indirekt dat Leven van ander Personen in Gefaar bringt: * Bankroov ([[Saudi-Arabien]]) * Minschenroov (Saudi-Arabien), * Kinnerroov ([[Indien]]) * Minschenhannel ([[Volksrepubliek China|Volksrepublik China]]), * Roov med Doodsfolge ([[Vereenigte Staten]]) * Sexueel Gewaltandoon (China, Saudi-Arabien) * Vergewaltigung mit Todesfolge oder wenn das Opfer dauerhaft ins Koma fällt ([[Indien]]), * Sexuell Missbruuk van Kinners (China und [[Indonesien]]), * Drogenhannel oder Drogenbesitt ([[Indonesien]], Saudi-Arabien, [[Malaysia]], [[Singapur]], [[Thailand]], [[Republiek China|Republik China (Taiwan)]] und Volksrepublik China), * Illegale Produktschoon un Verkopen van giftigen Alkohol (Gujarat, siehe auch Prohibition in Indien) * Scheetwapen illegaal bruken (Singapur), * [[Terrorismus|terroristische Anschläge]] auf Erdöl- und Gasleitungen (Indien), Terroranschläge ([[Kamerun]], [[Vereenigte Araabsche Emiraten|Vereinigte Arabische Emirate]]). Weerdschoplike Verbreken för de, de Doodsstrafe gellen kann: * Korruptschoon (China, Iran) In männigen messt islaamschen Staten geld ook för düsse straafbaar Doon de Doodsstrafe: * Ehbreken (Saudi-Arabien, [[Iran]], [[Afghanistan]], Vereinigte Arabische Emirate, [[Brunei]]), * Homosexualität (Afghanistan, Katar, Iran, [[Jemen]], [[Nigeria]], Saudi-Arabien, [[Somalia]], Vereinigte Arabische Emirate, Brunei, vgl. aber auch das christliche Uganda), * vor- bzw. außerehelichen Geschlechtsverkehr, siehe Zinā (Afghanistan, Iran, Jemen, Pakistan, Saudi-Arabien) * Afwenne van’n Islaam (Afghanistan, Iran, Jemen, [[Katar]], Mauretanien, [[Pakistan]], Saudi-Arabien, Somalia, Vereinigte Arabische Emirate, [[Malediven]], Brunei), * Blasphemie (Pakistan) * [[Hex|Hexerie]] (Saudi-Arabien).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.planet-schule.de/wissenspool/todesstrafe/inhalt/wissen.html|text="Abschaffung der Todesstrafe"|wayback=20100613145041}} auf planet-schule.de</ref> Velen Staten bestraaft na den Kriegsrecht med de Doodstrafe: * Landsverraad, * Hooverraad, * Spionage, * Sabotage, * Desertschoon. == Internationale und europäische Rechtslage == === Statenliste === De Liste hier unner list ollens tohope 198 Staten up:<ref name="AI-Staatenliste">[https://amnesty-todesstrafe.de/wp-content/uploads/325/reader_wenn-der-staat-toetet_laenderliste-3.pdf Wenn der Staat tötet. Liste der Staaten mit und ohne Todesstrafe] (PDF; 299&nbsp;kB) Upropen den 24. August 2018. (hoogdüütsch)</ref> : {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008080|TEXT=heel upgeven}}{{Farblegende|#008080|vollständig abgeschafft}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#80E000|TEXT=alleen in besünner Straafperzessen (t. B. Kriegsrecht)}} {{Farblegende|#80E000|nur in Sonderstrafverfahren (z.&nbsp;B. Kriegsrecht)}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#E0A040|TEXT=Exekutschonen stoppt}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#FF0000|TEXT=Doodsstrafe bruukt}} {{Farblegende|#E0A040|Hinrichtungsstopp}}{{Farblegende|#3F9BBB|'''115''' Staaten, in denen die Todesstrafe vollständig abgeschafft ist.}} : {{Farblegende|#D4DF5A|'''{{0}}{{0}}7''' Staaten, in denen die Todesstrafe nur in Sonderstrafverfahren (z.&nbsp;B. Kriegsrecht) existiert.}} : {{Farblegende|#E8AA30|'''{{0}}24''' Staaten mit einem Hinrichtungsstopp.}} : {{Farblegende|#CC7662|'''{{0}}52''' Staaten, die die Todesstrafe auch im gewöhnlichen Strafrecht haben und anwenden.}} In den [[Vereenigte Staten|USA]] bruukt 27 Bundsstaten de Doodsstrafe. Ander Bundsstaten hebbet de Doodsstrafe upgeven.<ref name="USA">[https://www.ncsl.org/research/civil-and-criminal-justice/death-penalty.aspx ''States and Capital Punishment'' (8. November 2021)] [[National Conference of State Legislatures]], upropen den 6. Märt 2022</ref> == För un gegen de Doodsstrafe == '''Begründungen''' '''Historie''' ---> == Literatuur == '''Na 1945''' * Hans J. Pieper (Heruutgever): ''Hat er aber gemordet, so muss er sterben. Klassiker der Philosophie zur Todesstrafe.'' Günter Seubold, Alfter 2003, ISBN 3-935404-11-5. * Wilhelm Gotthelf Schirlitz: ''Die Todesstrafe in naturrechtlicher und sittlicher Beziehung.'' 1825. * Charles Lucas: ''Von dem Strafsysteme und der Abhaltungstheorie im Allgemeinen; von der Todesstrafe insbesondere.'' 1830. * Franz Joseph Felsecker: ''Worte an Bayern, betreffend die Abschaffung der Todesstrafe.'' Nürnberg/Fürth 1831. * Conrad Samhaber: ''Die Abschaffung der Todesstrafe aus rechtlichen, politischen und religiösen Gründen.'' 1831. * Andreas Neubig: ''Die rechtswidrige Todesstrafe und die rechtmäßige Hinrichtung.'' 1833. * Christian Leberecht Fritzsche: ''Über die Todesstrafe. Ein Versuch zur Vertheidigung derselben…'' Colditz 1835. * Johann Christian August Grohmann: ''Christenthum und Vernunft für die Abschaffung der Todesstrafe.'' 1835. * Carl Ferdinand Theodor Hepp: ''Ueber den gegenwärtigen Stand der Streitfrage über die Zulässigkeit der Todesstrafe.'' Tübingen 1836. * Giovanni Carmignani: ''Die Todesstrafe. Eine philosophisch-juridische Abhandlung.'' Bamberg 1837 ({{Archive.org|bub_gb_C7lCAAAAcAAJ}}) * August Friedrich Holst: ''Die Todesstrafe aus dem Standpunkte der Vernunft und des Christenthums betrachtet.'' 1837. * Johann Sporschil: ''Versuch eines direkten Beweises der Rechtmäßigkeit der Todesstrafe.'' 1838. * Heinrich Zoepfl: ''Denkschrift über die Rechtmäßigkeit und Zweckmäßigkeit der Todesstrafe.'' 1839. * Carl Philipp Reidel: ''Die Rechtmässigkeit der Todesstrafe.'' 1839. * Wilhelm Goette: ''Ueber den Ursprung des Todesstrafe.'' 1839. * D. Gies: ''Abhandlung über die Rechtlichkeit oder Widerrechtlichkeit der Todesstrafe.'' 1841. * Michael Petocz: ''Das Unmoralische der Todesstrafe.'' 1841 (Nachdruck: Kessinger, 2010, ISBN 978-1-160-46331-7. [https://books.google.de/books?id=8J8XAAAAYAAJ&printsec=frontcover books.google.de]) * J. C. Althof: ''Über die Verwerflichkeit der Todesstrafe und was jetzt dafür in Deutschland an ihre Stelle zu setzen.'' Lemgo/ Detmold 1843. [https://books.google.de/books?id=QJ4XAAAAYAAJ&pg=Frontcover books.google.de] * Moriz Carriere: ''Wissenschaft und Leben in Beziehung auf die Todesstrafe.'' 1845. * G. Fiangieri: ''Filangieri über die Rechtmäßigkeit der Todesstrafe.'' 1848. * Mauritius Müller-Jochmus: ''Über die Todesstrafe: eine principielle Untersuchung.'' 1848. * Georg Heinrich Diestel: ''Das Problem der Todesstrafe.'' 1848. * Justizkommission des Königreichs Belgien: ''Vortrag über die Zulässigkeit und Anwendbarkeit der Todesstrafe in der Gesetzgebung.'' 1851. * Georg Friedrich Schlatter: ''Das Unrecht der Todesstrafe.'' Erlangen 1857; {{Archive.org|bub_gb_Y-NCAAAAcAAJ}}. * Albert Friedrich Berner: ''Abschaffung der Todesstrafe.'' 1861. * Carl Joseph Anton Mittermaier: ''Die Todesstrafe: Nach den Ergebnissen der wissenschaftlichen Forschung, der Fortschritte der Gesetzgebung und der Erfahrung.'' 1868. – Nachdruck: BSA, 2003, ISBN 3-901924-05-1. ([https://books.google.de/books?id=UmbVLsb9b3kC&printsec=frontcover books.google.de]) * Karl Eduard Pfotenhauer: ''Die Todesstrafe: Akademischer Vortrag gehalten in Bern vor einem gemischten Auditorium den 9. Januar 1863.'' Heuberger 1863. * J. N. Berger: ''Ueber die Todesstrafe.'' 1864. * N. B. Donkersloot: ''Die Todesstrafe und die Psychologie.'' 1865. * Boje Karl Sophus Christiansen: ''Die Absurdität der sogenannten Todesstrafe.'' 1867; ''Die rechtliche Unmöglichkeit der Todesstrafe.'' 1868. * Anton von Beyerle: ''Ueber die Todesstrafe. Vortrag im Königlich Württembergischen Justizministerium.'' J. B. Metzlersche Buchhandlung, Stuttgart 1867. [http://reader.digitale-sammlungen.de/resolve/display/bsb10393808.html (Digitalisat)] * Richard Eduard John: ''Ueber die Todesstrafe: ein populärer Vortrag.'' 1867. * G. Mehring: ''Die Frage von der Todesstrafe.'' Stuttgart 1867. * Johannes Emil Kuntze: ''Ueber die Todesstrafe: Beibehaltung oder Abschaffung derselben?'' 1868. * Theodor Erasmus Hilgard: ''Ueber Beibehaltung oder Abschaffung der Todesstrafe.'' 1868. * Friedrich Oskar von Schwarze: ''Aphorismen über die Todesstrafe.'' 1868. * A. Fürer: ''Die Todesstrafe: Ein Versuch zu ihrer Rechtfertigung.'' 1869. * Albert Bitzius: ''Die Todesstrafe vom Standpunkt der Religion und der theologischen Wissenschaft.'' 1870. * H. Hetzel: ''Die Todesstrafe in ihrer kulturgeschichtlichen Entwicklung.'' 1870. * Paul Scheibner: ''Die Todesstrafe ein Postulat der Humanität.'' 1872. * Franz von Holtzendorff: ''Das Verbrechen des Mordes und die Todesstrafe.'' 1875. * Karl Barth: ''Die Kirchliche Dogmatik III /4 (Die Lehre von der Schöpfung/ Das Gebot Gottes des Schöpfers), §55 Freiheit zum Leben.'' (1951) 3. Uplage, Theologischer Verlag, Zürich 1969, ISBN 3-290-11013-3, S. 513–580. * Paul Althaus: ''Die Todesstrafe als Problem der christlichen Ethik.'' Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften 1955. * Arthur Koestler, Albert Camus, E. Müller-Meiningen, Jr., F. Nowakowski: ''Die Rache ist mein. Theorie und Praxis der Todesstrafe.'' Ernst Battenberg, Stuttgart 1961. * Albert Camus: ''Die Guillotine. Betrachtungen zur Todesstrafe.'' In: ''Fragen der Zeit.'' Rowohlt, [[Reinbeek]] bi [[Hamborg]] 1997, ISBN 3-499-22195-0. * ''Große Strafrechtsreform, Beratungen über die Todesstrafe, Stellungnahmen von Dahs, Jescheck, Lange, Mezger, Sieverts, Eb. Schmidt, Welzel.'' Niederschriften Band XI, 1959. * Hans Peter Alt: ''Das Problem der Todesstrafe.'' Christian Kaiser, München 1960. * R. Maurach, Eb. Schmidt, W. Preiser: ''Die Frage der Todesstrafe: Zwölf Antworten (Vorträge einer Sendereihe des Süddeutschen Rundfunks).'' Piper, [[Frankfort an’n Main]] 1962. * Frank Müller: ''Streitfall Todesstrafe.'' Patmos, Düsseldorf 1998, ISBN 3-491-72380-9. * Robert Badinter: ''L’abolition.'' Fayard, Paris 2000. * Ulrike Siebauer: ''Kontroversen um die Todesstrafe. Drei Umfragen unter prominenten Zeitgenossen aus Literatur, Wissenschaft und Gesellschaft 1910, 1928, 1931.'' Regensburg 2000, ISBN 3-88246-220-5. '''Historie allgemeen''' * Peter Schuster: ''Verbrecher, Opfer, Heilige. Eine Geschichte des Tötens 1200–1700.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-608-94845-5. * Wolfgang Rother: ''Verbrechen, Folter und Todesstrafe. Philosophische Argumente der Aufklärung''. Mit einem Geleitwort von Carla Del Ponte. Schwabe, Basel 2010, ISBN 978-3-7965-2661-9. * Martin Haidinger: ''Von der Guillotine zur Giftspritze: Die Geschichte der Todesstrafe. Fakten – Fälle – Fehlurteile.'' Ecowin, Salzburg 2007, ISBN 978-3-902404-45-9. * Dieter Reicher: ''Staat, Schafott und Schuldgefühl. Was Staatsaufbau und Todesstrafe miteinander zu tun haben.'' Leske + Budrich, Opladen 2003, ISBN 3-8100-3831-8. * Michael Kahr: ''Die Geschichte der Todesstrafe.'' Kahr, Fürstenfeldbruck 2001, ISBN 3-935678-02-9. * Jürgen Martschukat: ''Inszeniertes Töten. Eine Geschichte der Todesstrafe vom 17. bis zum 19. Jahrhundert.'' Böhlau, Wien 2000, ISBN 3-412-04700-7. * Karl Bruno Leder: ''Todesstrafe. Ursprung, Geschichte, Opfer.'' (1. Uplage 1980). dtv, München 1986, ISBN 3-423-10622-0. * Ludwig Barring: ''Götterspruch und Henkerhand. Die Todesstrafe in der Geschichte der Menschheit.'' Gustav Lübbe, Bergisch Gladbach 1967. '''Historie in verscheden Saten''' * Michael Kahr: ''Die Geschichte der Todesstrafe in den USA.'' Kahr Media, Fürstenfeldbruck 2011, ISBN 978-3-935678-01-8. * Friedrich Küppersbusch, Oliver Becker: ''Lebenslänglich Todesstrafe.'' Konkret, [[Hamborg]] 2002, ISBN 3-89458-187-5. * Richard J. Evans: ''Rituale der Vergeltung. Die Todesstrafe in der deutschen Geschichte 1532–1987.'' Kindler, Berlin 2001, ISBN 3-463-40400-1 [https://www.perlentaucher.de/buch/6231.html (Rezensionen)]. * Stefan Suter: ''Guillotine oder Zuchthaus. Die Abschaffung der Todesstrafe in der Schweiz.'' Helbing & Lichtenhahn, Basel 1997, ISBN 3-7190-1659-5. * Rolf Peter Calliess: ''Die Todesstrafe in der Bundesrepublik Deutschland.'' NJW 1988, S. 849–857. * Bernhard Düsing: ''Die Geschichte der Abschaffung der Todesstrafe in der Bundesrepublik Deutschland.'' Bollwerk-Verlag, 1952. '''Kriminologie''' * Christian Tobias Folter: ''Die Abschreckungswirkung der Todesstrafe: Eine qualitative Metaanalyse.'' Lit Verlag, [[Mönster]] 2014, ISBN 978-3-643-12567-5. '''Berichte''' * [[Victor Hugo]]: ''Der letzte Tag eines Verurteilten.'' Paris 1829; Reprint: Anakonda, Köln 2005, ISBN 3-938484-52-7. * Johann Dachs: ''Tod durch das Fallbeil. Der deutsche Scharfrichter Johann Reichhart (1893–1972).'' Mittelbayerische Druck- und Verlags-Gesellschaft, Regensburg 1996, ISBN 3-927529-74-5. * Henri Sanson: ''Tagebücher der Henker von Paris 1685–1847.'' 2 Bände, Beck, München 1985, ISBN 3-406-09165-2. '''Aktualität''' * Helmut Ortner: ''Das Buch vom Töten – Über die Todesstrafe.'' Zu Klampen Verlag, Springe 2013, ISBN 978-3-86674-227-7. * Silke Porath: ''Auge um Auge – Todesstrafe heute.'' Gipfelbuch, Waldsolms/Hessen 2006, ISBN 3-937591-31-1. * Christian Boulanger (Heruutgever): ''Zur Aktualität der Todesstrafe, interdisziplinäre und globale Perspektiven.'' 2. Uplage. Berlin-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-8305-0277-X. === Musik === * ''Hallowed Be Thy Name'' van Iron Maiden * ''Ride the Lightning'' van [[Metallica]] * ''25 Minutes to Go.'' van Shel Silverstein; van [[Johnny Cash]] und den Brothers Four aufgeführt * ''The Mercy Seat.'' van Nick Cave and the Bad Seeds; van Johnny Cash gesungen * ''Lethal Injection.'' van Helmut Oehring; aufgeführt durch das Ensemble Sortisatio * ''Ellis Unit One.'' van Steve Earle; in{n Film Dead Man Walking * ''Beyond Recall.'' van Warhead * ''Tom Dooley'' van den Kingston Trio === Nettverwiese === '''Aktuelle Daten und Fakten''' * {{Internetquelle |autor=Gabi Uhl |url=https://todesstrafe-nachrichten.jimdo.com/about/ |titel=Todesstrafe-Nachrichten |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=https://todesstrafe-nachrichten.jimdo.com/about/ |wayback=20180808104812 |text=Todesstrafe-Nachrichten |archiv-bot=2026-05-08 02:58:04 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20120316043153/http://texasmoratorium.org/rgraphics/baptist_fulltext.pdf |titel=Christians and Capital Punishment |hrsg=Christian Life Commission of the Baptist General Convention of Texas |datum=2003-01-10 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 508 kB}} * {{Internetquelle |url=http://www.initiative-gegen-die-todesstrafe.de/argumente.html |titel=Pro und Kontra Todesstrafe |hrsg=Initiative gegen die Todesstrafe |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.initiative-gegen-die-todesstrafe.de/argumente.html |wayback=20180906205811 |text=Pro und Kontra Todesstrafe |archiv-bot=2026-05-08 02:58:04 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://www.amnesty-todesstrafe.de/files/reader_wenn-der-staat-toetet_argumente.pdf |titel=Wenn der Staat tötet: Argumente pro & kontra Todesstrafe |hrsg=[[Amnesty International]], Sektion der Bundesrepublik Deutschland |datum=2015-04-21 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 643&nbsp;kB }} {{Webarchiv|url=http://www.amnesty-todesstrafe.de/files/reader_wenn-der-staat-toetet_argumente.pdf |wayback=20170517120457 |text=Wenn der Staat tötet: Argumente pro & kontra Todesstrafe |archiv-bot=2026-05-08 02:58:04 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://www.acat-deutschland.de/webseite_archiv/Todesstrafe/Todesstrafe_Kap_2.html |titel=Argumentationskatalog zur Abschaffung der Todesstrafe |hrsg=Aktion der Christen für die Abschaffung der Folter (Acat) |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.acat-deutschland.de/webseite_archiv/Todesstrafe/Todesstrafe_Kap_2.html |wayback=20180808104822 |text=Argumentationskatalog zur Abschaffung der Todesstrafe |archiv-bot=2026-05-08 02:58:04 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Till Magnus Steiner |url=http://katholisch.de/aktuelles/aktuelle-artikel/weil-gott-es-so-will-die-todesstrafe-im-alten-testament |titel=Weil Gott es so will? Die Todesstrafe im Alten Testament |werk=[[katholisch.de]] |datum=2018-08-08 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |titel=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |hrsg=[[Pädagogische Hochschule Schwäbisch Gmünd]] |datum=2012-01-10 |offline=1 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20140726203719/http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |archiv-datum=2014-07-26 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 786&nbsp;kB }} {{Webarchiv|url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |wayback=20200929192853 |text=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |archiv-bot=2026-05-08 02:58:04 InternetArchiveBot }}{{Internetquelle |url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |titel=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |hrsg=[[Pädagogische Hochschule Schwäbisch Gmünd]] |datum=2012-01-10 |archiv-url=http://web.archive.org/web/20140726203719/http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |archiv-datum=2014-07-26 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 786&nbsp;kB }} {{Webarchiv|url=http://www.ph-gmuend.de/deutsch/downloads/soziologie-politikwissenschaft/Todesstrafe_Empirische_Befunde_zur_praeventiven_Wirkung_in_der_Diskussion.pdf |wayback=20200929192853 |text=Weniger Morde durch Todesstrafe? Empirische Befunde zur präventiven Wirkung und Diskussion: ein Forschungsbericht … erarbeitet im Hauptseminar Soziologie unter der Leitung von Prof. Dr. Stefan Immerfall |archiv-bot=2026-05-04 23:40:09 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Hashem Dezhbakhsh, Paul H. Rubin, Joanna M. Shepherd |url=http://www.cjlf.org/deathpenalty/DezRubShepDeterFinal.pdf |titel=Does Capital Punishment Have a Deterrent Effect? New Evidence from Post-moratorium Panel Data |hrsg=[[Clemson University]], [[Emory University]] |datum=2003-06-05 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1 |format=PDF; 313&nbsp;kB}} * Robert Hoag: Capital Punishment. In: J. Fieser, B. Dowden (Heruutgever): Internet Encyclopedia of Philosophy. * {{Internetquelle |url=http://todesstrafe.amnesty.at/geschichte.php |titel=Geschichte der Todesstrafe |hrsg=AI-Netzwerk gegen die Todesstrafe |datum=2008 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Thomas Hieke]] |url=https://www.bsw.org/biblica/vol-85-2004/das-alte-testament-und-die-todesstrafe/180/ |titel=Das Alte Testament und die Todesstrafe |werk=Biblical Studies on the WEB, 85 |hrsg=[[Universität Regensburg]] |datum=2004 |seiten=349–374 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=Gerd Hoffmann |url=https://www.gehove.de/irrtum/irrtum_2.html#Fallsamm |titel=Justizirrtum und Todesstrafe – Fehlurteil, Justizirrtum, Justizmord – |hrsg=Gerd Hoffmann Verlag |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Armin Heinen]] |url=https://www.europa.clio-online.de/essay/id/artikel-3313 |titel=Das „neue“ Europa und das „alte“ Amerika. Die Geschichte der Todesstrafe in Deutschland, Frankreich und den USA und die Erfindung der zivilisatorischen Tradition Europas |werk=Themenportal Europäische Geschichte / [[Clio-online]] |datum=2006 |abruf=2018-08-08 |abruf-verborgen=1}} '''Initischtiven (Uutwahl)''' * [https://web.archive.org/web/20230401005529/https://prodeathpenalty.com/ Prodeathpenalty.com] (USA) * [https://www.initiative-gegen-die-todesstrafe.de/ Initiative gegen die Todesstrafe e.&nbsp;V.] === Nawiese === <references /> [[Kategorie:Straaf]] tm1vw7a5ofekrybzp3p06ja5zkr76hs 0 183502 1064645 1064296 2026-05-08T07:54:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064645 wikitext text/x-wiki [[Datei:Leader of the PLO, Yasser Arafat, 1996 Dan Hadani Archive.jpg|mini|hochkant|Jassir Arafat (1996) [[Datei:Yasser Arafat signature.svg|120px|rahmenlos|zentriert|class=notpageimage]]]] '''Jassir Arafat''' (* [[24. August]] [[1929]] in [[Kairo]], [[Ägypten]];<ref>Barry Rubin, Judith Colp Rubin: ''Yasir Arafat : A Political Biography.'' [https://books.google.de/books?id=JE5TXW9QGdcC&pg=PA11 S. 11f.]</ref> † [[11. November]] [[2004]] in [[Clamart]], [[Département Hauts-de-Seine]], [[Frankriek]]), {{arS|ياسر عرفات|d=Yāsir ʿArafāt}}, ursprünglich {{arF|d=Muḥammad ʿAbd ar-Raḥmān ʿAbd ar-Raʾūf ʿArafāt al-Qudwa al-Ḥusainī|محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني}}, [[Kunya]]: {{arF|d=Abū ʿAmmār|أبو عمّار}}, weer en [[Palästinenar|palästinensisch]] [[Politiker]] un Dräger vun den Freedensnobelpries. He weer af 4. Februar 1969 dart Vörösitter vun den [[Palästinensisch Befreensorganisatschoon]] (PLO) as ok van’n 12. Februar 1996 bit to sien Dood an’n 11. November 2004 eerst Präsident vun de [[Palästinensisch Autonomierebeeden]]. 1957 weer he Mitbegrünner un later Anführer vun de palästinensisch [[Fatah]], de tallriek terroristische Anslääg un Bombenattentate up israeelsch, jordaansch un libaneesch Teelen veröövt hett.<ref>{{Literatur |Autor=Claudia Baumgart-Ochse |Titel=Israels Auseinandersetzung mit terroristischer Gewalt: Geschichte, Strategien und Herausforderungen |TitelErg=HSFK-Report 10/2008 |Hrsg=[[Leibniz-Institut Hessische Stiftung Friedens- und Konfliktforschung]] – HSFK |Auflage=1 |Ort=Frankfurt a. M. |Datum=2008 |Sprache=de |ISBN=978-3-937829-79-1 |Seiten=3 f. |Online=https://www.hsfk.de/fileadmin/HSFK/hsfk_downloads/report1008.pdf |Format=PDF |KBytes=1023 |Abruf=2023-10-30}}</ref> Luut den Terrorismusforscher un Nahostexperten Barry Rubin gull Arafat sien Bemöhen johrteihntenlang de Vernichtung vun [[Israel]]; as strategische Middel to dat Ümsetten vun dit Teel hett he Gewalt gegen israeelsch Börger un Zivilinrichtungen favoriseert, de den Staat grundleggend destabiliseeren, sien Börger unseker maaken un Israel letztendlich to en lichte Beute vun en Angreep vun araabsch Armeen maaken sull.<ref>Barry Rubin: ''Israel: an introduction''. Yale University Press, New Haven/London 2012, ISBN 978-0-300-16230-1, S. 204</ref> Up de vun Arafat unterstütt iraaksch [[Kuwait-Krieg|Invasion vun Kuwait]] folg de in wiet Deelen spoodriek amerikaansch [[Operation Desert Storm|Gegenoffensive]]as ok ansluutend dat [[Verdrieven vun de Palästinenser ut Kuwait 1991]].<ref name="ch">[https://www.slate.com/articles/news_and_politics/fighting_words/2004/11/arafats_squalid_end.html Arafat's Squalid End How he wasted his last 30 years]. [[Slate (Magazin)|Slate]] [[Christopher Hitchens]] 17. November 2004</ref> Binnen wenig Daag mussen etwa 450.000 Palästinenser Kuwait verlaaten.<ref name="locpostwar">{{Internetquelle |autor=Jill Crystal|titel=Kuwait: Post-War Society |url=https://countrystudies.us/persian-gulf-states/33.htm |werk=The Persian Gulf States: A Country Study |hrsg=Library of Congress |abruf=2011-03-05}}</ref> Dat un de Verlustvun wesentlich Ünnerstütter in de araabsch Welt<ref name="ch"/> broch Arafat 1993 dorto, in’n Naam vun de PLO Freedensverhanneln mit Israel uptonehmen, de to en gegensiedig Anerkennung führen deen. 1994 kreeg he dorför gemeensam mit [[Shimon Peres]] und [[Jitzchak Rabin]] den Freedensnobelpries. In dat Johr 2000 hett Arafat mit den Regeerensschef vun Israel [[Ehud Barak]] un den US-Präsidenten [[Bill Clinton]], ahn Spood över dat Grünnen vun en unafhängigen, palästinensischen Staat verhannelt. Nah dat Scheitern vun [[Camp David II]] hett Arafat de [[Tweete Intifada]] ünnerstütt, wodör he in sien letzt Levensjohren vör allen butenpolitisch an Infloot verlor. Eerst nah den Dood vun Arafat weern führend palästinensisch Vertreeder bereit, sück för Arafat sien Unterstütten vun [[Saddam Hussein]] un de Invasion in Kuwait to entschuldigen.<ref>{{Webarchiv |url=http://newsvote.bbc.co.uk/mpapps/pagetools/print/news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4089961.stm |wayback=20181019222250 |text=Abbas apology to Kuwait over Iraq}}, [[BBC]] News, 12. Dez. 2004</ref> De Beoordeelen vun sien Person gahn wiet utnanner, vun [[Freeheitskämper]]<ref name="Spiegel-Nobelpreis">Florian Harms: ''[https://www.spiegel.de/politik/ausland/zum-tode-arafats-der-terrorist-mit-dem-nobelpreis-a-325329.html Zum Tode Arafats - Der Terrorist mit dem Nobelpreis]'', up [[spiegel.de]] vom 11. November 2004</ref><ref name="focus-196330">{{Internetquelle |autor=Pinhas Inbari |url=https://www.focus.de/politik/ausland/nahost-duell-der-antipoden_aid_196330.html |titel=NAHOST: Duell der Antipoden |werk=[[Focus Online]] |datum=2003-03-17 |abruf=2018-10-14 }}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.bwbs.de/bwbs_biografie/Arafat__Jassir_G1129.html |wayback=20070708103457 |text=''Archivierte Kopie.''}}</ref> över [[Guerilla]]kämper<ref>{{Webarchiv |url=http://www.tagesschau.de/ausland/meldung151542.html |wayback=20100513235207 |text=Porträt – Jassir Arafat}}</ref> bit [[Terrorist]].<ref>Harvey W. Kushner: Encyclopedia of Terrorism. Sage Publications, Thousand Oaks/London/Neu-Delhi 2003, S. 42 u.ö.</ref><ref>[https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=f908736d-138f-8e58-22f6-f7789f07a4bf&groupId=252038 ''Yassir Arafat – Vom Terroristen zum Freiheitskämpfer: Fakten und Fragen zur Person und Politik Yassir Arafats''], 1. Juli 2004</ref> == Literatur == * [[Helga Baumgarten]]: ''Arafat: zwischen Kampf und Diplomatie''. Ullstein, München 2002, ISBN 3-548-36419-5. * [[Andrew Gowers]], Tony Walker: ''Arafat: hinter dem Mythos''. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1994, ISBN 3-434-50035-9 (Übersetzung von ''Behind the myth: Yasser Arafat and the Palestinian revolution'', 1990). * Amnon Kapeliuk: ''Yassir Arafat: Die Biographie''. Mit einem Vorwort von [[Nelson Mandela]], Palmyra, Heidelberg 2005, ISBN 978-3-930378-59-3. * [[Gerhard Konzelmann]]: ''Arafat. Vom Terroristen zum Mann des Friedens.'' Lübbe, Bergisch Gladbach 1993, ISBN 3-404-61296-5. (= ''Bastei-Lübbe-Taschenbuch'', Band 61296, Biographie). * Aharon Moshel: ''In einer Hand den Ölzweig: Jassir Arafat und die PLO''. Facta, München / Hamburg 1988, ISBN 3-926827-10-6. * Barry Rubin, Judith Colp Rubin: ''Yasir Arafat : A Political Biography.'' Oxford University, Oxford 2005, ISBN 978-0-19-516689-7. * Danny Rubinstein: ''Yassir Arafat. Vom Guerillakämpfer zum Staatsmann''. Palmyra, Heidelberg 1996, ISBN 3-930378-09-4 (Übersetzung von ''The Mystery of Arafat'', 1995). * Hassan Sadek: ''Arafat.'' Hugendubel, München / Kreuzlingen 2006, ISBN 978-3-7205-2751-4. (= ''Diederichs kompakt''). * Janet und John Wallach: ''Jassir Arafat. Die Biographie.'' Heyne, München 1994, ISBN 3-453-08755-0. == Weblinks == {{Commons|Yasser Arafat|Jassir Arafat|audio=0|video=1}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118503766 DNB-Katalog] * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1994/arafat/facts/ Jassir Arafat up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [http://weekly.ahram.org.eg/2004/715/arafat.htm Themenschwerpunkt Arafat] in dat ägyptisch Weekenblatt [[Al-Ahram Weekly|Al Ahram]] * Rafael Seligmann: [https://web.archive.org/web/20240618232149/https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/naher-osten-begrabt-ihn-in-jerusalem-1192993.html Begrabt ihn in Jerusalem], [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]], 7. November 2004 * {{Webarchiv |url=http://www.nahostkonflikt.net/index.php?sid=5&id=38 |wayback=20041031192351 |text=Jassir Arafat Biografie}}, nahostkonflikt.net * [[Wolfgang G. Schwanitz]]: [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Yasir%20Arafat.pdf ''Yasir Arafat: Palästinensischer Politiker.''] (PDF, 1,4&nbsp;MB) Eenige kritische Betrachtungen: * Michael Naumann: [http://www.zeit.de/2003/39/01____leit_2_39 Keine Kugel für Arafat], [[Die Zeit]], 18. September 2003 * Petra Steinberger: [https://www.sueddeutsche.de/politik/jassir-arafat-der-hoffnungsschimmerluegner-1.848093 Der Hoffnungsschimmerlügner], [[Süddeutsche Zeitung|SZ]], 4. November 2004 * Gisela Dachs und Reiner Luyken: [http://www.zeit.de/2000/44/So_opfert_Arafat_die_Jugend_Palaestinas?page=all So opfert Arafat die Jugend Palästinas], [[Die Zeit]], 44/2000 * Jörg Steinhaus: [http://www.steinhaus.org/artikel/kronos18.htm Der lange Weg des Jassir Arafat], [[Kronos]], 2. Februar 2001 * [http://maavak.org.il/maavak/?article=252 ''Palestinians mourn Arafat but struggle for liberation will continue''] – [[Trotzkismus|Trotzkistische]] Analyse von Arafats Wirken, Maavak Sozialisti (israelische Sektion des [[Committee for a Workers’ International|CWI]]), 11. November 2004 (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118503766|LCCN=n83055228|NDL=00620275|VIAF=112863535}} {{SORTIERUNG:Arafat, Jassir}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Ägypten]] [[Kategorie:Boren 1929]] [[Kategorie:Storven 2004]] [[Kategorie:Nobelpries]] sd1wdfuh5eyuvc6cd3txngot0jdqu5o 0 183528 1064622 1064280 2026-05-08T05:34:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064622 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Golfer_swing.jpg|duum|Golfer bi’n Afslag]] [[Bild:Golf_course_Golfplatz_Wittenbeck_Mecklenburg_Ostsee_Baltic_Sea_Germany.jpg|duum|Luftbild ''Golfplatz Wittenbeek'' bi de [[Oostsee]] in [[Mekelnborg]]]] [[Bild:Luffness_Links.jpg|duum|Golfspelers in [[Schottland]]]] '''Golf''' is ene Ballsportaard, bi den de Spelers versöcht enen Ball med so wenig Slägen as se könnt in dat Lock to spelen, wo se enen Golfsläger för bruukt. Ene Golfrunde het 9 oder 18 Speelbanen, de Spelers up den Golfsplatz de Rege na afspeelt. De internatschonale Dackverband is de ''International Golf Federation'' (IGF), de in [[Lausanne]] sitt un sik uut 143 Verbünne uut 138 Länders tohopesett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.igfgolf.org/about-igf/nationalmembers/ |titel=IGF National Members |werk=igfgolf.org |hrsg=International Golf Federation – IFG |abruf=2024-01-16 |sprache=en }}</ref> Allens tohope givt’t meer as 60 Millionen organiseert Golfspeler weltwied. == Literatuur == * Tony Dear: ''Birdie! Die ganze Welt des Golf.'' („Every golf question you ever wanted answered“). Copress-Verlag, [[München|Mönken]] 2008, ISBN 978-3-7679-1027-0. * André-Jean Lafaurie: ''Le Golf : son histoire de 1304 à nos jours.'' Grancher Depot, Paris 1988, ISBN 2-7339-0189-3. * Duncan Lennard: ''Golf secrets. Die besten Tricks der Tourspieler.'' („golf secrets of the pros“). Kosmos, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12767-4. * Vivien Saunders: ''Das Golf-Handbuch. Ein vollständiger Führer für das grösste aller Spiele.'' („The golf handbook“). 5. Auflage. Jahr, [[Hamborg]] 2000, ISBN 3-86132-535-7. * Claudia Schramm: ''The importance of golf and its effect on the tourism industry. A state of the art analysis of the tourist product sport, especially in regards to the game of golf.'' VDM Verlag Müller, Saarbrücken 2009, ISBN 978-3-639-02863-8. == Nettverwiese == * Golf.de – [https://www.golf.de/regeln.html ''Das Regularien-Online-Portal des Deutschen Golf Verbandes.''] (hoogdüütsch) * ''Deutsches Golf Archiv'' – [https://www.dshs-koeln.de/deutsches-golf-archiv/ ''Archiv zur Geschichte des Golfsports in Deutschland (Gemeinschaftsprojekt des Deutschen Golf Verbandes und der Deutschen Sporthochschule Köln).''] (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Sportoort]] 1s18nxynpw4mh48bd2svhoz8x7yoss0 0 183554 1064621 1064279 2026-05-08T05:32:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064621 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Go-tisch.png|duum|Een japaansch Go-Dsch –<br /><br />''Goban'' (jap. {{Lang|ja-Hani|碁盤}}, {{Lang|ja|ごばん}}) up Japaansch]] '''Go''' ({{Zh|t=圍棋|v=围棋|p=wéiqí|k=wai4kei4*2}}; japaansch {{Lang|ja-Hani|囲碁|igo}}<templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles>; koreaansch {{Lang|ko-Hang|바둑|baduk}}) is een [[Brettspeel|Breddspeel]] för twee Spelers un geld för dat swaarste Strategiespeel weltwied. Dat Speel kümmt uut den oolden [[China]] un het sik in den Loop van siene Historie ook in [[Japan]] un [[Korea]] uutbreed. In düssen Länners is Go just so beropen un achtbaar os [[Schach]] in’n Westen. Eerst in’n 19.&nbsp;Jaarhunderd het sik Go buten Oostasien uutbreed. In den westliken Länners het [[Düütschland]] de meesten aktiven Spelers.<ref>Mind Sports Online: ''World Go population is 27 million.'' (Memento vom 18. Juli 2008 im ''Internet Archive'') In: msoworld.com, abgerufen am 16. Mai 2019. (englisch)</ref> De ''International Go Federation'' (IGF) het de Taal Go-Spelers 2011 up wat bi 40 Millionen tellt.<ref>{{Internetquelle |url=http://intergofed.org/about-the-igf.html |titel=About the IGF |werk=intergofed.org |datum=2010-06-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150415034641/http://intergofed.org/about-the-igf.html |archiv-datum=2015-04-15 |abruf=2019-05-16 |sprache=en }}</ref> De ''British Go Association'' (BGA) gav 2013 60 Millionen Spelers weltwied an.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.britgo.org/press/faq.html |titel=Frequently Asked Questions about Go – British Go Association |werk=britgo.org |datum=2013-04-12 |abruf=2015-12-25 |sprache=en}}</ref> == Biller == <gallery style="margin-left:auto; margin-right:auto;"> Bild:Tanglady.jpg|Dat öldste Afbild van enen Go-Spelers ([[Tang-Dynastie]]) Bild:Go_Ming_Court.jpg|Go an’n chinesschen Kaiserhof ([[Ming-Dynastie]]) Bild:Minamotono_yoshiie.png|De Held Minamoto no Yoshiie snidd een Gobreed twee (van Yoshitoshi) Bild:Go-Kuniyoshi.jpg|Samurai balgen een Gospeel (van Kuniyoshi) </gallery> == Literatur == {{Commons|Go (board game)|Go (Speel)|audio=1|video=0}} === Saakböker === * Gunnar Dickfeld: ''Go für Einsteiger''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2016, ISBN 978-3-940563-40-8 * Gunnar Dickfeld: ''Leben und Tod. Lehrbücher des Go''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-42-2 * Gunnar Dickfeld: ''Schwarz am Zug. Das Go-Übungsbuch''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-31-6 * Jörg Digulla u.&nbsp;a.: ''Das Go-Spiel. Eine Einführung in das asiatische Brettspiel''. Hebsacker Verlag, 3., korr. Upl., [[Hamborg]] 2008, ISBN 978-3-937499-04-8 * Michael Koulen: ''Go. Die Mitte des Himmels. Geschichte, Spielregeln, Meisterpartien''. Hebsacker Verlag, 5. Upl., [[Hamborg]] 2006, ISBN 978-3-937499-02-4 * William S. Cobb: ''Das leere Brett. Betrachtungen über das Go-Spiel''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2012, ISBN 978-3-940563-01-9 * Richard Bozulich: ''Taktiken und Strategien des Go-Spiels. Was man Wissen muss, nachdem man die Regeln gelernt hat''. Hebsacker Verlag, [[Hamborg]] 2009. ISBN 978-3-937499-05-5 * Isamu Haruyama: ''Basic techniques of Go''. Ishi Press, [[Tokio]] 1984. * Thomas Hillebrand: ''Lehrbücher des Go. Elementare Techniken''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2013, ISBN 978-3-940563-41-5 * Toshirō Kageyama: ''Lehrstunden in den Grundlagen des Go''. Brett und Stein Verlag, [[Frankfort an’n Main]] 2009, ISBN 978-3-940563-05-7 * Karl-Friedrich Lenz: ''[http://k.lenz.name/d/v/Elementar.pdf Elementare Grundlagen des Go-Spiels].'' Tokio 2004. (pdf; 857&nbsp;kB) * Siegmar Steffens: ''Go. Das älteste Brettspiel der Welt spielend lernen''. Rittel Verlag, [[Hamborg]] 2005, ISBN 3-936443-03-3 === Go-Historie un Achtergrünne === * Richard Bozulich (Heruutgever): ''The Go Player’s Almanac 2001''. Kiseido Publishing, Tokio 2001, ISBN 4-906574-40-8 * Günter Cießow (Heruutgever): ''Das Brettspiel aus Japan''. Ausstellungskatalog. Ethnologisches Museum, Berlin 2000. * Noriyuki Nakayama: ''Die Schatztruhe. Nakayamas Go-Geschichten und Rätsel'', Brett und Stein Verlag, 2008, ISBN 978-3-940563-02-6 * John Power (Heruutgever): ''Invincible. The Games of Shusaku''. Kiseido Publishing, Tokyo 1982, ISBN 4-87187-101-0 * Franco Pratesi: ''Eurogo'' (3 Bde.), Shaak en Go Winkel, [[Amsterdam]] 2004–2006: ** Volume 1: ''Go in Europe until 1920''. 2004, ISBN 88-7999-689-4 ** Volume 2: ''Go in Europe 1949–1968''. 2004, ISBN 88-7999-997-4 ** Volume 3: ''Go in Europe 1968–1988''. 2006, ISBN 88-7999-997-4 * Ti-lun Luo: ''Weigi. Vom Getöne der schwarzen und weißen Steine; Geschichte und Philosophie des chinesischen Brettspiels''. Lang, [[Frankort an’n Main]] 2002, ISBN 3-631-36504-7 * Zhang Ni: ''Der Klassiker des Go in dreizehn Kapiteln''. CreateSpace Independent Publishing Platform 2014, ISBN 978-1-5027-0459-7 == Nettverwiese == === Speelregels för Beginners === * [https://playgo.to/index.html#/en/intro Way to Go (Engelsch)] – interaktiv Go-Kurs för Anfängers * [https://www.learn-go.net/ Learn to Play Go (Engelsch)] – interaktiv Go-Kurs för Anfängers * [https://www.dgob.de/was-ist-go/ Einführung des Deutschen Go Bundes] * [https://www.go-spiele.de/download/go-manual.pdf Speelregeln to’n Daalladen(1)] (PDF; 885&nbsp;kB, 36&nbsp;Sieden) * [https://www.go-spiele.de/download/go-manual.pdf][http://www.brett-und-stein.de/download/spielanleitung.pdf Speelregeln to’n Daalladen] ([http://www.brett-und-stein.de/download/spielanleitung.pdf 2)] (PDF; 265&nbsp;kB, 2&nbsp;Dubbelsieden) * [https://www.euro-go-kids.eu/deutschland-schweiz Euro Go Kids] – Informatschonen un Lenks för Kinders === Go-Servers === * [http://www.gokgs.com/ KGS Go Server (KGS)] * [https://pandanet-igs.com/communities/pandanet IGS Pandanet] * [https://www.dragongoserver.net/ Dragon Go Server] * [https://online-go.com/ Online Go Server (OGS)] * [http://www.tygemgo.com/ Tygem Go Server] === Turneers, Partien, Probleme un Annerwat === * [https://senseis.xmp.net/ Sensei’s Library] – Wiki för Go (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20240518154359/https://gobase.org/ gobase.org] – Go-Datenbank (engelsch) * [https://www.goproblems.com/ goproblems.com] – Siede för Go-Problemen (hoogdüütsch, engelsch) * [http://eidogo.com/ EidoGo] – Joseki-Datenbank (engelsch) * [http://ps.waltheri.net/ Waltheri's go pattern search] – Datenbank för Joseki un Fuseki (engelsch) * {{Internetquelle |url=https://alphagoteach.deepmind.com/ |titel=AlphaGo Teach |werk=alphagoteach.deepmind.com |abruf=2018-11-12 |sprache=en |kommentar=[[AlphaGo]]-Datenbank}} * [http://gogame.info/ Goama] – Go-Tiedschrift (engelsch) * [https://www.cgerlach.de/go/macmahon.html MacMahon] – Computerprogramm för Go-Turneers (engelsch) === Go- Verbünne === * [https://www.dgob.de/ Deutscher Go-Bund] (hoogdüütsch) * [http://www.baduk.or.kr/ Korea Baduk Association] (koreaansch) * [https://www.nihonkiin.or.jp/english/ The Nihon Ki-in] – Japan Go Association (engelsch, japaansch) * [https://www.eurogofed.org/ European Go Federation] – EGF (engelsch) * [https://www.usgo.org/ American Go Association] – AGA (engelsch) * [https://www.intergofed.org/ International Go Federation] – IGF (engelsch) === Go-Historie === * [https://gobase.org/reading/history/ Go History] – Essays över de Historie van Go (engelsch) * [http://pokspace.goverband.at/index.htm Pok’s Go Space] – Essays över de Historie van Go in Europa un Asien (hoogdüütsch, engelsch) === Kiek ook bi === * [[Schachspeel|Internatschonaal Schach]] == Nawiese == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Brettspeel]] [[Kategorie:Go]] hezrulnyzwg30xp7qcjs8gtqkj8x8pw 0 185167 1064591 1021383 2026-05-08T02:56:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064591 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Egyptian_Domesticated_Animals.jpg|duum|Frohe Domestikatschoon: Ene Ko wärd in dat ole Ägypten molken]] '''Domestikatschoon''' oder '''Domestitzeren''' (uut {{S|la|domesticus|nds=hüüslik}}) is de Vörgang, in den [[Minsch|Minschen]] up de enen Siede un [[Deerter|Dere]] oder [[Planten]] up de annern Siede, meer un meer gegensiedig van een afhangt. Daar koomt döör [[Tucht]] ook Wannel in den [[Arvgood|Ärvgood]] bi up. Bi de Tucht söökt Minschen de Platen un Deren med de beste Egenschoppen uut. Düsse Vörgang was eerst wal unbewusst is man het sik in den Loop van de Tied jümmerto stärker up een Maal hen to richt, so dat to’n Bispeel dat Impen bi Platen oder de selektive Tucht bi Deren upkemen. == Domestizeert Dere == Domestizeert Dere sind to’n Bispeel {| class="wikitable sortable vatop" !Aard !Datum !Oord |- |[[Hund]] |15000 v.Chr. |Verscheden Öörd |- |[[Huuszeeg|Zeeg]] |10000 v.Chr.<ref>[https://web.archive.org/web/20120204221312/http://web.utk.edu/~persian/goat.htm]Zeder, M.A. (200) ''Goat busters track domestication.(physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal)''.</ref> |[[Asien]] en [[Nege Oosten]] |- |[[Schaap]] |8000 v.Chr.<ref>[http://wwwbibli.vet-nantes.fr/theses/2002/lallemand02_100/frame.htm]Lallemand M. (2002) ''Courte synthèse sur l'histoire du mouton, de la domestication à nos jours'' [http://ancientneareast.tripod.com/Zawi_Chemi_Shanidar.html]''Pre-Historic Zawi Chemi Shanidar''</ref> |[[Asien]] en [[Nege Oosten]] |- |[[Swien]] |8000 v.Chr.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=10747069&query_hl=4&itool=pubmed_docsum]Giuffra E., J.M. Kijas V., Amarger, O. Carlborg, J.T. Jeon, L. Andersson (2000) ''The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression.''</ref> |[[China]] |- |[[Koh]] |8000 v.Chr.<ref>[https://web.archive.org/web/20080213000000/http://www.comp-archaeology.org/WendorfSAA98.html ''Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Egypt.'']</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090626225631/http://palissy.humana.univ-nantes.fr/LABOS/UMR/serveur/recherche/pruvost.html] Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France.</ref> | align="center" |[[Indien]], [[Nege Oosten]], en [[Sub-Sahara|Sub-Saharisch Afrika]] |- |[[Katt]] |7000 v.Chr.<ref name="cat">.[http://www2.cnrs.fr/presse/communique/454.htm Un chat apprivoisé à Chypre, plus de 7000 ans avant J.C.], Press release from the CNRS, April 2004, . Original article: Vigne, J.-D., J. Guilaine, K. Debue, L. Haye & P. Gérard}} ''Early taming of the cat in Cyprus'', Science, 9 avril 2004. [https://web.archive.org/web/20181130124703/http://www2.cnrs.fr/presse/communique/454.htm Gearchiveerd] op 30 november 2018.</ref> |[[Middellannsche See]] |- |[[Hohn]] |6000 v.Chr.<ref>West B. and Zhou, B-X., ''Did chickens go north? New evidence for domestication'', World’s Poultry Science Journal, 45, 205-218, 1989, quoted [https://web.archive.org/web/20040729044604/http://www.adelaide.edu.au/ANZCCART/publications/dom_chicken.pdf here], 8 p. .</ref> |[[Süüdoostasien]] |- |[[Meerswienken]] |5000 v.Chr.<ref>{{Webarchiv|url=http://cavyhistory.tripod.com/ |wayback=20111009161651 |text=— |archiv-bot=2026-05-08 02:56:43 InternetArchiveBot }}Forstad, M.S. (z.j.) ''History of the Guinea Pig (''Cavia porcellus'') in South America, a summary of the current state of knowledge''</ref> |[[Peru]] |- |[[Esel]] |5000 v.Chr.<ref>Beja-Pereira, Albano et al.}} (2004) ''African Origins of the Domestic Donkey'', Science 304, 1781, 18 juin 2004, cité [https://web.archive.org/web/20080411115522/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6032 ici] .</ref><ref>[https://www.animaltraction.net/donkeys/donkeys-blench-history.pdf]Blench R.''The history and spread of donkeys in Africa'' .</ref> |[[Oolt Ägypten|Ägypten]] |- |[[Waterbüffel]] |4000 v.Chr. |[[China]] |- |[[Peerd]] |4000 v.Chr. |[[Ukraine]] |- |[[Lama]] |3500 v.Chr. |[[Peru]] |- |[[Graugoos]] |3000 v.Chr. |[[Europa]] |- |[[Siedenspinner]] |3000 v.Chr. |[[China]] |- |[[Felsenduuv]] |3000 v.Chr. |[[Oolt Ägypten|Ägypten]], [[Middellannsche See]] |- |[[Kameels|Kameel]] |2500 v.Chr. |[[Zentraalasien]] |- |[[Dromedaar]] |2500 v.Chr. |[[Araabsch Halveiland]] |- |[[Banteng]] | ? |[[Süüdoostasien]], [[Java (eiland)|Java]] |- |[[Gaur]] | ? |[[Süüdoostasien]] |- |[[Jak]] |2500 v.Chr. |[[Tibet]] |- |[[Swaangoos]] |1500 v.Chr. |[[Oostasien]] |- |[[Alpaka]] |1500 v.Chr. |[[Peru]] |- | valign="top" |[[Graue Aant]] |1000 v.Chr. |[[China]] |- |[[Moschusaant]] | ? |[[Süüdamerika]] |- |[[Rendeer]] |1000 v.Chr. |[[Siberien]] |- |[[Helmparlhohn]] |? |[[Afrika]] |- |[[Karpen]] |? |[[Oostasien]] |- |[[Frett]] |1500-500 v.Chr. |[[Europa]] |- |[[Puter]] |500 v.Chr. |[[Mexico]] |- |[[Goldfisch]] |300 |[[China]] |- |[[Kaninken]] |1600 |[[Europa]] |- |[[Zebu]] |8000 v.Chr. |[[Indien]] |- |[[Immen]] |4000 v.Chr. |Verscheden Öörd |- |[[Asiaatsche Elefant]] |2000 v.Chr. |[[Indus|Indusdelta]] |- |[[Dammhart]] |1000 v.Chr. |[[Middellannsche See]] |- |[[Pageluun]] |500 v.Chr. |[[Indien]] |- |[[Japaansche Wachtel]] |1100-1900 |[[Japan]] |- |[[Kanarie|Kanarienvogel]] |1600 |[[Kanaarsche Eilannen]], [[Europa]] |} == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Anthropologie]] [[Kategorie:Rass]] mdawi0o20an7ta4wc1v40ns77876x7s 0 185297 1064649 1064299 2026-05-08T08:11:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064649 wikitext text/x-wiki '''Joe Diorio''' (* [[6. August]] [[1936]] in [[Waterbury (Connecticut)|Waterbury]], [[Connecticut]] as ''Joseph Louis Diorio''; † [[2. Februar]] [[2022]]<ref name="obit">{{Internetquelle |autor= |url=https://benedettoguitars.com/2022/02/02/73000/ |titel=Nachruf |werk= |hrsg=Benedetto Guitars |datum=2022-02-02 |sprache=en |zugriff=2022-02-03 }}</ref>) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gitarre|Gitarrist]] un Musikpädagoog. == Leven un Wirken == Joe Diorio keem ünner den Infloot vun sien Unkel to dat Gitarrenspeel un hett van 1949 bit 1954 de Berdice School of Music besöcht. Eerste Upnahmen entstunnen Enn’n vun de 1950er-Johren mit [[Herb Jeffries]] un [[Lou Levy]]. Anfang/Midden vun de 1960er Johren hett he in Chicago mit [[Eddie Harris]] (''[[Exodus to Jazz]]''), [[Sonny Stitt]] (1963/64), [[Ira Sullivan]], [[Bennie Green]] un [[Stan Getz]] arbeit, later ok mit [[Anita O’Day]] (''Mello'Day'', 1978), [[Monty Budwig]], [[Pete Candoli|Pete]] und [[Conte Candoli]], [[Pat Metheny]], [[Horace Silver]], [[John Pisano]] un [[Freddie Hubbard]]. Af 1975 geev Diorio an de [[University of Miami]] Ünnerricht, speel dor mit lokalen Bands, en eegen Trio, dat ut hüm, [[Bob Magnusson]] (Bass) un [[Jim Plank]] (Slagtüüch) bestunn, un hett Musik för Feernseh-Dokumentatschonsfilme komponeert. 1977/78 hett he in de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]], 1980 in Frankriek, 1987–90 in Italien un 1989 in Öösterriek arbeit. Nah sien Plattendebüt 1975 – en Soloalbum – hett he twee Tributalben för [[Wes Montgomery]] un [[Antônio Carlos Jobim]] upnommen. In de 1990er Johren speel he för dat Label RAM eenige Alben in, an de [[Riccardo Del Fra]], Ira Sullivan un [[Steve LaSpina]] mitwarkt hemm; buterdem is he bi Upnahmen vun [[Robben Ford]], [[Gary Willis]] un [[Mick Goodrick]] (''Rare Birds'', 1993) to hören. In’n Beriek vun den Jazz weer he luut [[Tom Lord]] tüschen 1958 un 2007 an 63 Upnahmesessions bedeeligt, toletzt mit de Singerin Cathy Segal-Garcia.<ref name="lord">[[Tom Lord]] ''The Jazz Discography'' (online, afropen an’n 3. Februar 2022)</ref> Diorio hett an de [[University of Southern California]] ünnerricht, weer an dat [[Musicians Institute|Guitar Institute of Technology]] tätig un hett mehrer Lehrböker un Videos herutbrocht. Diorio weer ok Gastdozent an den [[Jazz & Rock Schulen Freiburg]]. To sien Schölers hemm ünner annern [[Paul Abler]], [[Bruce Eisenbeil]], [[Antonio Jasevoli]], [[Thomas Langer (Jazzmusiker)|Thomas Langer]] un [[Michael Musillami]] hörrt. == Book == * ''Jazz Structures for the New Millennium by Joe Diorio''. Mel Bay Publishing, 2000. == Diskographisch Henwiesen == * ''Italy'' (MGI Records; 1989) solo * ''Double Take'' (RAM, 1992) mit Riccardo Del Fra * ''We'll Meet Again'' (RAM; 1992) solo * ''The Breeze and I'' (RAM, 1994) mit Ira Sullivan * ''More than Friends'' (RAM, 1995) mit Steve LaSpina * ''Stateside'' (Diorio Jazz, 2000) mit Bob Magnusson un Jim Plank * ''It's About Time'' (2005), mit Bill Moio, Sid Jacobs, Jim Stinnett, Dom Moio == Lexikalisch Indrag == * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]].'' 8. Uplaag. Penguin, London 2006, ISBN 0-14-102327-9. * [[Leonard Feather]], [[Ira Gitler]]: ''The Biographical Encyclopedia of Jazz.'' Oxford University Press, Oxford u. a. 1999, ISBN 0-19-532000-X. == Weblinks == * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000787965 Biographie vun Joe Diorio bi AllMusic] * [https://www.jazzwax.com/2010/09/joe-diorio-and-sonny-stitt.html Feature över de Tosommenarbeit mit Sonny Stitt in ''Jazzwax'' (2010)] * [https://www.discogs.com/artist/1411164-Joe-Diorio Indrag bi Discogs] * [http://www.jazzguitarsociety.com/interview/jgs-joe-diorio-interview-jan-28-2013/ Interview (2013)] == Enkeld Nahwiesene == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134723732|LCCN=n/78/15431|VIAF=66651509}} {{SORTIERUNG:Diorio, Joe}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Gitarrenspeler]] qukodhw4d88la1csy64y19lfrh4hb6c 0 185512 1064659 1064309 2026-05-08T09:21:02Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064659 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:CastleBravo1.gif|duum|Exploschoon van ene Waterstoffbomm bi den den Test „Bravo“ (Sprengkraft: 15 Megatunnen TNT-Äquivalent) den 1. Märt 1954 up den Bikini-Atoll]] [[Bild:Castle_Romeo.jpg|duum|Wasserstoffbomnentest „Romeo“ (Sprengkraft: 11 Megatonnen TNT-Äquivalent) den 27. Märt 1954 up den Bikini-Atoll]] Ene '''Karnwapen''' ('''Atoomwapen''', '''Nuklearwapen''', '''Atoombomm''') is ene [[Wapen (Reedschop)|Wapen]], de [[Karnphysik|karnphysikaalsche]] Reaktschonen – [[Karnspleten]] un/oder Karnfuschoon – bruukt; konventschonelle Wapen bruukt för de Sprengkraft [[Cheemsch Reakschoon|cheemsche Reaktschonen]], bi de sik de Atoomkarnen nich verännert. In’n [[Tweete Weltkrieg|Tweeden Weltkrieg]] begünnen de Versöke med Karnwapen. Bi de Exploschoon sett ene Karnwapen veel [[Energie]] as Hitte un ioniseren Stralen frie. So kann ene Karnwapen in korte Tied ene Stad heel vernichten un hunderddusende Minschen ümbringen. De Stralen veroorsaket akute Stralenkankheid un up lange Sicht Schäden för de Gesundheid. De radioaktive Nedderslag na ene Exploschoon kontaminineert een noch veel gröter Gebeed. Dat Karnspleten make dat to’n Enne van den Tweden Weltkrieg hen mööglik, ene Wapen to med de Sprengkraft van dusenden Tunnen TNT to maken. In’n [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] brochte dat Wettrüsten den Unnersöök vöraan, so dat jümmerto stärker Karnwapen upkemen, de to’n Enne de Kraft van meer as ene Millionen Tunnen TNT hadden. De eerste Atombomme het dat Manhattan-Prjekt in de USA uutfunnen. Den 16. Juli 1945 gav dat den eersten Karnwapentest, dat Projekt Trinitiy. Den 6. un 9. August 1945 smeten de USA Karnwapen över de japaansche Städe Hioshima un [[Nagasaki]] af. Sied den gav dat kene Angreep med Karnwapen meer. De USA un de [[Sowjetunion]] testen man jümmerto Karnwapen, een anner afto schrecken. Ook de Sowjetunion het van 1949 an Atomwapen buut. Den 30.&nbsp;Oktober 1961 het de Sowjetunion över dat Eiland Nowaja Semlja de Zar-Bomm test, de med 57 Megatunnen de stärkste Karnwapen is, de je test worde. In den Kolen Krieg gav dat een Wettrüsten twischen de USA un de Sowjetunion. Up den Hoogpunkt hadden de beiden Staten tohope an de 70.000 Karnwapen.<ref name="sagepub-62464">Robert S. Norris, Hans M. Kristensen: [http://bos.sagepub.com/content/62/4/64 ''Global nuclear stockpiles, 1945–2006.''] In: ''Bulletin of the Atomic Scientists.'' Band 62, Nummer 4, 2006, S.&nbsp;64.</ref> Dat is allens tohope ene Sprengkraft, de 800.000 mal stärker is as de Bomme, de Hiroshima vernichte.<ref>[[Vaclav Smil]]: ''Energy at the Crossroads''. MIT Press 2005, S. 118. </ref> Ene Karnwapen bruukt [[Plutonium]] un anrikert [[Uran]]. So dat de Karnreakters upkemen. So brochte de Karnwapen, dat ook vöran Karnenergie zivil to bruken. Karnwapen güllen in’n Kolen Krieg, as een Middel to’n Afschrecken, de enen direkten Krieg afwennen, indem dat se droen konnten de Minschheid to vernichten. Med de Tied kregen meer un meer Staten Atomwapen; vandage sind negen Staten Atommächte: [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]], [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]], [[Frankriek]], [[Volksrepubliek China|China]], [[Israel]], [[Indien]], [[Pakistan]] un [[Noordkorea]]. Tohope hebbet alle Staten vandage an de 13.865 Atomwapen; in’n 1980er jaren weren dat noch 70.000.<ref>spiegel.de: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/sipri-bericht-zu-atomwaffen-zahl-geht-zurueck-arsenale-werden-aber-modernisiert-a-1272725.html ''Zahl der Atomwaffen geht zurück – Arsenale werden aber modernisiert''] (hoogdüütsch)</ref> Dat is man jümmers noch noog de Minschheid meer as eenmaal to vernichten.<ref name="atomwaff-683092">{{Internetquelle |autor= |url=http://www.atomwaffena-z.info/glossar/o/o-texte/artikel/f68bb30f92/overkill.html |titel=Atomwaffen A–Z: Overkill |werk=atomwaffena-z.info |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170121125347/http://www.atomwaffena-z.info/glossar/o/o-texte/artikel/f68bb30f92/overkill.html |archiv-datum=2017-01-21 |abruf=2017-01-21 }}</ref> == Literatuur == * ''Die UNO-Studie: Kernwaffen''. C.H.Beck, München 1982, ISBN 3-406-08765-5. * Peter Auer: ''Von Dahlem nach Hiroshima. Die Geschichte der Atombombe''. Aufbau, Berlin 1995, ISBN 3-351-02429-0. * Klaus Fuchs, Ruth Werner, Eberhard Panitz: ''Treffpunkt Banbury oder Wie die Atombombe zu den Russen kam''. Das neue Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-360-00990-8. * Robert Jungk: ''Heller als tausend Sonnen''. 1958 und ''Strahlen aus der Asche'', Alfred Scherz Verlag, 1959 * Rainer Karlsch, Zbynek Zeman: ''Urangeheimnisse''. Links, Berlin 2002, ISBN 3-86153-276-X. * Hubert Mania: ''Kettenreaktion. Die Geschichte der Atombombe''. Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 2010, ISBN 978-3-498-00664-8. * Richard Rhodes: ''The Making of the Atomic Bomb'' 1995, ISBN 0-684-81378-5, deutsch Greno, Nördlingen 1988; Volk und Welt, 1990, ISBN 3-353-00717-2 (Standardwark). * [[Józef Rotblat|Joseph Rotblat]]: ''Strahlungswirkungen beim Einsatz von Kernwaffen'', Berlin 1996, ISBN 3-87061-544-3. * Helmut Simon: ''Atomwaffen vor dem Internationalen Gerichtshof''. Lit, [[Mönster]] 1997, ISBN 3-8258-3243-0. * Peter D. Smith: ''Doomsday men. The real Dr. Strangelove and the dream of the superweapon'', St. Martin’s Press, New York 2007, ISBN 978-0-312-37397-9. ISBN 0-312-37397-X. * Wolfgang Sternstein: ''Atomwaffen abschaffen!''. Meinhardt, Idstein 2001, ISBN 3-933325-05-6. * Mark Walker: ''Die Uranmaschine. Mythos und Wirklichkeit der deutschen Atombombe''. Siedler, Berlin 1990, ISBN 3-88680-359-7. * Egmont R. Koch: ''Atomwaffen für Al Qaida. „Dr.No“ und das Netzwerk des Terrors''. Aufbau Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-351-02588-2. * Kenneth W. Ford: ''Building the H Bomb – A Personal History.'' World Scientific, Singapur 2015, ISBN 978-981-4632-07-2. == Nettverwiese == {{Commonscat|Nuclear weapons|Atomwapen|S}} * [http://www.wilsoncenter.org/program/nuclear-proliferation-international-history-project Sammlung van Archivdokumenten un akadeemschen Artikel to’n Thema bi’n ''Nuclear Proliferation International History Project''] (engelsch). * [http://www.atomwaffena-z.info/ Online-Lexikon to Atomwapen] * [http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq0.html Nuclear Weapons FAQ] (engelsch) * [http://www.safog.com/home/atombombe.html Dokumentatschonen un Diagramme to de Atombomme] == Nawiese == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Wapen]] [[Kategorie:Karnphysik]] kritl8aswcv1nemf9dubspyagqfj4bw 0 185520 1064662 1064312 2026-05-08T09:30:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064662 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|Naam=Keno Veith|Pseudonym=De Swatten Ostfrees Jung|Boortsdag=[[14. Januar]] [[1981]]|Boortsstell=[[Wittmund]]|Arbeid=Lohner, <br/> Blogger, Influenecer|Bild=[[Bild:Keno Veith „Keno“ - Pressekonferenz - Werner Rennen 2018 01.jpg|center|duum|Keno bi een Presskonferenz 2018]]}} '''Keno Veith''' bekannt as ''de Schwatten Ostfrees Jung'' ( * [[14. Januar]] [[1981]]<ref>{{Internetquelle |autor=Jessica Gabele |url=https://www.swp.de/panorama/personen/kampf-der-realitystars-2024-teilnehmer-keno-veith-73691499.html#:~:text=Name%3A%20Keno%20Veith,Januar%201981 |titel=Wer ist Keno Veith? |werk=swp.de |hrsg=Südwest Presse |datum=2024-04-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240502023857/https://www.swp.de/panorama/personen/kampf-der-realitystars-2024-teilnehmer-keno-veith-73691499.html |archiv-datum=2024-04-02 |abruf=2024-06-21 |sprache=de}}</ref> in [[Wittmund]]) is ene Social-Media-Pesöönlikheid, Influencer un Blogger. Een Video, wo het sük fastfohren bi de Maisaarnt het is viral gaan un he is infürsehn Blogger wurrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kenos.shop/ueber-mich/ |titel=De Schwatten Ostfrees Jung |werk=Keno Veith - Offizieller Merchstore |seiten=kenos.shop.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240616184141/https://www.kenos.shop/ueber-mich/ |archiv-datum=2024-06-16 |abruf=2024-06-21 |sprache=de-DE }}</ref> Keno het sin grode Liedenschap to’n Beroop maakt un he is Treckerschruver (Land- un KFZ-Mechaniker) wurrn. == Leven == === Kinnertied un Jöögd === Sien Vadder is [[Oostfreesland|Osfrees]] un het sien Leev in [[Kamerun]] funnen, as he mit de ''Dütschen Entwicklungsdenst'' (DED) in Kamerun wesen is. Keno is in Wittmund baren. Sien Öllern sünd na Kamerun trügg trucken. Aver he hett dat Klima in Kamerun nich verdragen. Keno is in [[Asel (Wittmund)|Asel]] up de Hoff van sien Grootollen groot wuren. He hett American Football in [[Willemshaven|Wilelmshaven]] spölt. Sien Hobby sünd Musik, Schruven, Powerlifting. == Dit un Dat == 2017 [https://www.fernsehserien.de/ndr-talk-show/folgen/807-folge-807-1139506NDR Talkshow Folge 807 Bi Barbara Schöneberger]2019 Keno in’n ''[[Spiegel]]''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/suche/?suchbegriff=Keno+Veith |titel=Suche - DER SPIEGEL |abruf=2024-06-21}}</ref> 2020 [https://www.youtube.com/watch?v=hZZJH6rUmAw „Keno bi Galileo“] 2022 [https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Lohnunternehmer-und-Youtube-Star-Keno-Veith-im-Mais,nordmagazin100322.html Keno bi’n NDR] 2024 [https://de.wikipedia.org/wiki/Kampf_der_Realitystars_%E2%80%93_Schiffbruch_am_Traumstrand RTL2 „Kampf der Realitystars“] == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20240616184141/https://www.kenos.shop/ueber-mich/ Sien Websteed ''keno.shop.de''] * [https://www.facebook.com/Eastfrisianjong/videos/189320531639806/ Sien viral Video] * [https://www.agrarheute.com/land-leben/eigentlich-keno-veith-besuch-beim-schwatten-ostfrees-jung-541161 Wer ist eigentlich Keno Veith? Besuch beim Schwatten Ostfrees Jung] in ''agrar heute'' * [https://www.nwzonline.de/ratgeber/kampf-der-realitystars-2024-keno-veith-wird-trash-tv-star-de-schwatten-ostfrees-jung-bei-rtl2-zu-sehen_a_4,0,4234732701.html Kampf der Realitystars ] * [https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/nordmagazin/Lohnunternehmer-und-Youtube-Star-Keno-Veith-im-Mais,nordmagazin100322.html Keno bi’n NDR] * [https://www.fernsehserien.de/ndr-talk-show/folgen/807-folge-807-1139506 Keno bi Barbara Schöneberger ] == Enkeld Nahwiesen == <references/>{{NDS wiki}}{{DEFAULTSORT:Veith, Keno}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Boren 1981]] 52lxahd0gpfkalclc6lfwwf3qd08xlf 0 185687 1064578 1064242 2026-05-08T01:02:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064578 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox Person | Naam ='''Bruce Lee<br/> {{lang|zh-Hant|李小龍}}''' | Bild = [[Bild:Bruce Lee 1973 (cropped).jpg|duum|zentriert|Bruce Lee 1973]] | Öller = | Boortsdag =[[27. November]] [[1940]] | Boortsstell =[[San Fransisco]] | Doodsdag =[[20. Juli]] [[1973]] | Doodsstell =[[Hongkong]] | Natschoonalität =[[Vereenigte Staten]] | Kunnig för = | Arbeid =[[XXB]] | Uttekens = }} '''Bruce Lee''' ({{zh|v=李小龙|t=李小龍|k=Lee Siu-lung|p=Lǐ Xiǎolóng|kj=Lei5 Siu2lung4}},* [[27. November]] [[1940]] in [[San Fransisco]]; † [[20. Juli]] [[1973]] in [[Hongkong]], boren as{{zh|kurz=1|c=李振藩|p=Lǐ Zhènfán|kj=Lei5 Zan3faan4}}) was een [[Vereenigte Staten|US-amerikaanschen]] [[Schauspeler]] un [[Kampkunst|Kampkünstler]] med [[China|chineeschen]] Worteln.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606 |titel=Jun Fan Jeet Kune Do |hrsg=Bruce Lee Foundation |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100723235948/http://www.bruceleefoundation.com/index.cfm?pid=10606 |archiv-datum=2010-07-23 |abruf=2013-02-16 }} In: bruceleefoundation.com, abgerufen am 9. Januar 2020 (englisch).</ref> He geld för een Ikoon in’n [[Martial-Arts-Film]] un as enen mang den gröttsten Kampkünstlers in’n 20.&nbsp;Jaarhunnerd.<ref>{{Internetquelle |autor=Mark McDonald |url=https://www.nytimes.com/2009/12/12/business/global/12iht-lee.html |titel=From Icon to Lifestyle, the Marketing of Bruce Lee |werk=The New York Times |datum=2009-12-11 |abruf=2024-01-27 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Bruce-Leersquos-70th-birth-anniversary-celebrated/article15721894.ece |titel=Bruce Lee’s 70th birth anniversary celebrated |werk=The Hindu |datum=2010-11-30 |abruf=2024-01-27 |sprache=en}}</ref> == Filmographie == * 1941: Golden Gate Girl * 1946: The Birth of Mankind * 1948: Wealth Is Like a Dream ''(Fu gui fu yun)'' * 1949: Sai See in the Dream ''(Meng li xi shi)'' * 1950: The Kid ''(Xi lu xiang)'' * 1951: Infancy ''(Ren zhi cu)'' * 1953: Blame it on Father / It’s Father’s Fault ''(Fu zhi guo)'' * 1953: Qian wan ren jia * 1953: The Guiding Light ''(Ku hai ming deng)'' * 1953: A Mother’s Tears ''(Ci mu lei)'' * 1953: In the Face of Demolition ''(Wei lou chun xiao)'' * 1955: Gu xing xue lei * 1955: Love ''(Ai)'' * 1955: Gu er xing * 1955: Love Part 2 ''(Ai xia ji)'' * 1955: We Owe It to Our Children ''(Er nu zhai)'' * 1956: Zao zhi dang cu wo bu jia * 1956: Sweet Time Together ''(Zha dian na fu)'' * 1957: The Thunderstorm ''(Lei yu)'' * 1960: The Orphan ''(Ren hai gu hong)'' * 1966–1967: [[Batman (Fernsehserie)|Batman]], Fernsehserie * 1966–1967: The Green Hornet, Fernsehserie * 1967: Ironside, Fernsehserie * 1968: [[Blondie (Fernsehserie, 1968)|Blondie]], Fernsehserie * 1969: [[Here Come the Brides]], Fernsehserie * 1969 Marlowe * 1971: Tang shan da xiong) * 1971: Longstreet, Fernsehserie * 1972: Jing wu men * 1972 Meng long guo jiang * 1973: Enter the Dragon * 1978: Game of Death == Nettverwiese == {{Commonscat|Bruce Lee}} {{Wikiquote|Bruce Lee}} == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=XXGND|LCCN=0/00/000000|NDL=0000000|VIAF=00000000}} {{DEFAULTSORT:Lee, Bruce}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Boren 1940]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Kampkunst]] mfh3lq2xud9ubb2dd7m75amkdenp2qw 0 186648 1064584 1064245 2026-05-08T01:51:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064584 wikitext text/x-wiki '''Christa Arntz''' (* [[1. Januar]] [[1943]] as ''Christa Rohlfsen'' in Heidmöhlen, † [[19. Juli]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |titel=Christa Arntz |werk=Trauer Nordwest |url=https://traueranzeigen.nwzonline.de/traueranzeige/christa-arntz |abruf=2026-02-17}}</ref> weer ene [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] [[Schriever|Schrieversche]] uut [[Schörtens]], de op [[Noordneddersassisch]] schreev.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/nds/author/Christa-Arntz |titel=Christa Arntz un dat Plattdüütsche |abruf=2025-07-22}}</ref> Se het de Schörtenser Plattdüütschgrupp ''De Plattsnackers'' in’t Leven ropen, organiseert un leidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=4996 |titel=Autor: Christa Arntz |abruf=2025-07-22 }}</ref><ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.de-plattsnackers.de/personliches/ |titel=» Persönliches |abruf=2025-07-22 |sprache=en-US }}</ref> Eer plattdüütsch Geschichten lees se ook bi dat Börgerradio [[Radio Jade|''Radio Jade'']] vör.<ref name=":0" /> In de ''Jeverlandbote'' vun de [[Nordwest Zeitung|''Nordwest Zeitung'']] schreev se ene plattdüütsche Kolumn.<ref>{{Internetquelle |autor=NWZonline.de |url=https://www.nwzonline.de/kultur/schoost-heimatsprache-liebeserklaerung-an-plattdeutsche-sprache_a_5,1,640036601.html |titel=Liebeserklärung an plattdeutsche Sprache |datum=2007-10-26 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250722081344/https://www.nwzonline.de/kultur/schoost-heimatsprache-liebeserklaerung-an-plattdeutsche-sprache_a_5,1,640036601.html |archiv-datum=2025-07-22 |abruf=2025-07-22 |sprache=de}}</ref> == Warken == * ''Rutfunnen, ranholt un upschreben'': Neue plattdeutsche Kurzgeschichten, Jever: Brune-Mettcker, 2007 * ''Van Niglijee bit Oldölfatt'': Van allens wat ; Geschichten und Gedichte aus der Fülle dieses Lebens, Jever: Brune-Mettcker, 2005 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen]] == Weblenken == {{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Christa|ACHTERNAAM=Arntz}} * [https://www.de-plattsnackers.de/personliches/ Christ Arntz] op ''plattsnackers.de'' ([https://web.archive.org/web/20250323105925/https://www.de-plattsnackers.de/personliches/ Archiv]) * [https://www.de-plattsnackers.de/autorenliste/?details=QXJudHogLyBDaHJpc3Rh Texten vun Christa Arntz] op ''plattsnackers.de'' {{PBuB|NAME=Christa Arntz|ID=4996}} * [https://www.nwzonline.de/friesland/nachruf-christa-arntz-ist-gestorben-plattsnackerin-aus-schortens_a_4,2,1442212951.html (Nahroop, mit Bild)] == Footnoten == <references /> {{DEFAULTSORT:Arntz, Christa}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] {{NDS wiki}} {{Normdaten|TYP=p|GND=XXGND|LCCN=0/00/000000|NDL=0000000|VIAF=00000000}} 8ka8iwxotqar8vgoiwjjtr1n8mihf0e 0 186829 1064624 1064282 2026-05-08T06:02:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064624 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}{{Lang|de|'''Hamburgisches Wörterbuch'''}} ({{S|nds|''Hamborgsch Wöörbook''}}) is de Titel för dat wetenschoplike Wöörbook, dat’t [[Hamborger Platt]] uptekent. Dat Gestreek, dat’t Wöörbook beschrivt, kümt to’n groten Deel met’n Grenzen van de [[Hamborg|Hansestadt Hamborg]] vandage övereen. Dat „Hamborgsch Wöörbook“ is een histoorsch Wöörbook, dat Materiaal uut 8. Jaarhunnerden Tied tohoopbringt –&nbsp;daar find sik Belegen uut’n 13. bet to’n 20.&nbsp;Jhd. binnen. Man alleen hier un daar stellt dat Wöörbook, de Spraak vöör’t 17. Jhd. daar, denn de öldsten Belege beschrivt al dat {{Lang|de|''[[Mittelniederdeutsche Wörterbuch]]''}}. De [[Lemma|Lemmata]] sind na dat [[Alphabet]] sorteert. Wat över de [[Grammatik]], de Tied, in de dat Woord bruukt worrn is un wat dat Woord heet, find sik bi jeden Indrag. Af un an givt dat Angaven to Varianten un Anmarkels to de Spraakstil. Bispeelsätze maakt klaar, wat tovöör över Grammatik un [[Semantik]] vertellt worrn is. Mit sienen velen Verwiesen kann een dat Wöörbook ook na Saakthemen bruken un upsluten. Ook typsch Hamborger Egennaam sind uplist; Oordsnamen sind man deelwiese in dat Wöörbook upnomen worrn. Feld- un Stratennamen sind unner dat Lemma up dat se Betog nimt list. Seggwisen, Riemsels un Bruukdom sind ook upnomen worrn, so dat’t Wöörbook ook een Born för de [[Volkskunne]] is. == Historie == De Arbeidstelle för dat Wöörbook hebbt [[Conrad Borchling]] un [[Agathe Lasch]] an’n ''Deutschen Seminar'' (sied 1919 ''Germanisches Seminar der Universität'') van de [[Universität Hamborg]] gründ. De Plaans un Organisatschoon weren Upgaven van Agathe Lasch, de mit man een paar Hülpkräften veel Materiaal sammelt un uutweerd het. As Jüüdsche is Agathe Lasch 1934 uut den Staatsdeenst ruutsmeten worrn, so dat’t eerst kenen gav, de sik alleen mit Wöörbook befaten konn. Eerst 1952 het [[Käthe Scheel]], de al as friege Metarbedersche an dat Projekt mit togange wesen was, ene faste Stelle för dat Wöörbook kregen. 1956 is de Publikatschoon anfungen. 2006 is de sesste un letste Band ruutkomen. == Borns un Materialien == Dat Archivmaterial, nu een afsloten Korpus, ümfaat an de ene Millionen Belege uut acht Jaarhunnderden Tied. De Borns deelt sik in veer Gruppen: * Öller Wöörböker un Wöörlisten över Mundart un Fackmundarten. Daar tellt dat <nowiki><i>Idioticon Hamburgense</i></nowiki> von [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] (1678–1761), dat [[Holsteinische Idiotikon|''Holsteinische Idiotikon'']] van J.F. Schütze (1800–1806), in dat ook veel uut Hamborg staat, un ümfangrieke Kollektschonen van [[Jürgen Niklaas Bärmann|G.N. Bärmann]] (üm 1840), [[H.P.E. Krage]] (üm 1850) un sunnerlik [[Christoph Walther (Philoloog)|C. Walther]] (twede Halve 19.&nbsp;Jhd.) * Literatuur uut de Wetenschop to Historie un Volkskunne * Saaktexte uut öller Tieden (Kröönken, Rechtstexte, Tolllisten, Arznieböker, Dichtwark), Mundaardliteratuur * Materialen uut Ümfragen in Bläder, Tiedschriften, Fragebögen un Materialien, de Friewilige insend hebbt (SPontaan-materila) == Publikatschoon == ''Hamburgisches Wörterbuch.'' Auf Grund der Vorarbeiten von Christoph Walther und Agathe Lasch hrsg. von Beate Hennig und Jürgen Meier. Bearb. von Beate Hennig, Jürgen Meier und Jürgen Ruge. [[Wachholtz Verlag]], [[Niemünster]] 2006, ISBN 3-529-04603-5: * Band 1 (A–E) 1985 * Band 2 (F–K) 2000 * Band 3 (L–R) 2004 * Band 4 (S) 2005 * Band 5 (T–Z, Nachträge zu A–S) 2006 == Literatuur == * H. Kuhn: Vorwort zur 1. Lieferung, 1956. * J. Meier: Vorwort zum 1. Band, 1985. * J. Meier: ''Das Hamburgische Wörterbuch''. In: ''Geschichte, Konzeption, Nutzen''. Jahresgabe der Klaus-Groth-Gesellschaft, 1980, S.&nbsp;168–174. == Weblenken == * [https://www.slm.uni-hamburg.de/niederdeutsch/ueber-die-abteilung/hamburgisches-wb.html ''Hamburgisches Wörterbuch : Niederdeutsche Sprache und Literatur (NdSL) : Universität Hamburg.''] (hoogdüütsch) * {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-05-08 06:02:18 InternetArchiveBot }} {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-05-08 06:02:18 InternetArchiveBot }} (hoogdüütsch)  {{Navigatschoonsliest Düütsch Grootlandschopswöörböker}} [[Kategorie:Wöörbook]] [[Kategorie:Dialektologie]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hamborg]] 0zosnta6aqcrxkf8vt0ejj8yly6gojj 0 186953 1064600 1064260 2026-05-08T03:19:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064600 wikitext text/x-wiki [[Datei:Edward Hopper, New York artist LCCN2016871478.jpg|mini|Edward Hopper (1937)]] [[Datei:Hopper sig.png|mini|Ünnerschrift vun Edward Hopper]] '''Edward Hopper''' (* [[22. Juli]] [[1882]] in [[Nyack]], [[New York (Bundesstaat)|New York]]; † [[15. Mai]] [[1967]] in [[New York City]], New York) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Maleree|Maler]] vunn den [[Amerikaansch Realismus|Amerikaanschen Realismus]]. Hopper sien in köhl Farvgeven hollen [[Realismus (Kunst)|realistische]] Biller wiesen up de Eensamkeit vun den modernen Minschen un de Leere vun dat modern Leven hen. <ref>Dat Motiv vun de Eensamkeit is dat för völ Betrachter offensichtlichste un ok vun Kritikern faken betonte zentrale Motiv vun de Warken vun Hopper. Up de anner Siet forder Hopper sülvst dorto up, dissen Aspekt bi de Interpretatschoon vun sien Warken nich to düchtig to betonen: ''The loneliness thing is overdone.'' https://www.edwardhopper.net/, afropen an'n 25. September 2013.</ref> He gellt as [[Chronik|Chronist]] vun de US-amerikaansch Zivilisatschoon. == Biographie == === Jöögd un Utbillen === [[Datei:Edward Hopper`s birthplace Nyack.JPG|mini|Gebortshuus vun Edward Hopper in Nyack, New York]] Edward Hopper wurr 1882 in Nyack, New York, as tweet Kind vun Garret Henry Hopper un Elizabeth Griffiths Smith Hopper boren, de Familie weer [[Baptisten|baptistisch]],<ref name=":0">{{Literatur |Autor=Ivo Kranzfelder; traduction Annie Berthold |Titel=Edward Hopper 1882–1967 – Vision de la réalité |Verlag=Taschen Verlag |Ort=Köln |Datum=2002 |ISBN=3-8228-2048-2 |Seiten=7–13}}</ref> de Vader bedreev en lütten Textil- und Körtwarenladen. Hopper weer vun engelsch-nedderlannsch-[[Wales|walisisch]]<ref name=":0" /> Afstammen. Sien Süster Marion<ref name=":0" /> wurr twee Johr vör hüm boren. As de meest Kinner hett he sück mit Teeknen befaat, wobi he sien Teknungen af dat teihnt <ref name=":0" /> Levensjohr signeeren dee. He harr den Wunsch, Künstler to wurrn, un sien Öllern harrn nix dorgegen. De Blick up den Hudson River führ dorto, dat he sück för Bööt un Rennyachten begeistern dee. In dat Öller vun 15 Johren hett he sück en lütt Segelboot („Catboat“) baut. Wiel de jung Hopper ok dat Segeln geern much, hett he en Karriere as Marinearchitekt in Betracht trucken.<ref name=":3">{{Internetquelle |url=https://artinwords.de/edward-hopper/ |titel=Edward Hopper: Stil, Themen und das berühmteste Bild des Malers |werk=Kunst, Künstler, Ausstellungen, Kunstgeschichte auf ARTinWORDS |abruf=2020-01-31}}</ref> Edward Hopper sien Interesse an de amerikaansch Architektur fung all in de Kindheit an un hull wiels sien gesamt Karriere an.<ref name=":3" /> 1899 hett he de [[High School]] afslooten. Van 1900 bit 1906 studeer he an de New York School of Art (hüüd [[Parsons School of Design]]) dat Fack [[Illustratschoon]] bi Frank Vincent DuMond un Arthur Keller as ok dat Fack [[Maleree]] bi [[William Merritt Chase]], [[Kenneth Hayes Miller]] un [[Robert Henri]], den Mentor vun de [[Ashcan School]]. Neben dat intensive Befaaten mit düütsch, franzöösch un russisch Literatur hemm besünners Maler as [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]], [[Francisco de Goya]], [[Gustave Courbet]] un [[Édouard Manet]] den jungen Künstler wichtige Orienteerenspunkte boden.<ref name=":1">{{Internetquelle |autor=Fondation Beyeler |url=https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |titel=Edward Hopper |hrsg=Fondation Beyeler |datum=2020 |sprache=de |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200213183329/https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |archiv-datum=2020-02-13 |abruf=2020-01-31 |archiv-bot=2023-04-19 07:59:11 InternetArchiveBot }}</ref> In de Johren 1906/1907 un 1909/1910 hett he mit finanziell Hülp vun sien Öllern Europa bereist un hett ünner annern [[Paris]] mit den [[Société du Salon d’Automne|Salon d’automne]],<ref name=":0" /> sowie London,<ref name=":0" /> Brüssel,<ref name=":0" /> Amsterdam, Haarlem<ref name=":0" /> un Berlin besöcht. In Paris, wo he bi en franzöösch Familie leev, wurr de Leev to’n Impressionismus dör sien Studienkollegen [[Patrick Henry Bruce]] un Museumsbesöken waakt. Bruce hett hüm mit de Malern in Paris bekannt maakt. Hopper interesseer sück besünners för de Warken vun [[Pierre-Auguste Renoir]], [[Alfred Sisley]] un [[Camille Pissarro]].<ref name=":4">{{Internetquelle |url=https://artinwords.de/edward-hopper/ |titel=Edward Hopper: Stil, Themen und das berühmteste Bild des Malers |werk=Kunst, Künstler, Ausstellungen, Kunstgeschichte auf ARTinWORDS |abruf=2020-01-31}}</ref> Sien tweet Europareise führ hüm in’n Mai un Juni 1910 nah Madrid<ref name=":0" /> und Toledo.<ref name=":0" /> === Arbeit as Illustrater === [[Datei:Edward-Hopper-1907-paris.jpg|mini|Edward Hopper in Paris (1907)]] Af 1905 hett Hopper as [[Illustrater]] för [[Warfagentur]]en (vör allen för C.&nbsp;C. Phillips & Co.), in dat eerst Johr in Deeltiet, later freeberoplich arbeit. Disse Tätigkeit, för dat Inkommen in de nächst 16 Johren wichtig, hett he aber nich as Deel vun sien künstlerisch Schaffen ansehn. Hopper kunn bit to sien 42. Levensjohr nich vun de Maleree leven. He hett sück an Utstellungen vun den vun Robert Henri leit McDowell Club bedeeligt, wo he mit Radeerungen sien eersten finanziellen Spood as Künstler harr.<ref name=":0" /><ref name=":3" /> 1913 nehm he an de [[Armory Show]] in New York City deel un hett dor för 250 Dollar sien eerst Gemälde, ''[[Sailing (Gemälde)|Sailing]]'' verköfft. Dat weer dat eerste un för de folgend teihn Johr eenzig Gemälde, dat he verkoopen kunn. Siet 1914 weer Hopper Liddmaat vun den Whitney Studio Club, de vun [[Gertrude Vanderbilt Whitney]] grünnd wurrn weer. Sien Früen un Künstlerkolleeg Martin Lewis broch hüm 1915 de Technik vun de Radeerung bi. Af 1915 entstunnen eenige wenig bekannt [[Radeerung]]en. Hopper sülvst hett de Inführung as enorm wichtig för sien wiederes Wark betekent: „Nachdem ich mit dem Radieren angefangen hatte, kristallisierten sich meine Gemälde heraus.“<ref name=":3" /> Wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hett sück Edward Hopper as Plakatkünstler Anerkennung vun Updraggevern, Publikum un Kritik verdeent. Hopper wunn 1918 en Plakatwettbewarf vun de United States Shipping Board.<ref name=":3" /> In‘n Januar 1920, Hopper weer nu all 37 Johr olt, stellt he as Eenzelutsteller in den Whitney Studio Club Gemälde ut, de sien Früen, de Künstler Guy Pène du Bois, kurateeren dee.<ref name=":3" /> Af 1922 keemen eerste Artikel över hüm in Kunsttietschriften. Tietlevens droog Edward Hopper en Zettel in sien Jackentasch, up den he en Zitat ut en Breef vun Goethe schreven harr. Hopper harr in de School ok Düütsch lehrt.<ref name=":3" /> Dat Zitat luut: „Sieh Lieber, was doch alles Schreibens Anfang und Ende ist, die Reproduktion der Welt um mich, durch die innere Welt, die alles packt, verbindet, neuschafft, knetet und in eigner Form, Manier, wieder hinstellt, das bleibt ewig Geheimnis, Gott sei Dank, das auch ich nicht offenbaren will den Gaffern und Schwätzern.“ ([[Johann Wolfgang von Goethe]] in en Breef an Friedrich Heinrich Jacobi, 21. August 1774).<ref name=":3" /> === Eersten Spood as Maler === 1915 hett Hopper in [[Gloucester (Massachusetts)]] de Malerin un Schauspelerin [[Josephine Hopper|Josephine Verstille Nivison]] (nöömt „Jo“) kennen lehrt, de he an’n 9. Juli 1924<ref name=":0" /> heiraadt hett. Se geev hör eegen Malerei wietgahnst up un wurr sien Lieblingsmodell, da an’n meesten in Hopper sien Biller wiest wurrd. Se weer dat ok, de sien Deelnahm an en internatschonalen Gruppenutstellung vun dat [[Brooklyn Museum|Brooklyn Museum of Art]] vermiddeln dee, de för Hopper den Dörbröök bedüüden dee. Dat Brooklyn Museum of Art hett dat Gemälde ''[[The Mansard Roof]]'' (1923) för 100 Dollar anköfft. Dat weer dat tweete Gemälde, dat Hopper verkoopen kunn.<ref name=":3" /> In dat Johr funn ok sien eerste kommerzielle Eenzelutstellung in de Galerie vun Frank Rehn statt, de bit to sien Levensenn’n sien [[Galerist]] bleev. [[Datei:3 Washington Square North, NYC.JPG|mini|De Wahnen vun Hopper in New York City, 3 Washington Square North]] Wiels de [[Weltwertschapskrise]] wurrr he in den USA en bekannt un anerkannt Maler. To’n Bispeel hett he 1929 twee [[Öölgemälde]], 14 [[Aquarell]]e un 80 Graphiken för insgesamt 6.211 Dollar verköfft. De wertschapliche Spood stell sück eerst 1930 in, nahdem dat Museum of Modern Art un in dat folgend Johr dat Whitney Museum of American Art Biller vun Hopper köfft harr. 1933 all wies dat [[Museum of Modern Art]] en [[Retrospektive]], de Alfred H. Barr in dat Museum of Modern Art in New York organiseeren dee. Se weer van’n 1. November bit to’n 7. Dezember 1933 apen.<ref name=":3" /> De Utstellung hett en apenlich Debatte utlöst, of Hopper sien Biller tatsächlich „modern noog“ weern, um in dat MoMA utstellt to wurrn. De Kritiker [[Clement Greenberg]] hett Hopper vörsmeeten, dat he en „schlechten Maler“ weer, de sien technische Untolänglichkeiten hüm allerdings to en „överleegen Künstler“ maaken deen. Hopper bewegte sich allerdings fernab der Diskurse „moderner“ Kunst.<ref>{{Literatur |Autor=Clement Greenberg |Hrsg=John O’Brian |Titel=The Collected Essays and Criticism |Sammelwerk=Review of the Whitney Annual - The Nation |Band=2 |Nummer= |Auflage= |Ort=Chicago |Datum=1946-12-28 |ISBN= |Seiten=118}}</ref> In de Johren 1935 bit 1937 wunn he veer wichtig Priesen, denen völ wiedere folgen deen. 1941 hett he in’n Auto de Westküst vun de Vereenigte Staten bereist, 1943 folg de eerste Reis nah [[Mexiko]]. 1945 wurr he in de de [[American Academy of Arts and Letters]] wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://artsandletters.org/?s=Edward+Hopper&restype=all |titel=Members: Edward Hopper |hrsg=American Academy of Arts and Letters |abruf=2019-04-04}}</ref> 1950 wies dat Whitney Museum sien eerst groot Retrospektive, de ok in [[Boston]] un [[Detroit]] wiest wurr. In dat sülvig Johr kreeg he dat Ehrendoktorat vun dat [[Art Institute of Chicago]]. 1952 hett he mit dree anner Malern de USA bi de [[Biennale di Venezia|Biennale in Venedig]] vertreeden. 1960 hett sück Hopper utdrücklich gegen gen Vörherrschap vun de abstrakten Kunst in de dormalig Maleree wennd. In dat glieker Johr wies dat [[Wadsworth Atheneum]] in [[Hartford (Connecticut)]] en Utstellung vun sien Warken. 1962 geev dat en Retrospektive in dat [[Philadelphia Museum of Art]]; 1964 folg en tweete in dat [[Whitney Museum of American Art]] in New York. [[Datei:Grabstein Edward Hopper.JPG|mini|Graffsteen Edward un Josephine H., Oak Hill Cemetery Nyack]] Mit ''Two Comedians'' (in‘n Privatbesitz) hett Edward Hopper 1966 sien letzt Öölgemälde malt. Dat wiest den Maler un de sien Fru as Schauspeler, de sück jüst vun hör Publikum verafscheeden.<ref>https://www.fr.de/kultur/kunst/abschied-lebensbuehne-10952829.html</ref> An‘n 15. Mai 1967 is Edward Hopper in sien New Yorker Atelier an den [[Washington Square Park|Washington Square]] storven, in dat he siet Dezember 1913 ahn Ünnerbreeken wahnt harr. Sien letzt Ruhestäe funn he twee Daag later in dat Familiengraff up den Oak Hill Cemetery (Karkhoff) in sien Gebortsoort [[Nyack]], New York.<ref>[http://www.knerger.de/html/hopperbild__kunst_17.html Grab Edward Hopper bei knerger.de]</ref> As Hopper 1967 storven is, harrn völ vun sien Biller ok in Europa all lang den Status vun Ikonen vun de Moderne. Sien Fru Josephine is teihn Maand nah hüm an’n 6. März 1968 storven. Dat Paar weer ahn Kinner bleven. == Museen == As Hopper dat wullt hett, fullen de Kunstwarken dem [[Whitney Museum of American Art]] in [[Manhattan]] to. Dat weern mehr as dreedusend Gemälde, Teknungen, Aquarelle un Graphiken. Dormit besitt dat Museum den weltwiet gröttsten Bestand vun Hopper sien Warken. Vun de Familie Sanborn, de mit Hopper befrüend weer, wurrn dem Whitney-Museum 4.000 Archivdokumente ut den Nahlaat vun Hopper schunken.<ref>''Whitney-Museum bekommt Tausende Hopper-Dokumente.'' In: ''[[Hamburger Abendblatt]].'' 31. Juli 2017, S. 15.</ref> == Utstellungen (postum) == * 1979 wurr de darte Retrospektive in dat [[Whitney Museum of American Art]] wiest. Deelen sünd dornah dör Europa wannert. * 2004/2005 wurr ok weer in Europa en Quersnitt mit knapp 70 vun sien Arbeiten in London un dornah in Köln ([[Museum Ludwig]], 358.000 Besöker) wiest. In de Londoner [[Tate Gallery]] wurr sien Wark dorbi in dree Maand vun 420.000 Besöker ankeeken. Bit Enn’n August 2009 funn in dat [[Bucerius Kunst Forum]] in [[Hamborg]] de Utstellung ''Modern Life. Edward Hopper und seine Zeit'' statt, de neben Hopper sien Warken ok Arbeiten vun sien Tietgenossen as [[Man Ray]], [[Lyonel Feininger]], [[Charles Sheeler]] un [[Georgia O’Keeffe]] wies. * 2012/2013 wurr to’n eersten Mal in‘n [[Galeries nationales du Grand Palais|Grand Palais]] in Paris en Retrospektive to Edward Hopper organiseert.<ref>{{Webarchiv|url=https://visitparis-cultureguide.parisinfo.com/de/ausstellungen/retrospektive-edward-hopper-ausstellung-e-604085 |wayback=20131219175025 |text=''Retrospektive Edward Hopper'' |archiv-bot=2026-03-14 01:35:21 InternetArchiveBot }}, visitparis-cultureguide.parisinfo.com, afropen an’n 28. Januar 2013.</ref> * De [[Fondation Beyeler]] wies tüschen den 26. Januar un 17. Mai 2020 (verlängert bit 20. September) de Landschapen un Stadtlandschapen vun Hopper. Nicht o sehn weer allerdings dat ikonographische Wark ''[[Nighthawks]]'', wiel de sien Bedüüdento licht de vun de anner Warken överstrahlen würr<ref>{{Internetquelle |autor=Badische Zeitung |url=https://www.badische-zeitung.de/die-fondation-beyeler-zeigt-landschaften-von-edward-hopper |titel=Die Fondation Beyeler zeigt Landschaften von Edward Hopper - Kunst - Badische Zeitung |sprache=de |abruf=2020-01-31}}</ref>, so de Kuratur [[Ulf Küster]]. Bestanddeel vun de Utstellung weer en 3D-Körtfilm vun den Speelbaas [[Wim Wenders]] mit den Titel ''Two or Three Things I Know about Edward Hopper''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |titel=Edward Hopper |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200213183329/https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |archiv-datum=2020-02-13 |abruf=2020-01-31 |archiv-bot=2023-04-19 07:59:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=https://www.fondationbeyeler.ch/hopper/ |wayback=20200213183329 |text=Edward Hopper |archiv-bot=2026-05-08 03:19:10 InternetArchiveBot }}</ref> == Wark un Themen == === Œuvre === Dat Wark vun Hopper kann överweegend den Realismus toordnet wurrn, dat wiest tallriek Facetten vun disse Stilrichtg. För Hopper typisch sünd ikonische Dorstellungen vun de unendlich Wiet vun de amerikaansch Landschap, Stadtlandschp un Minschen. <ref name=":1" /> Völ Warken wiesen en figurative Maleree in de sück de latere [[Pop Art|Pop-Art]] ankünnigt (Hopper weer as [[Andy Warhol]] Warfgrafiker). Dat Wark vun Hopper umfaat Aquarelle, Radeerungen un Öölgemälde vun de 1910er- bit 1960er-Johren, de dör Stille un Schlichtheit<ref name=":2">{{Literatur |Autor=John Updike |Titel=Kunst: Meister der Spannung |Sammelwerk=Die Zeit |Ort=Hamburg |Datum=2004-05-27 |ISSN=0044-2070 |Online=https://www.zeit.de/2004/23/Hopper |Abruf=2020-01-31}}</ref> präägt sünd. Hopper keem um 1920 vun en [[Impressionismus (Maleree)|Impressionismus]], vun ünner [[Freeluchtmaleree|free Himmel]] malt Gemälden, to en ruhigen, indringlichen [[Realismus (Kunst)|Realismus]], den man as sien ganz persönliche Handschrift, ganz in’n Sinn vun en dörgängigen Bildspraak, beteeken kann.<ref name=":2" /> Disse Nee Realismus (Amerikaansch Realismus), woll ok beinfloot dör de [[Nee Sachlichkeit (Kunst)|Nee Sachlichkeit]], schafft dör sien Gegenständlichkeit en Spannung bi den Ankieker. Faken wiest se ok en achtergründige Dramatik, de eerst nah un nah den Ankieker bewusst wurrd. De Ankieker fragt sück, wat de Szene vörutgahn is un wat bald folgen deiht. Se wirken as en (binah fotografische oder filmische) Momentupnahm (amerikaansch ''stills'') binnerhalv vun en Bühnenstück oder Film. Minschen in disse Biller sünd Schauspeler un Schauspelerinnen vör en Kulisse. Ut en anner Perspektive ansehn hemm de Biller vun Hopper en vertellerisch Element: Se vertellen Geschichten, apen, nich afslooten, mögelk un unmögelk togliek. Un af un to wirkt dat Narrativ ok unheimlich, binah ''[[Alfred Hitchcock|hitchcockesk]]''. Hopper verslötelt ahnhen gern, indem he en politische, sellschoppliche Wirklichkeit vun de USA mit sien künstlerischen un poetischen Utdrucksformen reflekteert un kommenteert.<ref name=":5">{{Internetquelle |autor=Peter Iden |url=https://www.fr.de/kultur/kunst/edward-hopper-ausstellung-fondation-beyeler-stille-szenen-einer-wahren-empfindung-13505576.html |titel=Edward Hopper: Stille Szenen einer wahren Empfindung |hrsg=Frankfurter Rundschau |datum=2020-01-29 |abruf=2020-02-01}}</ref> Aber dat gifft noch en anner Interpretatschoon för dat Anliggen vun den Künstler: Hopper schafft dat, den Ankieker dat Annerswo, dat Afwesende, dat Herbisehnte, dat Radselhafte in’t Bewusstween to ropen.<ref name=":2" /> Man moot ok berücksichtigen, dat hüm dat mit wenig Upwand gelingt, vermootlich dör sien Routine as Illustrater un Warfgrafiker bedingt, in sien Warken en bemarkenswert atmosphärische Stimmung uttodrücken.<ref name=":3" /> === Stil === Malen weer för Edward Hopper en private Erfohrung.<ref name=":6">{{Literatur |Autor=Christiane Hoffmans |Titel=Bilder von der Einsamkeit des Menschen |Sammelwerk=DIE WELT |Datum=2004-10-02 |Online=https://www.welt.de/print-wams/article116086/Bilder-von-der-Einsamkeit-des-Menschen.html |Abruf=2020-02-01}}</ref> De Malstil vun Edward Hopper bleev wiels sien gesamt Leven relativ unverännert, mit en bannig stabil, gliekförmig visuell Vokabular.<ref name=":3" /> He hett sien riep Stil, inhaltlich un formal, wiels de 1920er ohren entwickelt.<ref name=":6" /> De charakteristische Themen vun Hopper: * '''Landschapen:''' Klassische Landschapsbiller, etwa licht wellt Bargen, Dünen. Lüchttoorns as [[Alter Ego]], as ''Cape Cod Morning'' (1950), Sülvstporträts vun en Solitär in ruuch Natur – disse Interpretatschoon stammt vun Josephine Hopper. He hett amerikaansch Landschapen as wiet Rüüm inszeneert, vun eenfack Holthüüs un wenig wenig Infrastruktur besett, charakteriseert dör minschliche Zivilisatschoon in en dominanten Natur.<ref name=":3" /> * '''Urbane Motive:''' Stadtbiller, deelwies Technikdetails, minschenlos Straatentüüg, de vun de Sünn to’n Leven waakt wurrn. Sien Nachtbiller beeden faken Inblicke in eenzelt Zimmer mit een, twee Personen. De Ankieker behaalt de Freeheit vun dat Düüden vun de Betrecken, Gespräche un Folgen vun de Szenen. * '''Binnen-/Butenrüüm:''' Dat Geheimnis vun Hopper sünd ok profane Motive vun den Olldag, lüttstädische, monotone bit banale Szenen as ok en Verbinnen vun Binnen- un Butenruum, bi de sück to’n Bispeel een oder mehrere Personen in en Binnenruum mit Utsicht befinnen. Binnenwelt heet för Hopper: Schilderungen vun Wirklichkeit, aber wiet af vun de Böverflächen, deeper begrünnd, dat „Seelenleven“ vun de Minschen, hör Empfinnen, utdrücken. Personen sünd bii Hopper in‘n Prinzip Levenslandschapen.<ref name=":5" /> * '''Wievlichkeit:''' Biller vun eenzelt Fruen vun den Typus vun sien Fru (mit Kledasch un nakend). Immer weer sücht dat bi Hopper so ut, dat sien meest wievlich Figuren nichts wieder to doon hemm, as de Dag to bekieken un sück sülvst, up hör Huut de Sünn, den unerbittlichen, unupholtsamen, verhängnisvullen Verstrieken vun de Tiet to överlaaten.<ref name=":2" /> * '''Luchtspeel:''' [[Söben Farvkontraste#Hell-Dunkel-Kontrast|Hell-Dunkel-Kontraste]], Sünnenlucht un starke Schadden in Zimmern oder in de Landschapen folgen en utfielt Luchtregie. He inszeneert Bühnenlucht un starke Schienwerfer.<ref name=":2" /> * '''Tiet vun den Dag:''' De meest Biller wiesen en Sünenlucht oder Nachtluch, as dat typisch is för en Stünn vun den Dag: Mörgens, middags, avends, nachts. * '''Schauspeelcharakter:''' Dat Thema „Bühnenbild“ kunn de immer weer in dat Wark uptreeden Rull vun den Tokieker entspreken, de hüm vun eersten Skizzenblööt bit to sien letzt Wark in Ööl, ''Zwei Komödianten'', immer weer beschäftigen dee. De Grund: Josephine un Edward Hopper weern begeisterte Theatergänger un passioneerte Kinobesöker.<ref name=":6" /> En Grund, worum de Gemälde vun Hopper mit hör schienbar olldaglich Gegenständen en so ungewöhnliche Spannung erztüügen, is hör Bühnenhaftigkeit. De Biller vun Hopper wirken faken as en Bühnenbild un de afbilld Personen wirken as Schauspeler un Schauspelerinnen.<ref name=":2" /> * '''Ick-Betoog:''' Sien Biller sünd Projektschonen vun sien persönlich Stimmungslaag bzw. Sülvstbeobachtung.<ref name=":3" /> * '''De Leere vun dat modern Leven as soziale Kritik:''' Sien Themen sünd faken interpreteert wurrn as Utdruck vun de [[Soziale Isolatschoon|Isolatschoon]], Eensamkeit un Utgrenzen vun den Eenzelnen. Sien Protagonisten lesen, kiek ut’t Fenster, kieken annanner vörbi.<ref name=":6" /> De afbilld Minschen schient faken in [[Melancholie]] versunken to ween. Sien Gemälde wiesen faken dat [[Individuum]] in Diners, Hotelzimmern, Iesenbahnafdeelen, Büros, Wartehallen oder vör Huusfassaden, also faken in’n apenlichen Ruum. De Blicke vun mehreren dorstellten Personen gaht meest annanner vörbi un wiesen so [[Soziale Distanz|Distanz]] trotz rüümlich Nähe. Dat gifft aber ok immer weer enkelt Biller vun upnanner betrucken Personengruppen. Hopper wiest de Leere vun dat modern Leven nah. * '''Architektur:''' Bi Bowarken hett he sück faken ehrder up hör abstrakten Formen as up hör Ästhetik konzentreert. Hopper hett wedderhaalt de Vörtüüg vun Städer, de he besöcht hett, anhand vun ehr architektonischen Qualitäten bewert. Hopper hett de Architektur vun dat ländlich as dat metropolitane Amerika as kien anner Künstler utforscht.<ref name=":3" /> Hopper sien Farvpalette entholt tallriek Gröön-blau- un Witt-blau-Töne un Schattierungen, faken ok mit en hart Lucht. Dat löst bi den Bekieker den Indruck vun Kühle un Distanz ut.<ref name=":6" /> Hopper sien Arbeiten wiesen faken en provozeerend Leere. === Infloot vun Degas === Jo hett hör Mann 1924 as Inspiratschoon en Book över [[Edgar Degas]] schunken. Degas weer Hööftvertreder vun de figurativ Richt vun den Impressionismus. Disse Impuls drüff woll bannig wichtig ween hemm, so as so völ, wat sien Fru ünnernommen hett, um hör Mann to ünnerstütten. De Warken vun Hopper wiesen af den 1920er Johren, as sück sien Stil sichtbar herauskristalliseert harr, en klar Verständnis vun de kompositorischen Strategien vun Degas. Dat wies sück dör stark Besnieden, extreme Diagonalen un wenig begäng visuelle Perspektiven, in‘n Prinzip Methoden vun de [[Künstlerische Fotografie|künstlerische Fotografie]]. Vun Degas hett Hopper dat Konzept vun den ornamental organiseerten Bildruum övernommen. De Kompositschoon vun sien Biller, so Hopper, weer blots en Utsnitt (he wiest in den Fenstern wiedere Utsnitte). De Ankieker hett dat Geföhl, dat sück dat um en Standbild vun en Film hanneln deiht. Dormit reck Hopper trotz aller Ruhe unaflässige (gedankliche) Bewegung in sien Biller.<ref name=":3" /> === Arbeitsstil === Dat Wark vun Edward Hopper is erstaunlich lütt; jüst mal 366 Öölgemälde sünd bekannt. Dat Finnen vun en Motiv weer för hüm en besünners upwandigen Vörgang. Maand-, sogor johrenlang weer he up de Söök nah dat ideale Motiv, dat he mit en binnere Bild korreleeren dee. De Kompliziertheit vun dat Anfangen vun en Gemälde un sien Flucht dorför sünd in nicht o tellen Besöök vun Theatern un Kinos münnd, vör allen aber ok in intensiv Lektüre.<ref name=":4" /> Hopper wies ok stark Interesse an tietgenössisch Fotografie. === Hopper över Hopper === Hopper hett sück sülvst as „Impressionist“, „Realist“ oder ok „Sozialrealist“ sehn.<ref name=":3" /> Dormit hett he sück gegen de abstrakte Kunst in de dormalige Maleree in den USA wennd.<ref>https://www.fr.de/kultur/kunst/abschied-lebensbuehne-10952829.html</ref> 1939 hett Hopper in en Breef schreeven: '''Zitat:''' ''Für mich sind Form, Farbe und Komposition lediglich Mittel zum Zweck, das Handwerkszeug, mit dem ich arbeite, und sie interessieren mich nicht besonders um ihrer selbst willen. Mich interessiert in erster Linie das weite Feld der Erfahrung und Empfindung. […] Ich meine die allgemein menschliche Erfahrung, wohlgemerkt, damit man nicht Gefahr läuft, dass sie mit der oberflächlichen Anekdote verwechselt wird. Bilder, die auf farbliche oder kompositorische Harmonien oder Dissonanzen reduziert sind, stoßen mich ab. / Mein Ziel ist es immer gewesen, von den Gefühlen und Empfindungen ausgehend, die mir die Natur einflößt, meine innerste Wahrnehmung von einem Sujet, welches das intensivste Gefühl in mir auslöst, auf die Leinwand zu bringen; die Qualität meiner Beziehung zu diesem Sujet, meine Vorentscheidungen geben der Darstellung die Form. […] Kunst ist in so hohem Maße ein Ausdruck des Unbewussten, dass mir scheint, dass sie dem Unbewussten das Wichtigste verdankt und das Bewusstsein nur eine untergeordnete Rolle spielt. Aber diese Dinge sollte besser ein Psychologe entwirren.'' Edward Hopper (1939). <ref>Edward Hopper in en Breef an Charles H. Sawyer, den Direkter vun de Addison Gallery of American Art in Andover, Massachusetts, 1939</ref> De systematischst Verkloren vun de Philosophie vun sien Kunst, geev Hopper up en handschriftliche Notiz mit den Titel „Statement“, de he in dat Johr 1953 an dat Journal „Reality“ schickt hett (Uttüüg): '''Zitat:''' ''Große Kunst ist der äußere Ausdruck eines Innenlebens des Künstlers, und dieses Innenleben wird zu seiner persönlichen Vision der Welt führen.''<br /> ''Keine Anzahl geschickte Erfindungen kann das wesentliche Element der Vorstellungskraft ersetzen''.<br /> ''Eine der Schwächen der abstrakten Malerei ist der Versuch, die Erfindungen des menschlichen Intellekts durch eine persönliche, einfallsreiche Konzeption zu ersetzen.''<br /> ''Das Innenleben eines Menschen ist ein weites und vielfältiges Reich und beschäftigt sich nicht nur mit anregenden Arrangements von Farbe, Form und Design.''<br /> ''Der in der Kunst verwendete Begriff Leben ist etwas, das man nicht verachten darf, denn er impliziert alles Dasein, und das Prinzip der Kunst besteht darin, darauf zu reagieren und es nicht zu unterschlagen''.<br /> ''Die Malerei muss sich vollständiger und weniger unrealistisch mit Lebens- und Naturphänomenen auseinandersetzen, bevor sie wieder großartig werden kann''. Edward Hopper (1953) <ref>Edward Hopper, "Statement." Published as a part of "Statements by Four Artists" in ''Reality'', vol. 1, no. 1 (spring 1953). Hopper's handwritten draft is reproduced in Levin, ''Edward Hopper: An Intimate Biography'', S.&nbsp;461.</ref> Hopper över sien Realismus: '''Zitat:''' Ich bin Realist und reagiere auf natürliche Phänomene. Schon als Kind fiel mir auf, dass das Sonnenlicht auf dem oberen Teil des Hauses anders ist als auf dem unteren Teil. Das Sonnenlicht auf dem oberen Teil des Hauses löst eine Art Begeisterung aus. Wissen Sie, in ein Bild gehen viele Gedanken, viele Impulse ein – nicht nur einer. Das Licht ist für mich ein wichtiges Ausdrucksmittel. Ich gehe aber gar nicht besonders bewusst damit um. Ich glaube, das Licht ist für mich eine natürliche Ausdrucksweise. […] Das Sonnenlicht auf den Gebäuden und den Figuren interessiert mich mehr als irgendein Symbolismus. Edward Hopper (1962) ref>Katherina Kuh, The Artist’s Voice. Talks with Seventeen Artists, New York 1962, S: 140 und 134. Zit. n. Sheena Wagstaff, Begeisterung für das Sonnenlicht, in: Sheena Wagstaff (Hg), Edward Hopper (Aust.-Kat. Tate Modern, London, 27.5.–5.9.2004; Museum Ludwig, Köln, 9.10.2004–9.1.2005), Ostfildern-Ruit 2004, S. 12–29, hier S. 12.</ref> Hopper över de [[Amerikaansch Realismus|American Scene]]: '''Zitat:''' Was mich wild macht, ist dieser ganze American-Scene-Rummel. Ich habe nie versucht, die amerikanische Umgebung so wie Benton, Curry und die Maler aus dem Mittelwesten wiederzugeben. Ich wollte immer mich selbst ausdrücken. Edward Hopper <ref name="welt-116086">{{Internetquelle |autor=Christiane Hoffmans |url=https://www.welt.de/print-wams/article116086/Bilder-von-der-Einsamkeit-des-Menschen.html |titel=Bilder von der Einsamkeit des Menschen |werk=[[Die Welt#Online-Ausgabe|welt.de]] |datum=2004-10-02 |abruf=2020-05-01}}</ref> === Kommentare === [[John Updike]] hett kommenteert: '''Zitat:''' Der Mensch war Hoppers Hauptmotiv, wenngleich er Personen nicht besonders gut malen konnte. Sie erscheinen oft steif und fahl … Dennoch empfinden wir seine Porträts der [[conditio humana]] bewegender und eindrücklicher als diejenigen von weit lebendiger malenden Zeichnern wie [[Reginald Marsh (Maler)|Reginald Marsh]] und [[Thomas Hart Benton (Maler)|Thomas Hart Benton]]. Er ist, um einen normalerweise Schriftstellern vorbehaltenen Satz zu benutzen, ein Meister der Spannung. John Updike (2004) <ref>John Updike: Kunst: Meister der Spannung. In: Die Zeit. 27. Mai 2004, {{ISSN|0044-2070}} (zeit.de) [afropen an'n 31. Januar 2020]</ref> Ingeborg Ruthe vun der Frankfurter Rundschau hett hüm 2018 as "Chronist der amerikanischen Gesellschaft." betekent. <ref>https://www.fr.de/kultur/kunst/abschied-lebensbuehne-10952829.html</ref> Gordon Theisen meen, as Allgemenplatz för de Sellschopskritik in den USA, Hopper wies den „zerbrochenen amerikanischen Traum.“ == Infloot up Maleree, Fotografie, Film un Kino == Hopper sien Realismus ergeev Brüggen to de Fotografie. Sein Stil wurde von Fotografen wie [[Joel Meyerowitz]] („der Hopper der Fotografie“), [[Gregory Crewdson]], [[Stephen Shore]], [[Jeff Wall]] und [[Lola Álvarez Bravo|Dolorès Marat]] oder von Malerkollegen wie [[Edward Ruscha|Ed Ruscha]] in deren Werken zitiert. De starke [[Atmosphäre (Ästhetik)|Atmosphäre]] vun sien Warken [[Inspiratschoon|inspireer]] ünner annern [[Regie|Filmspeelbaasen]] as [[Alfred Hitchcock]], de för dat Bates Motel in ''[[Psycho (1960)|Psycho]]'' Hopper sien Bild ''House by the Railroad'' (1925) to’n Vörbild nehm. [[Michael Curtiz]] sien Film ''[[Casablanca (Film)|Casablanca]]'' entstunn in dat sülvig Johr 1942 as de ''Nighthawks'' ''(Nachtschwärmer)'' vun Hopper. In den Film steiht en Mann ([[Humphrey Bogart]]) neben en muie Fru ([[Ingrid Bergman]]) in en Bar. Up dat Bild vun Hopper Bild sitt en Mann neben en muie Fru in en Bar. Dör de Övereenstimmen vun dat Thema schient sück dat Levensgeföhl vun de 1940er Johren in Amerika weddertospegeln, in dat seelische Probleme, muie Fruen un Bars en Rull spelen.<ref name="Ackermann86">Tim Ackermann: ''[https://www.welt.de/wams_print/article3711102/Es-war-einmal-in-Amerika.html Es war einmal in Amerika.]'' In: ''[[Welt am Sonntag]].'' 10. Mai 2009, S. 86 zur Hopper-Ausstellung ''Modern Life. Edward Hopper und seine Zeit'' in Hamburg, 2009.</ref> För de Atmosphäre vun den Film [[Blade Runner]] sall Speelbaas [[Ridley Scott]] ebenfalls Hopper sien Bild ''Nighthawks'' as Vörlaag bruukt hemm, as mehrere Liddmaaten vun de Filmcrew bericht hemm. De italieensch [[Giallo]]-Speelbaas [[Dario Argento]] hett en Straatenszene in sien Thriller ''[[Profondo rosso|Rosso – Farbe des Todes]]'' (1975) al kumplette Rekonstruktschoon vun ''Nighthawks'' anleggt. Ok de düütsch Speelbaas [[Wim Wenders]] hett Warken vun Edward Hopper as Vörlaag un Inspiratschoon för Filme bruukt, so etwa in ''[[The Million Dollar Hotel]]'' (2000) Biller as ''The Morning Sun'' (1952). Wenders hett mal seggt, dat jedes vun Hopper sien Biller de Anfang vun en nee Kapitel in en groot Film över Amerika ween kunn.<ref name="Ackermann86" /> De poolsch Speelbaas [[Andrzej Wajda]] hett in sien Film ''[[Der Kalmus]]'' (2009) versöcht, de Atmosphäre vun de Biller vun Hopper för en Monolog vun sien Hööftdorstellerin [[Krystyna Janda]] wedder to geven. De Film ''[[Shirley – Visions of Reality|Shirley – Visionen der Realität]]'' (2013), Book un Regie vun [[Gustav Deutsch]]. In dissen Film wurrn figurative Gemälde vun Edward Hopper mit Schauspelern nahstellt. == Literatur == === Monografien === * Gail Levin: ''Edward Hopper – Ein intimes Porträt.'' List, München, 1998, ISBN 3-471-78062-9. * Gail Levin: ''Die gemalte Wirklichkeit – Edward Hopper und sein Amerika.'' List, München 1998, ISBN 3-471-78067-X. * Gail Levin: '' Hopper’s Places.'' Random House USA, 1985; 2. Uplaag.: University of California Press, 1998, ISBN 0-520-21676-8. * Ivo Kranzfelder: ''Hopper.'' Taschen, Köln, 2002, ISBN 3-7913-3300-3. * Rolf G. Renner: ''Edward Hopper 1882–1967: Transformation des Realen.'' Taschen, Köln 2003, ISBN 3-8228-6597-4. * Wieland Schmied: ''Edward Hopper – Portraits of America.'' Prestel, 2005, ISBN 3-7913-3300-3. * Didier Ottinger: ''Edward Hopper – Amerika – Licht und Schatten eines Mythos.'' Schirmer/Mosel-Verlag, 2013, ISBN 978-3-8296-0634-9. === Warkbeschrieven === * Edward Hopper, Gail Levin: ''Edward Hopper 1882–1967. Gemälde und Zeichnungen.'' Bearbeit vun Gail Levin. Mosel, München 1981. * Edward Hopper: ''Werkverzeichnis in vier Bänden. Sämtliche Gemälde, Aquarelle und Illustrationen.'' / CD-ROM. Katalogwerk New York 1995. Hrsg.: Gail Levin. (352 S. pro Band, 1.500 Illustratschonen un Afbillen) * Deborah Lyons (Hrsg.): ''Edward Hopper: A Journal of His Work.'' Verlag W. W. Norton, London 1997, ISBN 0-393-31330-1 (engelsch). * Virginia M. Mecklenburg, Edward Hopper, Margaret Lynne Ausfeld: ''Edward Hopper: The Watercolors.'' Verlag W W Norton, London 1999, ISBN 0-937311-57-X (engelsch). * Gail Levin: ''The Complete Oil Paintings of Edward Hopper.'' W. W. Norton, London 2001, ISBN 0-393-04996-5 (engelsch). * Gail Levin: ''The Complete Watercolors of Edward Hopper.'' W. W. Norton, London 2001, ISBN 0-393-04995-7 (engelsch). * Sheena Wagstaff (Hrsg.): ''Edward Hopper.'' Ausstellungskatalog London/Köln 2004/2005. Hatje-Cantz. 2. Utgaav 2004, ISBN 3-7757-1500-2. * [[Heinz Liesbrock]]: ''Edward Hopper. Die Wahrheit des Lichts.'' Trikont, Duisburg 1985, ISBN 3-88974-102-9. == Filme == * ''Hopper’s Silence.'' Dokumentarfilm, USA, 1980, 47 Min., Book un Regie: Brian O’Doherty, Produktschoon: [[Whitney Museum of American Art]], [http://movies.nytimes.com/movie/157267/Hopper-s-Silence/overview Inhaltsangabe] der [[New York Times]]. * ''Edward Hopper: Nachtschwärmer 1942, Ööl up Lienwand.'' Bildanalyse, Düütschland, 10 Min., 1988, Regie: [[Reiner E. Moritz]], Book: Gisela Hossmann, Reeg: [[1000 Meisterwerke]], Produktion: RM Arts, [[WDR]]. * ''Edward Hopper – Bilder der amerikanischen Seele.'' Dokumentarfilm, Düütschland, 2002, 43 Min., Book un Regie: Eike Barmeyer, Produktschoon: [[Bayerisches Fernsehen|B3]], Eerstsennen: 22. Juni 2002, [https://programm.ard.de/TV/bralpha/edward-hopper/eid_284875884358251 Inholtsangaave] vun [[BR-alpha]]. * ''Das Auge des Edward Hopper'' (Original frz.:'' La Toile blanche d'Edward Hopper)''. Dokumentarfilm, Frankriek, 2012, 52 Min. Book un Regie vun Jean-Pierre Devillers, François Gazio un Didier Ottinger. Produktion: [[ARTE]] France, Idéale Audience, Réunion des musées nationaux-Grand Palais, avro, [[Centre Pompidou]]. Düütsch Eerstsenen an’n 14. Oktober 2012, [https://web.archive.org/web/20160111222411/http://www.arte.tv/de/das-auge-des-edward-hopper/6955298.html Film-Dossier vun den Senner arte] u. a. mit [[Wim Wenders]]. * ''Hopper revisited… (Hopper vu par…)''. Körtfilmreeg mit 8 veerminütig Bidrääg, Frankriek, 2012, 52 Min., Regie (je 1×): Valérie Pierson, Martin de Thurah, [[Hannes Stöhr]], [[Mathieu Amalric]], [[Dominique Blanc]], [[Sophie Fiennes]], Valérie Mréjen, Sophie Barthes, Produktschoon: En haut des marches, [[ARTE]] France, Eerstsennen: 14. Oktober 2012, [https://web.archive.org/web/20121217180543/http://creative.arte.tv/fr/space/Hopper_revisited___/messages/ Film-Dossier] mit Videoutsnitte vun arte. (Acht europääsch Speelbaasen leeten sück vun Hopper sien Biller to Körtfilmen inspireeren.) * ''Edward Hoppers melancholisches New York.'' Dokumentarfilm. Frankriek, 2018, 14. Min. Arte. [https://web.archive.org/web/20201025055236/https://www.arte.tv/de/videos/086616-000-A/edward-hoppers-melancholisches-new-york/ online<!--bit 13. Dez. 2020-->] * T''wo or Three Things I Know about Edward Hopper'', 3D-Körtfilm vun [[Wim Wenders]].<ref name=":1" /> == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118553534 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118553534 Warken vun un över Edward Hopper] in de Düütsch Digitale Bibliothek * {{IMDb|nm2628750}} * [http://www.artcyclopedia.com/artists/hopper_edward.html Artcyclopädia: Gemälde in Museen, Galerien un wiederführende Links] * [http://www.artnet.de/künstler/edward-hopper/ Edward Hopper] bi [[artnet]] * [https://www.wikiart.org/de/edward-hopper Edward Hopper up Wikiart] * [http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/hopper/ Edward Hopper in dat Webmuseum Paris] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118553534|LCCN=n79060609|NDL=00468542|VIAF=32101533}} {{SORTIERUNG:Hopper, Edward}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1882]] [[Kategorie:Storven 1967]] [[Kategorie:Maler]] jrvkudh3hj8c4xyu7bkdsoxdcnu7m3l 0 187131 1064610 1064269 2026-05-08T04:32:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064610 wikitext text/x-wiki [[Datei:Freddy Quinn (1977).jpg|mini|hochkant|Freddy Quinn, 1977]] '''Freddy Quinn''' (* [[27. September]] [[1931]] in [[Wien (Stadt)|Wien]]<ref> Quinn sien Geburtsoort steiht nich twiefelsfree fast. Nöömt wurrn neben Wien ok Nedderfladnitz in Nedderröösteriek un Pula in Istrien. Kiek bispeelswies Elmar Kraushaar: ''Freddy Quinn – Ein unwahrscheinliches Leben'', S.&nbsp;14–18, {{Webarchiv |url=http://www.atrium-verlag.com/uploads/media/Kraushaar_Leseprobe.pdf |text=Leseprobe mit diesen Seiten |wayback=20140808044510}} (PDF) afropen an’n 23. Oktober 2018. </ref> as ''Franz Eugen Helmuth Manfred Nidl'',<ref name="Riemann">Carl Dahlhaus, Hans Heinrich Eggebrecht, Oehl Kurt (Hrsg.): ''Brockhaus Riemann Musiklexikon.'' Brockhaus-Verlag, Wiesbaden 1978, ISBN 3-7653-0303-8, S.&nbsp;353. </ref><ref> En Manfred Nidl wurr 1931 in Nedderfladnitz döfft. {{Internetquelle |url=https://data.matricula-online.eu/de/oesterreich/st-poelten/niederfladnitz/01%252F06/?pg=15 |titel=Auszug aus dem Index zum Taufbuch |abruf=2022-10-16 |sprache=de-DE}}</ref> later ''Nidl-Petz'',<ref name="dnb"> [http://d-nb.info/gnd/118743198 DNB-Indrag to Freddy Quinn] afropen an’n 25. September 2010. </ref><ref> [http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_deutsch/06f_freddy.htm Biografie] bi Steffi-Line.de </ref> ok ''Manfred Quinn'')<ref name="dnb" /> is en [[Öösterriek]]sch [[Slager]][[Slagersinger|singer]] un [[Schauspeler]]. He harr tüschen 1956 un 1966 teihn Nummer-een-Erfolge in de düütsch Hitparade (ünner annern: ''Junge, komm bald wieder)'', hett rund 60&nbsp;Millionen Schallplatten verköfft un wurr to disse Tiet to’n spoodrieksten düütschspraakigen Singer.<ref> {{Internetquelle |url=https://www.abendblatt.de/region/norderstedt/article209898637/Freddy-ist-der-erfolgreichste-Schlagersaenger.html |titel=Freddy ist der erfolgreichste Schlagersänger |hrsg=Hamburger Abendblatt |datum=2017-03-11 |abruf=2017-03-15 |sprache=de-DE}} </ref> He is siet völ Johrteihnten [[Hamborg|Wahlhamborger]]. == Filmografie == === Kino === * 1954: [[Canaris (Film)|Canaris]]<ref> Anmerkung: Freddy Quinn ist in diesem Film nicht zu sehen und singt auch nicht. Er ist jedoch bei einem Instrumentalstück auf der Gitarre zu hören. </ref> * 1957: [[Die große Chance (1957)|Die große Chance]] * 1958: [[Heimatlos (1958)|Heimatlos]] * 1959: [[Freddy, die Gitarre und das Meer]] * 1959: [[Freddy unter fremden Sternen]] * 1960: [[Freddy und die Melodie der Nacht]] * 1960: [[Weit ist der Weg]] * 1961: [[Nur der Wind (Film)|Nur der Wind]] * 1961: [[Freddy und der Millionär (Film)|Freddy und der Millionär]] * 1962: [[Freddy und das Lied der Südsee (Film)|Freddy und das Lied der Südsee]] * 1963: [[Heimweh nach St. Pauli (Film)|Heimweh nach St. Pauli]] * 1964: [[Freddy und das Lied der Prärie]] * 1964: [[Freddy, Tiere, Sensationen]] * 1971: [[Haie an Bord]] * 1983: [[Die wilden Fünfziger]] === Fernsehen (Auswahl) === * 1958: [[Stahlnetz]] – Die Tote im Hafenbecken (TV-Reeg) * 1967: Heimweh nach St. Pauli (Bühnenfassung för dat Feernsehn) * 1968: Die Kartenlegerin (TV) * 1971: Der Junge von St. Pauli (TV) * 1987: [[Großstadtrevier]] – Robin Hood (TV-Reeg) * 1990: [[Heidi und Erni]] – Zirkusluft (TV-Reeg) * 1991: Großstadtrevier – Fährmann, hol’ röver (TV-Reeg) * 2004: Erbin mit Herz (TV) * 2004: [[In aller Freundschaft]] – Die Kraft der Liebe (244) (TV-Reeg) == Literatur == * [[Christian Ankowitsch]]: [http://www.zeit.de/1999/37/199937.gr._geschichte_q.xml ''„Mein Leben hört sich an wie eine Erfindung“: Ein Gespräch mit dem Sänger und Schauspieler&nbsp;…''] In: ''[[Die Zeit]]'', Nr. 37/1999. * [[Elmar Kraushaar]]: ''Freddy Quinn – Ein unwahrscheinliches Leben''. Atrium Verlag, Zürich 2011, ISBN 978-3-85535-390-3. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * {{IMDb|nm0703843}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118743198 DNB-Katal] * {{Internetquelle |url=https://www.freddy-quinn-archiv.at/ |titel=Freddy-Quinn-Archiv, Wien |abruf=2024-08-24 |sprache=de-DE}} * {{Internetquelle |url=http://www.ndr.de/kultur/geschichte/koepfe/Die-Stimme-der-Sehnsucht-Freddy-Quinn,freddyquinn123.html |titel=Die Stimme der Sehnsucht: Freddy Quinn ist 85 |hrsg=Norddeutscher Rundfunk NDR.de |datum=2016-09-27 |abruf=2024-08-24 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/kultur/geschichte/koepfe/Die-Stimme-der-Sehnsucht-Freddy-Quinn,freddyquinn123.html |wayback=20180113213102 |text=Die Stimme der Sehnsucht: Freddy Quinn ist 85 |archiv-bot=2026-05-08 04:32:09 InternetArchiveBot }} * [https://musicbrainz.org/artist/9f23b139-e3b7-49c4-b17c-460c5d50ae52 Freddy Quinn bi MusicBrainz (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118743198|LCCN=no2006002926|VIAF=62344112}} {{SORTIERUNG:Quinn, Freddy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Öösterriek]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Slager]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] gsku5m9ucudgieopcmlymuvixqo1h93 0 187384 1064586 1064247 2026-05-08T02:35:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064586 wikitext text/x-wiki '''Dasha''' (* [[27. Februar]] [[2000]] in [[San Luis Obispo]] as ''Anna Dasha Novotny'') is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Country-Musik|Country]]-Singerin. == Leven == Dasha is dat mittlere Kind vun dree Geschwistern un fung mit acht Johren an mit dat Gitarr- un Klaveerspelen. 2021 keem hör eerste EP ''$hiny Things'' herut.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Xander Zellner |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/dasha-austin-hot-100-first-timers-1235635990/ |titel=Hot 100 First-Timers: Dasha Arrives With Breakthrough Viral Hit ‘Austin’ |werk=Billboard |datum=2024-03-18 |sprache=en-US |abruf=2024-03-26}}</ref> An‘n 27. Januar 2023 keem hör Debütalbum ''Dirty Blonde'' herut, dat 17 Songs umfaaten dee. Dat Album keem herut up dat Label Quadio Records. För dat Album is se extra nah [[Nashville]] trucken.<ref>{{Internetquelle |autor=Xander Zellner |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/billboard-charts-first-timers-dasha-yard-act-ole-60-1235632307/ |titel=10 First-Timers on Billboard’s Charts This Week: Dasha, Yard Act, Ole 60, Charlotte Cardin & More |werk=Billboard |datum=2024-03-13 |sprache=en-US |abruf=2024-03-26}}</ref> Hör fröh Inflooten liggen in’n Country, [[Americana (Kultur)|Americana]] un [[Folk]], aber ok in’n [[Contemporary R&B]]. Künstler, de up hör Infloot harrn, weer toeerst [[Dolly Parton]] un [[Taylor Swift]], later ok [[Zach Bryan]], [[Noah Kahan]] un [[Kacey Musgraves]].<ref>{{Internetquelle |autor=Yashavi Upasani |url=https://www.b-sides.tv/2023/02/15/video-interview-dasha-talks-about-her-debut-and-personal-reflections/ |titel=VIDEO INTERVIEW: Dasha Talks About Her Debut and Personal Reflections |datum=2023-02-15 |sprache=en-US |abruf=2024-03-26 }}</ref><ref name=":0" /> An‘n 27. November 2023 keem de Single ''Austin'' över dat Label Version III herut (Verdriev: [[Warner Music Group]]). 2024 gung de Song up [[TikTok]] viral, nahdem Dasha en Video hochlaaden harr, up dat se to den Song en [[Line Dance]] danzen dee. ''Austin'' stammt vun dat Album ''What Happens Now?'', dat an’n 16. Februar 2024 verapenlicht wurr.<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |url=https://uk.news.yahoo.com/austin-country-artist-dasha-line-192049959.html |titel=With 'Austin,' Country Artist Dasha Line-Dances Her Way To TikTok Stardom |datum=2024-03-09 |sprache=en-GB |abruf=2024-03-26}}</ref> == Diskografie == === Alben === * 2023: ''Dirty Blonde'' (Quadio Records) * 2024: ''What Happens Now?'' (Version III) === EPs === * 2021: ''$hiny Things'' (Quadio Records) === Singles === * 2020: ''Don’t Mean a Thing'' * 2020: ''None of My Business'' * 2020: ''Better Than She Did'' * 2021: ''$hiny Things'' * 2021: ''21st Birthday'' * 2021: ''Love Me Till August'' * 2021: ''Nervous'' * 2021: ''Talk'' * 2021: ''Going Nowhere'' (mit Taska Black) * 2021: ''Olivia'' * 2022: ''Fuck You'' * 2022: ''7 Minutes in Heaven'' * 2022: ''Dramatic'' * 2022: ''Vegas'' * 2022: ''Eyeliner'' * 2022: ''Wish That You Were Here'' * 2023: ''Even Cowboys Cry'' * 2023: ''Austin'' * 2023: ''King of California'' * 2024: ''42'' == Weblinks == * [https://dasha.komi.io/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Dasha}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 2000]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Country-Musik]] 0qtavaudvmxunpfj0c5kemmiwccb5r8 0 187763 1064625 1064283 2026-05-08T06:06:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064625 wikitext text/x-wiki [[Datei:HanKang.jpg|rechts|duum|Han Kang, 2014]] [[File:Han Kang Vegetarian 2015 title.jpg|thumb|hochkant|Man Booker International Prize 2016]] '''Han Kang''' ({{S|ko|한강}}; * [[27. November]] [[1970]] in [[Gwangju]], [[Provinz]] [[Jeollanam-do|Süd-Jeolla]], [[Süüdkorea]]) is en süüdkoreaansch Schrieversche. In dat Johr 2024 kreeg se den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Warken == Han Kang is de Dochter vun den Schriever [[Han Seung-won]] (Han Sŭngwon) un wurr 1970 in Gwangju boren, is aber af hör elft Levensjohr in [[Seoul]] upwussen. Se hett an de [[Yonsei University]] in Seoul [[Koreaansch Literatur]] studeert un dor 1993 gradueert. Se hett tonächst Gedichte schreven, de in de Tietschrift „Literatur und Gesellschaft“ (''Munhak-kwa sahoe'') herutkeemen, bekannt wurr se kört dorup as Prosaschrieverin.<ref name=":7">{{Internetquelle |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2022/09/142_269542.html |titel=Han Kang hands over book to Norway's 'Future Library' project |werk=The Korea Times |datum=2019-05-27 |sprache=en |abruf=2022-09-02}}</ref> 1994 wunn Han mit de Körtgeschichte ''Rotes Segel'' ({{lang|ko-Hang|붉은 닻}} ''Bulgeun Dat'') den Literaturpries vun dat Blatt [[Seoul Shinmun]]. In de Johren nah 1994 hett se immer wieder literarische Werke herutbrocht, de hör latere Loopbahn stark präägt hemm. Mit hör eerst Körtgeschichtensammlung ''Liebe in Yŏsu'' 1995 hett se sück as upstrevend Schhrieverin in de südkoreaansch Literaturszene fastsett. Fief Johr later folg hör nächste Sammlung ''Die Früchte meiner Frau'', in de se hör symbolhafte un poetische Vertellenswies wieder entwickeln dee. Disse fröh Warken wiesen all de Themen vun Transformatschoon un Identität, de ok in hör latere internatschonal bekannt Warken as ''Die Vegetarierin'' en zentraal Rull spelen. 1999 wunn Han en Pries för den besten koreaanschen Roman, 2000 den „Pries för junge Künstler vun hüüd“ vun dat Ministerium för Kultur un Tourismus un sluutend 2005 den [[Yi-Sang-Literaturpries]].<ref>[[Dong-a Ilbo]]: [http://english.donga.com/srv/service.php3?biid=2007110280268&path_dir=20071102 Human as Plants] afropen an’n 6. August 2013 (engelsch).</ref> Buterdem arbeit Han as Journalistin för de Tietschriften „Wasser der tiefen Quelle“, „Journal der Publikationen“ un „Quelle“.<ref>[https://library.ltikorea.or.kr/writer/200306 Han Kang(한강)]. In: library.ltikorea.or.kr, Digital Library of Korean Literature, Writers & Media, afropen an’n 10. Oktober 2024 (mehrsprakig).</ref> Hör Roman ''[[Die Vegetarierin]]'' wurr 2010 verfilmt un de Körtroman ''Baby Buddha'' deen as Grundlaag för den Film ''Scar''. Van 2007 bit 2018 lehr Han [[Kreatives Schrieven]] an dat [[Seoul Institute of the Arts]], sietdem is se free Schrieverin.<ref>[https://www.rcwlitagency.com/authors/kang-han/ Han Kang]. In: rcwlitagency.com, RCW Literary Agency, afropen an’n 10. Oktober 2024 (engelsch)&#x202f;-&#x202f;<br>[https://literaturfestival.com/authors/han-kang/ Han Kang]. In: literaturfestival.com, internationales literaturfestival berlin, afropen an’n 10. Oktober 2024&#x202f;-&#x202f;<br>kiek ok: Biogramm Han Kang, [http://www.hoamfoundation.org/eng/main/main.asp Ho-Am Prize], 2024 Laureates, The Arts, afropen an’n 10. Oktober 2024 (engelsch)</ref> 2016 kreeg Han tosommen mit hör Översetterin Deborah Smith för hör 2015 in’t Engelsche översett Debütroman {{lang|ko-Hang|채식주의자}} ''The Vegetarian'' ut dat Johr 2007 den mit 50.000 [[Pund Sterling]] doteerten [[International Booker Prize|Man Booker International Prize]]. De Roman stellt de südkoreaansch Huusfru Hausfrau Yeong-hye in den Middelpunkt, de en Dag besluuten deiht, sück blots noch [[Vegetarismus|vegetarisch]] to nehren un all Produkte vun Deerten ut hör Huushollen entfernt. Hör passive Rebellion nimmt immer groteskere Utmaaten an, as se anfangt sück in de Apenlichkeit nakend to maaken un vun en Levens as Plant dröömt, wat up Unverständnis un Gegenwehr vun hör Familie stött. 2009 wurr dat Wark vun Im U-seong verfilmt. De Roman keem in’n August 2016 ünner den Titel ''Die Vegetarierin'' ok up Düütsch herut.<ref>[http://www.boersenblatt.net/artikel-deutsche___bersetzung_von__the_vegetarian__erscheint_bei_aufbau.1148542.html ''Man Booker Prize für südkoreanische Autorin Han Kang''.] boersenblatt.net, 17. Mai 2016, abgerufen am 17. Mai 2016</ref> Die Protagonistin gilt als erste Frau in der [[Byronic Hero|Byronic-Hero-Rolle]].<ref>[[Felix Stephan]]: ''Lady Byron. Wie junge, außereuropäische Autorinnen die universalistische Literatur wiederbeleben.'' In: ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', 12./13. Mai 2018, S. 20.</ref> 2014 wurr in hör Heimat de Roman ''Der Junge kommt'' ({{lang|ko-Hang|소년 이 온다}} ''Sonyŏn i onda'') herutbrocht, in den Han sück thematisch de gewaltsam Daalslahn vun den [[Gwangju-Upstand ]] (1980) annimmt.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/han-kang-ueber-menschenwerk-in-der-neuen-faq-15193608.html ''„Was Menschen zur Gewalt treibt, hat mich schon als Kind interessiert“''] – Interview bi faz.net (afropen an’n 15. September 2017).</ref> En düütsch Översetten vun dat Book keem 2017 ünner den Titel ''Menschenwerk'' herut. 2018 schreev Han en Bidrag för dat Kunstprojekt ''[[Future Library]]'' vun de schottisch Künstlerin [[Katie Paterson]]. Dat sall 2114 in en 100 Texte umfaaten [[Anthologie]] herutbrocht wurr. Bit dorhen wurrd dat Manuskript nich herutbrocht un nich leest wurrn in de [[Deichmanske bibliotek]] in [[Oslo]] verwohrt. Han hör Bidrag drocht den Titel ''Dear Son, My Beloved''.<ref name=":7" /> 2024 wurr Han mit den Literaturnobelpries uttekent. De Jury hett den Preis mit “''for her intense poetic prose that confronts historical traumas and exposes the fragility of human life''” (för hör intensive Prosa, de sück historschen Traumata stellt un de Zerbrechlichkeit vun dat minschlich Leeven upwiest).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Literature 2024 |sprache=en-US |abruf=2024-10-10}}</ref> begrünnd. Dormit wurr eerstmals en Literaturnobelpries nah Süüdkorea vergeven. == Böker== === Koreaansch === * {{lang|ko-Hang|여수의 사랑}} ''Liebe in Yŏsu'', Munhak-kwa chisŏngsa (1995), ISBN 89-320-0750-0 * {{lang|ko-Hang|검은 사슴}} ''Schwarzer Hirsch'', Munhakdongne (1998), ISBN 89-8281-133-8 * {{lang|ko-Hang|내 여자의 열매}} ''Die Früchte meiner Frau'', Ch'angbi (2000), ISBN 89-364-3657-0 * {{lang|ko-Hang|그대의 차가운 손}} ''Deine kalte Hand'', Munhak-kwa chisŏngsa (2002), ISBN 978-89-320-1304-6 * {{lang|ko-Hang|붉은 꽃 이야기}} ''Die Geschichte der purpurnen Blume'', Yŏllimwŏn (2003), ISBN 89-7063-333-2 * {{lang|ko-Hang|가만가만 부르는 노래}} ''Das sanft gesungene Lied'', Pich'ae (2007), ISBN 978-89-92036-27-6 * {{lang|ko-Hang|채식주의자}} ''Die Vegetarierin'', Ch'angbi (2007), ISBN 978-89-364-3359-8 * {{lang|ko-Hang|사랑과 사랑을 둘러싼 것들}} ''Liebe und das was Liebe umfasst'', Yŏllimwŏn (2009), ISBN 978-89-7063-369-5 * {{lang|ko-Hang|희랍어 시간}} ''Zeit für Griechisch'', Munhakdongne (2011), ISBN 978-89-546-1651-5 * {{lang|ko-Hang|노랑무늬 영원}} ''Ewiges gelbes Muster'', Munhak-kwa chisŏngsa (2012), ISBN 978-89-320-2353-3 * {{lang|ko-Hang|회복하는 인간}} ''Genesende Menschheit'', Asia (2013), ISBN 978-89-94006-82-6 * {{lang|ko-Hang|서랍에 저녁을 넣어 두었다}} ''Den Abend in die Schublade gelegt'', Munhak-kwa chisŏngsa (2013), ISBN 978-89-320-2463-9 * {{lang|ko-Hang|소년 이 온다}} ''Der Junge kommt'', Changbi (2014), ISBN 978-89-364-3412-0 * {{lang|ko-Hang|흰}} ''Weiß'' (2016), ISBN 978-89-546-5113-4 ==== Billerböker (Text) ==== * {{lang|ko-Hang|내 이름은 태양꽃}} ''Mein Name ist Sonnenblume'', Munhakdogne (2002), ISBN 978-89-8281-479-2 * {{lang|ko-Hang|천둥 꼬마 선녀 번개 꼬마 선녀}} ''Die kleine Donnerfee und die kleine Blitzfee'', Munhakdogne Ŏrini (2007), ISBN 978-89-546-0279-2 * {{lang|ko-Hang|눈물상자}} ''Die Tränenkiste'' (2008), ISBN 978-89-546-0581-6 === Översetten in’t Düütsche === * ''Die Früchte meiner Frau''. In: Sylvia Bräsel, Lie Kwang-Sook (Hrsg.): ''Koreanische Erzählungen''. Dtv, München 2005, ISBN 3-423-13381-3. * ''[[Die Vegetarierin]]''. Roman. Översetten vun [[Ki-Hyang Lee]]. Aufbau Verlag, Berlin 2016, ISBN 978-3-351-03653-9.<ref>Maximilian Kalkhof: [http://www.spiegel.de/kultur/literatur/die-vegetarierin-von-han-kang-sie-traeumt-davon-eine-pflanze-zu-werden-a-1107714.html ''Rebellion einer Hausfrau: Sie träumt davon, eine Pflanze zu werden''.] [[Der Spiegel (online)|Spiegel Online]], 15. August 2016, abgerufen am 16. August 2016</ref> * ''[[Menschenwerk]]''. Roman. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2017, ISBN 978-3-351-03683-6.<ref>''Warum haben Sie auf mich geschossen?'' In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]]'', 21. September 2017, S. 10</ref> * ''Deine kalten Hände''. Roman. Översetten vun Kyong-Hae Flügel. Aufbau, Berlin 2019, ISBN 978-3-351-03762-8.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.aufbau-verlag.de/index.php/deine-kalten-hande.html |titel=Deine kalten Hände |zugriff=2019-03-02 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Han-Kang-Deine-kalten-Haende,hankang102.html |titel=Han Kang: „Deine kalten Hände“ |zugriff=2019-03-02 |sprache=de }}</ref> * ''Weiß''. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2020, ISBN 978-3-351-03722-2. * ''Griechischstunden''. Översetten vun Ki-Hyang Lee. Aufbau, Berlin 2024, ISBN 978-3-351-03792-5. == Utteknungen == * 1995: [[Hankook Ilbo]] Pries för hervörragende Romanschriftsteller * 1999: Koreaansch Roman-Pries * 2000: Pries för junge Künstler vun hüüd vun dat Ministerium för Kultur un Tourismus * 2005: [[Yi-Sang-Literaturpries]] * 2010: [[Kim Tong-ni|Tongni]]-Literaturpries * 2016: [[International Booker Prize|Man Booker International Prize]] för ''The Vegetarian'' * 2017: [[Premio Malaparte]] * 2023: [[Prix Médicis#Ausländischer Roman|Prix Médicis étranger]] för ''Impossibles adieux'' (tosommen mit ''Misericordia'' von [[Lídia Jorge]]) * 2024: [[Ho-Am-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.hoamfoundation.org/eng/award/thisyear.asp |titel=2024 Laureates - HOAM |abruf=2024-10-10}}</ref> * 2024: [[Nobelpries för Literatur]] == Weblinks == {{Commons}} * [http://han-kang.net/ Offizieller Webupträe] (koreaansch, engelsch) * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1038023009 DNB-Katalog] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=1038023009|LCCN=nr/00/32424|NDL=001110424|VIAF=7231097}} {{SORTIERUNG:Han, Kang}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Süüdkorea]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Journalist]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] rflwie59zce16upuc5xgod8037vxlof 0 188158 1064585 1064246 2026-05-08T02:35:34Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064585 wikitext text/x-wiki [[Datei:Acemoglu 2016.png|mini|Daron Acemoğlu (2016)]] '''Kamer Daron Acemoğlu''' (* [[3. September]] [[1967]] in [[Istanbul]]) is en [[Türkie|törksch]]-[[Vereenigte Staten|amerikaansch]]<ref>{{Webarchiv |url=http://economics.mit.edu/faculty/acemoglu/cv |text=Archivierte Kopie |wayback=20150429132430}}</ref> [[Ökonom]] un [[Hoochschoollehrer]] vun armeensch Herkunft.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2024/acemoglu/interview/ Interview mit de Nobelstiftung], afropen an’n 16. Oktober 2024.</ref> He lehrt siet 1993 an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) un is dor ''Elizabeth and James Killian Professor of Economics''. 2019 wurr he to’n Institutsperfesser nöömt.<ref>{{Internetquelle |url=https://economics.mit.edu/people/faculty/daron-acemoglu |titel=Daron Acemoglu {{!}} MIT Economics |abruf=2023-01-30}}</ref> Acemoğlu is besünners bekannt för sien Arbeiten to de [[Politische Ökonomie|politische Ökonomie]] bekannt. Sien wetenschapliche Motivatschoon is nah eegen Utseggen, de Oorsaken vun Armoot beter to verstahn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/daron-acemoglu-2/ |titel=Daron Acemoglu - Premios Fronteras |datum=2017-11-04 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20171104141957/https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/galardonado/daron-acemoglu-2/ |archiv-datum=2017-11-04 |abruf=2023-01-30 }}</ref> Tosommen mit [[James Alan Robinson]] hett he ''Economic Origins of Dictatorship and Democracy'' (2006) un ''[[Warum Nationen scheitern]]'' (2012) schreven. Letzteres is en inflootriek Book över den Infloot vun staatlich Institutschonen up de ökonomische Entwicklung vun Natschonen – dat hett en breet wetenschaplich un mediale Debatte utlööst.<ref>{{Literatur |Titel=Institutions matter, a lot |Sammelwerk=The Economist |Datum= |ISSN=0013-0613 |Online=https://www.economist.com/free-exchange/2013/03/06/institutions-matter-a-lot |Abruf=2023-01-30}}</ref> Acemoğlu sücht sück in de [[Politische Midden|politische Midden]] un is för en reguleert Marktwertschap.<ref>{{Literatur |Titel=Managers must learn why workers deserve a fair share of the spoils |Sammelwerk=Financial Times |Datum=2023-01-11 |Online=https://www.ft.com/content/9fec4cfa-71c5-4cf3-a48e-2d6fdf9937db |Abruf=2023-01-30}}</ref> He kommenteert regelmatig verscheeden politische Themen, besünners Technologie, Klimawannel un wertschapliche Ungliekhheit.<ref>{{Internetquelle |autor=Daron Acemoglu |url=https://www.project-syndicate.org/commentary/environmental-tariffs-carbon-taxes-on-imports-game-changer-by-daron-acemoglu-2022-07 |titel=Environmental Tariffs Could Be a Game Changer {{!}} by Daron Acemoglu |datum=2022-07-25 |sprache=en |abruf=2023-01-30}}</ref> Acemoğlu gellt nah en Umfraag ünner US-amerikaansch Wertschapsprofessoren as en vun de best levend Ökonomen ünner 60 Johr.<ref>{{Internetquelle |url=https://econjwatch.org/articles/economics-professors-favorite-economic-thinkers-journals-and-blogs-along-with-party-and-policy-views |titel=Economics Professors' Favorite Economic Thinkers, Journals, and Blogs (along with Party and Policy Views) · Econ Journal Watch : Economists, favorite economists, economics journals, economics blogs, party, voting, policy views, survey, Adam Smith |abruf=2023-01-30}}</ref> Luut [[Research Papers in Economics|IDEAS/RePEc]] is he to Tiet de weltwiet an’n tweetfakensten ziteert Wertschapswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://ideas.repec.org/top/top.person.all.html |titel=Top 10% Authors, as of September 2024 |werk=IDEAS |hrsg=RePEc |abruf=2024-10-18}}</ref> Buterdem is he dat Open Syllabus Project tofolge en vun de an’n fakensten ziteert Schhriever in Lehrplaans för Universitätskurse in Wertschapswetenschap.<ref>{{Internetquelle |url=https://opensyllabus.org/results-list/authors?size=50&fields=Economics |titel=Open Syllabus: Explorer |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220921150129/https://opensyllabus.org/results-list/authors?size=50&fields=Economics |archiv-datum=2022-09-21 |abruf=2023-01-30 }}</ref> 2024 kreeg he gemensam mit [[Simon Johnson]] und [[James Alan Robinson]] den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen|Alfred-Nobel-Gedächtnispries för Wertschapswetenschapen]] „för Studien doröver, wu Institutschonen billd wurrn un den Wohlstand beinflooten“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2024/press-release/ Nobelprize.org], afropen an’n 14. Oktober 2024</ref> == Leven == Acemoğlu wurr as Söhn vun [[Armenien|armeensch]] Öllern in [[Istanbul]] boren un hett mit 25 Johren sien [[Master]] un sien PhD an de [[London School of Economics and Political Science|London School of Economics]] (LSE) afslooten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-born-mit-professor-named-worlds-most-influential-economist--86257 |titel=Istanbul-born MIT professor named world’s most influential economist - Latest News |datum=2021-09-26 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210926144618/https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-born-mit-professor-named-worlds-most-influential-economist--86257 |archiv-datum=2021-09-26 |abruf=2023-01-30}}</ref> He hett den een Johr lang an de LSE ünnerricht, bevör he an dat MIT wesseln dee Acemoğlu is ''Elizabeth & James Killian Professor'' för anwennd Ökonomik as ok ''Institute Professor''<ref>{{Internetquelle |url=http://news.mit.edu/2019/daron-acemoglu-institute-professor-0710 |titel=Daron Acemoglu named Institute Professor |abruf=2019-12-12}}</ref> an dat [[Massachusetts Institute of Technology]]. He arbeit buterdem bi dat [[National Bureau of Economic Research]] un [[Centre for Economic Policy Research]]. Sien Bachelorafsluss kreeg Acemoğlu 1989 vun de [[Universität York]] un sien [[Doktorgrad]] 1992 vun de [[London School of Economics and Political Science]]. Van 2011 bit 2015 weer Acemoglu Herutgever vun de Facktietschrift ''[[Econometrica]]''.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.econometricsociety.org/publications/econometrica/editorial-board/past-editors-and-co-editors-econometrica |titel=Past Editors and Co-editors of Econometrica {{!}} The Econometric Society |abruf=2020-06-07}}</ref> == Forschung == As Forscher is he insbesünnere in de Rebeeden [[Politische Ökonomie]], [[Entwicklungsökonomik]], Wassdomstheorie, Technologie, Inkommens- un Lohnungliekheit, Humankapital un Utbillen as ok Arbeitsmarktökonomik tätig. Sien tosommen mit [[Simon Johnson]] un [[James Alan Robinson]] herutbrocht Artikel ''[[The colonial origins of comparative development]]'' ([[The American Economic Review|''AER'']], 2001) ünnersöcht de Oorsaken för Ünnerscheeden in de Pro-Kopp-Inkommen vun verscheeden Länner.<ref>Daron Acemoglu, Simon Johnson, James A. Robinson: ''The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation''. In: ''[[American Economic Review]]'' 91(5), S. 1369–1401, Dezember 2001, [[doi:10.1257/aer.91.5.1369]].</ref> De vun de sülvig Autoren in dat Johr 2002 herutbrocht Artikel ''Reversal of Fortune: Geography and Institutions in the Making of the Modern World Income Distribution''<ref>Daron Acemoglu, Simon Johnson, James A. Robinson: ''Reversal of Fortune: Geography and Institutions in the Making of the Modern World Income Distribution''. In: ''[[Quarterly Journal of Economics]]'' 117(4), November 2002, S. 1231–1294, [[doi:10.1162/003355302320935025]].</ref> reep en Debatte tüschen Acemoğlu un [[Jeffrey David Sachs]] över de Oorsaken vun Ünnerentwicklung hervör. In’n Ünnerscheed to Sachs, de Ünnerentwicklung vör allen up geographische Faktoren torüchführt, vertreden Acemoğlu et al. de Ansicht, dat schlechte institutschonelle Rahmenbedingungen den Hööftgrund för Ünnerscheeden in den Grad vun de wertschaplich Entwicklung Tüschen verscheeden ehmalgen Kolonien dorstellen. Dorbi hem de Kolonisatoren nah hör Ünnersöken in den armer Regionen (to’n Bispeel Australien) Institutschonen för Investitschonen (breedere Eegendomsrechte för de Bevölkerung) schafft, wiels in den wohlhabenderen Regionen (to’n Bispeel de fröheren Rebeeden vun de [[Inka]]s in Süüdamerika) ehrder to’n Bispeel Twangsarbeit insett wurr un sück de Macht in de Hand vun en lütt Elite befunn (so nöömt Extraktschonsinstitutschonen). Dordör weer dat af dat 19. Johrhunnert to en umdreiht Verhältnissen tüschen armer un wohlhabenderen Kolonien kommen.<ref>''NBER Working Papers.'' 8460, 2001; publiziert als: Daron Acemoglu, Simon Johnson & James A. Robinson: ''Reversal Of Fortune: Geography And Institutions In The Making Of The Modern World Income Distribution.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' v107, 4. November 2002, S. 1231–1294.</ref> Disse Ansatz wurr ünner annern vun [[Pranab Bardhan]] as to [[Eurozentrismus|eurozentristisch]] kritiseert, wiel de nich de wertschapliche Ünnerentwicklung vun nich oder wenig koloniseerten Staaten as [[Äthiopien]], [[Thailand]] oder [[China]] verkloren kann.<ref>Pranab Bardhan (2005), '' {{Webarchiv |url=http://mitpress.mit.edu/catalog/item/default.asp?tid=10290&ttype=2 |text=Scarcity, Conflicts and Cooperation: Essays in Political and Institutional Economics of Development |wayback=20121009044945}}'', [[MIT Press]], S. 4.</ref> Siet 2022 tell de Medienkonzern ''Clarivate'' Acemoğlu wegen de [[Zitatschonsanalyse|Tall vun de Zitatschonen]] to de Favoriten up en [[Nobelpries]] ([[Clarivate Citation Laureates]]), den he 2024 kreeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://clarivate.com/news/clarivate-reveals-citation-laureates-2022-annual-list-of-researchers-of-nobel-class/ |titel=Clarivate Reveals Citation Laureates 2022 – Annual List of Researchers of Nobel Class |werk=Clarivate |sprache=en |abruf=2022-09-21}}</ref> == Utteknungen == * 2005 [[John-Bates-Clark-Medaille]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert Shimer |Titel=Daron Acemoglu: 2005 John Bates Clark Medalist |Sammelwerk=Journal of Economic Perspectives |Band=21 |Nummer=1 |Datum=2007-01-01 |ISSN=0895-3309 |DOI=10.1257/jep.21.1.191 |Seiten=191–207}}</ref> * 2012 [[Nemmers-Pries för Wertschapswetenschapen]] * 2016 [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards|BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] * 2019 [[Weltwertschaplich Pries]] * 2023 [[A.SK Social Science Award]] * 2024 [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] == Liddmaatschapen== * 2005 [[Econometric Society]]<ref>[https://www.econometricsociety.org/society/organization-and-governance/fellows/current ''Fellows of the Econometric Society.''] econometricsociety.org, afropen an’n 19. Oktober 2024</ref> * 2006 [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2014 [[National Academy of Sciences]]<ref>{{Webarchiv |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/april-29-2014-NAS-Election.html |text=National Academy of Sciences Members and Foreign Associates Elected. |wayback=20150818062140}} Pressemeldung vun de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org) van’n 29. April 2014</ref> * 2021 [[American Philosophical Society]] * 2021 [[British Academy]] == Schriften == [[Datei:"Why Nations Fail" by Daron Acemoglu and James Robinson.jpg|mini|hochkant|''[[Warum Nationen scheitern|Why Nations Fail]]'' be dat Verleehn vun en Bookppries]] * mit [[Simon Johnson]] und James A. Robinson: ''[[The colonial origins of comparative development]].'' 2001. * mit James A. Robinson: ''Economic Origins of Dictatorship and Democracy.'' 2005. * ''Introduction to Modern Economic Growth.'' 2008. * mit James A. Robinson: ''Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty.'' 2012. ** Deutsch: ''[[Warum Nationen scheitern]]: Die Ursprünge von Macht, Wohlstand und Armut.'' übersetzt von Bernd Rullkötter, S. Fischer, Frankfurt am Main 2013, ISBN 978-3-10-000546-5. (''[https://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/daron-acemoglu-und-james-robinsons-buch-why-nations-fail-a-824393.html Nationen und ihr Wohlstand: Schlüssel zum Reichtum],'' Rezension von [[Christian Rickens]] in ''[[Der Spiegel (online)|Spiegel Online]],'' 7. April 2012.) * mit James A. Robinson: ''The Narrow Corridor. State, Societies, and the Fate of Liberty.'' Penguin, New York 2019. ** Deutsch: ''Gleichgewicht der Macht. Der ewige Kampf zwischen Staat und Gesellschaft.'' aus dem Englisch von Bernhard Jendricke et al., S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2019, ISBN 978-3-10-397336-5. * mit Simon Johnson: ''Power and Progress. Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity.'' Public Affairs, New York 2023. ** Deutsch: ''Macht und Fortschritt. Unser 1000-jähriges Ringen um Technologie und Wohlstand.'' Campus, Frankfurt am Main 2023, ISBN 978-3-5935-1794-0. == Weblinks == {{Commons}} * [http://economics.mit.edu/faculty/acemoglu Websiet vun Daron Acemoğlu bi dat MIT] mit Curriculum Vitae un Schriftenverteken * [http://www.boston.com/business/articles/2005/06/15/mit_professor_named_top_economist_under_40/?page=full Robert Gavin in‘n Boston Globe to’n Anlaat vun dat Verleehn vun de John Bates Clark Medal]. * {{Internetquelle |autor=iconomix |url=http://www.iconomix.ch/de/blog/738-wie-wichtig-gute-institutionen-sind/ |titel=Wie wichtig gute Institutionen sind |sprache=de |abruf=2013-03-01 |kommentar=Daron Acemoğlu erklärt, weshalb gute Institutionen über arm oder reich entscheiden}} * Tina Kaiser und Tobias Kaiser: [https://www.welt.de/wirtschaft/article126375418/Warum-ist-dieser-Oekonom-eine-Million-Dollar-wert.html ''Daron Acemoglu. Warum ist dieser Ökonom eine Million Dollar wert?''] In: ''Welt Online'', 31. März 2014. (kiek ok in: Welt am Sonntag 13, 30. März 2014, Siet 8.) * [https://web.archive.org/web/20250226121421/https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A124929575 Indrag bi econbiz] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=124929575|LCCN=no96057352|NDL=001141702|VIAF=15072332}} {{SORTIERUNG:Acemoglu, Daron}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Törkie]] [[Kategorie:Börger von Armenien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1967]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] 863vr6zj49k8whfk48d1r9rsh32dsmk 0 188243 1064528 1064482 2026-05-07T14:04:14Z Flaverius 21322 /* Plattdüütsche Films */ + wild Wild Westfalen 1064528 wikitext text/x-wiki De '''List vun plattdüütsche Films un TV-Serien''' wiest alle [[Film]]s un [[TV-Serie|TV-Serien]], de up [[Plattdüütsch]] produzeert oder synchroniseert worrn sünd oder in den tomindst to’n gröttsten Deel een plattdüütschen Dialekt sproken warrt. u== Plattdüütsche Films == {{Anker|Plattdüütsche Films|Plattdüütsch Films}} Ene plattdüütsche Filmszene oder sogaar ene Filmbranche givt dat nich. Films up Platt sind enkel Projekten, de up de Initschative van enkel Filmmakers, [[Speelbaas|Speelbasen]] oder Gruppen torügggaat.<ref>Marcus Buck: ''[https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Plattdeutsche Filme]'', op [[Plattmakers|''plattmakers.de'']], upropen den 10.12.2024. ([https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Archiv])</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Daor Klept de Klokke Weer !! Jaar !! Land !! Speelbaas !! Genre !! style="width:20%;" |Dialekt/Spraak !Anmarksels |- | ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' || 1970 ||{{DEU}} | Claus Muras|| [[Kummedie]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- |[[Het Verhaal van Kees|''Het Verhaal van Kees'']] |1989 |{{NLD}} |[[André van Duren]] |[[Drama]] |[[Twentsch]]/[[Nedderlandsche Spraak|Nedderländsch]] | |- |''[[Schnaps im Wasserkessel]]'' |1991 | | [[Hans-Erich Viet]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']]|| 1994 || {{NLD}}|| [[Theu Boermans]]|| [[Drama]]|| [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[De Apparatspott – Ick heep keene Lust mehr hier ünnen|''De Apparatspott – Ick heep keene Lust mehr hier ünnen'']]|| 1999 || {{DEU}}|| [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[Apparatspott – Gerangel in Ruum un Tied|''Apparatspott - Gerangel in Ruum un Tied'']]|| 2003 || {{DEU}} || [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[Apparatspott – Dat mokt wie gistern|''Apparatspott - Dat mokt wie gistern'']]|| 2008 || {{DEU}}|| [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Living in a perfect world]]'' |2006 |{{ITA}} {{MEX}} {{USA}} |[[Diego D'Innocenzo]], [[Marco Leopardi]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Plautdietsch]]/[[Spaansche Spraak|Spraansch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Stellet Licht]]''|| 2007 ||{{MEX}}<br />{{FRA}}<br>{{NLD}}|| [[Carlos Reygadas]]|| [[Drama]]|| [[Plautdietsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Ritter Trenk]]''|| 2015 || {{DEU}}<br>{{AUT}} |[[Anthony Power]]|| [[Animatschoon|Animatschoonsfilm]]|| [[Mäkelnborgsch-Vöörpommersch|Mekelnborgsch]]/ [[Noordneddersassisch]]/[[Oostfäälsch]] |Up Platt synchroniseert 2018 |- |''[[Utbüxen kann keenen]]'' |2015 |{{DEU}} |[[Margot Neubert-Maric]], [[Gisela Tuchtenhagen]] |[[Dokumentatschoon]] |Plattdüütsch/Hoogdüütsch | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Ostfriesisch für Anfänger]]''|| 2016 || {{DEU}}|| [[Gregory Kirchhoff]]|| [[Kummedie]]|| [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] | |- | [[Landeier: Plattdeutsch für Fortgeschrittene|''Landeier: Plattdeutsch für Fortgeschrittene'']]|| 2016 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Landfrauen: Do wat Du wullt, de Lüüd snackt doch]]''|| 2017 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- | ''[[Brandnest: Wat mutt, dat mutt]]''|| 2019 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- |[[Daor Klept de Klokke Weer|''Daor Klept de Klokke Weer'']] |2019 |{{NLD}} | [[Thomas Rover]] |Historienfilm |[[Stellingwarfs]] | |- |''[[Liek achter de badde]]'' |2019 |{{NLD}} |[[Dirk de Jong]] |[[Krimi]] |[[Grunnegs|Grönnengsch]] | |- |''[[De Beentjes van Sint-Hilegard]]'' |2020 |{{NLD}} |[[Jan Nijenhuis]] |[[Komödie|Kummedie]] |[[Twentsch]]/[[Nedderlandsche Spraak|Nedderländsch]] |Na den tschechschen Film: [[Teorie tygra|''Teorie tygra'']] |- | ''[[Boot un Dood]]'' || 2020 || {{DEU}} || [[Sandro Giampietro]] || [[Kriminaalkomödie|Krimi-Kummedie]]|| [[Noordneddersassisch]]/[[Düütsche Spraak|Düütsch]] | |- |''[[De Krooch an de Wiedau]]'' |2021 |{{DNK}} {{DEU}} |Gary Funck |[[Kriminaalkomödie|Krimi-Kummedie]] |[[Däänsche Spraak|Däänsch]] [[Düütsche Spraak|Düütsch]] [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] [[Synnejysk|Süüdjüütsch]] [[Plattdüütsch|Platt]] | |- |''[[Mittagsstunde]]'' |2022 |{{DEU}} | [[Lars Jessen]] |[[Drama]] |[[Noordneddersassisch]] |Na den Romaan van [[Dörte Hansen]] |- | ''[[Wild Wild Westfalen]]'' |2023 |{{DEU}} |Dominic Sternmann |[[Western]]/Kortfilm |[[Mönsterlänsk Platt]] | |- |''[[Kein schöner Tod II]]'' |2025 |{{DEU}} |Ute Ochsenbauer |[[Krimi]] |[[Noordneddersassisch]] ([[Sleswigsch]])/[[Düütsche Spraak|hoogdüütsch]] |} == Plattdüütsche TV-Serien == Plattdüütsche TV-Serien sind in Düütschland un Nedderland raar, een platttdüütsch Feernseenprogramm givt dat nich.<ref>Marcus Buck: [https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen ''Plattdeutsch im Fernsehen''], up [[Plattmakers|''plattmakers.de'']], upropen den 10.12.2024. ([https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Archiv])</ref> De paar Uutnamen sind hier unner list. Up de nedderländsche Siede süüt dat mit de [[Regiosoap|Regiosoaps]], de na [[Westfreesche Spraak|westfreeschen]] Vöörbild in’n 2000-er Jaren upkomen sind een beten beter uut. {| class="wikitable sortable" |- ! Titel !! Jaar !! Produktschoonsland !Senner!! Genre !! style="width:20%;" |Dialekt !Anmarksels |- | ''[[Bartje]]'' || 1972 ||{{DEU}} |[[NCRV]]|| [[Kummedie]]|| [[Drentsch]] |Na enen Romaan van [[Anne de Vries]] |- |[[Platt in III|''Platt in III'']] |1977–1982 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |Magazin |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Wi speelt op Platt|''Wi speelt op Platt'']] |1977–1984 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |Theaterstücken |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Klönschnack (NDR)|''Klönschnack'']] |1978–1982 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Talkshow]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Talk op Platt|''Talk op Platt'']] |1982–2006 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Talkshow]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Nües ut Büttenwarder|Neues aus Büttenwarder op Platt]]'' |1997–2021 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Komödie]] |[[Noordneddersassisch]] |Synchroniseert vun dat hoogdüütsche Originaal |- |''[[Ostfriesland-Saga]]'' |2002 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]/[[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Van jonge Leu en Oale Groond]]''|| 2005–2009 || {{NLD}} |[[RTV Oost]]|| [[Drama|Regiosoap]] || [[Mönsterlänsk Platt|Twentsch]] | |- |[[Billerbook Düütschland|''Billerbook Düütschland'']] |2006 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentaarfilm|Dokumentatschoon]] |[[Noordneddersassisch]] |Veer Folgen synchroniseert vun dat hoogdüütsche Originaal |- |[[Op Platt|''Die Welt op Platt'']] |2006–2012 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Boven Wotter]]'' |2007–2009 |{{NLD}} |[[RTV Noord]] |[[Regiosoap]] |[[Grunnegs|Grünnegsch]] | |- |''[[Van Domme Leu op Koale Groond]]'' |2009 |{{NLD}} |[[RTV Oost]] |[[Regiosoap]]/[[Parodie]] |[[Twentsch]] |Parodie van ''Van jonge Leu op Oale Groond'' |- |''[[Grote Markt 30]]'' |2012 |{{NLD}} |[[RTV Oost]] |[[Regiosoap]] |Verscheden Oaveriesselsche Dialekten | |- |''[[Woeste grond]]'' |2024 |{{NLD}} |[[NPO 1]] | |Nedderlandsch, Twents, Sallands | |} == Nettverwiese == * ''[https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Plattdeutsch im Fernsehn]'' ([https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Archiv]) up ''[[plattmakers.de]]'' (hoogdüütsch) * ''[https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Plattdeutsche Filme]'' ([https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Archiv]) up ''plattmakers.de'' (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Feernsehn]] [[Kategorie:Reeg]] [[Kategorie:List]] 113ohyzocgpgp97trza1qazooboaabg 1064631 1064528 2026-05-08T06:30:20Z Flaverius 21322 + Kroamschudd’n in Mariaparochie 1064631 wikitext text/x-wiki De '''List vun plattdüütsche Films un TV-Serien''' wiest alle [[Film]]s un [[TV-Serie|TV-Serien]], de up [[Plattdüütsch]] produzeert oder synchroniseert worrn sünd oder in den tomindst to’n gröttsten Deel een plattdüütschen Dialekt sproken warrt. u== Plattdüütsche Films == {{Anker|Plattdüütsche Films|Plattdüütsch Films}} Ene plattdüütsche Filmszene oder sogaar ene Filmbranche givt dat nich. Films up Platt sind enkel Projekten, de up de Initschative van enkel Filmmakers, [[Speelbaas|Speelbasen]] oder Gruppen torügggaat.<ref>Marcus Buck: ''[https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Plattdeutsche Filme]'', op [[Plattmakers|''plattmakers.de'']], upropen den 10.12.2024. ([https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Archiv])</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Titel !! Jaar !! Land !! Speelbaas !! Genre !! style="width:20%;" |Dialekt/Spraak !Anmarksels |- | ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' || 1970 ||{{DEU}} | Claus Muras|| [[Kummedie]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- |[[Kroamschudd’n in Mariaparochie]] |1988 |{{NLD}} |[[Herman Finkers]] |Animatschoonsfilm/Parodie |[[Twentsch]] | |- |[[Het Verhaal van Kees|''Het Verhaal van Kees'']] |1989 |{{NLD}} |[[André van Duren]] |[[Drama]] |[[Twentsch]]/[[Nedderlandsche Spraak|Nedderländsch]] | |- |''[[Schnaps im Wasserkessel]]'' |1991 | | [[Hans-Erich Viet]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']]|| 1994 || {{NLD}}|| [[Theu Boermans]]|| [[Drama]]|| [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[De Apparatspott – Ick heep keene Lust mehr hier ünnen|''De Apparatspott – Ick heep keene Lust mehr hier ünnen'']]|| 1999 || {{DEU}}|| [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[Apparatspott – Gerangel in Ruum un Tied|''Apparatspott - Gerangel in Ruum un Tied'']]|| 2003 || {{DEU}} || [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[Apparatspott – Dat mokt wie gistern|''Apparatspott - Dat mokt wie gistern'']]|| 2008 || {{DEU}}|| [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Living in a perfect world]]'' |2006 |{{ITA}} {{MEX}} {{USA}} |[[Diego D'Innocenzo]], [[Marco Leopardi]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Plautdietsch]]/[[Spaansche Spraak|Spraansch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Stellet Licht]]''|| 2007 ||{{MEX}}<br />{{FRA}}<br>{{NLD}}|| [[Carlos Reygadas]]|| [[Drama]]|| [[Plautdietsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Ritter Trenk]]''|| 2015 || {{DEU}}<br>{{AUT}} |[[Anthony Power]]|| [[Animatschoon|Animatschoonsfilm]]|| [[Mäkelnborgsch-Vöörpommersch|Mekelnborgsch]]/ [[Noordneddersassisch]]/[[Oostfäälsch]] |Up Platt synchroniseert 2018 |- |''[[Utbüxen kann keenen]]'' |2015 |{{DEU}} |[[Margot Neubert-Maric]], [[Gisela Tuchtenhagen]] |[[Dokumentatschoon]] |Plattdüütsch/Hoogdüütsch | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Ostfriesisch für Anfänger]]''|| 2016 || {{DEU}}|| [[Gregory Kirchhoff]]|| [[Kummedie]]|| [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] | |- | [[Landeier: Plattdeutsch für Fortgeschrittene|''Landeier: Plattdeutsch für Fortgeschrittene'']]|| 2016 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Landfrauen: Do wat Du wullt, de Lüüd snackt doch]]''|| 2017 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- | ''[[Brandnest: Wat mutt, dat mutt]]''|| 2019 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- |[[Daor Klept de Klokke Weer|''Daor Klept de Klokke Weer'']] |2019 |{{NLD}} | [[Thomas Rover]] |Historienfilm |[[Stellingwarfs]] | |- |''[[Liek achter de badde]]'' |2019 |{{NLD}} |[[Dirk de Jong]] |[[Krimi]] |[[Grunnegs|Grönnengsch]] | |- |''[[De Beentjes van Sint-Hilegard]]'' |2020 |{{NLD}} |[[Jan Nijenhuis]] |[[Komödie|Kummedie]] |[[Twentsch]]/[[Nedderlandsche Spraak|Nedderländsch]] |Na den tschechschen Film: [[Teorie tygra|''Teorie tygra'']] |- | ''[[Boot un Dood]]'' || 2020 || {{DEU}} || [[Sandro Giampietro]] || [[Kriminaalkomödie|Krimi-Kummedie]]|| [[Noordneddersassisch]]/[[Düütsche Spraak|Düütsch]] | |- |''[[De Krooch an de Wiedau]]'' |2021 |{{DNK}} {{DEU}} |Gary Funck |[[Kriminaalkomödie|Krimi-Kummedie]] |[[Däänsche Spraak|Däänsch]] [[Düütsche Spraak|Düütsch]] [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] [[Synnejysk|Süüdjüütsch]] [[Plattdüütsch|Platt]] | |- |''[[Mittagsstunde]]'' |2022 |{{DEU}} | [[Lars Jessen]] |[[Drama]] |[[Noordneddersassisch]] |Na den Romaan van [[Dörte Hansen]] |- | ''[[Wild Wild Westfalen]]'' |2023 |{{DEU}} |Dominic Sternmann |[[Western]]/Kortfilm |[[Mönsterlänsk Platt]] | |- |''[[Kein schöner Tod II]]'' |2025 |{{DEU}} |Ute Ochsenbauer |[[Krimi]] |[[Noordneddersassisch]] ([[Sleswigsch]])/[[Düütsche Spraak|hoogdüütsch]] |} == Plattdüütsche TV-Serien == Plattdüütsche TV-Serien sind in Düütschland un Nedderland raar, een platttdüütsch Feernseenprogramm givt dat nich.<ref>Marcus Buck: [https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen ''Plattdeutsch im Fernsehen''], up [[Plattmakers|''plattmakers.de'']], upropen den 10.12.2024. ([https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Archiv])</ref> De paar Uutnamen sind hier unner list. Up de nedderländsche Siede süüt dat mit de [[Regiosoap|Regiosoaps]], de na [[Westfreesche Spraak|westfreeschen]] Vöörbild in’n 2000-er Jaren upkomen sind een beten beter uut. {| class="wikitable sortable" |- ! Titel !! Jaar !! Produktschoonsland !Senner!! Genre !! style="width:20%;" |Dialekt !Anmarksels |- | ''[[Bartje]]'' || 1972 ||{{DEU}} |[[NCRV]]|| [[Kummedie]]|| [[Drentsch]] |Na enen Romaan van [[Anne de Vries]] |- |[[Platt in III|''Platt in III'']] |1977–1982 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |Magazin |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Wi speelt op Platt|''Wi speelt op Platt'']] |1977–1984 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |Theaterstücken |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Klönschnack (NDR)|''Klönschnack'']] |1978–1982 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Talkshow]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Talk op Platt|''Talk op Platt'']] |1982–2006 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Talkshow]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Nües ut Büttenwarder|Neues aus Büttenwarder op Platt]]'' |1997–2021 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Komödie]] |[[Noordneddersassisch]] |Synchroniseert vun dat hoogdüütsche Originaal |- |''[[Ostfriesland-Saga]]'' |2002 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]/[[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Van jonge Leu en Oale Groond]]''|| 2005–2009 || {{NLD}} |[[RTV Oost]]|| [[Drama|Regiosoap]] || [[Mönsterlänsk Platt|Twentsch]] | |- |[[Billerbook Düütschland|''Billerbook Düütschland'']] |2006 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentaarfilm|Dokumentatschoon]] |[[Noordneddersassisch]] |Veer Folgen synchroniseert vun dat hoogdüütsche Originaal |- |[[Op Platt|''Die Welt op Platt'']] |2006–2012 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Boven Wotter]]'' |2007–2009 |{{NLD}} |[[RTV Noord]] |[[Regiosoap]] |[[Grunnegs|Grünnegsch]] | |- |''[[Van Domme Leu op Koale Groond]]'' |2009 |{{NLD}} |[[RTV Oost]] |[[Regiosoap]]/[[Parodie]] |[[Twentsch]] |Parodie van ''Van jonge Leu op Oale Groond'' |- |''[[Grote Markt 30]]'' |2012 |{{NLD}} |[[RTV Oost]] |[[Regiosoap]] |Verscheden Oaveriesselsche Dialekten | |- |''[[Woeste grond]]'' |2024 |{{NLD}} |[[NPO 1]] | |Nedderlandsch, Twents, Sallands | |} == Nettverwiese == * ''[https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Plattdeutsch im Fernsehn]'' ([https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Archiv]) up ''[[plattmakers.de]]'' (hoogdüütsch) * ''[https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Plattdeutsche Filme]'' ([https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Archiv]) up ''plattmakers.de'' (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Feernsehn]] [[Kategorie:Reeg]] [[Kategorie:List]] fflb2vuok5m21hctqz9wqajsi3rjsp1 1064632 1064631 2026-05-08T06:30:59Z Flaverius 21322 1064632 wikitext text/x-wiki De '''List vun plattdüütsche Films un TV-Serien''' wiest alle [[Film]]s un [[TV-Serie|TV-Serien]], de up [[Plattdüütsch]] produzeert oder synchroniseert worrn sünd oder in den tomindst to’n gröttsten Deel een plattdüütschen Dialekt sproken warrt. == Plattdüütsche Films == {{Anker|Plattdüütsche Films|Plattdüütsch Films}} Ene plattdüütsche Filmszene oder sogaar ene Filmbranche givt dat nich. Films up Platt sind enkel Projekten, de up de Initschative van enkel Filmmakers, [[Speelbaas|Speelbasen]] oder Gruppen torügggaat.<ref>Marcus Buck: ''[https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Plattdeutsche Filme]'', op [[Plattmakers|''plattmakers.de'']], upropen den 10.12.2024. ([https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Archiv])</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Titel !! Jaar !! Land !! Speelbaas !! Genre !! style="width:20%;" |Dialekt/Spraak !Anmarksels |- | ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' || 1970 ||{{DEU}} | Claus Muras|| [[Kummedie]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- |[[Kroamschudd’n in Mariaparochie]] |1988 |{{NLD}} |[[Herman Finkers]] |Animatschoonsfilm/Parodie |[[Twentsch]] | |- |[[Het Verhaal van Kees|''Het Verhaal van Kees'']] |1989 |{{NLD}} |[[André van Duren]] |[[Drama]] |[[Twentsch]]/[[Nedderlandsche Spraak|Nedderländsch]] | |- |''[[Schnaps im Wasserkessel]]'' |1991 | | [[Hans-Erich Viet]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']]|| 1994 || {{NLD}}|| [[Theu Boermans]]|| [[Drama]]|| [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[De Apparatspott – Ick heep keene Lust mehr hier ünnen|''De Apparatspott – Ick heep keene Lust mehr hier ünnen'']]|| 1999 || {{DEU}}|| [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[Apparatspott – Gerangel in Ruum un Tied|''Apparatspott - Gerangel in Ruum un Tied'']]|| 2003 || {{DEU}} || [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | [[Apparatspott – Dat mokt wie gistern|''Apparatspott - Dat mokt wie gistern'']]|| 2008 || {{DEU}}|| [[Martin Hermann (Filmmaker)|Martin Hermann]]|| [[Sciene-Fiction]]|| [[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Living in a perfect world]]'' |2006 |{{ITA}} {{MEX}} {{USA}} |[[Diego D'Innocenzo]], [[Marco Leopardi]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Plautdietsch]]/[[Spaansche Spraak|Spraansch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Stellet Licht]]''|| 2007 ||{{MEX}}<br />{{FRA}}<br>{{NLD}}|| [[Carlos Reygadas]]|| [[Drama]]|| [[Plautdietsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Ritter Trenk]]''|| 2015 || {{DEU}}<br>{{AUT}} |[[Anthony Power]]|| [[Animatschoon|Animatschoonsfilm]]|| [[Mäkelnborgsch-Vöörpommersch|Mekelnborgsch]]/ [[Noordneddersassisch]]/[[Oostfäälsch]] |Up Platt synchroniseert 2018 |- |''[[Utbüxen kann keenen]]'' |2015 |{{DEU}} |[[Margot Neubert-Maric]], [[Gisela Tuchtenhagen]] |[[Dokumentatschoon]] |Plattdüütsch/Hoogdüütsch | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Ostfriesisch für Anfänger]]''|| 2016 || {{DEU}}|| [[Gregory Kirchhoff]]|| [[Kummedie]]|| [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] | |- | [[Landeier: Plattdeutsch für Fortgeschrittene|''Landeier: Plattdeutsch für Fortgeschrittene'']]|| 2016 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Landfrauen: Do wat Du wullt, de Lüüd snackt doch]]''|| 2017 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- | ''[[Brandnest: Wat mutt, dat mutt]]''|| 2019 || {{DEU}}|| [[Mathias Schulz]]|| [[Komödie|Kummedie]]|| [[Dithmarscher Platt]] | |- |[[Daor Klept de Klokke Weer|''Daor Klept de Klokke Weer'']] |2019 |{{NLD}} | [[Thomas Rover]] |Historienfilm |[[Stellingwarfs]] | |- |''[[Liek achter de badde]]'' |2019 |{{NLD}} |[[Dirk de Jong]] |[[Krimi]] |[[Grunnegs|Grönnengsch]] | |- |''[[De Beentjes van Sint-Hilegard]]'' |2020 |{{NLD}} |[[Jan Nijenhuis]] |[[Komödie|Kummedie]] |[[Twentsch]]/[[Nedderlandsche Spraak|Nedderländsch]] |Na den tschechschen Film: [[Teorie tygra|''Teorie tygra'']] |- | ''[[Boot un Dood]]'' || 2020 || {{DEU}} || [[Sandro Giampietro]] || [[Kriminaalkomödie|Krimi-Kummedie]]|| [[Noordneddersassisch]]/[[Düütsche Spraak|Düütsch]] | |- |''[[De Krooch an de Wiedau]]'' |2021 |{{DNK}} {{DEU}} |Gary Funck |[[Kriminaalkomödie|Krimi-Kummedie]] |[[Däänsche Spraak|Däänsch]] [[Düütsche Spraak|Düütsch]] [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] [[Synnejysk|Süüdjüütsch]] [[Plattdüütsch|Platt]] | |- |''[[Mittagsstunde]]'' |2022 |{{DEU}} | [[Lars Jessen]] |[[Drama]] |[[Noordneddersassisch]] |Na den Romaan van [[Dörte Hansen]] |- | ''[[Wild Wild Westfalen]]'' |2023 |{{DEU}} |Dominic Sternmann |[[Western]]/Kortfilm |[[Mönsterlänsk Platt]] | |- |''[[Kein schöner Tod II]]'' |2025 |{{DEU}} |Ute Ochsenbauer |[[Krimi]] |[[Noordneddersassisch]] ([[Sleswigsch]])/[[Düütsche Spraak|hoogdüütsch]] |} == Plattdüütsche TV-Serien == Plattdüütsche TV-Serien sind in Düütschland un Nedderland raar, een platttdüütsch Feernseenprogramm givt dat nich.<ref>Marcus Buck: [https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen ''Plattdeutsch im Fernsehen''], up [[Plattmakers|''plattmakers.de'']], upropen den 10.12.2024. ([https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Archiv])</ref> De paar Uutnamen sind hier unner list. Up de nedderländsche Siede süüt dat mit de [[Regiosoap|Regiosoaps]], de na [[Westfreesche Spraak|westfreeschen]] Vöörbild in’n 2000-er Jaren upkomen sind een beten beter uut. {| class="wikitable sortable" |- ! Titel !! Jaar !! Produktschoonsland !Senner!! Genre !! style="width:20%;" |Dialekt !Anmarksels |- | ''[[Bartje]]'' || 1972 ||{{DEU}} |[[NCRV]]|| [[Kummedie]]|| [[Drentsch]] |Na enen Romaan van [[Anne de Vries]] |- |[[Platt in III|''Platt in III'']] |1977–1982 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |Magazin |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Wi speelt op Platt|''Wi speelt op Platt'']] |1977–1984 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |Theaterstücken |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Klönschnack (NDR)|''Klönschnack'']] |1978–1982 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Talkshow]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |[[Talk op Platt|''Talk op Platt'']] |1982–2006 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Talkshow]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Nües ut Büttenwarder|Neues aus Büttenwarder op Platt]]'' |1997–2021 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Komödie]] |[[Noordneddersassisch]] |Synchroniseert vun dat hoogdüütsche Originaal |- |''[[Ostfriesland-Saga]]'' |2002 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]/[[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] | |- class="hintergrundfarbe7" | ''[[Van jonge Leu en Oale Groond]]''|| 2005–2009 || {{NLD}} |[[RTV Oost]]|| [[Drama|Regiosoap]] || [[Mönsterlänsk Platt|Twentsch]] | |- |[[Billerbook Düütschland|''Billerbook Düütschland'']] |2006 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentaarfilm|Dokumentatschoon]] |[[Noordneddersassisch]] |Veer Folgen synchroniseert vun dat hoogdüütsche Originaal |- |[[Op Platt|''Die Welt op Platt'']] |2006–2012 |{{DEU}} |[[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] |[[Dokumentatschoon]] |[[Noordneddersassisch]] | |- |''[[Boven Wotter]]'' |2007–2009 |{{NLD}} |[[RTV Noord]] |[[Regiosoap]] |[[Grunnegs|Grünnegsch]] | |- |''[[Van Domme Leu op Koale Groond]]'' |2009 |{{NLD}} |[[RTV Oost]] |[[Regiosoap]]/[[Parodie]] |[[Twentsch]] |Parodie van ''Van jonge Leu op Oale Groond'' |- |''[[Grote Markt 30]]'' |2012 |{{NLD}} |[[RTV Oost]] |[[Regiosoap]] |Verscheden Oaveriesselsche Dialekten | |- |''[[Woeste grond]]'' |2024 |{{NLD}} |[[NPO 1]] | |Nedderlandsch, Twents, Sallands | |} == Nettverwiese == * ''[https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Plattdeutsch im Fernsehn]'' ([https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen Archiv]) up ''[[plattmakers.de]]'' (hoogdüütsch) * ''[https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Plattdeutsche Filme]'' ([https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme Archiv]) up ''plattmakers.de'' (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Feernsehn]] [[Kategorie:Reeg]] [[Kategorie:List]] ib7sxldhk57leya49napkrgwkzgma5b 0 188369 1064639 1064292 2026-05-08T07:12:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064639 wikitext text/x-wiki [[Bild:Idioticon-hamburgense.JPG|duum|Titel vun dat Idioticon Hamburgense in de tweden Oplaag (1755)]] Dat '''Idioticon Hamburgense''' (mit vullen Titel {{Lang|la|''Idioticon hamburgense sive glossarium vocum saxonicarum quae populari nostra dialecto Hamburgi maxime frequantatur''}}) is een [[Idiotikon]] un dat eerste Wöörbook för dat [[Hamborger Platt]], dat [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] 1743 ruutbrocht het. ist das erste Mundartwörterbuch des hamburgischen Dialekts. De Hamborger Geleerte het in dat Wöörbook typsche Wöör un Seggwiesen uut den Volksmund sammelt.<ref>Peter Schmachthagen: ''Sprechen Sie Hamburgisch? Allerlei Begriffe aus der Zeit, als Grossmutter ’n lütt Deern weer.'' 3.&nbsp;Uplaag. Verlag Hamburger Abendblatt, [[Hamborg]] 2010, [[:de:Special:BookSources/9783939716266|ISBN 978-3-939716-26-6]], S.&nbsp;126</ref> So as [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] dat vöörslaan het, brochte he siene Kollektschoon as een Aard Nakieksel ruut, in dat he Sinn un Achtergrund vun de Seggwiesen un Wöör beschreev oder inn Hoogdüütsche översett het. 1755 is ene twede vergrötterte Oplaag mit den Titel {{Lang|de|''Idioticon Hamburgense oder Wörter-Buch, zur Erklärung der eigenen, in und üm Hamburg gebräuchlichen, Nieder-Sächsischen Mund-Art. Jetzo vielfältig vermehret, und mit Anmerckungen und Zusätzen zweener berühmter Männer, nebst einem Vierfachen Anhange, ausgefertiget''}} ruutkomen. In’n 19.&nbsp;Jhd maak de Bibliothekar un [[Philologie|Philologe]] [[Christoph Walther (Philoloog)|Christoph Walther]] (1841–1914) mit dat Sammeln wieder un het bet to sienen Dood an handschreven 12.000 Belege tohoopbrocht. De Germanistsche [[Agathe Lasch]] nam dat Konvoluut as Grundlage för dat ''[[Hamburgisches Wörterbuch|Hamburgische Wörterbuch]],'' an dat se sied 1917 arbeide. == Wark == * {{Literatur|Autor=Michaelis Richey|Titel=Idioticon Hambvrgense|TitelErg=Sive Glossarium Vocum Saxonicarum Quae Populari Nostra Dialecto Hamburgi Maxime Frequentantur|Verlag=Conr. König|Ort=[[Hamborg]]|Datum=1743|Online={{Digitalisat|MDZ=10523343|SZ=5}}}} * {{Literatur|Autor=Michael Richey|Titel=Idioticon Hamburgense|TitelErg=oder Wörter-Buch zur Erklärung der eigenen, in und um Hamburg gebräuchlichen Nieder-Sächsischen Mund-Art|Auflage=|Verlag=Conrad König|Ort=Hamborg|Datum=1755|Online={{Digitalisat|GB=plFkvVcRpW0C|SZ=PP7}}}} oder ({{Digitalisat|MDZ=10584231|SZ=11}}) ** Nadruck in de Oplaag vun 1755, Kötz Verlag, [[Hamborg]] 1975, ISBN 3-920569-07-5 == Weblenken == * {{Internetquelle |autor=Jürgen Meier |url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |titel=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |titelerg=Arbeitsbericht 2003 bis 2006 |werk=slm.uni-hamburg.de |hrsg=Universität Hamburg |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090312070340/http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |archiv-datum=2009-03-12 |abruf=2015-03-31 }} {{Webarchiv|url=http://www.slm.uni-hamburg.de/berichte03_06/HH_WB.html |wayback=20090312070340 |text=Arbeitsstelle Hamburgisches Wörterbuch |archiv-bot=2026-05-08 07:12:09 InternetArchiveBot }} == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Wöörbook]] [[Kategorie:Hamborg]] 8nbvtff7x37lagv4jovpo86nlmsfmhd 0 189334 1064568 1064234 2026-05-08T00:06:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064568 wikitext text/x-wiki [[Datei:Wangerooge Ostende Bake.jpg|miniatur|Oostbaak Wangeroog]] Ene '''Baak''' oder '''Bake''', ook '''Kap''' oder '''Kaap''', is een fast [[Seetekeken]] för de [[Seefohrt|Schipperee]], dat anners as een [[Füertoorn|Füürtoorn]] keen Füür het un lütter is.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.leuchttuerme.net/index.php?nav=1000082&lang=1 | titel=leuchttuerme.net - Baken (und Kapen) | werk=leuchttuerme.net | zugriff=2016-12-29 }}</ref> Meist markerrt ene Baak dat Faarwater. Se stat faken dicht bi de Küst oder dat Över un sünd uut Holt, Staal oder Steen. Meist hebbt se ene besünnere Form oder Farv, de in’t Oog fallt, un een [[Toppteken]] baven op. [[Datei:Scharhörnbake 1898.png|mini|Schaarhöörnbaak 1898]][[Datei:Friedrichshafen - Boje vor dem Hafen 001.jpg|mini|Baak üm dat dat Faarwater to wiesen inn Bodensee]] [[Datei:Cuxhaven 07-2016 photo23 Kugelbake.jpg|miniatur|hochkant|De Kugelbaak as Waarteken vun [[Cuxhoben]]]] [[Datei:13-02-23-fotoflugkurs-cux-by-RalfR-047.jpg|mini|De Kugelbaak scheedt Noordsee un Elv]] == Besünner Baken == Noodfunkbaken, köönt een Signaal to’n anpeilen uutsennen. Se schöölt hölpen Scheep na enen Malöör lichter to finnen.<ref>{{Internetquelle |titel=PT9 Ninety |werk=Novega |url=https://www.novega-sea.com/de/pt9-ninety.html |kommentar=Herstellerseite von wasserausgelösten Peilsendern |abruf=2023-01-20 }}</ref> Dicht bi de Küst sünd deelweis Noodhölpbaken to finnen, op de sik Minschen in [[Seenoot|Seenood]] redden köönt. Mielenbaken hölpt de [[Logge]] in’n Vöörbifaren to lieken. Daar staat twee oder meer Bakenparen in enen bestimmten Afstand bi dat Faarwater. Na de Tied twüschen den baken, kann dat Tempo vun enen Schipp uutrekent warrn. So’ne Mielenbaken givt dat to’n Bispeel noch an Elv un Weser. == Kiek ook bi == * [[Navigatschoon]] == Literatuur == * {{Literatur| Autor = [[Arend Lang]]| Titel = Geschichte des Seezeichenwesens. Entwicklung, Aufbau und Verwaltung des Seezeichenwesens an der deutschen Nordseeküste bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts| Herausgeber= Der Bundesminister für Verkehr| Jahr = 1965| Ort = Bonn }} * Hans-Joachim Luttermann: ''Blüsen, Baken, Feuertürme''. In: ''Maritime Miniaturen''. Hinstorff, Rostock 1986, ISBN 3-356-00036-5. * {{Literatur | Autor= [[Ulrich Scharnow]] | Titel= Lexikon Seefahrt | TitelErg=| Sammelwerk= | Band= | Nummer= | Auflage= 5| Verlag= Transpress VEB Verlag für Verkehrswesen| Ort= Berlin | Jahr= 1988| ISBN= 3-344-00190-6| Seiten= 52| Kommentar=}} * Georg Quedens: ''Amrumer Seezeichen. Leuchtfeuer, Bojen und Baken.'' Quedens, Amrum 2000, ISBN 3-924422-64-8. * Gerhard Wiedemann, Johannes Braun, Hans Joachim Haase (Ruutgever): ''Das deutsche Seezeichenwesen 1850–1990. Zwischen Segel- und Container-Schiffsverkehr.'' Herausgegeben in Zusammenarbeit mit dem Deutschen Schiffahrtsmuseum Bremerhaven. DSV, Hamburg 1998, ISBN 3-8841-2275-4. == Footnoten == <references/> == Nettverwiesen == {{Commonscat|Daymarks|Baak|3=S}} * [http://www.baken-net.de/ Översicht Baken as Seeteken] {{Normdaten|TYP=s|GND=4206818-6}} [[Kategorie:Seefohrt]] odewm3489g2hlcif0ah9u8n09yq1v21 0 190114 1064564 1064231 2026-05-07T23:51:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064564 wikitext text/x-wiki [[Bild:Nook Road, Arthursdale (geograph 5345528).jpg|duum]] '''Arthursdale''' is en Rebeet binnen dat Dörp Scholes in West Yorkshire, [[England]]. Dat is en lütt Rebeet direktemang nördlich vun de Rakehill Road in Scholes, nich wiet vun den ole Scholes-Bahnhof op de stillleggte Cross Gates–Wetherby-Bahnstreck. Dat wöör üm 1900 op Karkland grünnt, dat den Buer, Immobiliendealer un Steenbeker Arthur Chippindale köfft hett, un dorbi höört ok Whinmoor Farm. En Kricketklub mit den Naam vun dat Rebeet wöör 1929 grünnt.<ref>{{Internetquelle |url=https://maps.nls.uk/view/100946606 |titel=View map: Ordnance Survey, Yorkshire CCIV.SW (includes: Barwick in Elmet and Scholes.) - Ordnance Survey Six-inch England and Wales, 1842-1952 |abruf=2025-03-28 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.barwickinelmethistoricalsociety.com/8223.html |titel=The Development of Arthursdale |abruf=2025-03-28}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.barwickinelmethistoricalsociety.com/5703.html |titel=Arthursdale Cricket Club 1929-99 |abruf=2025-03-28}}</ref> Dat Kirchland, woneem de Huuser in de Gegend opboot sünd, weer eerst Deel vun de Ödland un Gemeenland vun Whinmoor un wurr 1804 bi de Barwick in Elmet Inschließpries to den Pastor vun Barwick in Elmet tosnackt.<ref>https://www.catalogue.wyjs.org.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=LC02887&pos=16</ref> == Weblenken == {{Commons|Arthursdale}} == Footnoten == <references/> 1cb75q50vn3gc4smij01ikbzbiwpc8t 0 190359 1064603 1064263 2026-05-08T03:31:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064603 wikitext text/x-wiki {{Koordinaten}} [[Bild:Ellsworth stub map.png|duum|Ellsworthland in [[Antarktika]]]] Dat '''Ellsworthland''' is ene Regioon in [[Westantarktika]]. Dat Land streckt sik vun dat süüdlichste Stück vun dat [[Antarktsch Halveiland|Antarktsche Halveiland]] ([[Palmerland]]) un den [[Filchner-Ronne-Schelfies]] bet to’n [[Queen Elizabeth Land]] in’n Oosten un bet to’n [[Marie-Byrd-Land]] in’n Westen un liggt twüschen 103° 24′ W un 79° 45′ W. Gegen Noorden hen begrenzt de [[Bellingshausensee]] dat Ellsworthland. De Regioon is een Stück [[Hoogland]], dat in’n Snidd 2000&nbsp;m hoog un mit [[Ieschild|Inlandies]] bedeckt is. Uut dat Ieschild reckt sik de [[Ellsworthbargen]] mit den [[Mount Vinson]], de höögste Barg in [[Antarktika]], in de Höögd. De [[Vereenigte Staten|US-amerikaanschen]] Forscher [[Lincoln Ellsworth]] weer 1935 de Eerste, de över dat Rebeed flagen is. He het den Landstück na sienen Vader ''James W. Ellsworth Land'' den Naam „Ellsworthland“ geven.<ref name="GNIS">{{GNIS|4459|Ellsworth Land|type=antarid}}</ref> == Grenz twüschen Ellsworthland un Antarktsch Halveiland == Bet 2009 gull internatschonaal een Lien vun dat [[Kap Adams]] (wat so üm un bi de Kant vun dat [[Filchner-Ronne-Schelfies]] kennteken)<ref name="Ant.Pennis.">{{GNIS|489|Antarctic Peninsula|type=antarid}}</ref> bet to enen Punkt an de [[English-Küst]] bi {{Koordinaten}},<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p%3Dgnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:489 |titel=Antarctic Peninsula |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210602214234/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:489 |abruf=2017-11-03 |sprache=en }}</ref> güntsieds den [[Eklund-Eilannen]]<ref name="Ant.Pennis." /> för de Süüdgrentz vun dat Antarktsche Halveiland. Man 2009 het [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Grootbritannien]] de Süüdgrenz nee fastleggt: Nu gellt een Lien vun dat [[Rydberg-Halveiland]] bi {{Koordinaten}} bet to den Punkt, wo de [[Evans-Iesstroom]] op’n Seegrung opsetten doot ({{S|en|''grounding line''}}'','' {{S|de|''Aufsetzlinie''}}'')'' bi {{Koordinaten}}as nee’e Süüdgrenz.<ref name=":0" /> Anner Staten blievt man bi de olen Grenzen, so dat nu een Deel na brietsche Sicht al in dat Palmerland liggt, man to’n Bispeel na [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Sicht noch jümmers in dat Ellsworthland liggt.<ref name="Ant.Pennis." /> == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:!}} [[Kategorie:Ellsworthland]] ra8x1yx54n9ycouvtz3cy4fg4bra6st 0 190434 1064569 1064235 2026-05-08T00:08:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064569 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} De '''Bachelor''' ({{IPA|ˈbætʃəlɚ}} oder[{{IPA|ˈbætʃlɚ}}, ook '''Bakkalaureus''' oder ''Baccalaureus'' [m.] un '''Bakkalaurea''' oder ''Baccalaurea'' [f.]) is de ringste [[Akadeemsch Graad|akadeemsche Graad]]<ref>USA un Kanada uutbenamen → [[Associate of Arts]]</ref> un meist de eerste Afsluss in enen Studium an ene [[Universität]], [[Hoogschool]], Fackhoogschool oder Beroopsakademie. Een '''Bachelor-Studiengang (Bakkalaureat)''' het eee Regelstudientied vun dree bet veer Jaren (6–8 Facksemester), je na Aard vun dat Fack. De Bachelor is de Qualifikatschoon för enen Beroop un een [[Masterstudium]] oder uutnaamswies ook för ene [[Promotschoon]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.math-nat-fak.hhu.de/promotion/promotion/voraussetzungen/besondere-anerkennungsverfahren/fast-track-promotion.html |titel=Universität Düsseldorf: Fast-Track Promotion |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190804021439/http://www.math-nat-fak.hhu.de/promotion/promotion/voraussetzungen/besondere-anerkennungsverfahren/fast-track-promotion.html |archiv-datum=2019-08-04 |abruf=2019-08-04 }}</ref> Dat Woord ''Baccalaureus'' ünnerscheidt sik vun dat Woord ''Baccalaureatus'', dat in welken den ''Bachelor with Honours'' ''(Baccalaureatus cum Honore)'' betekent. == Literatuur == * Bologna-Reader I und II: ''Texte und Hilfestellungen zur Umsetzung der Ziele des Bologna-Prozesses an deutschen Hochschulen''. Herausgegeben von der Hochschulrektorenkonferenz. (PDF-Dateien: {{Webarchiv|url=http://www.hrk.de/bologna/de/Bologna_Reader_gesamt.pdf|wayback=20100602084516|text=B.-R. I, 2004}}[https://web.archive.org/web/20100602084516/http://www.hrk.de/bologna/de/Bologna_Reader_gesamt.pdf -R. I, 2004]<span> (</span><span class="webarchiv-memento">Memento</span><span> vom 2. Juni 2010 im</span> ''Internet Archive''<span>)</span> 3,73&nbsp;MB; [https://www.hrk.de/fileadmin/redaktion/hrk/02-Dokumente/02-10-Publikationsdatenbank/Beitr-2007-05_Bologna_Reader_II.pdf B.-R.] [https://www.hrk.de/fileadmin/redaktion/hrk/02-Dokumente/02-10-Publikationsdatenbank/Beitr-2007-05_Bologna_Reader_II.pdf II, 2007], 3,16&nbsp;MB) * Georg Bollenbeck (Hrsg.): ''Der Bologna-Prozess und die Veränderung der Hochschullandschaft''. Synchron, Heidelberg 2007, ISBN 978-3-939381-04-4. * European University Association: ''EUA Bologna handbook. “Making Bologna Work”.'' basic edition including CD-ROM. J. Raabe, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-8183-0209-2. * Hans Joachim Meyer: ''Die akademischen Grade im englischen Sprachraum und der deutsche Wissenschaftsbegriff.'' In: ''Denkströme. Journal der Sächsischen Akademie der Wissenschaften zu Leipzig''. Heft 6, 2011, S. 23–43. {{ISSN|1867-6413}} [http://denkstroeme.de/heft-6 Digitalisat] == Nettverwiesen == * {{DNB-Portal|4721473-9}} * [https://web.archive.org/web/20161203045237/https://www.hochschulkompass.de/studium/suche/profisuche.html Hochschulkompass Abschluss Bachelor] (hoogdüütsch) * [http://www.bildungsserver.de/zeigen.html?seite=2534 Dossier to Bachelor- un Master-Studiengängen in Düütschland] (hoogdüütsch) * [http://studieren.de/bachelor.0.html Studieren.de – Rubrik Bachelor] (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Studium]] [[Kategorie:Titel]] buhq1uqyki69rihoi82csynb9aa8421 0 191478 1064577 1038550 2026-05-08T00:59:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064577 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Braderup |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Sleswig-Holsteen]] :[[Landkreis|Kreis]]: [[Kreis Noordfreesland|Noordfreesland]] :[[Amt (Sleswig-Holsteen na 1948)|Amt]]: [[Amt Süüdtöndern|Süüdtöndern]] |WAPEN=DEU Braderup COA.svg |FLAGG= |KOORT= |KOORT2= |IMAGEMAP= |FLACH=13.35 |HÖÖCH=4 |KOOR_NS=54.833333 |KOOR_OW=8.9 |INWAHNERS=665 |INWAHNERS_TIET=2023-12-31 |POSTLEETTALL=25923 |VÖRWAHL=04663 |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED= |ÖÖRD=Braderup, Braderuperfeld |GEMEENSLÖTEL=01 0 54 017 }} '''Braderup''' ({{S|de|''Braderup''}}, {{S|da|''Brarup''}}, {{S|frr|''Braarep''}}) is en [[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]] mit 665 Inwahners in dat [[Amt Süüdtöndern]] in’n [[Kreis Noordfreesland]] in [[Sleswig-Holsteen]].<ref>[https://www.schleswig-holstein.de/DE/fachinhalte/L/landwirtschaft/Downloads/Duerrehilfe_Liste_Gemeinde.pdf?__blob=publicationFile&v=1]</ref> == Geografie == === Laag === De Gemeen Braderup liggt op de [[sleswig-holsteensch Geest]] in de ''Lecker Geest''. Dat Dörp liggt rund acht Kilometer süden de [[Düütschland|düütsch]]–[[Däänmark|däänsch]] Grenz. === Navergemenen === De Navergemenen sünd [[Süderlügum]] in’n Noorden, [[Lexgaard]] in’n Oosten, [[Tinningsteed]] in’n Süüdoosten, [[KLixbüll]] in’n Süden, [[Boosbüll]] in’n Süüdwesten, [[Uphusum]] un [[Holm (Kreis Noordfreesland)|Holm]] in’n Westen un [[Humptrup]] in’n Noordwesten. === Öörd === To de Gemeen hören dat Dörp Braderup un de Wahnplatz Braderuperfeld to.<ref>[https://www.statistischebibliothek.de/mir/servlets/MCRFileNodeServlet/SHAusgabe_derivate_00000136/1226-12-1987.pdf Wohnplatzverzeichnis Schleswig-Holstein 1987]. (PDF) Statistsch Landsamt Sleswig-Holsteen, 1992, S.nbsp;34, opropen den 8.&nbsp;September 2021.</ref> == Historie == De Naam vun dat Dörp Braderup steit 1330 dat eerste Maal in’n Oorkunnen. De Naam betekent ''Dörp an de Afhang'' uut oolddäänsch *''bra'' un ''-up'' för Dörp.<ref>Wolfgang Laur: ''Historisches Ortsnamenlexikon von Schleswig-Holstein'', 2.&nbsp;Oplaag, [[Niemünster]] 1992, S. 174</ref><ref>Anders Bjerrum: ''Sydslesvigs stednavne'', 4. Bd., Kopenhagen 1984. S. 41</ref>. In dat [[Hartogdom Sleswig]] weer Braderup een Deel vun dat [[AmtTönder]] ({{S|da|''Tønder Amt'''}}) binnen de [[Karrharr]]. == Wapen == Dat Wapen wiest vun Rood un Blaag dör en sülvern Bülgenbalken deelt. Baven rechts en sössblöderig Bloom, links en unner glieden, links uut de Schildkant ruutwassen un an dat Schildhöövt stöten sülvern Kark.<ref>[https://efi2.schleswig-holstein.de/wr/wr.asp?Aktion=Datenblatt&ID=1134] {{Webarchiv|url=https://efi2.schleswig-holstein.de/wr/wr.asp?Aktion=Datenblatt&ID=1134 |wayback=20250125083716 |text=— |archiv-bot=2026-05-08 00:59:06 InternetArchiveBot }}</ref> == Footnoten == <references/> == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.XXWS.de/ Websteed vun de Gemeen] (hoogdüütsch) {{Navigatschoonsliest Gemenen un Städer in dat Amt Süüdtönder}} {{Navigatschoonsliest Gemenen un Städer in den Kreis Noordfreesland}} [[Kategorie:Kreis Noordfreesland]] 07cphr199o405dchk7xfzy29l9u6mjk 0 191855 1064638 1064291 2026-05-08T07:03:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064638 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp |NAAM=Hughes Range |KOORT=C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg |KOORTB= |TOPP=[[Mount Kaplan]] |HÖÖCHD=4320 |LAAG=[[Ross Dependency]], [[Antarktika]] |REGION-ISO=AQ |EERDREGION=Antarktika |KOOR_NS=-84.5 |KOOR_OW=-175.5 }} De '''Hughes Range''' is een hoog Bargkeed in Antarktika mit söss prominenten Bargen, vun den Mount Kaplan mit {{Hööchd|4230}} de höögte Bargtopp is. De Bargkeed liggt oosten vun de [[Canyon-Gletscher (Antarktika)|Canyon-Gletscher]] in de [[Queen Maud Mountains]] un streckt sik 83&nbsp;km vun de Münn vun de [[Brandau-Gletscher]] in de [[Keltie-Gletscher]] in’n Süden, to de [[Giovinco-Piedmont-Gletscher]] in’n Noorden.<ref>Alberts 1995: S&nbsp;352.</ref> ==Historie un Naam== De Hughes Range het [[Richard E. Byrd]] uut enen Fleger op’n 18.&nbsp;November 1929 opdeckt un fotografeert. Den Naam geev dat [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) na enen Vöörslag vun Byrd na [[Charles Evans Hughes]], US-Butenminister, later Richter an de [[Supreme Court]] un Byrd sien Berader.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;352</ref> ==Laag== [[File:C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg|thumb|Hughes Range to de north center, twüschen Pain Névé / Canyon-Gletscher to de westen un Ramsey-Gletscher to de east]] De Hughes Range löppt vun Süüdwest na Noordoost na de [[Giovinco-Piedmont-Gletscher]] op dat Ross-Iesschelf hen. De Bargkeed is op de Westsied vun de Commonwealth Range un de Separation Range dör de [[Keltie-Gletscher]] un de [[Canyon-Gletscher (Antarktika)|Canyon-Gletscher]] scheden. De [[Brandau-Gletscher]] un [[Muck-Gletscher]] billt de süüdliche Grenz. De [[Barton Mountains]] un [[Bush Mountains]] liggt in’n Süden vun de Bargkeed. De [[Shanklin-Gletscher]] un de [[Ramsey-Gletscher]] billt de Oostsiede vun de Bargkeed.<ref>{{Internetquelle |url=https://en.wikipedia.org/wiki/File:C84180s1_Ant.Map_The_Cloudmaker.jpg |titel=File:C84180s1 Ant.Map The Cloudmaker.jpg - Wikipedia |datum=1965 |abruf=2025-05-22 |sprache=en}}</ref> ==Bargen un geograafsche Objekten in de Bargkeed== ===Ford Spur=== Een prominent Felspoorn, de dat Südeen vun de Haynes Table un de Tohoopstroom vun Keltie-Gletscher un Brandau-Gletscher. Benöömt vun de de [[New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition]] (1961–62) na C. Reginald Ford, Deelnemer vun Scott sien British National Antarctic Expedition (1901–04).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;251</ref> ===Haynes Table=== Een hoog, sneebedeckt Tafelbarg, rund 15&nbsp;km breid un {{Hööchd|3390}} hoog, süden vun Mount Odishaw, twüschen de Köpp vun de Keltie-Gletscher un de Brandau-Gletscher. Updeckt un fotgrafeert vun de United States Navy Squadron VX-6 op de Floog an’n 12./13.&nbsp;Januar 1956. Benöömt vun de United States [[Advisory Committee on Antarctic Names]] (US-ACAN) na B.C. Haynes, Meteoroloog vun dat U.S. Weather Bureau.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;320</ref> ===Campbell-Kliffs=== Een Keed vun hogen, steilen Kliffs, grotendeels sneebedeckt, de de Oostkant vun de Haynes Table billt. Updeckt un fotgrafeert vun de United States Navy Operation Highjump mit’n Floog 8A op’n 16.&nbsp;Februar 1947. Benöömt vun de US-ACAN na Commander Clifnad M. Campbell, Offzeer bi düssen Floog.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;114</ref> [[File:Albert Paddock Crary in 1959.jpg|thumb|Albert Paddock Crary, who surveyed de Bargkeed, in 1959]] ===[[Mount Odishaw]]=== Een hoog, prominent {{Hööchd|3965}} hoog Barg, rund 17&nbsp;km süüd-süüdwesten vun Mount Kaplan. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert 1957-58 vun [[Albert P. Crary]]. Benöömt vun Crary na Hugh Odishaw, Executive Secretary vun de U.S. National Committee.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;539</ref> ===Mount Kaplan=== Een groten Barg, de höögste in de Hughes Range, 5,6&nbsp;km süüdoosten vun de Mount Wexler. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Joseph Kaplan]], Vöörsitter vun de United States National Committee na de International Geophysical Year (IGY), 1957-58.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;382</ref> ===[[Mount Wexler]]=== Een prominent iesfree Barg, {{Hööchd|4025}} hoog, 5,6&nbsp;km süüdwesten vun Mount Waterman. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Harry Wexler]], Wetenschoper bi dat U.S. Antarctic International Geophysical Year programs, 1957-58.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;806</ref> ===[[Mount Waterman (Antarktika)|Mount Waterman]]=== [[File:Alan Tower Waterman.jpg|thumb|Alan Tower Waterman (Mount Waterman)]] Een groot Barg, {{Hööchd|3,880|m}} hoog, in de Hughes Range, 5,6&nbsp;km northoosten vun de Mount Wexler. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Alan Tower Waterman]], Direkter vun de National Science Foundation.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;797</ref> ===Mount Valinski=== Een felsig Bargtopp, {{Hööchd|1640}} hoog, just süden vun de Millington-Gletscher un 7,4&nbsp;km westen vun de Ramsey-Gletscher. Benöömt vun de US-ACAN na J.E. Valinski, United States Navy, Funker bi de United States Navy Operation Highjump (1946–47) Floog 8 an’n 16.&nbsp;Februar 1947, as de Barg uut de Luft fotografeert worrn is.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;774</ref> ===Mount Bronk=== [[File:Detlev Wulf Bronk.jpg|thumb|Detlev Wulf Bronk (Mount Bronk)]] Een sneebedeckt Barg, {{Hööchd|3530}} hoog, 7,4&nbsp;km northoosten vun de Mount Waterman. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying-Floog an’n 18.&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary 1957-58. Benöömt vun Crary na [[Detlev Bronk]], Präsident vun de U.S. National Academy of Sciences.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;96</ref> ===Lane-Plateau=== Een platt, iesbedeckt Plateau, dat {{Hööchd|3000}} hoog is un twüschen Mount Waterman, Mount Cartwright un Mount Bronk in de Midd vun de Hughes Range liggt. Dat Plateau is vun Noord na Süüd rund 17&nbsp;km lang un rund 4,6&nbsp;km breid. Updeckt un fotgrafeert vun de Rear Admiral Byrd op de Baselaying Flight an’n 198&nbsp;November 1929, un kartografeert vun A.P. Crary, 1957-58. Dat Plateau dregt den Naam vun Neal Lane, Direkter vun de National Science Foundation (NSF) twüschen 1993 un 1998.<ref>{{Internetquelle |url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:17683 |titel=Antarctica Detail |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210602221212/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:17683 |abruf=2025-05-22 |sprache=en-us }}</ref> ===[[Mount Cartwright]]=== Een scharp Felsspitz, {{Hööchd|3325}} hoog. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Gordon Cartwright.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;121</ref> ===Good-Gletscher=== [[File:80-G-625675 Vice Admiral Roscoe Fletcher Good, USN.jpg|thumb|Roscoe F. Good (Good-Gletscher)]] Een breid Gletscher, över den de Oosthäng vun de Hughes Range afströömt, twüschen Mount Brennan un Mount Waterman. De Gletscher flütt na Noordoost to in dat Ross-Iesschelf oosten vun de Mount Reinhardt. Opdeckt vun United States Antarctic Service (USAS) op’n Floog C an’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN, op Vöörslag vun Richard E. Byrd, na Vice Admiral Roscoe F. Good.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;285</ref> ===[[Mount Brennan]]=== Een dome-shaped Barg, {{Hööchd|2540}} hoog, un de nöördlichste prominente Barg in de Hughes Range. 13&nbsp;km noordoosten vun de Mount Cartwright. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Matthew J. Brennan, wetenschoplich Statschoonsbaas op de Ellsworth-Statschoon, 1958.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;92</ref> ===Perez-Gletscher=== Een Gletscher, 19&nbsp;km lang, de na Noordoost to vun Mount Brennan in de Hughes Range uut in dat Ross-Iesschelf oosten vun de Giovinco Ice Piedmont flütt. Benöömt vun de US-ACAN na Ensign Richard Perez, United States Navy.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;568</ref> ===[[Mount Reinhardt]]=== Een Barg {{Hööchd|1020|m}} hoog, mit een Felspoorn de na Noordoost to daallöppt, an de Good-Gletscher, wo düsse Gletscher in dat Ross-Iesschelf rinflütt. Opdeckt vun de USAS op’n Floog C twüschen den 29. Feburar un 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN na Charles O. Reinhardt vun de United States Navy, Inschenöör bi de United States Navy Operation Highjump (1946–47).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;611</ref> ===Den Hartog Peak=== Een lütt Felsspitz op de Westkant vun de Münn vun Ramsey-Gletscher, 5,6&nbsp;km süüdoosten vun de Woodall Peak. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un kartografeert vun A.P. Crary in 1957-58. Benöömt vun Crary na Stephen Den Hartog, en Glazioloog bi de Victoria Land Traverse Party (1958–59).<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;183</ref> ===Woodall Peak=== Een lütt felsig Bargtopp, {{Hööchd|720}} hoog, dicht bi de Süüdkant vun dat Ross-Iesschelf, in de Midd twüschen de Münn vun de Good-Gletscher un de Ramsey-Gletschers. Updeckt un fotgrafeert vun de USAS op’n Floog C vun’n 29. Februar bet to’n 1. März 1940, un benöömt vun de US-ACAN na Vance Woodall, Seemann in de United States Navy, de sien Leven bi de United States Navy Operation Highjump 1946-47 verloor.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;822</ref> ==Geograafsche Objketen dichtbi== ===Husky Heights=== Een platt, iesbedeckt Hoogland, rund 7,4&nbsp;km süüdoosten vun de Haynes Table. Benöömt vun de US-ACAN na de Husky Dome, de höögste Punkt op daar Hoogland.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;356</ref> ===Husky Dome=== Een sneebedeeckten Iesdoom, de {{Hööchd|3580}} hoog is un de höögste Punkt op de Husky Heights is, twüschen de Köpp vun Brandau-Gletscher un Ramsey-Gletscher. Benöömt vun de [[New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition]] 1961-62, na de Huskys vun de Expeditschoon.<ref>Alberts 1995: S.&nbsp;356</ref> == Weblenken == * {{GNIS|7132|Hughes Range|type=antarid}} * [https://www.geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=7132&fid=antgeo_111 Hughes Range] auf geographic.org (englisch). == Literatuur == * Fred G. Alberts (Ruutgever): ''Geographic Names of the Antarctic''. 2. Oplaag. United States Board on Geographic Names, 1995, opropen den 3. Dezember 2023, [https://pubs.usgs.gov/fedgov/70039167/report.pdf online]. * United States Geological Survey (USGS): GNIS-Eintrag „Lane Plateau“, Feature ID 17683. * USGS: The Cloudmaker. opropen den 25. Dezember 2023, [[:en:File:C84180s1_Ant.Map_The_Cloudmaker.jpg|online]]. ==Footnoten== <references responsive="" /> [[Kategorie:Barggrupp in Antarktika]] dz44jcnt1lcdshpdorxhfsw96h37rmx 0 192931 1064546 1064213 2026-05-07T22:58:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064546 wikitext text/x-wiki '''Adolf Sievers''' (* [[19. April]] [[1896]] in [[Brookdörp]]; † [[10. April]] [[1981]] in [[Welster]]) weer een een [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] vun Gedichten, Vertellsels un Theaterstücken. == Leven == Adolf Sievers keem uut ene Brookdörpsch Schoolmeesterfamilie. He besöch de [[Präparandenanstalt]] vun dat hüdige [[Ludwig-Meyn-Gymnasium]] in [[Uetersen]]. As de [[Eerste Weltkrieg]] begunn, mell he sik freewillig. He wurr in [[Polen]] verseert un keem as he wedder op’e Been weer an de [[Westfront]]. 1920 maak he siene Lehr as Schoolmeester to Enn un begunn siene Arbeits as Schoolmeester an de [[Volksschool]] in [[Welster]]. Vun 1946 bet to siene Penschoon 1962 weer he Rekter an de Volksschool. 1926 begunn Sievers Gedichten un Vertellsel, eerst op [[Düütsche Spraak|Hoog]], denn op Platt, ruuttobringen. He schrrev ene Reeg [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theaterstücken]], de meermaals op Speeldelen opföhrt worrn sünd. He grünn ook mit anner Schoolmeester de ene Theatergrupp, de ehren Naam na ''[[Johann Meyer (Schriever)|Johann Meyer]]'' kreeg. 1929 geev he den Sammelband ''Ut de Masch'' mit Texten vun Schrieverslüüd uut [[Sleswig-Holsteen]] ruut. == Ehren == De ''Adolfs-Sievers-Weg'' in Welster dregt sienen Naam.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=229 |titel=Autor: Adolf Sievers |abruf=2025-07-10 }}</ref> == Warken == * ''Paul Raser''. Novelle, [[Itzhoe]] 1927. * ''Tuk! Tuk! Geschichten aus dem Geflügelhofe''. Berlin/Leipzig o.&nbsp;J. * ''R.I.R. 93. Geschichte eines Regimentes im Weltkrieg''. [[Welster]] 1934. * ''Träume. Phantastische Geschichten''. [[Welster]] 1937. == Literatuur == * Kay Dohnke: ''Adolf Sievers. Nachruf.'' In: ''Steinburger Jahrbuch 1982.'' [[Itzhoe]] 1981, S. 231–237. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|229}} == Footnoten == {{SORTIERUNG:Sievers, Adolf}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1981]] [[Kategorie:Boren 1896]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] jbfzhyuvcb4grzsjuh9t10pjsq8b2uj 0 193030 1064567 1064233 2026-05-07T23:59:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064567 wikitext text/x-wiki '''Heinrich Friedrich Wilhelm''' '''{{Roopnaam|August}} Biester''' (* [[31. August]] [[1854]] in [[Wennen]]<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=444 |titel=Autor: August Biester |abruf=2025-07-14 }}</ref>; † [[10. Dezember]] [[1926]] in [[Hannober]]) weer een [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]], de op [[Nienborg|Neenborger]] Platt schreev. == Leven == Nadem dat he dat Lehrerseminar besöcht harr, weer he [[Schoolmeester]] in Holtorf oder Holtdorf (unklaar), in [[Uelzen]], in [[Ostroe]] un vun 1880 an in [[Hannober]]; hier is he 1915 an Deernsschool anstellt.<ref name=":0" /> 1880 free he in [[Salzdahlum]] mit Maria Auguste Friederike Meyer (* 2. Februar 1857 in Salzdahlum, † 1. April 1954 in Hannober). Dat Paar harr ene Dochter Anna Elisabeth Martha (* 1881 in Hannober, † unkünnig). == Wark (Uutwahl) == * Heidschollen : Vertellungen un Dichtungen ut mine Heimat twischen [[Nienborg|Neinborg]] un [[Niestadt|Neistadt]] / von Aug. Biester. - Hannbver : Berenberg, 1904. - IV, 181 S.<ref name=":0" /> == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|444}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1926]] [[Kategorie:Boren 1854]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] icfmukvg1y5f9wjk87n0qla7rvkhj27 0 193119 1064549 1064216 2026-05-07T23:04:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064549 wikitext text/x-wiki '''Albert Peter Johann Krüger''' (* [[17. November]] [[1810]] in [[Altno]]; † [[15. September]] [[1883]] in [[Hamborg]]) weer een düütschen [[Schauspeler]] un een [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Dichter]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=207 |titel=Autor: Albert Peter Johann Krüger |abruf=2025-07-17 }}</ref> Vun 1855 an weer he [[Redakteur]] vun de Literatuur-Tiedschrift ''Amicitia und Fidelitas'', de vun 1862 an ünner de Titel ''Hamburger Novellentiedschrift'' ruutkeem.<ref>Alfred Estermann: ''Die deutschen Literatur-Zeitschriften 1850–1880: Bibliographien – Programme.'' Band 1. Walter de Gruyter, Berlin 1988, [[:de:Special:BookSources/3598107099|ISBN 3-598-10709-9]], S. 117–119 </ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.antiqbook.de/boox/pabel/45526.shtml |titel=Hamburger Nouvellenzeitung. Sonntagsblatt für gesellige Unterhaltung. JG. 10, No. 17, Sonntag, den 24. Juli 1864. Red. von J. Krüger. - |abruf=2025-07-17}}</ref> Sien Pseudonym weer ook '''Freidmund Volkmann'''. == Wark == * ''Volkserzählungen. Eine Sammlung von Original=Novellen, Erzählungen und Charakterzeichnungen.'' Siegen un Wiesbaden, Friedrich, 1843–1844. * ''Westphälische Volkssagen und Erzählungen für jung und alt.'' 2. Oplaag, Wiesbaden, 1855 * [anonym]: ''Hamburger Novellen.'' Drüdde Band, Hamborg1857. Achter Band, [[Hamborg]] 1859 * ''Original-Polterabendscherze: Jüdisch, plattdeutsch, hochdeutsch.'' Altno, 1868. * Th. Gaßmann, I. Krüger: ''Aus der Franzosenzeit: Zeitbild in fünf Acten; nach Fritz Reuter's „Ut de Franzosentid“ frei bearbeitet.'' Berlin: Bloch, 1870 * ''Hanne Nüte un de lütte Pudel: Charakterbild in drei Aufzügen (neun Bildern) nach Fritz Reuter.'' Leipzig : Reclam, 1887 * Heinrich Schacht, Albert Peter Johann Krüger: ''De plattdütsche Pulterobend: För vergneugte Lüüd.'' [[Hamborg]]: Steudel u. Hartkopf, 1902. * ''Der Declamator. Ernst und Scherz. Zur Unterhaltung in geselligen Kreisen.'' Ackermann & Wulff, [[Hamborg]] 1856–1869. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|207}} * {{DDB|Person|128811897|TEXT=Werke von}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1883]] [[Kategorie:Boren 1810]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Schriever]] qd2kxcm8hjjkyfhhukgac4ed6tnojg7 0 193131 1064560 1064227 2026-05-07T23:35:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064560 wikitext text/x-wiki '''Cäcilie Margarete''' '''{{Roopnaam|Annemarie}} Hübner''' (* [[25. Dezember]] [[1908]] in [[Genthin]]; † [[7. Januar]] [[1996]] in [[Hamborg]]) weer ene [[Düütschland|düütsche]] [[Germanistik|Germanistin]] un [[Nedderlandistik|Nedderlandistin]] mit enen Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un besünners de [[middelsassische Spraak]] == Leven == Annemarie Hübner weer de Dochter vun Hermann Carl August Hübner, de Direkter an enen Reformgymnasium in [[Elmshoorn]]. Hier bröch Hübner de eersten Levensjahren to. 1928 maak se dat Abituur in Elmshoorn un studeer [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Philosophie]] un [[Psychologie]] an de [[Universität Hamborg]]. Se sett al fröh enen Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un lehr ünner [[Conrad Borchling]] un [[Agathe Lasch]]. In eer Studientied het se bi den Wöörbookarchiven vun dat Germanistsch Seminaar arbeidt. För de [[Dissertatschoon]] ünner [[Hans Teske]] befaat se sik mit dat fröhe Hamborger Hoogdüütsch ({{Lang|de|''Studien zur Sprachform des frühen Hamburger Hochdeutsch''}}). De Arbeid knütt an Agathe Lasch eer Arbeid över de Spraakhistorie vun [[Berlin]] an. Wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]], de nu uutbraken weer, keem de Dissertatschoon man nich druckt worrn. Von 1940 an arbeid Hübner as wetenschoplich Mitarbeidersche bi dat Middelnedderdüütsch Wöörbookarchiv un lehr an dat Germanistsch Seminaar [[Gootsche Spraak|Gootsch]], [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], [[Middelhoogdüütsche Spraak|Middelhoogdüütsch]], [[Fröhneehoochdüütsche Spraak|Fröhneehoogdüütsch]] un [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandsch]]. Vun 1943 bet 1948 arbeid se as Assistentin vun dat Germanistsch Seminaar. Hübner ünnerrich denn [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un bedelig sik vun 1951 an de Ruutgaav vun dat [[Middelnedderdüütsch Handwöörbook]] ünner [[Gerhard Cordes]]. 1956 wurr Hübner as Lektersche för Nedderlandsch un [[Afrikaans]] anstellt un lehr bet to de Penschoon an de Unviersität Hamborg. Ook in’e Penschoon lehr se noch unbetaalt an de Universität. Se richt an de Universität een middelnedderlandsch Proseminaar in. Von 1958 bet 1972 weer Hübner in de Vörstand vun de Düütsch-Nedderlandsche Sellschop in Hamborg, de Schölers bi Schölers bi Spraakreisen in’e [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] Stüüt geev. 1959 maak Hübner in Opdrag vun dat Lübsche Landgericht een vergleken Goodachten, in dat se Echtheid vun de Borns för de in’t Düütsche översett Uutgaav vun dat [[Anne Frank]] eer Daagbook beweerden deit. Dat [[Nedderlandsch Instituut för Kriegsdokumentatschoon]] bekünn Hübner eer Goodachten un see dat as richtig an. Annemarie Hübner bleev 1996 in Hamborg dood. Se liggt op’n Dodenhoff in Altno begraven.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.garten-der-frauen.de/andereFriedhoefe/friedhof_altona3.html |titel=Friedhof Bernadottestrasse und Hauptfriedhof Altona |abruf=2025-07-18 |sprache=de }}</ref> == Wark == Annermarie Hübner arbeid besünners an dat ''Mittelniederdeutsche Handwörterbuch'', för dat se veel Artikels schreev. Daarto schreev se ook veel Essays över de plattdüütsche Spraakhistorie. Se arbeid ook mit an Lehrwarken, de bi [[Langenscheidt]] ruutkemen un översett nedderlandsche Saak- un Kinnerböker. Late befaat se sik mit de wichtigsten Borns to de Historie vun de noorddüütschen Karken in de fröhen Neetied. 1963 fünn se de Höövdborn för dat ''Hohe Lied'' vun [[Brun von Schönebeck]] (Festschrift U. Pretzel). == Ehren == Annemarie Hübner weer vun 1961 an Liddmaat in de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschoppen]] un vun 1963 an in [[Königlich Nedderlandsch Akademie vun de Wetenschoppen]]. == Literatuur == * Mirko Nottscheid: Hübner, Annemarie. In: Franklin Kopitzsch, Dirk Brietzke (Ruutgever): Hamburgische Biografie. Band 4. Wallstein, [[Chöttingen]] 2008, <nowiki>ISBN 978-3-8353-0229-7</nowiki>, S. 163–165.  * Mirko Nottscheid: ''Die Germanistin und Niederlandistin Annemarie Hübner (1908-1996). Zur wissenschaftlichen Biografie einer Hamburger Sprachforscherin zwischen Weimarer Republik und Nachwendezeit''. In: Mirko Nottscheid u.&nbsp;a. (Hgg.): Die Germanistin Agathe Lasch (1879–1942). Aufsätze zu Leben und Wirkung, [[Nordhausen|Nordhusen]]: Bautz 2009 (bibliothemata; 22), S. 109–168. ISBN 978-3-88309-500-4 == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Storven 1996]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Nedderlandsch]] [[Kategorie:Översetter]] m00q7bdlrr0n0aktivei6v6fhavnbwh 0 193183 1064611 1064270 2026-05-08T04:38:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064611 wikitext text/x-wiki De '''Fritz-Stavenhagen-Pries''' weer en [[List vun plattdüütschen Priesen|plattdüütschen Literatuurpries]] för [[Drama|Dramen]] op [[Plattdüütsch]], de den Naam vun den Dramatiker [[Fritz Stavenhagen]] dregt.<ref>''Fritz-Stavenhagen-Preis.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 22. September 1958 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1958/article203049963/Fritz-Stavenhagen-Preis.html abendblatt.de]). </ref> De [[Alfred Toepfer Stiftung F. V. S.]] in [[Hamborg]] geev den Pries twüschen 1959 bet 1982 ruut. Dat Priesgeld weren eerst 1000&nbsp;DM;<ref name="Ehrke">''Stavenhagen-Preis geht an Ehrke.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 6. Juli 1959 ( [https://www.abendblatt.de/archiv/1959/article203996763/Stavenhagen-Preis-geht-an-Ehrke.html abendblatt.de]). </ref> later 5000&nbsp;DM.<ref name="Beiswanger">''Kultur-Notizen.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 16. September 1982 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1982/article203290317/KULTUR-NOTIZEN.html abendblatt.de]) </ref> 1984 wurr de Fritz-Stavenhagen-Preis mit den Hamborger [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] tohoopleggt, so de [[Richard-Ohnsorg-Pries|Richard-Ohnsorg-]], [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-]] un [[Hans-Böttcher-Pries]]. == Preisträger == * 1959: [[Hans Ehrke]]<ref name="Ehrke" /> * 1961: [[Hermann Otto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2068 |titel=Autor: Hermann Otto |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1964: [[Hans Heitmann]]<ref>''Wir notieren kurz.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 15. Juli 1964 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1964/article200767301/WIR-NOTIEREN-KURZ.html abendblatt.de]). </ref> * 1967: [[Paul Jessen]]<ref>''Stavenhagen-Preis 1967.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 13. Juni 1967 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1967/article200993203/Stavenhagen-Preis-1967.html abendblatt.de]). </ref> * 1969: [[Ivo Braak]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=468 |titel=Autor: Ivo Braak |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1971: [[Karl Bunje]]<ref>[https://mahnke-verlag.de/autoren/article/47-bunje-karl.html ''Bunje, Karl.''] In: ''mahnke-verlag.de.'' Abgerufen am 3. November 2022. </ref> * 1973: [[Günther Siegmund]]<ref>''Harte Diskussionen.'' In: ''Hamburger Abendblatt.'' 11. September 1973 ([https://www.abendblatt.de/archiv/1973/article201399535/Harte-Diskussionen.html abendblatt.de]). </ref> * 1975: [[Konrad Hansen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1417 |titel=Autor: Konrad Hansen |abruf=2025-07-21 }}</ref> * 1982: [[Rudolf Beiswanger]]<ref name="Beiswanger"/> == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Drama]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Gifft dat nich mehr]] fqn0tkahnp222idb923tkheubvi96mm 0 193185 1064640 1064293 2026-05-08T07:17:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064640 wikitext text/x-wiki [[Bild:Grabstätte_Ilse_Seemann.jpg|duum|Graff vun Ilse Seemann]] '''{{Roopnaam|Ilse}} Marie Seemann''', later na de Heiraad ''Haese'' (* [[16. Mai]] [[1934]] in [[Beesk]]; † [[18. Februar]] [[2021]] in [[Hamborg]]) weer ene [[Düütsche Spraak|hoog]]- un [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] [[Schauspelers|Schauspelersche]], [[Höörspeelspreker|Höörspeelsprekersche]], [[Rundfunkmoderater|Rundfunkmoderatersche]] un [[Schriever|Schrieversche]]. == Leven un Wark == Ilse Seemann besöch de Rundfunk-School in [[Oost-Berlin]] un maak denn ene Leer as [[Schauspelers|Schauspelersche]]. Se speel denn in’n [[Ohnsorg-Theater]] un an dat Hamborger [[Thalia Theater]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2224 |titel=Autor: Ilse Seemann |abruf=2025-07-21 }}</ref><ref name=":1">{{Internetquelle |autor=Uwe Debacher |url=http://www.filmmuseum-hamburg.de/seemann.html |titel=Ilse Seemann |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> In’n Feernsehen weer Ilse Seemann vun de laten 1950-er an faken in noorddüütschen Produktschonen to seen, to’n Bispeel in den Serien ''[[Hafenpolizei]]'', ''[[Helga und die Nordlichter]]'', ''[[Adelheid und ihre Mörder]]'' oder ''[[Blankenese (Serie)|Blankenese]]''. Daarto weer Ilse Seemann vun den 1960-er an över 40 Jaren lang Sprekersche un Moderatersche för den [[Noorddüütsch Rundfunk]] (ünner anner bi ''NDR 2 am Vormittag'' oder bi de ''Schlagerparade des NDR''). Se arbeid ook bi velen [[Plattdüütsche Höörspelen|plattdüütschen Höörspelen]] mit.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> As [[Synchroons|Synchroonsprekersche]] weer se ook de Stimm vun Comicfiguren.<ref name=":1" /> In den Video-Spelen üm de Kinnerdetektiven [[TKKG]] weer se in den Folgen 6 (''Der Fälscherbande auf der Spur'') un 7 (''Wer stoppt den Feuerteufel?'') to hören. Se het man ook een handvull Böker mit Geschichten op Platt un Missingsch schreven, de se op Leesavenden vördregen het, meist tohoop mit de Musikgrupp ''Kaktusblüte.'' Ilse Seemann bleev mit 86 Jaren in Hamborg dood. == Filmografie (Uutwahl) == <div style="column-width:30em; column-count:2;"> * 1958: Meister Anecker (Ohnsorg-Theater) * 1962: [[Rose Bernd (1962)|Rose Bernd]] * 1963: Hafenpolizei – 100.000 Mark * 1964: Wilhelmsburger Freitag * 1964: Hofloge * 1964: Hafenpolizei – Die Polizei, dein Freund und Helfer * 1966: Betriebsfest * 1967: Gertrud Stranitzki – Die Rivalin * 1967: Landarzt Dr. Brock – Der verstockte Alte * 1968: Zwei Kisten Rum (Ohnsorg-Theater) * 1968: Hafenkrankenhaus – Die Kuckucksuhren * 1969: Ein Jahr ohne Sonntag * 1970: Industrielandschaft mit Einzelhändlern * 1974: Bismarck von hinten oder Wir schließen nie * 1975: Tatort – Kurzschluß * 1984: Der Landarzt (4 Folgen) * 1991: [[Die Eisprinzessin (Fernsehserie)|Die Eisprinzessin]] * 1992: Großstadtrevier – Vereinskameraden * 1994: Blankenese (14 Folgen as ''Helenka Pribasek'') * 1995: Stubbe – Von Fall zu Fall – Stubbes Erbschaft * 1997: Die Oma ist tot * 1998: Der kleine Dachschaden * 1999: OA jagt Oberärztin * 1999: Dr. Stefan Frank – Der Arzt, dem die Frauen vertrauen – Sturz eines Champions * 2005: Tatort – Ein Glücksgefühl * 2005: Der Landarzt – Notlügen * 2005–2007: Adelheid und ihre Mörder (6 Folgen as ''Hedwig Kneipenbrink'') * 2007: Elvis und ich (Kortfilm) </div> == Höörspelen == <div style="column-width:30em; column-count:2;"> * 1957: De Möllner Gerechtigkeit – Regie: Hans Tügel * 1958: De Doden sünd dod – Regie: Hans Tügel * 1959: De Dannboom ward doch brenn – Regie: Heinz Lanker * 1960: Ose von Sylt – Regie: Gustav Burmester * 1961: Haal över – Regie: Curt Timm * 1962: Uplopen – Regie: [[Werner Perrey]] * 1963: Schipp op Strand – Regie: [[Günther Siegmund]] * 1963: De kloke Anna – Regie: Günther Siegmund * 1964: Söbenteihn Sack Kaffee – Regie: [[Heini Kaufeld]] * 1964: Hein Butendörp sien Bestmann – Regie: Otto Lüthje * 1965: Dat Schattenspeel – Regie: Heini Kaufeld * 1966: Duppelte Räken – Regie: Heini Kaufeld * 1966: Dat Sympathiemiddel – Regie: Curt Timm * 1967: Dat weer de Nachtigall, de sung – Regie: Curt Timm * 1967: Op Düwels Schuvkaar – Regie: Hans Tügel * 1968: De Lüd vun Norderstrand – Regie: Heini Kaufeld * 1968: Solotouren – Regie: Heinz Lanker * 1969: Hans Nüms – Regie: [[Marion Böttcher]], [[Gertrud Niemitz]], Curt Timm * 1970: Storm üm't Hus – Regie: Curt Timm * 1972: Trallen – Regie: [[Jochen Rathmann]] * 1972: Lege Fründschopp – Regie: Jochen Rathmann * 1973: Bei uns zu Haus – Regie: [[Carl-Gottfried von Einem]] * 1978: De holsteensche Faust – Regie: Curt Timm * 1987: Oprappeln – Regie: Rolf Nagel * 1993: Stormy und der Rat der Geister – Regie: [[Jörgpeter Ahlers]] * 1996: Güstern is al meist vörbi – Regie: [[Edgar Bessen]] * 1996: Singapore Sling (8. und 9. Teil) – Regie: Hans Helge Ott * 1998: Prinzessin Rosenblüte – Regie: Rainer Gussek * 1999: Loletta und die Müllplatzclique – Regie: Rainer Gussek * 2000: Zwei Ameisen reisen nach Australien – Regie: Jörgpeter Ahlers </div> == Böker == * 1983: Äkschen bein Stadtteilfest, Hansa-Verlag * 1993: Lat mi an Land, Karlheinz, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783923525973 * 1996: Segg doch ok mal wat, Karlheinz, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783929596342 * 1999: Un liekers bleev de Klock nich stahn, Verlag Michael Jung, Kiel, ISBN 9783929596595 == Weblenken == {{IMDb|nm0781645}} * [https://web.archive.org/web/20230703113756/https://hoerspiele.dra.de/kurzinfo.php?seite=1&SID Ilse Seemann] in der ARD-Hörspieldatenbank {{PBuB|2224}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Seemann, Ilse}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1934]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Moderator]] [[Kategorie:Synchroonsnacker]] [[Kategorie:Höörspeelspreker]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Missingsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] 7g32xaq3xydueiyrvmjyxiljjs6blms 0 193192 1064657 1064307 2026-05-08T09:00:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064657 wikitext text/x-wiki '''Jürgen Borcherdt''' (* [[24. April]] [[1870]] in [[Uetersen]]; † [[13. Mai]] [[1956]] ook daar) weer een [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]], de besünners Theaterstücken, Lustspelen un Possen in [[Holsteener Platt]] schreev. == Leven == Jürgen Borcherdt keem in Uetersen op de Welt un besöcht daar de School. Doorna maak he ene Lehr as [[Böttjer]] im deen denn twölv Jaren lang as Beroopssoldaat bi de Artilleree in [[Rendsborg]]. Na dat Enn vun sienen Militärdeenst het he as Postbeamten arbeidt un weer korte Tied in Mainz. 1902 keem torügg na Uetersen.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2462 |titel=Autor: Jürgen Borcherdt |abruf=2025-07-22 }}</ref> Na den eersten Weltkrieg begünn he mit dat Schrieven vun plattdüütschen Theaterspelen.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |titel=Borcherdt, Jürgen |werk=www.mahnke-verlag.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123035253/https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |archiv-datum=2025-01-23 |abruf= |sprache=de}}</ref> 1936 wurr he Postinspekter un güng 1936 in Penschoon. He bleev 1956 in Uetersen dood.<ref name=":0" /> He weer verheiraadt un befaat sik in siene free Tied mit de [[Riederee]]. De Theaterstücken bröch he sülvenst as [[Speelbaas]] in Uetersen op de Speeldeel.<ref name=":1" /> == Warken == * ''Fräulein Swiegerdochter'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1920) * ''Alter schützt vor Torheit nicht'', Plattdüütsche Posse mit Gesang in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Dat geiht to wiet'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt – 3. Oplaag (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Dat Stadtfräulein'', Plattdüütsch Lustspeel in twee Akten – 3. Oplaag (Uetersen 1921) * ''Hein Eggers'', Plattdeutsche Komödie in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Schön is de Jugend'', Plattdeutsche Posse mit Gesang in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1921) * ''Uns Modersprak'', Plattdüütsch Lustspeel in enen Akt – 2. Oplaag (Uetersen,Sülvstverlag, 1921) * ''In’n Lindenkrog'', Plattdüütschen Swank in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1922) * ''Paul un sien Kusine'', Plattdüütsch Lustspeel in twee Akten (Uetersen, Selbstverlag 1922) * ''Dat „bessere Mädchen“'', Plattdeutsche Kummedie in twee Akten (Uetersen,Sülvstverlag, 1924) * ''Patzköpp'', Plattdüütschen Swank in enen Akt (Uetersen,Sülvstverlag 1924) * ''Liselotte'', Plattdüütschen Swank in dree Akten (Uetersen,Sülvstverlag 1925) == Literatuur == * Claus Schuppenhauer: ''Lexikon niederdeutscher Autoren'' Schuster Verlag, Leer 1975 * Michelsen, Friedrich W.: ''Plattdeutsche Bibliographie (Verzeichnis der in den Jahren 1945 bis 1970 selbständig erschienenen plattdeutschen Schriften und Tonträger)'' Schuster Verlag, Leer 2002. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|2462}}{{Plattmakers Black|VÖÖRNAAM=Jürgen|ACHTERNAAM=Borcherdt}} * {{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |titel=Borcherdt, Jürgen |werk=www.mahnke-verlag.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123035253/https://www.mahnke-verlag.de/autoren/42-borcherdt-juergen.html |archiv-datum=2025-01-23 |abruf= |sprache=de}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1956]] [[Kategorie:Boren 1870]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 4ff4pieehlpaur8mxbpe4klkfny04k7 0 193202 1064614 1064272 2026-05-08T05:00:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064614 wikitext text/x-wiki '''Georg Bühren''' (* [[1955]] in [[Mettingen]]) is en [[Düütsche Spraak|haug]]- un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Höörspeel|Höörspiälbaos]], [[Schriever|Schriewer]] un [[Musiker]], de up [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsk Platt]] schriwt un Musik maket. == Liäwen == Geotg Bühren studeer in [[Mönster]] [[Kunst]] un [[Germanistik]]. He slaut sien Studium 1983 mit enen Dokumentaorfilm üöwer den Maoler [[Heinrich Vogeler]] af. Daornao arbeide he iärst as friegen Filmproduzent för den [[Westdüütsk Rundfunk|Westdüütsken Rundfunk]] (WDR), [[Noorddüütsch Rundfunk|Noorddüütsk Rundfunk]] (NDR) un [[Radio Bremen]]. Hier was he för de regionale Höörspiälen tostännig. Van 1987 was Bühren bi’n WDR fastanstellt un was daor van 1998 an Höörspiäldramaturg.<ref>{{Internetquelle |autor=WDR 5 |url=http://www.wdr.de/radio/wdr5/orientzyklus/hoerspiel/macher/georg_buehren.phtml |titel=WDR 5 Hörspielserie: Orientzyklus - Das Hörspiel - Die Macher - Georg Bühren |datum=2012-01-20 |abruf=2025-07-22 |sprache=de}}</ref> 2009 bröchte Bühren sienen Romaon ''Der Zirkular'' ruut. Tovüör hadde he al twee Bänne mit plattdüütsken Gedichten un Theaterstücken ruutgiäwen. Mit de de Band ''[[pattu]]'' maket he [[Folkmusik|Folk]]- un [[Blues|Bluesmusik]] op [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsk Platt]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mahnke-verlag.de/autoren/271-buehren-georg.html |titel=Bühren, Georg - Autoren - [[Mahnke-Verlag|Karl Mahnke Theaterverlag]] |abruf=2025-07-22}}</ref> Georg Bühren liäwet in Mönster.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2900 |titel=Autor: Georg Bühren |abruf=2025-07-22 }}</ref> == Hööspiälen == <div style="column-count:2;"> === As Schriewer === * 1979: Wi staoht in' Wegg – Regie: [[Wolfram Rosemann]] * 1990: Hostensaft – Regie: Frank Grupe * 1992: Botterbrot – Regie: [[Jochen Schütt]] * 1993: Achtern Bahndamm – Regie: [[Edgar Bessen]] * 1995: Voss un Wulf – Regie: Jochen Schütt === As Spiälbaos === * 1987: Eegenleistung – Schriewer: [[Alfons Schenke]] * 1988: Steene – Schriewer: [[Hans.Peter Boer]] * 1988: De Buottervuogel flügg nich mähr – Schriewer: [[Konrad Hansen]] * 1989: Dat Sülverbook – Schriewer: [[Albert Rüschenschmidt]] * 1989: Vetell wat vön fröher – Schriewer: Konrad Hansen * 1990: De Ünnerschrift – Schriewer: [[Wolfgang Sieg]] * 1990: De Fall Crone – Schriewer: Otto Pötter * 1991: Meerske van Tilbieck – Schriewer: Hans Dieter Schwarze * 1992: Nobiskrog – Schriewer: Werner Brüggemann * 1992: Die lange Weile der Briefe danach – Schriewer: Winfried Pielow * 1993: Tante Frieda – Schriewer: Fritz Wempner * 1993: Schredder – Schriewer: Hans Suter * 1994: Wat steiht, kost't Geld – Schriewer: [[Ingo Sax]] * 1994: Nachtwandlungen – Schriewer: Walter Gödden * 1995: Der Schnitt – Schriewer: Winfried Pielow * 1995: Westfälische Poeterey – Schriewer: Walter Gödden * 1996: Lohmeyers Ende – Schriewer: Otto A. Böhmer * 1996: Nix geiht mehr – Schriewer: Konrad Hansen * 1997: Die Ameisenfrau – Schriewersche: Nursel Köse * 1997: Das Haus am Kanal – Schriewersche: [[Dorothea Renckhoff]] * 1999: De Wanz – Schriewer: Erich R. Andersen * 2000: Judith van Mönster – Schriewer: [[Norbert Johannimloh]] * 2001: Familie Brake – Schriewersche: Clara Ratzka * 2002: Woso hest du mi op dat Eiiland bröcht? – Schriewer: [[Snorre Björkson]] * 2003: SchnappSchuss – De Krimi op Platt (Folge: Kühleborn spöökt wedder) – Schriewer: Snorre Björkson * 2006: Dreihmusik – Schriewersche: [[Ursel Meyer-Wolf|Ursel Meyer]] * 2008: Alls nao de Norm – Schriewersche: [[Angelika Obeling]] * 2010: Koffetaofel met Fleige – Schriewersche: [[Birgit Lemmermann]] * 2011: Klemens – Schriewer: Markus Werner * 2013: Meine schwarzen Locken waren eine Attraktion – Schriewer: [[Winfried Roth]] * 2014: Jetzt ist der Sommer vorbei – Schriewer: Karl-Heinz Bölling === As Schriewer un Spiälbaos === * 1991: Dat Lutze-Huus * 1997: Westfalia/Missouri * 2001: Vom Verschwinden der Dörfer und der Dialekte (Mitschriewer: [[Ursula Heeke]] un [[Hedwig Lechtenberg]]) </div> == Publikatschonen == * 1990: ''Houßensapp'' , [[Mahnke-Verlag|Karl Mahnke Theaterverlag]], [[Gemeen Veern|Veern/Aller]] * 1992: ''De Lüe, de Wäör, de Tied'' (niederdeutsche Gedichte), Tende-Verlag, Dülmen, ISBN 3-88633-151-2. * 1995: ''Neue niederdeutsche Lyrik aus Westfalen'' (Ruutgiäwer), Verlag Ferdinand Schöningh, [[Padderbuorn]], ISBN 3-506-76158-7. * 2000: ''Düssiets – affsiets – gientsiets'' (niederdeutsche Gedichte), Ardey-Verlag, [[Mönster]], ISBN 3-87023-178-5. * 2009: ''Das Zirkular'' (Romaon), Aisthesis Verlag, [[Builefeld]], ISBN 978-3-89528-736-7. * 2020: ''Das Moor schweigt nie'', Achterland-Krimi, [[Mönster]] ISBN 978-393337-739-5. * 2021: ''Mondriaans letzter Baum'', Achterland-Krimi, [[Mönster]], ISBN 978-3-933377-40-1. * 2023: ''Flamingo-Gold'', Achterland-Krimi, [[Mönster]], ISBN 978-3-933377-48-7. * 2024: ''Totholz & Lichtung. Gedichte und Fotografien,'' Achterland Verlag, [[Bokelt]] u. Bredevoort, ISBN 978-3-933377-49-4 == Priesen == * 1997: [[Andreas-Rottendorf-Pries|Rottendorf-Pries]] för Verdeensten üm de plattdüütske Spraoke * 2002: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] * 2007: ''Zonser Hörspielpries'' för ''Dreihmusik'' * 2014: [[Quickborn-Pries]] * 2014: [[Rottendorf-Pries]] (met de Gruppe pattu) == Weblenk == * {{PBuB|2900}} * [http://www.pattu.de/ Website der Band „pattu“] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Bühren, Georg}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1955]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] eviwjtimc4ix9q4xh03oxs2bxgoph1x 0 193216 1064656 1064306 2026-05-08T08:53:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064656 wikitext text/x-wiki '''Josef „Jupp“ Balkenhol''' (* [[20. April]] [[1929]] in [[Küörbke]]; † [[28. September]] [[2018]] in Möhnesee) was en [[Düütschland|düütsken]] [[Schoolmeester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]], de up [[Westfäölsk Plat|Westfäölsk Platt]] schreew.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=2710 |titel=Autor: Jupp Balkenhol |abruf=2025-07-23 }}</ref> == Liäwen == Balkenhol wuss an de [[Möhnesee]] up, besöchte in [[Küörbke]] de Volkschole un denn in [[Saust]] dat [[Archigymnasium]], wo he sien [[Abituur]] make. Nao den den Studium an de Pädagoogsken Akademie in [[Kopperdreih]] bi [[Essen]] was he [[Schoolmeester]]. Toeerst in dat [[Rohrgebeed]], denn in [[Brüllingsen]] un toletzt bet siene Penschoon in Küörbke.<ref name=":0" /> Siene friege Tied dachte Balkenhol de Pliäge van’n Plattdüütsken to un bröchte plattdüütske Prosa un Lyrik rut. Lange Tied schreew he auk ene plattdüütske Kolumne in’n [[Soester Anzeiger|''Soester Anzeiger'']]. Jupp Balkenhol was verheiraodt. He was kathoolsk un Jäger. == Wiärk == * ''Hier geht es rund, lachen ist gesund: Spaß is daofüör dao, datte maket wärd''; 100 Vertellekes, Dönekes, Schnäkckes, Späßkes, Sprüekskes, Hrsg.: Gemeinschaft zur Pflege heimischen Brauchtums im Kirchspiel Ense-Bremen e.V., Texte: Jupp Balkenhol, Illustratschoon: [[Ria Alteköster]], Ense-Bremen, 1988 * ''Van kleinen Luien: Sprüekskes un Vertellekes'', Selbstverlag, Möhnesee 1990 * ''Pastörkes, Kösters, Schaulmagisters'', Verlag Stein, Wiärl 1995, ISBN 3-920980-90-5 * ''Frauluie – Mannsluie'', Verlag Stein, Wiärl 1995, ISBN 3-920980-41-7 * ''„… Und die ganze Vogelschar …“'', Gedichte, Heimatverein Möhnesee, Möhnesee-Körbecke 1006 * ''Wille Bärs, Fürsterkes, Jägerlatuin'', Verlag Stein, Wiärl 1996, ISBN 3-920980-91-3 * ''Pöstken: Lustige Streiche, Dönekes un Gedichtkes'', Verlag Stein, Wiärl 1996, ISBN 3-920980-93-X * ''Lach dich krank! Lach dich gesund!: Friätten-Siupen, Dokters – un de Gesundheit'', Verlag Stein, Wiärl 1997 * ''Spaß auf dem Nachtkonsölchen: Originale van der Maihne'', plattdeutsche Dönekes, Verlag Stein, Wiärl 1999, ISBN 3-920980-94-8 * ''Wahne Käls!'', Verlag Stein, Wiärl 2000, ISBN 3-920980-94-8 * ''Dat sind Luie!:'' Erzähler und Heimatdichter vom Möhnesee, Textsammlung: Jupp Balkenhol, Heimatverein Möhnesee, Möhnesee ca. 2000 * ''Wat en Theater!'' Dönekes – Spoikskes un Gedichtkes, Verlag Stein, Wiärl ca. 2002, ISBN 3-920980-80-8 * ''„Hau den Lukas!“ Lustige Dönekes un Gedichtkes'', Soester Kirmesgeschichten, Verlag Stein, Wiärl 2002, ISBN 3-920980-96-4 * ''Dat Beste is lachen un lustig suin, diän Schalk imme Nacken!'', Verlag Stein, Wiärl 2003, ISBN 3-920980-81-6 * ''En lachend Gesichte Wiärl: Füör en lang Gesichte ies dat Liäwen viell te kuort!'', Verlag Stein, Wiärl 2007, ISBN 978-3-920980-83-6 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|Liste van plattdüütsken Schriewers]] == Weblenke == * [http://www.plattdeutsch-westfalen.de/ ''Plattdeutsch im Herzen von Westfalen''], Anekdoten, Erzählungen und Gedichte auf Platt von Jupp Balkenhol * [https://www.nrwision.de/mediathek/do-biste-platt-jupp-guet-gaohn-181017/ ''Do biste platt: Jupp, guet gaohn!''], Jupp Balkenhol auf NRWision am 17. Oktober 2018 {{PBuB|2710}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2018]] [[Kategorie:Boren 1929]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] 969tpb5fi22b27hrygj7bub984azllq 0 193507 1064670 1064319 2026-05-08T10:25:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064670 wikitext text/x-wiki '''Kuunders''' is de [[Stellingwarfs]] Dialekt in de Dörpen [[De Kuunder]] un [[Blankenham]] in de üterst Noordwesten van de [[Kopp vun Oaveriessel|Kopp van Oaveriessel]]. == Kennteken == De Dialekt unnerscheedt sük van anner Stellingwarfs Dialekten dör dat lange /aa/, so as in ''kl<u>a</u>tert het w<u>a</u>ter tegen de gl<u>a</u>zen'' in Stee van dat annerswegens för dat Stellingwarfs typiske /ae/ {{IPA|ɛː}},<ref>{{Internetquelle |url=https://www.omniglot.com/writing/stellingwarfs.htm |titel=Stellingwarfs language, alphabet and pronunciation |abruf=2025-08-05}}</ref> so as in ''kl<u>ae</u>tert et w<u>ae</u>ter niet tegen de gl<u>ae</u>zen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:3 |titel=Kuinre (De Kuunder) {{!}} De Taal van Overijssel |abruf=2025-08-05 |sprache=nl}}</ref> Anners dat överige Stellingwarfs bruukt dat Kunnders de Pronomen ''jie'' ‘du’ un ''jullen'' ‘ji’ in Stee van ''ie'' un ''jim.'' De [[Diminutiv|Verkleenform]] billt dat Kuunders mit dat [[Suffix|Achterföögsel]] ''-jen'', so as ''bakjen'' un ''(h)oedjen'' in Stee van ''bakkien'' un ''hoetin'' in dat Stellingwarfs annerwegens.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |titel=Over de taal van Kuinre |werk=De taal van Overijssel |hrsg=[[Provinz Oaveriessel]], [[Iesselakademie]], [[Twentse Welle]] |seiten=2 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240705134013/https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |archiv-datum=2024-07-05 |abruf=2025-08-05 |format=PDF |sprache=nl }}</ref> == Schrieveree == Ünner de Schrieversnaam ''Akermanechien'' oder ''Akermanechien uut de Kuunder'' kummt in dat Kuunders Dörpsbladje ene Rubrik ''He’j ’t ok leezn?'' up Kuunders ruut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/auteur/id:3 |titel=Auteurs uit Kuinre (De Kuunder) {{!}} De Taal van Overijssel |abruf=2025-08-05 |sprache=en}}</ref> Dat Kuunders Gedicht ''Veurjoar?'' keem in ''[[De Silehammer]]'' ruut.<ref>[[De Silehammer]], Juni 2013, Jg.&nbsp;21, Nr.&nbsp;2, S.&nbsp;26.</ref> Dat Gedicht is en översett Uutgaav van [[Kornelis Visser]] sien Gedicht ''Op de polderdijk'' (1899) == Unnersöök == [[Roelof Kamman]] geev 1990 mit de [[Overijsselacademie|Iesselakademie]] de ''Woordenlijst van het dialect van Kuinre'' ruut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |titel=Over de taal van Kuinre |werk=De taal van Overijssel |hrsg=[[Provinz Oaveriessel]], [[Iesselakademie]], [[Twentse Welle]] |seiten=4 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240705134013/https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |archiv-datum=2024-07-05 |abruf=2025-08-05 |format=PDF |sprache=nl }} {{Webarchiv|url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |wayback=20240705134013 |text=Over de taal van Kuinre |archiv-bot=2026-05-08 10:25:12 InternetArchiveBot }}</ref> == Bispeel == ''Veurjoar?'' in [[De Silehammer]], Juni 2013, Jg.&nbsp;21, Nr.&nbsp;2, S.&nbsp;26 na ''Op de polderdijk'' (1899): <blockquote> <poem>Doar vliegt ’n leewerek in de lucht en juubelt bliede zien fraaie liet hooger en hooger stejgt hij in zien vlucht ‘k Hoor ‘m wel mar zie ‘m zoowat niet (…).</poem> </blockquote> <blockquote> '''Överdregen Plattdüütsch (Oostfreesch):'''<br/> ''Daar fleegt ’n Leverk in de Lucht<br/>un juchheit bliede sien feine Leed<br/>hoger un hoger stiggt he in sien Flüggt<br/>ik höör hum wall man seh hum sowat neet'' </blockquote> == Literatuur == * [[Henk Bloemhoff]]: ''Stellingwerfs,'' [[Den Haag]], 2002 (Sdu Uitgevers), [[:fy:Special:BookSources/9012090199|ISBN 9 01 20 90 199]]. == Weblenk == * [https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:3 Over de taal van Kuinre (De Kuunder)] op [[.detaalvanoverijssel.nl|''detaalvanoverijssel.nl'']] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Nedderlannen]] 8kr7e3ugppqqx663tayts5pdanidnkr 0 193754 1064575 1064240 2026-05-08T00:40:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064575 wikitext text/x-wiki [[Datei:Bill Holman and Stan Kenton.jpg|mini|Bill Holman (ca. 1961)]] '''Willis Leonard „Bill“ Holman''' (* [[21. Mai]] [[1927]] in [[Olive (Kalifornien)|Olive]], [[Kalifornien]]; † [[6. Mai]] [[2024]]<ref name="obit">{{Internetquelle |url=https://countylocalnews.com/2024/05/06/bill-holman-obituary-cause-of-death-legendary-composer-bill-holman-passes-away-at-96/ |titel=Nachruf |werk=County Local News |datum=2024-05-06 |sprache=en |zugriff=2024-05-07 }}</ref>) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]musiker ([[Arrangeur]], [[Komponist]], [[Saxophon]]ist). == Leven == Holman hett wiels sien Highschooltiet Tenorsaxophon lehrt. Nah den Militärdeenst un en Utbillen to’n Ingenieur an de [[University of California, Los Angeles]] hett he entscheed, Musik för Big Bands to schrieven un hett up dat ''Westlake College'' in [[Los Angeles]] studeert. He schreev 1951 för [[Charlie Barnet]]. Siet 1952 weer he as Arrangeur un Instrumentalist in dat Orchester vun [[Stan Kenton]] beschäftigt ''([[New Concepts of Artistry in Rhythm]])''. He hörr sowohl as Instrumentalist as ok as Komponist un Arrangeur prägend to den [[West Coast Jazz]] vun de 1950er-Johren, wo he in Combos um [[Shorty Rogers]] un [[Shelly Manne]] speel un later en eegen Grupp mit [[Mel Lewis]] leiten dee. Ansluutend weer he Baas vun en eegen [[Big Band]], de immer weer för Plattenproduktschonen tosommenropen wurr Dorneben hett he mit de meesten wichtigen Stars un Klangkörpern vun den modernen Jazz tosommenarbeit, so [[Louie Bellson]], [[Count Basie]], [[Terry Gibbs]], [[Woody Herman]], [[Bob Brookmeyer]], [[Buddy Rich]], [[Gerry Mulligan]], [[Doc Severinsen]], de [[Westdüütsch Rundfunk Köln|WDR]]- oder de [[hr-Bigband]]. He hett för Vokalisten as [[Anita O’Day]], [[Sarah Vaughan]], [[Tony Bennett]], [[Carmen McRae]], [[Judy Garland]], [[Ella Fitzgerald]], [[Mel Tormé]], [[Michael Bublé]], [[June Christy]], [[Natalie Cole]] un [[The Fifth Dimension]] schreven. Vun sien, faken [[Polyphonie|polyphon]] anleggt Kompositschonen wurrn besünners bekannt: ''Bright Eyes'', ''Evil Eyes'', ''Trilogy'', aber ok Filmmusiken as to ''Swamp Woman'' (1956), ''Get Out of Town'' (1959) oder ''Three on a Coach'' (1966). 1996 kreeg he för sien Kompositschoon ''A View From the Side'', inspeelt mit de ''Bill Holman Band'', un 1998 för Arrangements up sien CD ''Brilliant Corners – The Music of Thelonious Monk'' en [[Grammy]]. Mehrfack wurr he up en vun de führend Ränge vun den [[Down Beat|Down-Beat]]-Polls för „Arrangement“ wählt. 2010 kreeg he de [[NEA Jazz Masters Fellowship]]. Ok in de [[American Jazz Hall of Fame]] is he upnommen wurrn. Bill Holman is an’n 6. Mai 2024 in dat Öller vun 96 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/pop/nachruf-auf-den-jazzmusiker-und-arrangeur-bill-holman-19703908.html |titel=Nachruf auf den Jazzmusiker und Arrangeur Bill Holman |datum=2024-05-07 |sprache=de |abruf=2024-05-08}}</ref> == Diskografisch Henwiesen == * ''Jive for Five'' (VSOP, 1958) mit [[Jimmy Rowles]], [[Wilfred Middlebrooks]], [[Mel Lewis]] * ''Jazz Erotica'' (1958) * ''West Coast Jazz in Hi Fi'' (1959) * '' Bill Holman’s Great Big Band'' (1960) * ''Satin Nights'' (Black Hawk, 1986) * ''Bill Holman Meets the Norwegian Radio Big Band'' (Taurus, 1987) mit [[Atle Hammer]] * ''A View from the Side'' (JVC, 1995) * ''Brilliant Corners: The Music of Thelonious Monk'' (JVC, 1997) * ''Further Adventures'' (Koch, 1998) * ''Jazz in Concert'' (Hänssler, 2004), mit de [[SWR Big Band]] * ''The Bill Holman Band Live'' (Jazzed Media, 2004) * ''Hommage'' (2007) * [[Carl Saunders]]: ''[[The Lost Bill Holman Charts]]'' (2007) == Sammlung == * ''[[Bob Cooper]], Bill Holman & [[Frank Rosolino]] – Kenton Presents Jazz (1954–60)''. [[Mosaic Records|Mosaic]], 1999 – 4 CDs mit [[Herb Geller]], [[Bob Gordon (Saxophonist)|Bob Gordon]], [[Don Fagerquist]], [[Stu Williamson]], [[Bob Enevoldsen]], [[Curtis Counce]], [[Stan Levey]], [[Nick Travis]], [[Max Bennett (Musiker)|Max Bennett]], [[Carl Perkins]], [[Leroy Vinnegar]], [[Larry Bunker]], [[Conte Candoli]], [[Paul Moer]], [[Ralph Peña]], [[Shelly Manne]], [[Al Porcino]], [[Ray Triscari]], Frank Rosolino, [[Joe Maini]], [[Richie Kamuca]], [[Jack Nimitz]], [[Jimmy Rowles]], [[Joe Mondragon]], [[Mel Lewis]] – Rest vun de Sammlung bi Bob Cooper & Frank Rosolino == Literatur == * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz Recordings]].'' 8. Uplaag. Penguin, London 2006, ISBN 0-14-102327-9. == Weblinks == * [https://www.discogs.com/de/artist/265381 Bill Holman bi Discogs (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134409833|LCCN=n82063123|VIAF=93729533}} {{SORTIERUNG:Holman, Bill}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 2024]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] 7exl6m6gmxkdzsud7fe3h2uzbhmirkr 0 193857 1064641 1061788 2026-05-08T07:28:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064641 wikitext text/x-wiki [[Datei:Irene Dunne by A. L. Whitey Schafer.webp|mini|Irene Dunne (1941)]] '''Irene Marie Dunne''' (* [[20. Dezember]] [[1898]] in [[Louisville (Kentucky)|Louisville]], [[Kentucky]]; † [[4. September]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Filmschauspelerin. Se weer insgesamt fief Mal för den [[Oscar/Beste Hööftdorstellerin|Oscar as best Hööftdorstellerin]] nomineert, hett den aber nie nich kreegen. In de Loop vun hör Filmkarriere, de van 1930 bit 1952 andüer, speel se in de ünnerscheedlichst Genres vun [[Western]] över [[Musical]]s bit hen to de [[Screwball-Kummedie]]. To hör noch hüüd bekannt Filmen tellen ''[[Pioniere des wilden Westens]]'', ''[[Die schreckliche Wahrheit]]'', ''[[Akkorde der Liebe]]'' as ok ''[[Anna und der König von Siam]]''. == Leven == Kört nah den fröhen Dood vun hör Vader truck de Familie 1910 vun Kentucky nah Indiana. Nah de Highschool harr Dunne 1916 de Mögelkeit, Musik und Kunst to ünnerrichten. Stattdessen hett se sück aber an en Utschrieven vun dat Chicago Music College bedeeligt. Nahdem se dissen Wettbewarf wunnen harr, kunn se dor för een Johr studeeren, bevör se in New York City hör Drööm vun en Karriere als Opernsingerin erfüllen wull. Tweemal sung se ahn Spood an de [[Metropolitan Opera]] vör. Se kehr nah Chicago torüch, wo se an’t Theater uptreeden dee. Vun Januar 1929 bit in den März 1930 hett se för en Tourneeupführen vun dat [[Musical]] ''[[Showboat]]'' de wievlich Hööftrull övernommen un wurr sluutend vun en Talentsöker för [[Hollywood]] opdeckt. Irene Dunne hett in’n April 1930 en [[Studioverdrag]] mit en Looptiet vun dree Johren bi dat nee grünnd Studio [[RKO Pictures|RKO]] ünnerschreven un geev hör Lienwanddebüt in dat Musical ''[[Leathernecking]]''. De Verdrag, vun hör Ehemann uthannelt, hett hör en Gehalt pro Week van 1.000 US-Dollar för de eerst 52 Weeken vun de Looptiet, mit Gehaltsstiegern um jewiels wiedere 1.000 US-Dollar pro Week för de dorup folgend twee Johren garanteert.<ref>vergl. utführlich Wes D. Gehring ''Irene Dunne: First Lady of Hollywood'', S. 25, Abdruck hier: [http://books.google.de/books?id=Z84sgN1n-QUC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=irene+dunne+salary&source=bl&ots=FLxCK22yFC&sig=LOKS25KsDDXoniyPIu8H6Hm0dM4&hl=de&sa=X&ei=5rbjUaWNCMSqO4aIgLAE&ved=0CEoQ6AEwAw#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false]</ref> Den Dörbröök schaff se mit de Hööftrull in den [[Western]] ''[[Pioniere des wilden Westens]]'', för de se hör eerste vun all tosommen fief Nomineeren för den [Oscar]] as best Höftdorstellerin kreeg. Dunne weer neben [[Ann Harding]], [[Constance Bennett]] un [[Helen Twelvetrees]] en vun de wievlich Stars vun dat Studio. Hör Karriere nehm düchtigen Upswung dör de Hööftrull in ''[[Back Street (Film)|Back Street]]'', dat 1932 för vull Kassen sörg. Dunne speel en liedend Leevste, de all opfert, um dat Familienglück vun hör Früend nich up’t Speel tosetten. Nah diesen Spood weer se eenige Tiet up melodramatische Fruenschicksale fastleggt, aber af un to speel se in Dramen as ''[[The Silver Cord]]'' van 1933 oder dat Musical ''[[Stingaree]]'', dat se 1934 weer mit [[Richard Dix]] tosommenbroch. Dunne hett hör Verdrag mit RKO in’t Fröhjohr 1933 to düütlich verbetert Konditschonen un de Mögelkeit, Filme för anner Sellschoppen to dreien, um twee Johr verlängert.<ref>vergl. Wes D. Gehring ''Irene Dunne: First Lady of Hollywood'', S. 36</ref> Nah de sien Utloopen 1935 hett se sück entscheeden, in Tokunft blots noch Verdrääg över en bestimmte Antall vun Filmen mit ünnerscheedlich Studios aftosluuten, meest up Basis vun en minneseert Fastgehalt kombineert mit Bedeelingungen an de Inspeelergevnisse oder den Nettogewinnen.<ref>vergl. ausführlich hier, S. 104 ff: [http://books.google.de/books?id=VQgXxmRQRysC&pg=PA106&lpg=PA106&dq=irene+dunne+salary+1939&source=bl&ots=B-Oxq2O553&sig=XH1YR9GB7fcm4cLwRTHP5I4nnvY&hl=de&sa=X&ei=cafjUYQ4xeM778SAsAw&ved=0CG8Q6AEwCQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary%201939&f=false]</ref> Dit mit „free-lancing“ betekent Vörgahn harr all [[Cary Grant]], [[Carole Lombard]] un [[Ronald Colman]] to spoodriek Karrieren verhulpen. Dunne hett 1935 bi [[Universal Studios|Universal]] de Hööftrull in dat Melodram ''[[Magnificent Obsession]]'' övernommen, de [[Robert Taylor (Schauspieler, 1911)|Robert Taylor]] groot herutstellen dee. 1936 dreih se ebenfalls bi Universal ünner de Regie vun [[James Whale]] ''[[Show Boat (1936)|Show Boat]]''. [[Datei:Irene Dunne, NPG 94 41 (cropped).jpg|mini|Irene Dunne (1944)]] De Filmkummedie ''[[Theodora wird wild]]'', de de avendüerlich Geschichte vun en Lüttstadtlehrerin vertellt, de ünner en Pseudonym en pikanten Roman schrifft, hett Dunne as Dorstellerin vun [[Screwball Comedy|Screwball Comedies]] en nee Mögelkeit upwiest. Se wurr weer för en Oscar as best Dorstellerin nomineert. As en vun de ganz wenigen Filmschaffenden in Hollywood wunn se den Respekt un de Achtung vun Studiochef [[Harry Cohn]]. Kört dornah hett se to’n eersten Mal mit Cary Grant dreiht, den Film ''[[Die schreckliche Wahrheit]]'', en Klassiker vun dat Screwball-Comedy-Genre. De Schauspelerin wark 1937/38 in twee weniger spoodriek Musicals mit. Bi [[Paramount Pictures|Paramount]] hett se an de düür Prestigeproduktschoon ''[[High, Wide, and Handsome]]'' ünner de Regie vun [[Rouben Mamoulian]] un later in dat Johr in ''[[Joy of Living]]'', de bi hör ehmalg Studio RKO produzeert wurr mitwarkt. Wiedere Erfolge in ''[[Ruhelose Liebe]]'', ''[[Meine Lieblingsfrau]]'' un ''[[Akkorde der Liebe]]'' hemm ut Dunne en vun de an’n besten betahlt Schauspelerinnen vun de Tiet maakt. 1939 verdeen se 405.000 US-Dollar.<ref>hier: [http://books.google.de/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA156&dq=irene+dunne+salary&hl=de&sa=X&ei=NajjUeTKIYSOO9vygYgE&ved=0CFcQ6AEwBQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false] un hier [http://books.google.de/books?id=_J9HTLOI08wC&pg=PA156&dq=irene+dunne+salary&hl=de&sa=X&ei=NajjUeTKIYSOO9vygYgE&ved=0CFcQ6AEwBQ#v=onepage&q=irene%20dunne%20salary&f=false]</ref> [[Louis B. Mayer]] hett in hör en potenziellen Ersatz för [[Norma Shearer]] un [[Greta Garbo]] sehn un hett Irene Dunne de Hööftrull in ''[[Mrs. Miniver]]'' anboden, de se ebenfalls aflehnt hett. Stattdessen speel se in de Kriegsdramen ''[[Kampf in den Wolken]]'' (an de Siet vun [[Spencer Tracy]]) un ''[[The White Cliffs of Dover]]'' ut dat Johr 1944 mit. Nah den [[Tweete Weltkrieg|Krieg]] wunn Dunne mit Upträen in ''[[Over 21]], [[Modell wider Willen]]'' un ''[[Anna und der König von Siam]]'' Prestige un Anerkennung vun Sieden vun de Kritiker. Tegen dat Enn’n vun de Dekade weer se as patente Moder in de Filmen ''[[Unser Leben mit Vater]]'' os ok ''[[Geheimnis der Mutter]]'', de hör en wiedere Oscarnomineeren inbroch, to sehn. De Versöök, hör 1947 weer mit Cary Grant in ''[[Nur meiner Frau zuliebe]]'' to vereenen, klapp nich. Weder de Kummedie ''[[Never a Dull Moment]]'' noch de Rull vun de Königin [[Victoria (Vereenigt Königriek)|Victoria]] in ''[[The Mudlark]]'' hemm 1950 hulpen, nee Fans to winnen. Hör letzten Upträe harr se 1952 in de mit wenig Uppwand produzeert Kummedie ''[[It Grows on Trees]]''. Irene Dunne truck sück dornah vun de Lienwand torüch. To de Grünnen hett se eenige Johren later meent: '''Zitat''': ''Ick bin mi nich seker, worum ick mi torüchtrucken hebb. Dat geev eeigentlich kein Notwennigkeit. De Dreihböker keemen im noch rin. Ick vergliek mien Karriere mit de vun [[Mickey Mantle]]. As he bin ick gahn, as ick noch baben weer. Viellicht weer dat eenfach so, dat ick kien Lüst harr up en tweete oder dart Hööftrull. Ick wull nie nich Charakterrullen spelen. Ick bin in de Schauspeleree rinrutscht un ok weer rut. ''“I don’t know for sure why I retired when I did. I didn’t have to quit. Scripts were still coming in. I compare my career to Mickey Mantle’s. Like him, I quit while I was still at the top. Maybe it was simply because I didn’t think I’d be happy playing second and third leads. I never wanted to be a character actress. I drifted into acting and drifted out.”'' [[Datei:Irene Dunne Graumans.jpg|miniatur|Irene Dunne hör Hand- un Schohafdrücke vör [[TCL Chinese Theatre|Grauman’s Chinese Theatre]]]] Latere Versöök, de Schauspelerin to en Comeback to bewegen, scheiterten. To de Angebote hörrn Rullen in ''[[Wir sind keine Engel (1955)|Wir sind keine Engel]]'' as ok ''[[Gigi (1958)|Gigi]]''. 1952 hett Irene Dunne versöcht, as en vun de eersten etableerten Filmstars in’t Feernsehn en tweet Karriere uptobauen. För Schlitz Playhouse of Stars hett Dunne de Inführung in dat jeden Week sennd, 30-minüt düern Feernsehspel modereert un gelegentliche humorvolle Inspeelungen an dat Enn’n vun de Sennen. De negativen Reaktschonen vun de Fans un se sülvst untofräe mit de fehlenden künstlerischen Entwicklungsmögelkeiten vun dat Format hemm dorto führt, dat nah en half Johr de Tosommenarbeit weer beend wurr. <ref>{{Internetquelle |url=http://www.irenedunnesite.com/tv/ |titel=Irene Dunne on TV |werk=The Irene Dunne Site |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160905025256/http://www.irenedunnesite.com/tv/ |archiv-datum=2016-09-05 |zugriff=2019-04-19 }} {{Webarchiv|url=http://www.irenedunnesite.com/tv/ |wayback=20160905025256 |text=Irene Dunne on TV |archiv-bot=2026-05-08 07:28:39 InternetArchiveBot }}</ref> De Versöök, hör Karriere 1952 in’t Radio mit de Fortsetzungsgeschichte ''Bright Star'', de sück um de Erlevnisse vun en Reporterehepaar, speelt Irene Dunne un [[Fred MacMurray]], dreih, en nee Schwung to geven, gung nah een Johr un 52 Folgen to Enn’n.<ref>bannig utführlich hier: {{Webarchiv|url=http://www.digitaldeliftp.com/DigitalDeliToo/dd2jb-Bright-Star.html |wayback=20110504154313 |text=Archivierte Kopie |archiv-bot=2025-07-25 12:59:46 InternetArchiveBot }}</ref> De Schauspelerin hett sück in latere Johren wohltätigen Organisatschonen un tallriek kulturellen Aktivitäten widmet. 1957 hett US-Präsident [[Dwight David Eisenhower]] hör to Sünnerbotschopperin vun de USA in de [[Vereente Natschonen|UNO]] nöömt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |titel=Irene Dunne: Saleslady for the UN |autor=Joseph N. Bell |werk=The Irene Dunne Site |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140201205641/http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |archiv-datum=2014-02-01 |zugriff=2019-04-19 }} {{Webarchiv|url=http://www.irenedunnesite.com/press/family-weekly-january-12-1958/ |wayback=20140201205641 |text=Irene Dunne: Saleslady for the UN |archiv-bot=2026-05-08 07:28:39 InternetArchiveBot }}</ref> 1965 wurr Irene Dunne as eerste Fru in den Upsichtsraat vun de Firma [[Technicolor (Verfohren)|Technicolor]] wählt. == Privatleven == De Schauspelerin weer van 1928 bit to sien Dood 1965 mit den Teenendokter Francis Dennis Griffin verheiraadt. Dat Paar führ van 1930 bit 1935 en Feernbetrecken, wiel Dr. Griffin sien Praxis in New York tonächst wieder bedreev. Se hemm een Dochter adopteert. Irene Dunne weer tietlevens eng mit [[Loretta Young]] un [[Rosalind Russell]] befrüennd. == Filmografie == * 1930: [[Leathernecking]] * 1931: [[Pioniere des wilden Westens]] ''(Cimarron)'' * 1931: [[Bachelor Apartment]] * 1931: [[Juwelenraub in Hollywood]] ''(The Stolen Jools)'' (Kurzfilm) * 1931: [[The Great Lover]] * 1931: [[Consolation Marriage]] * 1932: [[Symphony of Six Million]] * 1932: [[Back Street (Film)|Back Street]] * 1932: [[Thirteen Women]] * 1933: [[No Other Woman]] * 1933: [[The Secret of Madame Blanche]] * 1933: [[The Silver Cord]] * 1933: [[If I Were Free]] * 1933: [[Ann Vickers]] * 1934: [[This Man Is Mine]] * 1934: [[The Age of Innocence (1934)|The Age of Innocence]] * 1934: [[Stingaree]] * 1934: [[Sweet Adeline]] * 1935: [[Magnificent Obsession]] * 1935: [[Roberta (Film)|Roberta]] * 1936: [[Theodora wird wild]] ''(Theodora Goes Wild)'' * 1936: [[Show Boat (1936)|Show Boat]] * 1937: [[High, Wide and Handsome]] * 1937: [[Die schreckliche Wahrheit]] ''(The Awful Truth)'' * 1938: [[Joy of Living]] * 1939: [[Ruhelose Liebe]] ''(Love Affair)'' * 1939: [[When Tomorrow Comes]] * 1939: [[Invitation to Happiness]] * 1940: [[Meine Lieblingsfrau]] ''(My Favorite Wife)'' * 1941: [[Akkorde der Liebe]] ''(Penny Serenade)'' * 1941: [[Unfinished Business]] * 1942: Lady in a Jam * 1943: [[Kampf in den Wolken]] ''(A Guy Named Joe)'' * 1944: [[The White Cliffs of Dover]] * 1944: [[Modell wider Willen]] ''(Together Again)'' * 1945: [[Over 21]] * 1946: [[Anna und der König von Siam]] ''(Anna and the King of Siam)'' * 1947: [[Unser Leben mit Vater]] ''(Life with Father)'' * 1948: [[Geheimnis der Mutter]] ''(I Remember Mama)'' * 1950: [[Der Dreckspatz und die Königin]] ''(The Mudlark)'' * 1950: [[Never a Dull Moment]] * 1952: [[It Grows on Trees]] == Utteknungen == === Oscar as best Hööftdorstellerin === ; Nomineeren * [[Oscars 1931]]: för ''Pioniere des Wilden Westens'' * [[Oscars 1937]]: för ''Theodora wird wild'' * [[Oscars 1938]]: för ''Die schreckliche Wahrheit'' * [[Oscars 1940]]: för ''Ruhelose Liebe'' * [[Oscars 1949]]: för ''Geheimnis der Mutter'' == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.irenedunnesite.com/ Achtergrundinformatschonen mit tallriek Photos as ok wiederführend Links] up irenedunnesite.com (engelsch) * {{IMDb|nm0002050}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119085674|LCCN=n/87/847001|VIAF=7573777}} {{SORTIERUNG:Dunne, Irene}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1898]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Schauspeler]] gn98qcursnk5h7zfljo2n7lwnb7s22v 0 195866 1064652 1064302 2026-05-08T08:22:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064652 wikitext text/x-wiki '''Johannes Zumtaugwald''' (* [[4. Januar]] [[1826]] in [[Zermatt]]; † [[1900]]) weer en [[Bargführer]] ut de Anfangstiet vun den Zermatter [[Bargstiegen|Alpinismus]]. [[Datei:Johannes Zumtaugwald.png|alternativtext=Portrait von Johannes Zumtaugwald|mini|Johannes Zumtaugwald]] == Leven == Johannes Zumtaugwald, Söhn vun Johann Joseph un Maria Katharina Zumtaugwald, weer en Zermatter Bargführer, de eenige Eerstbestiegen up prominente Swiezer [[Veerdusender]] ünnernommen hett, dorünner den höchsten komplett in de Swiez stahn Barg, den [[Dom (Barg)|Dom]] (4545&nbsp;m), un den hööchsten Swiezer Barg överhoopt, de [[Dufourtipp]] (4634&nbsp;m). He weer de jüngere Bröer vun Matthäus Zumtaugwald un de öllere Bröer vun Stefan Zumtaugwald, denen ähnlich spektakuläre Eerstbestiegen gelungen; deelwies gungen se ok tosommen in de Seilschapen. Betallt wurrn de Ünnenehmungen dör engelsch Gäste as [[Leslie Stephen]], den lateren Mitbegrünner vun den [[Alpine Club|London Alpine Club]], oder de beid Geistlichen [[Charles Hudson]] (Eerstbestieger vun den Matterhorn 1865) un John Llewelyn Davies. Dank den US-amerikaanschen Alpinisten Henry Fairbanks Montagnier (1877–1933) sünd de Führerböker vun de dree Bröers Zumtaugwald erhollen bleeven un geven umfangriek Informatschonen över de Touren vun disse Anfangstiet vun den Alpinismus. So wurrd bispeelswies för 1862 en Versöök vun Johannes Zumtaugwald dokumenteert, dat [[Matterhorn]] to bestiegen, wobi he den Tipp aber nich reckt hett.<ref>{{Internetquelle |autor=John Percy Farrar |url=http://pahar.in/wpfb-file/1918-the-alpine-journal-vol-31-s-pdf/ |titel=The Führerbücher of the Brothers Zumtaugwald |werk=Alpine Journal |hrsg=Alpine Club London |datum=1918 |zugriff=2018-12-10 |sprache=en }}</ref> De Naam Zumtaugwald, de sück bit in dat Laatmiddelöller torüchverfolgen lett, stammt vun den Stammsitt vun de Familie in‘n Taugwald af, de dicht bi Zermatt liggt. De oltinseeten Familie hett mehrere [[Meier]] vun dat Freegericht Zermatt as ok eenige Preester hervörbrocht.<ref>[https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/028748/2012-08-14/ afropen an’n 7. Oktober 2024]</ref> == Eerstbestiegen == * 1855 Monte-Rosa-Dufourtipp över Westgrat, 4634&nbsp;m. De Erstbesteigung funn an’n 1. August 1855 dör en vun Charles Hudson leit Seilschap statt. Wiedere Deelnehmer weern John Birkbeck, Edward J. W. Stephenson un de Bröers Christopher un James G. Smyth. De Bargführer Johannes un Matthäus Zumtaugwald ut Zermatt un Ulrich Lauener ut Lauterbrunnen hemm den Engländern den Weg bahnt. * 1858 Dom över Festigrat, 4545&nbsp;m 11. September 1858 vun J. Llewellyn Davies, Johannes Zumtaugwald, Johann Kronig un Hieronymous Brantschen. * 1859 [[Rimpfischhorn]], 4199&nbsp;m ( 9. September 1859 mit Leslie Stephen, Robert Liveing, [[Melchior Anderegg]] * 1862 [[Täschhorn]] över Kinflank, 4491&nbsp;m 30. Juli 1862 dör Stefan un Johannes Zumtaugwald, J. Llewelyn Davies, J.W. Hayward un Peter-Josef Summermatter över NW-Flank (Kinflank) direkt vun Randa ut. == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1300513519|LCCN=|NDL=|VIAF=458169381441939550007}} {{SORTIERUNG:Zumtaugwald, Johannes}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1826]] [[Kategorie:Storven 1900]] [[Kategorie:Bargstieger]] py33n0f6cc1ya2shylztzk4egqopm19 0 196451 1064555 1064222 2026-05-07T23:29:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064555 wikitext text/x-wiki [[Datei:Kimi Antonelli at the 2025 US Grand Prix in Austin, TX (cropped).jpg|rechts|duum|Andrea Kimi Antonelli in Austin bi den Grooten Pries vun de USA 2025]] '''Andrea Kimi Antonelli''' (* [[25. August]] [[2006]] in [[Bologna]]), meest blots '''Kimi Antonelli''' nöömt, is en [[Italien|italieensch]] [[Automobilsport|Automobilrennfohrer]], de siet de [[Formel-1-Weltmeesterschap 2025|Saison 2025]] för dat [[Mercedes AMG F1 Team]] as Nahfolger vun [[Lewis Hamilton]] fohrt.<ref name=":0">{{Literatur |Titel=F1 team-mate 2025 head-to-head: Qualifying, Race, Sprint latest scores, results from Formula 1 season |Sammelwerk=Sky Sports |Online=https://www.skysports.com/f1/news/12028/13339705/f1-team-mate-head-to-head-qualifying-race-sprint-latest-scores-results-from-2025-season |Abruf=2025-12-27}}</ref> Siet 2019 weer he Liddmaat vun dat [[Mercedes AMG F1 Team#Juniorprogramm|Mercedes-F1]]-Nahwussteams.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mercedesamgf1.com/en/team/junior-drivers/andrea-kimi-antonelli/ |titel=Andrea Kimi Antonelli |sprache=en |abruf=2022-06-09 }} {{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/en/team/junior-drivers/andrea-kimi-antonelli/ |wayback=20220812215128 |text=Andrea Kimi Antonelli |archiv-bot=2026-05-07 23:29:49 InternetArchiveBot }}</ref> Sie Loopbahn fung as Söbenjohriger in’n [[Kartsport]] an un weer dor in verscheeden Kategorien vun disse Disziplin spoodriek. Ok in de Formel 4 kunn he eenige Erfolge fiern. De Formel 3 hett he översprungen un is direkt in de Formel 2 anfungen, wo he ok Siege haalt hett. In sien eerst Formel-1-Saison keem he glieks up Rang 7 in de Gesamtwertung. An‘n 14. März 2026 wurr Antonelli mit de Pole Position in‘n Großen Preis vun China de jüngste Polesetter vun de Formel-1-Geschichte, un wunn in’n Ansluss sogor dat Rennen (vör [[George Russell (Rennfohrer)|George Russell]] un Lewis Hamilton) un wurr somit de jüngste Sieger vun all Tieden. == Dokumentarfilme == * ''The Seat (2025)''<ref>{{Internetquelle |autor=Filmstarts |url=https://www.filmstarts.de/kritiken/1000023612.html |titel=The Seat |sprache=de |abruf=2025-12-10}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Andrea Kimi Antonelli|audio=0|video=0}} * [https://www.driverdb.com/drivers/andrea-kimi-antonelli Kimi Antonelli in de Driver Database (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|NDL=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2022-06-09}} {{SORTIERUNG:Antonelli, Andrea Kimi}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Italien]] [[Kategorie:Boren 2006]] [[Kategorie:Formel-1-Rennfohrer]] nxjolm501qgp7q3rn7q4y40fr5ltz48 0 196468 1064679 1061373 2026-05-08T11:43:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064679 wikitext text/x-wiki '''Manchester''' ([{{IPA|ˈmɛntʃɛstɐ}}], englisch [{{IPA|ˈmæntʃɪstə}}] ({{Audio|en-uk-Manchester-2.ogg}}))<ref>{{Internetquelle |url=https://www.duden.de/rechtschreibung/Manchester_Stadt |titel=Duden {{!}} Manchester {{!}} Rechtschreibung, Bedeutung, Definition |sprache=de |abruf=2018-07-07}}</ref> is en Stadt in’n Nordwesten vun [[England]] mit den Status vun en [[Metropolitan Borough]] as ok en [[City (Stadt)|City]]. Se hett etwa 570.000 Innwahner un liggt in’n [[Metropolitan County]] ''[[Greater Manchester]]'', en vun de gröttsten [[Agglomeratschoon|Agglomeratschonen]] in England mit 2,9&nbsp;Mio. Inwahner (2022). De Inwahner vun Manchester wurrn „'''Mancunians'''“ oder kört „'''Mancs'''“ nöömt. De Oorsprünge vun de Stadt Manchester gaht up en röömsch Kastell an den Tosommenfloot vun de Strööm [[River Irwell|Irwell]] un [[River Medlock|Medlock]] torüch. Vör allen in dat Tietöller vun de [[Industrielle Revolutschoon|Industrielle Revolutschoon]] wurr Manchester to en wichtigen Standoort vun de Industrie. En besünnern Stellenwert nehm dorbi de [[Textilindustrie]] in, deren Anfänge in Manchester up dat [[Laatmiddelöller]] torüchgahn. In dat 20. Johrhunnert gung dat dor aber mit de Industrie düchtig bargaf. Hüüd is Manchester aber immer noch en vun de wichtigst Wertschapszentren vun dat Vereenigt Königriek un beherbargt tallriek Museen, Hoochscholen un Öörd vun de Kunst un Kultur. ==Sport== In Manchester gifft dat twee bekannt [[Football]]vereene: [[Manchester City]] un [[Manchester United]]. ==Döchter un Söhns vun disse Stadt== * [[Joseph Henry Blackburne]] (1841–1924), engelsch Schachspeler * [[Joe Brown (Bargstieger)|Joe Brown]] (1930–2020), Bargstieger * [[Norman Foster]] (* 1935), britisch Architekt * [[David Lloyd George]] (1863–1945), britisch Politiker un Premierminister * [[Harry Edwin Wood]] (1881–1946), süüdafrikaansch Astronom == Literatur == * Stuart Hylton: ''A history of Manchester''. Phillimore, Chichester 2003, ISBN 1-86077-240-4. * Alan Kidd: ''Manchester. A history''. Carnegie Publications, Lancaster, 4. Aufl. 2006, ISBN 1-85936-128-5. * Ed Glinert: ''The Manchester compendium. A street-by-street history of England’s greatest industrial city''. Allen Lane, London 2008, ISBN 978-0-7139-9971-6. * Bill Williams: ''Jewish Manchester. An illustrated history''. Breedon Books, Derby 2008, ISBN 978-1-85983-615-6. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20251102032034/https://cms.manchester.gov.uk/ Manchester City Council] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20110523103254/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/00bn.asp National Statistics Profile] * [https://www.localhistories.org/manchester.html Manchester History] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4037286-8|VIAF=146697625}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:England]] 6xbm0ufhq6wbjzhcakqnpo2blssutwg 0 196789 1064590 1064251 2026-05-08T02:53:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064590 wikitext text/x-wiki [[File:DOI logo.svg|mini|rechts|hochkant=0.5|alt=De Schriftzug „doi“ in Kleinbookstaven vör en dunkgelben Kreis. Dat „d“ is swatt, dat „o“ un „i“ sünd wit.|DOI-Logo vun de [[International DOI Foundation]]]] De '''Digital Object Identifier''' na '''[[Internationale Organisation för Normung|ISO]] [[Liste vun ISO-Normen#ISO 20000–29999|26324]]''' betekent enen mööglichst eenheidlichen un duerhaftigen [[digitale Daten|digitalen]] Identifikater för physische, digitale oder abstrakte Objekten. Dat DOI-Systeem warrt vun de International DOI Foundation bedreven un warrt vör allen för Online-Artikels in wetenschopliche Facktiedschriften bruukt. För de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] un der Duerhaftigkeid vun eenzelne DOIs kümmt de Organisatschoon op, de ook dat Objekt pleegt. Dat DOI-Systeem boot op dat [[Handle-System]] op<ref>{{RFC-Internet |RFC=3650 |Titel=Handle System Overview |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Larry Lannom, Brian Boesch}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3651 |Titel=Handle System Namespace and Service Definition |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom}}</ref><ref>{{RFC-Internet |RFC=3652 |Titel=Handle System Protocol (ver 2.1) Specification |Datum=2003-11 |Autor=Sam Sun, Sean Reilly, Larry Lannom, Jason Petrone}}</ref> un is to enen Deel mit [[Internationale Standardbooknummer|ISBN]] un [[Internationale Standardseriennummer|ISSN]] to verglieken, schall aver dör en integreerte Lokalisatschoonsfunkschoon noch wiedergahn. == Funkschoonswies == DOIs schöölt duerhaft op digitale Objekten verweisen. Dat warrt dör en eenheidlichen, duerhaftigen Naam ([[Identifikator]]) för jeedeen Objekt beschickt. Mit disse Naam kann uut ene zentrale Datenbank de [[Uniform Resource Locator]] (URL) afropen warrn, ünner de dat Objekt aktuell to finnen is. Dat köönt ok mehrere URLs angeven warrn; denn warrt bi den Togreep eerst all oplistet. Mit den DOI warrt [[Metadaten]] över dat Objekt spiekert. Disse Metadaten mööt dat Schema vun de Registrierungsagentur (t. B. [[Crossref]], [[DataCite]]) liekkamen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Gutknecht |url=https://wisspub.net/2019/10/13/dois-und-metadaten-bei-crossref/ |titel=DOIs und umfangreiche Metadaten bei Crossref |datum=2019-10-13}}</ref> Ok de letzte Verschoon vun de Metadaten kann afropen warrn. En technische Sekerstellung vun de [[Integrität (Informationssicherheit)|Integrität]] is nich vörsehn. De Metadaten köönt ännert warrn, un en Historie vun de Ännerungen is nich vörhannen.<ref>{{Internetquelle |url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |titel=DataCite API }} {{Webarchiv|url=https://mds.datacite.org/static/apidoc?lang=de |wayback=20170925005556 |text=DataCite API |archiv-bot=2026-05-08 02:53:29 InternetArchiveBot }}</ref> Ok dat Objekt sülvst kann na de Vergaav vun en DOI ännert oder uutwisselt warrn. DOIs schöölt dat Problem vun dode Links lösen. Dat funktschoneert aver bloots, wenn de URL in de Datenbank bi Ännerungen aktualiseert warrt. De zentrale Datenbank warrt vun de International DOI Foundation bedreven. Se spiekert na ehr Datenschutzrichtlien bloots Domänennamen/IP-Adressen, Tieden un besöchte Sieden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.doi.org/w3c/privacy.html |titel=Privacy Policy}}</ref> == Opbo == De Struktuur vun den DOI is in ISO 26324:2012 fastleggt.<ref>ISO 26324:2012.</ref> === Organisatschoonen === DOIs fangt mit „10.“ an, denn folgt en Nummer för de Organisatschoon. Disse kriegt vun de Stiftung en ID (minstens veerstellige Nummer). De Organisatschonen geevt denn sülvst en Objekt-ID achter en Schreegstreek.. As [[Uniform Resource Identifier]] warrt „doi:“ vöranstellt → „doi:10.ORGANISATION/ID“. Binnen en Publikatschoon köönt ok Ünnerobjekten egen DOIs hebben. === Bispelen === De DOI „10.1000/182“ identifizeert en Dokument bi de Stiftung. De URL is <nowiki>https://doi.org/10.1000/182</nowiki>. De Sied wiest meist nich direkt dat Dokument, man en Informatschoonssied daaröver. {| class="wikitable sortable zebra" |+ Utwahl vun registrierte Organisatschoonen ! DOI-Präfix ! Besitzer |- | 10.1000 | [[International DOI Foundation]] |- | 10.1001 | [[American Medical Association]] |- | 10.1002 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1007 | [[Springer-Verlag]] |- | 10.1016 | [[Elsevier]] |- | 10.1021 | [[American Chemical Society]] |- | 10.1038 | [[Nature Publishing Group]] |- | 10.1055 | [[Thieme Verlagsgruppe]] |- | 10.1063 | [[American Institute of Physics]] |- | 10.1073 | [[National Academy of Sciences]] |- | 10.1080 | [[Informa]] |- | 10.1088 | [[Institute of Physics]] |- | 10.1093 | [[Oxford University Press]] |- | 10.1098 | [[Royal Society]] |- | 10.1109 | [[IEEE]] |- | 10.1111 | [[John Wiley & Sons]] |- | 10.1128 | [[American Society for Microbiology]] |- | 10.1136 | [[AAAS]] |- | 10.1145 | [[Association for Computing Machinery]] |} == Oplösen == De Deel „10.…“ is de egentlige DOI. De Vördeel mit https://doi.org/ is en Resolver, de den Browser ümleit. Ok anner Resolver köönt bruukt warrn (t. B. hdl.handle.net). Dat Projekt Unpaywall kann en frei togängliche Version söken un direkt dorthin leiten. == Bruuk == För de meeste wetenschopliche Artikels gifft dat DOIs. Se köönt bi Verlagen funnen warrn. Programme köönt Metadaten per DOI importeren. Ok [[Wikipedia]] bruukt DOIs in Quellen. 2005 hett de [[Technische Informationsbibliothek]] DOIs för Forschungsdaten bruukt. == Weblenken == * https://doi.org/ * https://shortdoi.org/ * https://search.crossref.org/ == Footnoten == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=7694956-4}} [[Kategorie:Internett]] [[Kategorie:Bibliothekswesen]] dnwmhboc0i6q01zswwnvydtnj0c7gk7 0 196992 1064654 1064304 2026-05-08T08:30:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1064654 wikitext text/x-wiki [[Datei:John Martinis (cropped).jpg|mini|John Matthew Martinis (2007)]] '''John Matthew Martinis''' (* [[1958]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/martinis/facts/ |titel=John M. Martinis |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-07}}</ref>) is en US-amerikaansch Physiker, de sück mit [[Supraleitung]] un Experimenten to de [[Quanteninformatik]] mit supraleitenden Systemen befaat. He is emeriteert<ref>{{Internetquelle |url=https://www.physics.ucsb.edu/people/john-martinis |titel=John Martinis. Professor Emeritus |werk=physics.ucsb.edu |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> Hoochschoollehrer an de [[University of California, Santa Barbara]] (UCSB) un [[Technischer Direkter|''Chief Technology Officer'']] vun Qolabs. 2025 wurr hüm gemeensam mit [[John Clarke (Physiker)|John Clarke]] un [[Michel Devoret]] de [[Nobelpries för Physik]] för de Beobachtung vun dat [[Makroskopisches Quantentunneln]] tospraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/summary/ |titel=Nobel Prize in Physics 2025 |sprache=en-US |abruf=2025-10-07}}</ref> == Leven == [[Datei:Prospects for a Quantum Factoring Machine.webm|mini|thumbtime=0:58|John Martinis (2017)]] Martinis studeer af 1976 an de [[University of California, Berkeley]] mit den Bachelor-Afsluss 1980 un de Promotschoon 1987. In sien Dissertatschoon demonstreer he supraleitende [[Qubit]]s. As [[Post-Doktorand]] weer he an dat [[Commissariat à l’énergie atomique et aux énergies alternatives]] (CEA) in [[Saclay]] un dornah an dat [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST) in Boulder. Dor weer he an de Entwicklung vun en ''Johnson Noise Thermometer'' (JNT), footend up dat [[Johnson-Ruuschen]] un ünner den Gebruuk vun supraleitender Elektronik bedeeligt,<ref>{{Literatur |Autor=S. Benz, J. Martinis, P. Dresselhaus, S. Nam |Titel=An AC Josephson Source for Johnson Noise Thermometry |Sammelwerk=IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement |Datum=2003 |Online=https://tsapps.nist.gov/publication/get_pdf.cfm?pub_id=30112 |Abruf=2025-08-16}}</ref> dat up sien Idee to den Gebruuk vun pulsstüert [[Josephsonkontakt]]-Arrays to de Synthees vun Wellenformen torüchgung un to dat Meeten vun de [[Boltzmann-Konstante]] deen (2000, 2005).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nist.gov/pml/history-nist-quantum-voltage-standards/2000-and-later-history-nist-quantum-voltage-standards |titel=2000 and later - History of NIST Quantum Voltage Standards |werk=nist.gov |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> 2004 wessel he as Perfesser an de [[University of California, Santa Barbara]] (UCSB).<ref>{{Internetquelle |url=https://ieeexplore.ieee.org/author/37319851200 |titel=John Martinis |werk=IEEE Autorenprofil |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> Van 2014 bit 2020 forsch Martinis as Baas vun de Hardware-Grupp in [[Google LLC|Googles]] ''Quantum Artificial Intelligence Lab'' an den Bau vun en [[Hardware-Fehlertoleranz|fehlertoleranten]] [[Quantencomputer]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.forbes.com/sites/moorinsights/2020/04/30/googles-top-quantum-scientist-explains-in-detail-why-he-resigned/ |titel=Google's Top Quantum Scientist Explains In Detail Why He Resigned |werk=forbes.com |datum=2020-04-30 |sprache=en |abruf=2021-06-23 |kommentar=Interview}}</ref> De Google-Forschungsgrupp um Martinis hett 2019 en Experiment bekannt maakt, mit dat de Forscher eerstmals real demonstreerte [[Quantenöverlegenheit]] („quantum supremacy“) behaupten.<ref>{{Literatur |Autor=Frank Arute et al. |Titel=Quantum supremacy using a programmable superconducting processor |Sammelwerk=Nature |Band=574 |Nummer=7779 |Datum=2019-10 |ISSN=0028-0836 |Seiten=505–510 |Online=http://www.nature.com/articles/s41586-019-1666-5 |Abruf=2020-05-24 |DOI=10.1038/s41586-019-1666-5}}</ref> In‘n Herbst 2020 hett sück Martinis den vun [[Michelle Simmons]] grünnd [[Australien|austraalsch]] Quantum-Computing-Startup ''Silicon Quantum Computing'', dat en Quantencomputer up [[Silizium]]-Basis entwickeln will, as Berader anslooten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.innovationaus.com/ex-google-quantum-chief-joins-simmons-silicon-startup/ |titel=Ex-Google quantum chief joins Simmons’ silicon startup |werk=innovationaus.com |datum=2020-09-30 |sprache=en |abruf=2021-06-23 }}</ref> Siet 2023 is he ''Chief Technology Officer'' un Mitgrünner vun dat [[Start-up]] ''Qolab''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.datacenterdynamics.com/en/news/google-alumni-secure-35m-investment-for-quantum-computing-startup/ |titel=Google alumni secure $3.5m investment for quantum computing startup |werk=datacenterdynamics.com |datum=2024-11-04 |sprache=en |abruf=2025-08-16}}</ref> mit dat Teel, en ''utility scale'' Quantencomputer up Basis vun supraleitend Qubits to bauen.<ref>{{Internetquelle |url=https://qolab.ai/about-us/ |titel=About us |werk=qolab.ai |sprache=en |abruf=2025-08-16 }}</ref> == Ehrungen un Priesen == 2010 kreeg he mit Andrew Cleland den Science Breakthrough of the Year vun de [[American Association for the Advancement of Science]] för den eersten Nahwies vun dat Quantenverhollen vun en mechanischen Oszillator (kiek [[Quantenmaschien]]). 2014 kreeg Martinis den [[Fritz London Memorial Prize]] ''för grundlegende experimentelle Fortschritte un Pionier-Leistungen in de Quantenkontrolle, Quanteninformatschonsverarbeitung un Quantenoptik mit supraleitenden Qubits un Mikrowellen'' (Laudatio).<ref>{{Webarchiv |url=http://www.phy.duke.edu/sites/default/files/londonprize/Martinis_Bio_2014.%20HMcorr.pdf |text=Würdigung London Prize 2014 |wayback=20160308234820}} (pdf)</ref> 2021 wurr hüm de [[John Stewart Bell Prize]] vun CQIQC vun de [[University of Toronto]] verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=https://cqiqc.physics.utoronto.ca/bell-prize/bell-prize-winners/ |titel=Bell Prize Winners |hrsg=CQIQC, University of Toronto |sprache=en |abruf=2021-06-23}}</ref> He is Fellow vun de [[American Physical Society]]. 2025 wurr hüm gemeensam mit [[John Clarke (Physiker)|John Clarke]] un [[Michel Devoret]] de [[Nobelpries för Physik]] tospraken. == Warken (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=John M. Martinis, Sae Woo Nam, José Aumentado, C. Urbina |Titel=Rabi Oscillations in a Large Josephson-Junction Qubit |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=89 |Nummer=11 |Datum=2002 |Seiten= |DOI=10.1103/physrevlett.89.117901}} * {{Literatur |Autor=C. Neill et al. |Titel=A blueprint for demonstrating quantum supremacy with superconducting qubits |Sammelwerk=Science |Band=360 |Nummer=6385 |Datum=2018 |Seiten=195–199 |DOI=10.1126/science.aao4309 |PMID=29650670}} * {{Literatur |Autor=R. Barends et al. |Titel=Superconducting quantum circuits at the surface code threshold for fault tolerance |Sammelwerk=Nature |Band=508 |Nummer=7497 |Datum=2014 |Seiten=500–503 |DOI=10.1038/nature13171}} * {{Literatur |Autor=C. Neill et al. |Titel=A blueprint for demonstrating quantum supremacy with superconducting qubits |Sammelwerk=Science |Band=360 |Nummer=6385 |Datum=2018 |Seiten=195–199 |DOI=10.1126/science.aao4309}} * {{Literatur |Autor=Frank Arute et al. |Titel=Quantum supremacy using a programmable superconducting processor |Sammelwerk=Nature |Band=574 |Nummer=7779 |Datum=2019 |Seiten=505–510 |DOI=10.1038/s41586-019-1666-5}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.physics.ucsb.edu/~martinisgroup/ Martinis Group] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1378373081|VIAF=82157581706833782033}} {{SORTIERUNG:Martinis, John Matthew}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1958]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] 05jru8jijd2a9922zcu9v6huu1n5q1a 0 197147 1064529 1064515 2026-05-07T14:31:32Z Eastfrisian2 58044 1064529 wikitext text/x-wiki [[Datei:Sarah Vaughan - William P. Gottlieb - No. 1.jpg|mini|Sarah Vaughan (1946) (Foto: [[William P. Gottlieb]])]] '''Sarah Lois Vaughan''' (* [[27. März]] [[1924]] in [[Newark (New Jersey)|Newark]], [[New Jersey]]; † [[3. April]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gesang|Singerin]] un Pianistin. Se gellt neben [[Billie Holiday]] un [[Ella Fitzgerald]] as en vun de bedüüdenst Vokalistinnen vun den Jazz.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – „Niemals so populär wie Billie Holiday oder Ella Fitzgerald, und –&nbsp;einige würden sagen&nbsp;– besser als jede von beiden“</ref> == Leven == [[Datei:Newark-broad-street.jpg|mini|Broad Street in de Binnenstadt vun [[Newark (New Jersey)|Newark]]]] === Kindheit un Jöögd === Sarah Vaughan hör Vader, Asbury „Jake“ Vaughan, weer Timmermann un en Amateurgitarrist. Hör Moder Ada weer Wäscherin un hett in’n Karkenchor sungen. Jake un Ada Vaughan weern wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] vun [[Virginia]] nah Newark trucken. Sarah weer hör eenzig Kind. De Vaughans hemm in de Brunswick Street leevt, wo Sarah hör fröh Kindheit verbroch. Jake Vaughan weer deep religiös un die Familie in de ''New Mount Zion Baptist Church'' aktiv, de sück in de ''186 Thomas Street'' befunn. Sarah harr all mit söben Johren Klaveerstünnen, sung in’n Karkenchor un speel af un to bi Proben Klaveer un Örgel.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218">S. 1218</ref> Vaughan hett sück fröh för de populäre Musik up Schallplatten un in’n Radio interessert. In den 1930er Johren harr Newark en lebendig Livemusik-Szene un Vaughan hett regelmatig lokale un tourende Bands, de in de Stadt uptreeden sünd, to sehn kreegen. Ofschons dat wegen hör Öller illegal weer, fung se an in den Nachtclubs vun Newark as Pianistin un gelegentlich ok as Singerin uptotreeden, as in den ''Piccadilly Club'' un an den Newarker Flooghaben bi de [[United Service Organizations|USO]]. [[Datei:Apollo Theater Harlem NYC 2005.jpg|mini|Apollo Theater in [[Harlem]]]] Vaughan hett in Newark tonächst de ''East Side High School'' besöcht, later is se to de ''Newark Arts High School'' wesselt, de 1931 as de eerste Kunst-High School vun de USA apen maken dee.<ref>[https://www.nps.k12.nj.us/ART/our-school/our-history/ ''Our History.''] The Newark Public Schools Website</ref> Hör nächtliche Upträen hemm aber sluutend dorto führt, dat se ut de Highschool herutfloog. In disse Zeit hemm Sarah Vaughan un hör Früenden New York besöcht, um dor de Bigbands in [[Harlem]] to hören, de in’n [[Savoy Ballroom]] un dat [[Apollo Theater]] spelen deen. De Biographin [[Leslie Gourse]] vertellt de komplexe Geschichte vun hör Opdecken: Vaughan keem immer mit hör Früendin Doris Robinson nah New York City. An en Dag in’n Harvst 1942, as Sarah jüst 18 Johr olt weer, hett se hör Früendin raaden bi en nachts stattfinnen Amateurwettbewarf in‘n ''Apollo'' deeltonehmen; se hett Doris an dat Klaveer begleit, de dorbi den tweeten Platz belegg. Later hett Sarah sück entscheed, sülvst as Singerin uptotreeden. Vaughan sung den Standard ''[[Body and Soul (Leed)|Body and Soul]]'' un wunn. De Gewinn weer, as Vaughan late [[Marian McPartland]] vertellt hett, 10 $ un dat Toseggen för en een Week düern Engagement in‘n ''Apollo.'' In dat Fröhjohr 1943 is Sarah Vaughan sluutend eerstmalig in dat ''Apollo'' uptreeden, wo se för [[Ella Fitzgerald]] inspringen dee. Wiels disse Week seet ok de Singer [[Billy Eckstine]] in dat Publikum, de to disse Tiet bi [[Earl Hines]] weer; he wurr up hör Talent upmarksom un hett hör Hines empfahlen. De hett later dormit angeven, dat he Sarah Vaughan opdeckt harr un hett hör den Job as Pianistin in sien Band anboden. An‘n 4. April 1943 hett he sluutend sien Bandsingerin dör Sarah Vaughan ersett. === Mit Earl Hines un Billy Eckstine (1943–1944) === Sarah Vaughan tour nah hör ''Apollo''-Verdrag Enn‘n 1943 un Anfang 1944 mit de [[Earl Hines]] [[Big Band]]. Vaughan weer as Pianistin instellt, aber nahdem [[Cliff Smalls]] as Basuunist un Pianist in de Band keem, weer Sarah de Sängerin vun de [[Earl Hines and His Orchestra|Hines-Band]]. De gellt hüüd as en Aart Grünnenszentrum vun den [[Bebop]], weil in de Band dormals naamhaft Musiker vun den Bebop as de Trompeter [[Dizzy Gillespie]] un de Saxophonist [[Charlie Parker]] as ok de Basuunist [[Bennie Green]] speelt hemm.<ref group="Polillo">S. 345</ref> Gillespie weer ok Arrangeur für disse Band; en allgemeen Streik ([[Recording ban]]) hett dat aber verhinnert, dat Plattenupnahmen vun disse Formatschoon entstahn sünd. Eckstine hett Enn’n 1943 de Hines-Band verlaaten un hett [[Billy Eckstine and His Orchestra|sien eegen Bigband]] apen maakt mit Gillespie, de Hines verlaaten dee, um musikalisch Leiter vun de nee Band to wurrn. Charlie Parker keem ebenfalls dorto, un de Eckstine-Band weer in de nächst Johren en Sammelbecken vun jung Jazz-Talenten: [[Miles Davis]], [[Kenny Dorham]], [[Art Blakey]], [[Lucky Thompson]], [[Gene Ammons]] un [[Dexter Gordon]] hemm dor speelt. Vaughan is 1944 in Eckstine sien neegrünnd Band intreeden; dat geev hör Gelegenheit, hör eegen Stil wiedertoentwickeln. Mit de Band vun Eckstine entstunnen denn eerste Schallplatten-Upnahmen; bi en Session an‘n 5. Dezember 1944 entstunn de Song ''I’ll Wait and Pray'' för dat ''Deluxe''-Label. Dör disse Schallplaat wurr ok de Kritiker un Produzent [[Leonard Feather]] up hör upmarksom un hett hör fraagt, of se veer Schallplattensieden ünner eegen Naam mit hüm upnehmen wull, de denn up dat Label [[Continental Records|Continental]] herutkeemen; begleit wurr se dorbi vun en Septett mit ünner annern Dizzy Gillespie un [[Georgie Auld]]. Angevlich hett hör de dormalige Bandpianist [[John Malachi]] den Ökelnaam „Sassy“ geven. Enn’n 1944 hett Vaughan offiziell de Eckstine-Band verlaaten, um en Solokarriere antofangen, bleev hüm aber wiederhen verbunnen un hett mit hüm later ok Platten upnahmen. === Fröhe Solokarriere (1945–1948) === [[Datei:Sarah Vaughan, Cafe Society 1946 (Gottlieb 08831).jpg|mini|Sarah Vaughan im [[Café Society]] (1946)<br />(Foto: William&nbsp;P. Gottlieb)]] Sarah Vaughan fung hör Solokarriere as freeschaffend Singerin 1945 in den New Yorker [[Jazzclubs vun de 52nd Street]] as den ''Three Deuces,'' den ''Famous Door,'' den ''Downbeat'' un den ''Onyx Club'' an. Vaughanis ok in’n ''Braddock Grill'' uptreeden, nich wiet vun dat Apollo Theater in Harlem liggend. An’n 11. Mai 1945, nehm Vaughan ''[[Lover Man]]'' för dat lütt ''Guild'' Label up, begleit vun en Quintett mit Gillespie un Parker, buterdem weern dorbi de Pianist [[Al Haig]], Bassist [[Curly Russell]] un [[Sid Catlett]] an dat Slagtüüch. Kört dornah gung se weer mit Gillespie/Parker in‘t Studio un hett dree wiedere Titel upnommen.<ref group="Polillo">S. 506</ref> Nah en kört Gastspeel in de Band vun [[John Kirby]] un en Upnahm mit den Geiger [[Stuff Smith]], bi dat de Song ''Time and Again'' in’n Oktober entstunn, wurr hör en Plattenverdrag vun dat ''[[Musicraft Records|Musicraft]]''-Label anboden. Bit disse Verdrag 1946 wirksam wurr, nehm se Platten för de Label ''Crown'' un ''Gotham'' up un is regelmatig in den Club [[Café Society]] Downtown uptreeden, en Club an‘n Sheridan Square, in den dat kien Rassenschranken geev. [[Datei:Sarahvaughanicoverthewaterfront.jpg|mini|links|„I Cover the Waterfront“: [[Schellackplatte]] bi Musicraft]] Wiels hör Engagement in dat ''Cafe Society'' hett Vaughan den Trompeter [[George Treadwell]] kennenlehrt. Der wurr sluutend hör Manager, musikalischer Leiter bi tallriek Upnahmesessions un kümmer sück um hör Uptreeden, insluutend hör Garderobe, hör Frisur un ok um de Reguleeren vun hör Gebitt. Völ vun hör 1946 för ''Musicraft'' upnommen Titel wurrn vun dat Publikum un Kritik gliekermaten positiv upnommen; dat weern ''[[If You Could See Me Now]]'' (den [[Tadd Dameron]] schreeven un arrangeert harr), ''Don’t Blame Me,'' ''I’ve Got a Crush on You,'' ''Everything I Have is Yours'' un weer ''Body and Soul.'' Vaughan un Treadwell hemm an’n 16. September 1946 sluutend heiraadt. Vaughan hör kommerziell Spood ''Musicraft'' hett sück 1947 an 1948 fortsett; hör Interpretatschoon vun ''Tenderly'' wurr Enn’n 1947 en unverwacht Hit (#27). Noch spoodrieker weer de an’n 27. Dezember 1947 upnommen [[Jule Styne|Jule-Styne]]-Song ''It’s Magic'' ut den [[Doris Day|Doris-Day]]-Film ''[[Romance on the High Seas]]''; de harr Anfang 1948 in den Pop-Charts grooten Spood un stunn elf Week in den Charts. En anner Hit vun disse Tiet weer ''[[Nature Boy]]'' (entstahn 8. April 1948). De Song ''Nature Boy,'' eerstmals vun [[Nat King Cole]] upnommen, gull as de eerste „Crossover“-Titel, de vun en swaarten Künstler upnommen un bit dat witt Publikum spoodriek wurr. Kört nahdem Ella Fitzgerald mit den Song herutkommen weer, hemm den ok [[Frank Sinatra]] för ''[[Capitol Records|Capitol]],'' Sarah Vaughan as ok [[Dick Haymes]] för [[Decca Records|Decca]] upnommen. === Columbia-Johren (1948–1953) === Nah den Bankrott vun de Firma ''Musicraft'' kreeg se de Gelegenheit, bi dat groot Label ''[[Columbia Records]]'' en Verdrag aftosluuten; in’n Sömmer 1949 harr se dor mit ''Black Coffee'' en Charterfolg. Wiels hör Johren bi ''Columbia'' bit 1953 nehm Vaughan tallriek kommerzielle Pop-Balladen up, as ''That Lucky Old Sun,'' ''Make Believe (You Are Glad When You’re Sorry),'' ''I’m Crazy to Love You,'' ''Our Very Own,'' ''I Love the Guy,'' ''Thinking of You'' (mit dem Pianisten [[Bud Powell]]), ''I Cried for You,'' ''These Things I Offer You,'' ''Vanity,'' ''I Ran All the Way Home,'' ''Saint or Sinner,'' ''My Tormented Heart,'' ''Time'' un völ annern. Bi de Jazz-Kritikern kreeg se liekers groot Anerkennung; so wunn se 1947 den ''[[Esquire]] Magazine’s New Star Award,'' buterdem den as best Vokalistin vun dat ''[[Down Beat]]'' Magazin regelmatig van 1947 bit 1952; ebenso vun dat ''Metronome'' Magazin van 1948 bit 1953. Eenige Kritiker funnen aber hör Gesangsstil nich goot un hemm den as „over-stylized“ betekent. Liekers weer de Tenor vun de Jazzkritik insgesamt wietgahnd positiv. Hör Spood bi Kritik un bi dat Publikum weer Anlaat vun tallriek boshaft Bemerkungen vun hör „Rivalin“ [[Billie Holiday]], de in disse Tiet um hör Ansehn as „beste Jazzsingerin“ bang ween muss. Mit dissen Erfolg verbunnen weer de Gelegenheit to Tallriek Upträen un Upnahmemögelkeiten. In’n Sömmer 1949 is Vaughan eerstmals mit en Sinfonieorchester uptreeden; dat weer en Benefiz-Veranstaltung för dat [[Philadelphia Orchestra]] ünner dat Motto „100 Men and a Girl“. In disse Tiet wurr se vun de ok as „The Divine One“ nöömt, en Tosatz, de hör dör hier wiedere Loopbahn begleiten sull. 1951 is se eerstmals in Europa up Tour gahn. [[Datei:Miles Davis by Palumbo.jpg|mini|[[Miles Davis]] Midden vun de 1950er Johren]] De Erfolgsdruck un persönliche Konflikte hemm to Spannungen tüschen Treadwell un Sarah Vaughan führt. Treadwell hett en Road-Manager instellt, de sück um de Tourneen vun de Singerin kümmern dee, un hett sülvst en Managementbüro in [[Manhattan]] apen maakt, um mit wiedere Künstlern ahn Sarah Vaughan to arbeiten. Vaughan hör Verhältnis to ''Columbia Records'' wurr liekers hör Spood tonehmend unbefreedigend för de Singerin, wiel se hör Ansicht nah to völ kommerzielles Songmaterial kreeg. En Utnahme bleev de Session 1950, bi de se dör Musiker as [[Miles Davis]], [[Tony Scott]], [[Benny Green]] un [[Budd Johnson]] begleit wurr. De Upnahmen as ''[[East of the Sun (and West of the Moon)]]'' oder ''[[Ain’t Misbehavin’ (Jazzstandard)|Ain’t Misbehavin’]]'' tellen to de besten vun hör Karriere,<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219">S. 1219</ref> bleeven aber atypische Utnahmen in hör ''Columbia''-Ära. === Mercury-Johren (1954–1959) === 1953 hett Treadwell en Plattenverdrag bi [[Mercury Records]] uthannelt. Se sull fortan kommerzielles Songmaterial för dat Hööftlabel ''Mercury'' un mehr jazz-orienteert Songs up de sien Sublabel [[EmArcy Records|EmArcy]] herutbringen. Vaughan hett fortan mit den Produzenten [[Bob Shad]] tosommenarbeit; hör Kooperatschoon weer sowohl en finanziell as ok künstlerisch Erfolg. Hör eerste ''Mercury''-Session funn in’n Februar 1954 statt, hör letzt 1959. Nah en kört Tosommenarbeit mit [[Roulette Records]] (1960 bit 1963), kehr se van 1964 bit 1967 to ''Mercury'' torüch. [[Datei:Countbasie.jpg|mini|links|[[Count Basie]] (links) 1975<!—wiels en Konzert in Köln !-->]] In’n Sömmer 1954 is se up dat [[Newport Jazz Festival]] uptreeden. Vaughan hör groot Erfolg bi ''Mercury'' fung mit den Hit ''Make Yourself Comfortable'' an, den se in’n Harvst 1954 upnehm; wiedere Erfolge weern ''How Important Can It Be'' (mit [[Count Basie]]), ''Whatever Lola Wants,'' ''The Banana Boat Song,'' ''You Ought to Have A Wife'' un ''[[Misty]]'' vun [[Erroll Garner]]. In’n Harvst 1954 is se in de [[Carnegie Hall]] mit dat [[Count Basie Orchestra]] uptreede; mit dorbi weern dorneben [[Billie Holiday]], [[Charlie Parker]], [[Lester Young]] un da [[Modern Jazz Quartet]].<ref group="Polillo">S. 498</ref> Vun völ Jazzkritikern as Hööchtpunkt vun hör künstlerisch Loopbahn wurrd hör Album ''Sarah Vaughan (with Clifford Brown)'' ansehn, dat in’n Dezember 1954 upnommen wurr. Dorup is ok de Titel ''[[Lullaby of Birdland]]'' mit en vun hör seltenen [[Scat]]-Inlagen.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – Dat Album wurrd mit de Hööchstnoot samt toätzlich „Kroon“ versehn</ref> Dornah gung se weer up en spoodriek Europatournee un den folg en Tournee dör de USA in en Konzertprogramm mit Count Basie, [[George Shearing]], Erroll Garner un [[Jimmy Rushing]]. 1955 harr se up dat ''New York Jazz Festival'' up [[Randalls Island]] en Upträe. In de tweet Hälft vun de 1950er Johren nehm Sarah Vaughan in Begleitung vun völ naamhaft Jazzmusiker Platten up, etwa 1957 mit Billy Eckstine weer en Reeg vun Duetten, dorünner den Hit ''Passing Strangers.'' Se gung up Tourneen mit en Trio, in dat neben Pianist [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]] [[Roy Haynes]] un [[Jimmy Cobb]] spelen deen,<ref>[[Ian Carr]], [[Digby Fairweather]], [[Brian Priestley]]: ''Rough Guide Jazz. Der ultimative Führer zum Jazz. 1800 Bands und Künstler von den Anfängen bis heute.'' 2., erweiterte und aktualisierte Auflage. Metzler, Stuttgart/Weimar 2004, ISBN 3-476-01892-X, S. 661.</ref> denn in en Tio mit [[Ronnell Bright]].<ref>Bright nah hett se gern de Schoh vun hör Mitmusiker vör de Upträen verstaken, so dat de ok mal in Socken upträen mussen. Vgl. [http://www.jazzwax.com/2008/04/index.html Bright-Interview durch Marc Myers (2008)]</ref> As en vun de an’n Besten gelungen Bispelen vun hör Live-Upträen gellt hör Album ''At Mr. Kelly’s'' van 1957 mit [[Richard Davis (Jazzmusiker)|Richard Davis]] un Roy Haynes.<ref group="Cook/Morton">S. 1493</ref> Hör kommerzieller Erfolg reck 1959 sien Hööchtpunkt mit den Song ''Broken Hearted Melody,'' de mehr as een Million Dollar einspelen dee un för den se hör eerst [[Goldene Schallplaat]] kreeg.<ref>Vgl. {{Webarchiv |url=http://www.allaboutjazz.com/php/musician.php?id=11033 |text=Biographie (AllAboutJazz) |wayback=20110106071943}}</ref> De hörr den fortan to dat ständige Repertoire in hör Konzerte. Vaughan hör kommerzielle Upnahmen wurrn vun verscheeden Arrangeuren un Orchesterleitern inspeelt, as [[Hugo Peretti]] un [[Hal Mooney]]. Ofschons de geschäftliche Betrecken tüschen Vaughan un Treadwell in den 1950er Johren spoodriek weer, leet sück de Singerin 1958 vun hüm scheeden un hett den ok de geschäftliche Tosommenarbeit instellt. === 1960er Johren === [[Datei:Grand Gala du Disque populier in Kurhaus te Scheveningen Sarah Vaughan, Bestanddeelnr 915-6275.jpg|mini| Sarah Vaughan mit [[Quincy Jones]] in Scheveningen 1963]] Nah de Trennung vun Treadwell is Clyde „C.B.“ Atkins in Sarah Vaughans Leven intreeden, den se in Chicago kennenlehrt harr un den se an’n 4. September 1959 heiraadt hett.<ref>Ken Bloom: ''The American Songbook – The Singers, the Songwriters, and the Songs – 100 Years of American Popular Music – The Stories of the Creators and Performers.'' Black Dog & Leventhal, New York City 2005. Nah Bloom weer Atkins en ehmaliger Profi-American Footballspeler mit ansonsten unbekannt Vergangenheit.</ref> Ofschons Atkins kien Erfohrungen mit Künstlermanagement oder in dat Musikgeschäft harr, wull Vaughan mit hüm en geschäftliche as persönliche Betrecken as mit Treadwell ingahn. Se hett Atkins to hör Manager maakt un is mit hüm nah [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]] trucken. As hör Kontrakt mit ''Mercury Records'' 1959 to Enn’n gung, hett se bi ''Roulette Records'' ünnerschreeven, en lütt Label vun [[Morris Levy]], en vun de Miteegendömer vun den New Yorker Jazzclub [[Birdland (New York)|Birdland]], in den se faken uptreeden dee. In Roulette sien Katalog befunnen sück ok Platten vun Count Basie, [[Joe Williams]], [[Dinah Washington]], [[Dave Lambert (Singer)|Lambert, Hendricks and Ross]] as ok [[Maynard Ferguson]]. Vaughan fung in’n April 1960 an för ''Roulette'' uptonehmen. So entstunn en Reeg vun Alben, de vun vun [[Billy May]], [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]], [[Joe Reisman]], [[Quincy Jones]], [[Benny Carter]], [[Lalo Schifrin]] un [[Gerald Wilson]] arrangeert bzw. inspeelt wurrn un as blots jazzbeinfloot, letztlich kommerzielle Upnahmen gellen.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> 1960 harr se en Pop-Charterfolg mit ''Serenata'' bi ''Roulette,'' buterdem mit hör noch för ''Mercury'' inspeelt Titeln ''Eternally'' un ''You’re My Baby.'' In lütt Besetten (Gesang, Gitarr, Bass) nehm se eenige Alben mit [[Jazz-Standard]]s up, as ''After Hours'' (1961) mit den Gitarristen [[Mundell Lowe]] un den Bassisten [[George Duvivier]]. Cook un Morton werten de Session as hör best in den 1960er Johren; Brian Priestley heevt de ''definitiven'' Interpretatschonen vun Vaughan vun ''[[My Favorite Things (Lied)|My Favorite Things]]'' un ''[[In a Sentimental Mood]]'' hervör. <!-- un ''Sarah Plus Two'' (1962) mit [[Barney Kessel]] un den Bassisten [[Joe Comfort]]. --> Wiel Sarah Vaughan kien eegen Kinner kriegen kunn, hett dat Paar 1961 en Dochter, Debra Lois, adopteert. Dat Verhältnis to Atkins bleev anspannt un gung in’n November 1963 mit en Scheeden to Enn’n. Mit Hülp vun Früenden as den Clubbesitter John „Preacher“ Wells un Clyde „Pumpkin“ Golden Jr. kregg se dat hen, hör finanzielle Situatschoon bi de Trennung to bewältigen. Wells un Golden hemm faststellt, dat Atkins dör Glücksspelen un Spennen hör Vermögen vun $150,000 up’n Kopp haun harr. Vaughan kreeg dat Sörgerecht för dat adopteert Kind; Golden wurr denn hör Manager un Levensgefährte för den Rest vun de Dekaad. In de Tiet vun hör twee Scheeden hett se sück ok vun ''Roulette Records'' trennt, wiel de Firma hör nich genögend Honorar för hör spoodriek Platten utbetallen dee. Nah dat Enn’n vun den Kontrakt 1963 kehr Vaughan to ''Mercury Records'' torüch. In’n Sömmer 1963 hull sück Vaughan in [[Däänmark]] up, um mit den Produzenten [[Quincy Jones]] Live-Upnahmen mit hör Trio to maken, de ünner den Titel ''Sassy Swings the Tivoli'' herutbrocht wurrn, de en exzellentes Bispeel vun hör Live-Shows in disse Periood beden. In dat folgend Johr ist he in dat Witt Huus vör [[Lyndon Baines Johnson|Präsident Johnson]] uptreeden.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Mit de Verännern vun den Publikumsmack Miden vun de 1960er Johren harr ok Sarah Vaughan as völ annern Jazzmusiker mit sfallend Tohörertallen bi hör Konzerten to kämpen, worto noch nich passend Material dorto keem. De Qualität vun hör Schallplatten weer mal so, mal so; se hett versöcht sück mit Pop- un Ünnerhollensmusik över Water to holllen. In disse Tiet wurr ok hör Stimm dunkler. An dat Enn’n vun hör ''Mercury''-Verdrag 1967 weer se för den Rest vun dat Johrteihnt ahn Plattenkontrakt, is aber bi europääsch un amerikaansch Jazzfestivals uptreeden. 1969 hett Vaughan hör Geschäftsbetrecken mit Golden beend un leet sück an de Westküst daal, dicht bi Benedict Canyon bi [[Los Angeles]], denn in [[Hidden Hills]]. === Comeback in de 1970er Johren === Nah en Upträe in dat Casino in [[Las Vegas]] hett se Marshall Fisher kennenlehrt; de nehm nu de hör vertroot Düppelrull as Levensgefährte vun Vaughan un Manager in. Fisher harr woll ok kien Erfohrungen in de Ünnerhollensindustrie, weer aber en groot Fan vun hör un hett denn hör Comeback fördert. == Filme == * 1960: [[Unterwelt (1960)|Unterwelt]] ''(Murder Inc.)'' == Literatur == * [[Leslie Gourse]]: ''Sassy – The Life of Sarah Vaughan.'' Scribners 1992, Da Capo Press 1994, ISBN 0-306-80578-2. * [[Joachim Ernst Berendt]], [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch.'' Fischer TB, Frankfurt 1994. * J. Haskins: ''Ella Fitzgerald.'' Heyne, München 1994. * Donald Clarke: ''Billie Holiday – Wishing on the Moon.'' Eine Biographie. Piper Verlag, 1995, ISBN 3-492-03756-9. * [https://www.zeit.de/1990/16/alles-ist-gesungen ''Zum Tode von Sarah Vaughan: Alles ist gesungen.''] In: ''[[Die Zeit]],'' Nr. 16/1990. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|119140047}} * {{IMDb|nm0891098}} * [{{Allmusic |Rubrik=artist |ID=mn0000204901 |NurURL=ja}} Billboard Chart-Geschichte von Sarah Vaughan] * {{Internetquelle |autor=Toby Walker |url=http://www.soulwalking.co.uk/Sarah%20Vaughn.html |titel=Sarah Vaughan |werk=soulwalking.co.uk |datum=2014-05-23 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/351d8bdf-33a1-45e2-8c04-c85fad20da55 |titel=Sarah Vaughan |werk=[[British Broadcasting Corporation|BBC Music]] |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |titel=Artist Profiles: Sarah Vaughan |werk=BBC Music |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060528023222/http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |archiv-datum=2006-05-28 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/sarah-vaughan-about-sarah-vaughan/723/ |titel=About Sarah Vaughan |werk=[[Public Broadcasting Service|PBS]]-Sendung „American Masters“ |datum=2005-10-08 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Ken Burns]] |url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |titel=Sarah Vaughan |werk=Ken Burns Jazz Series |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150919011803/http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |archiv-datum=2015-09-19 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Will Friedwald]] |url=http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |titel=Sarah Vaughan |werk=Verve Records |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20040918011129/http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |archiv-datum=2004-09-18 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * [https://archive.org/details/rhythm_blues_review] Sarah Vaughans Upträe 1955 mit ''Perdido'' bi Joseph Kohn, Leonard Reed: „Rhythm and Blues Revue“. == Enkeld Nahwiesen == <references /> * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]].'' 6. Auflage. Penguin, London 2002, ISBN 0-14-051521-6. <references group="Cook/Morton" /> * [[Martin Kunzler]]: ''Jazzlexikon.'' Rowohlt, Reinbek 1988 <references group="Kunzler" /> * [[Arrigo Polillo]]: ''Jazz.'' Piper, München 1981. <references group="Polillo" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119140047|LCCN=n82019976|VIAF=112758178}} {{SORTIERUNG:Vaughan, Sarah}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] t1hncbig796sli4wfw7o8b906h0g9p9 1064530 1064529 2026-05-07T14:33:09Z Eastfrisian2 58044 /* 1960er Johren */ 1064530 wikitext text/x-wiki [[Datei:Sarah Vaughan - William P. Gottlieb - No. 1.jpg|mini|Sarah Vaughan (1946) (Foto: [[William P. Gottlieb]])]] '''Sarah Lois Vaughan''' (* [[27. März]] [[1924]] in [[Newark (New Jersey)|Newark]], [[New Jersey]]; † [[3. April]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gesang|Singerin]] un Pianistin. Se gellt neben [[Billie Holiday]] un [[Ella Fitzgerald]] as en vun de bedüüdenst Vokalistinnen vun den Jazz.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – „Niemals so populär wie Billie Holiday oder Ella Fitzgerald, und –&nbsp;einige würden sagen&nbsp;– besser als jede von beiden“</ref> == Leven == [[Datei:Newark-broad-street.jpg|mini|Broad Street in de Binnenstadt vun [[Newark (New Jersey)|Newark]]]] === Kindheit un Jöögd === Sarah Vaughan hör Vader, Asbury „Jake“ Vaughan, weer Timmermann un en Amateurgitarrist. Hör Moder Ada weer Wäscherin un hett in’n Karkenchor sungen. Jake un Ada Vaughan weern wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] vun [[Virginia]] nah Newark trucken. Sarah weer hör eenzig Kind. De Vaughans hemm in de Brunswick Street leevt, wo Sarah hör fröh Kindheit verbroch. Jake Vaughan weer deep religiös un die Familie in de ''New Mount Zion Baptist Church'' aktiv, de sück in de ''186 Thomas Street'' befunn. Sarah harr all mit söben Johren Klaveerstünnen, sung in’n Karkenchor un speel af un to bi Proben Klaveer un Örgel.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218">S. 1218</ref> Vaughan hett sück fröh för de populäre Musik up Schallplatten un in’n Radio interessert. In den 1930er Johren harr Newark en lebendig Livemusik-Szene un Vaughan hett regelmatig lokale un tourende Bands, de in de Stadt uptreeden sünd, to sehn kreegen. Ofschons dat wegen hör Öller illegal weer, fung se an in den Nachtclubs vun Newark as Pianistin un gelegentlich ok as Singerin uptotreeden, as in den ''Piccadilly Club'' un an den Newarker Flooghaben bi de [[United Service Organizations|USO]]. [[Datei:Apollo Theater Harlem NYC 2005.jpg|mini|Apollo Theater in [[Harlem]]]] Vaughan hett in Newark tonächst de ''East Side High School'' besöcht, later is se to de ''Newark Arts High School'' wesselt, de 1931 as de eerste Kunst-High School vun de USA apen maken dee.<ref>[https://www.nps.k12.nj.us/ART/our-school/our-history/ ''Our History.''] The Newark Public Schools Website</ref> Hör nächtliche Upträen hemm aber sluutend dorto führt, dat se ut de Highschool herutfloog. In disse Zeit hemm Sarah Vaughan un hör Früenden New York besöcht, um dor de Bigbands in [[Harlem]] to hören, de in’n [[Savoy Ballroom]] un dat [[Apollo Theater]] spelen deen. De Biographin [[Leslie Gourse]] vertellt de komplexe Geschichte vun hör Opdecken: Vaughan keem immer mit hör Früendin Doris Robinson nah New York City. An en Dag in’n Harvst 1942, as Sarah jüst 18 Johr olt weer, hett se hör Früendin raaden bi en nachts stattfinnen Amateurwettbewarf in‘n ''Apollo'' deeltonehmen; se hett Doris an dat Klaveer begleit, de dorbi den tweeten Platz belegg. Later hett Sarah sück entscheed, sülvst as Singerin uptotreeden. Vaughan sung den Standard ''[[Body and Soul (Leed)|Body and Soul]]'' un wunn. De Gewinn weer, as Vaughan late [[Marian McPartland]] vertellt hett, 10 $ un dat Toseggen för en een Week düern Engagement in‘n ''Apollo.'' In dat Fröhjohr 1943 is Sarah Vaughan sluutend eerstmalig in dat ''Apollo'' uptreeden, wo se för [[Ella Fitzgerald]] inspringen dee. Wiels disse Week seet ok de Singer [[Billy Eckstine]] in dat Publikum, de to disse Tiet bi [[Earl Hines]] weer; he wurr up hör Talent upmarksom un hett hör Hines empfahlen. De hett later dormit angeven, dat he Sarah Vaughan opdeckt harr un hett hör den Job as Pianistin in sien Band anboden. An‘n 4. April 1943 hett he sluutend sien Bandsingerin dör Sarah Vaughan ersett. === Mit Earl Hines un Billy Eckstine (1943–1944) === Sarah Vaughan tour nah hör ''Apollo''-Verdrag Enn‘n 1943 un Anfang 1944 mit de [[Earl Hines]] [[Big Band]]. Vaughan weer as Pianistin instellt, aber nahdem [[Cliff Smalls]] as Basuunist un Pianist in de Band keem, weer Sarah de Sängerin vun de [[Earl Hines and His Orchestra|Hines-Band]]. De gellt hüüd as en Aart Grünnenszentrum vun den [[Bebop]], weil in de Band dormals naamhaft Musiker vun den Bebop as de Trompeter [[Dizzy Gillespie]] un de Saxophonist [[Charlie Parker]] as ok de Basuunist [[Bennie Green]] speelt hemm.<ref group="Polillo">S. 345</ref> Gillespie weer ok Arrangeur für disse Band; en allgemeen Streik ([[Recording ban]]) hett dat aber verhinnert, dat Plattenupnahmen vun disse Formatschoon entstahn sünd. Eckstine hett Enn’n 1943 de Hines-Band verlaaten un hett [[Billy Eckstine and His Orchestra|sien eegen Bigband]] apen maakt mit Gillespie, de Hines verlaaten dee, um musikalisch Leiter vun de nee Band to wurrn. Charlie Parker keem ebenfalls dorto, un de Eckstine-Band weer in de nächst Johren en Sammelbecken vun jung Jazz-Talenten: [[Miles Davis]], [[Kenny Dorham]], [[Art Blakey]], [[Lucky Thompson]], [[Gene Ammons]] un [[Dexter Gordon]] hemm dor speelt. Vaughan is 1944 in Eckstine sien neegrünnd Band intreeden; dat geev hör Gelegenheit, hör eegen Stil wiedertoentwickeln. Mit de Band vun Eckstine entstunnen denn eerste Schallplatten-Upnahmen; bi en Session an‘n 5. Dezember 1944 entstunn de Song ''I’ll Wait and Pray'' för dat ''Deluxe''-Label. Dör disse Schallplaat wurr ok de Kritiker un Produzent [[Leonard Feather]] up hör upmarksom un hett hör fraagt, of se veer Schallplattensieden ünner eegen Naam mit hüm upnehmen wull, de denn up dat Label [[Continental Records|Continental]] herutkeemen; begleit wurr se dorbi vun en Septett mit ünner annern Dizzy Gillespie un [[Georgie Auld]]. Angevlich hett hör de dormalige Bandpianist [[John Malachi]] den Ökelnaam „Sassy“ geven. Enn’n 1944 hett Vaughan offiziell de Eckstine-Band verlaaten, um en Solokarriere antofangen, bleev hüm aber wiederhen verbunnen un hett mit hüm later ok Platten upnahmen. === Fröhe Solokarriere (1945–1948) === [[Datei:Sarah Vaughan, Cafe Society 1946 (Gottlieb 08831).jpg|mini|Sarah Vaughan im [[Café Society]] (1946)<br />(Foto: William&nbsp;P. Gottlieb)]] Sarah Vaughan fung hör Solokarriere as freeschaffend Singerin 1945 in den New Yorker [[Jazzclubs vun de 52nd Street]] as den ''Three Deuces,'' den ''Famous Door,'' den ''Downbeat'' un den ''Onyx Club'' an. Vaughanis ok in’n ''Braddock Grill'' uptreeden, nich wiet vun dat Apollo Theater in Harlem liggend. An’n 11. Mai 1945, nehm Vaughan ''[[Lover Man]]'' för dat lütt ''Guild'' Label up, begleit vun en Quintett mit Gillespie un Parker, buterdem weern dorbi de Pianist [[Al Haig]], Bassist [[Curly Russell]] un [[Sid Catlett]] an dat Slagtüüch. Kört dornah gung se weer mit Gillespie/Parker in‘t Studio un hett dree wiedere Titel upnommen.<ref group="Polillo">S. 506</ref> Nah en kört Gastspeel in de Band vun [[John Kirby]] un en Upnahm mit den Geiger [[Stuff Smith]], bi dat de Song ''Time and Again'' in’n Oktober entstunn, wurr hör en Plattenverdrag vun dat ''[[Musicraft Records|Musicraft]]''-Label anboden. Bit disse Verdrag 1946 wirksam wurr, nehm se Platten för de Label ''Crown'' un ''Gotham'' up un is regelmatig in den Club [[Café Society]] Downtown uptreeden, en Club an‘n Sheridan Square, in den dat kien Rassenschranken geev. [[Datei:Sarahvaughanicoverthewaterfront.jpg|mini|links|„I Cover the Waterfront“: [[Schellackplatte]] bi Musicraft]] Wiels hör Engagement in dat ''Cafe Society'' hett Vaughan den Trompeter [[George Treadwell]] kennenlehrt. Der wurr sluutend hör Manager, musikalischer Leiter bi tallriek Upnahmesessions un kümmer sück um hör Uptreeden, insluutend hör Garderobe, hör Frisur un ok um de Reguleeren vun hör Gebitt. Völ vun hör 1946 för ''Musicraft'' upnommen Titel wurrn vun dat Publikum un Kritik gliekermaten positiv upnommen; dat weern ''[[If You Could See Me Now]]'' (den [[Tadd Dameron]] schreeven un arrangeert harr), ''Don’t Blame Me,'' ''I’ve Got a Crush on You,'' ''Everything I Have is Yours'' un weer ''Body and Soul.'' Vaughan un Treadwell hemm an’n 16. September 1946 sluutend heiraadt. Vaughan hör kommerziell Spood ''Musicraft'' hett sück 1947 an 1948 fortsett; hör Interpretatschoon vun ''Tenderly'' wurr Enn’n 1947 en unverwacht Hit (#27). Noch spoodrieker weer de an’n 27. Dezember 1947 upnommen [[Jule Styne|Jule-Styne]]-Song ''It’s Magic'' ut den [[Doris Day|Doris-Day]]-Film ''[[Romance on the High Seas]]''; de harr Anfang 1948 in den Pop-Charts grooten Spood un stunn elf Week in den Charts. En anner Hit vun disse Tiet weer ''[[Nature Boy]]'' (entstahn 8. April 1948). De Song ''Nature Boy,'' eerstmals vun [[Nat King Cole]] upnommen, gull as de eerste „Crossover“-Titel, de vun en swaarten Künstler upnommen un bit dat witt Publikum spoodriek wurr. Kört nahdem Ella Fitzgerald mit den Song herutkommen weer, hemm den ok [[Frank Sinatra]] för ''[[Capitol Records|Capitol]],'' Sarah Vaughan as ok [[Dick Haymes]] för [[Decca Records|Decca]] upnommen. === Columbia-Johren (1948–1953) === Nah den Bankrott vun de Firma ''Musicraft'' kreeg se de Gelegenheit, bi dat groot Label ''[[Columbia Records]]'' en Verdrag aftosluuten; in’n Sömmer 1949 harr se dor mit ''Black Coffee'' en Charterfolg. Wiels hör Johren bi ''Columbia'' bit 1953 nehm Vaughan tallriek kommerzielle Pop-Balladen up, as ''That Lucky Old Sun,'' ''Make Believe (You Are Glad When You’re Sorry),'' ''I’m Crazy to Love You,'' ''Our Very Own,'' ''I Love the Guy,'' ''Thinking of You'' (mit dem Pianisten [[Bud Powell]]), ''I Cried for You,'' ''These Things I Offer You,'' ''Vanity,'' ''I Ran All the Way Home,'' ''Saint or Sinner,'' ''My Tormented Heart,'' ''Time'' un völ annern. Bi de Jazz-Kritikern kreeg se liekers groot Anerkennung; so wunn se 1947 den ''[[Esquire]] Magazine’s New Star Award,'' buterdem den as best Vokalistin vun dat ''[[Down Beat]]'' Magazin regelmatig van 1947 bit 1952; ebenso vun dat ''Metronome'' Magazin van 1948 bit 1953. Eenige Kritiker funnen aber hör Gesangsstil nich goot un hemm den as „over-stylized“ betekent. Liekers weer de Tenor vun de Jazzkritik insgesamt wietgahnd positiv. Hör Spood bi Kritik un bi dat Publikum weer Anlaat vun tallriek boshaft Bemerkungen vun hör „Rivalin“ [[Billie Holiday]], de in disse Tiet um hör Ansehn as „beste Jazzsingerin“ bang ween muss. Mit dissen Erfolg verbunnen weer de Gelegenheit to Tallriek Upträen un Upnahmemögelkeiten. In’n Sömmer 1949 is Vaughan eerstmals mit en Sinfonieorchester uptreeden; dat weer en Benefiz-Veranstaltung för dat [[Philadelphia Orchestra]] ünner dat Motto „100 Men and a Girl“. In disse Tiet wurr se vun de ok as „The Divine One“ nöömt, en Tosatz, de hör dör hier wiedere Loopbahn begleiten sull. 1951 is se eerstmals in Europa up Tour gahn. [[Datei:Miles Davis by Palumbo.jpg|mini|[[Miles Davis]] Midden vun de 1950er Johren]] De Erfolgsdruck un persönliche Konflikte hemm to Spannungen tüschen Treadwell un Sarah Vaughan führt. Treadwell hett en Road-Manager instellt, de sück um de Tourneen vun de Singerin kümmern dee, un hett sülvst en Managementbüro in [[Manhattan]] apen maakt, um mit wiedere Künstlern ahn Sarah Vaughan to arbeiten. Vaughan hör Verhältnis to ''Columbia Records'' wurr liekers hör Spood tonehmend unbefreedigend för de Singerin, wiel se hör Ansicht nah to völ kommerzielles Songmaterial kreeg. En Utnahme bleev de Session 1950, bi de se dör Musiker as [[Miles Davis]], [[Tony Scott]], [[Benny Green]] un [[Budd Johnson]] begleit wurr. De Upnahmen as ''[[East of the Sun (and West of the Moon)]]'' oder ''[[Ain’t Misbehavin’ (Jazzstandard)|Ain’t Misbehavin’]]'' tellen to de besten vun hör Karriere,<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219">S. 1219</ref> bleeven aber atypische Utnahmen in hör ''Columbia''-Ära. === Mercury-Johren (1954–1959) === 1953 hett Treadwell en Plattenverdrag bi [[Mercury Records]] uthannelt. Se sull fortan kommerzielles Songmaterial för dat Hööftlabel ''Mercury'' un mehr jazz-orienteert Songs up de sien Sublabel [[EmArcy Records|EmArcy]] herutbringen. Vaughan hett fortan mit den Produzenten [[Bob Shad]] tosommenarbeit; hör Kooperatschoon weer sowohl en finanziell as ok künstlerisch Erfolg. Hör eerste ''Mercury''-Session funn in’n Februar 1954 statt, hör letzt 1959. Nah en kört Tosommenarbeit mit [[Roulette Records]] (1960 bit 1963), kehr se van 1964 bit 1967 to ''Mercury'' torüch. [[Datei:Countbasie.jpg|mini|links|[[Count Basie]] (links) 1975<!—wiels en Konzert in Köln !-->]] In’n Sömmer 1954 is se up dat [[Newport Jazz Festival]] uptreeden. Vaughan hör groot Erfolg bi ''Mercury'' fung mit den Hit ''Make Yourself Comfortable'' an, den se in’n Harvst 1954 upnehm; wiedere Erfolge weern ''How Important Can It Be'' (mit [[Count Basie]]), ''Whatever Lola Wants,'' ''The Banana Boat Song,'' ''You Ought to Have A Wife'' un ''[[Misty]]'' vun [[Erroll Garner]]. In’n Harvst 1954 is se in de [[Carnegie Hall]] mit dat [[Count Basie Orchestra]] uptreede; mit dorbi weern dorneben [[Billie Holiday]], [[Charlie Parker]], [[Lester Young]] un da [[Modern Jazz Quartet]].<ref group="Polillo">S. 498</ref> Vun völ Jazzkritikern as Hööchtpunkt vun hör künstlerisch Loopbahn wurrd hör Album ''Sarah Vaughan (with Clifford Brown)'' ansehn, dat in’n Dezember 1954 upnommen wurr. Dorup is ok de Titel ''[[Lullaby of Birdland]]'' mit en vun hör seltenen [[Scat]]-Inlagen.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – Dat Album wurrd mit de Hööchstnoot samt toätzlich „Kroon“ versehn</ref> Dornah gung se weer up en spoodriek Europatournee un den folg en Tournee dör de USA in en Konzertprogramm mit Count Basie, [[George Shearing]], Erroll Garner un [[Jimmy Rushing]]. 1955 harr se up dat ''New York Jazz Festival'' up [[Randalls Island]] en Upträe. In de tweet Hälft vun de 1950er Johren nehm Sarah Vaughan in Begleitung vun völ naamhaft Jazzmusiker Platten up, etwa 1957 mit Billy Eckstine weer en Reeg vun Duetten, dorünner den Hit ''Passing Strangers.'' Se gung up Tourneen mit en Trio, in dat neben Pianist [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]] [[Roy Haynes]] un [[Jimmy Cobb]] spelen deen,<ref>[[Ian Carr]], [[Digby Fairweather]], [[Brian Priestley]]: ''Rough Guide Jazz. Der ultimative Führer zum Jazz. 1800 Bands und Künstler von den Anfängen bis heute.'' 2., erweiterte und aktualisierte Auflage. Metzler, Stuttgart/Weimar 2004, ISBN 3-476-01892-X, S. 661.</ref> denn in en Tio mit [[Ronnell Bright]].<ref>Bright nah hett se gern de Schoh vun hör Mitmusiker vör de Upträen verstaken, so dat de ok mal in Socken upträen mussen. Vgl. [http://www.jazzwax.com/2008/04/index.html Bright-Interview durch Marc Myers (2008)]</ref> As en vun de an’n Besten gelungen Bispelen vun hör Live-Upträen gellt hör Album ''At Mr. Kelly’s'' van 1957 mit [[Richard Davis (Jazzmusiker)|Richard Davis]] un Roy Haynes.<ref group="Cook/Morton">S. 1493</ref> Hör kommerzieller Erfolg reck 1959 sien Hööchtpunkt mit den Song ''Broken Hearted Melody,'' de mehr as een Million Dollar einspelen dee un för den se hör eerst [[Goldene Schallplaat]] kreeg.<ref>Vgl. {{Webarchiv |url=http://www.allaboutjazz.com/php/musician.php?id=11033 |text=Biographie (AllAboutJazz) |wayback=20110106071943}}</ref> De hörr den fortan to dat ständige Repertoire in hör Konzerte. Vaughan hör kommerzielle Upnahmen wurrn vun verscheeden Arrangeuren un Orchesterleitern inspeelt, as [[Hugo Peretti]] un [[Hal Mooney]]. Ofschons de geschäftliche Betrecken tüschen Vaughan un Treadwell in den 1950er Johren spoodriek weer, leet sück de Singerin 1958 vun hüm scheeden un hett den ok de geschäftliche Tosommenarbeit instellt. === 1960er Johren === [[Datei:Grand Gala du Disque populier in Kurhaus te Scheveningen Sarah Vaughan, Bestanddeelnr 915-6275.jpg|mini| Sarah Vaughan mit [[Quincy Jones]] in Scheveningen 1963]] Nah de Trennung vun Treadwell is Clyde „C.B.“ Atkins in Sarah Vaughans Leven intreeden, den se in Chicago kennenlehrt harr un den se an’n 4. September 1959 heiraadt hett.<ref>Ken Bloom: ''The American Songbook – The Singers, the Songwriters, and the Songs – 100 Years of American Popular Music – The Stories of the Creators and Performers.'' Black Dog & Leventhal, New York City 2005. Nah Bloom weer Atkins en ehmaliger Profi-American Footballspeler mit ansonsten unbekannt Vergangenheit.</ref> Ofschons Atkins kien Erfohrungen mit Künstlermanagement oder in dat Musikgeschäft harr, wull Vaughan mit hüm en geschäftliche as persönliche Betrecken as mit Treadwell ingahn. Se hett Atkins to hör Manager maakt un is mit hüm nah [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]] trucken. As hör Kontrakt mit ''Mercury Records'' 1959 to Enn’n gung, hett se bi ''Roulette Records'' ünnerschreeven, en lütt Label vun [[Morris Levy]], en vun de Miteegendömer vun den New Yorker Jazzclub [[Birdland (New York)|Birdland]], in den se faken uptreeden dee. In Roulette sien Katalog befunnen sück ok Platten vun Count Basie, [[Joe Williams]], [[Dinah Washington]], [[Dave Lambert (Singer)|Lambert, Hendricks and Ross]] as ok [[Maynard Ferguson]]. Vaughan fung in’n April 1960 an för ''Roulette'' uptonehmen. So entstunn en Reeg vun Alben, de vun vun [[Billy May]], [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]], [[Joe Reisman]], [[Quincy Jones]], [[Benny Carter]], [[Lalo Schifrin]] un [[Gerald Wilson]] arrangeert bzw. inspeelt wurrn un as blots jazzbeinfloot, letztlich kommerzielle Upnahmen gellen.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> 1960 harr se en Pop-Charterfolg mit ''Serenata'' bi ''Roulette,'' buterdem mit hör noch för ''Mercury'' inspeelt Titeln ''Eternally'' un ''You’re My Baby.'' In lütt Besetten (Gesang, Gitarr, Bass) nehm se eenige Alben mit [[Jazz-Standard]]s up, as ''After Hours'' (1961) mit den Gitarristen [[Mundell Lowe]] un den Bassisten [[George Duvivier]]. Cook un Morton werten de Session as hör best in den 1960er Johren; Brian Priestley heevt de ''definitiven'' Interpretatschonen vun Vaughan vun ''[[My Favorite Things (Lied)|My Favorite Things]]'' un ''[[In a Sentimental Mood]]'' hervör. <!-- un ''Sarah Plus Two'' (1962) mit [[Barney Kessel]] un den Bassisten [[Joe Comfort]]. --> Wiel Sarah Vaughan kien eegen Kinner kriegen kunn, hett dat Paar 1961 en Dochter, Debra Lois, adopteert. Dat Verhältnis to Atkins bleev anspannt un gung in’n November 1963 mit en Scheeden to Enn’n. Mit Hülp vun Früenden as den Clubbesitter John „Preacher“ Wells un Clyde „Pumpkin“ Golden Jr. kregg se dat hen, hör finanzielle Situatschoon bi de Trennung to bewältigen. Wells un Golden hemm faststellt, dat Atkins dör Glücksspelen un Spennen hör Vermögen vun $150,000 up’n Kopp haun harr. Vaughan kreeg dat Sörgerecht för dat adopteert Kind; Golden wurr denn hör Manager un Levensgefährte för den Rest vun de Dekaad. In de Tiet vun hör twee Scheeden hett se sück ok vun ''Roulette Records'' trennt, wiel de Firma hör nich genögend Honorar för hör spoodriek Platten utbetallen dee. Nah dat Enn’n vun den Kontrakt 1963 kehr Vaughan to ''Mercury Records'' torüch. In’n Sömmer 1963 hull sück Vaughan in [[Däänmark]] up, um mit den Produzenten [[Quincy Jones]] Live-Upnahmen mit hör Trio to maken, de ünner den Titel ''Sassy Swings the Tivoli'' herutbrocht wurrn, de en exzellentes Bispeel vun hör Live-Shows in disse Periood beden. In dat folgend Johr ist he in dat Witt Huus vör [[Lyndon Baines Johnson|Präsident Johnson]] uptreeden.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Mit de Verännern vun den Publikumsmack Midden vun de 1960er Johren harr ok Sarah Vaughan as völ annern Jazzmusiker mit fallend Tohörertallen bi hör Konzerten to kämpen, worto noch nich passend Material dorto keem. De Qualität vun hör Schallplatten weer mal so, mal so; se hett versöcht sück mit Pop- un Ünnerhollensmusik över Water to holllen. In disse Tiet wurr ok hör Stimm dunkler. An dat Enn’n vun hör ''Mercury''-Verdrag 1967 weer se för den Rest vun dat Johrteihnt ahn Plattenkontrakt, is aber bi europääsch un amerikaansch Jazzfestivals uptreeden. 1969 hett Vaughan hör Geschäftsbetrecken mit Golden beend un leet sück an de Westküst daal, dicht bi Benedict Canyon bi [[Los Angeles]], denn in [[Hidden Hills]]. === Comeback in de 1970er Johren === Nah en Upträe in dat Casino in [[Las Vegas]] hett se Marshall Fisher kennenlehrt; de nehm nu de hör vertroot Düppelrull as Levensgefährte vun Vaughan un Manager in. Fisher harr woll ok kien Erfohrungen in de Ünnerhollensindustrie, weer aber en groot Fan vun hör un hett denn hör Comeback fördert. == Filme == * 1960: [[Unterwelt (1960)|Unterwelt]] ''(Murder Inc.)'' == Literatur == * [[Leslie Gourse]]: ''Sassy – The Life of Sarah Vaughan.'' Scribners 1992, Da Capo Press 1994, ISBN 0-306-80578-2. * [[Joachim Ernst Berendt]], [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch.'' Fischer TB, Frankfurt 1994. * J. Haskins: ''Ella Fitzgerald.'' Heyne, München 1994. * Donald Clarke: ''Billie Holiday – Wishing on the Moon.'' Eine Biographie. Piper Verlag, 1995, ISBN 3-492-03756-9. * [https://www.zeit.de/1990/16/alles-ist-gesungen ''Zum Tode von Sarah Vaughan: Alles ist gesungen.''] In: ''[[Die Zeit]],'' Nr. 16/1990. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * {{DNB-Portal|119140047}} * {{IMDb|nm0891098}} * [{{Allmusic |Rubrik=artist |ID=mn0000204901 |NurURL=ja}} Billboard Chart-Geschichte von Sarah Vaughan] * {{Internetquelle |autor=Toby Walker |url=http://www.soulwalking.co.uk/Sarah%20Vaughn.html |titel=Sarah Vaughan |werk=soulwalking.co.uk |datum=2014-05-23 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/351d8bdf-33a1-45e2-8c04-c85fad20da55 |titel=Sarah Vaughan |werk=[[British Broadcasting Corporation|BBC Music]] |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |titel=Artist Profiles: Sarah Vaughan |werk=BBC Music |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060528023222/http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |archiv-datum=2006-05-28 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/sarah-vaughan-about-sarah-vaughan/723/ |titel=About Sarah Vaughan |werk=[[Public Broadcasting Service|PBS]]-Sendung „American Masters“ |datum=2005-10-08 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Ken Burns]] |url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |titel=Sarah Vaughan |werk=Ken Burns Jazz Series |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150919011803/http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |archiv-datum=2015-09-19 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Will Friedwald]] |url=http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |titel=Sarah Vaughan |werk=Verve Records |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20040918011129/http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |archiv-datum=2004-09-18 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * [https://archive.org/details/rhythm_blues_review] Sarah Vaughans Upträe 1955 mit ''Perdido'' bi Joseph Kohn, Leonard Reed: „Rhythm and Blues Revue“. == Enkeld Nahwiesen == <references /> * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]].'' 6. Auflage. Penguin, London 2002, ISBN 0-14-051521-6. <references group="Cook/Morton" /> * [[Martin Kunzler]]: ''Jazzlexikon.'' Rowohlt, Reinbek 1988 <references group="Kunzler" /> * [[Arrigo Polillo]]: ''Jazz.'' Piper, München 1981. <references group="Polillo" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119140047|LCCN=n82019976|VIAF=112758178}} {{SORTIERUNG:Vaughan, Sarah}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] k204r0uolyic24t1phrgmp54m1jeqk8 3 197186 1064527 2026-05-07T13:59:15Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064527 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Osarsiph}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 15:59, 7. Mai 2026 (CEST) ns16rs8blifqoibkn0yv3bh8vtlytt9 3 197187 1064531 2026-05-07T16:06:08Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064531 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Jonnysche}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:06, 7. Mai 2026 (CEST) l0idmgi29d7fi22pp7mc1spi2yw4o6r 3 197188 1064532 2026-05-07T16:11:04Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064532 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Scrabcrab}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:11, 7. Mai 2026 (CEST) svkvd34jo23qkrum0i2yp3y7hsxnh18 3 197189 1064533 2026-05-07T16:32:18Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064533 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Simon Goerke}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:32, 7. Mai 2026 (CEST) kxncdr4b5bdlebl1algj8gito1nrf12 3 197190 1064534 2026-05-07T16:35:05Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064534 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Neost60}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 18:35, 7. Mai 2026 (CEST) 1fzoy3d9ysxswwcxixyu7rwhhkqe14l 3 197191 1064535 2026-05-07T18:24:07Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064535 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=SaxonianEmpire}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 20:24, 7. Mai 2026 (CEST) 4hqg3analo7h5gmfp48e2v70zj063ls 3 197192 1064537 2026-05-07T19:16:27Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064537 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Shanyre}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 21:16, 7. Mai 2026 (CEST) ba7ulb48ozjy6dmevakox823byoojtv 3 197193 1064538 2026-05-07T20:24:17Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064538 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Sir lefix}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 22:24, 7. Mai 2026 (CEST) 1p1bwh0nc42eykgbff7xyfld59x7nl9 3 197194 1064539 2026-05-07T21:42:30Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064539 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=HuMiguel}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 23:42, 7. Mai 2026 (CEST) ml82myzyis0cib9eorn59u7t3khfoil 3 197195 1064642 2026-05-08T07:33:08Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064642 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Manolis Zacheilas}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 09:33, 8. Mai 2026 (CEST) hfdc60ns8d4ullkcevbdkoqxke8ljph 3 197196 1064677 2026-05-08T11:18:05Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064677 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Zovits}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:18, 8. Mai 2026 (CEST) 9w6j6n89sfd1wfz7tp2a9bqopt3l0q6