Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Peter Nissen (Schriever) 0 9635 1064800 1063286 2026-05-09T12:15:22Z Hanhaiwen 59910 Insatz för Freesch toföögt un Uttekens 1064800 wikitext text/x-wiki '''Peter Nissen''' (* [[20. April]] [[1957]] in [[Bordelum]], † [[6. April]] [[2026]] in [[Hamborg]] <ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Jan Wulf |url=https://www.ndr.de/nachrichten/hamburg/trauer-um-plattpapst-peter-nissen-ist-tot,peter-nissen-100.html |titel=Trauer um den "Platt-Papst": Peter Nissen im Alter von 68 Jahren gestorben |werk=Hamburg Journal |hrsg=NDR Fernsehen |datum=2026-04-07 |abruf=2026-04-12 |sprache=de}}</ref>) weer en [[plattdüütsch]]en Schriever. Nissen studeer Engelsch, Philosophie un Freesche Philologie in [[Kiel]]. Vun 1987 bit 1994 weer he Dramaturg an’t [[Ohnsorg-Theater]], geev Plattdüütsch-Ünnerricht an de Volkshoochschool Hamborg un weer bi de plattdüütsch Kabarett ''[[De scheewe Dree]]'' dorbi. Nahdem hüm de nee Ohnsorg-Intendant [[Thomas Bayer]] rutschmeeten harr, arbeidt he siet 1994 mit [[Hartmut Cyriacks]] tohoop. De beiden maakt as [[Cyriacks & Nissen]] Texten för’t Theater, för’t Feernsehn, för’t Radio un översett un schrievt Böker. Bi den [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] 90,3 hebbt se de Plattdeutschen Nachrichten in't Leven rufen un he weer ok bi de plattdüütschen Vertellwettbewarf „[[Vertell doch mal]]“ aktiv.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Wulf |url=https://www.ndr.de/903/wi-snackt-platt-peter-nissen-hennebergbuehn-un-plattdueuetschdag-highlights,audio-3222372.html |titel=Peter Nissen, Hennebergbühn un Plattdüütschdag-Highlights |werk=Wi snackt Platt |hrsg=NDR 90,3 |datum=2026-04-12 |abruf=2026-05-09 |sprache=nds}}</ref> Sünner Geld hett he sik ok veel för [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] insett. He weer in Vörstand vun [[Nordfriisk Instituut]], wo he as Jungkeerl sülvst Freesch lehrt har. Later hett ok den freeschen Vertellwettbewarf „[[Ferteel iinjsen!|Ferteel iinjsen]]“ mit in't Leven rufen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nordfriiskinstituut.eu/aktuelles/news/we-soerje-am-peter-nissen/ |titel=We sörje am Peter Nissen |werk=Nordfriisk Instituut |datum=2026-04-07 |abruf=2026-05-09 |sprache=de}}</ref> 2026 is he nach en korten Krankheit dood blieven.<ref name=":0" /> == Uttekens == * 1996: [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln]], mit ''De scheewe Dree'' * 2003: Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln, tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2012: [[Quickborn-Pries]], tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2014: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] vun de Carl-Toepfer-Stiftung in Hamborg, tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2018: [[Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries]], tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2026: [[Ohnsorg-Verdienstmedaille]] för sien Insatz för dat plattdüütsche Theater == Warken == kiek bi [[Cyriacks & Nissen]]. == Footnoten == <references /> {{DEFAULTSORT:Nissen, Peter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Boren 1957]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Hamborg]] hpjcy33lki7dbayedvh1uzlpitpv3m3 1064801 1064800 2026-05-09T12:19:53Z Hanhaiwen 59910 1064801 wikitext text/x-wiki '''Peter Nissen''' (* [[20. April]] [[1957]] in [[Bordelum]], † [[6. April]] [[2026]] in [[Hamborg]] <ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Jan Wulf |url=https://www.ndr.de/nachrichten/hamburg/trauer-um-plattpapst-peter-nissen-ist-tot,peter-nissen-100.html |titel=Trauer um den "Platt-Papst": Peter Nissen im Alter von 68 Jahren gestorben |werk=Hamburg Journal |hrsg=NDR Fernsehen |datum=2026-04-07 |abruf=2026-04-12 |sprache=de}}</ref>) weer en [[plattdüütsch]]en Schriever. Nissen studeer Engelsch, Philosophie un Freesche Philologie in [[Kiel]]. Vun 1987 bit 1994 weer he Dramaturg an’t [[Ohnsorg-Theater]], geev Plattdüütsch-Ünnerricht an de Volkshoochschool Hamborg un weer bi de plattdüütsch Kabarett ''[[De scheewe Dree]]'' dorbi. Nahdem hüm de nee Ohnsorg-Intendant [[Thomas Bayer]] rutschmeeten harr, arbeidt he siet 1994 mit [[Hartmut Cyriacks]] tohoop. De beiden maakt as [[Cyriacks & Nissen]] Texten för’t Theater, för’t Feernsehn, för’t Radio un översett un schrievt Böker. Bi den [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]] 90,3 hebbt se de Plattdeutschen Nachrichten in't Leven rufen un he weer ok bi de plattdüütschen Vertellwettbewarf „[[Vertell doch mal]]“ aktiv.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Wulf |url=https://www.ndr.de/903/wi-snackt-platt-peter-nissen-hennebergbuehn-un-plattdueuetschdag-highlights,audio-3222372.html |titel=Peter Nissen, Hennebergbühn un Plattdüütschdag-Highlights |werk=Wi snackt Platt |hrsg=NDR 90,3 |datum=2026-04-12 |abruf=2026-05-09 |sprache=nds}}</ref> Sünner Geld hett he sik ok veel för [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] insett. He weer in Vörstand vun [[Nordfriisk Instituut]], wo he as Jungkeerl sülvst Freesch lehrt har. Later hett ok den freeschen Vertellwettbewarf „[[Ferteel iinjsen!]]“ mit in't Leven rufen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nordfriiskinstituut.eu/aktuelles/news/we-soerje-am-peter-nissen/ |titel=We sörje am Peter Nissen |werk=Nordfriisk Instituut |datum=2026-04-07 |abruf=2026-05-09 |sprache=de}}</ref> 2026 is he nach en korten Krankheit dood blieven.<ref name=":0" /> == Uttekens == * 1996: [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln]], mit ''De scheewe Dree'' * 2003: Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln, tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2012: [[Quickborn-Pries]], tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2014: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] vun de Carl-Toepfer-Stiftung in Hamborg, tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2018: [[Heinrich-Schmidt-Barrien-Pries]], tosomen mit Hartmut Cyriacks * 2026: [[Ohnsorg-Verdienstmedaille]] för sien Insatz för dat plattdüütsche Theater == Warken == kiek bi [[Cyriacks & Nissen]]. == Footnoten == <references /> {{DEFAULTSORT:Nissen, Peter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Boren 1957]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Hamborg]] tmwot3lhg9l9w5ylzicuv62fbtqsjmw Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen 0 10857 1064816 1051408 2026-05-10T08:41:10Z Hanhaiwen 59910 2026 Lidmaten toföögt 1064816 wikitext text/x-wiki De '''Plattdüütsche Raat för Sleswig-Holsteen''' is de Intressenvertredung in [[Sleswig-Holsteen]] för allens wat de plattdüütsche Spraak angeiht. De Raat is 2000 inricht worrn un besteiht siet 2010 ut söven Liddmaten. Siet 2002 warrt se för veer Johr wählt. Wählen köönt all Börgers vun Sleswig-Holsteen per Breefwahl. De Raat is mit twee Lüüd in’n [[Bundsraat för Nedderdüütsch]] vertreden. Sien Geschäftsleid liggt bi den [[Schleswig-Holsteinischer Heimatbund|Schleswig-Holsteinischen Heimatbund e.V. (SHHB)]], finantschell Stütt kummt vun [[Sleswig-Holsteensch Landdag|Land Sleswig-Holsteen]]. De Idee to’n Raat keem op ene plattdüütsche Konferenz för Sleswig-Holsteen an’n 2. November 1999 op. Dor hebbt se denn enen Grünnungsutschuss ut 14 Lüüd wählt, de de eerste Wahl in’n Februar 2000 vörbereiden schull. 2025 hebbt se in Kiel 25 Johr vun Raat fiert.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Plattdeutscher-Rat-feiert-25-jaehriges-Bestehen,regionflensburgnews3176.html |titel=25 Jahre Plattdeutscher Rat: Jubiläumsfeier in Kiel |werk=NDR1 Welle Nord |datum=2025-06-11 |abruf=2026-02-23 |sprache=de}}</ref> {| class="wikitable" |+ !Johr !Spreker*sche !Bunnsrat-Delegierte !Liddmaten !Wahlverfohren |- |2000 | |– |Arne Bruhn, Nils Dahl,  [[Willy Diercks|Dr. Willy Diercks]], [[Marianne Ehlers]], [[Reinhard Goltz|Dr. Reinhard Goltz]], Telse Köster, [[Tilla Lorenzen]], Klaus Nielsky, Ingwer Oldsen, Jens-Guido Röhe, [[Peer-Marten Scheller]], Olga Schuck |Wahlversammeln in Rendsburg |- |2002 |Dr. Willy Diercks |Marianne Ehlers, Dr. Reinhard Goltz |Ulf Hansen, Gisela Mester-Römmer, Ingwer Oldsen, Gesa Retzlaff |Utsnitt ut't Blatt un Wahlversammeln in Rendsburg |- |2006 |Dr. Willy Diercks |Marianne Ehlers, [[Norbert Radzanowski]] |[[Karl-Heinz Groth]], Emil Kühl (later: Ingwer Oldsen, denn [[Martha-Luise Lessing|Martha-Louise Lessing]]) |Utsnitt ut't Blatt<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/presseticker/2006-06-26-09-19-33-2f5d/ |titel=Plattdeutscher Rat gewählt |werk=Schleswig-Holsteinischer Landtag |datum=2006-06-26 |abruf=2026-02-23 |sprache=de}}</ref> |- |2010 |Marianne Ehlers, Klaus Nielsky |Marianne Ehlers, [[Heiko Gauert]] |Martha-Louise Lessing, Frauke Sander, Jochim Schop, Helmut Wree |Wahl bi den Johresversammeln vun SHHB |- |2014 |Marianne Ehlers, Klaus Nielsky |Marianne Ehlers, Heiko Gauert |Truels Hansen, Frauke Sander, Jochim Schop, Heike Thode-Scheel |Wahl bi Landesausschuss vun SHHB |- |2018 |Truels Hansen, Marianne Ehlers |Marianne Ehlers, Heiko Gauert |Gunda Gey, Florian Kruse, Frauke Sander, Heike Thode-Scheel |Wahl bi Landesausschuss vun SHHB |- |2022 |Kirsten Maria Voß, Klaus Jensen |Marianne Ehlers, Jan Graf |Ingrid Bindzus, [[Christel Fries]], Dirk Söhren |Wahlversammeln in Rendsburg<ref>{{Internetquelle |autor=Marc R. Hofmann |url=https://www.kn-online.de/lokales/rendsburg-eckernfoerde/plattdeutscher-rat-sucht-waehler-und-kandidaten-HSLZR24G5L76L7T4ZHRBAPIPIE.html |titel=Rendsburg: Plattdeutscher Rat sucht Wähler und Kandidaten |werk=Kieler Nachrichten |datum=2022-02-18 |abruf=2026-02-23 |sprache=de}}</ref> |- |2026 | | |Klaus Jensen, Marianne Ehlers, Ingrid Bindzus, [[Christel Fries]], Dirk Söhren, Jutta Hanke, Sylvia Glismann |Wahlversammeln in Kiel<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/aktuelles/plattdeutscher-rat-neu-gewaehlt.html |titel=Sprachrohr für das Niederdeutsche: Plattdeutscher Rat neu gewählt |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2026-05-08 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref> |} == Weblenken == * [https://www.heimatbund.de/sprache-literatur/plattdeutscher-rat/hochdeutsch.html Websteed vun’n Raat] (hoochdüütsch) == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Sleswig-Holsteen]] 36lnd6izyullnf9q1m1x58qs0ug8u46 The Rolling Stones 0 21116 1064808 1058719 2026-05-09T22:06:44Z Niegodzisie 35088 /* Diskografie */ 1064808 wikitext text/x-wiki [[Bild:The Rolling Stones 2005.jpg|thumb|upright=1.25|The Rolling Stones in dat Johr 2005, Toronto]] [[File:Rolling_Stones_1965.jpg|thumb|The Rolling Stones in dat Johr 1965: Brian Jones, Charlie Watts, Mick Jagger, Keith Richards, Bill Wyman]] '''The Rolling Stones''' sünd en [[England|engelsch]] [[Rock (Musik)|Rockband]]. Se wurr [[1962]] vun [[Brian Jones (Musiker)|Brian Jones]], [[Mick Jagger]] un [[Keith Richards]] as [[Rhythm and Blues|Rhythm-and-Blues]]-Band grünnt. In de Loop vun de folgen teihn Johr wurrn de Rolling Stones to en vun de spoodrieksten Rockgruppen vun de Welt. In de 60er un 70er Johren von dat [[20. Johrhunnert]] hebbt se sück wegen hör exzessiv Levensstil as „bad boys“ in de Musikszene etableert. De Band geiht ok hüütodag noch up Welttourneen und verapenlicht Alben. Se tellen to de „deenstoldesten“ Rockbands. == De Historie == === 1961–1967 === De Historie vun de Rolling Stones Fung Enn’ Oktober [[1961]] up de Bahnstieg in [[Dartford]], Graafschaft [[Kent]] an. [[Mick Jagger]] weer up den Weg nah de London School of Economics un tööf up de Toog nah [[London]]. [[Keith Richards]] wull ok nah London, to de Sidcup Art College. De beid kennen sück all ut de Schooltiet. Jagger droog Schallplatten vun [[Chuck Berry]] un [[Muddy Waters]] ünner sien Arm un se hebbt faststellt, dat se beid vun disse Künstlers begeistert weern un hebbt sück denn verafreedt, üm Musik to hören un [[Rock ’n’ Roll]] un [[Blues]] to spelen. Mit hör eerst gemeensam Band hebbt se in de Achterköken vun hör Öllernwohnungen öövt un hebbt sück „Little Boy Blue and the Blue Boys“ nömmt. Een vun de Blue Boys weer [[Dick Taylor (Musiker)|Dick Taylor]] (later hen spell he bi [[The Pretty Things]]). In’ März [[1962]] hebbt Mick Jagger un Keith Richards eerstmals en [[Jazz]]-Club in Ealing (Broadway Station/London), in de de Bluesmusiker [[Alexis Korner]] mit sien Band [[Blues Incorporated]] uptreden is, besöcht. An’ [[7. April]] [[1962]] hebbt se all mit Alexis Korner tosommen up de Böhn speelt ([[Jam-Session|jammt]] nömmt man dat in de engelsch Musiker-Spraakgebruuk). Över Korner hebbt se de ut Cheltenham stammend Gitarrist [[Brian Jones (Musiker)|Brian Jones]] kennen lehrt. Brian Jones weer en bannig talenteert Gitarrist. He nömm sück domols Elmo Lewis. As Gitarrist kunn he besünners dör sien [[Bottleneck]]-Technik övertügen. In Juni 1962 hett he sück dor intensiv um bemöht, tosommen mit den Pianist [[Ian Stewart (Musiker)|Ian Stewart]], en egen Band to grünnen. He snack mit Mick Jagger, de woll intresseert weer, in de Band intostiegen, wenn sien olde Dartford-Kumpels Keith Richards und Dick Taylor ok dorbi weern. Dorgegen geev dat kien Inwänne. Se hebbt denn en Repertoire vun [[Rhythm and Blues|R&B]]-Songs intostudeeren. Alexis Korner's Blues Incorporated speel intüschen tweemal in’d Week (Dönnerdag un Saterdag) in de Londoner [[Marquee Club]]. Wiels he en Upnahmtermin bi de [[BBC]] harr, muss he de för den Dönnerdag, den [[12. Juli]][[1962]] verinbart Uptreden in de Club afseggen un hett as Ersatz de Band üm Brian Jones vermiddelt. In de Besetten Mick Jagger (Gesang), Keith Richards (Gitarr), Brian Jones (Gitarr), Dick Taylor (Bass), Ian Stewart (Klaveer) un Tony Chapman (Slagtüüch) harrn de Rollin' Stones an [[12. Juli]] 1962 in de [[Marquee Club]] in London hör eerst Uptreden. Brian Jones harr sück bi de Naam ''Rollin' Stones'' dör de [[Muddy Waters|Muddy-Waters]]-Blues 'Mannish Boy' (1956) un de dore Reeg „I'm a rollin' stone“ inspireeren laaten<ref>''Bill Wymans Rolling Stones Story.'' S. 37</ref>. An’ [[7. Dezember]] 1962 wurr Dick Taylor dör de Bassisten [[Bill Wyman]] ersett. De intüschen dat Slaagtüüch bedeenend [[Mick Avory]] is gliekfalls utscheden. In’ Januar 1963 neem [[Charlie Watts]], de de annern all kennen deen vun Alexis Korners Blues Incorporated, de Positschoon as Slaagtüchspeeler in. Dat eerste Uptreden in disse Formatschoon harrn se an’ [[14. Januar]] 1963 im Flamigo Jazz-Club in [[Soho (London)|Soho]]. Se nömmen sück af disse Tiet The Rolling Stones. En eloquent jung Mann, [[Andrew Loog Oldham]], de nah en kört Bewerbungsgespräch vun de Rolling Stones as hör Manager verplicht wurr, hett de Band en Plattenverdrag bi [[Decca Records]] besörgt. Noch vör de Verapenlichen vun de eerste Single ''Come On'' (7. Juni 1963/# 21 UK), en Kompositschoon vun [[Chuck Berry]], hett de Manger aver ok dorför sorgt, dat Ian Stewart nich länger Lidmaate vun de Grupp bleev. Oldham weer de Meenen, „dat söss Bandlidmaaten eenfak to vööl weern un Stewart ok nich hip genoog utsehn dee“. As Pianist un Roadie bleev Ian Stewart de Stones aber bit to sien Dood (1985) erhollen. [[Andrew Loog Oldham]] wull de Stones as „wöst“ Version vun de [[The Beatles|Beatles]] upbuen un stiliseer hör anfangs as „Droogs“, junge Kriminelle ut [[Anthony Burgess]]' Roman ''A Clockwork Orange''. Nahdem se sück mit [[John Lennon]] un [[Paul McCartney]] drapen harrn, de to en Stones-Uptreden in de Crawdaddy Club in [[Richmond]] kommen weern, hebbt de beid den Stones hör Kompositschoon ''I Wanna Be Your Man'' överlaten. Dit Stück (mit rasantem Bottleneck-Gitarrensolo vun Brian Jones) is an [[1. November]] 1963 as tweete Single vun de Rolling Stones (# 12 UK) rutkommen. An’ [[17. Januar]] [[1964]] wurr de Schallplatt ''The Rolling Stones'' verapenlicht. De Schallplatt mit de Stücken ''Bye Bye Johnny'', ''Money (That’s What I Want)'', ''You Better Move on'' un ''Poison Ivy'' keem up Platz 15 vun de UK-Charts. ''Not Fade Away'', en Kompositschoon vun [[Norman Petty]] un [[Buddy Holly]], de an [[Bo Diddley]] erinnern de, weer dat nächste Leed. Se wurr an [[21. Februar]] 1964 [[Grootbritannien]] rutbrocht un keem up Platz 3 in de Charts. Dat weer aver ok de eerste Verapenlichung vun de Stones in de USA (9. März 1964). De eerste Langspeelplatt ''The Rolling Stones'' wurr an’ [[26. April]] 1964 rutgeven un beleg elf Week lang den eersten Platz in de UK-Charts. In de USA keem de LP ünner de Titel ''England's Newest Hitmakers'' an’ 10. Mai 1964 rut un up Platz 11 in de Charts. In Juni 1964 hebbt de Stones ok hör eerst [[USA|US]]-Tournee makt, Leeder upnommen in de Chess-Studios in [[Chicago]] un to’n Tourneestart de Egenkompositschoon ''Tell Me'' as Single verapenlicht – ünner de Komponisten-Pseudonym Nanker/Phelge. Mit de an’ 26. Juni 1964 verapenlicht Single ''It's All Over Now'' harrn de Stones hör eerste Nummer-Een-Hit in UK. In August 1964 hebbt se noch en Wark mit de Titel ''Five by Five'' rutgeven, up dat folgend Stücken weern: ''If You Need Me'', ''Empty Heart'', ''Confessin the Blues'', ''2120 South Michigan Avenue'' un ''Around and Around''. In Grootbritannien geev dat för disse EP 200.000 Vörbestellungen. To’n Anfang van hör Karriere hebbt Jagger un Richards ehr musikaalsch Tätigkeit hööftsächlich up Böhnen-Uptreden konzentreert, dormit se mögelk gau bekannt wurrn deen. Eegen Stücken hebbt se dorbi wenig komponeert. Se hebbt sück meest ut dat Repertoire vun US-amerikaansch Blues-Musikers, as t.&nbsp;B. [[Muddy Waters]], [[Howlin' Wolf]], [[Willie Dixon]], [[Robert Johnson (Blues-Musiker)|Robert Johnson]], [[John Lee Hooker]] un [[Chuck Berry]] bedeent. Oldham hett dorup drängt, vermehrt eegen Leeder to schrieven, wiels sück dat beter vermerkten laten dee. Anfangs hebbt Jagger und Richards aber meest blots Balladen komponeert, so as ''As Tears Go By'', wat, vun [[Marianne Faithfull]] sungen, Midden 1964 to een Top-Ten-Hit in Grootbritannien wurr. De nächste Nummer-Twee-Single, dat Bluesstück ''Little Red Rooster'' (verapenlicht in GB an’ 13. November 1964), weer en Cover-Version un stamm in’ Original vun Willie Dixon. Dat Stück is prägt dör dat subtile Speel vun Brian Jones up de Slide-Gitarr un Mick Jaggers Mundharmonika. Hör eerst sülvst verfaat Nr. 1 in England wurr de an’ [[26. Februar]] [[1965]] verapenlicht Single ''The Last Time'', de sück allerdings nah an de Gospel ''This May Be The Last Time'' anlehnt, de toeerst 1954 vun The Staple Singers upnommen wurr un later hen (1957) en groden Hit vun de [[Blind Boys Of Alabama]] weer.<ref>''Hayes & Laughton, Gospel Records 1943-1969'' S. 706 und S. 228</ref>. Denn keem ''(I Can't Get No) Satisfaction'' (27. Mai 1965). Dormit hebbt de Stones den weltwieten Dörbröök schafft (#1 in Grootbritannien un USA). In dat glieker Johr keem mit ''Get Off of My Cloud'' (22. Oktober 1965) noch en Leed up Platz 1 in de USA un Grootbritannien. In September 1965 hebbt se denn ok hör eerst Österriek- un Düütschland-Tournee maakt ([[Mönster]], [[Essen]], [[Hamborg]], [[München]], [[Berlin]] un [[Wien (Stadt)|Wien]]). [[1966]] wurr hör Album Aftermath (blots mit eegen Kompositschonen), neben ''Revolver'' vun de [[Beatles]], ''Pet Sounds'' vun [[The Beach Boys]] un ''Blonde on Blonde'' vun [[Bob Dylan]], as en vun de groot Alben ut dat Johr weert. De Singles vun dat Johr [[1966]] weern ''19th Nervous Breakdown'' (verapenlicht an’ 4. Februar 1966, Nr. 2 UK-/US-Charts), ''[[Paint It Black]]'' (verapenlicht an’ 7. Mai 1966, Nr. 1 UK-/US-Charts) un ''Have you seen your Mother, Baby, standing in the Shadow?'' (verapenlicht an’ 23. September 1966, # 5 UK, # 9 US). De Rolling Stones weern siet 1963 dörgahnd up Konzertreisen, hebbt nebenher noch vööl Daag un noch mehr Nachten in Tonstudios tobrocht, un weern Enn’n vun dat Johr temelk schoon af, besünners de gesundheitlich anslahn Brian Jones full dat stuur, de Weg in dat vörleggt Tempo mittogahn. An’ [[13. Januar]] [[1967]] wurr ''Let's Spend the Night Together'' (# 3 UK), mit de gliekwertig Rücksiet ''Ruby Tuesday'' (# 1 USA), rutbrocht. Dat an’ 22. Januar 1967 verapenlicht Album ''Between the Buttons'' keem in Grootbritannien up Platz 3 un in de USA up Platz 2 vun de Charts. As de Stones 1967 en Uptritt in de [[Ed Sullivan]] Show harrn, mussen sie den Text vun de Single in „Let's spend some time together“ ännern, wiels de US-Amerikaner ja immer war aansch sünd. Ernsthaftere Probleme kregen se in de Verloop vun dat Johr aver noch. In Keith Richards' Landhuus ''Redlands'' in [[Sussex]] funn an’ Weekenenn’ 11./.12.1967 en Party statt, an de u. a. de Fotograf [[Michael Cooper]], de Kunsthändler Robert Fraser, [[George Harrison]] un [[Pattie Boyd]] as ok Mick Jagger un Marianne Faithfull deelnommen hebbt. Nahdem George Harrison un Pattie Boyd de Party verlaten harrn, geev dat en Razzia (Keith Richards meent immer noch, dat de Polizei so lang tööft hett, bit Harrison mit sien Frau de Partie verlaten hett). Bi Jagger hett man blots harmlose, in England aber verboden [[Amphetamin]]en funnen, de en Dokter Marianne Faithfull in [[Italien]] verschreben harr. Richards wurr anklaagt wegen Duldung vun de Konsum vun Ruuschmiddel in sien Huus. Dat harr to mehrjohrig Haftstrafen föhren kunnt. Eerst as en Zeitungsredakteur vun ''[[The Times|Times]]'' inschalt' wurrn is, hebbt se blots noch Geldstrafen verhangt. Jagger hett en Nacht in’ Knast verbrocht un sall dor dat Leed ''2000 Light Years from Home'' schreven hemm. In’ Mai 1967 wurr Brian Jones verhaft; bi hüm funn de Polizei Tabletten, [[Marihuana]] un [[Kokain]]-Spuren. Mit de Uplaag, sück in professionalle Hülp to begeben, keem he ünner Kautschoon weer free. Tüschen de Verhaftungen un Gerichtsverhandlungen gungen de Stones 1967 noch mal up Europa-Tournee, dorbi geev dat veer Uptreden in Düütschland ([[Bremen]], [[Köln]], [[Düörpm]] un Hamborg).). Stücke, de up de USA-Verapenlichungen vun ''Aftermath'' un ''Between the Buttons'' nich enthollen weern, dree nee Leeder (''My Girl'', ''Ride on Baby'' und ''Sittin' on a Fence'') as ok en paar Singles geev dat up de Album ''Flowers'', dat an’ 15. Juli 1967 rutgeven wurr (# 3 US-Charts). An’ 20. August 1967 hebbt de Stones ''We Love You'' (# 8 UK, # 14 US) verapenlicht. Dat Stück fangt an mit Schritten un dat Döörknallen vun en Zellendöör, as ok en fulminant Piano-Intro vun [[Nicky Hopkins]]. John Lennon un Paul McCartney sünd in de Achtergrundchor dorbi. Offiziell würr verkünd, dat sück dat um en Dank vun de Stones an hör Fans hanneln dee, wohrschienlich hebbt se mit dat Leed aver woll eher de Boulevardspresse vernaah bruukt, de sück bannig freut hebbt över de Razzien un Verhaftungen (un villicht ok gezielte Informatschonen an de Polizei wiederleit hett). As musikaalsch Antwort up dat bahnbrekend Album ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'' vun de Beatles un den Tietgeist folgend, hebbt de Stones en psychedelisch präägt Album upnommen: ''Their Satanic Majesties Request'' (8. Dezember 1967, # 3 UK, # 2 US) liggt kompositorisch un sound-experimentell en veelschichtig Musikkonzept togrunnen un wiest mit ''2000 Light Years From Home'' un ''She's a Rainbow'' twee atypische Stones-Klassiker up. === 1968–1972 === En nee Single keem an’ [[24. Mai]] [[1968]] rut: ''Jumpin' Jack Flash'' mit de typisch Gitarrenriffs vun Keith Richards un druckvull Bassloopen(Wyman speel Örgel!). Dorto keemen Charlies knakendröög Drums un Mick Jaggers Stimm mit snobistisch [[Cockney]]-Akzent, wat dat Leed to en Nummer-Een-Hit maken dee. Enn’1968 wurrr ''Beggars Banquet'' verapenlicht. De LP enthollt klassischen [[Country Blues]], [[Rhythm & Blues]] un [[Rockmusik|Rock]]. Dat is dat eerste vun veer in Folge rutgeven Studio-Alben, de as de besten vun de Rolling Stones gellen un somit de Johren van 1968 bit 1972 as de fruchtboorst Tiet vun de Musikgrupp dokumenteren. An’ [[11. Dezember]] [[1968]] funn in London de „Rolling Stones-Rock and Roll-Circus“ statt. Dat weer en Show, de för dat Feernsehn uptekend wurr. Inladen weern t.B. [[John Lennon]], [[The Who]], [[Jethro Tull]] un [[Taj Mahal (Musiker)|Taj Mahal]] ein. De Upteknung (mit Füerschlucker un Artisten) wurr aber nich in’t Feernsehn wiest, wiels de Stones de Meenung weern, dat hör Uptritt tegenöver de Show vun The Who düütlich swacher weer. 1995 wurrr de „Rolling Stones-Rock and Roll-Circus“ as Video (un ok as CD), later hen as DVD, verapenlicht. Aver Jagger, Richards un besünners Brian Jones harrn gesundheetliche Probleme un all siet twee Johr kien Konzerten mehr geven. Jones weer wegen sien Drogenproblemen in en slechten körperlichen Verfaten un weer ok vörbestraft. Up Drängen vun Jagger un Richards hett he de Grupp an’ 8. Juni 1969 verlaten. He wull denn en neen progressive Blues-Band grünnen, aber dorto keem dat nich mehr. An’ [[3. Juli]] [[1969]] is he ünner nich klärte Umstännen bi en Party in sien Pool afsoppen. Dat twee Daag later to de Inföhrung vun de nee Gitarrist Mick Taylor – he keem vun [[John Mayall]]s Bluesbreakers – plant Free Concert in de Londoner [[Hyde Park]] wurr to en Gedenkverstaltung för Brian Jones. Vör ruch weg 250.000 Minschen droog Jagger in Gedenken an Brian Jones en Gedicht vun [[Percy Bysshe Shelley|Shelley]] vör, leet hunnerte vun Flinnerkens upstiegen un sung to’n eersten Mal live de nee Nummer-Een-Hit vun de Stones: ''Honky Tonk Women''. In November 1969 wurr ''Let it Bleed'' verapenlicht; dat Nahfolgealbum för ''Beggars Banquet''. In de sülvig Maand maken se ok nah en tweeenhalf Johr en USA-Tournee mit vööl Spood. Up ''Get yer ya ya's out'' sünd Live-Upnahmen vun disse Tournee ut New York un gellt as en vun de beste Live-Alben vun de Rockmusik. De positive Indruck vun disse Tournee wurr aber uphoben dör dat, wat in dat noordkalifornischen [[Altamont (Kalifornien)|Altamont]] an'n [[6. Dezember]] 1969 passeert is. Bi disse in kört Tiet ümorganiseert Free Concert keemen ruch weg 300.000 Minschen un hebbt [[Jefferson Airplane]], [[Carlos Santana|Santana]], [[Crosby, Stills, Nash & Young]] un de [[Flying Burrito Brothers]] sehn un höört, aver veer Minschen sünd dorbi to Dood kommen. De 18johrig [[Meredith Hunter]] is dorbi vun en as Ordner anhüerten [[Hells Angels]] direkt vör de Böhn, angeblich in Notwehr, afstoken wurrn. He harr mit en Pistol in Richtung Böhn zielt. Disse Vörfall weer in Nahhineen Bekieken dat Enn’ vun de meest freedfull [[Hippie|Love and Peace Generation]]. En Film över de US-Tournee wurr dör Albert un David Maysles dreiht un keem ünner de Titel Gimme Shelter in de Kinos. Anfang vun de 70er Johren leep de Plattenverdrag mit Decca Records ut un se hebbt sück vun hör Manager Allen Klein trennt, ok wenn sück de Rechtsstriedereen över Johren trucken. Dat weer aber ok so, dat de Stones dordör meest pleite weer, wiels de Rechten all bi Decca liggen bleven. In England mussen de Stones hooch Stüern betallen, also sünd se nah Süüdfrankriek trucken un hebbt hör eegen Plattenlabel grünnd: ''Rolling Stones Records'' – mit de intüschen weltbekannt root Tuung as Markenteken, de, anners as de Lüüd meenen, nicht vun [[Andy Warhol]], sonnern vun [[John Pasche]] maakt wurrn is. De Stones-Tung wurr to’n eersten Mal [[1971]] up de Binnerhüll vun dat Album ''Sticky Fingers'' verapenlicht.<ref>http://www.johnpasche.com/flash6.html {{Webarchiv|url=http://www.johnpasche.com/flash6.html |wayback=20080211092610 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:58:34 InternetArchiveBot }}</ref> Dör dat eegen Plattenlabel weern se unafhängiger vun de groot Plattenfirmen, de Rechten vun de Verapenlichungen, de nu kommen deen, harrn se. De finanzielle Laag, besünners vun de beid Songschrievers Jagger un Richards, hett sück denn ok gau verbetert. Ofschoons Mick Jagger immer weniger Tiet mit sien Kollegen verbringen de, he weer so nah un nah to’n Lidmaat vun de internatschonale [[Jetset]] upstegen, lepp dat musikaalsch aver wiederhen goot mit. In April [[1971]] wurr dat vun de Kritiker düchtig lobt Album ''Sticky Fingers'' verapenlicht. För nee Impulse sörg de middererwielen fast in de Grupp inegreerte Mick Taylor, de in’ Trüggblick as de handwarklich best vun all de Stones Gitarristen gellt, wat he t.B. in de Leeder ''Sway'', ''Can't You Hear Me Knocking'' un ''Moonlight Mile'' ünner Bewies stellen de. In de Keller vun de vun Keith Richards miet Villa Nellcôte in dat süüdfranzöösch [[Villefranche-sur-Mer]] entstunn de nächste Klassiker: ''Exile on Main Street''. En Dübbelalbum, dat to’n Anfang bi de Kritikers, wiels dat so ruch weer un en unfertigen Sound harr, gar nich goot ankeem. Intüschen is dat genau annersrüm un wurrd nu as könstlerisch Hööchtpunkt vun de Stones sehn. Wenn dat um en Afstimmen vun de beste Alben vun all Tieden geiht, is ''Exile'' nu immer vörn dorbi. === 1973–1983 === De Tourneen in de Johren 1972 (USA) un 1973 (Europa) hebbt an de Spood vun dat Dübbelalbum anknüppt un de Starken vun de Stones upwiest. In de USA hebbt se 1972 bi jedes Konzert immer de sülvigen Stücken speelt, aber Mick Taylor kunn mit sien Gitarrensoli in ''Love in Vain'' un ''Midnight Rambler'' övertügen. Up de US-Tournee 1972 wurr in [[Fort Worth]] un in [[Houston]] de Konzert-Film ''Ladies and Gentlemen, the Rolling Stones'' dreiht. En inoffiziell Film, ''Cocksucker Blues'', wurr nich verapenlicht, wiels he dat Tourneeleven ungeschminkt mit Sex-un Drogenszenen wiesen de un dorüm för dat Publikum as nich passlich ansehn wurr. An’ [[18. Januar]] [[1973]] hebbt de Stones in dat Inglewood Forum / [[Los Angeles]] en Benifizkonzert för de Oppers vun dat [[Eerdbeven]] (1972) in [[Nicaragua]] geven. De Europa-Tournee 1973 gellt as Hööchtpunkt vun de Rolling-Stones-Konzertkarriere. En in Brüssel an’ 17. Oktober upnommen Live-Album is nie offiziell rutgeven wurrn un kurseert blots as Röövpressung. Dat gellt as best Live-Upnahm vun de Stones. Vööl Musikkritikers kummt dat komisch vör, dat en vun de starksten Livephasen vun de Grupp undokumenteert blieven moot. To de Europatournee 1973 weer dat Album ''[[Goats Head Soup]]'' rutkommen, dat as eher swach instuft wurrn weer. In Nahhinnen harr dat ganz eenfach nich de Standard vun de Vörgängeralben. In dat Gesamtwark vun de Stones nimmt dat aber liekers en hohen Positschoon in, un dat nich blots, wiels dat Leed ''[[Angie (Leed)|Angie]]'' dor up weer, een vun hör gröttste Hits. De nächst Alben ''It’s Only Rock ’n’ Roll'' (1974) un ''Black and Blue'' (1976 – to’n eersten Mal mit [[Ron Wood]] vun de [[The Faces|Faces]]) harrn en Mangel an Inspiratschoon. Aver de Stones fullen Enn’n vun de 60er Johren nich blots dör hör Musik up, sonnern ok dör hör Skandalen. Besünners Keith Richards maak dör sien Drogenkonsum vun sück reden. Midden vun de 70er Johren weer dat eenig blots noch en Fraag vun de Tiet, wanneer he [[Brian Jones (Musiker)|Brian Jones]], [[Jimi Hendrix]], [[Janis Joplin]] oder [[Jim Morrison]] upfolgen würd. Dat Fotomodell [[Anita Pallenberg]], mit de he tosommen weer un de ok düchtig [[Heroin|heroinafhängig]] weer, schien hüm mit rünner to trecken. 1977 hebbt se hüm aber in [[Toronto]] wegen Drogenbesitt verhaft und dat weer woll en heelsamen Schock för Richards. In Tosammenhang mit de Prozess, de denn keem, wo he bit to söben Johr Haft harr veurdeelt wurrn kunnt, hett he sück vun Heroin los seggt. He hett denn blots en Geldstraaf kregen un en Uplaag vun dat Gericht, dat he för den kanaadsch Blinnenstiftung (Canadian National Institute for the Blind -CNIB) 1979 in [[Oshawa]], [[Kanada]], en Gratiskonzert geven muss. Mit de ielig tosommenstellt Grupp ''New Barbarians'' un de Rolling Stones hett he dat denn ok maakt. . Ok in de Gruppe harr dat intüschen Verännerungen geven. In Dezember 1974 hett [[Mick Taylor]] de Band verlaten. As Nahfolger wurr, nahdem he de Stones eerst as Gastgitarrist up en USA-Tournee ünnerstött harr, in’ Dezember 1975 offiziell vörstellt, [[Ron Wood]]. He harr twaars nich de glieke Virtuosität as Mick tayler, pass aver vun Charakter her beter in de Grupp. Keith Richards weer vun dat Utscheden vun Taylor woll nich so begeistert. He hett in en Feernsehinterview seggt: "Dat is en Frechheit, entwedder Du deist de Stones in’ Sarg verlaten, oder se schmiet Di rut." Vööl düüt dorup hen, dat de musikaalsch Spood vun de Band in de fröhe 70er Johren bannig up Mick Taylors Gitarrenarbeit torüchtoföhren is. Dat Verhältnis tüschen den Stones un Mick Taylor kann man as verkrampt beteken, aver Mick Jagger erkennt den Infloot vun Taylor intüschen an. In en Biographie hett he seggt, dat he sück wunnert, worüm Taylor as Solokünstler kien Spood harr. Mick Taylor sülvst tingelt mit sien eegen Band in lütt Clubs rüm und seggt sülvst, dat dat woll en Fehler weer, de Stones (so fröh) to verlaten. Up de gigantisch inszeneert US-Tournee 1975 hebbt de Stones so wat vun slecht speelt, dat de Kritikers all menen, dat Enn’n vun de Grupp weer nich mehr wiet. De unpräszis Singeree vun Mick Jagger full ok bi de Europa-Tournee 1976 negativ up (bispeelswies up dat offiziell Live-Düppelalbum ''Love You Live''). Aver in disse Tiet harr Mick Jagger sowieso anner Bohnen up Böhn-He leev – so as anner Künstlers, to’n Bispeel [[David Bowie]] ok – sien [[androgyn]] Image am starksten ut. Ron Wood hett sük good in de Grupp integreert un Keith Richards meent: "Mit Mick (Taylor) weern de Fronten insowiet afstaken, as dat he för de Soli tostännig weer un ik de Rhythmus-Gitarr speel. Bi Ronnie is dat anners, wi könnt uns tegensietig tospelen..." (Quelle: The Rolling Stones - In eigenen Worten / Palmyra-Verlag) Dat ruuger Gitarrenspeel vun Wood maak sück in de Musik vun de Stones bemarkbor un funn sien Hööchtepunkt in de för vööl Kritikers leste Meesterwark ''Some Girls'', dat [[1978]] as Antwoort up de [[Punk]]bewegung rutkommen de. Dor is all in, wat en klassisch Stones-Album utmaakt: Inprägsam Gitarrenriffs mit stark Blueswuddels, antööglich chauvinistisch Texten un en geniales, Protest utlösend Cover. De utgahnd 1970er sünd noch mal vun en groot Kreativität kenntekend. In disse Tiet sünd vööl Leder entstahn, de noch Grundlaag för de folgend dree Alben weern: ''Emotional Rescue'' 1980, ''Tattoo You'' 1981 un ''Undercover of the Night'' 1983. Meest al automatisch sloot sück de Verapenlichungen vun Some Girls un [Tattoo You Tourneen an; de Konzerten funnen meest blots noch in Stadien statt. 1978 hebbt se van 10. Juni bit 26. Juli en USA-Tournee makt. Van 25. September bit 19. Dezember 1981 hebbt de Rolling Stones de bit dato gröttste Tournee in de Musikbranch absolveert ; över 2 Million Besöker hebbt de Stones en Verdeenst vun ruch weg 50 Million Dollar inbrocht. Dat in’ Juni [[1982]] rutgeven Album ''Still Life'' enthollt Upnahmen vun disse Tournee. Dokumenteert wurr dat Konzertereignis ok för dat Kino: [[Hal Ashby]] hett de Konzerte vun de Tournee filmen laten. [[1983]] geev dat de Film ''Rocks Off'' in [[Düütschland]]. In de USA leep de Film ünner de Titel ''Let's spend the Night together''. In’ Sömmer 1982 geev dat eerstmals siet 1976 ok weer Uptreden vun de Grupp in Europa, de, bit up dat Konzert in [[Frankfurt an’n Main]], blots in Footballstadien stattfunnen. Ok mit disse Tournee harrn se bannig Spood (de Korten för de 6 Konzerte in Düütschland harr se in een Dag verköfft). Ok in Betoog up de Zuschauers wurrn nee Bestmarken upstellt. === 1983–1988 === In de 1980ern keem dat to massiv Spannungen binnerhalf vun de Band, wiels Keith Richards un Mick Jagger sück in de Plünn kregen harrn. Mick Jagger wull partout nich mit de Stones up Tournee gahn (wedder to de 1983 verapenlicht LP ''Undercover'' noch to de 1986-er Verapenlichung ''Dirty Work''), he wull sück um sien Solo-Karriere kümmern. So hett Jagger de Alben ''She's The Boss'' (Februar 1985) un ''Primitive Cool'' (September 1987) rutbrocht un hett sück ok mit de dorup folgend Konzerten sülvstännig maakt. He speel aver in disse Konterte meest blots Stones-Leeder, wat Keith Richards gar nich goot funn. Jagger sien Plan, ok as Solo-Künstler to’n Superstar to wurrn, gung letztendlich nich up. Aber ok Keith Richards gung nu in’t Tonstudio. Mit en paar befrüend Musikers, as Steve Jordan un Ivan Neville, hett he en Album upnommen. ''Talk is Cheap'' keem an’ [[3. Oktober]] [[1988]] rut. Mit de X-Pensive Winos gung he up Tournee dör elf Städer in de USA (November/Dezember 1988), wo he meest blots egen Leeder spelen de (Utnahmen weern t.B. ''Happy'', ''Before They Make Me Run''. Vör de Verapenlichung vun dat Album ''Dirty Work'' (März 1986) hebbt de Stones bi CBS-Records en nee Verdrag sloten, de hör 25 Million Dollar inbrocht hett. De meest Leeder up ''Dirty Work'' klingt schroff un mennig Leeder dorto gewollt unfardig. Richards övernimmt to’n eersten Mal up en Album bi twee Leeder de Vocalparts (''Sleep Tonight'' un ''Too Rude''). To’n Gedenken an de storven Ian Stewart is an’ Enn’n vun de tweete Siet en 30 Sekunden lang Upnahm to hören, in de he sien typisch Boogie-Woogie-Klaveer speelt. De Single ''Harlem Shuffle'' keem in Grootbritannien un in de USA jewiels in de Top Ten vun de Charts. === 1989–2000 === In’ Januar 1989 truffen sück Mick Jagger un Keith Richards to en paar Drinks up [[Barbados]]. Se harrn hör Gitarren un Keyboards mit, se hebbt hör Striedereen beend’ un Leeder för en nee Album schreben. To de Upnahm vun de Grupp – inklusive Mick Taylor, Ronnie Wood un Ian Stewart – in de [[Rock and Roll Hall of Fame]] an’ 18. Januar 1989 hebbt se hör Upholt up de Eiland ünnerbroken. De Stones hebbt denn in Juni und Juli dat Album ''Steel Wheels'' (verapenlicht 28. August 1989) upnommen. Dorför harrn se all de Single ''Mixed Emotions'' rutgeven, de in Grootbritannien un USA ünner de best Teihn vun de Charts kommen is. An’ [[31. August]] [[1989]] hebbt de Stones nah söben Johr mol weer en Tournee maakt, de Fans harrn do ok all up töövt. As wietere Musiker weern de [[Keyboard]]er Chuck Leavell un Matt CLifford, de [[Saxofon]]ist Bobby Keys un twee Singersche för de Achtergrund mit dorbi. De Veranstalter hebbt de Stones Innahmen vun 70 Million Dollar toseggt. De Europa-Tournee funn [[1990]] ünner de Titel ''Urban Jungle'' statt. Dat geev twee Konzerten mit de Steel-Wheels-Böhn vun de USA-Tour in Berlin-Weissensee. Um de Böhn nah Europa to schaffen, hett man twee Jumbojets bruukt. De Stones hebbt hör Fans eerstmals nah langer Tiet ok mehrer Leeder ut de 60er Johren, so as ''Paint It, Black'', ''Ruby Tuesday'' un ''2000 Light Years from Home'' dorbrocht. Meest ebenso bedüüdend as de Musik weer aver ok de Inszeneeren vun de Konzerte mit Kulissenupbo, Videowannen, Luchtereffekte, upblasbar Puppen. Up dat in April 1991 verapenlicht Live-Album Flashpoint weern Upnahmen vun disse Tournee un twee nee Studioupnahmen „Sex Drive“ un „Highwire“. Disse Leeder wurrn aber nich vun de BBC spelt, wiels se sück kritisch mit de [[Tweete Golfkrieg|Tweeten Golfkrieg]] utnanner setten deen. Nahdem de Verdrag mit CBS-Records utloopen weer, funn’ de Stones in Virgin-Records 1991 (bi en Gage vun ümrekend 38,1 Million Euro) en nee Verdriefspartner. [[1993]] hett Bill Wyman ut persönlich Grünnen de Grupp verlaten. Up de folgend Platten un Tourneen speel de Bassist [[Darryl Jones]], de aver nich as offiziell Bandlidmaat tellen deiht. . De Stones hebbt hör spoodriek Welt-Tourneen wieder maakt, kregen aver immer mehr Kritik, wiels dat all to groot, to dörorganiseert, perfekt un vermarkt weer. Spontanität geev dat nich mehr. ''Love is strong'' weer en nee Single, de an’ [[4. Juli]] [[1994]] rutbrocht wurrn is. Disse Leed weer ok up de nächst LP ''Voodoo Lounge'', de an’ 11. Juli 1994 rutbrocht wurr. Voodoo Lounge wurr een vun de bestverköfft Alben vun de Stones. Natüürlich geev dat ok weer en nee Welttournee un de Voodoo-Lounge-Tournee wurr de bit dorhen spoodriekst Tour in de Musikhistorie. De Böhnenpräsentatschoon hett nee Maßstäbe sett: De Middelpunkt in de Upbo weer en Chroom-Suul, de as Hals un Kopp vun en Kobra utsehn de, un de füerspeen kunn. Dorto keemen överdimensional Videowannen, wo nich blots de Musikers up to sehn weern, sonnern ok Computeranimatschonen. Nebenbi aver to glieker Tiet hebbt de Stones ok noch en paar Konzerten in Clubs geven (t.B. dat Paradiso in [[Amsterdam]]). Disse Konzerten sünd mitschneden wurrn. Disse, un nee Studio-Upnahmen vun old Stones-Leeder (aber mit akustisch Gitarren) weern up den an'n [[13. November]] [[1995]] verapenlicht ''[[Stripped (The Rolling Stones)|Stripped]]'' enthollen. An’n [[22. September]] [[1997]] hebbt se ''Anybody seen my Baby'' vun dat Album ''Bridges to Babylon'', wat five Daag later rutkeem, verapenlicht. De Tournee dorto fung an’ 23. September 1997 in de USA (so as immer) an. 1998 kemen se dormit nah Europa. Ok hier weer dat weer en prachtig Böhnentheater. Live-Upnahmen vun de Bridges-to-Babylon-Tournee sünd up dat dat Album ''No Security'' verapenlicht, de an’ 2. November 1998 rutkeem. Eerstmals geev dat nah en Live-Album en Tournee: Van 25. Januar bit 20. April 1999 funn de No-Security-Tour dör Noord-Amerika statt. Üm de in dat Johr 1998 utfallen Konzerte nahtohollen, hebbt de Stones van 29. Mai bit 20. Juni 1999 de Bridges-to-Babylon-Tournee in Europa wieder makt. === Nah 2000 === To dat 40-johrig Bestahn fungen de Rolling Stones an’ [[3. September]] [[2002]] in [[Boston]] de ''Forty Licks-Tour'' an, de weer rund um de Eer gung. An’ 30. September 2002 keem dorto de Dübbel-CD ''[[Forty Licks]]'' rut. Up dit Album sünd eerstmals Leeder vun de Stones ut all Perioden (also ok ut de Decca-Tiet) enthollen; up dat Album sünd aver ok veer nee Leeder. To’n eersten Mal siet de fröhe 70er Johren hebbt de Rolling Stones up de 40-Licks-Tour nich blots in Stadien, sonnern ok in lüttkere Hallen un in utsöcht Clubs, so as to’n Bispell Circus Krone oder Olympia Park in [[Paris]], speelt. Utschnitten ut disse Konzerten sünd up de Box „Four Flicks“ enthollen, de an’ 3. November 2003 verapenlicht wurr un up dree DVDs je een vun de ünnerscheedlich Stadion-, Arena- un Theater-Shows enthollen deiht. Up de veerte DVD is de Vörbereitung vun de Tournee (mit Band-Proben) dokumenteert. Tüschen twee Uptreden in Europa sünd de Stones Enn’n Juli 2003 nah Kanada flogen, um an een Freeluft-Konzert in Toronto, de togunsten de Bekämpfung vun de SARS-Epidemie afhollen wurr, deeltonemmen. Ok dorto geev dat nahst een DVD („SARStock“) Ok [[AC/DC]] un [[Justin Timberlake]] hebbt doran deelnommen. Wegen de [[SARS]]-Epidemie sünd in Fröhjohr 2003 de Konzerte in [[Hongkong]] utfallen, aver nahst in November 2003 nahholt wurrn. 2005 hebbt se een nee Welt-Tournee in Boston anfungen. In Amerika weern neben Mick Jagger (voc, gtr, harm), Keith Richards (gtr, voc), Ronnie Wood (gtr) un Charlie Watts (dr) folgend Musiker dorbi: Darryl Jones (bass,bvoc), Bobby Keys (tsax), Chuck Leavell (keyb, bvoc), Lisa Fisher (bvoc), Bernard Fowler (bvoc, perc), [[Blondie Chaplin]] (bvoc, gtr, perc), The New West Horns (Tim Ries - sax, key; Michael Davis - tb; Kent Smith - tp). Ok en nee Studioalbum is verapenlicht wurrn, ünner de Titel ''A Bigger Bang''. Dat gröttste Konzert bi de Bigger-Bang Tour funn an [[18. Februar]] [[2006]] in [[Rio de Janeiro]] statt. Ruch 1,2 Million Lüüd weern an de Strand vun de [[Copacabana]] vör een monströös Böhn. De Besöök kost nix, de Stadt harr aber 750.000 Dollar betallt. Dorto keemen noch Sponsorengelder. In de Bigger-Bang-Tour sünd de Stones an’ 8. April 2006 eerstmals in [[Shanghai]] (Grand Stage) uptreden. Vör 8.000 Besökers hett de Grupp up Bidden vun de chinesisch Regeeren keen Leeder mit sexuellem Inhollt speelt (''Honky Tonk Women'', ''Brown Sugar'', ''Let's Spend the Night Together''). In Europa fung de Bigger-Bang-Tournee wat later an as plaant. Keith Richards harr en Koppverletzung up de Fidschi-Inseln kregen. Of hüm en Kokosnööt up Kopp fallen is oder he vun de Boom rünner, is woll so ganz klor nich. Van 11. Juli (Mailand) bit 20. September 2006 (Horsens, [[Däänmark]]) weern se in Europa up Tour. 2007 hebbt se noch mol de Tour maakt. Mehr as en Half Milliarde Dollar keemen tosommen. <ref>http://www.spiegel.de/kultur/musik/0,1518,509744,00.html</ref> För März 2008 is en nee Album vun de Rolling Stones mit Naam "Shine A Light" ankünnigt. Dit is ok de Titel vun en dokumentaarsch Konzertfilm över de Grupp vun Speelbaas [[Martin Scorsese]]. Disse Film leep ok up de [[Berlinale]] 2008. An’ 4. April 2008 löppt de Film de in de Kinos an. 2021 is Slagtüüchspeler Charlie Watts storven. == Diskografie == Bemarkenswert is de eher seltsam anmutend Verapenlichungspolitik vun de Stones. Bit hüt gifft dat kein Gesamtutgaav vun hör Wark, de ok bither nich verapenlicht Stücken enthollen deiht. Mit de Verapenlichung von ''Forty Licks'' in dat Johr 2002 sünd aber to’n eerste Mal de bekannst Leeder ut de beid Epochen (mit 1964 bit 1970 un nah 1971 bit 2000) enthollen. Dat 2005 verapenlicht Album ''Rarities'' harr ok nich de vun de Anhängers verwacht Raritäten. De Tabell sall en Överblick mögelk maken: {| class=Tabell |-bgcolor=#dddddd !Datum !UK-Verapenlichungen !US-Verapenlichungen |- |April 1964 |''[[The Rolling Stones (Album)|The Rolling Stones]]'' |&nbsp; |- |April 1964 |&nbsp; |''[[The Rolling Stones: England’s Newest Hit Makers]]'' |- |Oktober 1964 |&nbsp; |''[[12 x 5]]'' |- |Januar 1965 |''[[No. 2]]'' |&nbsp; |- |April 1965 |&nbsp; |''[[Now]]'' |- |Juli 1965 |&nbsp; |''Out of Our Heads'' |- |September 1965 |''[[Out of Our Heads]]'' |&nbsp; |- |Dezember 1965 |&nbsp; |''[[December’s Children]]'' |- |April 1966 |''[[Aftermath (Album)|Aftermath]]'' |&nbsp; |- |Mai 1966 |&nbsp; |''Aftermath'' |- |November 1966 |&nbsp; |''[[Got Live If You Want It!]]'' (Live) |- |Januar 1967 |''[[Between the Buttons]]'' |''Between the Buttons'' |- |Juni 1967 |&nbsp; |''[[Flowers (Rolling-Stones-Album)|Flowers]]'' |- |November 1967 |''[[Their Satanic Majesties Request]]'' |&nbsp; |- |November 1968 |''[[Beggars Banquet]]'' |&nbsp; |- |November 1969 |''[[Let it Bleed]]'' |&nbsp; |- |September 1970 |''[[Get Yer Ya-Ya’s Out]]'' (Live) |&nbsp; |- |April 1971 |''[[Sticky Fingers]]'' |&nbsp; |- |Mai 1972 |''[[Exile on Main Street]]'' |&nbsp; |- |August 1973 |''[[Goats Head Soup]]'' |&nbsp; |- |Oktober 1974 |''[[It’s Only Rock ’n’ Roll]]'' |&nbsp; |- |Juni 1975 |''[[Made in the Shade]]'' |&nbsp; |- |Juni 1975 |''[[Metamorphosis (Album)|Metamorphosis]]'' |&nbsp; |- |April 1976 |''[[Black and Blue]]'' |&nbsp; |- |September 1977 |''[[Love You Live]]'' (Live) |&nbsp; |- |Juni 1978 |''[[Some Girls]]'' |&nbsp; |- |Juni 1980 |''[[Emotional Rescue]]'' |&nbsp; |- |März 1981 |''[[Sucking in the Seventies]]'' |&nbsp; |- |August 1981 |''[[Tattoo You]]'' |&nbsp; |- |November 1983 |''[[Undercover (Album)|Undercover]]'' |&nbsp; |- |Juli 1984 |''[[Rewind (Album)|Rewind]]'' |&nbsp; |- |März 1986 |''[[Dirty Work]]'' |&nbsp; |- |August 1989 |''[[Singles Collection: The London Years]]'' |&nbsp; |- |August 1989 |''[[Steel Wheels]]'' |&nbsp; |- |Juni 1990 |''[[Hot Rocks 1964-1971]]'' |&nbsp; |- |April 1991 |''[[Flashpoint]]'' (Live-Album mit 2 ne’e Leder) |&nbsp; |- |November 1993 |''[[Jump Back: The Best of The Rolling Stones]]'' |&nbsp; |- |Juli 1994 |''[[Voodoo Lounge]]'' |&nbsp; |- |November 1995 |''[[Stripped (The Rolling Stones)|Stripped]]'' (live un akustisch) |&nbsp; |- |Oktober 1996 |''[[Rock and Roll Circus]]'' (Live) |&nbsp; |- |September 1997 |''[[Bridges to Babylon]]'' |&nbsp; |- |Oktober 1998 |''[[No Security]]'' (Live) |&nbsp; |- |September 2002 |''[[Forty Licks]]'' (Best-of-Album mit 4 ne’e Leder) |&nbsp; |- |November 2004 |''[[Live Licks]]'' (Live) |&nbsp; |- |September 2005 |''[[A Bigger Bang]]'' |&nbsp; |- |November 2005 |''[[Rarities 1971-2003]]'' |&nbsp; |- |2016 |''Blue & Lonesome'' | |- |2023 |''Hackney Diamonds'' | |- |2026 |''Foreign Tongues'' | |- |} == Literatur == * Hans-Ulrich Prost/Gerd Röckl:"Die Rolling Stones" Bastei-Lübbe-Verlag, Bergisch-Gladbach 1978 ISBN 3404009290 * Roy Carr:"The Rolling Stones" Abi Melzer Produktions GmbH,Dreieich 1978 ISBN 3820100237 * Mick Jagger, Keith Richards, Charlie Watts, Ronnie Wood u. a.: ''According to The Rolling Stones - Das Buch.'' Ullstein 2003, ISBN 3550075731 * Steve Appleford: ''Rip this joint. The Rolling Stones. Die Story zu jedem Song''. Buhmann und Haeseler, 2002. ISBN 3927638110 * Stanley Booth: ''The Rolling Stones. Der Tanz mit dem Teufel''. Hannibal Verlagsgruppe KOCH, 2002. ISBN 3854451490 * Georg Diez: ''Gegenspieler: Beatles – Rolling Stones''. Fischer, Frankfurt 2002. ISBN 3596144698 * Geoffrey Giuliano: ''Not Fade Away: „Rolling Stones“ Collection''. Paper Tiger, 1995. ISBN 1850283672 * Bill Wyman und Ray Coleman: ''Stone alone''. Goldmann, München 1992. ISBN 3442413907 * Bill Wyman: ''Bill Wymans Rolling Stones Story''. [[Dorling Kindersley]], 2002. ISBN 3831003912 * Klaus Miethke, Rainer Peschen: ''FAQ-Kompendium STONES''. ComRock-Publishing, 2005 * Rainer Peschen: ''Still A Live, dt. Stones-Fanzine''. ComRock-Publishing, 2003, 2004, 2005 und 2006 * Gerd Coordes/Wolfgang Thomas: "The Rolling Stones over Germany". ISBN 3-00-002394-1 * Willi Winkler: ''Mick Jagger und die Rolling Stones''. Rowohlt, 2002. ISBN 3498073486 * Bildband: ''Rolling Stones-40[Jahre]X20[Fotografen]''. Heel-Verlag,Königswinter 2002. ISBN 3898801721 * Miles:"The Rolling Stones-Die komplette Chronik 1960 bis heute".Heel-Verlag, Königswinter 1995 ISBN 3-89365-459-3 * Tony Sanchez: ''Die Rolling Stones - Ihr Leben, ihre Musik, ihre Affären''. Moewig Verlag, München 1980. ISBN 3-8118-6604-4 == Footnoten == <references/> == Weblenken == * [http://www.rollingstones.com Offiziell Websteed] (engelsch) * [http://www.nzentgraf.de/books/zent.htm The Complete Works Website 1962 - Present] (engelsch) * [http://www.laut.de/wortlaut/artists/r/rolling_stones/index.htm The Rolling Stones] bi [[laut.de]] (hoochdüütsch) * [http://www.rollingstone.de/archiv/index.php?action=search&valid=true&id=1&search_select=all_reviews&search.string=rolling+stones&search_dest=index The Rolling Stones im Rolling Stone-Rezensionsarchiv] (hoochdüütsch) * [http://www.12x5.de Deutschsprachige Rolling Stones-Enzyklopädie mit umfangriek Diskographie un Leedtexten] (hoochdüütsch) {{DEFAULTSORT:Rolling Stones, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Engelsch]] gbptyblpe2zn2i3m3xipp8kv6155ync Gerry Mulligan 0 37584 1064812 1054404 2026-05-10T07:38:36Z Eastfrisian2 58044 1064812 wikitext text/x-wiki [[Datei:Gerry Mulligan, ca. 1980s (William P. Gottlieb 16211).jpg|mini|Gerry Mulligan in den 1980er Johren<br />Fotografie vun [[William P. Gottlieb]]]] '''Gerald Joseph „Gerry“ Mulligan''' (* [[6. April]] [[1927]] in [[New York City|New York]]; † [[20. Januar]] [[1996]] in [[Darien (Connecticut)]]) weer en US–amerikaansch [[Jazz]]musiker ([[Baritonsaxophon]]), [[Arrangeur]] un [[Komponist]]. == Leven == Mulligan wurr in de New Yorker Stadtdeel [[Queens]] as jüngst vun veer Söhns boren, truck aber mit de Familie (de Vader weer Ingenieur) faken um. Enn’ vun de 1930er Johren hett he [[Klarinett]] un [[Tenorsaxophon]] in School-Orchesters lernt un speelt, dorneben speel he ok noch Klaveer. To dat Baritonsaxophon funn he eerst 1947 in New York, wo he 1946 hentrucken weer. 1943 speel he mit [[Charlie Parker]] un [[Dizzy Gillespie]] Tenorsaxophon, as de [[Philadelphia]] besöcht hebbt, wo Mulligan för de Band vun [[Elliot Lawrence]] an’t arrangeeren weer. He hett dornah 1944 anfangs för [[Tommy Tucker (Bandleader)|Tommy Tucker]] arrangeert, un weer af 1946 Liddmaat in de Band vun [[Gene Krupa]] (de he mit „Disc Jockey Jump“ to en kommerziellen Erfolg verhulpen hett), denn bi [[Claude Thornhill]]. He nehm tüschen 1948 un 1950 an eenig zentraal Upnahmen vun de New Yorker [[Cool Jazz]] deel (insbesünnere mit dat ''Capitol Orchestra'' vun [[Miles Davis]], wo he ok för de Hälft vun de Stücken vun de ''[[Birth of the Cool]]''-Upnahmen de Arrangements lefer), bleev aber en randstännig Musiker. Anerkennung funn he vör allen as Arrangeur bi [[Stan Kenton]], aber ok bi [[Kai Winding]]. == Drogenprobleme == Upgrund vun Drogenproblemen hett he 1951 en Neeanfang in [[Kalifornien]] versöcht, wo he - als Komponist, Arrangeur un [[Bandleader]] - zentraal Impulse för dat Herutbillen vun den [[West Coast Jazz]] lefer. 1951 entstunn ok sien eerst Plaat as Leader (''Mulligan plays Mulligan''). Sien Spiel mit de Trompeter [[Chet Baker]] in’ The Haig in [[Los Angeles]] 1951/2 maak hüm besünners bi de Studenten populär. 1953 hett he en klaveerlos Quartett mit Baker (mit ünnerscheedlich Rhythmusgruppen, t.&nbsp;B. mit de Bassist [[Bob Whitlock (Bassist)|Bob Whitlock]] bzw. [[Carson Smith]] un de Drummer [[Chico Hamilton]] oder [[Larry Bunker]]), de tietwies ok noch dat Altsaxophon vun [[Lee Konitz]] tofüügt wurr. Anners as in de [[Bebop]] un in’ Cool Jazz begäng, hebbt se en bedüüdend eenfacher melodisch Material bruukt. As de Themen weern ok de Improvisationen vun Mulligan un Baker vun en unüblich schlichten Sanglichkeit un Ingängigkeit – ahn en intellektuellen Anspröök uptogeven. Nee weer ok en unakademische kontrapunktische Linienführung nich alleen bi de Vörstellung oder Wedderholung vun en Thema, sonnern ok in de Chorussen vun de Solisten. 1953 weer Mulligan weer wegen Drogen inhafteert. == Laat Karriere == As Baker (mit de he sück privaat nie good verstahn hett), intüschen bi Pacific Jazz to’n Star upbaut, nah sien Rückkehr mehr Gage hemm wull, hett sück Mulligan vun hüm trennt un hüm dör [[Bob Brookmeyer]], later ok dör [[Jon Eardley]] un [[Art Farmer]] ersett. 1954 harrn se Spood in’ Pleyel-Saal in [[Paris]], to hören up dat [[Disques Vogue|Vogue]]-Album ''[[Pleyel Concert (Gerry Mulligan)|Pleyel Concert]]'', un up dat eerste [[Newport Jazz Festival]] (Jam Session mit [[Eddie Condon]]). Ok laterhenn is he regelmaatig up dat Newport Jazz Festival uptreden, so 1957 un 1958, wo he in de Dokumentarfilm [[Jazz an einem Sommerabend]] to sehn is. 1955 un 1956 hett he ut sien Quartett en Sextett makt (mit Brookmeyer un [[Zoot Sims]]), mit dat he 1955 spoodriek Italien- un Frankriek-Tourneen ünnernommen hett. Af Enn’ vun de 1950er Johren schreev he Filmmusik, tonächst för den [[Oscar]]-krönten Film „[[Laßt mich leben]]“ (I want to live, 1958, Regie [[Robert Wise]], mit [[Susan Hayward]]), un nehm en Serie vun „Gerry Mulligan meets“-Platten up, ünner de de mit [[Ben Webster]] (1959) besünners to erwähnen is. 1960 hett Mulligan sien 13 Lüüd groot ''Concert Jazz Band'' grünnd, de up Platten (bi Verve) un live spoodriek to de führend Big Band vun de fröh 1960er Johren wurr; nich toletzt dank de besünners raffiniert un ästhetisch Kompositionen vun [[Gary McFarland]]. 1965 führ he mit [[Stan Kenton]] de vun hüm komponeert ''Music for Bar Sax and Orchestra'' up. In dat Quartett vun [[Dave Brubeck]] is he 1970 bi de [[JazzFest Berlin|Berliner Jazztagen]] uptreden, nahdem he mit hüm vörher 1968/9 up Europa Tour weer (mit Brubecks Altsaxophonisten [[Paul Desmond]] harr he all 1957 upnommen). He hett ok mit [[Stan Getz]], [[Thelonious Monk]], [[John Coltrane]], [[Jim Hall (Musiker)|Jim Hall]], [[Mel Torme]] un [[Nina Simone]] tosammen arbeit. In de 70er un 80er speel he ünner annern mit [[Astor Piazzolla]] [[Tango Nuevo]] up dat Album [[Summit (Album)|Summit]], gasteer 1972 bi ''[[Charles Mingus and Friends in Concert]]'', tour völ in Europa un de USA un wurr as tietlos Klassiker anerkannt, z.&nbsp;B. hett he 1988 mit sien Bariton-Linien de Präsentatschoon vun [[Yves Saint Laurent]]s Parfum „Jazz“ ünnermalt. 1971 komponeer he ''The Age of Steam'' för Bigbands. 1974 droop he nochmals Baker in de Carnegie Hall. In dat sülvig Johr truck he nah Italien. He is 1996 upgrund vun en Infekt nah en Kneeoperation storven. Dat Baritonsaxophon, dat mit sien ehder swoorfälligen, dunklen Klangfarv bit dorhenn nich as Soloinstrument anerkannt weer, wurr vun Mulligan mit tovör nich hört Eleganz un Lichtigkeitkeit speelt. 1994 wurr Mulligan in de [[Down Beat|Down-Beat]]-„Hall Of Fame“ upnommen. Mulligan harr mit sien eerst Ehefru Arlyn Brown en Söhn (* 1957). Af 1959 leev he mit de Schauspelerin Judy Holliday (de ok mit sien Band Anfang vun de 1960er Johren as Singerin uptreden weer), de aber 1965 storven is. Dornah weer he mit de Schauspelerin [[Sandy Dennis]] tosommen<ref>Nah Utseggen vun Dennis weern se nich verheiraadt, entgegen de Behauptungen vun Mulligan sülvst</ref> un hett nah hör Trennung 1976 sien letzte Ehefru Franca heiraadt. == Diskografie == * ''The Gerry Mulligan Quartet/Gerry Mulligan with the Chubby Jackson Big Band'' (1950-52) * ''Historically Speaking'' (1951) * ''The Original Quartet With Chet Baker'' - (1952-3) * ''Konitz Meets Mulligan'' (1953) - mit Chet Baker * ''At Storyville'' (1956) - Quartet, live in Boston * ''Reunion with Chet Baker'' (1957) * ''Blues in Time'' (1957) - Quartet mit [[Paul Desmond]], auch veröffentlicht als CD unter dem Titel ''Gerry Mulligan/Paul Desmond Quartet'' * ''Getz Meets Mulligan in Hi-Fi'' (1957) mit [[Stan Getz]] * ''Jazz Giants '58'' (1958, Verve) * ''What Is There To Say?'' (1958) mit [[Art Farmer]] * ''Gerry Mulligan Meets Ben Webster'' (1959) * ''Gerry Mulligan and the Concert Jazz Band at the Village Vanguard'' (1960), mit [[Mel Lewis]] * ''Live at the Olympia Paris'' (1960-62) * ''Night Lights'' (1963) mit [[Art Farmer]], [[Bob Brookmeyer]], Jim Hall * ''Complete Studio Recordings- The Gerry Mulligan Sextet'' (1962-4) mit Farmer, Brookmeyer, Hall, [[Bill Crow]], Dave Bailey * ''Live at the Berlin Philharmonie'' (1970) mit dat [[Dave Brubeck]] Trio. * ''Age of Steam'' (1971) * ''Summit'' (1974) mit [[Astor Piazzolla]] * ''Re-Birth of the Cool'' (1992) - re-recordings von [[Miles Davis]] 1949 [[Birth of the Cool]] * ''Billy Taylor and Gerry Mulligan: Live at MCG'' (1993) live, mit de Pianisten [[Billy Taylor]] in de Manchester Craftsmen's Guild (MCG) in [[Pittsburgh]] * ''Paraiso'' (1993) * ''Dragonfly'' (1995) === Kompositionen === ''Jeru'', ''Disc Jockey Jump'', ''Apple Core'', ''Blue Boy'', ''Walking Shoes'', ''As catch can'', ''Funhouse'', ''Ide´s Side'', ''Limelight'', ''Turnstile'', ''Line for Lyons'', ''Simbah'', ''Motel'', ''Western Re-Union'', ''Swing House'', ''Ontet'', ''Bark for Barksdale'', ''Venus de Milo'', ''Revelation'', ''Nights at the Turntable'', ''Motel'', ''Soft Shoe'', ''Roundhouse'', ''As Catch Can'', ''Spring is Sprung'', ''Summer´s Over'', ''Festive Minor'', ''Kaper'', ''Piano Train'', ''Four and More'' == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20080625082429/http://www.alisch.trilithium.de/jazzportraits/mulligan.htm Alisch to Mulligan mit utwählt Diskogaphie] * [http://lcweb2.loc.gov/natlib/ihas/warehouse/mulligan/200003721/0001.pdf Vullstännig Diskographie] (PDF-Datei; 3,96 MB) * [[Library of Congress]]: [http://lcweb2.loc.gov/diglib/ihas/html/mulligan/gm-home.html Jeru: In the Words of Gerry Mulligan] (engelsch) * {{IMDb|PID=0612302}} * [https://web.archive.org/web/20060627233539/http://www.gerrymulligan.info/ Webseite von Hanley to Mulligan] (engelsch) * [http://d-nb.info/gnd/134469100 Gerry Mulligan in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{DEFAULTSORT:Mulligan, Gerry}} [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Arrangeur [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 1996]] bdmwdojz53b53pl3vdk9791kp163eut 1064813 1064812 2026-05-10T07:38:56Z Eastfrisian2 58044 /* Enkeld Nahwiesen */ 1064813 wikitext text/x-wiki [[Datei:Gerry Mulligan, ca. 1980s (William P. Gottlieb 16211).jpg|mini|Gerry Mulligan in den 1980er Johren<br />Fotografie vun [[William P. Gottlieb]]]] '''Gerald Joseph „Gerry“ Mulligan''' (* [[6. April]] [[1927]] in [[New York City|New York]]; † [[20. Januar]] [[1996]] in [[Darien (Connecticut)]]) weer en US–amerikaansch [[Jazz]]musiker ([[Baritonsaxophon]]), [[Arrangeur]] un [[Komponist]]. == Leven == Mulligan wurr in de New Yorker Stadtdeel [[Queens]] as jüngst vun veer Söhns boren, truck aber mit de Familie (de Vader weer Ingenieur) faken um. Enn’ vun de 1930er Johren hett he [[Klarinett]] un [[Tenorsaxophon]] in School-Orchesters lernt un speelt, dorneben speel he ok noch Klaveer. To dat Baritonsaxophon funn he eerst 1947 in New York, wo he 1946 hentrucken weer. 1943 speel he mit [[Charlie Parker]] un [[Dizzy Gillespie]] Tenorsaxophon, as de [[Philadelphia]] besöcht hebbt, wo Mulligan för de Band vun [[Elliot Lawrence]] an’t arrangeeren weer. He hett dornah 1944 anfangs för [[Tommy Tucker (Bandleader)|Tommy Tucker]] arrangeert, un weer af 1946 Liddmaat in de Band vun [[Gene Krupa]] (de he mit „Disc Jockey Jump“ to en kommerziellen Erfolg verhulpen hett), denn bi [[Claude Thornhill]]. He nehm tüschen 1948 un 1950 an eenig zentraal Upnahmen vun de New Yorker [[Cool Jazz]] deel (insbesünnere mit dat ''Capitol Orchestra'' vun [[Miles Davis]], wo he ok för de Hälft vun de Stücken vun de ''[[Birth of the Cool]]''-Upnahmen de Arrangements lefer), bleev aber en randstännig Musiker. Anerkennung funn he vör allen as Arrangeur bi [[Stan Kenton]], aber ok bi [[Kai Winding]]. == Drogenprobleme == Upgrund vun Drogenproblemen hett he 1951 en Neeanfang in [[Kalifornien]] versöcht, wo he - als Komponist, Arrangeur un [[Bandleader]] - zentraal Impulse för dat Herutbillen vun den [[West Coast Jazz]] lefer. 1951 entstunn ok sien eerst Plaat as Leader (''Mulligan plays Mulligan''). Sien Spiel mit de Trompeter [[Chet Baker]] in’ The Haig in [[Los Angeles]] 1951/2 maak hüm besünners bi de Studenten populär. 1953 hett he en klaveerlos Quartett mit Baker (mit ünnerscheedlich Rhythmusgruppen, t.&nbsp;B. mit de Bassist [[Bob Whitlock (Bassist)|Bob Whitlock]] bzw. [[Carson Smith]] un de Drummer [[Chico Hamilton]] oder [[Larry Bunker]]), de tietwies ok noch dat Altsaxophon vun [[Lee Konitz]] tofüügt wurr. Anners as in de [[Bebop]] un in’ Cool Jazz begäng, hebbt se en bedüüdend eenfacher melodisch Material bruukt. As de Themen weern ok de Improvisationen vun Mulligan un Baker vun en unüblich schlichten Sanglichkeit un Ingängigkeit – ahn en intellektuellen Anspröök uptogeven. Nee weer ok en unakademische kontrapunktische Linienführung nich alleen bi de Vörstellung oder Wedderholung vun en Thema, sonnern ok in de Chorussen vun de Solisten. 1953 weer Mulligan weer wegen Drogen inhafteert. == Laat Karriere == As Baker (mit de he sück privaat nie good verstahn hett), intüschen bi Pacific Jazz to’n Star upbaut, nah sien Rückkehr mehr Gage hemm wull, hett sück Mulligan vun hüm trennt un hüm dör [[Bob Brookmeyer]], later ok dör [[Jon Eardley]] un [[Art Farmer]] ersett. 1954 harrn se Spood in’ Pleyel-Saal in [[Paris]], to hören up dat [[Disques Vogue|Vogue]]-Album ''[[Pleyel Concert (Gerry Mulligan)|Pleyel Concert]]'', un up dat eerste [[Newport Jazz Festival]] (Jam Session mit [[Eddie Condon]]). Ok laterhenn is he regelmaatig up dat Newport Jazz Festival uptreden, so 1957 un 1958, wo he in de Dokumentarfilm [[Jazz an einem Sommerabend]] to sehn is. 1955 un 1956 hett he ut sien Quartett en Sextett makt (mit Brookmeyer un [[Zoot Sims]]), mit dat he 1955 spoodriek Italien- un Frankriek-Tourneen ünnernommen hett. Af Enn’ vun de 1950er Johren schreev he Filmmusik, tonächst för den [[Oscar]]-krönten Film „[[Laßt mich leben]]“ (I want to live, 1958, Regie [[Robert Wise]], mit [[Susan Hayward]]), un nehm en Serie vun „Gerry Mulligan meets“-Platten up, ünner de de mit [[Ben Webster]] (1959) besünners to erwähnen is. 1960 hett Mulligan sien 13 Lüüd groot ''Concert Jazz Band'' grünnd, de up Platten (bi Verve) un live spoodriek to de führend Big Band vun de fröh 1960er Johren wurr; nich toletzt dank de besünners raffiniert un ästhetisch Kompositionen vun [[Gary McFarland]]. 1965 führ he mit [[Stan Kenton]] de vun hüm komponeert ''Music for Bar Sax and Orchestra'' up. In dat Quartett vun [[Dave Brubeck]] is he 1970 bi de [[JazzFest Berlin|Berliner Jazztagen]] uptreden, nahdem he mit hüm vörher 1968/9 up Europa Tour weer (mit Brubecks Altsaxophonisten [[Paul Desmond]] harr he all 1957 upnommen). He hett ok mit [[Stan Getz]], [[Thelonious Monk]], [[John Coltrane]], [[Jim Hall (Musiker)|Jim Hall]], [[Mel Torme]] un [[Nina Simone]] tosammen arbeit. In de 70er un 80er speel he ünner annern mit [[Astor Piazzolla]] [[Tango Nuevo]] up dat Album [[Summit (Album)|Summit]], gasteer 1972 bi ''[[Charles Mingus and Friends in Concert]]'', tour völ in Europa un de USA un wurr as tietlos Klassiker anerkannt, z.&nbsp;B. hett he 1988 mit sien Bariton-Linien de Präsentatschoon vun [[Yves Saint Laurent]]s Parfum „Jazz“ ünnermalt. 1971 komponeer he ''The Age of Steam'' för Bigbands. 1974 droop he nochmals Baker in de Carnegie Hall. In dat sülvig Johr truck he nah Italien. He is 1996 upgrund vun en Infekt nah en Kneeoperation storven. Dat Baritonsaxophon, dat mit sien ehder swoorfälligen, dunklen Klangfarv bit dorhenn nich as Soloinstrument anerkannt weer, wurr vun Mulligan mit tovör nich hört Eleganz un Lichtigkeitkeit speelt. 1994 wurr Mulligan in de [[Down Beat|Down-Beat]]-„Hall Of Fame“ upnommen. Mulligan harr mit sien eerst Ehefru Arlyn Brown en Söhn (* 1957). Af 1959 leev he mit de Schauspelerin Judy Holliday (de ok mit sien Band Anfang vun de 1960er Johren as Singerin uptreden weer), de aber 1965 storven is. Dornah weer he mit de Schauspelerin [[Sandy Dennis]] tosommen<ref>Nah Utseggen vun Dennis weern se nich verheiraadt, entgegen de Behauptungen vun Mulligan sülvst</ref> un hett nah hör Trennung 1976 sien letzte Ehefru Franca heiraadt. == Diskografie == * ''The Gerry Mulligan Quartet/Gerry Mulligan with the Chubby Jackson Big Band'' (1950-52) * ''Historically Speaking'' (1951) * ''The Original Quartet With Chet Baker'' - (1952-3) * ''Konitz Meets Mulligan'' (1953) - mit Chet Baker * ''At Storyville'' (1956) - Quartet, live in Boston * ''Reunion with Chet Baker'' (1957) * ''Blues in Time'' (1957) - Quartet mit [[Paul Desmond]], auch veröffentlicht als CD unter dem Titel ''Gerry Mulligan/Paul Desmond Quartet'' * ''Getz Meets Mulligan in Hi-Fi'' (1957) mit [[Stan Getz]] * ''Jazz Giants '58'' (1958, Verve) * ''What Is There To Say?'' (1958) mit [[Art Farmer]] * ''Gerry Mulligan Meets Ben Webster'' (1959) * ''Gerry Mulligan and the Concert Jazz Band at the Village Vanguard'' (1960), mit [[Mel Lewis]] * ''Live at the Olympia Paris'' (1960-62) * ''Night Lights'' (1963) mit [[Art Farmer]], [[Bob Brookmeyer]], Jim Hall * ''Complete Studio Recordings- The Gerry Mulligan Sextet'' (1962-4) mit Farmer, Brookmeyer, Hall, [[Bill Crow]], Dave Bailey * ''Live at the Berlin Philharmonie'' (1970) mit dat [[Dave Brubeck]] Trio. * ''Age of Steam'' (1971) * ''Summit'' (1974) mit [[Astor Piazzolla]] * ''Re-Birth of the Cool'' (1992) - re-recordings von [[Miles Davis]] 1949 [[Birth of the Cool]] * ''Billy Taylor and Gerry Mulligan: Live at MCG'' (1993) live, mit de Pianisten [[Billy Taylor]] in de Manchester Craftsmen's Guild (MCG) in [[Pittsburgh]] * ''Paraiso'' (1993) * ''Dragonfly'' (1995) === Kompositionen === ''Jeru'', ''Disc Jockey Jump'', ''Apple Core'', ''Blue Boy'', ''Walking Shoes'', ''As catch can'', ''Funhouse'', ''Ide´s Side'', ''Limelight'', ''Turnstile'', ''Line for Lyons'', ''Simbah'', ''Motel'', ''Western Re-Union'', ''Swing House'', ''Ontet'', ''Bark for Barksdale'', ''Venus de Milo'', ''Revelation'', ''Nights at the Turntable'', ''Motel'', ''Soft Shoe'', ''Roundhouse'', ''As Catch Can'', ''Spring is Sprung'', ''Summer´s Over'', ''Festive Minor'', ''Kaper'', ''Piano Train'', ''Four and More'' == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20080625082429/http://www.alisch.trilithium.de/jazzportraits/mulligan.htm Alisch to Mulligan mit utwählt Diskogaphie] * [http://lcweb2.loc.gov/natlib/ihas/warehouse/mulligan/200003721/0001.pdf Vullstännig Diskographie] (PDF-Datei; 3,96 MB) * [[Library of Congress]]: [http://lcweb2.loc.gov/diglib/ihas/html/mulligan/gm-home.html Jeru: In the Words of Gerry Mulligan] (engelsch) * {{IMDb|PID=0612302}} * [https://web.archive.org/web/20060627233539/http://www.gerrymulligan.info/ Webseite von Hanley to Mulligan] (engelsch) * [http://d-nb.info/gnd/134469100 Gerry Mulligan in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{DEFAULTSORT:Mulligan, Gerry}} [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Arrangeur]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 1996]] 8w16kqzxzr9ypwrxh64rlpbflv8qte0 Jesse Stone 0 39120 1064810 1019248 2026-05-10T07:35:00Z Eastfrisian2 58044 1064810 wikitext text/x-wiki '''Jesse Stone''' (* [[16. November]] [[1901]] in [[Atchison (Kansas)]]; † [[1. April]] [[1999]] in [[Altamonte Springs]] ([[Florida]])) weer en US-amerikaansch Musiker un Arrangeur vun den [[Jazz]] un [[Rhythm and Blues]]. ''Jesse Stone and his Blues Serenaders'' weern en [[Territory Band]] vun den [[Kansas City Jazz]], de vun 1926–27 in un um Kansas City speelt hebbt. Oorsprünglich ut Atchison truck Stone as Kind na Kansas City, wo he bi sien Grootmoder wahnen de un wiederbildend Schoolen besöcht hett. As begabt Komponist un Arrangeur, form Stone de Karn vun de Band ''Blues Serenaders'' in [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]], bevör he dör de Territorien vun den Süüdwesten touren dee. In disse Band hett in de Anfangstiet ok för en körten Tiet de jung [[Coleman Hawkins]] speelt. In’t Fröhjohr 1926 keem Stone nah Kansas City torüch un sloh in en „battle“ [[Bennie Moten]]s un [[George E. Lee]]s Bands in de Paseo Hall. In’ April 1927 nehmen de ''Blues Serenaders'' veer Stücken för [[Okeh Records]] up. Dorup wiest he sien Talent as Arrangeur un de Band hör besünners Geföhl för den Blues. He harr aber as Komponist un Arrangeur mehr Spood un hett dorüm de Band uplööst un hett sück Lee as Musical Director anslooten.<ref name="szs">Internet web exhibit on the history of Kansas City’s Local 627 der University of Missouri-Kansas City University Libraries: [http://www.umkc.edu/orgs/local627/territorial/stone/ ''Jesse Stone And His Blues Serenaders''], baseerend up Frank Driggs un Chuck Haddix. Kansas City Jazz: From Ragtime to Bebop. (New York: Oxford University Press, 2005), Nathan Pearson. Goin’ To Kansas City (Urbana: University of Illinois Press, 1987</ref> He hett denn noch Upnahmen mit [[Julia Lee (Musikerin)|Julia Lee]] makt, hett ''Idaho'' un ''Shake, Rattle and Roll'' för [[Big Joe Turner]] komponeert, dat in de Coverversion vun [[Bill Haley]] de eerst millionenfak verköfft [[Rock and Roll]]-Hit wurr. Wegen Vertragsbindungen nehm he ok dat Pseudonym ''Charles Calhoun'' an. == Upnahmen mit de Territory Band == *''Boot To Boot'', Jesse Stone and His Blues Serenaders, [[Okeh Records|Okeh]] 8471, April 27, 1927 *''Starvation Blues'', Jesse Stone and His Blues Serenaders, Okeh 8471, April 27, 1927 == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{DEFAULTSORT:Stone, Jesse}} [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Arrangeur]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1901]] [[Kategorie:Storven 1999]] 8l86oldiukvd7fpkghrfpntj6neelyp Don Kirkpatrick 0 59272 1064830 919023 2026-05-10T11:51:52Z Eastfrisian2 58044 1064830 wikitext text/x-wiki '''Donald "Don" Kirkpatrick''' (* [[17. Juni]] [[1905]] in [[Charlotte (North Carolina)]]; † [[13. Mai]] [[1956]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Piano|Pianist]] un [[Arrangeur]] vun den [[Swing (Musikrich)|Swing]]. Don Kirkpatrick speel van 1926 bit 1933 bei [[Chick Webb]] (''Heebie Jeepies'', 1931) un bi [[Elmer Snowden]] un bi [[Don Redman]] van 1933 bit 1937. Buterdem weer he as [[Arrangeur]] för [[Teddy Hill]], [[Count Basie]], [[Cootie Williams]], [[Buddy Johnson]], [[Benny Goodman]] un anner Bandleader tätig. Kirkpatrick nehm Schallplatten mit [[Benny Morton]] 1934, [[Sidney Bechet]], [[Bunk Johnson]] 1947 un van 1952 bit 1955 as Liddmaat vun dat Orchester vun [[Wilbur De Paris]] up. Kört nah sien Utscheeden ut de ''New New Orleans Jazz'' Band is Kirkpatrick an en Lungenentzündung storven. ==Literatur== * [[Ian Carr]], Digby Fairweather & [[Brian Priestley]]: ''Rough Guide Jazz'', Stuttgart, Metzler 2004 (2. Uplaag), ISBN 978-3-476-01892-2 * Martin Kunzler: ''Jazz-Lexikon'', Reinbek, Rowohlt, 1988 * [[Richard Cook]] & Morton, Brian: The Penguin Guide To Jazz on CD'', 6th Edition, London, Penguin, 2002 ISBN 0-14-017949-6. * Bielefelder Katalog 1988 {{SORTIERUNG:Kirkpatrick, Don}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Arrangeur]] [[Kategorie:Boren 1905]] [[Kategorie:Storven 1956]] 6ha72bkk4oc8mdrjn6j0hg44z7meebg Ferteel iinjsen! 0 64418 1064814 993328 2026-05-10T08:34:16Z Hanhaiwen 59910 /* Winners */ vun 2024 toföögt 1064814 wikitext text/x-wiki '''Ferteel iinjsen!''' (noordfreesch för ''Vertell ees!'') is en Schrievwettstriet, de von [[NDR 1 Welle Nord]] utropen is un tohoop mit dat [[Nordfriisk Instituut]] all twee Johr vergeven warrt. Dat eerste Maal ''Ferteel iinjsen!'' geev dat 2001. De Winnergeschichten warrt mit 500, 300, 250 un 100 Euro belohnt. De Priesgeller kaamt von de [[Spoorkass]]en ut de Region. == Winners == {| class="Tabell" |- ! Johr || Thema || Titel Winner || Winner || Titel Tweten || Tweten || Titel Drüdden || Drüdden || Titel Veerten || Veerten || Titel Föfften || Föfften || Titel Publikumspries || Publikumspries |- | 2001 || Unerwäis || ''Bluat fuar tau Stünen'' || [[Hans-Joachim Meyer (Schriever)|Hans-Joachim Meyer]] || || || || || || || || || || |- | 2002 || Uun a knip || || || || || || || || || || || || |- | 2004 || Feerientid || || || || || || || || || || || || |- | 2006 || Besäk || ''Besäk önjt eenhärnge'' || Thora Kahl || ''En selten Beseek'' || Björn Ketelsen || ''Wüfensbeschük'' || Britta Weinbrandt || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs || || Gary Funck || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs |- | 2008 || Naibers || ''Di ual Jacob'' || Nora Grevenitz || ''At naiberswüf'' || Antje Tadsen || ''Hüfol liidj paase iin uun noibüürs dörnsk?'' || Gesche Roeloffs || ''50 miljoone kilomeeter san ai nooch'' || Gary Funck || ''Wön­ger'' || Ellin A. Nickelsen || || |- | 2010 || Uun a naacht || ''Tante Liesbeth ütj Amerikoo'' || Antje Tadsen || ''Uun a naacht'' || Ellin A. Nickelsen || ''As et jâcht ütging'' || Gary Funck || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen || ''Zombie-Club'' || Nicole Quinten || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen |- | 2012 || Wat for da bjarne/jongen/Künner || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen || ''Mååst ferjin'' || Gary Funck || ''Iansis en stäär uunfaade'' || Andrea Hölscher || Kinnerpries: * ''Schåt önjt hoolting'' * ''Di ferswünen Prins'' * ''Di latje'' | Kinnerpries: * Henriette Boysen * Merten Frank * Nis Ove Kahl | - || - || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen |- | 2014 || Hartklopin || ''Diling schal en besuneren däi weese'' || Lena Grützmacher || ''Plachte'' || Gary Funck || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen || ''Operatiuun Hartklopin'' || Gesche Roeloffs || ''Gerochtighaid'' || Laura Eileen Timm || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen |- | 2016 || Wat'n lok || ''Wat en lok'' || Ellin Nickelsen || || || || || || || || || || |- | 2018 || Dåt jarst tooch/At iarst feer/Dit jest Mol || || || || || || || || || || || || |- | 2020 || Ales ööders || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke || ''Üübmool as ales ölers'' || Ellin Nickelsen || ''Stella'' || Antje Tadsen || ''Wiar det en guden toocht'' || Gesche Mengel || ''Uun a nöös pület - 2023'' || Andrea Hölscher || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke |- |2022 | | | | | | | | | | | | | |- |2024<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Ferteel-Iinjsen-Beste-Friesisch-Geschichten-auf-Foehr-praemiert,ferteel250.html |titel="Ferteel iinjsen": Beste Friesisch-Geschichten prämiert - das sind die Gewinner |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2024-11-23 |abruf=2026-05-09 |sprache=de}}</ref> |Teew |''As det ai en guden toocht?'' |Gesche Roeloffs |''Eftertaank'' |Gesa Hering |''Aw en nai laawen'' |Jan Niklas Heinrich |''Huar wääl dü hen?'' |Fine Ganzel |''Twasche eebe än flödj'' |Rike Jessen | | |} [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Noordfreesch]] q2trsmen4c2tn7bv02jkvo10fxidcn4 1064815 1064814 2026-05-10T08:35:47Z Hanhaiwen 59910 Footnoten inföögt 1064815 wikitext text/x-wiki '''Ferteel iinjsen!''' (noordfreesch för ''Vertell ees!'') is en Schrievwettstriet, de von [[NDR 1 Welle Nord]] utropen is un tohoop mit dat [[Nordfriisk Instituut]] all twee Johr vergeven warrt. Dat eerste Maal ''Ferteel iinjsen!'' geev dat 2001. De Winnergeschichten warrt mit 500, 300, 250 un 100 Euro belohnt. De Priesgeller kaamt von de [[Spoorkass]]en ut de Region. == Winners == {| class="Tabell" |- ! Johr || Thema || Titel Winner || Winner || Titel Tweten || Tweten || Titel Drüdden || Drüdden || Titel Veerten || Veerten || Titel Föfften || Föfften || Titel Publikumspries || Publikumspries |- | 2001 || Unerwäis || ''Bluat fuar tau Stünen'' || [[Hans-Joachim Meyer (Schriever)|Hans-Joachim Meyer]] || || || || || || || || || || |- | 2002 || Uun a knip || || || || || || || || || || || || |- | 2004 || Feerientid || || || || || || || || || || || || |- | 2006 || Besäk || ''Besäk önjt eenhärnge'' || Thora Kahl || ''En selten Beseek'' || Björn Ketelsen || ''Wüfensbeschük'' || Britta Weinbrandt || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs || || Gary Funck || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs |- | 2008 || Naibers || ''Di ual Jacob'' || Nora Grevenitz || ''At naiberswüf'' || Antje Tadsen || ''Hüfol liidj paase iin uun noibüürs dörnsk?'' || Gesche Roeloffs || ''50 miljoone kilomeeter san ai nooch'' || Gary Funck || ''Wön­ger'' || Ellin A. Nickelsen || || |- | 2010 || Uun a naacht || ''Tante Liesbeth ütj Amerikoo'' || Antje Tadsen || ''Uun a naacht'' || Ellin A. Nickelsen || ''As et jâcht ütging'' || Gary Funck || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen || ''Zombie-Club'' || Nicole Quinten || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen |- | 2012 || Wat for da bjarne/jongen/Künner || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen || ''Mååst ferjin'' || Gary Funck || ''Iansis en stäär uunfaade'' || Andrea Hölscher || Kinnerpries: * ''Schåt önjt hoolting'' * ''Di ferswünen Prins'' * ''Di latje'' | Kinnerpries: * Henriette Boysen * Merten Frank * Nis Ove Kahl | - || - || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen |- | 2014 || Hartklopin || ''Diling schal en besuneren däi weese'' || Lena Grützmacher || ''Plachte'' || Gary Funck || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen || ''Operatiuun Hartklopin'' || Gesche Roeloffs || ''Gerochtighaid'' || Laura Eileen Timm || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen |- | 2016 || Wat'n lok || ''Wat en lok'' || Ellin Nickelsen || || || || || || || || || || |- | 2018 || Dåt jarst tooch/At iarst feer/Dit jest Mol || || || || || || || || || || || || |- | 2020 || Ales ööders || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke || ''Üübmool as ales ölers'' || Ellin Nickelsen || ''Stella'' || Antje Tadsen || ''Wiar det en guden toocht'' || Gesche Mengel || ''Uun a nöös pület - 2023'' || Andrea Hölscher || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke |- |2022 | | | | | | | | | | | | | |- |2024<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Ferteel-Iinjsen-Beste-Friesisch-Geschichten-auf-Foehr-praemiert,ferteel250.html |titel="Ferteel iinjsen": Beste Friesisch-Geschichten prämiert - das sind die Gewinner |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2024-11-23 |abruf=2026-05-09 |sprache=de}}</ref> |Teew |''As det ai en guden toocht?'' |Gesche Roeloffs |''Eftertaank'' |Gesa Hering |''Aw en nai laawen'' |Jan Niklas Heinrich |''Huar wääl dü hen?'' |Fine Ganzel |''Twasche eebe än flödj'' |Rike Jessen | | |} == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Noordfreesch]] 9mcphpp5i8yc5f7gnwg1x65aoyqe8az 1064818 1064815 2026-05-10T09:13:40Z Hanhaiwen 59910 Mehr Winners inföögt 1064818 wikitext text/x-wiki '''Ferteel iinjsen!''' (noordfreesch för ''Vertell ees!'') is en Schrievwettstriet, de von [[NDR 1 Welle Nord]] utropen is un tohoop mit dat [[Nordfriisk Instituut]] all twee Johr vergeven warrt. Dat eerste Maal ''Ferteel iinjsen!'' geev dat 2001. De Winnergeschichten warrt mit 500, 300, 250 un 100 Euro belohnt. De Priesgeller kaamt von de [[Spoorkass]]en ut de Region. Af und an gifft dat ok extra Priesen för Kinners.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Undine Bischoff |url=https://www.amrum-news.de/2016/11/22/ferteel-iinjsen-friesischer-schreibwettbewerb-macht-lust-auf-diese-sprache/ |titel=Ferteel iinjsen – Friesischer Schreibwettbewerb macht Lust auf diese Sprache |werk=AmrumNews |datum=2016-11-22 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref> == Winners == {| class="Tabell" |- ! Johr || Thema || Titel Winner || Winner || Titel Tweten || Tweten || Titel Drüdden || Drüdden || Titel Veerten || Veerten || Titel Föfften || Föfften || Titel Publikumspries || Publikumspries !Titel Schölerpriese !Schölerpriese |- | 2001 || Unerwäis || ''Bluat fuar tau Stünen'' || [[Hans-Joachim Meyer (Schriever)|Hans-Joachim Meyer]] || || || || || || || || || || | | |- | 2002 || Uun a knip || || || || || || || || || || || || | | |- | 2004 || Feerientid || || || || || || || || || || || || | | |- | 2006 || Besäk || ''Besäk önjt eenhärnge'' || Thora Kahl || ''En selten Beseek'' || Björn Ketelsen || ''Wüfensbeschük'' || Britta Weinbrandt || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs || || Gary Funck || ''Beschük'' || Gesche Roeloffs | | |- | 2008 || Naibers || ''Di ual Jacob'' || Nora Grevenitz || ''At naiberswüf'' || Antje Tadsen || ''Hüfol liidj paase iin uun noibüürs dörnsk?'' || Gesche Roeloffs || ''50 miljoone kilomeeter san ai nooch'' || Gary Funck || ''Wön­ger'' || Ellin A. Nickelsen || || | | |- | 2010 || Uun a naacht || ''Tante Liesbeth ütj Amerikoo'' || Antje Tadsen || ''Uun a naacht'' || Ellin A. Nickelsen || ''As et jâcht ütging'' || Gary Funck || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen || ''Zombie-Club'' || Nicole Quinten || ''Zap-Zap-Zap'' || Rike Jessen | | |- | 2012 || Wat for da bjarne/jongen/Künner || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen || ''Mååst ferjin'' || Gary Funck || ''Iansis en stäär uunfaade'' || Andrea Hölscher ||– | – | – || – || ''Det stak faan Sven an Sheila'' || Ellin A. Nickelsen | * ''Schåt önjt hoolting'' * ''Di ferswünen Prins'' * ''Di latje'' | * Henriette Boysen * Merten Frank * Nis Ove Kahl |- | 2014 || Hartklopin || ''Diling schal en besuneren däi weese'' || Lena Grützmacher || ''Plachte'' || Gary Funck || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen || ''Operatiuun Hartklopin'' || Gesche Roeloffs || ''Gerochtighaid'' || Laura Eileen Timm || ''Hartklopen.de'' || Rike Jessen | | |- | 2016<ref name=":0" />|| Wat'n lok || ''Wat en lok'' || Ellin Nickelsen || || Thede Thießen|| || || || || || || || Rike Jessen | | |- | 2018<ref>{{Internetquelle |url=https://www.leck.de/10-friesischer-schreibwettbewerb-ferteel-iinjsen-siegerin-kommt-aus-leck/ |titel=10. friesischer Schreibwettbewerb „Ferteel iinjsen“ – Siegerin kommt aus Leck |werk=Gemeinde Leck |datum=2018 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Fuenf-Sieger-bei-Schreibwettbewerb-Ferteel-iinjsen%2Cferteel154.html |titel=Fünf Sieger bei Schreibwettbewerb "Ferteel iinjsen" |werk=Schleswig-Holstein Aktiv |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2018-11-25 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190819123842/https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Fuenf-Sieger-bei-Schreibwettbewerb-Ferteel-iinjsen,ferteel154.html |archiv-datum=2019-08-19 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref>|| Dåt jarst tooch/At iarst feer/Dit jest Mol || ''Tu lääs''|| Martje Momen Karstens|| ''En roosenen ufgung''|| Antje Tadsen|| ''Lätj iinjfåch lüüs''|| Thomas Steensen|| ''At as nimer to leed för en iarst geer''|| Merle Sievers|| ''85 C''|| Gesa Hering|| ''85 C'' | Gesa Hering | * ''Hofentlik dåt leest tooch'' * ''Min iarst feer ringridjen'' | * Momme Kahl * Kristin Carstensen |- | 2020<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Alle-Preise-gehen-an-Friesinnen,ferteel214.html |titel=Schreibwettbewerb Ferteel iinjsen: Friesinnen gewinnen |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2020-11-25 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref>|| Ales ööders || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke || ''Üübmool as ales ölers'' || Ellin Nickelsen || ''Stella'' || Antje Tadsen || ''Wiar det en guden toocht'' || Gesche Mengel || ''Uun a nöös pület - 2023'' || Andrea Hölscher || ''Trii letj wurden'' || Wiebke E. Lüdtke | | |- |2022<ref>{{Internetquelle |autor=Thede Thiessen |url=https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Foehrer-Schuelerin-gewinnt-beim-friesischen-Schreibwettbewerb-Ferteel-iinjsen,ferteel238.html |titel="Ferteel iinjsen": Föhrer Schülerin gewinnt friesischen Schreibwettbewerb |werk=Frasch for enarken - Friesisch für alle |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2022-11-30 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref> |Lätj et hood ai hinge |''En leewent lung'' |Anni Christiansen |''Nåågelt önjt heef'' |Kim Sanders |''As det ai en guden toocht?'' |Gesche Roeloffs |''A sprüng'' |[[Wilko Lücht]] |''Min ual aran'' |Tönnis Riewerts | | | | |- |2024<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/nachrichten/schleswig-holstein/Ferteel-Iinjsen-Beste-Friesisch-Geschichten-auf-Foehr-praemiert,ferteel250.html |titel="Ferteel iinjsen": Beste Friesisch-Geschichten prämiert - das sind die Gewinner |werk=Moin! Schleswig-Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2024-11-23 |abruf=2026-05-09 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kinka Tadsen |url=https://www.amrum-news.de/2024/11/29/ein-friesischer-nachmittag-mit-tollen-geschichten/ |titel=Ein friesischer Nachmittag mit tollen Geschichten … |werk=AmrumNews |datum=2024-11-29 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref> |Teew |''As det ai en guden toocht?'' |Gesche Roeloffs |''Eftertaank'' |Gesa Hering |''Aw en nai laawen'' |Jan Niklas Heinrich |''Huar wääl dü hen?'' |Fine Ganzel |''Twasche eebe än flödj'' |Rike Jessen |''Huar wääl dü hen?'' |Fine Ganzel | | |} == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Utteknung]] [[Kategorie:Noordfreesch]] 3ebwcwu9frhgdt9w3glv8i9vk323pmx Lennie Tristano 0 73217 1064828 1019282 2026-05-10T11:23:39Z Eastfrisian2 58044 1064828 wikitext text/x-wiki [[Datei:Lennie Tristano 1947 (Gottlieb).jpg|mini|hochkant=1.2|Lennie Tristano, ca. 1947.<br /> Fotografie vun [[William P. Gottlieb]].]] [[Datei:Bill Harris, Denzil Best, Flip Phillips, Billy Bauer, Lennie Tristano, Chubby Jackson, 1947.jpg|miniatur|hochkant=1.2|[[Bill Harris (Jazzmusiker)|Bill Harris]], [[Denzil Best]], [[Flip Phillips]], [[Billy Bauer]], Lennie Tristano, [[Chubby Jackson]], ca. September 1947.<br /> Fotografie vun [[William P. Gottlieb]].]] '''Leonard Joseph „Lennie“ Tristano''' (* [[19. März]] [[1919]] in [[Chicago]], [[Illinois]]; † [[18. November]] [[1978]] in [[New York City|New York]]) weer en US-amerikaansch [[Jazz]]musiker, [[Pianist]] un Multiinstrumentalist, [[Arrangeur]], [[Komponist]] un Musikpädagoog. He wurrn den Stilrichten [[Bebop]], [[Cool Jazz]] un [[Modal Jazz]] bit to de Vörwegnahm vun den klassischen [[Free Jazz]] vun de 1960er Johren toordnet. == Leven == Tristano weer dat tweete vun veer Kinner vun italieensch Inwannerer. He harr all as Veerjohriger mit dat Klaveerspelen anfungen, anfangs ünnerricht vun sien Moder, de nebenberoplich Opernssingerin un Pianistin weer. As Folg vun de grasseeren [[Spaansch Gripp]] kunn he nich goot kieken un mit teihn Johren weer he völlig [[Blindheit|blind]]. 1928 bit 1938 hett he in Chicago en School för Blinde besöcht, wo he buterdem Musiktheorie, Cello, Klarinette un Tenorsaxophon lehrn dee, un dornah bit to sien Afsluss 1943 dat American Conservatory of Music, mit en vörwegend klassisch Utbillen – vör allen hett he sück dor mit [[Johann Sebastian Bach|Bach]] befaat. Nebenbi speel he in Chicago Jazz un fung nah sien Afsluss an to ünnerichten. To sien eerst Schölers tellen [[Lee Konitz]] un de Komponist [[Bill Russo]]. 1946 is he nah New York trucken un hett eegen Combos grünnd (Trio bis Sextett), to de insbesünnere de Gitarrist [[Billy Bauer]] un de Tenorsaxophonist [[Warne Marsh]] (de bi hüm af 1948 studeeren dee) hörrn deen, En wieder wichtig Mitspeler weer de Oltsaxophonist [[Lee Konitz]] ut dat [[Claude Thornhill]] Orchestra, de dormals ok bi [[Gil Evans]] un [[Miles Davis]] mitspelen deen. Buterdem speel he mit Musikern as [[Charlie Parker]] un [[Dizzy Gillespie]]. He kreeg so völ Upmarksomkeit, dat he vun den [[Metronome Magazine|Metronome]] 1947 to’n Musiker vun dat Johr wählt wurr (de Metronome-Journalist [[Barry Ulanov]] weer een vun sien iefergsten Förspreker). Tristano is mit sien Grupp in disse Tiet neben Evans un Davis mit [[Gerry Mulligan]], [[John Lewis (Pianist)|John Lewis]] en vun de wesentlich Paddmaaker vun den ut den Bebop aftwieegen [[Cool Jazz]]. To sien markant Stücken tellen de in’ Mai 1949 inspeelten Improvisatschonen ''Digression'' un ''Intuition'' up dat Album ''[[Crosscurrents]]'' mit Konitz, Marsh, Bauer, [[Arnold Fishkin]] (b), Harold Granowsky un [[Denzil Best]] (beid dr); den Stellenwert vun twee wiedere inspeelt Stücken mit free Improvisatschonen hett Produzent [[Pete Rugolo]] nich erkannt (de Upnahmen keemen nich in’t Archiv). De Stil vun Tristano is besünners wegen sien Aart interessant, bit to dree unafhängig Taktaarten to spelen un innanner to verweeven. 1951 hett he in New York en Jazzschool grünnd, de eerste vun hör Aart, bi de ünner annern sien Schölers Bauer, Konitz, Marsh un de Pianist [[Sal Mosca]] ünnerrichten deen. 1955 entstunnen de legendären Titel ''Requiem'', ''Line Up'' un ''Turkish Mambo'' as ok Live-Upnahmen mit Lee Konitz, de denn up sien Debütalbum ''[[Lennie Tristano (Album)|Lennie Tristano]]'' up [[Atlantic Records|Atlantic]] rutbrocht wurrn sünd. Sessions un Upnahmen wurrn bi Tristano af 1956 selten. He konzentreer sück up dat Ünnerrichten un is blots af un to in dat „Half Note“ uptreeden. Up ''Descent into the Maelstrom'' hett he sien Experimente mit [[Overdub|Overdubs]]-Techniken fortsett. 1965 tour Tristano een Mal dör Europa, 1968 harr he sien letzten apenlichen Upträe in den USA. Bit to sien Dood 1978 hett he aber wieder Ünnerricht geven. Twee vun de Kinner vun Lennie Tristan ut sien tweet Ehe mit Carol Miller, de Slagtüüchspelerin [[Carol Tristano]] un de Gitarrist Bud Tristano, pleegen sien musikalisch Arv. == Tristano-School vun de fröhen [[Modern Jazz]] == Tristano hett tonächst bi sück to Huus ünnerricht un hett later en School in de 317 East 32<sup>nd</sup> Street, New York apen maakt. 1956 hett he de School dichtmaakt un vun Long Island ut ünnerricht. Sien Methoden harrn as Inholt de Utnannersetten mit den Barock, insbesünnere mit [[Johann Sebastian Bach]]. As Vörbiller in’ Jazz gellen [[Louis Armstrong]], [[Earl Hines]], [[Roy Eldridge]], [[Lester Young]], [[Charlie Christian]], [[Charlie Parker]] un [[Bud Powell]]. De Soli vun disse (in’ Grunn bannig begrenzt) Utwahl vun Musikern wurrn vun Upnahmen transkribeert un nahsungen, later nahspeelt. Wichtig is generell, dat tonächst de Basis gründlich afdeckt wurr: Bevör sück de Studenten mit dat Instrument befaaten deen, mussen se nich blots all singen können, sondern ok stuur grundleggend rhythmische as ok polyrhythmische Übungen beherrschen. Doruphen hemm se de Stücke in all Toonarten lehrt, sowohl in Dur as ok in Moll un hemm sück detailleert mit de Harmonien un Strukturen vun en jeden Akkord befaat. Letztendlich betekent Tristano aber de Melodie as wichtigst Element vun de Musik un de Improvisatschoon. En wieder musikalisch Merkmal vun sien Lehre regel wietgahnd de Rull vun de Rhythmusgrupp in de Band; Slagtüüchspeler un Bassist weern eenig blots „timekeeper“, se hemm för en stabil Grundlaag sörgt, de den Solisten hör waghalsigen Verschuuven un harmonisch Utflüüg erlooven dee. Faken wurrn de Tristano-Bands wegen disse Gepflogenheit bi Publikum un Kritikern as to wenig interaktiv un dynamisch empfunnen. Wegen disse as beherrscht, ünnerköhlt un intellektuell empfunnen Speelwies entstunn ok der Begreep [[Cool Jazz]]. Regelmatig funnen in de Tristano-School Sessions statt. Tristano geev tallriek Konzerte tosommen mit sien best Studenten; ok Studioupnahmen wurrn maakt. Dorbi wurrn de inöövt Kompositschonen, faken komplizeert Melodieliens över bekannte Standards, upführt un upnommen, ok Inventschonen vun Bach (in dat Duo Marsh/Konitz) hörrn to dat Programm. För völ vun sien Schöler, dorünner [[Lee Konitz]], [[Billy Bauer]], [[Peter Ind]], Lloyd Lifton, [[Warne Marsh]] weer Lennie Tristano nich blots Mentor, sonnern en Aart Vaderfigur un „Rundum-Vörbild“. Eenig Studenten hemm johrelang bi hüm studeert, insbesünnere Warne Marsh kunn sück – wenn överhoopt – över lang Tiet vun sien Lehrer lösen. Wiedere Tristano-Schöler weern [[Bill Russo]], [[Connie Crothers]], [[Lenny Popkin]], [[Sal Mosca]], [[Sheila Jordan]], [[Bill Evans (Pianist)|Bill Evans]], [[Fran Canisius]], [[Betty Scott]], [[Souren Baronian]], [[Jeff Morton]], [[Willie Dennis]], [[Don Ferrara]], [[David Liebman|Dave Liebman]], [[Alan Broadbent]] un Rockgitarrist [[Joe Satriani]]. Ebenfalls typisch för Lennie Tristano un sien Anhänger weer dat Bewusstmaaken vun musikabler Achtergründe un Randberieken vun de Musik. De Kring hett sück mit de [[Psychoanalyse]], to’n Bispeel mit Wetenschapler as [[Sigmund Freud]] un [[Wilhelm Reich]] befaat. Dat wurr över dat Inflooten vun Empfindungen in de Musik diskuteert. Tristano weer gegen jeden Kommerz, hett up Veranstalter un Cafébesitter schullen, de de Künstler utbeuten dee un hör dwungen, sück entweder musikalisch antopassen oder to „verhungern“ („…either conform, comercially, or starve.“). Sien Meenen nah drüff kien Kunstform dör de Forderungen vun de Sellschap in hör free Entfaltung hinnert wurrn. == Rezeptschoon == Mögelkerwies seech Lennie Tristano sien Methood as en „witt“ Herangahnswies an den Jazz. Besünners andahn weer he vun europääsch Komponisten ([[Johann Sebastian Bach]] oder [[Bela Bartók]]). Sien överwegend Repertoire enthull meest kien Blues, aber völ Stücke vun witt Musikern as [[George Gershwin]], [[Jerome Kern]] un [[Cole Porter]]. De Tristano- Schöler Warne Marsh hett sück faken to de Diskrimineeren vun witt Musikern in’ Jazz ütert, de he ständig erfohren muss. Völ hemm in de Tiet de Meenen vertreeden, dat Witte nich in de Laag weern, Jazz to verstahn un to spelen. Relativ selten keem dat to en Tosommenspeel tüschen Tristano-Anhängern un afroamerikaaich Musikern. Eenige Afroamerikaner, to’n Bispeel [[Charlie Parker]] un [[Max Roach]], hemm aber liekers hör Bewunderung för den Stil vun Tristano utdrückt un keemen gelegentlich ok bi Sessions in de sien School. En grooten Infloot hett Tristano aber up [[Charles Mingus]] utöövt, de in sien Jazzworkshops (af 1953) mit völTristano-Schölern (as [[Teo Macero]], [[John LaPorta]]) tosommenspeelt un in sien Proov- un Improvisatschoonspraxis völ vun hüm lehrt hett. Mingus sülvst studeer Anfang vun de 1950er Johren bi Tristano. Sien fröhe Inspeelungen ''I Can’t Get Started With You'' (1946) wurrn in de Wirelist [[The Wire’s “100 Records That Set the World on Fire (While No One Was Listening)”]] upnommen. ==Ehrungen== 1979 wurr he in de [[Down Beat Jazz Hall of Fame]] wählt. Lennie Tristano wurr 2002 in de [[Big Band and Jazz Hall of Fame]] upnommen un is ok in de [[American Jazz Hall of Fame]] upnommen wurrn. 2015 wurr he in de [[billboard Jazz Hall of Fame]] inschreeven. == Diskografie == * ''Intuition'' (1946–52; Box 4 CD + Booklet 40 S.(en), compil. 2003 Proper/mcps) * ''Live in New York'' (1949; with Lee Konitz, Warne Marsh, Billy Bauer u.&nbsp;a., compil. 2004 by Jazz Door) * ''Crosscurrents'', Capitol 1949 (as Album eerst 1972) * ''Descent into the Maelstrom'', Inner City 1952 * ''[[Lennie Tristano (Album)|Lennie Tristano]]'' ([[Atlantic Records|Atlantic]], 1956) == Sammlung == * ''The Complete [[Atlantic Records|Atlantic]] Recordings of Lennie Tristano, [[Lee Konitz]] & [[Warne Marsh]] (1955-58)'' – ([[Mosaic Records|Mosaic]] - 1997) – 10 LPs oder 6 CDs – '''Lennie Tristano''' p mit Lee Konitz, [[Gene Ramey]], [[Art Taylor]], [[Peter Ind]], [[Jeff Morton]] dm - '''Lee Konitz''' as mit [[Sal Mosca]], Peter Ind, [[Dick Scott]] dm, [[Billy Bauer]], [[Arnold Fishkind]] b, [[Jimmy Rowles]], [[Leroy Vinnegar]], [[Shelly Manne]], [[Don Ferrara]] - '''Lee Konitz & Warne Marsh ts''' mit Sal Mosca, Billy Bauer, [[Oscar Pettiford]], [[Kenny Clarke]], [[Ronnie Ball]] p - '''Warne Marsh''' mit Ronnie Ball, [[Paul Chambers]], [[Philly Joe Jones]], [[Paul Motian]] == Literatur == * Peter Ind: ''Jazz Visions – Lennie Tristano and His Legacy''. Equinox, London 2005. * Eunmi Shim: ''Lennie Tristano: His Life in Music''. University of Michigan Press, Ann Arbor 2007, ISBN 0-472-11346-1 == Weblenken == * [http://www.lennietristano.com/ Informatschonen un Diskografie] * [http://www.jazzdisco.org/tristano/ Umfaaten Diskografie mit Sessionografie] {{Normdaten|TYP=p|GND=131500139|LCCN=n/82/25136|VIAF=24788641}} {{SORTIERUNG:Tristano, Lennie}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Pianist]] [[Kategorie:Arrangeur]] [[Kategorie:Boren 1919]] [[Kategorie:Storven 1978]] 76k1ektdy3ee11eakud8bciu2tv2e0l Billy Maxted 0 140103 1064829 936579 2026-05-10T11:25:54Z Eastfrisian2 58044 1064829 wikitext text/x-wiki '''William George „Billy“ Maxted''' (* [[21. Januar]] [[1917]] in [[Racine (Wisconsin)]]; † [[11. Oktober]] [[2001]] in [[Fort Lauderdale]]) weer en US-amerikaansch [[Jazzpianist]] un [[Arrangeur]]. Maxted hett van 1937 bit 1940 an de [[Juilliard School]] studeert un speel nebenher mit [[Ben Pollack]], [[Red Nichols]] (1937 bit 1940) un [[Teddy Powell]]. 1940 bit 1942 speel he in de [[Bigband]] vun [[Will Bradley]], deen in de US-Navy un hett af 1945 en eegen [[Dixieland (Jazz)|Dixieland]]-Band in New York (''The Manhattan Jazz Group'') leit. He hett för [[Benny Goodman]] un [[Claude Thornhill]] arrangeert un 1947/48 hett he en Band mit [[Ray Eberle]] leit. In de 1950er-Johren speel he ünner annern mit [[Bobby Hackett]], [[Phil Napoleon]], [[Billy Butterfield]], [[Pee Wee Erwin]] un [[John Dengler]] in New York un harr dor eegen Combos. In de 1950er un 1960er-Johren hett he mehrere Platten ünner eegen Naam upnommen. He speel gern [[Boogie-Woogie]] un [[Stride-Piano]] un in [[Greenwich Village]] faken in dat Nick’s, wo he Huuspianist weer. 1959 harr [[Reg Owen]] mit de Kompositschoon ''Manhattan Spiritual'' vun Maxted en Top-10 Hit. 1961 truck he nah Fort Lauderdale. Neben Upnahmen ünner eegen Naam, hett he ok mit Red Nichols, Pee Wee Erwin un [[Bob Crosby]] upnommen. == Literatur == * [[Carlo Bohländer]], Karl Heinz Holler, Christian Pfarr: ''[[Reclams Jazzführer]].'' 3., neubearbeitete und erweiterte Auflage. Reclam, Stuttgart 1989, ISBN 3-15-010355-X. == Weblinks == * [https://www.allmusic.com/artist/mn0001177450 Billy Maxted bi allmusic.com] {{Normdaten|TYP=p|GND=1014803187|LCCN=no/93/24844|VIAF=84969987}} {{SORTIERUNG:Maxted, Billy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1917]] [[Kategorie:Storven 2001]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Arrangeur]] kh8rphp3ou8nco2q4a1n92imsh5zi2o Bruker:Eastfrisian2 2 191996 1064806 1064474 2026-05-09T18:22:41Z Eastfrisian2 58044 1064806 wikitext text/x-wiki Bither weer ik as [[Bruker:Eastfrisian]] ünnerwegens. Mit en nee Computer weer de Siet nich mehr hertostellen. Also nu ünner de nee Naam. =Van mi anleggt Artikels= ==Automobilrennsport== [[Andrea Kimi Antonelli]] ==Bargen/Bargstieger== [[Wladimir Alexandrowitsch Karatajew]], [[Johannes Zumtaugwald]] ==Biathlon== ===Sportler=== [[Ragnhild Femsteinevik]], [[Lou Jeanmonnot]], [[Michal Krčmář]], [[Philipp Nawrath]], [[Justus Strelow]], [[Julia Tannheimer]] (6). === Veranstaltungen=== [[Olympisch Winterspelen 2026/Biathlon]] ==Football== [[Willy Baumgärtner]], [[Alfred Heiß]], [[Norbert Hof]], [[Albin Kitzinger]], [[Karl Koller (Footballspeler)]], [[Kees Kuijs]], [[Theodor Lohrmann]], [[Niccolò Pisilli]], [[François Remetter]] (9) ==Indianer== [[Yomba]] ==Kark== ===Paapst=== [[Anicetus]], [[Calixt I.]], [[Viktor I.]] ==Literatur== [[Louise Penny]] ==Maleree, Maler== [[Richard Parkes Bonington]], [[Margaret Sarah Carpenter]], [[Lovis Corinth]], [[Franz Obrien]] ==Musik== ===Jazz=== [[Aimé Barelli]], [[Cab Calloway]], [[Bruce Eisenbeil]], [[Gil Evans]], [[Jimmy Giuffre]], [[Percy Heath (Jazzmusiker)]], [[Bill Holman]], [[Jimmie Lunceford]], [[Dave Peyton]], [[Horace Silver]], [[Sarah Vaughan]], [[Mike Wofford]] (12). ===Rock/Pop=== [[Aliotta Haynes Jeremiah]], [[Sheena Easton]], [[The Last Dinner Party]], [[Three Dog Night]] ==Natschonalsozialismus (Lüüd, Wedderstand, Krieg usw.)== [[Paul von Hase]] ==Nobelpries== [[Philippe Aghion]], [[Sidney Altman]], [[Mary Elisabeth Brunkow]], [[Elias James Corey]], [[Hans Georg Dehmelt]], [[Jerome Isaac Friedman]], [[Pierre-Gilles de Gennes]], [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]], [[Peter Wilkinson Howitt]], [[Henry Way Kendall]], [[Susumu Kitagawa]], [[László Krasznahorkai]], [[María Corina Machado]], [[John Matthew Martinis]], [[Joel Mokyr]], [[Fred Ramsdell]], [[Richard Robson (Chemiker)]], [[Bert Sakmann]], [[William Forsyth Sharpe]], [[Richard Edward Taylor]], [[Omar Yaghi]] (21). ==Öörd un Städer== [[Kabul]], [[Manchester]], [[Niono]], [[Zandvoort]] (4) ==Politik== [[Günther Boekhoff]], [[Günther Bredehorn]], [[Gabriele Iwersen]], [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]], [[Philipp Raulfs]], [[Rita Süssmuth]] (6). ==Radsport== [[Adrie van der Poel]] ==Ruumfohrt== [[Oleg Germanowitsch Artemjew]], [[Jeffrey Alan Hoffman]], [[Juri Wassiljewitsch Malyschew]] ==Schach== [[Juraj Druska]], [[Božidar Đurašević]], [[Denis Kadrić]], [[Boris Tschatalbaschew]] ==Schauspeel== [[Amy Benkenstein]], [[Irene Dunne]], [[Henry Fonda]], [[Robert Fuller]], [[Mary Kerridge]], [[Penelope Milford]], [[Robert Morley]], [[Theresa Underberg]] (8) ==Slötter (un Borgen)== [[Slott Les Roches-Baritaud|Les Roches-Baritaud]], [[Slott Walzin|Walzin]] ==Swemmsport== [[Aileen Riggin]], [[David Wilkie (Swemmsportler)|David Wilkie]] 97r6ayqstb88ieocnzj571ozzlgkfln Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! 0 196976 1064819 1064117 2026-05-10T09:19:59Z Flaverius 21322 1064819 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen to könen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeidsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En [[Daglöhner|Daglöhnerkind]], dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>ref infögen</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertied. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“, also en unehlich op de Welt keem un dat sien Vader sachtens Hinnerk Grootholm is, de Söhn vun den mächtigen [[Amtsvörsteiher]] Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt un vertellt nich wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt se torüch mit ehren Söhn un den Steefvader, Hannes Schröder, enen Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene [[Määrken|Määrkenböker]]. Gau gaht de Kinner bi em to demödigen. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensaam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhlt, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Hoochtiet|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt, man seggt mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden [[Schandal|Schandalen]] un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen [[Grootknecht]] un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör Ausschweifungen. Lena Wiem un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’n [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op dn Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Stried verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Hoochtiedlt|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hängt em ene Fischkoppgirlaan över Grootholm siene Döör. Dr Amtsvörsteiher Grootholm röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Op’n 14. März brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Bladd steiht dat de Brand woll uut Wraak weer un jeedeen int Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luurt al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hochdeutscher Teil === Heine Steenhagen (hoogdüütsch Heinrich Steinhagen) is bi de Artillerie in Bohrenfeld. He het sik in enen autoritätsglövigen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quält, dat vun de Zivilisten bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun dat Militär to’n Vorbild nimmt. He snackt bloot noch hoogdüütsch un dwingt ook den Burensöhn hoog to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners Schiller to lesen, eben good billt In Druck to maken. Na twee Johren lött he sik na Rendsborg versetten, wo Ook Jörn Grootholm (Jürgen Grootholm) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat je mit sienen Dörp afreken kann un mit ene basige Karriere dat allen wiesen kann. Man Jörn Grootholm dagegen ist fründlich un her annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee uut de Kinnertied vergeten. Jörn büddt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Frühlingsball leert Heine de „vornehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Fro Wachtmeister Müller, de groot Iever för „klassische“ Bildung vörgivt un versöcht der betern Lüüd natoapen. Heine is deep beeindruckt un fängt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Sie hölt em man mit klugen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt Sik to verlöven, wenn hebdat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Sister wiesen. Se wiest en daar koold op hin, dat Jürgen Grootholm, de mit Heine tohoop ton Sergeanten beföddert worrn is, sien alleingen Konkurrent is un dathe en opt Best utn Weg rümen schall. Heine beslütt, Jürgen Grootholm to denunzeren, üm dat he sinen Verlööf överstreden harr, kort nachdem dat eben letzt Maal versöcht harr, sich mit Heine to versöhnen. Dem hochdeutschen Teil des Romans liegt ein reales Geschehen aus der Zeit von Peters' Militärzeit zugrunde, einer Zeit der persönlichen Entwicklung und ästhetischen Wende für den Schriftsteller: "Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!"<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen de in Tied op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat „[[Schölerbeer]]“ oder auch dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de „[[Kindsfoot]]“, en Drepen bi de Dööp vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, d [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehren: so maakt Sik die Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen dorwegen torüch na Vollsteed, vunwegen dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in der Oorntiet dat Dörp in Streit verlaten het. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Rieke, de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken kaamt. Heine siene Tied in de Rendborger Kaseern beschrifft dat hoge Ansehen von dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex, de militärsche Prunk un de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Syphilis, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, se sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit der Macht ümtogahn: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in einen Kooplüüd acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freuen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (S. 231) Weertschopliche Interessen jümmers vör der Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt bin den Schriever Peters soeben Humor un Ironie war afmillert. In Betog op de Spraak vun den Romaan is de Phraseologie een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939) beschrieben harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in der wöördliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sünd in’n Anhang vun "Heine Steenhagen" ok Peters siene "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" ruutbrocht worrn, in de Peters sien Leevdbekenntnis an dat Plattdüütsche un ene Anter op de Lüüd, de em vörholen harrn, dat de Vördrag över „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, dr Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un troschüllig un lichtglöövsch weddergifft: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) För Heine sien Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediaale Betöög inbett. Dör dat Wark treckt sik reale un utdachte Zitaten. De Gesamtstruktuur wiest op dat Genre vun den Bildungsroman, övernimmt sien typsche Kennteken un brickt se ironisch. In’n hochdüütschen Deel sünd vör allem klassische Zitaten ut [[Wallenstein]] un [[Minna von Barnhelm]] to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De positiven un negativen Vörbiller, an de sik de Protagonist in sien „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is en mehrseitig [[Pastiche]] vun Ünnerhoolungsliteratuur üm 1900. Dat begrünnt Heines trivialliterarisch prägte Opstiegsdrööm un sien kindlichen Bovarysmus. Op de Tradition vun den Bildungsroman wiest u. a.:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (z. B. in [[Der grüne Heinrich]] un [[Stopfkuchen]]); * de dörlopen Bildungsstufen: Auseensetten mit dat Öllernhuus, Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erotische Erfohrungen un de Kontakt to dat politische Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativer Bildungsroman: keen Vollendung oder Integration, man en Afbreken vun de Entwicklung; * Erzieherfiguren, de den Helden begeleiden un kommenteren; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in soziologischen Sinn (vgl. [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat hett, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), worin he ok op [[Der Zauberberg]] un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Held as „I == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leeft in Peters sien Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) is in vele Ogen en Soort Broder vun Heine. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un mislukten Buur lidd he ünner sien Armod, de vernedernde Afhängigkeit vun staatliche Ünnerstütten un dat fehlen gesellschaftliche Ansehn. Wogegen Heine sien Frustratschoon to blinde Ünnerordnung bi dat preußische Militär un brutale Opstiegsfantasien föhrt, sluut sik Franz Wende – ok en stark unreife Persoon – eerst den [[Nationalsozialismus]] un later de [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)|Landvolkbewegung]] an. Na en Gefängnisstraaf kehrt he sik af un find wedder to dat eenfache buerliche Leven sien Vörfohren torügg. In’t Middelpunt vun den stark politischen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Froog na de Oorsaken vun Radikaliseren un Extremismus. De Schulleiterin vun Pahlen fasst dat so tosam: {{Zitat|Franz Wende is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist bringen, wo he – as ik meen – sien Gaven för de Gesellschaft nutten kann, denn warrt he mol Bomben smieten. Wi dörft em nich in de Armen vun extreme Parteien drängen.}} De Vertellen, en Weimarer Variante vun ''Heine Steenhagen'', nimmt meerdere Motiven un Szenen ut dat frühe Wark op un verarbeidt ok autobiographische Elementen. Se wiest Peters sien klare Sicht op de Trägergruppen vun radikale politische Beweegungen an de rechte un linke Rann. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F.E. Peters vun de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [de enige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, Kern Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut’n Nalaat vun den Arven un Typoskript ut’n Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript utc’n Nalaat bin de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] hqo0disq0w1zkzcyg3b35w4lgt1xnsw 1064820 1064819 2026-05-10T09:20:54Z Flaverius 21322 /* Franz Wende im Frühjahrssturm */ 1064820 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen to könen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeidsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En [[Daglöhner|Daglöhnerkind]], dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>ref infögen</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertied. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“, also en unehlich op de Welt keem un dat sien Vader sachtens Hinnerk Grootholm is, de Söhn vun den mächtigen [[Amtsvörsteiher]] Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt un vertellt nich wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt se torüch mit ehren Söhn un den Steefvader, Hannes Schröder, enen Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene [[Määrken|Määrkenböker]]. Gau gaht de Kinner bi em to demödigen. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensaam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhlt, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Hoochtiet|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt, man seggt mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden [[Schandal|Schandalen]] un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen [[Grootknecht]] un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör Ausschweifungen. Lena Wiem un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’n [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op dn Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Stried verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Hoochtiedlt|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hängt em ene Fischkoppgirlaan över Grootholm siene Döör. Dr Amtsvörsteiher Grootholm röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Op’n 14. März brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Bladd steiht dat de Brand woll uut Wraak weer un jeedeen int Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luurt al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hochdeutscher Teil === Heine Steenhagen (hoogdüütsch Heinrich Steinhagen) is bi de Artillerie in Bohrenfeld. He het sik in enen autoritätsglövigen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quält, dat vun de Zivilisten bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun dat Militär to’n Vorbild nimmt. He snackt bloot noch hoogdüütsch un dwingt ook den Burensöhn hoog to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners Schiller to lesen, eben good billt In Druck to maken. Na twee Johren lött he sik na Rendsborg versetten, wo Ook Jörn Grootholm (Jürgen Grootholm) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat je mit sienen Dörp afreken kann un mit ene basige Karriere dat allen wiesen kann. Man Jörn Grootholm dagegen ist fründlich un her annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee uut de Kinnertied vergeten. Jörn büddt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Frühlingsball leert Heine de „vornehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Fro Wachtmeister Müller, de groot Iever för „klassische“ Bildung vörgivt un versöcht der betern Lüüd natoapen. Heine is deep beeindruckt un fängt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Sie hölt em man mit klugen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt Sik to verlöven, wenn hebdat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Sister wiesen. Se wiest en daar koold op hin, dat Jürgen Grootholm, de mit Heine tohoop ton Sergeanten beföddert worrn is, sien alleingen Konkurrent is un dathe en opt Best utn Weg rümen schall. Heine beslütt, Jürgen Grootholm to denunzeren, üm dat he sinen Verlööf överstreden harr, kort nachdem dat eben letzt Maal versöcht harr, sich mit Heine to versöhnen. Dem hochdeutschen Teil des Romans liegt ein reales Geschehen aus der Zeit von Peters' Militärzeit zugrunde, einer Zeit der persönlichen Entwicklung und ästhetischen Wende für den Schriftsteller: "Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!"<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen de in Tied op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat „[[Schölerbeer]]“ oder auch dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de „[[Kindsfoot]]“, en Drepen bi de Dööp vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, d [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehren: so maakt Sik die Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen dorwegen torüch na Vollsteed, vunwegen dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in der Oorntiet dat Dörp in Streit verlaten het. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Rieke, de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken kaamt. Heine siene Tied in de Rendborger Kaseern beschrifft dat hoge Ansehen von dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex, de militärsche Prunk un de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Syphilis, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, se sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit der Macht ümtogahn: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in einen Kooplüüd acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freuen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (S. 231) Weertschopliche Interessen jümmers vör der Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt bin den Schriever Peters soeben Humor un Ironie war afmillert. In Betog op de Spraak vun den Romaan is de Phraseologie een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939) beschrieben harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in der wöördliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sünd in’n Anhang vun "Heine Steenhagen" ok Peters siene "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" ruutbrocht worrn, in de Peters sien Leevdbekenntnis an dat Plattdüütsche un ene Anter op de Lüüd, de em vörholen harrn, dat de Vördrag över „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, dr Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un troschüllig un lichtglöövsch weddergifft: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) För Heine sien Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediaale Betöög inbett. Dör dat Wark treckt sik reale un utdachte Zitaten. De Gesamtstruktuur wiest op dat Genre vun den Bildungsroman, övernimmt sien typsche Kennteken un brickt se ironisch. In’n hochdüütschen Deel sünd vör allem klassische Zitaten ut [[Wallenstein]] un [[Minna von Barnhelm]] to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De positiven un negativen Vörbiller, an de sik de Protagonist in sien „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is en mehrseitig [[Pastiche]] vun Ünnerhoolungsliteratuur üm 1900. Dat begrünnt Heines trivialliterarisch prägte Opstiegsdrööm un sien kindlichen Bovarysmus. Op de Tradition vun den Bildungsroman wiest u. a.:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (z. B. in [[Der grüne Heinrich]] un [[Stopfkuchen]]); * de dörlopen Bildungsstufen: Auseensetten mit dat Öllernhuus, Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erotische Erfohrungen un de Kontakt to dat politische Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativer Bildungsroman: keen Vollendung oder Integration, man en Afbreken vun de Entwicklung; * Erzieherfiguren, de den Helden begeleiden un kommenteren; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in soziologischen Sinn (vgl. [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat hett, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), worin he ok op [[Der Zauberberg]] un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> An’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de Held as „I == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leeft in Peters sien Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) is in vele Ogen en Soort Broder vun Heine. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un mislukten Buur lidd he ünner sien Armod, de vernedernde Afhängigkeit vun staatliche Ünnerstütten un dat fehlen gesellschaftliche Ansehn. Wogegen Heine sien Frustratschoon to blinde Ünnerordnung bi dat preußische Militär un brutale Opstiegsfantasien föhrt, sluut sik Franz Wende – ok en stark unreife Persoon – eerst den [[Nationalsozialismus]] un later de [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)|Landvolkbewegung]] an. Na en Gefängnisstraaf kehrt he sik af un find wedder to dat eenfache buerliche Leven sien Vörfohren torügg. In’t Middelpunt vun den stark politischen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Froog na de Oorsaken vun Radikaliseren un Extremismus. De Schulleiterin vun Pahlen fasst de zentrale Botschaft vun de Vertellen so tosam: {{Zitat|Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.|<small>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist bringen, wo he – as ik meen – sien Gaven för de Gesellschaft nutten kann, denn warrt he mol Bomben smieten. Wi dörft em nich in de Armen vun extreme Parteien drängen.“</small>}} ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', stellenwies en Weimarer Variante vun ''Heine Steenhagen'', nimmt verschedene Motiven un Szenen ut den frühen Bildungsroman op un verarbeidt ok autobiographische Elementen. Dat Wark dokumenteert an’n Vöravend vun Hitlers Machtövernahme Peters sien klare Sicht op de Trägergruppen vun radikale politische Strömungen an’n rechten as ok linken Rand. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F.E. Peters vun de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [de enige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, Kern Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut’n Nalaat vun den Arven un Typoskript ut’n Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript utc’n Nalaat bin de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] rvpj2k5lxvqvxxiq3ep2ffjfr2hsftq 1064821 1064820 2026-05-10T09:23:34Z Flaverius 21322 /* Intermedialität */ 1064821 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen to könen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeidsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En [[Daglöhner|Daglöhnerkind]], dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>ref infögen</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertied. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“, also en unehlich op de Welt keem un dat sien Vader sachtens Hinnerk Grootholm is, de Söhn vun den mächtigen [[Amtsvörsteiher]] Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt un vertellt nich wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt se torüch mit ehren Söhn un den Steefvader, Hannes Schröder, enen Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene [[Määrken|Määrkenböker]]. Gau gaht de Kinner bi em to demödigen. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensaam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhlt, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Hoochtiet|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt, man seggt mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden [[Schandal|Schandalen]] un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen [[Grootknecht]] un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör Ausschweifungen. Lena Wiem un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’n [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op dn Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Stried verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Hoochtiedlt|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hängt em ene Fischkoppgirlaan över Grootholm siene Döör. Dr Amtsvörsteiher Grootholm röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Op’n 14. März brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Bladd steiht dat de Brand woll uut Wraak weer un jeedeen int Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luurt al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hochdeutscher Teil === Heine Steenhagen (hoogdüütsch Heinrich Steinhagen) is bi de Artillerie in Bohrenfeld. He het sik in enen autoritätsglövigen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quält, dat vun de Zivilisten bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun dat Militär to’n Vorbild nimmt. He snackt bloot noch hoogdüütsch un dwingt ook den Burensöhn hoog to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners Schiller to lesen, eben good billt In Druck to maken. Na twee Johren lött he sik na Rendsborg versetten, wo Ook Jörn Grootholm (Jürgen Grootholm) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat je mit sienen Dörp afreken kann un mit ene basige Karriere dat allen wiesen kann. Man Jörn Grootholm dagegen ist fründlich un her annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee uut de Kinnertied vergeten. Jörn büddt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Frühlingsball leert Heine de „vornehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Fro Wachtmeister Müller, de groot Iever för „klassische“ Bildung vörgivt un versöcht der betern Lüüd natoapen. Heine is deep beeindruckt un fängt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Sie hölt em man mit klugen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt Sik to verlöven, wenn hebdat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Sister wiesen. Se wiest en daar koold op hin, dat Jürgen Grootholm, de mit Heine tohoop ton Sergeanten beföddert worrn is, sien alleingen Konkurrent is un dathe en opt Best utn Weg rümen schall. Heine beslütt, Jürgen Grootholm to denunzeren, üm dat he sinen Verlööf överstreden harr, kort nachdem dat eben letzt Maal versöcht harr, sich mit Heine to versöhnen. Dem hochdeutschen Teil des Romans liegt ein reales Geschehen aus der Zeit von Peters' Militärzeit zugrunde, einer Zeit der persönlichen Entwicklung und ästhetischen Wende für den Schriftsteller: "Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!"<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen de in Tied op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat „[[Schölerbeer]]“ oder auch dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de „[[Kindsfoot]]“, en Drepen bi de Dööp vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, d [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehren: so maakt Sik die Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen dorwegen torüch na Vollsteed, vunwegen dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in der Oorntiet dat Dörp in Streit verlaten het. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Rieke, de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken kaamt. Heine siene Tied in de Rendborger Kaseern beschrifft dat hoge Ansehen von dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex, de militärsche Prunk un de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Syphilis, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, se sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit der Macht ümtogahn: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in einen Kooplüüd acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freuen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (S. 231) Weertschopliche Interessen jümmers vör der Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt bin den Schriever Peters soeben Humor un Ironie war afmillert. In Betog op de Spraak vun den Romaan is de Phraseologie een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939) beschrieben harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in der wöördliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sünd in’n Anhang vun "Heine Steenhagen" ok Peters siene "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" ruutbrocht worrn, in de Peters sien Leevdbekenntnis an dat Plattdüütsche un ene Anter op de Lüüd, de em vörholen harrn, dat de Vördrag över „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, dr Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un troschüllig un lichtglöövsch weddergifft: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) För Heine sien Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediaale Betöög inbett. Dör dat Wark treckt sik reale un utdachte Zitaten. De Gesamtstruktuur wiest op dat Genre vun den Bildungsroman, övernimmt sien typsche Kennteken un brickt se ironisch. In’n hochdüütschen Deel sünd vör allem klassische Zitaten ut [[Wallenstein]] un [[Minna von Barnhelm]] to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De positiven un negativen Vörbiller, an de sik de Protagonist in sien „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is en mehrseitig [[Pastiche]] vun Ünnerhoolungsliteratuur üm 1900. Dat begrünnt Heines trivialliterarisch prägte Opstiegsdrööm un sien kindlichen Bovarysmus. Op de Tradition vun den Bildungsroman wiest u. a.:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (z. B. in [[Der grüne Heinrich]] un [[Stopfkuchen]]); * de dörlopen Bildungsstufen: Auseensetten mit dat Öllernhuus, Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erotische Erfohrungen un de Kontakt to dat politische Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativer Bildungsroman: keen Vollendung oder Integration, man en Afbreken vun de Entwicklung; * Erzieherfiguren, de den Helden begeleiden un kommenteren; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in soziologischen Sinn (vgl. [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat hett, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), worin he ok op [[Der Zauberberg]] un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> Am Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de scheiterte Bildungsgeschicht un de sülvstverschuldete Afstört vun den Helden vun Hauptmann Goesch mit de Bemarkung „ook en Ikarus“ quittiert. Disse Vergliek wiest nich bloots op Ovid sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sien Roman un dat rätselhafte Gemälde „Landschaft mit dem Sturz des Ikarus“ her, dat lange Tied Bruegel den Öllern toschreven wurr un dessen Wedderentdecken 1912 för grote Opmärksamkeit in de Kunstwelt sorgte. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de ungewöhnliche Behanneln vun den Ikarus-Stoff. Mit grote Kühnheit warrt de Fall vun de mythologische Figur as blote Randnotiz vun dat Weltgeschehn wiest, un sien existentielle Tragik warrt dör de Gleichgülligkeit vun de Tokiekers – en Buur, en Fischer, en Hirt un en Rebhuhn – to en Nebensak maakt. Dat Schicksal vun den Enkelnen höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrestieden nich op. Ganz in disse Botschaft snackt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buurn mit naive Verwunnern över dat Scheitern vun den Protagonisten. Se wüllt den Preester fragen, wat dat mit Hauptmann Goesch sien Ikarus-Vergliek op sik hett. Man al gau beschäftigt se mehr as Heine sien Enn de Kinddööp bi Eggert Reimers, en Sinnbild för den Kreislopp vun dat Leven un sien Sieg över den Dood. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leeft in Peters sien Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) is in vele Ogen en Soort Broder vun Heine. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un mislukten Buur lidd he ünner sien Armod, de vernedernde Afhängigkeit vun staatliche Ünnerstütten un dat fehlen gesellschaftliche Ansehn. Wogegen Heine sien Frustratschoon to blinde Ünnerordnung bi dat preußische Militär un brutale Opstiegsfantasien föhrt, sluut sik Franz Wende – ok en stark unreife Persoon – eerst den [[Nationalsozialismus]] un later de [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)|Landvolkbewegung]] an. Na en Gefängnisstraaf kehrt he sik af un find wedder to dat eenfache buerliche Leven sien Vörfohren torügg. In’t Middelpunt vun den stark politischen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Froog na de Oorsaken vun Radikaliseren un Extremismus. De Schulleiterin vun Pahlen fasst de zentrale Botschaft vun de Vertellen so tosam: {{Zitat|Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.|<small>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist bringen, wo he – as ik meen – sien Gaven för de Gesellschaft nutten kann, denn warrt he mol Bomben smieten. Wi dörft em nich in de Armen vun extreme Parteien drängen.“</small>}} ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', stellenwies en Weimarer Variante vun ''Heine Steenhagen'', nimmt verschedene Motiven un Szenen ut den frühen Bildungsroman op un verarbeidt ok autobiographische Elementen. Dat Wark dokumenteert an’n Vöravend vun Hitlers Machtövernahme Peters sien klare Sicht op de Trägergruppen vun radikale politische Strömungen an’n rechten as ok linken Rand. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F.E. Peters vun de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [de enige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, Kern Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut’n Nalaat vun den Arven un Typoskript ut’n Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript utc’n Nalaat bin de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] b4y7iulcg89fvua1bec1gsdapej8vxo 1064822 1064821 2026-05-10T09:27:05Z Flaverius 21322 1064822 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 [[posthum]] ruutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen to könen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeidsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En [[Daglöhner|Daglöhnerkind]], dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>ref infögen</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertied. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“, also en unehlich op de Welt keem un dat sien Vader sachtens Hinnerk Grootholm is, de Söhn vun den mächtigen [[Amtsvörsteiher]] Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt un vertellt nich wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt se torüch mit ehren Söhn un den Steefvader, Hannes Schröder, enen Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene [[Määrken|Määrkenböker]]. Gau gaht de Kinner bi em to demödigen. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensaam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhlt, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Hoochtiet|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt, man seggt mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden [[Schandal|Schandalen]] un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen [[Grootknecht]] un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör Ausschweifungen. Lena Wiem un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’n [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op dn Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Stried verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Hoochtiedlt|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hängt em ene Fischkoppgirlaan över Grootholm siene Döör. Dr Amtsvörsteiher Grootholm röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Op’n 14. März brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Bladd steiht dat de Brand woll uut Wraak weer un jeedeen int Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luurt al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hochdeutscher Teil === Heine Steenhagen (hoogdüütsch Heinrich Steinhagen) is bi de Artillerie in Bohrenfeld. He het sik in enen autoritätsglövigen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quält, dat vun de Zivilisten bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun dat Militär to’n Vorbild nimmt. He snackt bloot noch hoogdüütsch un dwingt ook den Burensöhn hoog to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners Schiller to lesen, eben good billt In Druck to maken. Na twee Johren lött he sik na Rendsborg versetten, wo Ook Jörn Grootholm (Jürgen Grootholm) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat je mit sienen Dörp afreken kann un mit ene basige Karriere dat allen wiesen kann. Man Jörn Grootholm dagegen ist fründlich un her annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee uut de Kinnertied vergeten. Jörn büddt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Frühlingsball leert Heine de „vornehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Fro Wachtmeister Müller, de groot Iever för „klassische“ Bildung vörgivt un versöcht der betern Lüüd natoapen. Heine is deep beeindruckt un fängt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Sie hölt em man mit klugen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt Sik to verlöven, wenn hebdat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Sister wiesen. Se wiest en daar koold op hin, dat Jürgen Grootholm, de mit Heine tohoop ton Sergeanten beföddert worrn is, sien alleingen Konkurrent is un dathe en opt Best utn Weg rümen schall. Heine beslütt, Jürgen Grootholm to denunzeren, üm dat he sinen Verlööf överstreden harr, kort nachdem dat eben letzt Maal versöcht harr, sich mit Heine to versöhnen. Dem hochdeutschen Teil des Romans liegt ein reales Geschehen aus der Zeit von Peters' Militärzeit zugrunde, einer Zeit der persönlichen Entwicklung und ästhetischen Wende für den Schriftsteller: "Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!"<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen de in Tied op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat „[[Schölerbeer]]“ oder auch dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de „[[Kindsfoot]]“, en Drepen bi de Dööp vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, d [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehren: so maakt Sik die Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen dorwegen torüch na Vollsteed, vunwegen dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in der Oorntiet dat Dörp in Streit verlaten het. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Rieke, de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken kaamt. Heine siene Tied in de Rendborger Kaseern beschrifft dat hoge Ansehen von dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex, de militärsche Prunk un de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Syphilis, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, se sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit der Macht ümtogahn: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in einen Kooplüüd acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freuen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (S. 231) Weertschopliche Interessen jümmers vör der Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt bin den Schriever Peters soeben Humor un Ironie war afmillert. In Betog op de Spraak vun den Romaan is de Phraseologie een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939) beschrieben harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in der wöördliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sünd in’n Anhang vun "Heine Steenhagen" ok Peters siene "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" ruutbrocht worrn, in de Peters sien Leevdbekenntnis an dat Plattdüütsche un ene Anter op de Lüüd, de em vörholen harrn, dat de Vördrag över „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, dr Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un troschüllig un lichtglöövsch weddergifft: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) För Heine sien Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediaale Betöög inbett. Dör dat Wark treckt sik reale un utdachte Zitaten. De Gesamtstruktuur wiest op dat Genre vun den Bildungsroman, övernimmt sien typsche Kennteken un brickt se ironisch. In’n hochdüütschen Deel sünd vör allem klassische Zitaten ut [[Wallenstein]] un [[Minna von Barnhelm]] to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De positiven un negativen Vörbiller, an de sik de Protagonist in sien „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is en mehrseitig [[Pastiche]] vun Ünnerhoolungsliteratuur üm 1900. Dat begrünnt Heines trivialliterarisch prägte Opstiegsdrööm un sien kindlichen Bovarysmus. Op de Tradition vun den Bildungsroman wiest u. a.:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (z. B. in [[Der grüne Heinrich]] un [[Stopfkuchen]]); * de dörlopen Bildungsstufen: Auseensetten mit dat Öllernhuus, Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erotische Erfohrungen un de Kontakt to dat politische Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativer Bildungsroman: keen Vollendung oder Integration, man en Afbreken vun de Entwicklung; * Erzieherfiguren, de den Helden begeleiden un kommenteren; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in soziologischen Sinn (vgl. [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat hett, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), worin he ok op [[Der Zauberberg]] un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> Am Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de scheiterte Bildungsgeschicht un de sülvstverschuldete Afstört vun den Helden vun Hauptmann Goesch mit de Bemarkung „ook en Ikarus“ quittiert. Disse Vergliek wiest nich bloots op Ovid sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sien Roman un dat rätselhafte Gemälde „Landschaft mit dem Sturz des Ikarus“ her, dat lange Tied Bruegel den Öllern toschreven wurr un dessen Wedderentdecken 1912 för grote Opmärksamkeit in de Kunstwelt sorgte. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de ungewöhnliche Behanneln vun den Ikarus-Stoff. Mit grote Kühnheit warrt de Fall vun de mythologische Figur as blote Randnotiz vun dat Weltgeschehn wiest, un sien existentielle Tragik warrt dör de Gleichgülligkeit vun de Tokiekers – en Buur, en Fischer, en Hirt un en Rebhuhn – to en Nebensak maakt. Dat Schicksal vun den Enkelnen höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrestieden nich op. Ganz in disse Botschaft snackt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buurn mit naive Verwunnern över dat Scheitern vun den Protagonisten. Se wüllt den Preester fragen, wat dat mit Hauptmann Goesch sien Ikarus-Vergliek op sik hett. Man al gau beschäftigt se mehr as Heine sien Enn de Kinddööp bi Eggert Reimers, en Sinnbild för den Kreislopp vun dat Leven un sien Sieg över den Dood. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leeft in Peters sien Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) is in vele Ogen en Soort Broder vun Heine. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un mislukten Buur lidd he ünner sien Armod, de vernedernde Afhängigkeit vun staatliche Ünnerstütten un dat fehlen gesellschaftliche Ansehn. Wogegen Heine sien Frustratschoon to blinde Ünnerordnung bi dat preußische Militär un brutale Opstiegsfantasien föhrt, sluut sik Franz Wende – ok en stark unreife Persoon – eerst den [[Nationalsozialismus]] un later de [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)|Landvolkbewegung]] an. Na en Gefängnisstraaf kehrt he sik af un find wedder to dat eenfache buerliche Leven sien Vörfohren torügg. In’t Middelpunt vun den stark politischen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Froog na de Oorsaken vun Radikaliseren un Extremismus. De Schulleiterin vun Pahlen fasst de zentrale Botschaft vun de Vertellen so tosam: {{Zitat|Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.|<small>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist bringen, wo he – as ik meen – sien Gaven för de Gesellschaft nutten kann, denn warrt he mol Bomben smieten. Wi dörft em nich in de Armen vun extreme Parteien drängen.“</small>}} ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', stellenwies en Weimarer Variante vun ''Heine Steenhagen'', nimmt verschedene Motiven un Szenen ut den frühen Bildungsroman op un verarbeidt ok autobiographische Elementen. Dat Wark dokumenteert an’n Vöravend vun Hitlers Machtövernahme Peters sien klare Sicht op de Trägergruppen vun radikale politische Strömungen an’n rechten as ok linken Rand. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F.E. Peters vun de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [de enige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, Kern Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut’n Nalaat vun den Arven un Typoskript ut’n Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript utc’n Nalaat bin de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] 2fkkxarsby4dx20ep5b71oykhc98q0d 1064823 1064822 2026-05-10T09:46:26Z Flaverius 21322 1064823 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 [[posthum]] ruutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen to könen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeidsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>ref infögen</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertied. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind ist, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm is, de Söhn vun den mächtigen [[Amtsvörsteiher]] Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt keenen wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader mit. Der Steffvader Hannes Schröder ist en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene [[Määrken|Määrkenböker]]. Gau gaht de Kinner bi em to demödigen. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhlt, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Hoochtiet|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt, man seggt mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden [[Schandal|Schandalen]] un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen [[Grootknecht]] un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör nich legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Stried verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Hoochtiedlt|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. En Tied later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Bladd steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luurt al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de [[Artillerie]] in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]] He het sik in enen autoritätsglövigen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt bloot noch hoochdüütsch un dwingt ook den Buernsöhn, de ünnerbem staht, hooch to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]] to lesen, so en good billt Indruck to maken. Na twee Johren lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un mit siene Karriere dat allen wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied vergeten. Jörn büddt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de groot Iever för „klassische“ Bildung vörgivt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is deep beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man mit klogen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Süster wiesen. Se wiest en dor koold op hen, dat Jürgen Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien alleenigen Konkurrent is un dat he em op’t best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jürgen Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt Sik op Peters siene egen Militärtied. Dat weer för em ene Tied, in de he persöönlich wussen is un siene Ästhetik sik wannelt het. He över den Tied: „{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“ (''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minder eensiedig bün. Ik warr nu nich mehr bloots stille Geschichten vun weltafkehrte, mimosenhafte Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull maatlose Leevde un maatlosen Hass, Strebertum, Ehrgeiz un Gemeenheit. Vör korten hett sik hier en Sergeant doodschaten, wiel he in sien Ehrgeiz as en hirnlosen Speler sien Tokunft op een Koort sett hett un, as de Streich misslang, hengahn is un sik en Kugel dör den Kopp jagt hett. Dat weer so wat.'')<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen de in Tied op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat „[[Schölerbeer]]“ oder auch dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de „[[Kindsfoot]]“, en Drepen bi de Dööp vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, d [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehren: so maakt Sik die Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen dorwegen torüch na Vollsteed, vunwegen dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in der Oorntiet dat Dörp in Streit verlaten het. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Rieke, de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken kaamt. Heine siene Tied in de Rendborger Kaseern beschrifft dat hoge Ansehen von dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex, de militärsche Prunk un de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Syphilis, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, se sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit der Macht ümtogahn: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in einen Kooplüüd acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freuen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (S. 231) Weertschopliche Interessen jümmers vör der Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt bin den Schriever Peters soeben Humor un Ironie war afmillert. In Betog op de Spraak vun den Romaan is de Phraseologie een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939) beschrieben harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in der wöördliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sünd in’n Anhang vun "Heine Steenhagen" ok Peters siene "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" ruutbrocht worrn, in de Peters sien Leevdbekenntnis an dat Plattdüütsche un ene Anter op de Lüüd, de em vörholen harrn, dat de Vördrag över „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, dr Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un troschüllig un lichtglöövsch weddergifft: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) För Heine sien Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediaale Betöög inbett. Dör dat Wark treckt sik reale un utdachte Zitaten. De Gesamtstruktuur wiest op dat Genre vun den Bildungsroman, övernimmt sien typsche Kennteken un brickt se ironisch. In’n hochdüütschen Deel sünd vör allem klassische Zitaten ut [[Wallenstein]] un [[Minna von Barnhelm]] to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De positiven un negativen Vörbiller, an de sik de Protagonist in sien „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is en mehrseitig [[Pastiche]] vun Ünnerhoolungsliteratuur üm 1900. Dat begrünnt Heines trivialliterarisch prägte Opstiegsdrööm un sien kindlichen Bovarysmus. Op de Tradition vun den Bildungsroman wiest u. a.:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (z. B. in [[Der grüne Heinrich]] un [[Stopfkuchen]]); * de dörlopen Bildungsstufen: Auseensetten mit dat Öllernhuus, Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erotische Erfohrungen un de Kontakt to dat politische Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativer Bildungsroman: keen Vollendung oder Integration, man en Afbreken vun de Entwicklung; * Erzieherfiguren, de den Helden begeleiden un kommenteren; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in soziologischen Sinn (vgl. [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat hett, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), worin he ok op [[Der Zauberberg]] un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> Am Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de scheiterte Bildungsgeschicht un de sülvstverschuldete Afstört vun den Helden vun Hauptmann Goesch mit de Bemarkung „ook en Ikarus“ quittiert. Disse Vergliek wiest nich bloots op Ovid sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sien Roman un dat rätselhafte Gemälde „Landschaft mit dem Sturz des Ikarus“ her, dat lange Tied Bruegel den Öllern toschreven wurr un dessen Wedderentdecken 1912 för grote Opmärksamkeit in de Kunstwelt sorgte. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de ungewöhnliche Behanneln vun den Ikarus-Stoff. Mit grote Kühnheit warrt de Fall vun de mythologische Figur as blote Randnotiz vun dat Weltgeschehn wiest, un sien existentielle Tragik warrt dör de Gleichgülligkeit vun de Tokiekers – en Buur, en Fischer, en Hirt un en Rebhuhn – to en Nebensak maakt. Dat Schicksal vun den Enkelnen höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrestieden nich op. Ganz in disse Botschaft snackt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buurn mit naive Verwunnern över dat Scheitern vun den Protagonisten. Se wüllt den Preester fragen, wat dat mit Hauptmann Goesch sien Ikarus-Vergliek op sik hett. Man al gau beschäftigt se mehr as Heine sien Enn de Kinddööp bi Eggert Reimers, en Sinnbild för den Kreislopp vun dat Leven un sien Sieg över den Dood. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leeft in Peters sien Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) is in vele Ogen en Soort Broder vun Heine. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un mislukten Buur lidd he ünner sien Armod, de vernedernde Afhängigkeit vun staatliche Ünnerstütten un dat fehlen gesellschaftliche Ansehn. Wogegen Heine sien Frustratschoon to blinde Ünnerordnung bi dat preußische Militär un brutale Opstiegsfantasien föhrt, sluut sik Franz Wende – ok en stark unreife Persoon – eerst den [[Nationalsozialismus]] un later de [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)|Landvolkbewegung]] an. Na en Gefängnisstraaf kehrt he sik af un find wedder to dat eenfache buerliche Leven sien Vörfohren torügg. In’t Middelpunt vun den stark politischen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Froog na de Oorsaken vun Radikaliseren un Extremismus. De Schulleiterin vun Pahlen fasst de zentrale Botschaft vun de Vertellen so tosam: {{Zitat|Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.|<small>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist bringen, wo he – as ik meen – sien Gaven för de Gesellschaft nutten kann, denn warrt he mol Bomben smieten. Wi dörft em nich in de Armen vun extreme Parteien drängen.“</small>}} ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', stellenwies en Weimarer Variante vun ''Heine Steenhagen'', nimmt verschedene Motiven un Szenen ut den frühen Bildungsroman op un verarbeidt ok autobiographische Elementen. Dat Wark dokumenteert an’n Vöravend vun Hitlers Machtövernahme Peters sien klare Sicht op de Trägergruppen vun radikale politische Strömungen an’n rechten as ok linken Rand. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F.E. Peters vun de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [de enige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, Kern Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut’n Nalaat vun den Arven un Typoskript ut’n Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript utc’n Nalaat bin de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] rb4xf3x25t1p0pnlq17ceju0grx9w29 1064824 1064823 2026-05-10T09:49:19Z Flaverius 21322 /* Hoochdüütsche Deel */ 1064824 wikitext text/x-wiki '''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!''' (Ünnertitel: ''Die Geschichte eines Ehrgeizigen'')<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen]</ref> is en [[Romaan|Roman]] vun [[Friedrich Ernst Peters]] ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 [[posthum]] ruutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen [[plattdüütsch]]-[[Düütsche Spraak|hoochdüütschen]] [[Bildungsroman]] un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre. De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in enen [[Holsteen|holsteenschen]] Dörp, dat fiktive Vollsteed, opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtied demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Em to överdrepen, mit de Vollsteders aftoreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen to könen, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang. De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnid, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtied op dat platte Land (dörteihn Kapitels), un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoogdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tied bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven. == Inholt == === Plattdüütsche Deel === De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeidsleven. He is 11 Jahr oolt un schull egens al mit 10 as Knecht bi enen Buern arbeiden: „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“.<ref>ref infögen</ref> De eersten dree Kapitels sünd den Rückblick op siene Kinnertied. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind ist, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm is, de Söhn vun den mächtigen [[Amtsvörsteiher]] Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt keenen wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger dat Dörp verlaten. Na twee Johr kümmt torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader mit. Der Steffvader Hannes Schröder ist en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun de Amtsvörsteiher instellt. De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene [[Määrken|Määrkenböker]]. Gau gaht de Kinner bi em to demödigen. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot, as se gemeensam Blomen to plücken weren. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhlt, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „[[Hoochtiet|infreen]]“ mööt, dat will seggen ene Arvsche vun enen Hoff freen mööt, man seggt mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“. As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden [[Schandal|Schandalen]] un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he sien Dörp to verachten. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen [[Grootknecht]] un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör nich legere Dingen. Lena Wiemde un Jochen Suhr, raadt Heine ene Karriere bi’t [[Militär]], dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun de Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Stried verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken. Anna Pahl warrt swanger vun Heine un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. De Buer arrangeert de [[Hoochtiedlt|Free]] mit Geld un Heine bedrinkt sik vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, sik dor mit Jörn meten to könen. Heine will dat den Amtsvörsteiher torüchtahlen und gaat in den Pohl, den de Amtsvörsteiher pacht harr, fischen un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. En Tied later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Bladd steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luurt al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt. === Hoochdüütsche Deel === Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de [[Artillerie]] in [[Bahrenfeld|Bohrenfeld]] bi [[Hamborg]] He het sik in enen autoritätsglövigen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt, en „Swien“, dat siene Mannschoppen quäält, dat vun de Zivilisten bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt bloot noch hoochdüütsch un dwingt ook den Buernsöhn, de ünnerbem staht, hooch to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners [[Friedrich von Schiller|Schiller]] to lesen, so en good billt Indruck to maken. Na twee Johren lött he sik na [[Rendsborg]] versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) statschoneert is, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un mit siene Karriere dat allen wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen ist fründlich un het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertied vergeten. Jörn büddt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de groot Iever för „klassische“ Bildung vörgivt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is deep beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man mit klogen Kalkül op Distanz un versprickt en opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm eher Süster wiesen. Se wiest en dor koold op hen, dat Jürgen Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien alleenigen Konkurrent is un dat he em op’t best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jürgen Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen. De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt Sik op Peters siene egen Militärtied. Dat weer för em ene Tied, in de he persöönlich wussen is un siene Ästhetik sik wannelt het. He över den Tied: <blockquote>„{{lang|de|Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!}}“<ref>Brief von Peters an den Freund Otto Kröger vom 9. Dezember 1912, Nachlass Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek.</ref><br/>''Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minder eensiedig bün. Ik warr nu nich mehr bloots stille Geschichten vun weltafkehrte, mimosenhafte Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull maatlose Leevde un maatlosen Hass, Strebertum, Ehrgeiz un Gemeenheit. Vör korten hett sik hier en Sergeant doodschaten, wiel he in sien Ehrgeiz as en hirnlosen Speler sien Tokunft op een Koort sett hett un, as de Streich misslang, hengahn is un sik en Kugel dör den Kopp jagt hett. Dat weer so wat.''</blockquote> == Kontext un Spraak == De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen de in Tied op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as dat [[Ringfohren]] vun de Deerns, dat [[Wettscheten]] vun de Jungs, dat „[[Schölerbeer]]“ oder auch dat [[Oornbeer]] in’n Kroog. Daarto kaamt vele Henwiesen op Seden un Brüük, as op den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de „[[Kindsfoot]]“, en Drepen bi de Dööp vun enen Kind.<ref> Vgl. hier ''Heimatbuch des Kreises Rendsburg.'' Hrsg. von Jürgen Kleen u.&nbsp;a. Rendsburg, Möller, 1922; ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' Hrsg. von [[Otto Mensing]]. Neumünster: Wachholtz, 1927 ff. </ref> Bavento beschrivt de ole Ornen in’t Dörp, de sik op den Besitt vun den Buern, d [[Hoof|Hoov]] grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehren: so maakt Sik die Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen dorwegen torüch na Vollsteed, vunwegen dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in der Oorntiet dat Dörp in Streit verlaten het. De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Rieke, de an [[Heinrich Mann]] sien Roman ''[[Der Untertan]]'' (1914) denken kaamt. Heine siene Tied in de Rendborger Kaseern beschrifft dat hoge Ansehen von dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex, de militärsche Prunk un de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Syphilis, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen, dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch un de Fiendbiller, se sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt gau mit der Macht ümtogahn: „Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (235) Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in einen Kooplüüd acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op de gode Schien. Se will bloot enen Mann freuen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (S. 231) Weertschopliche Interessen jümmers vör der Geföhlen. Düt pessimistsch Weltbild warrt bin den Schriever Peters soeben Humor un Ironie war afmillert. In Betog op de Spraak vun den Romaan is de Phraseologie een besünner Kennteken. Sünnerlich de plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de „Formelhaftigkeit des Plattdeutschen“ (1939) beschrieben harr.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5524 Volltext ''Formelhaftigkeit, ein Wesenszug des Plattdeutschen'']</ref> So finnt sik sünnerlich in der wöördliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un [[Wellerismus|Wellerismen]], to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal 'n Heek un denn mal 'n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“, (130). So sünd in’n Anhang vun "Heine Steenhagen" ok Peters siene "Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen" ruutbrocht worrn, in de Peters sien Leevdbekenntnis an dat Plattdüütsche un ene Anter op de Lüüd, de em vörholen harrn, dat de Vördrag över „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr. De hoochdüütsche Deel deckt hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, dr Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un troschüllig un lichtglöövsch weddergifft: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: „Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?“ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“(177) För Heine sien Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över [[Henrik Ibsen]] (1911) en Vörbild: [[Peer Gynt]] flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“<ref> ''Der Individualismus Henrik Ibsens. Ein Versuch.'', eigh. Manuskript, 18. November 1911, Nachlass F. E. Peters der Schleswig-Holsteinischen Landesbibliothek in Kiel, Cb 106.25:8,01, S. 29–31.</ref> == Intermedialität == „Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!“ is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediaale Betöög inbett. Dör dat Wark treckt sik reale un utdachte Zitaten. De Gesamtstruktuur wiest op dat Genre vun den Bildungsroman, övernimmt sien typsche Kennteken un brickt se ironisch. In’n hochdüütschen Deel sünd vör allem klassische Zitaten ut [[Wallenstein]] un [[Minna von Barnhelm]] to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De positiven un negativen Vörbiller, an de sik de Protagonist in sien „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt. De plattdüütsche Deel dorgegen is en mehrseitig [[Pastiche]] vun Ünnerhoolungsliteratuur üm 1900. Dat begrünnt Heines trivialliterarisch prägte Opstiegsdrööm un sien kindlichen Bovarysmus. Op de Tradition vun den Bildungsroman wiest u. a.:<ref>Selbmann 1994, S. 31ff.</ref> * de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (z. B. in [[Der grüne Heinrich]] un [[Stopfkuchen]]); * de dörlopen Bildungsstufen: Auseensetten mit dat Öllernhuus, Mentoren (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erotische Erfohrungen un de Kontakt to dat politische Leven;<ref>Jacobs/Krause 1989, S. 37.</ref> * de Struktur as negativer Bildungsroman: keen Vollendung oder Integration, man en Afbreken vun de Entwicklung; * Erzieherfiguren, de den Helden begeleiden un kommenteren; * de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in soziologischen Sinn (vgl. [[Pierre Bourdieu]]).<ref>Bourdieu 1987.</ref> Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat hett, wiest sien Essay ''Thomas Mann und die Romantik'' (1926), worin he ok op [[Der Zauberberg]] un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.<ref>vgl. Peters 1926.</ref> Am Enn vun ''Heine Steenhagen'' warrt de scheiterte Bildungsgeschicht un de sülvstverschuldete Afstört vun den Helden vun Hauptmann Goesch mit de Bemarkung „ook en Ikarus“ quittiert. Disse Vergliek wiest nich bloots op Ovid sien ''Metamorphosen'' (Book 8), man stellt ok en Text-Bild-Betog twischen Peters sien Roman un dat rätselhafte Gemälde „Landschaft mit dem Sturz des Ikarus“ her, dat lange Tied Bruegel den Öllern toschreven wurr un dessen Wedderentdecken 1912 för grote Opmärksamkeit in de Kunstwelt sorgte. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de ungewöhnliche Behanneln vun den Ikarus-Stoff. Mit grote Kühnheit warrt de Fall vun de mythologische Figur as blote Randnotiz vun dat Weltgeschehn wiest, un sien existentielle Tragik warrt dör de Gleichgülligkeit vun de Tokiekers – en Buur, en Fischer, en Hirt un en Rebhuhn – to en Nebensak maakt. Dat Schicksal vun den Enkelnen höllt den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrestieden nich op. Ganz in disse Botschaft snackt an’t Enn vun ''Heine Steenhagen'' ok de Vollstedter Buurn mit naive Verwunnern över dat Scheitern vun den Protagonisten. Se wüllt den Preester fragen, wat dat mit Hauptmann Goesch sien Ikarus-Vergliek op sik hett. Man al gau beschäftigt se mehr as Heine sien Enn de Kinddööp bi Eggert Reimers, en Sinnbild för den Kreislopp vun dat Leven un sien Sieg över den Dood. == ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' == De Figur Heine Steenhagen leeft in Peters sien Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen ''Franz Wende im Frühjahrssturm'' (1931) is in vele Ogen en Soort Broder vun Heine. As Söhn vun en alkoholsüchtigen Bahnarbeider un mislukten Buur lidd he ünner sien Armod, de vernedernde Afhängigkeit vun staatliche Ünnerstütten un dat fehlen gesellschaftliche Ansehn. Wogegen Heine sien Frustratschoon to blinde Ünnerordnung bi dat preußische Militär un brutale Opstiegsfantasien föhrt, sluut sik Franz Wende – ok en stark unreife Persoon – eerst den [[Nationalsozialismus]] un later de [[Landvolkbewegung (Schleswig-Holstein)|Landvolkbewegung]] an. Na en Gefängnisstraaf kehrt he sik af un find wedder to dat eenfache buerliche Leven sien Vörfohren torügg. In’t Middelpunt vun den stark politischen Text steiht – as ok bi ''Heine Steenhagen'' – de Froog na de Oorsaken vun Radikaliseren un Extremismus. De Schulleiterin vun Pahlen fasst de zentrale Botschaft vun de Vertellen so tosam: {{Zitat|Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.|<small>„Franz Wende is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist bringen, wo he – as ik meen – sien Gaven för de Gesellschaft nutten kann, denn warrt he mol Bomben smieten. Wi dörft em nich in de Armen vun extreme Parteien drängen.“</small>}} ''Franz Wende im Frühjahrssturm'', stellenwies en Weimarer Variante vun ''Heine Steenhagen'', nimmt verschedene Motiven un Szenen ut den frühen Bildungsroman op un verarbeidt ok autobiographische Elementen. Dat Wark dokumenteert an’n Vöravend vun Hitlers Machtövernahme Peters sien klare Sicht op de Trägergruppen vun radikale politische Strömungen an’n rechten as ok linken Rand. == Literatuur == '''Referenzuutgaav''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6082 Volltext ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen'']</ref> Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen'' '''Textgrundlagen''' * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F.E. Peters vun de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02. * Friedrich Ernst Peters: ''Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!'' Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven. * Friedrich Ernst Peters: "Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen". In: ''Frontbrief Norderdithmarschen'', Heide, o.&nbsp;J. [de enige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06. * Friedrich Ernst Peters: ''Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen''. Typoskript, keen Datum, Kern Oord, ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11. * ''Friedrich Ernst Peters erzählt [[Döntje]]s''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/6470 Volltext ''Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes'']</ref> Typoskript ut’n Nalaat vun den Arven un Typoskript ut’n Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01. '''Anner Borns''' * Friedrich Ernst Peters: ''Thomas Mann und die Romantik''.<ref>[https://publishup.uni-potsdam.de/opus4-ubp/frontdoor/index/index/docId/5804 Volltext ''Thomas Mann und die Romantik'']</ref> Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F.E.Peters]. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun ''Heine Steenhagen'' in Cb 106.23:09,02 an. * Friedrich Ernst Peters: ''Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume.'' Schleswig, 1927. Typoskript utc’n Nalaat bin de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02. * Friedrich Ernst Peters: ''Franz Wende im Frühjahrssturm''. [[Sleswig]], 1931. Typoskript ut’n Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01. == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Heine Steenhagen Woll Ju Dat Wiesen Die Geschichte Eines Ehrgeizigen}} [[Kategorie:Roman]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] [[Kategorie:20. Johrhunnert]] 6ohd3q9d54tbl803rcncw31f5tkt8i9 Bruker Diskuschoon:سعود فرج 3 197205 1064799 2026-05-09T12:08:38Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064799 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=سعود فرج}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 14:08, 9. Mai 2026 (CEST) h71q3d1t8v60e3k4n544u5wdnvdup64 Bruker Diskuschoon:XXFacadeXX 3 197206 1064802 2026-05-09T12:22:10Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064802 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=XXFacadeXX}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 14:22, 9. Mai 2026 (CEST) 7zrxwqy12r996j3xax9jb6939mixxq9 Bruker Diskuschoon:Ubs6u!d-onstory 3 197207 1064803 2026-05-09T17:42:21Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064803 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Ubs6u!d-onstory}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 19:42, 9. Mai 2026 (CEST) 9qdubgan34chjq2od079n15wwatltfp Niono 0 197208 1064804 2026-05-09T18:21:14Z Eastfrisian2 58044 Nee ut Weblenken un düütsch WP 1064804 wikitext text/x-wiki '''Niono''' is en Siedlung un Gemeend in de [[Region Ségou]] in [[Mali]]. Die Gemeend hett en Flach vun ruchweg 477 Quadratkilometern un umfaat de Stadt un de umliggend Dörper. 2023 harr de Gemeend 109.565 Inwahner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.citypopulation.de/de/mali/cities/ |titel=Mali: Regionen, Städte & Orte - Einwohnerzahlen, Karten, Grafiken, Wetter und Web-Informationen |abruf=2026-05-08}}</ref><ref name=":0" /> De Stadt is de Hööftstadt vun den [[Niono (Kreis)|Kreis Niono]], een vun söben Ünnereenheiten (Cercles) vun de Region Ségou. Se liggt an‘n nordwestlichen Rand vun dat binnere Nigerdelta, dicht bi den Hööftkanal vun den Stroom [[Niger (Stroom)|Niger]]. == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Mali]] e3lq1retxe8yvyceqa4y2zyulskiwc8 1064805 1064804 2026-05-09T18:21:51Z Eastfrisian2 58044 1064805 wikitext text/x-wiki '''Niono''' is en Siedlung un Gemeend in de [[Region Ségou]] in [[Mali]]. Die Gemeend hett en Flach vun ruchweg 477 Quadratkilometern un umfaat de Stadt un de umliggend Dörper. 2023 harr de Gemeend 109.565 Inwahner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.citypopulation.de/de/mali/cities/ |titel=Mali: Regionen, Städte & Orte - Einwohnerzahlen, Karten, Grafiken, Wetter und Web-Informationen |abruf=2026-05-08}}</ref> De Stadt is de Hööftstadt vun den [[Niono (Kreis)|Kreis Niono]], een vun söben Ünnereenheiten (Cercles) vun de Region Ségou. Se liggt an‘n nordwestlichen Rand vun dat binnere Nigerdelta, dicht bi den Hööftkanal vun den Stroom [[Niger (Stroom)|Niger]]. == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Mali]] mpyki4u5q1b2ebay8zj6u4tc3r7oqvl Bruker Diskuschoon:Reisbein 3 197209 1064807 2026-05-09T19:38:04Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064807 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Reisbein}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 21:38, 9. Mai 2026 (CEST) qymcgvyr059ggqm66nckxo2c0r89sk2 Bruker Diskuschoon:Metatr0n989 3 197210 1064809 2026-05-09T23:23:44Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064809 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Metatr0n989}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 01:23, 10. Mai 2026 (CEST) llwlk58aalzx2tboivtv8rlxnk376pz Kategorie:Arrangeur 14 197211 1064811 2026-05-10T07:36:55Z Eastfrisian2 58044 Nee anleggt 1064811 wikitext text/x-wiki Hier staht all Artikel in, de mit Arrangeur (Musik) to doon hemm. qf3z7p8vo2g16nzfo862bfnksz2a2d8 Bruker Diskuschoon:Bretsnajdr 3 197212 1064817 2026-05-10T09:01:20Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064817 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Bretsnajdr}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 11:01, 10. Mai 2026 (CEST) gywt24ftklbewzkuyes3o00o3v2oy85 Bruker Diskuschoon:Mergehez 3 197213 1064825 2026-05-10T10:34:47Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064825 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Mergehez}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 12:34, 10. Mai 2026 (CEST) mg3uelfitbzd9jl8b1q3tqg4hubgudo Marie Sophie Koop 0 197214 1064826 2026-05-10T10:51:37Z ~2026-28198-78 62027 De Siet weer noch nich existent 1064826 wikitext text/x-wiki '''Marie Sophie Koop''' (* in [[Geesthacht|Geestacht]]) is en [[Plattdüütsch|plattdüütsche]] Autorsche.Siet 2023 is se faste Autorsche bi [[Hör mal ’n beten to|Hör mal 'n beten]] to vun'n [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]]. Siet 2024 is se mit ehr egen Texten ok op Slam Bühnen ünnerwegens, u .a in Flensborg, Heid un Hamborg. In Hamborg stünn se 2026 bi'n "Poetry Slam - Plattdüütsch vs. Hochdeutsch" op de Bühn vun't Ohnsorg-Theater<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kampf-der-kuenste.de/events/poetry-slam-plattduutsch-vs-hochdeutsch-1 |titel=Poetry Slam - Plattdüütsch vs. Hochdeutsch |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref>. Anfungen Plattdüütsch to lehren, hett se 2018 dörch en Praktikum an't Ohnsorg-Theater. 2020 hett se den 1. Pries bi'n Schriefwettstriet "Vertell doch mal" wunnen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.finanznachrichten.de/nachrichten-2020-06/49852451-vertell-doch-mal-das-sind-die-siegerinnen-und-sieger-des-niederdeutschen-schreibwettbewerbs-2020-007.htm |titel=Vertell doch mal!: Das sind die Siegerinnen und Sieger des niederdeutschen Schreibwettbewerbs 2020 |abruf=2026-05-10 |sprache=de}}</ref>. == Warken == * ''Mein Dorf, meine Stadt, mein Viertel - hier ist mein Herz zu Hause. Lebensorte in Wort und Bild.'' elbaol verlag hamburg, 2025, * ''Vertell doch mal! Op dat Leven!'' Husum Verlag, 2022, ISBN 978-3-96717-091-7 * ''Vertell doch mal! Fief vör twölf.'' Husum Verlag, 2020, ISBN 978-3-96717-004-7 j1me32kphs5kj30geumytqzx2wvf665 Bruker Diskuschoon:كنان الشبيلي 3 197215 1064827 2026-05-10T11:18:49Z Moin! 1113 Willkamen op de plattdüütsche Wikipedia 1064827 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=كنان الشبيلي}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 13:18, 10. Mai 2026 (CEST) 8w90f1xwibqdingac84jn2ndyrpwb3c