Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 211 1070376 1057209 2026-06-25T15:42:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070376 wikitext text/x-wiki '''Oostfreesland''' (Hoogdüütsch: ''Ostfriesland'') is en Kuntrei un en Landskuppsverband in de Noordwesten van dat [[Düütschland|düütsche]] [[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]] [[Neddersassen]]. [[Bild:Ostfriesland CoA.svg|thumb|Wapen van Ostfreesland]] [[Bild:Flag of East Frisia.svg|thumb|Flagg van Oostfreesland]] [[Bild:Emden_city_hall.jpg|thumb|Raadhuus in Emden]] ==Gewest== [[Bild:ostfriesland_karte.jpg|thumb|Kaart van Oostfreesland]] [[Bild:Rheiderland.jpg|thumb|Marsch in't Rheiderland]] Normalerwies denken de Lü, dat Oostfreesland dat Land up de oostfreeske Halfinsel tüsken [[Eems]] un [[Jaad]] un de söven Eilannen vör de Waterkant is, also van de [[Nedderlannen (Europa)|nederlannsche]] Grens bit na [[Willemshaven]]. Man van de politiske Historje is dat anners, denn dat [[Ollnborg|Ollnbörger]] Freesland in den Oosten ([[Landkreis Freesland]]) und dat fröher prüüsske Willemhaven höört nich dartoo. Oostfreesland is de Kuntrei van de vörmalske Grafskupp Oostfreesland. Vandag sünd dat so de Landkreisen [[Landkreis Auerk|Auerk]], [[Landkreis Wittmund|Wittmund]] un [[Landkreis Leer|Leer]] un de Stadt [[Emden]]. De gröttsten Städer sünd Emden, [[Auerk]], [[Leer]], [[Esens]], [[Wittmund]] un [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]. In den Süden stött Oostfreesland an dat kathoolsche Eemsland un dat [[Ollnborger Mönsterland]]. Wat besünners is daarbi dat [[Saterland]]. Dat höört kultuurhistorisk un van sien Spraak na Oostfreesland, man dat was so isoleert, dat dat to dat Bistum [[Mönster]] kweem. Oostfresen föhlen sük as en Deel van de [[Fresen|freeske]] Kultuur. De Fresen wahnen an de hele Waterkant van de [[Noordsee]], van de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] an över [[Düütschland]] bit na [[Däänmark]]. Umdat Oostfreesland över Jahrhunnerde dör See un [[Moor]]en blot minn wat mit sien Nahbers to doon harr, gaff dat daar en egen Entwickeln. Ok vandag hebben de Oostfresen noch hör egen Kopp un hebben dat nich geern, wenn se hör Kultuur of oostfreeske Institutionen in Gefahr sehn. == Landskupp == [[Bild:langeoog_hafen.jpg|thumb|Inselhaven]] [[Bild:EwigesMeer(neu).jpg|thumb|[[Ewges Meer]]]] [[Bild:Wallhecken1.jpg|thumb|Wallheckenlandskupp]] [[Bild:Dünenlandschaft von Langeoog 20200910 DSC3433.jpg|thumb|Dünenlandskupp]] Up de [[oostfreeske Eilannen]] gift dat mennig Dünen ut fienen witten Sand. Daarmit Wind un Water neet tovööl van dit Dünen kött maken kunnen, worden Planten daar in plant, meest Strandhaafer. So worden de Dünen fast maakt. Normaalerwies „wannern“ de Dünen van West na Oost: Wind dragt wat van de Sand weg un lett an anner Steden en neei Dün wassen. Tüsken de Eilannen und dat Fastland (de Eiland-Oostfreesen nömen dat „Fastewal“) is dat [[Watt]]enmeer. Dit Levensruum is heel wat Besünners. Bi Ebb fallt dat Watt meestied drög man bi Flood is dat in't Geheel unner Water. Dör Prielen löpt dat Water to un off. Faken geiht dat Watt denn in de Soltwisken över. Dit Gröönland word blot off un to bi hooge Flooden van da See unner Water sett. So gift dat ok daar en egen un besünner Stück Natuur, mit heel raar Planten. En Pionierplant is de Qualler. Siet 1000 Jahren bewahren de Oostfresen nu al hör Waterkant mit Dieken. Ok wenn se bi swoore Störmflooden faken weer grote Streken laten harren, hebben se anfangen, mit Dieken neei Land to gewinnen. Dit Neeiland word Poller of [[Grode]] nömt. Dat Fastland bi de Waterkant is [[Masch]], dat wieder in't Binnenland to [[Geest]], Leeg- un Hoog[[moor]] word. En grot Hoogmoor is vandag blot noch rund um dat [[Ewerg Meer]] to finnen. Dat word nu schuult, nett as de lüttje Rest van dat Hoogmoor an anner Steden, to'n Bispööl dat Lengener Meer. In de verleden Jahren hebben de Minsken oll Moor, dat al drög un van Busken bewassen was, weer natt maakt. Dat is dor nu bold weer so, as dat fröher was. In Oostfreesland gift dat ok en Bült Leegmoor-Meeren, so as dat Grote Meer in dat [[Süüdbrookmerland]]. De Oldmoränenlandskupp van de Geest is to'n groten Deel sandig Tügg, dat in de Saale-Iestied na Oostfreesland schuven wurr. Vandag word daar meestied [[Bueree|Landweerstkupp]] up maakt, of un to gifft dat ok Holten. As de Meentelanne uplöst wurren, mutten de Buren hör Land offriggeln, daarmit se sehn kunnen, hum wat hört un dat de Kohjen neet weglopen kunnen. So hebben se daar umto denn de Wallhecken anleggt: Lüttje Wallen, waar Busken un Bomen up wassen. Rin kummt man dör en holten Dör, de so nömd Heck. Vandag findt man ok de en of anner Holt in Oostfreesland. Fröher hett dat kien tosammenhangen Holten geven. In't Geheel is Oostfreesland platt as'n Pannkook. == Siedeln == [[Bild:Wallhecken2.jpg|thumb|Wallheckenlandskupp]] De erste Sporen van Minsken in Oostfreesland komen van jungpaläolitisk Rendeerjagers ut de [[Hamborger Kultur|Hambörger Kultuur]]. Achteran hett man Resten man van de mesolitisk un neolitisk Klockbeker-Kultuur funnen, ok van de Megalith-Kultuur un van de Schnoorkeramik. De olltste Fundstee van en Siedeln in Oostfreesland wurr in [[Hesel]] funnen. Later kammen denn [[Germanen]] ut de ingwäonisk Grotverband, de Fresen un [[Chauken]]. Eerst waahnden de Chauken tüsken Eems un [[Werser]], man so van dat Johr 0 an wurren se van de Fresen ruutschmeten of in hör Stamm upnohmen. Siet dat tweede Jahrhunnert hett man noit weer wat van de Chauken hört. Ut den Süden kammen denn ok noch en paar [[Sassen (Volk)|Sassen]]. Ut en Mischen van disse dree Volksgruppen sünd de Oostfresen ruutkomen. In dat fröhe Middeloller kunnen de Oostfresen blot up de Geest un up so nömd [[Warfen]] hör Dörpen un Husen bauen. De Marsch wurr faken van de Noordsee unner Warter sett. Vandag gift dat noch mennig Orten, de de „Warf“ in hör Namen hebben, so as Möhlenwarf, Tichelwarf of Anderwarfen. Eerst so van dat Johr 1000 an hebben de Fresen de Dieken baut. En Spreekword seggt: „Gott hett dat Meer maakt un de Fresen de Waterkant.“ == Histoorje == === Fröhe Histoorje === Blot de Archäölogen hebben wat över de Tied ruutfunnen, de al heel lang her is. En bietje wat steiht in Schrievsels, de van frömde Lü upschrieven wurren. De römiske Schrievers Plinius de Oller, Tacitus un Strabon hebben uns en bietje wat över de Tahl, Verdeelen un de Aard van de freeske Dörpen överlaten. Ok wenn dat nich völ was, so weten wi dör disse Berichten doch, dat an de Waterkant bi de Noordsee al Minsken wohnen deen, bevör Christus up de Wereld kamm. === Fröhe Tied van de Karolingers === Eerst van dat fröh Middeloller weten wie en bietje mehr. To disse Tied gaff dat en groot freesk Riek in de Kuntrei van dat [[Fryslân|nederlannsche Freesland]] van vandag bit an de Werser. De en off anner Könink van de Fresen is vandag mit sie Naam bekannt. So ok de grootfreeske Könink Radbod. Van hum worden bit vandag Vertellsells vertellt un Straten sünd na hum nömt. === Unnerdaan maken dör Karl de Grote === Dat Grootfreeske Riek was blot en kört Tied van Bedüden. In't Jaahr 785 maakte sik de Frankenkönink [[Karl de Grote]] tolesd dat oostelk Freesland unnerdaan. In dat franksche Riek is Oostfreesland in twee Grafskuppen updeelt worden. In de Tied kwammen den ok de Missionare Luidger un Willehad na Oostfreesland un vertellden de Fresen wat van dat Christendom. So wurr en Deel van Oostfreesland an de Bistum [[Bremen]] geven, de anner Deel wurr [[Osnabrück]] toslaan. Man de Legende seggt, dat de Fresen van Karl de Grot hör besünner Freedomsrechten kregen hebben. As dat karolingsche Riek stücken gung, maakten sik de Fresen free van de oll Herren. Van de Tied leevten se in sülvstadig Landgemeenten, de elke Jaahr hör Vetreders, so nömd „Redjeven“ (Raadslü) wählt hebben. De Redjeven wassen Richters as ok Verwaltenslü van de lüttje Gemeenten. De Feudalismus, de sük to de Tied in Europa utbreden dee, hebben de oll Fresen neet kennt. För hör was klaar, dat se free un van kien Herr Knecht wassen. In disse Tied van de [[Freeske Freedom]], van't 12. bit 14. Jahrhunnert, truffen sük de Vertreders van de so nömt Söven Freeske Seelanne elke Jaahr bi de [[Upstalsboom]] in Auerk-Raah, um Gericht to hollen un Saken van Bedüden uttoklabüstern. === De Tied van de Oostfreeske Hoovdlinge === In den Verloop van't 14. Johrhunnert gung de Redjeven-Verfaten na de Düvel. Dör dat Utbreken van de [[swarte Dood]] un grote Störmflooden gung in Oostfreesland allens dörnanner. En paar Familien, de al grot Inflood harren, dor Nütt an un maakten sük to „[[Oostfreeske Hoovdlingen|Hoovdlingen]]“ in groter of lüttjeder Lannesdeelen. Man ok dat was kien Feudsalsystem. De Lü wassen twars hör Gefolgskupp un harren verscheden Flieten, man se bleven free un kunnen ok utwannern, wenn se dat wullen. Dat was en biete so as bi de oll noordgermanske Heerskupp. Nu keem en Tied, waar de Hoovdlingssippen altied Stried mitnanner harren. Se all wullen de gröttse Macht. Dat was erst to Enn, as Edzard [[Cirksena]] in dat Johr 1430 Baas van en „Bund för Freedom van de söven Oostfreeslanne“ wurr. Ulrich Cirksena wurr denn later van Kaiser [[Friedrich III.]] to en Graaf maakt. He kreeg Oostfreesland as Rieksgraafskupp to’n [[Lehn (Feudalismus)|Lehen]] geven. Unner de Heerskupp van de Cirksenas, de later ok de Titel Fürst harren, gung dat mit de Weertskupp un de Sellskupp in Oostfreesland vöran. Van de gröttste Bedüden was Graaf Edzard de Groot. He föhrde de [[Reformatschoon]] in Oostfreesland in un unner sie Heerskupp wurr dat oostfreeske Landrecht schreven. Ok was de Graafskupp to noit groter as unner Edzard. To de Tied (1547 – 1625) dee ok de oostfreeske Humanist [[Ubbo Emmius]] sien Wark. Man as de [[Orlog van de Dartig Johren]] utbreken dee, harr Oostfreeslad groot Nood to leden, as de Suldaaten van Graaf [[Peter Ernst II. van Mansfeld]] in dat Land kwammen un mit Füür un Iesen regeeren deen. === Achter d’ Orlog van de dartig Johren === As weer Recht un Ordnung bestunn, kunnen de Oostfreeske Landstannen en groot Deel van de Macht in Oostfreesland an sück brengen. Van nu an wassen se neet mehr offhanging van de Lannesherr. Man daarum gaff dat völ Stried, doch de Lannesherren kunnen hör Machr noit weer in't Geheel weerkregen. Ut de oostfreeske Landstannen gung later de [[Oostfreeske Landskupp]] hervör, de noch vandag dat oll Wapen föhrt, man vandag en Kultuurparlament is. 1726/27 gaff de so nömd Appell-Orlog. De oostfreeske Fürst Georg Albrecht harr alweer Stried mit en Deel van de Stannen („renitente Stannen“), man de anner Deel („leedsam Stannen“) stunn up sien Sied. De Fürst kunn sük ditmaal dörsetten. ok de Stadt [[Emden]], de dat Leit van de renitente Stannen harr, gaff up. Man de Kanzler van den Fürst Gerog Albrecht, Enno Rudolph Brenneysen, was leep slecht bi't Verhanneln. So gaff dat in de Tied achteran kein Freden tüsken de Stannen un de Fürst. Ok wenn Kanzler un Fürst en harte Straaf tegen de Renitenten dörsetten wullen, prootde de Kaiser 1732 en Amnestie ut. In't Johr 1734 bleev de Fürst dood un sien lesde Nakomer, Carl Edzard, wurr Fürst. Man ok he kunn de Stried mit de Stannen to kien good Enn brengen. In dit Tied fung dat an, dat [[Preußen (Staat)|Preußen]] de Macht in Oostfreesland övernehmen kunn. Nich tolesd de Stadt Emden hett dat in Gang sett. Emden was achter de Apell-Orlog Problemen mit hör Weertskupp kregen harr. Se wullen nu, dat Emden weer de „Hööftstadt van de Stannen“ un en grote Hannelsstadt wurr. Siet 1740 lövten de Emders, dat se dat mit de Hülp van de Preußen anstellen kunnen. Se wullen en Verdrag, de Preußen de Heerskup över Oostfreesland sekern dee, wett dat kieneen mehr ut dat Huus van de CIrksenas gaff. Sien Hannelsprivilegien wull Emden ok in en Verdrag fastschrieven. För Preußen dee Sebastian Anton Homfeld, Direktioralraad in den nedderrhiensk-westfaalsk Riekskreis, verhanneln. He was up de Sied van de renitent Stannen. An den 8. November-Maand 1740 stellde he sein Vörslag vör, wo man wiedermaken sull, wenn't an d'Arven geiht. Toeerst was dat en stuur Verhanneln, man an d' 14. Märt-Maand 1744 worde twee Verdragen klaar maakt: De „Königliche Special-Declarations- un Versicherungsakte“ un de „Agitations- und Konventionsakte“. Ok harr Kaiser Leopold I. al in't Johr 1694 ed Expektanz utstellt, de Preußen tosekert harr, dat se dat Recht harr, Oostfreesland to övernehmen, wenn de Cirksenas utstürven sünd. Ok wenn de Könink van Hannober daartegen was, kunn Könink [[Friedrich de Grote]] so al in dat Johr [[1744]] de Heerskupp in Oostfreesland an sük brengen, umdat Carl Edzard Cirksena sünner Kinners to Dood gung. === Oostfreesland unner Preußen === Nu keem en Tied unner de Heerskup van Preußen, waar dat Barg up gung mit de Weertskupp in Oostfreesland. Ok weer man nu sowiet, neei Tügg up de Weg to brengen. Mooren wurren drög leggt un [[Fehnsiedeln]] grünndt. Achter de Slacht bi Jena un Auerstedt wurr Oostfreesland to dat Köninkriek [[Holland]] slaan un was daarmit unner de Fuchtel van't Napoleonisk [[Frankriek]]. In dat Johr 1810 kweem Oostfreesland as Department „Ems-Orientale“ („Ooster-Eems“) direkt to dat franzöösk Kaiserriek. As [[Napoleon]] offsett was, kwammen van 1813 bit 1815 de Preußen torügg na Oostfreesland. In disse Tied gungen oostfreeske Suldaaten up de preußke Sied in de Slachten van Ligny un [[Waterloo]]. De Oostfreesen hopden, dat se bi Preußen blieven kunnen. Man in de Wiener Kongress wurr Oostfreesland de Könink van Hannober tosproken. Schuld daran was [[England]]. De engelsch Könink, de ok Könink van Hannober was, wull neet, dat Preußen tovöl van de Waterkant van de Noordsee kregen dee. Man de Stannen van Ootfreesland hollen hör Rechten. Man de Tied bi dat Köninkriek Hannober was kien good Tied för Oostfreesland. Dat gung neet vöran. So wassen de Oostfresen blied, dat Preußen in't Johr 1866 dat Köninkriek Hannober övernehmen dee. === Oostfreesland in't Düütsche Riek === As [[1871]] dat Düütsche Riek gründt wurr, wurr Oostfreestland in de Rieksverband inbunden. So stunn Oostfreesland neet mehr blot unner de Preußk Inflood. === Nazi-Tied === Van de Tied in dat darde Riek gift dat vööl Material un Booken. Das was to völ, all de Problemen un de verscheden Reaktschoonen hier to vertellen. Man ok in Oostfreesland sünd [[Synagogen]] offbrannt un [[Jöden]] verdreven worden un de Nazis harren en groot Inflood. In d'Krieg sünd de Städer Emden un dat preußke Willemshaven van Bomben leep kött maakt worden. === Neeiste Tieden === Achter d' [[tweet Weltorlog|tweede Wereld-Orlog]] was Oostfreesland van brittisk Suldaaten besett. In't Johr 1946 keem dat Land denn as Regeerensbezirk Oostfreesland to dat Bundsland Neddersassen. Man 1978 wurr de Bezirk mit de Bezirken Osnabrück un Ollnburg to de neei Bezirk Werser-Eems tosammenfaat. Dit Bezirk wurr 2004 uplööst. ==Politiek== Oostfreesland is nu al lang kein egen Verwaltenseenheid mehr. De Landkreisen Leer, Auerk un Wittmund un de kreisfree Stadt Emden sünd vandag de Verwaltenseenheiden. Bi Wahlen word in Oostfreesland traditschonell [[SPD]] wählt. De Wahlkreis Auerk-Emden was bi de Bunnsdagswahl [[2005]] de Kreis mit hoogste Deel van SPD-Wählers. Ok in de Rest van Oostfreesland is de SPD stark. Blot een paar lüttje Deelen sünd „swart“, also normalerwies mit en starke [[CDU]], to'n Bispööl dat [[Lengenerland]]. In de Johren 2004 un 2005 gaff dat groot Diskusschoon, of sük de oostfreeske Landkreisen to en „Grootkreis Oostfreesland“ tosammensluten sallen. == Kultuur == === Spraak === Van't 15. bit 18. Johrhunnert hebben de Oostfreesen hör oll Taal, dat [[Freesche Spraak|Freesk]], offleggt. Van daar an hebben se dat [[oostfreesch Platt|oostfreeske Plattdüütsch]] prot, dat ok vandag noch van mehr as de halve Deel van de Lü proot. En Rest van de oll Oostfreeske Spraak, dat [[Saterfreesche Spraak|Saterfreesk]], hett blot buten Oostfreesland in't [[Saterland]] överleevt. Siet dat Johr 2004 düden twee oostfreeske Gemeenten, [[Auerk]] un [[Grootheid]], tweesprakige Oortschiller mit de hooge (''Aurich'', ''Großheide'') un de plattdüütsche Namen upstellen. Man in mennig Gemeenten sünd de Oortsnamen plattdüütsch blieven, so dat tweerspraakig Schillers neet wesen mutten. === Eten un Drinken === [[Bild:tee_mit_sahne.jpg|thumb|Een Koppke Tee]] Oostfreesen drinken bannig völ [[Tee]]. In den Snee drinkt elk Oostfrees 2,5 kg Tee in't Johr, dat is bold teihnmaal mehr as de Düütschen drinken. De Tee kweem al in't 17. Johrhunnert ut de Nedderlande un Ingland na Oostfreesland. Blot 100 Johren later hebben al Oostfresen van elke Stand Tee drunken un neet mehr so völ [[Beer (Drunk)|Beer]]. Al siet dat Johr 1806 gift dat dat Tee-Hannelshuus Bünting in Leer. Anner grote Tee-Hannelshusen sünd Onno Behrends un Thiele. Blot Tee, de van en Tee-Unnernehmen in Oostfreesland kummt, dürt sük „echt Oostfresen-Tee“ nömen. Besökers könen de „Oosfreeske Tee-Kultuur“ to'n Bispööl in de Tee-Museen in Leer of Nörden beleven, Ok en paar alkoholisk Dranken hebben de Oostfresen. Besünners bekannt is de Kruiden, en Krüden-Bitter mit 32 per Zent Alkohol. Meest word mit "Kruiden" de Kuur van de Firma Folts&Speulda in Leer meent, de so nömt „Echt Folts-Kruiden“. To dat Neeijahrfest worden in Oostfreesland Neeijahrs-Koken maakt. Se worden ok Rullerkes nömt, umdat se sowat as en hart uprullt Wafel. Anner Oostfreeske Spezialitäten bünd Speckendicken, [[Gröönkohl]], Grau Arften, Updrögt Bohnen, Insett Bohnen un mennig mehr. === Bruukdom === In Oostfreesland hebben sük egen Spoortaarden entwickelt, so as dat [[Boßeln]], [[Klootscheten]] un [[Pulstockspringen]]. Bruken an besünner Dagen sünd dat Singen to Sünnermarten, Paaskefüür un dat Leggen van't Bruutpadd to Hemelfahrt. Dat Upstellen un Klauen van Maiboomen hört to en Traditionslinie in Eurasien, man hett in Oostfreesland besünner Form un Regeln. Up de Eilanden hebben sük ok noch anner Bruken hollen. To Paaske kregen de Kinner Eier, de kott smieten off rullt worden, eherder se eten worden. An Sünnermarten (ok Martini nömt) gahn de Kinner un of faken wat junge Lü mit Kipkapkögels un Skebellenskoppens bit Husen lang to singen un krene denn Slickerkraam. In Oostfreesland word in d' Winter ok vööl schöfet. Besünner [[Schöfel]]s bünd de [[Breinermoorkes]], de en lang Tied in dat Dörp Breinermoor maakt wurren. === Örgellandschap === [[Bild:Rysumorgan.jpg|thumb|Orgel in Rysum]] → ''Hööftartikel:'' [[Örgellandschap Oostfreesland]] un [[List vun de Örgel in Oostfreesland]] Oostfreesland is ok vunwegen sien rieke Örgellandschap bekennt.<ref>„Ems-Dollart Region: The most concentrated region of well-preserved historic organs in the world. [S. 170]. … With its wealth of historic instruments, the region became an early focus for scholars and builders… The emergence of the Ems-Dollart organs as cultural treasures of worldwide significance was made possible by four important events: (1) the founding of the Jürgen Ahrend and Gerhard Brunzema workshop (Leer) in 1954, which quickly established itself as the leading shop for restoration and conservation; (2) the establishment of the Norddeutsche Orgelakademie (Bunderhee) by Harald Vogel (1977) which serves as a central research facility for study of the area’s historic instruments and makes access to them possible for visiting builders, players, and scholars… [S. 172f.]“. Cleveland Johnson: ''Ems-Dollart Region''. In: ''The Organ. An Encyclopedia''. Douglas E. Bush, Richard Kassel (Hrsg.). Routledge, New York u. London 2006, ISBN 0415941741, ([http://books.google.com/books?id=cgDJaeFFUPoC&pg=PP1&dq=Organ+Encyclopedia&lr=&as_brr=0&hl=de online])</ref> In de 170 ole Karken vun Oostfreesland staan 90 historsche Örgel ut söven Johrhunnerten vanaf de Tied vun de laat Gotik. Een vun disse weltwied öllste Örgel, de noch mit ehr ganze Anlaag un de meeste Registers bewoord bleven is un de man hüüt noch spölen kann, steiht in Rysm (1457). Bold komplett bewoord ut den 17. Johrhunnert mit Piepen ut den 16. Johrhunnert sünd de Instrumenten in [[Osteel]] (1619), [[Westerhusen]] (1642–1643) un [[Uttum]] (üm 1660). Ok de bekennte Orgelboer [[Arp Schnitger]] heeft met sien [[Örgel vun de Ludgerikark Nörden|Örgel in Nörden]] (1693) un in [[Weener]] (1710) sien Spören in Oostfreesland achterlaten. In't 18. Jh. beleefte de Örgelkultur nog een Blütetied, als de Orgelboer [[Johann Friedrich Wenthin]] un [[Hinrich Just Müller]] in Konkurrenz stunnen un sogar lüttje Dörpkarken sick wertvulle Örgel anschafft hebben. Als tüssen 1850 un 1950 is dat Niveau in't oostfreesche Orgelbo ganz afsackt was, had man kien Geld un kunn sick kien moderne Instrumente leisten. Hüüt is dat een groot Glück, weil de ole Örgel dordör meest bewaard bleven sünd. In de letzte 50 Johr sünd bold all Originalinstrumente optimol restaureert, wat besünners de Orgelbo [[Jürgen Ahrend]] ([[Loog (Leer)|Loog]]) te verdanken is, de op dat Rebeed van Restauratschoon de Toon angeven heeft. Dat [[Organeum]] in Weener is een bedüdend Orgelzentrum, dat Kunzerten organiseert und Örgelfohrten veranstalt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/ol/index.jsp?id=7 |wayback=20080922175741 |text=Örgelkunzert-Översicht |archiv-bot=2026-03-14 06:50:28 InternetArchiveBot }} (nakeken op 12. April 2009)</ref> Elke Johr waarn u. a. in de St. Ludgerikark in Nörden, in de Lutherkark un de Groot Kark in Leer, in de St. Georgskark in Weener un in Dornum un ok binnen dat wied bekennte Klassikfestival „Musikalsche Sömmer“ Kunzertriegen anboden.<ref>[http://www.musikalischersommer.net Musikalsche Sömmer] (nakeken op 12. April 2009)</ref> ==Gloov un Karken== [[Bild:Critzum kirche.jpg|thumb|Kark in Critzum]] De Lü in Oostfreesland sünd meestieds protestansk. In den Westen, besüners in de [[Krummhörn]] un in't [[Rheiderland]], man ok in Emden, Leer un de westelk Deelen van't [[Overledingerland]] un't [[Moormerland]], sünd de Minsken [[Evangeelsch-reformeerte Kark|reformeert]], of un to gift dat ok en Old-Reformeerte Gemeente. Anners sünd de Lü [[Luthersche Kark|luthersk]]. Man free Karken gift dat in Oostfreesland ok mehr as annerwaars. De Geschicht van de Mennoniten in Emden geiht bit in de Reformatschoonstied torügg. De Baptisten sünd midden in't 19. Jahrhunnert in Jever un Ihren upkomen. En bietje later kwammen de Methodisten. Free evangelisk Gemeenten hebben erst achter de tweede Wereldorlog anfangen, sük to grünnen. De [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsche Kark]] is en Minnerheiden-Kark blieven, ok wenn achter den Orlog mennig Katholiken na Oostfreesland komen sünd. De lutherske Gemeenten hören to de lutherske Lanneskark Hannober. De Reformeerten sünd in de „Evangelsk-reformeerte Kark – Synode van de reformeerte Karken in Bayern un Noordest-Düütschland“ organiseert. Dit Kark hett hör Hoovtseet in Leer. De Evangelsk-Freekarken sünd in hör noordwestdüütsche Vereenigen tosammenfaat un de Katholiken hören an dat Bistum Osnabrück. == Weertskupp == === Historisk Achtergrund === In den Loop van de Historje hebben sük rieke un arme Tieden immer offwesselt. Besünners an de Waterkant stunnen en paar rieke Buren tegen en grot arm Proletariat. So hebben sük de arme Lü anners hülpen. Se gungen för hör Wark in de Nedderlande („Hollandgangers“) of sünd glieks heel utwannert. So gift dat vandag in de USA ok noch en groot oostfreesk Gemeenskupp. De Gemeenskupp is so groot, dat dat sogar tiedwies een egen Blatt gaff, de [[Ostfriesische Nachrichten (USA)|Ostfriesische Nachrichten- Heimatblatt der Ostfriesen in Amerika]] === Landweertskupp === To all Tieden harren de meesten Oostfresen hör Utkomen in de Landweertskupp hat, an de Waterkant ok as Fiskers. Ok vandag gift dat noch mennig Buren, besünners in de Melkweertskupp, umdat dat in oostfreesland good Gröönland gift. Man ok [[Schaap|Schaapen]] worden in Oostfreesland tücht. Se hollen dat Grass up de Dieken kört un maken se ok faster, umdat se lüttje Hofen hebben. In de Pollers, to'n Bispööl in't Rheiderland, word ok Korn anbaut. In Oostfreesland hebbt sück verscheden besünners Deerenrassen ruutbildt: Dat Oostfreesen-Peer, dat oostfreeske Melkschaap, de Emder Goos, de Höhnerrasse „Oostfreeske Möv“ in verscheden Klören un de nu leep raar worden swaartbunt Koh. Se is dör de Hybridrasse „Holstein Frisian“ ut de USA offbeten worden un nu bold utstüven. === Industrie === [[Bild:E-112 Egeln feb2005.jpg|thumb|[[Enercon]] Windkrachtanlaag]] Dat gift neet völ Industrie in de Kuntrei. Blot in de Havensteden Emden un Willemshaven gift dat lüttje Zentren. Gröttste Industrieanlaag un bedüdend Arbeidgever in Oostfreesland is dat [[VW-Wark]] in Emden. Mennig Oostfreesen hebben hör Warksteden ok bi de Meyer Werft in [[Papenbörg]], nett vör de Dören van Oostfreesland. De Stadt Leer is achter Hambörg de gröttse Stee för Reders in Düütschland. Man wiet vörn is Oostfreesland bi dat Nütten van de [[Windkracht]]. So dicht bi den Waterkant gift dat völ Wind un in de Kuntrei was ok Bott genug för Windkrachtanlaagen. In Tokunfst sallen ok Winparks up d'hoge See baut worden, so nömd „Offshore Winparks“. De gröttste Maker van Windkrachtanlagen, dat Unnernehmen Enercon, hett sein Seet in Auerk un baut sein Anlagen in Auerk un Emden. === Tourismus === Oostfreesland hett elke Johr en Bült Gasten, de sik dor verhalen willt. Besünners up de oostfreeske Eilanden komen de Lü up Visit, dor hett dat Ambacht mit de Gasten al in't 17. Johrhunnert anfungen. Ok de Waterkant van dat Fastland harr dor wat van. Annerswaar in Oostfreesland kwammen noit Touristen, man dat hett sük siet de 70er Jahren ännert. Daar gift dat för de Gasten nu ok mennig wat to beleven. En Bispööl sünd dor de Touren, de man mit't Raad maken kann, so as de Düütsche Fenroute of de International Dullert-Route. ===Problemen mit Weerstskupp === Ok wenn man dat neet fluks sehen deit, so höört Oostfreesland vandag to de Kuntreien in Düütschland, waar se leep Problemen mit de Weertskupp hebben. Mennig Lü sünd sünner Wark un jung Lü, de en good Utbilden kregen hebben, mutten hör Tohuus verlaten, um en Arbeidsstee to kregen. Man ok wenn dat mehr un mehr oll Lü gift, so kregen de Minsken in Oostfreesland noch leep völ Kinners. Ok trekken mehr un mehr Lü na Oostfreesland, so dat dat up Stünns de Tahl van de Inwahners noch hoger word. Man de Probleme mit de Weerstkupp worden daarvan ok neet minner. == Medien == ===Bladen=== In Oostfreesland gaff dat lang Tied in elke lüttje Streek en egen Bladdje. Vandag sünd de meesten Bladen neet mehr egenstannig, blot bi de Rheiderland-Zeitung un de Ostfriesische Nachrichten hett kien anner sein Fingers in. De oostfreeske Bladen sünd: * [[Anzeiger für Harlingerland]] – in d’Landkreis Wittmund * [[Borkumer Zeitung]] – up dat Eiland Börkum * [[Emder Zeitung]] - Emden un umto * [[General-Anzeiger (Rhauderfehn)|General-Anzeiger]] – in d’ Overledingerland * [[Norderneyer Badezeitung]] – up dat Eiland Nörderney * [[Ostfriesischer Kurier]] – in de oll Landkreis Nörden * [[Ostfriesische Nachrichten]] – in den oll Landkreis Aurich * [[Ostfriesen-Zeitung]] – in heel Oostfreesland * [[Rheiderland-Zeitung]] – in d’oll Landkreis Weener (Rheiderland) ===Tiedschriften=== * [[Ostfriesland Magazin]] – Tiedschrift för Oostfreesland, kummt elke Maand rut * [[he! Norderney]] – veermaal in’t Johr up Nörderney * [[Diesel (Blatt)|DIESEL - dat oostfreeske Bladdje]] - Tiedschrift heel un dall up Platt, veermaal in 't Johr ===Radio=== * [[Radio Ostfriesland]] - Bürgerradio för Oostfreesland * [[Radio Jade]] - Bürgerradio för Willemshaven, Freesland un Oostfreesland ===Fernsehen=== * [[Friesischer Rundfunk]] – lüttje Kanaal in’t Kavelnett van Oostfreesland un umto == Verkehr == ===Autobahnen=== An dat düütsche Autobahnnett wurr Oostfreesland eerst laat ansluten. Man nu sünd dat al twee Autobahnen, de na Oostfreesland gahn. Över de A 28 können de Oostfreesen gau na Ollnborg, Breem un Hambörg komen. De A 31, de in dat 2004 mit Hülp un Geld van de Gemeenten, Landkreisen, Provinzen un Bedreven ut Oostfreesland, dat Eemsland un de Nedderlande klaar maakt worden kunn, slött Oostfreesland an dat [[Ruhrrebeet]] an. De blot veer Kilometer lange A 280 maakt de A 31 mit de nedderlannsche Rijksweg 7 an’n anner, de na [[Grunneng]] geiht. ===Bundsstraten=== *De '''B 70''' is en van de langste Bundsstraten in Noordwestdüütschland un geht van Neermoor in Oostfreesland altied an d’Eems land bit na [[Wesel]] an d’ Nedderrhien. *Die '''B 72''' geiht van [[Cloppenbörg]] över [[Auerk]] un [[Nörden]] bit an de Waterkant na [[Nörddiek]]. *Die '''B 210''' geiht dwars Oostfriesland van Emden na [[Willemshaven]]. *De '''B 436''' fangt in [[Weener]] an un geiht dwars dör Oostfreesland un Freesland bit na [[Sande]]. *Die '''Bundesstraße 461''' is mit sein Streek van [[Wittmund]] bit an de Havens van [[Carolinensiel]] un [[Harlesiel]] leep kört. ===Iesenbahn=== Twee Streeken van d’Düütsche Bahn sünd in Oostfreesland leep wichtig, daar fahren ok Intercity-Iesenbahnen: *[[Nörddiek]] - [[Emden]] - [[Leer]] - [[Ollnborg]] - [[Bremen]] (KBS 390) *[[Nörddiek]] - [[Emden]] - [[Leer]] - [[Rheine]] - [[Mönster]] (KBS 395) Dat kört Stück van Emden Hbf bis Emden Außenhafen (KBS 396) is blot för de Lü, de mit Schipp na Börkum willen. Up dat kört Stück van Leer bit Nieuweschans in de Nedderlannen fahren ok weer Iesenbahnen, man well bi na Grunneng will, mutt in [[Nieuweschans]] in en anner Bahn stiegen. Up de Streeken Willemshaven - Osnabrück un Esens - Wilhelmshaven fahren kein Bahnen van de Düütsche Bahn, man van de Noordwestbahn: Auerk is up Stünns neet an dat Iesenbahnnett ansluten, man in’t tokomend Johr sall de Streek twüschen Auerk un Abelitz för Gooden weer nütt worden ===Waterstraten=== *Elisabethfehnkanaal *[[Eems]] *Eems-Jaad-Kanaal *Eems-Siedkanaal *Hunte-Eems-Kanaal *Jümme *Leda *Nordgeorgsfehnkanaal *Sagter Eems Havens gift dat to’n Bispööl in [[Weener]], [[Leer]], Ditzem, [[Emden]], [[Greet]], [[Nessmersiel]], [[Dornumersiel]], [[Bensersiel]], [[Neeharlingersiel]], [[Carolinensiel]], [[Harlesiel]] un up de [[Oostfreeske Eilannen]]. ==Bekennt Oostfreesen== '''Lü van d’Glooven''' {| width = "100%" | width = "50%" | * [[Menso Alting]] * [[Helias Meder]] * [[Remmer Janssen]], Pastoor ut Strackholt * [[Otto Galama Houtrouw]], Theolog un Heimatförsker | valign = "top" | * [[Ludwig Heinrich Ihmels]], Lannesbischof van Sassen * [[Heinrich Reimers]], Theolog un Heimatförsker * [[Albrecht Oepke]], evangelisk Theolog |} '''Lü van d’ Wetenskupp''' {| | width = "50%" | * [[Eggerik Beninga]], Chronist * [[Ubbo Emmius]], Pastoor, Historiker un Grünner van de Universität Grunneng * [[David Fabricius]], Pastoor, bedüdend Amateurastronom un Kaarten-Tekner * [[Johann Fabricius (Astronoom)|Johannes Fabricius]], he de Flecken up de Sünn toeerst sehn * [[Hermann Conring (Polyhistor)|Hermann Conring]], Avkaat * [[Johann Christian Reil]], Dokter un Professor | valign = "top" | * [[Jabbo Oltmanns]], Astronom un Mathematiker * [[Enne Heeren Dirksen]], Mathematiker * [[Ludwig Franzius]], Waterbauingenieur, Oberbaudirektor van Bremen * [[Rudolf von Jhering]], Avkaat * [[Rudolf Eucken]], Philosoph * [[Hermann Lübbe]], Philosoph * [[Karl Lohmann]], Wetenskupp van d’Weertskupp * [[Gerold Rahmann]], Dokter un Professor för Burn |} '''Politikers''' {| | width = "50%" | * [[Ernst Reuter]], Buurmester van Berlin * [[Hinrich Swieter]], vörmaalsk neddersasske Finanzminister * [[Reinhold Robbe]], vörmaalsk Lidd van d’Bunddag, nu ''Beupdragter för de Wehr'' van de Bundsdag |} '''Künstler''' {| | width = "50%" | * [[Ludolf Backhuysen]], Maler * [[Henrich Becker]], Gesichtmaler * [[Enno Wilhelm Hektor]], Dichter * Peter Marx, Miniaturmaler un Grafiker * [[Otto Waalkes]], Komiker * [[Hannes Flesner]], Singer | valign = "top" | * [[Karl Dall]], Komiker * [[Wolfgang Petersen]], Regisseur * [[Helma Sanders-Brahms]], Regisseurin * [[Hans Peter Geerdes]], Künstlernaam H. P. Baxxter, Singer van de Techno-Combo [[Scooter]] * [[Poppe Folkerts]], Maler * [[Ole West]], Maler |} '''Sonstige''' {| | width = "50%" | * [[Henri Nannen]]. Verleger un Publizist * [[Dieter Eilts]], Footballspeler un Trainer * [[Eva Herman]], Moderatorske un Schrieverske * [[Georg Boomgaarden]], Botschafter van d’ Bundsrepubliek Düütschland in Spanien | valign = "top" | * [[Ewald Christophers]], Journalist, "Stimm van Oostfreesland" * [[Minnie Schönberg]], Moder van de [[Marx-Brothers]], kweem ut Dornum |} == Dat Ostfreesland-Lied == '''In Ostfreesland is't am besten''' van Enno Hektor (1850) / Melodie: "Weißt du wieviel Sternlein stehen" <poem> In Ostfreesland is't am besten over Freesland geiht der niks. War sünd wall de Wichter mojer war de Jungse wall so fix? In Ostfreesland mag ik wesen anners nargens lever wesen; over Freesland geiht der niks over Freesland geiht der niks. Nee, 't is nargens, nargens beter as war hoch de Dieken stahn, war up't Eiland an de Dünen hoch hennup de Bulgen slaan; war so luut de Nordsee bullert war ji könen up de Dullert Dreemast-Schippen fahren sehn Dreemast-Schippen fahren sehn. Nargens bleiht de Saat so moje, nargens is de Buur so riek, nargens sünd de Kojen fetter, nargens geiht de Ploog so liek, nargens gifft so faste Knaken, weet man leckerder to maken Botter, Kees un Karmelkbree, Botter, Kees un Karmelkbree. War in d' Wagen Törf un Kienholt worden haalt van't Hochmoor heer; war de heel Welt sük lüstig maakt up't Is bi't Eierbeer; war s'in't Feld mit Kloten scheten war se Bookweit-Schubbers eten; Harm up Freersfoten geiht Harm up Freersfoten geiht. För Ostfreesland, för Ostfreesland laat ik Bloot un Leven geern, weer ik man weer in Ostfreesland war so mennig söte Deern. In de Frömde wünsk ik faken: Kunn 'k doch Moders Breepott koken hören weer in d' Hörn bi 't Füür hören weer in d' Hörn bi 't Füür. </poem> ==Booken över Oostfreesland== * [[Onno Klopp]], ''Geschichte Ostfrieslands'', 3 Bde., Hannover 1854-1858. * Hajo van Lengen (Hrsg.): ''Die Friesische Freiheit des Mittelalters - Leben und Legende'', Verlag Ostfriesische Landschaft, 2003. * Franz Kurowski, ''Das Volk am Meer - Die dramatische Geschichte der Friesen'', Türmer-Verlag. * Karl Cramer, ''Die Geschichte Ostfrieslands. Ein Überblick.'', Isensee - Oldenbg. * Hermann Homann, ''Ostfriesland - Inseln, Watt und Küstenland'', F. Coppenrath Verlag, Münster * Manfred Scheuch, ''Historischer Atlas Deutschland'', ISBN 3-8289-0358-4 ==Oostfreesland in belletristisk Texten== * Erskine Childers, ''Das Rätsel der Sandbank'' ISBN 3-2572-0211-3 * S. Wörrishofer, ''Onnen Visser, der Schmugglersohn von [[Nördernee]]'' (in dat late Kaiserriek en völ leest Book för junge Lü, dat hannelt van Oostfreesland unner de franzöösk Heerskupp) * De Komiker [[Otto Waalkes]] hett sien Oostfreesendom in’t [[Kabarett]] un Filmen altied ruutstellt == Borns == <references/> == Weblinks == * [http://www.ostfriesland.de/ Touristik-Sied van Oostfreesland] * [http://www.ostfriesland-magazin.de/ Ostfriesland Magazin – Bladd över Oostfreesland] * [http://www.radio-ostfriesland.de Radio Ostfriesland - Lokaalraadio für de Kuntrei] * [http://www.nordwestreisemagazin.de/urviecher/index.html Oll Huusdeeren] * [https://web.archive.org/web/20051119165718/http://hoeckmann.de/deutschland/niedersachsennord.htm Historisk Kaart Niedersachsens 1789] [[Kategorie:Neddersassen]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Region]] n1eh44ecp7noou6zp3rgs06lfjr68q7 0 215 1070392 1070074 2026-06-25T17:09:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak |Koort=Low Saxon dialects.png |Spraak=Plattdüütsch</br> Nedderdüütsch/Neddersassisch |Länner={{DEU}}<br/> {{NLD}}<br/> {{DNK}}<br/> <small>'''In Spraakeilannen''':</br> {{BLZ}}<br/> {{BRA}}</br> {{BOL}}<br/> {{CAN}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{KGZ}}<br/> {{MEX}}<br/> {{PRY}}<br/> {{RUS}}<br/> {{USA}}</small> |Spreker=4–8&nbsp;Millionen weltwied * Düütschland: ≈ 2,2&nbsp;Mio. gode Sprekers, ≈ 5&nbsp;Mio. Sprekers allens tohoop<ref>Adler u.&nbsp;a: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016''. ([https://web.archive.org/web/20180313031748/http://www.ins-bremen.de/fileadmin/ins-bremen/user_upload/umfrage2016/broschuere-umfrage.pdf online])</ref> * Nedderlannen: ≈ 1,6–2,15&nbsp;Mio.<ref>[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> * Brasilien: ≈ 0,3–0,4&nbsp;Mio. * Plautdietsch: ≈ 0,5&nbsp;Mio. |Klassifikatschoon= * [[Indoeuropääsche Spraken|Ιndoeuropääsch]] *: [[Germaansche Spraken|Germaansch]] *:: [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] |KSpraak=Plattdüütsch |Amtsspraak= |ISO1=- |ISO2=nds |ISO3='''För de ganze Spraak:''' nds<ref>[[SIL International]]: {{Internetquelle |url=https://iso639-3.sil.org/code/nds |titel=nds {{!}} ISO 639-3 |abruf=2021-01-12}}</ref><br />'''För enkel Dialekten:'''</br>[[Achterhooksch]]: act <br />[[Drents]]: drt</br>[[Grunnegs|Grönnegs]]: gos<br/>[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]: frs<br />[[Plautdietsch]]: pdt<br/> [[Sallandsch]]: sdz</br>[[Stellingwarfs]]: stl</br>[[Twents|Twentsch]]: twd</br>[[Veluws]]: vel</br>[[Westfäölsk Plat|Westföölsch]]: wep<br /> |Minderheitensprache={{DEU}} {{NLD}} {{BRA}}|Minnerhedenspraak={{DEU}}</br> {{NLD}}</br> {{BRA}}}} '''Plattdüütsch''', kort '''Platt''', ook '''Nedderdüütsch''' oder '''Neddersassisch''' un '''Sassisch''' heten, is ene [[Regionaalspraak]] un [[Dialektgrupp]], de rund twee Millionen Minschen in [[Noorddüütschland]] un an de twee Millionen Minschen in [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderland]] snackt. Besünners mit dat [[Mennisten|mennistsche]] [[Plautdietsch]] het sik de Spraak ook weltwied uutbreedt. Se höört to’n [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]], het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt, un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak, de tohoop mit [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Engelsche Spraak|Engelsch]] to de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaanschen]] Spraken tellt. Dat frömiddelöllerlich [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] is de öllste överlevert Spraakform vun dat Plattdüütsche. Later het de Spraak as [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] Inflood op [[Europa|Noordeuropa]] namen un weer Schrievspraak för Recht un Hannel. In de fröhe Neetied hebbt [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] de Rull as Schrievspraken övernamen, so dat Plattdüütsch, nu sünner Standard- un Schrievspraak un in verscheden Dialekten –&nbsp;so as [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]], [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersch]], [[Noordneddersassisch]], [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] un [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]&nbsp;– deelt, wieder besteit. Striedig blivt de Stand as Spraak. Op de enen Sied warrt Platt je na [[Dackspraak]] as hoogdüütschen oder nedderlandsschen Dialekt bekeken, annersieds behanndelt en Deel Spraakwetenschoppers un Kultuurorganisatschonen Plattdüütsch as ene egen Spraak. Ook mang den Spraakgemeenschop is de Ansicht, dat Plattdüütsch ene Spraak is, wied verbreedt. Vundaag laat [[Düütschland]] un de [[Königriek vun de Nedderlannen|Nedderlannen]] de Regionaalspraak Plattdüütsch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta vun de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] gellen. Liekers is de Spraak bedroot, denn de Präzens in dat Alldagsleven un de Apentlichkeid is ring. Hoogdüütsch un Nedderlandsch hebbt allerwegens de Överhand. Versöök, de Spraak to bewaren un wedder in’t Leven to halen, ümfaat [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütsch Schoolünnerricht]], [[Plattdüütsche Schrieveree|Literatuur]] un [[Plattdüütsche Musik|Musik]] in de Spraak, seltener ook Medien so as [[List vun plattdüütsche Films un TV-Serien|Feernseen]] oder [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radio op Platt]]. Verscheden regionale Organisatschonen stütt de Spraak mit Events, Spraakkursen un Publikatschonen. Doch blivt de Tokumst vun dat Plattdüütsch unseker. Öllern geevt eer meist nich meer an de Kinner wieder. So is Platt in Delen vun dat Spraakrebeed al meist uutstorven, un in wieden Delen vun dat Spraakrebeed bloot ünner de öllste Generatschoon begäng. == Klassifikatschoon == === Spraakverwandschop === [[Bild:2022 04 16 - KARTE WG – um 580 n.Chr. - END.png|duum|Westgermaansche Spraken üm 580.<ref>[[Wolfram Euler]]: ''Das Westgermanische: von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert – Analyse und Rekonstruktion''. Inspiration Unlimited Berlin 2022.</ref> Ooldsassisch hier mit Ooldengelsch un Ooldfressch, de wedder ene enegere anglo-freesche Grupp (hier ook noordseegermaansch) billt, as Deel vun ene nöördliche westgermaansche Grupp]] Dat [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche]] Plattdüütsch tellt to’n [[germaansche Spraken|germaanschen]] Telg vun de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie. De Spraak het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]], de [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoogdüütsch]] vun annern westgermaanschen Spraken ünnerscheedt, nich mitmaakt un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;440&nbsp;f.</ref><ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;55.</ref> Plattdüütsch is en Deel vun dat [[kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum]], dat sied den Schrievsprakenwessel vun [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] to’n [[Düütsche Spraak|Hoogdüütschen]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandschen]] un besünners sied dat 19.&nbsp;Jhd langs de Grenz vun de modernen Standardspraken uuteenbrickt.<ref>Maarten van den Toorn u.&nbsp;a.: ''Geschiedenis van de Nederlandse taal'', Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997, S.&nbsp;149&nbsp;f.</ref><ref>[[Jan Goossens]]: ''Deutsche Dialektologie.'' De Gruyter 1977, S.&nbsp;48.</ref> So sünd besünners in dat 20.&nbsp;Jhd dat Plattdüütsch in Düütschland un dat [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Neddersassisch in de Nedderlannen]] uuteenannerdreven.<ref>Jan Goossens: . In: Jan Goossens (Hrsg.): . Karl Wachholtz, Neumünster 1973, S. 9–27.</ref> Plattdüütsch stünn in den Verloop vun de Tied besünners mit Hoogdüütsch, [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]] in Kuntakt. [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], dat Plattdüütsche sienen Vöörlöper, [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]] un [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] hebbt so vele Gemeensamkeiden, dat se de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaansche]] Ünnergrupp binnen dat Westgermaansche billt. Striedig is, of de noordseegermaanschen Spraken vun enen gemeensamen Vöörlöper afstammt, wat in de verleden Tied as Annaam begäng weer, oder mit Spraakkuntakt langs de [[Noordsee]]küst opkamen sünd, wat vundaag de verbreedt Ansicht is.<ref name=":42">Henk Wolf: ''Nordseegermanisch''. In: Stefan J. Schierholz, Laura Giacomini (Ruutgevers): ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online''. De Gruyter, Berlin 2022 ([https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_15877/html. online], opropen den 13.06.2035).</ref> Vergleken mit Engelsch un Freesch, de wedder ene engere [[Anglofreesche Spraken|anglofreesche]] Ünnergrupp billt, wiest Ooldsassisch avers minner noordseegermaansche Kennteken.<ref name=":42" /> Sachtens het sik dat noordseegermaansche Ooldsassisch mit anner Varietäten vermischt, as de [[Sassen (Volk)|Sassen]] in’t 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süden tögen un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. Villicht weer aver ook heel dat sassische Stammland noordseegermaansch un den Ooldsassischen sünd wegen den Kuntakt mit dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderdfranksch]] un [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] noordseegermaansche Kennteken verlüstig gaan.<ref name="Peters 18f">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;18&nbsp;f.</ref> Plattdüütsch steit so twüschen de vun öllers her noordseegermaansche Grundlaag un den hoogdüütschen Inflood.<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', S.&nbsp;29. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Stand as Spraak === Wieldes Oold- un [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] allgemeen Spraken heten warrt, is de Stand as Spraak för’t Plattdüütsche vundaag striedig.<ref>[[Jan Wirrer]]: ''Zum Status des Niederdeutschen,'' S.&nbsp;308.</ref> Dat Plattdüütsch in öllere Tieden op’n Weg weer regionale Varianten in de Schrievspraak uuttoglieken, warkt vundaag as „[[Plattdüütsch Spraakmythos|plattdüütschen Spraakmythos]]“ na un bringt de Fraag na dat Plattdüütsche sienen Stand jümmers wedder op.<ref>[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache,'' S.&nbsp;26&nbsp;f.</ref><ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Zur Verwendung des Niederdeutschen heute.'' In: ''Mehrsprachigkeit in der Stadtregion'' ( =&nbsp;Jahrbuch des Instituts für deutsche Sprache 1982) Schwann: [[Düsseldörp]] 1982. S.&nbsp;152. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/1953/file/Stellmacher_Zur_Verwendung_des_Niederdeutschen_heute_1982.pdf online])</ref> Dat givt allgemeen dree Positschonen: * '''Plattdüütsch as Spraak''': De Historie na is Plattdüütsch ene westgermaansche Spraak, de den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt het un egenstännig ranwussen is, ook wenn se jümmers in Kuntakt mit de Süsterspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch stünn.<ref>[[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots een Dialekt, de sik to Wehr setten kann.'' S.&nbsp;27&nbsp;f.; Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' S.&nbsp;183.</ref> Ook de Status as Schrievspraak in de fröhe Neetied is en anner Argument för den Stand as egen Spraak. De Ünnerscheden in [[Luudstand]], [[Grammatik]] un [[Woordschatt]] twüschen Plattdüütsch, Nedderlandsch un Hoogdüütsch sünd groot noog Plattdüütsch as egen Spraak antospreken.<ref name=":14">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188&nbsp;f.</ref> * '''Plattdüütsch as Dialekt''': Na de [[Sotscholinguistik|sotscholinguistschen]] Begevenheiden vundaag is Plattdüütsch ene Spraak för dat private Ümfeld mit verminnert Funktschonen. Se is stark regionaal opdeelt un het kenen överegionalen Standard.<ref name=":14" /> Hoogdüütsch un Nedderlandsch sünd je na Staat [[Dackspraak|Dackspraken]] un överneemt de Funktschoon as Schrift- un Standardspraak. So kann Plattdüütsch för enen düütschen oder nedderlandschen Dialekt gellen, denn de Sprekerschen un Sprekers bruukt Platt jüst so, as ook anner Dialektsprekerschen un -sprekers dat doot, de ünner dat Dack vun ene Standardspraak staat.<ref name=":02">[[Ulrich Ammon]]: ''Was ist ein deutscher Dialekt?'' In: [[Klaus Mattheier]], [[Peter Wiesinger]] (Ruutgever): ''Dialektologie des Deutschen. Forschungsstand und Entwicklungstendenzen'' (=&nbsp;''Germanistische Linguistik.'' 147). Niemeyer: Tübingen 1994, S.&nbsp;369–384, S.&nbsp;376&nbsp;f.</ref> De Afstand twüschen Plattdüütsch un sienen Dackspraken warrt jümmerto lütter. Se billt vundaag en Kontinuum vun Dialekt na Standardspraak, in dat sik Plattdüütsch den Dackspraken anglieken deit.<ref name=":28" /> * '''Plattdüütsch as Afstandsspraak un Schiendialekt''': Ene Middelpositschoon, de versöcht de Historie un de Begevenheiden vundaag mittobedenken, is Plattdüütsch as ene [[Afstandsspraak]] un togliek enen [[Schiendialekt]] to beschrieven. De Begrepen gaat op [[Heinz Kloss]] torügg un beschrievt, dat Plattdüütsch in de verleden Tied as ene egenstännige Spraak ranwussen is un ook vundaag noch noog Afstand to sienen Dackspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch het, dat as egen Spraak antospreken. Liekers bruukt de Sprekerschen un Sprekers Plattdüütsch vundaag so, dat de Spraak so as enen Dialekt schient.<ref>[[Heinz Kloss]]: ''Abstandsprachen und Ausbausprachen.'' In: [[Joachim Göschel]] u.&nbsp;a. (Ruutgever): ''Zur Theorie des Dialekts'' (=&nbsp;ZDL Beih. N.&nbsp;F., Nr.&nbsp;16). Wiesbaden 1976, S.&nbsp;303, 305.</ref><ref>Heinz Kloss: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800'' (=&nbsp;''Sprache der Gegenwart'', 37). 2.&nbsp;Oplaag. [[Düsseldörp]] 1978, S.&nbsp;67–70, 181–198.</ref> == Naams vun de Spraak == {{Kiek ook bi|Naams vun dat Plattdüütsch}} === Egennaams === In’n Alldag bruukt de Plattdüütschen mit Hoogdüütsch as Schriftspraak ''Plat(t)dü(ü)tsch''&nbsp;–&nbsp;mit regionalen Varianten so as ''Pla(t)dü(ü)ts(k)'', ''Plat(t)duitsk'' oder kort ''[[Platt (Dialekt)|Plat(t)]].''<ref name=":39">{{Internetquelle |autor=Universität Münster, Andreas Brandt |url=https://www.uni-muenster.de/Germanistik/cfn/Plattinfos/WasistNiederdeutsch/Was_ist_Niederdeutsch.html#Plattdeutsch |titel=Was ist Niederdeutsch |abruf=2025-06-08 |sprache=de}}</ref> Wo Nedderlandsch Schriftspraak is, sünd Naams för den regionalen Dialekt, so as ''[[Drentsch|Drents Plat]]'' oder [[Twentsch|Twents Plat]], begäng. Ook de Uutdruck ''Nedersaksisch'' is in’n Nedderlannen verbreedt.<ref name=":41">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taalsociologische aspecten'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;295&nbsp;ff.</ref> De düütsche Spraakwetenschop bruukt ''[[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|Nedderdüütsch]].'' Op Platt is de Begreep bloots in formalen Kontexten begäng, so as in de Egennaam ''[[Bunnsraat för Nedderdüütsch]].<ref name=":39" />'' ''Neddersassisch'' un ''Sassisch –''&nbsp;de olen Egennaams to Hansetieden&nbsp;– schöölt dat „düütsch“ in Platt- un Nedderdüütsch ümgaan, dat de Lüüd buten Düütschland nich uutslaten warrt. Se schöölt ook den gemeensamen Oorsprung vun de noorddüütschen un oostnedderlandschen Dialekten ünnerstrieken. Beide Naams sünd vundaag in Düütschland raar un meist alleen bi spraakaktivistischen Gruppen begäng. Wieldes sett sik ''Nedersaksisch'' as Egennaam för de oostnedderlandschen Dialekten jümmers starker döör.<ref name=":41" /> === Historie vun de Naams === <gallery perrow="2" class="rechts"> Bild:BibelMagdeburg.jpg|''Düdesch'' in de Meideborger Bibel vun 1554: ''De gantze Hillige Schrifft, <u>Vordüdeschet</u>'' Bild:1614 Bible.jpg|''Sassisch'' as Naam in de [[Bibel vun 1614]]: ''De gantze hillige Schrifft / <u>Sassisch</u>'' </gallery> Uut de ooldsassische Tied is keen Egennaam överlevert. In [[Latiensche Spraak|latienschen]] Texten heet de Spraak {{lang|la|''lingua saxonica''}} na de [[Sassen (Volk)|Sassen]] oder allgemeen {{lang|la|''lingua germanica''}} un {{lang|la|''lingua theudisca''}},<ref name=":0">[[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch,'' S.&nbsp;24–27.</ref> so as ook in de Prolog vun de [[Heliand]] ({{lang|la|''Theudisca poëmata}}).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/09Jh/Heliand/hel_hf0p.html |titel=Heliand |werk=bibliotheca Augustana |abruf=2025-05-25}}</ref> In [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Tied weer de Egennaam {{Lang|gml|''düdesch''}} begäng, denn al to Hansetieden hebbt sik de Plattdüütschen as Deel vun de Düütschen seen.<ref name=":43">[[Agathe Lasch]]: ''Mittelniederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;5&nbsp;f.</ref> To de Tied stünnen Nedderdüütsch un Hoogdüütsch noch op den glieken Rang un {{Lang|gml|''düdesch''}} kunn noch för beide Spraken jüstso good staan. Hüüd denkt de Lüüd bi ''düütsch'' direkt an de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche Standardspraak]], wenn de Kuntext dat nich jüst uutsluten deit. Wenn dat doch wichtig weer, sik vun Nedderlandsch oder Hoogdüütsch aftosetten, weren Begrepen as {{Lang|gml|''unse düdesch''}}, {{Lang|gml|''sassesch''}} oder {{Lang|gml|''moderlike sprake''}} begäng.''<ref name=":33" />'' De Nedderlandschen beteken de Spraak ook as {{Lang|dum|''ôstersch''}}''.<ref name=":43" />'' Later as dat at [[Hartogdom Sassen]] na Süüd to wanner, keem {{Lang|gml|''neddersassesch''}} op, sik vun dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[Böversassen]] aftogrenzen.<ref name=":0" /> In moderne Tied versöchen to’n Bispeel [[Karl Friedrich Arend Scheller|Karl Scheller]], [[Christian Hinrich Wolke|Chrstian Hinrich Wolke]], [[Georg Ruseler]] oder [[Reinhard F. Hahn|Reinhard Hahn]] de Naams ''Sassisch'' un ''Neddersassisch'' wedder opleven to laten. In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Dat nedderlandsche {{lang|nl|''Nedersaksisch''}}, dat to’n Beginn vun’n 20.&nbsp;Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop opkeem, het sik man sied de 1950-er Jahren mit dat ''[[Nedersaksisch Instituut|Nedersaksisch Institut]]'' an de [[Universität Grönneng]] jümmers wieder verbreedt. Besünners sied dat de Nedderlannen Neddersassisch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] as regionale Spraak gellen laat, hebbt Spraakverenen un -instutschonen den Begreep övernamen.<ref name=":41" /> ''Plattdüütsch'', ''Platt'' un ''Nedderdüütsch'' kaamt uut’n Nedderlandschen.<ref>Nicoline Van der Sijs: ''Onze Taal'', Jahr 74. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2005, S. 310.</ref> ''Plattdüütsch'' is toeerst in’n 16.&nbsp;Jhd. bi [[Cornelis Lettersnijder]] as {{Lang|dum|''in goeden platten duytsche''}} dokumenteert. De Begreep geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche {{lang|nl|''plat''}}, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt un in de Tied noch nich minnächtig weer.''<ref name=":33">[[Agathe Lasch]]: ''Plattdeutsch''. In: ''Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur'', Band&nbsp;42 (1917), S.&nbsp;134&nbsp;ff.</ref>'' ''Nedderdüütsch,'' dat as ''{{lang|dum|neder duutsche}}'' gegenöver den ''{{lang|dum|hoghen duutsche}}'' 1457 dat eerste Maal in enen [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandschen]] Text stünn, kümmt würklich vun de geograafsche Laag af.<ref>[[Luc De Grauwe (Linguist)|Luc de Grauwe]]: ''Theodistik. Zur Begründung eines Faches und ein Plädoyer für eine kontinentalwestgermanische Sicht auf die neuzeitliche Bifurkation Deutsch/Niederländisch''; In: Raphael Berthele u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Die deutsche Schriftsprache und die Regionen: Entstehungsgeschichtliche Fragen in neuer Sicht.'' Walter de Gruyter: Berlin 2003, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/3110174979|ISBN 3-11-017497-9]], S. 127&nbsp;ff., hier S.&nbsp;136&nbsp;f.</ref> Ook de Naam ''Nedderlandsch'' kunn eerst noch Plattdüütsch jüst so as Nedderlandsch beteken.<ref>Lasch, Agathe (1914). . Niemeyer, Halle/Saale, p. 6.</ref> In’n 17.&nbsp;Jhd. weer de Naam ''Plattdüütsch'' denn ook in Noorddüütschland as minnächtigen Begreep begäng.''<ref name=":39" />'' Dat öllere ''sassesch'' is denn grotendeels verdrängt worrn.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/platt#2 ''platt''],'' In: [[Wolfgang Pfeifer (Etymologe)|Wolfgang Pfeifer]]: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.''</ref> Eerst mit de Dialektologie un Literatuur in dat 19. Jhd. kreeg ''Plattdüütsch'' wedder en neutraleren Klang.''<ref name=":39" />'' ''Nedderdüütsch'' weer to Anfang noch raar un eerst mit de [[Dialektologie]], de den düütschen Spraakruum in Nedder-, [[Middeldüütsche Dialekten|Middel]]- un [[Böverdüütsch]] deelt, het sik de Begreep ook in de hoogdüütsche Wetenschop döörsett.<ref>[[Werner Besch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung,'' 2.&nbsp;Oplaag., Bd.&nbsp;3, 2003, S.&nbsp;2211.</ref> In’n Verloop vun de Tied wurrn ''Platt-'' un ''Nedderdüütsch'' avers nich alleen as en neutralen Begreep ankeken, de dat Plattdüütsche siene geograafsche Laag beschrivt. Döör dat „düütsch“ wurr dat ook as enen Begreep uutleegt, de seggt, dat de Spraak nix Egenstännigs is un so den hoogdüütschen Anspröök ünnermuurt, dat Plattdüütsch as enen düütschen Dialekt tellt un minner gellen deit.''<ref name=":33" />'' In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. het sik ''Platt'' denn ook in Westdüütschland uutbreedt. So betekent de Begreep vundaag nich alleen nedderdüütsche Varietäten oder Plattdüütsch an un för sik, man ook [[Westmiddeldüütsche Dialekten|westmiddeldüütsche]] Dialekten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt |werk=atlas-alltagssprache |abruf=2024-11-27}}</ref> === Unklaarheiden vun de Naams === [[Bild:Definitions Low German.svg|thumb|Verscheden Definitschonen vun „Nedderdüütsch“]] De Naams för’t Plattdüütsche sünd je na Tied, Kuntext un Definitschoon meerdüdig un unklaar. ''Platt'' betekent nich alleen Spraakvarietäten, de uut dat Ooldsassisch ranwussen sünd oder en Kolonisatschoondialekt vun so ene Varietät sünd, man is ook as Egennaam för de [[Nedderfranksche Spraken|nedderfrankschen]] Dialekten in’n Nedderlannen un Düütschland un ook för den groten Deel westmiddeldüütsch Dialekten begäng.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt « atlas-alltagssprache |abruf=2025-05-28}}</ref> ''Nedderdüütsch'' betekent in’n wiedsten Sinn alle [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen Varietäten]], also Neddersassisch un Nedderfranksch tohoop. So weer dat besünners is de düütsche Dialektologie in’n 19.&nbsp;Jhd. begäng. Vundaag is dat raar Plattdüütsch un Nedderlandsch ünner düssen Begreep tohooptofaten. In’n wieden Sinn ümfaat de Begreep de neddersassischen Dialekten in Düütschland un Nedderland. Vundaag is de Begreep avers meist in’n engen Sinn begäng un betekent alleen de neddersassischen Varietäten in Düütschland.<ref name=":37" /> De nedderdüütsche Süüdgrenz ünnerscheedt sik ook je na Definitschoon un liggt meist an de [[Benrather Linie|maken/machen-Isogloss]] (Benrather Linie) oder ook an de [[Uerdinger Linie|ik/ich-Isogloss]] (Uerdinger Lien), seltener ook an Isolglossen wieder in’n Süden, so as de [[Bad Hönninger Linie|Dorp/Dorf-Isogloss]] (Bad Hönninger Linie).<ref name=":37" /> So is ook unklaar, of [[Nedderrhiensch]] oder [[Bergisch]], de as neddefranksche Varietäten mit to dat Nedderdüütsch in’n wiedsten Sinn tohöört, mit to dat Nedderdüütsch in’n engen Sinn, also dat Nedderdüütsch in Düütschland tellt.<ref name=":37">[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache – Versuch einer Definition,'' S. 13–15.</ref> ''Neddersassisch'' kann heel de Spraak vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] bet [[Urk]] beteken.<ref>[[Otto Behaghel]]: ''Geschichte der deutschen Sprache''. 5., verbesserte und stark erweiterte Auflage, Berlin/Leipzig 1928, S.&nbsp;159.</ref> Fakener betekent ''Neddersassisch'' in de Dialektologie avers alleen [[Westnedderdüütsch]], je na Definitschoon sünd de Varietäten in’n Nedderlannen inbegrepen oder nich.<ref>Dieter Stellmacher: ''Niedersächsisch.'' Schwann: [[Düsseldörp]] 1981.</ref> In de Ümgangsspraak kann de Begreep ook slicht de Dialekten in dat Bundsland [[Neddersassen]] beteken. So bruukt dat ook dat ''[[Niedersächsisches Wörterbuch|Niedersächische Wörterbuch]]'' för de Dialekten in Neddersassen un [[Bremen]].<ref>''Niedersächsisches Wörterbuch.'' Band 3, [[Niemünster]] 1953 ff.</ref> De Variant ''Nedersaksisch'' kann besünners in de nedderlandsche Dialektologie Oostnedderlandsch un Westnedderdüütsch tohoop beteken.<ref>[[Hendrik Entjes]]: ''Nedersaksische taal- en letterkunde''. In: ''Driemaandelikse Bladen.'' Bd.&nbsp;27 (1975), S.&nbsp;25–44 .</ref> Fakener betekent ''Nedersakisch'' avers de alleen de oostnedderlandschen Dialekten in’n Gegensatz to dat ''Nederduits'' op de düütsche Sied.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;54 Anm.&nbsp;4.</ref> == Historie == [[Bild:Germanic_dialects_ca._AD_1.png|duum|Germaansche Dialektgruppen üm Christi Gebort:<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=blue|[[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=red|[[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=orange|[[Werser-Rhien-Germaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=yellow|[[Elvgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=green|[[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]]}}]] === Översicht === De Spraakwetenschop deelt Plattdüütsch in dree Perioden: [[Ooldsassisch]] (ca.&nbsp;750–1150), [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] (ca.&nbsp;1150–1600) un Plattdüütsch (af 1600). De eerste wichtige Text is dat [[Heliand|Heliand-Epos]] uut’n 9.&nbsp;Jhd. Groot is de Tall schreven Borns uut de middelsassische Tied, besünners to’n Hoogpunkt vun de [[Hansetiet|Hansetied]] mit velen Texten üm [[Juristeree]], [[Theologie]] un [[Historie|Historienschrieveree]]. Een wichtigen Wennpunkt för’t Plattdüütsche weer dat 16./17&nbsp;Jhd., in den Hoogdüütsch un Nedderlandsch de middelsassiche Schrievspraak wegdrängt hebbt. Plattdüütsch is to’n groten Deel as mündliche Spraak mit velen verscheden Dialekten bestaan bleven. In’n 19.&nbsp;Jhd. begünnen Schrieverslüüd sik wedder op de Spraak to besinnen un schreven nu Literatuur op Platt. Vundaag leevt Plattdüütsch as mündliche Spraak un in schreven Dialektliteratuur wieder, is man in sienen Wiederbestand bedroot.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;17.</ref> === Oorindoeuropääsch un Oorgermaansch === As ene [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche Spraak]] sünd de Vöörlöpers för’t Plattdüütsche [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansch]] un noch wieder torügg [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]]. Mit Wannels in de kumplexe oorindoeuropääsche [[Flekschoon]] un Luudwannels so as de [[eerste germaansche Luudwannel]] het sik dat Oorgermaansche lütt bi lütt vun’n Oorindoeuropääschen un anner indoeuropääschen Spraken wegbeweegt un is to enen egen Telg binnen de Familie ranwussen.<ref>[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;ff.</ref> Düssen Stremel in de Spraakhistorie is man nich daalschreven worrn un uut later schreven Texten rekonstrueert. In de Tied uut de eerste schreven Borns nableven sünd, harr sik Oorgermaansch al in verscheden Telgen un Spraken deelt: [[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]], [[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]] un [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] mit [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]], [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]], [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksch]] un [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], de Vöörlöper för dat Plattdüütsche vundaag.<ref>Benrard Comrie: ''The World's Major Languages''. New York City 1987 Oxford University Press. S.&nbsp;69&nbsp;f.</ref> === Ooldsassisch === [[Bild:Map Old Saxon Language Area.svg|thumb|Ooldsassisch Spraakrebeed in geelrood mit Schrievoorden, Bischopseten un modern Städen to’n orienteren<ref>Na [[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache'', Kaartenanhang&nbsp;1.</ref>]] [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] weer de Spraak vun de [[Sassen (Volk)|Sassen]], de sik sik in’n 3. un 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süüd to uutbreeden un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. In’n 5.&nbsp;Jhd. tögen en Deel Sassen tohoop mit [[Angeln (Volk)|Angeln]], [[Fresen]] un [[Jüten]] na [[Grootbritannien|Britannien]] un bröchen de egen Spraak, dat later [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], mit op dat Eiland.<ref name="Dal 78ff">[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;78&nbsp;ff.</ref> Uut düsse Tied, de fröhe ooldsassische Periood, sünd man en paar Egennamen un anners keen schreven Borns nableven. Uutnaam sünd villicht de [[Weserrunen]].<ref name=":6">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'', S.&nbsp;33. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De Spraak weer tohoop mit Freesch un Angelsassisch Deel vun dat [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]. Mit de Tied het Ooldsassisch wat noordseegermaansche Kennteken verloren, indem dat sik de Spraak mit anner süüdlich Varietäten vermischt het oder de Spraakkuntakt mit dat Ooldhoogdüütsch starker worrn is.<ref name="Peters 18f" /> In’n 8.&nbsp;Jhd. wurr de Kunflikt twüschen den [[Franksch Riek|Frankenriek]] un den Sassen eernster un keem opletst mit den [[Christianiserung un Sassenkriege|Sassenkriegen]] 772–804 ünner [[Karl de Grote|Karl den Groten]] to Enn. Dat Ooldsassische an un för sik begünnt eerst üm 820/830, also na de Sassenkriegen, in den de Franken de Sassen betwungen un to’n [[Christendom]] bekeert un dat Stammland enen Deel vun’n frankschen Riek maakt harrn.<ref name=":7">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'' S.&nbsp;30. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De meisten Texten in de ooldsassische Tied weren op [[Latiensche Spraak|Latiensch]].<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;19.</ref> De wenigen ooldsassischen Texten stammt uut Kloosters un sünd meist religiöse Texten, so as [[Ooltsassisch Dööplöövnis|Dööplöövnissen]], Bichtformels un en [[Ooldsassische Genesis|Genesisfragment]], oder administrativ Översichten to Grundbesittafgaven. Dat gröttste un wichtigste Wark is man de [[Heliand]], en [[Epos]] uut de Tied üm 830, dat in meist 6000 Versen [[Jesus vun Nazaret|Jesus]] sien Leven navertellt.<ref name=":25">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;431&nbsp;f.</ref> Uut’n 10. un 11.&nbsp;Jhd., de late ooldsassische Tied, sünd noch lütter Spraakdenkmalen so as [[Glosse|Glossen]] nableven, denn geit de ooldsassische Schrieveree avers to Enn.<ref name=":6" /> Dat ooldsassische Spraakrebeed streck sik twüschen den [[Rhien]] un [[Elv]] un vun de [[Noordsee]] bet na [[Kassel]] un [[Merseburg]]. In’n Noorden weer de [[Eider]] de Grenz to dat [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]]. In’n Noordwesten grenz de Spraak an dat [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesche]], na West to an dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksche]]. De Süüdgrenz mit dat Ooldhoogdüütsch leep de Grenz in’n Westen grotendeels langs de [[Uerdinger Linie|ik/ich]]- un de [[Benrather Linie|maken/machen]]-Isogloss vun [[Dössen]]&nbsp;– [[Essen]]&nbsp;– [[Wupperdaal|Wopperdaal]]&nbsp;– [[Aeulpe]] över [[Waldeck (Land)|Waldegge]]&nbsp;– [[Kassel]]&nbsp;– [[Leinefelde-Worbis|Worbis]], denn süüdlich vun de [[Harz (Middelbargen)|Horz]] na [[Nordhausen|Nordhusen]] un [[Eisleben]] bet an de [[Saale]] bi [[Merseburg]].<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache,'' S.&nbsp;32&nbsp;f., 47f.</ref> Oosten de Elv un de Lien [[Kiel]]&nbsp;– [[Loonborg (Elv)|Loonborg]] grenz dat Ooldsassische an [[Slaawsche Spraken|slaawsche]] Spraken mit sassisch-slaawsch Övergangsrebeed in de [[Ollmark]] un dat [[Wendland]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;176&nbsp;f.</ref> === Middelsassisch<!-- överarbeiden, stringenter, frö- klassisch, laat, rebeed -->=== [[Bild:Hansesprache-mit Legende.jpg|duum|Gebeed vun de middelsassische Schrievspraak]] Uut’n Ooldsassischen is [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]], ook Middelnedderdüütsch heten, ranwussen. In dat 11. un 12. Jhd. weren, na dem nich meer op Ooldsassisch schreven worrn is, för rund 150 Jaren alle Texten in de Regioon op Latiensch.<ref name=":5">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;177.</ref> De fröhe middelsassische Schrieveree begünnt eerst üm 1200 <ref name=":40">''Lexikologie. Ein internationales Handbuch zur Natur und Struktur von Wörtern und Wortschätzen. 2. Halbband / Lexicology. An international handbook on the nature and structure of words and vocabularies. Volume 2.'' Walter de Gruyter, 2005, p. 1180</ref> In düsse Tied wunnen Städe Inflood un mit Oostkolonisatschoon breedt sik dat Sassis he na Oost to uut. De [[Sassenspegel]], en Rechtsbook vun 1225 is dat eerste grote middelsassische Wark. In de Tied kümmt de grote Deel middelsassische Texten uut den [[Elvoostfäälsch|elvoostfäälschen]] Ruum ööstlich vun’n [[Harz (Middelbargen)|Horz]]. Üm 1250 begünnt dat mit middelsassische Texten un Oorkunnen uut’n Städen. Üm 1350 het sik dat Middelsassische denn as Schrievspraak gegen dat Latiensche wiedhen döörsett.<ref name=":5" /> De Tied vun dat klassische Middelsassisch begünnt nadem sik Sassisch gegen dat latiensch döösett harr üm 1350 un geit bet rund 1500/1530.<ref name=":40" /> Nu kaamt ook meer Texten uut’n Westen un Noorden vun dat Spraakgebeed un de Anhängers vun de ''[[Devotio moderna]],'' ene religiöse Bewegung besünners in’n Westen vun dat middelsassische Rebeed, de sik stark för de Volksspraak insett het, faat vele religiöse Texten af. In den verscheden Regionen billt sik regionale Schrievspraken ruut.<ref name=":24">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;21&nbsp;f.</ref> An de Westkant billt de [[Iessellandsche Schrievspraak]] enen Övergang na’t [[Middelnedderlandsche Spraak|Middelnedderlandsch]].<ref name=":26">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;433.</ref> Mit’n 15.&nbsp;Jhd. begünn de middelsassische Hoogtied, de Tied as „[[Hansespraak]]“ an un för sik. Nu harr sünnerlich [[Lübeck|Lübeek]] för den middelsassischen [[Bookdruck]] de Leidkraft un Kennteken för enen överregionalen Uutgliek in de Schrievspraak sünd to seen.<ref name=":24" /> De lüübschen Kennteken neemt man na Süüd un West to af un ene vullstännige Uutglieksspraak oder ene echte [[lüübsche Norm]] kemen nich tostann.<ref name=":26" /> Anners as Middelhoogdüütsch mit siene [[höövsche Literatuur]] bleev Middelsassisch to’n groten Deel ene Schriftspraak för Saaktexten üm Recht, Hannel, [[Historie|Historienschrieverie]], [[Didaktik]] un [[Theologie]].<ref name=":10">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S. 98&nbsp;ff.</ref> Eerst laat sünd ook literaarsche Warken so as [[Dill Ulenspegel|Dyl Ulenspegel]] oder uut dat Middelhoogdüütsche översett Literatuur opkamen. Üm 1530/1500 begünnt de late middelsassiche Tied un de Schrievsprakenwessel sett in.<ref name=":40" /> Mit de [[Reformatschoon]] weer Middelsassisch ook noch de Spraak mit de Reformaters nu dat Evangelium in Noorddüütschland verkünnen wullen. So kemen de [[Bugenhagenbibel]] un reformatersche Schriften op, de to de late middelsassische Tied tellt. Al frö richten de Reformaters man eren Blick na dat [[Oostmiddeldüütsch]], dat mit de Reformatschoon starken Inflood winnen kunn. Nu begünnt ook allnagraad de Schrievsprakenwessel to’n Hoogdüütschen hen un de middelsassische Literatuur treckt sik na Noord to torügg.<ref name=":23">[[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''Mittelniederdeutsche Dichtung'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;352.</ref> Mit de [[Oostkolonisatschoon]] het sik de Spraak vun’t 12.&nbsp;Jhd. an över dat ole sassische Stammland hen uutbreedt. Sassische un nedderfranksche Kolonisten trocken na Oost to, grünnen Dörper un Städen un verdrängen allnagraad de [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken ümto.<ref name=":5" /><ref name=":10" /> As de [[Lingua franca|''lingua franca'']] hebbt de [[Hanse|Hansekooplüüd]] dat Middelsassische rund üm de [[Noordsee|Noord]]- un [[Oostsee]] uutbreedt un vele sassische Handwarkers laten sik in [[Skandinavien]] daal.<ref name=":10" /> So harr Middelsassisch groten Inflood op de fastlandskandinaavschen Spraken, de enen groten Deel middelsassische [[Lehnwoort|Leenwöör]] afkregen hebbt.<ref name=":15">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;108&nbsp;f.</ref> In [[Oost-Freesland]] un [[Grunneng (Provinz)|Grönnen]] begünn in’n 15.&nbsp;Jhd. Middelsassisch de [[Ooldfreesche Spraak|ooldfreesche]] Spraak to verdrängen. In [[Sleswig]] is in’n 15.&nbsp;Jhd. [[Däänsche Spraak|Däänsch]] bet an de [[Slie]] un [[Danewark]] ran verdrängt worrn.<ref name=":15" /> Annersieds güngen in’n Süüdoosten vun dat Spraakrebeed al in’n 14.&nbsp;Jhd. Städen so as [[Halle (Saale)|Halle]], [[Mansfeld]], [[Eisleben]], [[Wittenbarg|Wittenberg]] un [[Merseburg]] to de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] Schrievspraak över un ook de eenfachen Lüüd sünd hier al in’n 15./16.&nbsp;Jhd. anfungen middeldüütsche Mundaarden to snacken.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Mittelniederdeutsche Sprache.'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;f. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Schrievsprakenwessel === In’n 16. un 17. Jahrhunnerd gung dat Prestige vun dat Middelsassisch daal, so dat de Spraak vun de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] un fröneenedderlandsche Schrievspraak verdrängt worrn is. Mit’n eersten [[Natschonalstaat|Natschonaalstaten]], de in de Tied starker warrt, de verscheden Interessen vun de [[Hansestadt|Hansestäden]] un de Kunkurrenz uut süüddüütschen Städen is de [[Hanse]] bilütten daalgaan un so ook de wichtigste Dreger för de middelsassische Schrievspraak.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;119–125.</ref> Annerster as in dat süüdliche Rebeed üm Halle, Wittenberg un ümto, wo Hoogdüütsch al in’n 14.&nbsp;Jhd. Schrievspraak weer, bleev dat Sassische annerwegens as plattdüütsche Dialekten bestaan.<ref name=":16">[[Timothy Sodmann]]: ''Der Untergang des Mittelniederdeutschen als Schriftsprache,'' S.&nbsp;117. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> In’n Nedderlannen verdräng de hollandsche Schrievspraak dat Iessellandsche un dat Oostfreesche in Grönneng, as sik de Kuntreien daar meer na [[Holland]] to uutrichten.<!-- Born fehlt --> De Schrievsprakenwessel begunn bi den Eddellüden un gung denn in de Kanzleen vun de Städen wieder.<ref name=":9">[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1800.</ref> Se begünnen na buten hen mit süüddüütschen Städen, den Institutschonen vun dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillige Röömsche Riek]] un den [[Först|Försten]] Hoogdüütsch to schrieven, bleven man eerst noch bi för egen Saken Middelsassisch to schrieven. De Schrievsprakenwessel begünn in [[Brannenborg]] un [[Berlin]], so as ook in [[Danzig]] un [[Goslär]]. Al üm 1570, in Branneborg noch eer, weer de Wessel hier afslaten. [[Mekelnborg]], [[Pommern]] un [[Oostfalen]] begünnen üm 1570 Hoogdüütsch na buten hen to bruken un geven üm 1620/1650 Middelsassisch ook för egen Saken op. [[Hamborg]], [[Sleswig-Holsteen]] un [[Westfalen]] begünnen üm 1580/1590 Hoogdüütsch to bruken un geven de middelsassische Schrievspraak eerst üm 1650 ganz op. Wieder op de Afsied schrievt [[Oostfreesland]] oder dat norweegsche [[Bargen (Noorwegen)|Bergen]] ook noch kort vöör 1700 Middelsassisch. Daarna is de Schrievsprakenwessel to Enn brocht.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;146–150.</ref> In’n Nedderlannen het dat [[Iesselandsch|Iesselandsche]], dat al vele middelnedderlandsche Kennteken harr, lütt bi lütt meer hollandsche un fläämsche Schrievwiesen övernamen un is opletst ganz vun de fröneenedderlandsche Spraak verdrängt worrn. Een beten later folgen de Gillen, Ämter un toletzt de Kark un de Privaatlüüd.<ref>Peters S. 26</ref><!-- Uutboen, better verklaren --> In [[Oostfreesland]], [[Lingen]] oder [[Tiäkenbuorger Land|Tiäkenbuorg]] weer de Vöörgang noch kumplexer. Hier bruken se beid Hoogdüütsch un Nedderlandsch, ook wegen de velen [[Reformeerte Kark|reformeerten]] Karken, as Schrievspraken, eer dat vun 1815 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un de [[Evangeelsch-luthersche Karken|luthersche]] Meerheid Hoogdüütsch ook hier allerwegens döörsetten kunnen.<ref name="Polenz240">[[Peter von Polenz]]: ''Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart.'' Band&nbsp;II: ''17.&nbsp;und 18.''&nbsp;''Jahrhundert.'' Walter de Gruyter: Berlin 2013, ISBN 978-3-11-031454-0, S.&nbsp;240.</ref> === Fröhneenedderdüütsch === De Spraak- un Literatuurwetenschop deelt de Tied na den Schrievsprakenwessel deelwies in de fröhe neenedderdüütsche Tied (1600–1800/1850) un nedderdüütsche Tied an för sik (vun 1800/1850 an) in. Na den Schrievsprakenwessel gellt nu ene mediale Diglossie, weer bi de betern Lüüd weer nu dat [[Hoochdüütsch]]e un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsche]] de feinere Spraak, tominnst bi Geschäftssaken, tohuus weer ook daar Plattdüütsch noch begäng.<ref>[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1799.</ref> De middelsassische Uutglieksspraak, de sik ruutbillt harr, füll nu aver sünner de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten uutenanner.<ref name=":2">[[Heinz Kloss]]: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800.'' 2.,&nbsp;gröttere Oplaag, Pädagogischer Verlag Schwann, [[Düsseldörp]] 1978, ISBN 3-590-15637-6, S.&nbsp;68.</ref> Dat Hoogdüütsche weer in de Teid ene Männerspraak, Fruenlüüd tohuus snnacken meist alleen Platt.<ref>Bichel 1985, 1886</ref> Bloot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestaan. De Stadt Lübeck het ehr ''Oberstadtbook'' noch bet 1809 op Plattdüütsch schreven.<ref name=":2" /> Besünners in barocken Theaterstücken kümmt Plattdüütsch in den Twüschenspelen vöör un warrt bi Rullen bruukt, de Buren un lütte Lüüd vun’n Land wiest. In’n 17. un 18.&nbsp;Jhd. warrt Plattdüütsch besünners in Gelegenheidsdichtungen schreven, so as [[Epithalamium|Hoogtiedsgedichten]] oder as [[Satire]] in Schimpschriften. Daar bi is dat Plattdüütsche jümmers Dialekt, de in’n Gegensatz to de hoogüütsche Schrievspraak steit. De Schrievnorm uut middelsassische Tied nimmt man noch lange Inflood op de fröhe neenedderdüütsche Schrieveree.<ref name=":9" /> Ook eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de [[Opklärung]] Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd anseen deen. === Modern Plattdüütsch === [[Bild:Klaus Groth (Allers, Kunsthalle Kiel).jpg|duum|[[Klaus Groth]] gellt för en vun den wichtigen Begrünners vun de nee’e plattdüütsche Literatuur in’n 19.&nbsp;Jhd. (Portree vun [[Christian Wilhelm Allers]])]] Dat Neenedderdüütsche an un för sik begünnt eerst an’t Enn vun dat 18.&nbsp;Jhd., as de eersten Schrievers wedder anfüngen, [[Plattdüütsch Literatur|Literatuur in de Spraak]] optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annamen harr. To de eersten höör [[Jan Hinrich Voß]]. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners [[Fritz Reuter]] un [[Klaus Groth]] in de Jaren 1850. Toglieks is aver ook dat Hoogdüütsche in düsse Tied vun de böverste Schicht in den Städen nich bloot as Schriftspraak begäng wesen, man ook as Ümgangsspraak keem dat bi düsse Lüüd nu ganz in Bruuk.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30.</ref> Düsse Spraakverlust bi gooduutbillten börgerlichen Städers dat Plattdüütsche as idyllsch un oorsprünglich bekieken maakt. Mit düsse Sicht kemen ook [[Rassismus|rassistsche]] un [[Antisemitismus|antisemitsche]] Ansichten op, de Plattdüütsch nich alleen as Spraak man ook de Plattdüütschen as ene reine un oorsprüngliche Spraak- un Volksgemeenschop anseen deen, un sik as [[plattdüütsche Bewegung]] organiseert hebbt. Vertreders vun düsse [[Völkisch|völkische]] Bewegung hebbt so dinner dat Plattdüütsche, man eer Rassismus un Antisemtismus in Noorddüütschland vöörran bröcht un den Weg för den Natschonaalsotschalismus in dat 20.&nbsp;Jhd. free maakt. Dat Plattdüütsche het vun dat 16. bet 20.&nbsp;Jhd. bloots as Spraak för neeg bi un Spraak vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer meer Hoogdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Midd vun dat 20.&nbsp;Jhd. an is dat Hoogdüütsche denn ook bi de eenfachen Lüüd op’n Land meer un meer indrungen. Hoogdüütsch harr dat gröttere Prestige. Dat leeg ünner annern daar an, dat de Lüüd mobiler worrn sünd un för’n Beroop un in’n Alldag meer rümkemen. Vöördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. As de moderne Mobilität mit Autos un Massenmedien in de Standardspraak opkemen un mit de velen Dörpslüüd, de na de Städen trocken sünd, het sik de Verkeersruum för de Lüüd vergröttert un de Naspraak Plattdüütsch het nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för düssen groten Kommunikatschoonsruum had.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;31&nbsp;ff.</ref> För de Landlüüd begünn de Spreeksprakenwessel in Brannenborg, un Delen vun Westfalen un Ostfalen üm 1920.<ref>Peter S.30.</ref> In welk Delen vun dat Spraakrebeed is dat Plattdüütsche in de Nutied nu bloot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristsche Nischen so as Literatur un Theater, annerwegens is Platt tomindst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd. In wieden Delen vun dat Spraakgebeed kenntekent en Spraakverfall dat Plattdüütsche, indem sik Plattdüütsch meer un mer an de dat Hoogdüütsche oder Nedderlandsche angliekt un egen Kenntteken verlüstig gaat. Hinzu kommt der Dialektverlust: Regionen so Westfalen, Oostfalen un Brannenborg sünd vundaag meist kumplett dialektfree, hier is dat Plattdüütsche boold uutstorven. Man ook annerwegens striedt de Spraakverlust vööran. Plattdüütsch het minner un minner Situatschonen, in den dat spraken warrt un Kinners leert de Spraak meist nich meer tohuus. Mit de Spraakpleeg geit de Kumpetenz in den Basisdialekten verlüstig un mit Medien, Literatuur un Theater breedt sik deelwies en plattdütschen Kultuurdialekt uut. Düsse Spraakpleeg het mit de Opnaam in de Europääsche Charta för Minnerheiden un Regionaalspraken 1999 enen rechtlichen Ramen kregen.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30–32.</ref> Vundaag leevt Plattdüütsch as Kultuurspraak wieder, ook in Regionen wo de spraken Dialekt meit uutstorven is. == Spraakrebeed == === Karnrebeed === [[Bild:Low Saxon dialects.png|duum|Dat plattdüütsche Karnrebeed in Noorddüütschland un Oostnedderland (sünner Pommersch un Preußsch)]] Dat plattdüütsche Karnrebeed liggt in’n Noorden vun [[Middeleuropa]], in dat nöördliche Drüddel vun [[Düütschland]] un in de [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderlannen]]. Dat Rebeed ümfaat de düütschen Bundslänner [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] un de Noorddeel vun [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]], [[Sassen-Anholt]] so as ook lütte Delen vun [[Hessen|Noordhessen]] un [[Döringen]].<ref name=":45">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;171&nbsp;ff.</ref> In’n Nedderlannen sünd Provinzen [[Drenthe|Drente]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Oaveriessel|Overiessel]] so as ook de grote Deel vun [[Gelderlaand|Gelderland]] plattdüütsch.<ref>{{Internetquelle |url=https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects#:~:text=Nedersaksisch%20wird%20in%20seinen%20verschiedenen,Drenthe,%20Overijssel%20und%20Gelderland%20gesprochen. |titel=Dialekte in den Niederlanden und Flandern |werk=NEON - Nederlands online |hrsg=FU Berlin |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211000201/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> De Grenz to dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] löppt twüschen [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un Freesland vun dat [[Laauwersmeer]] na Süüd to un knappt dat neddersassische [[Köllemerland]] un de [[Stellingwarven]] vun de Provinz Freesland af.<!-- Born fehlt --> De Spraakgrenz to dat Nedderfranksch folgt nu, dat ole Eiland [[Urk]] uutbenamen, de ole Waterkant vun dat [[Iesselmeer]], bet na [[Bunschoten]] in de [[Provinz Utrecht]] un löppt denn döör de Provinz [[Gelderlaand|Gelderland]] mit de Landschoppen [[Veluwe]] un [[Achterhook]] op plattdüütsch Rebeed na de düütsche Grenz to, wo se twüschen [[Emmerek|Emmerik]] un [[Bokelt]] över de Staatsgrenz röverlöppt.<!-- Born fehlt --> Nu folgt se de [[Westfalen|westfäälsche]] [[Eenheidsplural|Eenheidspluraallinie]] bet na’t [[Siegerland]].<ref>{{Internetquelle |autor=Lisa Felden |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |titel=Westfälisch |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2023-09-20 |abruf=2025-06-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |wayback=20250520061905 |text=Westfälisch |archiv-bot=2026-06-25 17:09:40 InternetArchiveBot }}</ref> Hier folgt de Grenz nu de [[Benrather Linie]] bet [[Hessen]],<ref>{{Internetquelle |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |titel=Benrather Linie |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2021-03-08 |abruf=2025-06-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |wayback=20250729014443 |text=Benrather Linie |archiv-bot=2026-06-25 17:09:40 InternetArchiveBot }}</ref> wo [[Waldeck (Land)|Waldegge]] un de nöördliche [[Landkreis Kassel]] noch plattdüütsch sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Hessen |titel=Weten: Plattdeutsch in Hessen |werk=plattmakers.de |hrsg= |datum=2021-11-27 |abruf=2025-06-15}}</ref> Denn knappt se bi [[Hedemünnen]] de süüdlichste Eck vun [[Neddersassen]] af.<ref name="rede" /> Se folgt de Grenz vun [[Döringen]] langs, bloots mit dat [[Eiksfeld|Neddereiksfeld]] op plattdüütsch Rebeed.<ref>[[Ulrich Scheuermann]]: ''Aspekte einer Sprachgeschichte des Ostfälischen''. In: ''Sprachgescichte'', Bd.&nbsp;3, De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2003, S.&nbsp;2668.</ref> De Spraakgrenz löppt wieder döör [[Sassen-Anholt]] an de Münn vun de [[Saale]] in de [[Elv]] langs na [[Brannenborg]] rin, maakt enen groten Bagen na Noorden üm [[Berlin]] rüm un geit denn en Stück noorden vun [[Frankfort an de Oder]] an de [[Polen|poolsche]] Grenz ran.<ref name="rede">[https://www.regionalsprache.de/SprachGis/RasterMap/WA/267 REDE: WA 267 „machen“], Kaarten ID&nbsp;417, opropen den 30.&nbsp;September 2023.</ref> Vunwegen dat’t [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborger Platt]] bloots noch swack vertreden is, givt dat hier vundaag kene klare Spraakgrenz meer.<ref name=":48">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 233.</ref> Achter de Grenz na Polen to givt dat, sieddem de Düütschen na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd, kuum meer Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de [[Oostsee]]. Vöör 1945 weren Hinnerpommern un Preußen, bet op dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsch]] [[Hoogpreußsch]],<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten.'' In: ''Ostpreußen. Land und Leute in Wort und Bild.'' Königsbarg: Gräfe und Unzer, S.&nbsp;78–81.</ref> plattdüütsch.<ref name=":45" /> De Noordgrenz is ook kene klare. In öllere Tieden weer [[Sleswig (Landschop)|Sleswig]] [[Däänsche Spraak|däänsch]] ([[Synnejysk]] un Rieksdännsch) un in’n Westen [[noordfreesch]]. Doch mit dat Middelsassische het sik dat Düütsche uutbreedt. Hüüd is grov de Staatsgrenz ook Spraakgrenz.<ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart'', S.&nbsp;36.</ref> Binnen dat plattdüütsche Rebeed liggt in’n Noordoosten dat [[Saterfreesch]] as Spraakeiland un in’n Süden dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[oberharzisch]] Spraakeiland.<ref>Erich Borchers: ''Sprach- und Gründungsgeschichte der erzgebirgischen Kolonie im Oberharz''. Elwert, Marburg 1927, S. 34.</ref><!-- Born fehlt för saterfreesch --> === Uutwannerers un Spraakeilannen === [[Bild:Low German dialects around the world.jpg|duum|Plattdüütsch weltwied mit Stammgebeed in Europa un Spraakeilannen weltwied]] Mit Uutwannerers is Plattdüütsch ook in annere Delen vun de Welt kamen un het sik daar in [[Spraakeiland|Spraakeilannen]] över meer oder minner lange Tied hollen. Vöör allen de [[Mennisten]], de ethnischen [[Mennoniten]], de uut dat [[Wießel|Wiesseldelta]] stammt un dat [[Nedderpreußisch|nedderpreußsche]] [[Plautdietsch]] snacken doot, leevt in [[Argentinien]], [[Brasilien]] (to’n Bispeel in [[Fernheim]] un [[Curitiba]]), [[Kanada]], [[Mexiko]], [[Paraguay]] un de [[USA]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |titel=Les mennonites |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240612224502/https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |archiv-datum=2024-06-12 |abruf=2025-01-31 |sprache=fr}}</ref> Dat givt aver ook Rebeden, in de kene Mennisten leevt un in de sik Plattdüütsch deelwies hollen het, so as dat US-amerikaansche [[Wisconsin Pommeranian]] oder in Brasilien [[Pomerano]] un [[Vestfaliano]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=pommerscher-greif.de |hrsg=Pommerscher Greif e.V. |datum=2012-02-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250422094307/https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |archiv-datum=2025-04-22 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Plattdeutsch in Brasilien |werk=[[Plattmakers (Websteed)|plattmakers.de]] |datum=2021-11-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220123065222/https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |archiv-datum=2022-01-23 |abruf=2025-01-31 |sprache=de}}</ref> Ook de „Kaschuubschen“ –&nbsp;wat de [[Ökelnaam]] weer – mang den [[Bessarabiendüütsche]]n, de vun 1814 af an uut [[Pommern]], [[Mekelnborg]] un dat [[Hartogdom Warschau]] inwannert sünd, hebbt eer [[Oostpommersch Platt|oostpommersch]] Plattdüütsch bibehollen. De Süüddüütschen weren man in de Övertall; söven vun de 24 düütschen Moderkolonien weren avers Plattdüütsch.<ref>Albert Eckert: ''Die Mundarten der deutschen Mutterkolonien Bessarabiens und ihre Stammheimat''. (= ''Deutsche Dialektgeographie. 40''). Elwert: [[Marborg]] 1941.</ref> 1940 sünd de Bessarabiendüütschen verdreven worrn, kemen eerst in dat besett Polen un denn 1945 na Düütschland, wo de bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop uuteenfullen is.<!-- Born fehlt --> 1858 sünd Lüüd uut de Ümgegend vun [[Ankum]] un [[Steiwelt]] na de [[Slowakei]] trocken, hebbt daar twee Adelsgöder köfft un sik mit meer as 400 Lüüd in de Dörper [[Tscherman]] un [[Groß Rippen]] daallaten. Eer plattdüütsche Spraak hebbt se bibehollen, bet dat se na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd.<ref>Theodor Deters: ''Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.'' [[Quokenbrügge|Quakenbrügge]] 1982.</ref> Aver ook binnen Düütschland het dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De [[Gerresheimer Glashött|Glashött in Gerresheim]] het vun 1864 af an siene Glasblasers vöör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de [[Elv]] anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeiderkolonien op de Hött in [[Gerresheim]] en plattdüütschen Dialekt döörsett het, dat [[Hötter Platt]], dat vundaag aver meist uutstorven is.<ref>{{Internetquelle |autor=Charlotte Rein |url=https://dat-portal.lvr.de/themen/dialekte/dialektinseln/hoetter-platt |titel=Hötter Platt |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2020-04-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240404074746/https://rheinische-landeskunde.lvr.de/de/sprache/sprache_themen/tonaufnahmen/hoetter_platt.html |archiv-datum=2024-04-04 |abruf=2024-12-26 |sprache=de}}</ref> == Status == === Allgemeen === [[Bild:Aurich_schild.jpg|alternativtext=Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch–Plattdüütsch in dat oostfreesche Auerk|duum|Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch&nbsp;–&nbsp;Plattdüütsch in’t oostfreesche [[Auerk]]]]As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu in all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoogdüütsche bruukt, in de Nedderlannen jüstso dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is bloots ene Spraak för neegbi. Aver ook as Spraak för neegbi hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in groten vele Delen vun dat Spraakrebeed de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ook för de Spraakeilannen in annere Länner gellt dat to’n Deel, daar hebbt dat Hoogdüütsch, dat anner Uutwannerten mitbröchten oder de Landsspraken (meerstendeels [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]]) düsse Opgaven. Hoogdüütsch heerscht allerwegens vöör. Schreven Plattdüütsch find sik –&nbsp;ole Huusinschriften un Stratennaams uutbenamen&nbsp;– meist nich in dat apentliche Leven.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;209.</ref> Sied de 2000-er Jaren givt dat in Düütschland meer un meer [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|tweesprakige Oordschiller]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;211.</ref> In den letsten Jaren sünd ook de Nedderlannen mit en paar tweesprakig Oordschiller anfungen.<!-- Born Schiller nds nl? --> De Reklaam un de Tourismusbranch bruukt Platt af un an en oold, kommodig oder regionaal Gefööl to wiesen.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;215.</ref> === Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken === [[Bild:ECRM Low Saxon in Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] In Düütschland un de Nedderlannen is de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] de Ramen na dat Völkerrecht för de [[plattdüütsche Spraakpolitik]]. De beiden Staten hebbt de Charta 1992 ünnertekent un 1996 ratifizeert, so dat Plattdüütsch sied 1999 in [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Mekelnborg-Vörpommern|Mekelnborg-Vöörpommern]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] na Deel&nbsp;III, in [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]] un [[Sassen-Anholt]] un sied 1998 in’n Nedderlannen na Deel&nbsp;II vun de Sprakencharta schuult is.<ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |titel=Grundlagen der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250606010923/https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |archiv-datum=202506-06 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref name=":46">[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;155.</ref> Mit Deel&nbsp;III verplicht sik de Verdragsstaat tomindsten 35 Maatregels uut den Katalog in de Charta för de Stütt vun de Spraak ümtosetten. Deel&nbsp;II verplicht ook de Spraak aktiv to schulen, avers de Verdragsstaat verplicht sik nich to konkreten Maatregels.<ref name=":44" /> De düütschen Länner geevt dat [[Bundsbinnenministerium]] alle dree Jaren Bericht woans se Plattdüütsch föddern doot. Dat Ministerium verfaat op düsse Grundlaag den Statenbericht för den [[Europaraad]]. De [[Bunnsraat för Nedderdüütsch]] (BfN) vertriddt de plattdüütsche Spraakgemeenschop in Düütschland un begoodacht un kommenteert den Statenbericht. Op Grundlaag vun den Statenbericht, den BfN sien Kommentaar un Besöken in den düütschen Länner verfaat en [[Expertenkommitee (Spraakcharta)|Expertenkommitee]] den [[Expertenbericht (Spraakcharta)|Expertenbericht]], de begoodacht, of Plichten un Maatregels ümsett warrt. Na de Expertenbericht raadt dat [[Ministerkommitee (Europaraad)|Ministerkommitee]] vun de Europaraad de düütsche Regeren an, wat verbetert warrn kann.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |titel=Umsetzung der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250516145431/https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |archiv-datum=2025-05-16 |abruf=2022-12-20 |sprache=de}}</ref> In de Nedderlannen schrivt dat [[Ministerium van Binnenlandsche Saken un Königrieksraltschonen|Binnenministerium]] den Statenbericht un stütt sik för’t Neddersassisch op de ''[[Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied|Streektaal-Organsisatie in het nedersaksisch Taalgebied]]'' (SONT).<ref name=":46" /> De Zentraalregeren versöcht eer Plichten an de [[Provinz (Nedderlannen)|Provinzen]], de avers vergleken mit den düütschen Länner minner Kompetenzen hebbt, to övergeven un övernimmt wenig egen Initschativ för dat Neddersassisch. Andrääg dat Neddersassisch ook na Deel&nbsp;III vun de Charta to schulen, wiest de nedderlandsche Regeren af.<ref>[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;161&nbsp;ff.</ref> 2018 hebbt de oostnedderlandschen Provinzen dat [[Convenant Neddersassisch]] ünnertekent un vereenbaart mit de Gesetten un Regels, de al bestaat, dat Neddersassische starker to föddern, statts de Spraak ünner Deel&nbsp;III vun de Charta to stellen un de Spraakpleeg ünner den Provinzen beter to koordineren.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/10/10/convenant-nedersaksisch |titel=Convenant Nedersaksisch |werk=Rijksoverheid.nl |hrsg=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |datum=2018-10-10 |abruf=2024-12-26 }}</ref> === Amtsspraak === In Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern un Sleswig-Holsteen, hier sogaar na dat Landsverwaltungsgesett, köönt Oorkunnen un Beweismiddel op Plattdüütsch vöörleggt warrn. Andrääg dörvt –&nbsp;mündlich un schriftlich&nbsp;– op Platt stellt warrn. In de Praxis weet Plattdüütschsprekers un Midarbeiders in Behöörden un op Ämter man nix vun düssen Rechten af, so dat Platt in so’n Kontext meist gaarnich bruukt warrt.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;10. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> De Gemeen [[Riessen-Hoolt’n]] verkünn 2008, dat se offitschell tweesprakig is un Börgers in dat Gemeenbüro Nedderlandsch un Neddersassisch bruken köönt. In de Praxis sitt avers meist kene Plattspekers in dat Gemeenbüro un Andrääg, de op Platt schreven sünd, warrt nich bearbeidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=bn4p6LpNGFRTXN8w&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.tubantia.nl%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Frijssen-holten%252Fgemeente-rijssen-holten-tweetalig-gea-kan-in-het-riessens-nergens-terecht%7Ea12822d6%252F |titel=Gemeente Rijssen-Holten tweetalig? Gea kan in het Riessens nergens terecht |werk=Tubantia |datum=2016-12-16 |abruf=2025-06-18 |sprache=nl}}</ref> Een wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche bi Amtssaken weer de „[[Läägeünnerloage|Läägeünnerloage“]], för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter in’t Jaar 2000 en [[Patent]] anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat [[Patentamt]] harr eer daarvun torüggwiest. De [[Bundsgerichtshoff|Bundsgerichtshov]] harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intogeven, aver gellen deit dat bloot, wenn de Patentschrift ook hoogdüütsch översett bigeven oder nalvert warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, ''Läägeünnerloage'', Besluut vun’n 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 |werk=lexetius.com |abruf=2024-12-25 |sprache=de}}</ref> Na düsse Ansicht meent „düütsch“ alleen de hoogdüütsche Standardspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, Beschluss vom 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 [12]b |abruf=2025-06-27}}</ref> Anner Juristen un Gerichten leggt „düütsch“ so uut, dat Hoog- un Plattdüütsch meent sünd un Platt so as Amtsspraak gellen schall.<ref>German Foerster, Gerd-Harald Friedersen: ''Landesverwaltungsgesetz Schleswig-Holstein'': ''Kommentar'', Nr.&nbsp;1 Abs.&nbsp;4 to §&nbsp;82 a Landesverwaltungsgesetz</ref> Se stütten sik op en öller Ordeel vun 1927 na dat „düütsch“ as Gerichtsspraak platt- un hoogdüütsch meent.<ref>[[Overlandsgericht Ollnborg|OLG Ollnborg]] vun de 10.&nbsp;Oktober 1927 – K 48, HRR 1928,392</ref> Sleswig-Holsteen het düsse Sicht in de verleden Tied deelt.<ref>{{Internetquelle |url=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 |titel=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 Drucksache 16/1400 |werk=Sleswig-Holsteensch Landdag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719082318/http://www.schleswig-holstein.de/cae/servlet/contentblob/633574/publicationFile/SprachenchartaberichtDownload.pdf |archiv-datum=2011-10-07 |abruf=2025-18-06 |sprache=en}}</ref> Dat weer man eer Behölperee.<ref>https://www.landtag.ltsh.de/infothek/wahl18/umdrucke/5600/umdruck-18-5652.pdf</ref> Mit de Norm §&nbsp;[https://web.archive.org/web/20250508024229/https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?xid=148815%2C381 82 b] [[LVwG SH]] is sied 2016 Plattdüütsch explizit as Spraak nöömt in de –&nbsp;anners as [https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?t=175023947014307096&sessionID=3107090891904654716&source=link&highlighting=off&templateID=document&chosenIndex=Dummy_nv_68&xid=148815,91#jurabs_2 §&nbsp;82 a], de „düütsch“ as Amtsspraak fastleggt&nbsp;– Dokumenten vöörleegt warrn köönt. Plattdüütsch het liekers in’n Alldag as Amtsspraak in Sleswig-Holsteen meist kenen Belang.<!-- Born fehlt --> === Plattdüütsch in Kinnergaarn, School un Universität === Kinnergaarns in Noorddüütschland versöcht hier un daar Plattdüütsch an de Kinners wieder to geven. Dat langt an vun en paar plattdüütschen Ledern bet to’n dagdääglichen Plattsnacken mit de Kinners. Plattdüütsch in’n Kinnergaarn stütt sik op private Initschativen. Stütt oder Vöörgaven vun de düütschen Länner givt dat meist nich.<ref name=":13">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;182&nbsp;ff.</ref><!-- Platt in nedderlandsch Kinnergaarns? --> Lange Tied geev dat keen [[Plattdüütsch (Schoolfack)|Plattdüütschünnerricht]]. 2010 is Hamborg mit Plattdüütsch in de [[Grundschool]] anfungen, 2014 sünd Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 Mekelnborg-Vöörpommern folgt. 2017 is Plattdüütsch en Schoolfack för dat [[Abituur]] worrn, dat betto man alleen in Mekelnborg-Vöörpommern anbaden warrt.<ref name=":13" /> In Neddersassen is Plattdüütsch keen Schoolfack, man en Deel vun anner Fäcker. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is dat bloot en Arbeidsgemeenschop (AG) na de School. In kenen düütschen Bundsland givt dat allerwegens regulären Plattdüütschünnerricht.<ref name=":13" /> Ook in’n Nedderlannen givt dat Plaans Neddersassisch op de [[Basisschool]] to ünnerrichten.<ref>Kerndoelen Nedersakisch: ''Nedersaksisch in het basisonderwijs'' 2019 ([https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf online], [https://web.archive.org/web/20240612105457/https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf Archiv])</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |titel=Nedersaksisch in het onderwijs |werk=Nedersaksisch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240424062351/https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |archiv-datum=2024-04-24 |abruf=2024-12-01}}</ref> Veel noordüütsche Universitäten befaat sik mit [[nedderdüütsche Philologie]] un beedt enen [[Studiengang Nedderdüütsch]] an, to’n Bispeel [[Europa-Universität Flensborg|Flensborg]], [[Universität Hamborg|Hamborg]], [[Universität Griepswoold|Griepswoold]], [[Christian-Albrechts-Universität zu Kiel|Kiel]], [[Universität Mönster|Mönster]], [[Carl von Ossietzky Universität Oldenburg|Ollnborg]] un [[Universitär Rostock|Rostock]]. Semianren to Plattdüütsch givt dat ook in [[Universität Bremen|Bremen]], [[Europa-Universität Viadrina|Frankfort an’e Oder,]] [[Georg-August-Universität Chöttingen|Chöttingen]], [[Leuphana Universität Lüneburg|Lümborg]], [[Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg|Meideborg]], [[Universität Ossenbrügge|Ossenbrügge]], [[Universität Paderborn|Paderbuorn]] un [[Universität Potsdam|Potsdam]].<ref name=":13" /> In dat nedderlandsch [[Rieksuniversität Grönneng|Grönneng]] geev mit dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] bet 2010 en regulären Leerstool för Neddersassisch.<ref>{{Internetquelle |url=https://geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/nedersaksisch-instituut |titel=Nedersaksisch Instituut |abruf=2025-06-17}}</ref> Sied 2018 givt dat wedder irregulären Leerstool för Neddersassisch. De schreven un spraken Spraak in den Seminaren is Hoogdüütsch oder in Grönneng Nedderlandsch.<!-- spraak op RUG? --> As ene rare Uutnaam sünd avers en paar [[Bachelor]]-Arbeiden op Platt schreven worrn, de man meist Betog to’n Plattdüütschen hebbt.<ref name=":13" /> === Bi de Plattdüütschen === [[Bild:Low_Saxon_Dialect_or_Language.svg|duum|De Meerheid (59,2&nbsp;%) in dat plattdüütsche Spraakgebeed seet Plattdüütsch as enen Dialekt an. Alleen 39&nbsp;% seet dat as ene Spraak.]] De Status ünner de Lüüd, de de Spraak snacken doot, is ook verscheden. De Süden vun dat Spraakrebeed, mit West- un Oostfalen un de Brannenborgsche Mark, daar is de Willen, de Spraak to bewaren minn stark as in’n Noorden, woneem de [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen Dialekten]] spraken warrt. In Delen vun Brannenborg is de Spraak meist ganz dood. Dor is keen Willen meer vörhannen, de Spraak to bewaren, dat givt keen Spraakvereens för Plattdüütsch un keen Speeldelen. Ganz anners süüt dat to’n Bispeel in [[Oostfreesland]] uut. Dar is de Spraak noch op dat beste as Alldagsspraak bewaart. Ook in Delen vun Sleswig-Holsteen un dat Dreeeck twüschen Elv un Weser sünd daar noch Plattsnackers, de sik ook aktiv för dat Plegen vun de Spraak insetten doot. Na de Ümfraag {{Lang|de|''Status und Gebrauch des Niederdeutschen''}} seet in Noordüütschland 59,2&nbsp;% Plattdüütsch as enen Dialekt an, 39&nbsp;% bekiekt Plattdüütsch as ene Spraak. De Ansichten ünnerscheedt sik man na Regioon: Mit 52&nbsp;% in [[Hamborg]] un 50,7&nbsp;% in [[Sleswig-Holsteen]] seet hier de Meerheid Plattdüütsch as ene Spraak an. In [[Sassen-Anholt]] (80,7&nbsp;%) un [[Brannenborg]] (80,5&nbsp;%) is de Andeel Lüüd, de Plattdüütsch as enen Dialekt beteken besünners hoog. Groten Inflood op de Ansicht of Plattdüütsch en Dialekt oder ene Spraak is, het de Plattdüütschkompetenz: Lüüd, de sülvenst Plattdüütsch snackt, seet Platt eer as Spraak. Lüüd, de keen Platt snacken köönt, bekiekt dat as enen Dialekt. Ook Lüüd, de sik stärker mit de egen Regioon verbunnen föölt, seet Platt eer för ene Spraak as enen Dialekt an.<!-- Ansichten to de Spraak in NL? --> == Sprekertall == === Översicht un Historie === Sprekertallen laat sik blot swaar angeven. In’n Zensus is faken de Moderspraak nich affraagt worrn un wenn se affraagt worrn is, denn hebbt de Behöörden keen Ünnerscheed maakt twüschen Plattdüütsch un Hoogdüütsch oder Plattdüütsch un Nedderlandsch. För de öllere Tied lett sik aver daar von uutgaan, dat so teemlich all Minschen in Plattdüütschland ook Plattdüütsch snackt hebbt. Ganz grov lett sik de Tall also för 1800 mit 7&nbsp;Millionen angeven un 1900 mag dat woll so knapp 20&nbsp;Millionen Minschen geven hebben, de Plattdüütsch snackt hebbt. (Düt Rebeed het vundaag en Inwanertall von meist 30&nbsp;Millionen Minschen.) Na 1900 un besünners na 1945 füng de Tall aver teemlich an to dalen. Alltohoop givt dat also dat vundaag so üm un bi 5&nbsp;Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot. === Düütschland === [[Bild:Low Saxon Competence by district 2016.svg|duum|Aktive Spraakkompetenz na Landkreisen (2016):<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;203.</ref><br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#217821|TEXT=Höögste aktive Kompetenz}}<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#afe9af|TEXT=Leegste aktive Kompetenz}}]] De repräsentative Ümfraag ''[[Wer spricht Platt?]]'', an de 200 Lüüd deelnemen, versöch 1984 dat eerste Maal de Spraakkompetenz in de Bundsrepublik Düütschland (sünner Oostdüütschland un Nedderland) to ünnersöken. Dat Resultaat weer, dat 20 % vun de Lüüd „bannig good“ Platt snackt, 15 % „good“ un 21 % „een beten“ Platt snackt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''[[Wer spricht Platt?]]'' [[Verlag Schuster|Schuster]], Leer 1987, S.&nbsp;95.</ref> Na een nee’er Ümfraag 2007, nu in ganz Düütschland, köönt 6 % Platt „bannig good“, 8,3 % „good“ un 23,4 % „een beten“ Platt snacken. Tohooprekent sünd an de an de 3&nbsp;Millionen Lüüd in Düütschland, de „bannig good“ oder „good“ Platt snackt. De nee’este Ümfraag vun 2016 (''[[Status un Gebrauch des Niederdeutschen 2016|Status un Gebrauch des Niederdeutschen]]'') fraag 1632 Lüüd in Plattdüütschland (sünner Süüdwestfalen).<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;7 ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> un keem to’n Resultaat, dat 6,2&nbsp;% „bannig good“, 9,5&nbsp;% „good“ un 16,7&nbsp;% „een beten“ Platt snacken köönt. 25,4&nbsp;% snackt en paar Wöör un 42,2&nbsp;% köönt gaar keen Platt.<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;13&nbsp;ff. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> De passive Spraakkompetenz, also de Tall Lüüd, de Platt verstaan köönt, liggt bi 76,9&nbsp;%.<ref name=":17" /> De Spraakkompetenz ünner de jüngen Lüüd het man stark afnamen: An de 10&nbsp;% (1,4&nbsp;% „sehr gut“, 3,1&nbsp;% good, 5,3&nbsp;% „mäßig“) vun de Lüüd twüschen 16 bet 29 Jaren kunnen 2016 Platt snacken, bi den Olen (över 60) sünd dat mit 52,3&nbsp;% fiev maal so vele. De Ümfraag 2016 ünnersöök ook den sotschalen Achtergrund vun de Deelmehners. Plattdüütschsnackers sünd normalerwiese öller (över 60), leevt op’t Land un hebbt enen ringerern Schoolafsluss. De Spraakompetenz ünnerscheedt sik stark na Regioon. De Spraak is in’n Noordwesten op’t starkst un nimt na Süüdwest to af. Langs de [[Waterkant|Noordseeküst]] vun [[Oostfreesland]] över dat [[Elv-Werser-Dreeeck]], [[Dithmaschen]] bet na [[Noordfreesland]] is Spraakompentenz mit an de 50&nbsp;% Lüüd, de bannig, good oder een beten Platt snackt, recht hoog. Op’t ringst is de Kompetenz in [[Brannenborg,]] hier köönt tohooprekent man 11,6&nbsp;% bannig good, good oder een beten Platt snacken.<ref name=":17">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;201&nbsp;f.</ref><gallery> Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland 2016|Spraakkompetenz na Bundsland (2016) Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller 2016|Spraakkompetenz na Öller (2016) </gallery> === Nedderland === In Nedderland het dat 2005 en Ümfraag geven. Bi düsse Ümfraag is rutkamen, dat 1.616.000 Lüüd en von de nedderlandschen plattdüütschen Dialekten snackt.<ref name=":8">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" |+Aantal sprekers Nedersaksisch eind 2002 volgens Bloemhoff (2005) !Gebede !Sprekers Tohuus !Sprekers allens tohoop !Andeel Sprekers in Percent !Andeel Sprekers ''goed/zeer goed'' !Andeel ''zeer goed'' |- |[[Provinz Grunneng|Grönnen]] |262.000 |446.400 |77,7% |60,9% |40,5% |- |[[Twente]] |334.200 |412.800 |76,1% |52,6% |30,2% |- |[[Oaveriessel|West-Oaveriessel]] |326.100 |378.500 |73,0% |58,8% |34,5% |- |[[Drenthe]] |255.200 |369.600 |76,6% |59,8% |40,9% |- |[[Achterhook]] |211.000 |258.400 |73,0% |57,9% |42,1% |- |[[Veluwe]] |174.800 |229.600 |48,6% |33,0% |14,9% |- |[[Steenwiekerland]] |21.100 |29.000 |67,4% |48,1% |23,5% |- |[[Stellingwarven|Weststellingwerf]] |13.800 |16.800 |64,6% |48,1% |33,0% |- |[[Stellingwarven|Ooststellingwerf]] |6.400 |10.500 |48,8% |30,1% |18,4% |- |Allens tohoop |≈1,6&nbsp;Millionen |≈2,15&nbsp;Millionen |70,9% | | |} De Tallen na en lütter Unnersöök vun 2011 unnerscheed sik man stark. De Andeel Öllern, de Neddersassisch mit eenanner snackt is vun 34&nbsp;% 1995 op 15&nbsp;% 2011 torüggegaan, de Andeel Kinner, mit de Öllern oder Broders un Sösters Platt snackt weer 1995 noch and 7&nbsp;%, man is 2011 op 1&nbsp;% torüggegaan. Vergliek de Tallen hier ünner:<ref>Geert Driessen: ''Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011,'' ITS, Radboud Universiteit Nijmegen, S. 3.</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" ! !1995 !2001 !2011 |- |Öllern |34% |24% |15% |- |Kind-Moder |7% |5% |1% |- |Kind-Vader |8% |6% |2% |- |Kind-Broder/Söster |7% |5% |1% |- |Kind-Frünnen |6% |5% |1% |} === Weltwied === Vun den 15.000 bet 20.000&nbsp;Düütschen in dat [[Däänmark]] köönt man en lütten Deel noch Plattdüütsch snacken.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Daenemark |titel=Weten: Plattdeutsch in Dänemark |abruf=2025-02-10}}</ref> Den [[plautdietsch]]en Dialekt von de [[Mennoniten]] snackt ook noch wedder so bi 300.000 bet 500.000&nbsp;Minschen.<ref name=":35">{{Internetquelle |url=https://www.ethnologue.com/language/pdt |titel=Plautdietsch |werk=ethnologue.com |hrsg=[[SIL International]] |abruf=2025-02-10}}</ref> Na de [[Ethnologue]] (Uutgaav 2016) verdeelt sik de Tall Plautdietsche so: 4.000 in [[Argentinien]], en beten ünner 10.000&nbsp;Minschen in [[Belize]],<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Belize |titel=Weten: Plattdeutsch in Belize |abruf=2025-02-10}}</ref> 60.000 in [[Bolivien]], rund 8.000 in [[Brasilien]], 80.000 in [[Kanada]], 2.000 in [[Costa Rica]], 100.000 in [[Kasachstan]], 40.000 in [[Mexiko]], noch eenmaal 40.000 in [[Paraguay]], 5.000 in [[Peru]] un üm de 12.000 in den [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]].<ref name=":35" /> Vun den rund 200.000 Russlandmennoniten in Düütschland hebbt vele dat Platdietsch opgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/252533/russlanddeutsche-und-andere-postsozialistische-migranten/ |titel=Russlanddeutsche und andere postsozialistische Migranten |datum=2017-07-13 |abruf=2025-02-10 |sprache=de}}</ref> De plattdüütschen Dialekten in Brasilien, besünners dat [[Pomerano]], snackt twüschen 100.000 un 300.000&nbsp;Minschen.<ref name=":36">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-02-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |titel=Espírito Santo investe na preservação da língua pomerana – DW – 03/09/2014 |archiv-url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |archiv-datum=2025-01-03 |abruf=2025-02-10 |sprache=pt}}</ref> Dat [[Vestfaliano]] in [[Westfália]] snackt nich meer as 3000&nbsp;Lüüd.<ref name=":36" /> == Dialekten un Varietäten == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Dialekten}} === Översicht === [[Bild:Plattdüütsche Dialektrebeden.png|duum|300px| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#B0FF75|TEXT=[[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCFF|TEXT=[[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC66|TEXT=Noordneddersassisch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Holsteensch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFCC|TEXT=Sleswigsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC33|TEXT=Brannenborgsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99FFCC|TEXT=Mekelbörgsch-Vörpommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Pommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCCC|TEXT=Nedderpreußsch}}<br /> Stand vun vör 1945]] Plattdüütsch is ene Spraak sünner Standard, de sik in verscheden Dialekten un Dialektgruppen deelt: * '''[[Mark-Brannenborger Platt|Märksch-Brannenborgsch]]''': Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in [[Brannenborg]], de [[Ollmark]] in [[Sassen-Anholt]] un den ööstlichsten Deel vun [[Mekelnborg-Vörpommern|Meklenborg-Vöörpommern]]. De Dialektgrupp deelt sik wieder [[Noordmarksch|Noordmärksch]], [[Middelmärksch]] un [[Middelpommersch]].<ref name=":49">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 234.</ref> Typsch Kennteken is ''det'' statts ''dat,''<ref>[[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch'', S.&nbsp;596&nbsp;ff.</ref> de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör.<ref name=":49" /> De märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.<ref name=":48" /> * [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|'''Mekelnborg-Vöörpommersch''']]: ene relativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as ''Kauken'' un ''hei'' un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as ''Wuurd'' statts Woord un ''hüren'' statts ''hören.'' Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op ''-ing.<!-- Born fehlt -->'' * [[Nedderpreußisch Platt|'''Nedderpreußsch''']] is de ole Dialekt vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] un [[Danzig]] un ook Grundlaag vun dat [[Plautdietsch]]. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in ''moake'' un de [[Unrund (Vokaal)|unrunnen]] Vokalen, so as ''Kenig'' statts ''König.''<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten. Proben und Darstellung.'' Hirt, Breslau 1924, S. 79.</ref> * '''[[Noordneddersassisch]]''' is en Dialekt in [[Noordneddersassen]], [[Sleswig-Holsteen]]. Dat Neddersassisch in [[Provinz Grunneng|Grönneng]] is de Spraakhistorie na ook noordneddersassisch. De realtiv eenheidliche Dialektruum kann wieder in [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Grunnegs|Grönnegsch]], [[Emslänner Platt|Eemslandsch]], [[Ollnborger Platt|Ollnborgsch]], [[Noordhannobersch]], [[Holsteener Platt|Holsteensch]] un [[Sleswigsch|Slewswigsch]] ünnderdeelt warrn.<ref>Helmut Glück (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Sprache.'' 3., neubearbeitete Auflage. J. B. Metzler, Stuttgart 2005, <nowiki>ISBN 3-476-02056-8</nowiki>, Eintrag „Nordniederdeutsch“, S. 446–447.</ref> Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;ff.</ref> Noordneddersassiche Dialekten tellt to den vitaalsten plattdüütschen Dialekten un de grote Literatuur un Medien sünd in enen noordneddersassischen Dialekt. * [[Oostfäälsch Platt|'''Oostfäälsch''']] is ene Dialektgrupp in [[Süüdneddersassen]] un de [[Meideborger Böörd]] in [[Sassen-Anholt]], de sik wieder in [[Elvoostfäälsch]],[[Göttingsch-Grubenhagensch]] [[Heidoostfäälsch]] un [[Karnoostfäälsch]] deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel D[[Tweeklang|iphthongen]] uut olen Langvokalen, so as ''Stein'' (<&nbsp;''stên'')'','' ''Faut (<&nbsp;fō₁t'')'','' ''mëin (<&nbsp;mîn'')'','' ''Hius'' (<&nbsp;''hûs'')'',''<ref>Schröder, Ingrid. "Ostfälisch". ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online'', edited by Stefan J. Schierholz and Laura Giacomini. Berlin, Boston: De Gruyter, 2022. <nowiki>https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_16176/html</nowiki>. Accessed 2025-06-16.</ref> dat ''e-'' bi dat Partizip, so as ''ekofft'' statts ''kofft'' un de Personaalpronomen ''mik/mek'' un ''dik/dek'' statts ''mi'' un ''di.'' Anners as de noordneddersassisch toonlangen Vokalen un de westföölschen braken Diphthongen het Oostfäälsch faken Kortvokalen, so as ''Pepper'' un ''Könnig'' statts ''Peper/Piäper'' un ''Köni(n)g/Küöni(n)g.''<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;558&nbsp;f.</ref> * [[Oostpommersch Platt|'''Oostpommersch''']] is de ehmalige Dialekt vun [[Hinnerpommern]]. Vundaag leevt de Dialekt as [[Pomerano]] in [[Brasilien]] wieder. * [[Westfäölsk Plat|'''Westfäälsch''']] is de Dialektgrupp in [[Westfalen]], de sik in [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]], [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]], [[Süüdwestfäälsch]] un [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlansch]] ünnderdeelt, un vergleken mit de anner Dialektgruppen veel konservative Kennteken het.<ref name=":47">[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsch-neddersassischen]] Dialekten –&nbsp;[[Grunnegs|Grönnegsch]] uutbenamen&nbsp;– tellt de Spraakhistorie na mit to dat Westfäälsch. [[Emslänner Platt|Emslandsch]] gellt deelwies as en westfäälsch-noordneddersassisch Övergangsdialekt.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> Typsch sünd de braken Diphthongen, so as {{Lang|wep|''Biëke''}} un {{Lang|wep|''Vuëgel''}} statts de noordneddersassisch Langvokalen in ''Beek'' un ''Vagel''.<ref name=":47" /> === Struktuur vun de Dialekten ünnerenanner === [[Bild:Isoglossen.svg|duum|300px|Paar vun de wichtigen Isoglossen vun dat Plattdüütsche<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3afe33|TEXT=Apokoop vun dat e}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0000ff|TEXT=Eenheidsplural -en/-t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff9e00|TEXT=dat/det}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff00|TEXT=Affall vun dat -n an’t Woortenn}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#17c1fc|TEXT=Eenheidsplural -(e)t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff0000|TEXT=Partizip Verleden Tiet op e-}}]] De plattdüütschen Dialekten unnerscheed sik ünner en man nich so stark, as de [[Hoogdüütsche Dialekten|hoogdüütschen Dialekten]]. So is dat ook vergleken swarer de verscheden Varietäten in Gruppen intodelen.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen, Eine Re-Analyse der Wenkerdaten,'' S.&nbsp;20&nbsp;f. ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> Traditschonell ünnerdeelt de [[Dialektologie]] Plattdüütsch in [[Westnedderdüütsch]] un [[Oostnedderdüütsch]]. Westnedderdüütsch sünd de Dialekten in dat ole [[Sassen (Volk)|sassische]] Stammland –&nbsp; [[Oost-Freesland]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Sleswig]], wo sik Plattdüütsch eerst later uutbreedt het, inbegepen. Oostnedderdüütsch sünd de Dialekten in de Rebeden, in de sik Plattdüütsch mit de [[Oostkolonisatschoon]] hen uutbreed het. De Grenz löppt döör Oostholsteen, sniedt vun [[Neddersassen]] dat [[Wendland]] af un löppt denn dicht bi de Grenz twüschen [[Sassen-Anholt]] un [[Brannenborg]] na Süüd to. De grote Ünnerscheed twüschen düsse beiden Gruppen is de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]] op ''-(e)t,'' so as ''wi maakt/maket'' gegenöver ''-en'' so as in ''wi maken''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;240.</ref> Nee’eren Unnersöök, de den Spraakafstand twüschen Dialekten meten deit, stellt man de traditschonelle Sicht in Fraag. Dat traditschonell oostnedderdüütsche [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelborg-Vöörpommersch]] steit dichter bi dat westnedderdüütsche [[Noordneddersassisch]], as bi dat even so oostnedderdüütsche [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]]. [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]] un [[Oostfäälsch]] hebbt meer Gemeensamkeiden mit eenanner as mit dat Noordneddersassisch. So kann de plattdüütsche Spraakruum ook in ene [[Noordnedderdüütsch|nöördliche Grupp]] mit Noordneddersassisch, Mekelnborg-Vöörpommersch un ene [[Süüdnedderdüütsch|süüdliche Grupp]] mit Oostwestfäälsch un Oostfäälsch indeelt warrn. Märksch steit för sik is avers dichter bi nöördliche Gruppe.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen.'' ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> === Dackspraken un Varietätenspektrum === En wichtigen Ünnerscheed, de sik na de [[Dackspraak|Dackspraken]] richt, liggt ook twüschen [[Nedderlandsch-Neddersassisch]] un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verscheel is nich vun öllers her un is eerst mit de letsten Jaarhunnerden un besünners in dat 20.&nbsp;Jhd. vun de nedderlandsche un de hoogdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnamen, de uut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt düsse ne’en Begrepen uut dat Hooddüütsche övernamen.<ref>Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)</ref> De Dialekten langs de Genze sünd so jümmers wieder uut en anner dreven.<ref>Jan Goossens: ''Niederdeutsche Spracke, Versuch einer Defintion.'' In: Jan Goossens (Ruutgever): ''Niedereutsch, Sprache und Literatur'', S.&nbsp;9–27.</ref> De mennonitschen Dialekten hebbt ook Hoogdüütsch as Dackspraak had, je na Land hebbt aver ook [[Russische Spraak|Russ’sch]], [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]] Inflood namen un veel technische Begrepen sünd daarvun bi de Plautdietschen teemlich verscheden. Eensprakig Plattdüütsche givt dat vundaag nich meer, so dat alle Sprekerschen un Sprekerschen tomindsten ook de düütsche oder nedderlandsche Standardspraak snackt. Unklaar is, of en düsse Situatschoon beter os [[Bilingualismus|Tweesprakigkeid]] oder [[Diglossie]] beschrieven kann.<ref name=":27">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;197&nbsp;ff.</ref> För den noorddüütschen Ruum givt dat verscheden Modellen de Spraaksituatschoon to beschrieven. Dat Diglossie-Modell ünnerscheedt Hoog- un Plattdüütsch as twee klaar scheden Spraakschichten. Dat Kunvergenzmodell, in dat Hoog- un Plattdüütsch en Diasysteem billt, beschrivt de noorddüütsche Spraaklandschop, in de Hoog- un Plattdüütsch op eenanner Inflood neemt un de Övergang twüschen den Varietäten verswümmt. So bruukt Plattsprekers to’n Bispeel [[Code Mixing]] un bruukt in eer Plattdüütsch hoogdüütsche Wöör, besunners Wöör, de in den Dialekt feelt oder ook Funktschoonswöör so as [[Abverb|Abverbien]], [[Kunjunktschoon|Kunjunktschonen]] oder [[Partikel (Linguistik)|Partikeln]]. Morphologie un Syntax blievt annersieds grotendeels plattdüütsch. In dat spraken Hoogdüütsch in Noordüütschland sliekt sik man plattdüütschen Kennteken in so [[Preposition stranding|''Preposition stranding'']] oder de [[Obliquus (Kasus)|oblique]] Kasus. So gliekt sik Plattdüütsch un dat noordüütsche Hoogdüütsch jümmer starker an.<ref name=":27" /><!-- Varietätenspektrum in nds-nl/nl? --> === Mischspraken === Na de Schreivsprakenwessel sünd sied dat 17.&nbsp;Jhd. hoogdüütsch-plattdüütsche [[Mischspraak|Mischspraken]] so as [[Missingsch]], dat [[Flensborg|Flensborger]] [[Petuh]], [[Ruhrdüütsch]] un [[Berlinsch]], opkamen. Plattdüütsch weer in de Tied spraken Spraak, Hoogdütsch meist rein schreven Spraak. Wenn Plattsprekers nu Hoogdüütch snacken wullen, kemen plattdüütsche Kennteken in de Spraak, so dat en Hoogdüütsch mit starken plattdüütschen Inflood opkeem. Eerst weren düsse Mischspraken noch de Spraak vun Lüüd, de plattdüütsch opwussen weren, un Hoogdüütsch snacken versöken. Later is dat ook de Ümgangsspraak vun Minschen worrn, de meist keen Platt snacken kunnen, un de Mischspraak as ere enige hoogdüütsche Varietät snacken. Sied de twede Halve vun dat 20.&nbsp;Jhad sünd de Mischspraken tohoop mit Plattdüütsch döör dat Hoogdüütsch verdrängt worrn. Mit Theater un Literatuur sünd de Mischspraken so as Missingsch un ook Ruhrdüütsch bekannt worrn un is vundaag en Deel vun de Identität in Städen so as [[Hamborg]], [[Bremen]] un Flensborg oder in de [[Ruhrpott]], ook wenn dat meist nich meer snackt warrt.<ref name=":28">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;199&nbsp;ff.</ref> <!-- Mischspraken in NL? Oder eer diglossie/regiolekt? --> == Phonetik un Phonologie == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Phonologie}} === Kunsonanten === Plattdüütsch ünnescheedt rund 20 [[Konsonant|Kunsonanten]], de in den plattdüütschen Dialekten to’n groten Deel gliek sünd. Ünnerscheden sünd ünner beschreven. <ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;245–265.</ref> {| class="wikitable" |+Kunsonanten in’n Plattdüütschen ! ![[Labial|Labiaal]] ![[Alveolar|alveolaar]] ![[Postalveolaar|postalv.]] ![[Palatal|palataal]] ![[Velar|velaar]] ![[Glottal|glottaal]] |- ! style="text-align:left" |[[Plosiv|Plosiven]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Plosiv|b]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] · [[Stimmhaften alveolaren Plosiv|d]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] · [[Stimmhaften velaren Plosiv|g]] | |- !style="text-align:left" |[[Nasaal (Phonetik)|Nasaalen]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | |- !style="text-align:left" |[[Frikativ|Frikativen]] |style="text-align:center" |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Frikativ|v]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|s]] · [[Stimmhaften alveolaren Frikativ|z]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]] |style="text-align:center" |[[Stimmlosen palatalen Frikativ|ç]] · [[Stimmhaften palatalen Approximant|j]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen velaren Frikativ|x]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] |- !style="text-align:left" |[[Vibrant|Vibranten]] | |style="text-align:center"|[[Alveolaren Vibrant|r]] | | | | |- !style="text-align:left" |[[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften lateralen alveolaren Approximant|{{IPA-Text|l}}]] | | | | |} /{{IPA-Text|p t k}}/ hebbt meist [[Aspiratschoon (Phonetik)|Aspiratschoon]] {{IPA|pʰ tʰ kʰ}}, in’n West- un Oostfäälsch sünd aver deelwies unbepuust {{IPA|p t k}}.<ref>{{Internetquelle |autor=Paul Teepe, in |url=https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf |titel=Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. Band 1: Sprache. |hrsg=[[Jan Goossens]], LWL |datum=1983 |abruf=2018-11-29 |format=PDF}} (PDF)</ref> De [[Uutluudverharden]] maakt /b/ un /d/ an’n Woordenn stemmloos, so as ''goo<u>d</u>'' [go:t]. /d/ fallt twüschen Vokalen faken uut, so as ''Tieden'' /{{IPA-Text|tiːdn̩}}/&nbsp;→&nbsp;{{IPA|tiːn}}. /g/ is in allen Dialekten an’n Woordenn en Frikativ, je na Positschoon vun de Vokaal tovöör [ç x ‌x]. Westföölsch, Nedderlandsch-Neddersassisch un dat Angelsche Platt sprikt dat /g/ jümmers as Frikativ uut. Dat Brannenborgsch seggt meist /j/. /m n ŋ/ un /l/ köönt [[sülvsche Kunsonanten]] sien. /ŋ/ kann ook för en Kunsonantenkluuster {{IPA|ŋg}} gellen. Dat /s/ is an’n Woordanfang stemmloos {{IPA|z}}, in Westfalen stemmloos {{IPA|s}}. /ʃ/ kümmt vun öller ''*sk'' un is in welk Dialekten as {{IPA|sk~ʃk~sx}} bewaart. Dat /ʒ/ kann in Frömdwöör opkamen, so as ''Garage'' {{IPA|ga.ra:ʒ}} un is in welk noordneddersassischen Dialekten de Uutspraak vun dat /{{IPA-Text|ʝ}}/ Dat /l/ kann an’n Woordenn ene velaar Uutspraak hebben: {{IPA|ɫ}}. /r/ is je na Dialekt {{IPA|r~ɾ}} oder {{IPA|ʀ}}. De uvulare Uutspraak warrt in Düütschland jümmers fakener. === Vokalen === ==== Kort- un Langvokalen ==== Plattdüütsch ünnerscheedt acht Kortvokalen /{{IPA-Text|a ɛ ə ɪ ɔ ʊ œ ʊ y}}/ un meist ook /{{IPA-Text|ɐ}}/ as [[Allophoon]]. [[Plautdietsch]] het de [[Labialisatschoon|runnen]] Vokalen /{{IPA-Text|œ}}/ un /y/ mit’n [[Labialisatschoon|unrunnen]] /{{IPA-Text|ɛ}}/ un /{{IPA-Text|ɪ}}/ versmolten.<ref>Cox, Cristopher; Driedger, Jacob M.; Tucker, Benjamin V. (2013), "Mennonite Plautdietsch (Canadian Old Colony)", ''Journal of the International Phonetic Association'', '''43''' (2): 221–229</ref> Bi de langen Vokalen ünnerscheedt de [[Dialektologie]] twee Gruppen: de [[Ooldlange Vokalen|ooldlangen]] un de [[Toonlange Vokalen|toonlangen Vokalen]]. De ooldlangen Vokalen /â ê î ô ö̂ û ü̂/ weren [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansche]] Langvokalen oder [[Tweeklang|Diphthongen]] un sünd in den meisten plattdüütschen Dialekten Monophthongen. [[Ostwestfäälsch|Oost]]- un [[Süüdwestfäälsch]], [[Middelmärksch]] un deelwies ook dat [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] hebbt eer man to Diphthongen maakt. De Dialektolgie ünnerscheedt ooldlang ô₁ un ô₂, de je na Dialekt anners uutspraken warrt, un jüstso ooldlang ö̂₁ un ö̂_2. Dat givt veer ooldlange ê-Luden: ê₁, ê₂, ê₃ un ê₄, de ja na Dialektgrupp verscheden to twee oder dree Luden tohoopfullen sünd. Dat ê₂ het sik in ê_2a un ê_2b spleten, de in welk Dialekten mit je ünnerscheedlichen ê-Luden tohoopfullen sünd. So sünd to’n Bispeel in dat westliche [[Noordneddersassisch]], [[Noordmärksch]], [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlandsch]] un [[Twentsch]] ê₁, ê₂ un ê₄ to enen Luud tohoopfullen, ê₃ is as enen Diphthong för sik bleven. Annersieds het dat [[Süüdwestfäälsch|Süüdwestfäälsche]] dree ê-Luden: ê_1, ê₂ sünd apart bleven, ê₃ un ê₄ sünd tohoopfullen. In’n [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälschen]] un en Deel [[Ostfälsch Platt|Oostfäälsch]] wedderüm is ê₁ mit ê_2a tohoopfullen un ê_2b is mit ê₃ un ê₄ versmolten.<ref name=":31">{{Internetquelle |autor=Olaf Bordasch |url=https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |titel=Die westfälischen Dialekte |werk=plattdeutsch-niederdeutsch.net |datum=19. August 2020 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123220522/https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |archiv-datum=2025-01-23 |abruf=2025-01-23 |sprache=de}}</ref> De toonlagen Vokalen /ā ē ī ō ȫ ū ǖ/ sünd eerst mit’n Övergang vun [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] na [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] opkamen, as korte Vokalen, de in apen [[Stammsülv|Stammsülven]] mit [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] to de toonlangen Vokalen deent worrn sünd. De acht verscheden ooldsassischen Kortvokalen /a e ë i o ö u ü/ sünd in’n Westfäälschen as söven braken Diphtongen bewaart bleven. Oostfäälsch het dat to fiev Luden vereenfacht: /ā ē ī ō ȫ/. Noordneddersassisch un [[Oostnedderdüütsch]] ünnerscheedt alleen dree toonlange Vokalen: /ā ē ȫ/.<ref name=":31" /> ==== Överlange Vokalen ==== Welk noordneddersassische Dialekten hebbt överlange Vokalen, de ook „Sleeptoon“ oder „Knick“ heet. Se kemen wegen de [[Apokoop|e-Apokoop]] op. As dat /ə/ wegfullen is, is en langen Vokaal in de Stammsülv daarför deent worrn un noch länger as en normalen langen Vokaal worrn. Dat givt wat Miminaalparen, de sik döör düssen Sleeptoon ünnerscheedt, so as ''wied'' {{IPA|viːt}} mit eenfachen Langvokaal un ''Wied'' {{IPA|vîːt}} mit överlangen Vokaal.<ref>[[Steffen Höder]]: ''Tonalität im nördlichen Niederdeutschen und in Skandinavien: eine areale Perspektive.''In: ''[[Niederdeutsches Jahrbuch]]'' 143 (2020), [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]]. S.&nbsp;49–67.</ref> === Akzent === De [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] op Platt is dynaamsch, dat will seggen de [[Sülv]] mit den Akzent warrt luder uutsnackt. De Akzent liggt allgemeen op de eerste Sülv, to’n Bispeel: ''<u>bru</u>ken'' oder ''<u>Back</u>stuuv''. Bi Verben mit enen Vöörföögsel kann de Akzent op den Stamm oder op dat Vöörföögsel sitten. De beiden ünnerscheelich betoonten Wöör bedüüdt denn avers ook wat anners, so as ''över<u>setten</u> ‘''in en anner Spraak överdregen’ un ''<u>över</u>setten'' ‘wat överdweren’.'''<ref name=":32">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' , S.&nbsp;30.</ref>''' [[Frömdwoord|Frömdwöör]] köönt den Akzent ook op de leste oder vöörletste Sülv dregen, so as ''blüme<u>rant</u>'' oder ''verdeffen<u>de</u>ren''.<ref>{{Internetquelle |autor=[[Klaus-Werner Kahl]] |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |titel=Betonung |werk=Plattdeutsch.net |datum=2013-08-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240915223418/https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |archiv-datum=2024-09-15 |abruf=2025-01-27 |sprache=de}}</ref> === Luudstand === [[Kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum|Kuntinentalwestgermaansch]], dat op de Dialekten keken, ganz grov en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerdelen, de düüdliche Ünnerscheden in de Phonologie hebbt: [[Nedderfränksch]], [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoochdüütsch]] un Plattdüütsch. De Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche kemen vöör allen döör den [[Hoochdüütsch Luutwannel|Hoogdüütschen Luudwannel]] tostann, de vun dat [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansche]] uut de Plosiven in’n [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütschen]] wannelt het. De [[Böverdüütsch|böverdüütschen]] Dialekten hebbt den gröttsten Deel Luudwannels mitmaakt, de [[Middeldüütsch|middeldüütschen]] Dialekten maken deelwies mit un de [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen]] Spraken sünd bi de unverschaven Kunsonaten bleven. {| class="wikitable" !Hoogdüütsch Luudwannel ([[Oorgermaansche Spraak|Germ]]. → [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ohd]].) !Bispelen !Gebeed |- |/*p/→/ff/→/f/ |nds. ''sla'''p'''en'' → ''schla'''f'''en''; nds. ''Schi'''pp''''' → ''Schi'''ff''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*p/→/pf/ |nds. '''''P'''eperr'' → '''''Pf'''effer''; nds. '''''P'''loog'' → '''''Pf'''lug;'' nds. ''schar'''p''''' → [[Düütsche Spraak|hd.]] ''schar'''pf'''/schar'''f''''' |Böverdüütsch |- |/*t/→/ss/→/s/ |nds. ''da'''t''''', ''wa'''t''''', ''e'''t'''en''→ ''da'''s''''', ''wa'''s''''', ''e'''ss'''en'' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*t/→/ts/ |nds. '''''T'''ied'' → '''''Z'''eit''; nds. '''''t'''ellen'' → '''''z'''ählen''; nds. '''''T'''immer'' → '''''Z'''immer''<ref>[https://woerterbuchnetz.de/?sigle=DWB&sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GZ06516 Eintrag „Zimmer“], in ''Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm'', Bd.&nbsp;31, Sp.&nbsp;1285 ff.</ref> |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/xx/→/x/ |nds., [[Nedderlandsche Spraak|nl.]] ''i'''k''''' → ''i'''ch'''''; nds. ''ma'''k'''en'' → ''ma'''ch'''en''; nds. ''oo'''k''''' → ''au'''ch''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/kx/ un →/x/ |dt. '''''K'''ind'' → [[Süüdbaiersch|süüdbair.]] '''''Kch'''ind'', [[Hoochalemannsch|hoogalem.]] '''''Ch'''ind'' |Süüdbaiersch, Hoog- und Höögstalemannsch |- |/*b/→/p/ |dt. '''''B'''erg'', '''''b'''ist'' → [[Zimbrisch|zimbr.]] '''''P'''erg'', '''''p'''ist'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |- |/*d/→/t/ |nds. '''''D'''ag'' → '''''T'''ag''; nds. ''Va'''d'''er'' → ''Va'''t'''er'' |Böverdüütsch |- |/*g/→/k/ |dt. '''''G'''ott'' → bair. '''''K'''ott'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |} De Ünnerscheed bi /{{IPA-Text|b}}/, /{{IPA-Text|v}}/ un /{{IPA-Text|f}}/ steit vun’n hoogdüütschen Luudwannel apart: Engelsch het ''wi<u>v</u>es'' {{IPA|waɪ'''v'''z}}, Hoogdüütsch ''Wei<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvaɪ̯'''b'''ɐ}} un Plattdüütsch kennt ''Wie<u>v</u>er'' {{IPA|viː'''v'''ɐ}}, aver ook ''Wie<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvi'''b'''ɐ}}. De Eentall ''Wief'' {{IPA|ˈvi'''f'''}} warrt aver jümmer as {{IPA|f}} spraken (Hoogdüütsch ''b'', ''Weib''). Ook dat Kluuster ''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche: ''Swien'' un ''slapen'' hebbt op Hoogdüütsch en ''sch'' /{{IPA-Text|ʃ}}/: '''''Sch'''wein'' un '''''sch'''lafen'' (''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' warrt man ook in welk plattdüütsche Dialekten as ''sch''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' uutspraken). De ole westgermaansche [[Stimmhaften velaren Frikativ|velare Frikativ]] /ɣ/ is in’n Hoogdüütschen /g/ worrn, en groten Deel plattdüütsche Dialekten het den Wannel ook mitmaakt, Dialekten so as [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]] hebbt man tohoop mit Nedderlandsch den Friaktiv bewaart. Bi de Kunsonanten is also en groten Ünnerscheed twüschen Hoogdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfranksche geit bi de Kunsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheden givt dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. So as de Övergang vun ''old'' na ''oud'', wat en wichtigen Ünnerscheed is, de Nedderfranksche vun dat Plattdüütsche scheedt. [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansche]] Kennteken verbinnt Plattdüütsch mit Engelsch un Freesch. Vergleken mit den beiden sünd man al in dat [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassische]] un noch meer in dat moderne Plattdüütsch noordseegermansche Kennteken verlüstig gaan. To’n noordseegermannschen Kennteken tellt de [[Nasaal (Phonetik)|Nasaalswund]] na dat [[Nasaal-Spirant-Gesett]], so as in *''uns''&nbsp;''>''&nbsp;''ūs, *gans''&nbsp;''>''&nbsp;''Goos, *fimf''&nbsp;''>''&nbsp; ''fiev.'' Ooldsassisch harr noch meer Wöör mit Nasaalswund so as {{Lang|osx|''mūth''}} ‘Mund’, man al dat Middelsassische het de Form ''mund'' wedderherstellt. So finnt sik ook in welk Dialekten vundaag Formen mit Nasaal, so as ''u'''n'''s'' oder ''Ga'''n'''s'' un Formen sünner Nasaal in anner Dialekten, so as ''us'' un ''Goos.'' Noordseegermaansche Kennteken sünd ook de Wegfall vun /{{IPA-Text|t}}/ in *''ist''&nbsp;''>''&nbsp;''is'', de Pronomen ''mi, di, he, wi,'' ''ji'' statts ''mir, dir,'' ''er, wir, ihr'' und de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]]. Anner Kennteken finnt sik bloot deelwies in’n Plattdüütschen, so as [[Metathees|r-Metathees]] in ''*brinnan'' ‘brennen’&nbsp;>&nbsp;engl. ''burn'', un de [[Assibilatschoon|Assibiliatschoon]], de Ooldsassisch mitmaakt het, [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] aver wedder torüggdreit het, so dat vundaag alleen wat Reliktwöör as „[[Kävers|Sever]]“ oder Naams so as „[[Celle]]“ den Luudwannel noch wiest.<ref>Adolphe van Loey: ''Schönfeld’s Historische Grammatica van het Nederlands. Kankleer, vormleer, woordvorming.'' 8.&nbsp;Druck. Thieme, [[Zutfent|Zütfent]] 1970, <nowiki>ISBN 90-03-21170-1</nowiki>, Kap.&nbsp;9, S.&nbsp;XXXIII.</ref> == Grammatik == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Grammatik}} === Verben === Dat Plattdüütsche [[Konjugatschoon|konjugeert]] (bögt) [[Verb|Verben]] na [[Persoon (Grammatik)|Persoon]], [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall), [[Tempus]] (Tied) un [[Modus (Grammatik)|Modus]] (Uutsaagwies) un ünnerscheedt so as anner germaansche Spraken [[Stark Verb|starke]] un [[Swack Verb|swacke Verben]]. ==== Konjugatschoon ==== In dat [[Präsens]] (Nutied) markeert Plattdüütsch den [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) mit dree verscheden [[Suffix|Suffixen]] (Nasülven): -''(e)'' för de 1.&nbsp;Persoon (ik/ek)'', -(e)st'' för de 2.&nbsp;Persoon (du)'','' un ''-(e)t'' för de 3.&nbsp;Persoon (he, se, dat/et). ''-e'' an’n Woordenn un /{{IPA-Text|e}}/ in ''-et'' sünd in Rebeden mit [[Apokoop|e-Apokoop]] wegfullen. De [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall) is en [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]], dat will seggen alle dree Personen kriegt, anners as op Hoogdüütsch, dat lieke Suffix: -''(e)t'' oder ''-en.'' Dat ''-(e)t'' is de Form in’n olen plattdüütschen Stammland; [[Oostnedderdüütsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]], [[Grunnegs|Grönnengsch]] un [[Sleswigsch]] hebbt de Pluraal op ''-en.'''''<ref name=":1">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;268.</ref><ref name=":18">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;65&nbsp;f.</ref>''' Starke Verben un en paar unregelmatige swacke Verben verännert in de 2. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar den [[Stammvokaal]], maakt em kort un geevt em, wenn mööglich, enen [[Ümluud]]. {| class="Tabell" |+[[Präsens]] (Nutied) | ! colspan="2" |Swacke Verben ('''maken''') |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''et'''/maak-'''t'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''et'''/maak-'''t''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik slap-'''e'''/slaap-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se slap-'''et'''/slaap-'''t'''/slap-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ö</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ö</u>p-'''t''' |} Dat [[Präteritum]] (verleden Tied) billt Plattdüütsch op twee verscheden Aarden: De swacken Verben billen dat Präteritum oorsprünglich met de Nasülven ''-e-de'' för de 1.&nbsp;un 3. Persoon Singulaar, ''-e-dest'' för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar un ''-e-den'' för’n Pluraal.'''<ref name=":1" />''' De Endsülven sünd man in velen plattdüütschen Dialekten afslepen un in Gebeden mit e-Apokoop sünd de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar Präsens un Präteritum ganz tohoopfullen.'''<ref name=":18" />''' De starken Verben billt dat Präteritum mit [[Afluud]]. Se wannelt den Stammvokaal un hangt för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar ''-(e)st'' un för de Meertall ''-en'' an'','' de 1. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar kriegt kene Endsülv.'''<ref name=":18" />''' De Afluud kann sik je na Dialekt ünnerscheden un is in’n Noordneddersassischen starker vereenfacht, as in’n Westfäälschen, dat deelwies noch verscheden Afluden binnen de Präteritumsformen kennt.<!-- born fehlt --> {| class="Tabell" |+[[Präteritum]] (Verleden Tied) | ! colspan="2" |Swacke Verben (maken) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''(e)den'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''d(e)st'''/mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik sl<u>ee</u>p | rowspan="3" |wi, ji, se sl<u>e</u>p-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ee</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ee</u>p |} ==== Tohoopsett Tieden ==== Anner Tieden sett sik [[Hülpsverb|Hülpsverben]] un [[Partizip|Partizipen]] tohoop: Dat [[Perfekt]] (tohoopsett verleden Tied) sett dat Plattdüütsche so as Hoogdüütsch un Nedderlandsch uut den Hülpsverben ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien'' un dat [[Partizip Perfekt]] tohoop. Annerster as Hoogdüütsch bruukt dat Plattdüütsche fakener dat Hülpsverb ''hebben'', so as bi Verben, de angeevt, dat sik wat beweegt. Se bruukt op Platt ''hebben'', wenn kene Richt angeven is, so as ''Ik <u>heff</u> lopen'' statts {{Lang|de|''Ich <u>bin</u> gelaufen''}}'','' man ''Ik <u>bün</u> na Huus lopen''. Dat [[Plusquamperfekt]] bruukt ook de Hülpsverben ''hebben'' un ''wesen/ween/sien'', de man in dat Präteritum staat, un dat Partizip Perfekt, so as ''ik <u>weer</u> na Huus <u>lopen</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-5-1-Formen-des-Praeteritumperfekts.html online])</ref> Dat [[Futur]] (Tokumst) bruukt de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn'' un ''willen/wollen,'' so as ''du <u>schallst</u> di <u>wunnern</u>'' oder ''he <u>will</u> woll noch <u>kamen</u>''. Faken steit man dat Präsens för dat Futuur, besünners wenn en [[Adverb]] de Tied angivt, so as ''ik <u>kaam</u> glieks'' statts ''Ik <u>schall</u> glieks <u>kamen</u>.''<ref name=":3">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;269.</ref> För dat [[Futur#Futur II|Futurperfekt]] (afslaten Tokumst) bruukt Plattdüütsch de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn,'' ''willen/wollen,'' dat Partizip Perfekt un den [[Infinitiv]] ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien,'' so as ''ik will/schall/warr lopen hebben.'' Dat Futuurperfekt is raar un dat Perfekt kann, so as ook op Hoogdüütsch, för dat Futuurperfekt instaan un finnt sik meist alleen, ween en sik wat vermoden is, so as: ''Dat <u>will</u> he woll <u>maakt hebben</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62–65. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-6-Futurperfekt.html onlien])</ref> ==== Partizipien ==== Plattdüütsch kennt twee [[Partizip|Partizipien]]: [[Partizip Perfekt]] un [[Partizip Präsens]]. Dat Partizip Perfekt billt de swacken Verben mit dat Suffix ''-(e)d/-(e)t'' (so as ''riep-'''(e)t''''' vun ''riepen, bruk-'''et'''/bruuk-'''t''' ''vun bruken'')'', de starken Verben mit Afluud un dat Suffix ''-en'' (so as ''h'''u'''lp-'''en''''' vun ''hölpen'', ''gr'''e'''p-'''en''''' vun ''griepen''). Dat [[Präfix]] (Vöörsülv) ''ge-'', so as op Hoog un Nedderlandsch , is –&nbsp;dat [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsche]] ''je-'' un dat [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] un geldersch-overiesselsche ''e-'' uutbenamen&nbsp;– kumplett affullen.'''<ref name=":1" />''' Dat Partizip Präsens kriegt dat Suffix ''-d'' achteran, dat man in groten Delen vun dat Spraakgebeed affullen is, so dat hier Partizip Präsens un Infinitiv gliek klingt.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;79. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-6-2-1-Partizip-Praesens.html online])</ref> ==== Modi (Uutsaagwiesen) ==== Plattdüütsch kennt dree [[Modus (Grammatik)|Modi]] (Uutsaagwiesen): [[Indikativ]] (Würklichskeidsform), [[Konjunktiv]] (Mööglichkeidsform) un [[Imperativ]] (Befeelsform). De Indikativ beschrivt allens, wat echt un würklich is. De Formen sünd baven beschreven. De Konjunktiv beschrivt Wünschen, allens wat unwürklich is un ook de [[indirekte Reed]]. In’n groten Deel Dialekten sünd Konjunktiv un Präteritum gliek. Westfäälsch ünnerscheedt bi velen starken Verben noch egen Konjunktivformen, so as ''ik gönk'' (Konjunktiv) vs. ''ik gonk'' (Präteritum).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f., 115.</ref> Man ook [[Modaalverb|Modaalverben]], so as ''warrn'' oder ''schölen/sollen,'' köönt den Konjunktiv ümschrieven.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68.</ref> De Imperativ is in’n Singulaar de slichte Verbstamm, in de Meertall kümmt dat Suffix -''(e)t'' achteran, so as ''griep!'' un ''griep-'''(e)t'''!<ref name=":3" />'' ==== Passiv ==== Dat [[Passiv]] bruukt op Platt dat Hülpsverb ''warrn'' un dat Partizip Perfekt, so as ''He <u>warrt</u> vun enen Hund <u>beten</u>''. Faken steit man dat [[Aktiv]] statts Passiv: ''Em <u>het</u>’n Hund <u>beten</u>''. Een [[Tostandspassiv]] kann Plattdüütsch mit ''ween/wesen/sien'' un dat Partizip Perfekt billen, so as ''De Posten <u>is</u> al <u>besett</u>''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;85&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-8-Aktiv-Taetigkeitsform-und-Passiv-Leideform.html online])</ref> === Substantiven === De [[Substantiv|Substantiven]] bögt Plattdüütsch na [[Kasus]] (Fall), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (Slecht). ==== Kasus ==== De Kasus sünd vergleken mit öller Spraakperioden, man ook mit dat [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsche]], stark vereenfacht. De meisten Dialekten hebbt man en beten meer vun’n Kasus bewaart as [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]], [[Noordgermaansche Spraken|Fastlandskandinaavsch]] oder [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un ünnerscheedt noch [[Nominativ|Subjektfall]] un enen [[Objektfall]]. [[Sleswigsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Oostnedderlandsch]] hebbt man enen [[Eenheidskasus]]. De ole [[Dativ]] find sik noch in Kortformen na [[Präpositschoon|Präpositschonen]], so as ''in’<u>n</u> Jaar,'' man ook de Objektfall ''in <u>dat</u> Jaar'' is begäng''.'' Na Süüd to neemt de olen Dativrester to. Dat [[Siuerlänner Platt|Suurländsch]] ünnerscheedt sogaar noch [[Dativ]] un [[Akkusativ]] as twee egen Fäll. De ole [[Genitiv]] find sik alleen in starren Uutdrücken so as ''Tied<u>s</u> genoog'' oder ''winterdag<u>es</u>'' un warrt süss ümschreven, to’n Bispeel mit ''vun'', so as ''dat Enne <u>vun</u> de Straat'', oder mit ''sien/eer'', so as ''Vader <u>sien</u> Hov''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;271.</ref><ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;139–142. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-2-2-2-Genitiv-2-Fall.html online])</ref> ==== Genus ==== De Spraak ünnerscheedt dree [[Genus (Grammatik)|Genera]] (Slechter): maskulin (männlich), so as ''de Mann'', feminin (wievlich), so as ''de Fru'' un neutrum (saaklich), so as ''dat Kind''. An dat Substantiv sülvenst is meist nich to seen, wat dat Genus is. Deelwies is dat Genus ook anners as op Hoogdüütsch oder ünnerscheedt sik je na Dialekt, to’n Bispeel: ''dat Lief'' (neutrum) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Leib''}} (maskulin), ''de Beek/Beke'' (maskulin oder feminin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Bach''}} (maskulin), ''dat/de Spegel'' (neutrum oder maskulin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Spiegel''}} (maskulin).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f.</ref> ==== Numerus ==== Plattdüütsch ünnerscheedt twee [[Antall (Grammatik)|Numeri]] (Antallen): [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) un [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall). De Singulaar is unmarkeert, den Pluraal kenntekent verscheden [[Suffix|Suffixen]] oder [[Ümluud]]. De Formen för de Pluraal wiest vele Ünnerscheden in den verscheden Dialekten. [[Oostfreesch Platt]] bruukt to’n Bispeel kenen Ümluud un markeert de Meertaal mit ''-en'', so as Bispeel ''Bomen, Husen'' statt ''Bööm/Böme, Hüüs/Hüser.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;145&nbsp;f.</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten kennt man ook de Suffixen ''-er'' un ''-en'' un ''-s.'' Dat ''-e,'' dat sik so in’n [[Westfäölsk Plat|Westfäälschen]] un [[Ostfälsch Platt|Oostfäälschen]] find, is in Dialekten mit [[Apokoop|e-Apokoop]] affullen. De Ümluud, de deent Stammvokaal oder en [[stemmhaft]] Endkunsonant sünd man ook na de Apokoop vun ''-e'' as Pluraalkennteken nableven. Deelwies bruukt de Dialekten mit e-Apokoop man ook en anner Suffix (meist ''-en'') oder de Pluraal blivt unmarkeert. De Suffixen ''-er'' un ''-e'' billt sowied mööglich enen Ümluud. {| class="wikitable" |+Översicht Pluraal op Plattdüütsch<ref>Na [[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;270.</ref> ! ! !-(e)/-'''∅''' !-er !-s !-(e)n !-'''∅''' |- | '''-∅''' |m. |Dag&nbsp;>&nbsp;Dag-'''e'''/D'''aa'''g-'''∅''' |Book&nbsp;>B'''ö'''k-'''er''' |Keerl&nbsp;>&nbsp;Keerl-'''s''' |Oss(e)&nbsp;>&nbsp;Oss-'''en''' | |- | |f. |Muus&nbsp;>&nbsp;M'''ü'''s-e/M'''üü'''s-'''∅''' | |Deern&nbsp;>&nbsp;Deern-'''s''' |Göre/Göör&nbsp;>&nbsp;Gör-'''en''' | |- | |n. |Bredd&nbsp;>&nbsp;Bree'''d''' |Kind&nbsp;>&nbsp;Kinn-'''er''' | | | |- | '''-er''' |m. | | |Hamer&nbsp;>&nbsp;Hamer-'''s''' | |Finger&nbsp;>&nbsp;Finger-'''∅''' |- | |f. | | |Moder&nbsp;>&nbsp;Moder-'''s''' | | |- | |n. | | |Fenster&nbsp;>&nbsp;Fenster-'''s''' | | |- | '''-el''' |m. | | |Düwel&nbsp;>&nbsp;Düwel-'''s''' |Appel&nbsp;>&nbsp;Appel-'''n''' | |- | |f. | | | | | |- | |n. | | |Buddel&nbsp;>Buddel-'''s''' | | |} === Artikels === Plattdüütsch het so as anner westgermaansche Spraken [[Artikel (Woortoort)#Bestimmte Artikels|bestemmte]] un [[Artikel (Woortoort)#Unbestimmte Artikels|unbestemmte Artikels]], de vöör dat Substantiv staat. De bestemmte Artikel is in de Eentall ''de'' för maskuline un femnine Substantiven un ''dat'' ([[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] ''det'', Oostnedderlandsch ''(h)et'') för’t Neutrum. In de Pluraal hebbt alle Genera den Artikel ''de.'' De grote Deel plattdüütsche Dialekten ünnerscheedt bi’n bestemmten Artikel ene oblique Form för dat Maskulinum ''den;'' de Artikels för dat Femininum un Neutrum blievt gliek. Dat Sleswiger, oostfreesche un oostnedderlandsche Platt hebbt enen Eenheidsfall; hier ännert sik de Artikels nich.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;149&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-1-1-Formen.html online])</ref> In’n Süden givt dat Dialekten, de Dativ un Akkusativ bi den Artikels noch scheden. {| class="wikitable" |+Bestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" |Numerus ! rowspan="2" |Kasus ! colspan="3" |Genus |- !maskulin !feminin !neutrum |- | rowspan="2" |'''Singulaar''' |'''Subjektfall''' |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |dat |- |'''Objektfall''' |de'''n''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de |- |'''Objektfall''' |} De unbestemmte Artikel is ''e(e)n'', staat bloot bi Substantiven in’n Singulaar un warrt na Kasus un Genus bögt: In’n Singulaar het de Subjektfall de Formen: ''e(e)n'' (maskulin/neutrum) un ''ene'' (feminin). In’n Objektfall het alleen dat Maskulinum ene egen Form: ''ene.'' Dat Suurländsche unnerscheed noch Dativ un Akkusativ, dat Brannenborgsche doot dat bloot bi’n Maskulinum. Faken is de unbestemmte Artikels verkört to ''’n'' (maskulin/neutrum)'', ’ne'' (feminin) oder ''’nen'' (maskulin Objektfall). De [[Suffix|Achterföögsels]] för Kasus un Genus sünd man meist afslepen, besünners bi’n Plattsnacken, so is de unbestemmte Artikel faken alleen ''e(e)n'' oder afkört ''’n'' för alle Genera un Kasus.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;152&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-2-1-Formen.html online])</ref> {| class="wikitable" |+Unbestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Vullformen ! colspan="3" |Kortformen |- !maskulin !feminin !neutrum !maskulin !feminin !neutrum |- |'''Subjektfall''' |e(e)n-'''∅''' | rowspan="2" |en-'''e''' | rowspan="2" |e(e)n-'''∅''' |’n | rowspan="2" |’ne/’n | rowspan="2" |’n |- |'''Objektfall''' |en-'''en''' |’nen/’n |} === Adjektiven === [[Adjektiv|Adjektiven]] stemmt na Kasus, Genus un Numerus mit dat Substantiv op dat se Beotg neemt övereen. So as anner germaansche Spraken kennt ook Plattdüütsch twee verscheden Deklinatschonen för de Adjektiven: de starke Deklinatschoon, wenn dat Adjektiv alleen vöör dat Substantiv steit, un de swacke Deklinatschoon, de na enen Artikel steit. De Endsülven, de verscheden Formen markeert, sünd ''-e'', ''-en'' un je na Dialekt deelwies ook ''-(e)s'', ''-(e)t'' un ''-er''. Besünners bi dat Neutrum, wat minner bi Maskulinum un Feminum, givt dat ook Formen sünner Endsülv.<ref name=":34">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;192&nbsp;ff.</ref> {| class="wikitable" |+Deklinatschoon Adjektiven<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;191.</ref> |- !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' |dick-'''e''' Kopp |de dick-'''e''' Kopp |- |'''Objektfall''' |dick-'''en''' Kopp |den dick-'''en''' Kopp |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |ol-'''e''' Kann | rowspan="2" |de ol-'''e''' Kann |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' |oold-'''∅'''/-et Book | rowspan="2" |dat ol-'''e''' Book |- |'''Objektfall''' |oold-'''∅''' Book |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |dick-'''e''' Köpp | rowspan="2" |de dick-'''en''' Köpp |- |'''Objektfall''' |} Adjektiven to stiegern bruukt dat Plattdüütsche dat Suffix ''-er'' för den [[Komparativ]] un ''-(e)st'' för den [[Superlativ]]. De Stamm kann enen Ümluud kriegen un [[Assimilatschoon (Linguistik)|Assimlilatschonen]] köönt opkamen, so as ''jung&nbsp;–&nbsp;jüng-'''er''' - jüng-'''st''', oo<u>ld</u>&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''er'''&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''st'''''. Een paar Adjektiven hebbt unregelmatige Formen, so as ''good&nbsp;–&nbsp;beter&nbsp;–&nbsp;best'' un ''veel&nbsp;–&nbsp;meer&nbsp;–&nbsp;meist/meerst''. Annerster as op Hoogdüütsch bruukt Platt den Superlativ ook twee Grötten to verglieken: ''He is de jüng'''st''' vun de beiden'' gegenöver {{Lang|de|''Er ist der jüng'''ere''' von den beiden''}}.<ref name=":34" /> === Pronomen === ==== Personaalpronomen ==== De [[Personalpronomen|Personaalpronomen]] ünnerscheedt dree Personen, de Numeri Singulaar un Pluraal un den Subjekt- un Objektfall. De drüdde Persoon Singulaar ünnescheed ook de Genera maskulin, feminin un neutrum. In’n Subjektfall sünd de Formen: ''ik/ek'' (1.&nbsp;Persoon), ''du'' (2.&nbsp;Persoon) un in de 3.&nbsp;Person na Genus ünnerscheden: ''he'' (maskulin), ''se'' (feminin), ''et/dat'' (neutrum). In’n Pluraal sünd de Formen: ''wi/we'' (1.&nbsp;Persoon)'', ji/je/i'' (2.&nbsp;Persoon)'', se'' (3.&nbsp;Persoon)''.'' Alle Dialekten kennt Formen för den Objektfall, de sik je na Dialekt un Dialektgrupp stark ünnerscheden köönt. För de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar sünd dat ''mi'' un ''di'' ([[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''mik/mek'' un ''dik/dek''). För de 3.&nbsp;Persoon Singulaar ''em/en/enne'' (maskulin un neutrum), ''eer/öör'' (feminin);[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un de [[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderländschen]] Dialekten hebbt ook Formen mit /{{IPA-Text|h}}/ vöörn: ''hüm, hör''. För de 1.&nbsp;Person Pluraal is dat ''us/uns'' (oostfäälsch ''üsk/ösk''), för de 2.&nbsp;Persoon is dat ''ju'' mit velen regionalen Varianten as ''jü'', ''jau'', ''jo'', ''jö'', ''juug, u'' un oostfäälsch ''juck/jock/jück/jöck'' . De 3.&nbsp;Persoon Pluraal is ''eer, se, ennen'' oder ''jüm.''<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: NSL, S.&nbsp;274.</ref> ==== Possesivpronomen ==== De [[Possesivpronomen]] sünd in’n Singulaar: ''mien'' (1.&nbsp;Persoon), ''dien'' (2.&nbsp;Persoon), ''sien'' (3.&nbsp;Persoom maskulin/neutrum), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon feminin) mit dialektaal verscheden Luudvarianten. In’n Pluraal sünd dat: ''uns/us'' (1.&nbsp;Persoon) un ''ju/jo'' (2.&nbsp;Persoon), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon). De drüdde Persoon het ook regionale Varianten, so as ''se, jemeer, ennen'' etc. De Possesivpronomen bögt dat Plattdüütsche so as de Adjektiven, faken givt dat man ook unböögte Formen: ''Ik see mien-<u>en</u>/mien-''∅ ''Vadder.<ref name=":4">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;275.</ref>'' ==== Reflexivpronomen ==== Ene egen Form för dat [[Reflexivpronomen]] kennt alleen de 3.&nbsp;Persoon Singulaar un Pluraal: ''sik'' ([[Oostfreesch Platt|oostfreesch]] ''sük'', [[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''sek,'' [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsch]]/[[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderlandsch]] ''sich''), so as ''he/se höögt sik.'' De anner Personen bruukt den Objektfall vun dat Personaalpronomen, so as ''ik höög mi, du höögst di, wo höögt u(n)s, ji höögt jo/ju/juug/jük.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a. ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;157&nbsp;f.</ref> Slewswig un Delen vun Holsteen bruukt ''sik'' ook för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar, so as: ''Ji freut sik''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;157. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-4-2-Reflexive-Pronomen-rueckbezuegliche-Fuerwoerter.html online])</ref> Dat Reflexivpronomen för de 3.&nbsp;Persoon is uut’n Hoogdüütschen uutleent, [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], so as ook [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] vundaag noch, harr keen egen Reflexivpronomen.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;274&nbsp;f.</ref> === Syntax === Allgemeen is de Syntax vun’t Plattdüütsche nich so good uutforscht as anner Spraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://kipdf.com/perspektiven-einer-modernen-niederdeutschen-syntaxforschung_5ad3fc8f7f8b9a728f8b45a7.html |titel=Perspektiven einer modernen niederdeutschen Syntaxforschung |abruf=2025-07-08 |sprache=en}}</ref> De plattdüütsche Syntax stemmt grotendeels mit’n Satzbo in anner kuntinentaalwestgermaanschen Spraken övereen, is man präägt döör den Bruuk as ene Spraak, de vööral snackt man nich schreven warrt. So finnt sik op Plattdüütsch meist [[Satzreeg|Satzregen]], de nich mit [[Konjunktschoon|Kunjunktschonen]] verbunnen sünd. [[Nevensatz|Nevensätz]] sünd rarer un köönt faken ook sünner Kunjunktschonen begünnen.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;321.&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-2-1-Grundsaetzliches.html online])</ref> To’n Bispeel: ''He kümmt nich, he is bang'' oder ''Dat regent, ik bliev to Huus.''<ref>Laurits Saltveit: ''Syntax'', In: ''NSL'', S.&nbsp;285.</ref> Ook as Kennteken vun spraken Spraak find sik ook in schreven Plattdüütsch eer en verbalen Stil as enen nominalen Stil, so as ''wat vundaag passeert is'' statts ''die Ereignisse des Tages.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;285.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-4-2-Verbale-zeitwoertliche-Umschreibungen-von-Substantiven-Nomen.html online])</ref> Een Ünnerscheed to de düütsche Standardspraak is dat [[Preposition Stranding]], dat will seggen dat [[Pronominaaladverb|Pronominaaladverbien]] scheden warrt, so as ''<u>daar</u>'' ''will ik nix <u>mit</u> to doon hebben s''tatts hoogdüütsch ''<u>Damit</u> will ich (...).''<ref name=":2" /> De scheden Pronominaaladverbien kümmt man ook in dat [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|noorddüütsche Hoogdüütsch]] op. Annerster as de düütsche Standardspraak kennt dat Plattdüütsche dubbelt Negatschoon, so as ''Dat hev ik <u>nie nich</u> seggt.''<ref name=":2" /> Dat Phänomeen is ook in hoogdüütschen Dialekten verbreedt un so keen spetschell Kennteken för’t Plattdüütsche. Annerster as de düütsche Standardspraak, man just so as hoogdüütsche Dialekten, kennt Plattdüütsch ene [[Periphraas]] uut ''doon''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv, de dat Verb betonen kann, so as ''<u>Verköpen deit</u> se mi nix.''<ref name=":2" /><ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung.'' In: Dieter Stellmacher (Ruutgever): ''Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart,'' S.&nbsp;44.</ref> Se finnt sik allerwegens in dat Plattdüütsche, dat givt man regionale Ünnerscheed, ''doon'' in Nevensätzen is fakener in dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] to finnen, dat [[Westfäölsk Plat|Westfäälsche]] het meer ''doon''-Periphrasen in Höövdsätzen.<ref>[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis,'' S.&nbsp;119.</ref> De ''doon''-Periphraas geit man döör den hoogdüütschen Inflood torügg.<ref name="Elmentaler Borchert">[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis''. In: ''Germanistische Linguistik'', (220), S.&nbsp;101–135.</ref> Anner spetschell plattdüütsche Periphrasen, sünd Kunstruktschonen de enen [[Aspekt]] uutdrückt, so as Beginn oder de Duur vun wat. Se finnt sik faken ook in de hoogdüütsche Ümgangsspraak vun Noorddüütschland. So kann de Periphraas uut Kopula&nbsp;+&nbsp;''an/bi''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv de Duur vun wat uutdrücken, so as ''He weer <u>an’t</u> Studeren dat Dansen <u>to leren</u>'' oder ''Ik bün jüst <u>bi’t Eten</u>.<ref name=":3" />'' As ''[[Rheinische Verlaufsform]]'' is de Kuntruktschoon ook in de düütsche un nedderlandsche Ümgangsspraak to finnen. Wenn wat anduurt, kann de Periphraas uut ''hebben''&nbsp;+&nbsp;''to''&nbsp;+&nbsp;Infintiv dat uutdrücken, so as ''he <u>het</u> veel Kraam <u>to liggen</u>''.''<ref name=":3" />'' Den Beginn vun wat kann de Periphraas ''kamen''&nbsp;+&nbsp;Infintiv uutdrücken, so as ''denn <u>keem</u> he op’n Rüch'' ''<u>to liggen</u>.''<ref name=":3" /> Starker as Hoogdüütsch bruukt Plattdüütsch [[Topikalisatschoon]], dat heet dat Satzleden na rechts oder links hen versett warrt, eer so to betonen un dat [[Topik (Linguistik)|Topik]] vun’n Satz to maken. Bispelen sünd: ''<u>Dat Peerd</u>, dat schüdde mit’n Kopp'', wo ''dat Peerd'' na links hen versett is, oder ''Nu hett he en Knecht had, <u>de Buur</u>, de het Hans heten'', wo ''de Buur'' na rechts hen versett is un so as Topik starker betoont is. == Woordschatt == {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Vokabular}} === Woordformatschoon === Plattdüütsch kann nee’e Wöör mit [[Kompositschoon (Linguistik)|Kompositschoon]] (Tohoopsetten), [[Derivatschoon (Linguistik)|Derivatschoon]] (Afleiden) un [[Kunverschoon (Linguisitk)|Kunverschoon]] (Woordaarwessel) billen. Bi de Kompositschoon kann Plattdüütsch twee oder meer Substantiven to enen nee’en Woord tohoopsetten, so as ''Fack-wark-huus.'' Platt bruukt man vergleken mit Hoogdüütsch minner tohoopsett Wöör un billt daarför to’n Bispeel en [[Präpositschonaalattribut]], so as ''Weg na Huus'' statts ''Nahuusweg''. Besüners lange tohoopsett Wöör in’n Hoogdüütschen warrt oplööst oder kört, so as ''Automaat för’t Torüggeven vun Pandbuddels'' oder fakener ''Pandbuddelautomaat'' statts hoogdüütsch {{Lang|de|''Pfandflaschenrückgabeautomat''}}. Vergleken mit’n Hoogdüütschen bruukt Plattdüütsch fakener Wöör, de uut enen [[Imperativ]] (Befeelsform) maakt sünd, so as ''Kiek-in-de-Luft'', ''[[Wippsteert|Wüppsteert]]'' (vun ''wüppen'' un ''Steert'').<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;251.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-1-Zusammengesetzte-Substantive-Nomen-Hauptwoerter-Namenwoerter.html online])</ref> Ene Besünnerheid, de so in’n Hoogdüütschen nich to finnen is, sünd tohoopsett Verben. Se köönt uut Substantiven, Adjektiven un Verben tohoopsett warrn oder uut twee Verben billt warrn, so as ''haartagen'' (Substantiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''geelsnacken'' (Adjektiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''smuustergrienen'' (Verb&nbsp;+&nbsp;Verb).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;62&nbsp;f.</ref> Besünners sünd ook de Verben de sik uut den Verbstamm un denn enen Lievdeel tohoopsett, so as ''begriesmulen'' (begriesen&nbsp;+&nbsp;Muul)'', duuknacken'' (duken&nbsp;+&nbsp;Nacken)'', plinkögen'' (plinken&nbsp;+&nbsp;Oog)''.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;253&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-2-Zusammengesetzte-Verben.html online])</ref> Mit [[Affix|Affixen]] (Vöör- un Anföögsels) kann Plattdüütsch nee’e Wöör afleiden (Derivatschoon), so as ''ver-tellen'' uut ''tellen,'' en Woord de Woordaard wesseln maken (Kunverschoon), so as dat Adjektiv ''schiet-ig'' uut’n Substantiv ''Schiet'' mit dat [[Suffix]] ''-ig.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;249, 263.</ref> Deelwies bruukt Plattdüütsch man anner Affixen as Hoogdüütsch dat sülve Woord to billen, so as ''Düüster-<u>nis</u>'' statts {{lang|de|''Dunkel-<u>heit</u>''}} oder ''<u>be</u>-leven'' statts un {{lang|de|''<u>er</u>-leben.''}}<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;273&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-3-3-1-Zur-unterschiedlichen-Verwendung.html online])</ref> === Nee’e Wöör un Juxwöör === {{Kiek ook bi|Neosassismus}} [[Bild:Bombus SNY02094 (51337141479).jpg|duum|„Plüüschmoors“ is faken Juxwöör för ‘[[Hummel]]’, wenn Hoogdüütsche enen Plattdüütschen na enen spaßig Woord op Platt fraagt]] In modernen Tieden het Plattdüütsch veel Wöör för nee’e Technolgie uut sienen Dackspraken Hoogdüütsch oder Nedderlandsch övernamen. Statts Leenwöör uut den Dackspraken to övernemen, givt dat deelwies Versöök egen plattdüütsche Wöör uuttodenken.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> Een Deel vun so’ne Wöör kaamt uut de mündliche Spraak un het ook Ingang in de plattdüütsche Ümgangsspraak funnen, anner sünd künstliche Vöörslääg, de nüms bruken deit. Een groten Deel sünd Juxwöör, also kene seriösen Wöör un ook keen eernsthaftigen Versöök för plattdüütschen [[Spraakuutbu|Spraakuutbo]]. Een Deel Plattdüütschsnackerschen un -snackers seet düssen Slag Wöör daarüm kritsch, denn se maakt Platt noch meer en „Spraak to’n Högen“.<ref name=":29">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |titel=Mehr Wöör för Platt - Woans geiht Spraakutbo? |werk=www.niederdeutschsekretariat.de |seiten=14.&nbsp;f. |archiv-datum=https://web.archive.org/web/20241216170706/https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |abruf=2024-12-16}}</ref> Bispelen för so’ne Wöör sünd ''Plüüschmoors'' för ‘[[Hummel]]’ oder ''Snutenpulli'' för ‘[[Mund-Nees-Dook|Mund-Neesdook]]’.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Lustige-Woerter |titel=Weten: Lustige Wörter |abruf=2024-12-25}}</ref> De Kategorie „beste aktuelle plattdüütsche Uutdruck“ bi dat [[Plattdüütsch Woort vun’t Johr]] tekent meist wenig eernsthaftige nee’e Wöör uut, so as ''Ankiekbook'' för ‘[[Facebook|Facebook’]], ''Brägenplietschmaschin'' för ‘[[Künstlike Intelligenz|künstliche Intelligenz]]’ oder ''fuurtsen-roewertrecken-Code'' för ‘[[QR-Kood]]’.<ref name=":29" /><!-- Juxwöör in NL? --> === Plattdüütsche Wöör uut anner Spraken === Sied den Schrievsprakenwessel het Plattdüütsch meer un meer [[Germanismus|hoogdüütsche Wöör]] övernamen. [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] as Kultuurspraak weer in de Neetied ook in Delen vun Westdüütschland begäng, so dat sik hier ook veel Nedderlandschs in’n Woordschatt finnt. In’n Mark-Brannenborger Platt finnt sik welk nedderlandsche Reliktwöör, de [[Fläämsch|flaamsche]] Kolonisten in de Gegend bröchten.<ref>[[Gilbert A. R. De Smet|Gilbert de Smet]]: ''Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;730–761.</ref> De nedderlandsch-neddersassischen Dialekten hebbt sünnerlich in dat 20.&nbsp;Jhd. veel [[Nedderlandismus|nedderlandsche Wöör]] övernamen. Mit de [[Oostkolinsatschoon]] het besünners dat [[Oostnedderdüütsch|Oostnedderdüütsche]] [[Slawismus|slaawsche Wöör]] övernamen. Dat [[Wendländsch Platt|Wendlandsche Platt]] het besünners veel Reliktwöör uut dat [[Polaabske Sproke|Polaabsche]]. As [[Lehnwoort|Leenwöör]] hebbt sik welk slaawsche Wöör, so as ''[[Döns]]'', ook in dat ole Stammland hen uutbreedt. Al in’t [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]] setten sik wat slaawsche Leenwöör döör, so as ''[[Pietsch|Pietsch(e)]]'' för öller ''Sweep''. [[Nedderpreußisch Platt|Nedderpreußisch]] un [[Baltendüütsch]] harrn bet in de Neetied direkten Kuntakt mit’n Slaawschen un [[Baltsche Spraken|Baltschen]], so dat sik hier besünners veel Leenwöör finnt.<ref name=":20">[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interreferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;690–693.</ref> Langs de Noordseeküst, wo Plattdüütsch de freeschen Spraken verdrängt het, finnt sik [[Frisismus|freesche Wöör]], so as [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oostfreesche]] Wöör in dat [[Oostfreesch Platt]] oder en paar wenige Wöör uut dat [[Eidersteder Freesch]] op dat Halveiland Eidersteeed. Dat nedderlandsche [[Stellingwarfs|Stellingwarvsch]] un [[Pompstersch]] hebbt Wöör uut dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] övernamen.<ref name=":30">Arne Spenter: ''Niederdeutsch-friesische Interferenzen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;762–782.</ref> [[Gallizismus|Franzöösche Wöör]] kemen al in middelsassische Tied över de Nedderlannen in’t Plattdüütsche. Düsse Slag Wöör is besünners in den westlichen Dialekten fakener.<ref>Hermann Schönhoff: ''Französische Lehnworte in den niedersächsischen Mundarten''. In: ''Germanisch-romanische Monatsschrift'' 1 (1909), S.&nbsp;356-367.</ref> De grote Deel franzöösche Wöör in’t Plattdüütsch keem avers in’n 18. un 19.&nbsp;Jhd över’t Hoogdüütsch un ümfaat Wöör rund üm dat [[Militäär]], so as ''Generaal'' un ''kummedeern'', de Verwandschopsnamen, so as ''Onkel/Unkel'' un ''Tant(e)'' un Wöör üm de Levenwies vun de betern Lüüd, so as ''kommodig, kumpelsant'' oder ''Pleseer''.<ref>Emil Mackel: ''Romanisches und Französisches im Niederdeutschen''. In: ''Festschrift Adolf Tobler zum 70. Geburtstage''. Dargebracht von der Berliner Gesellschaft für das Studium der neueren Sprachen. [[Bronswiek]]1905. S.&nbsp;263-273.</ref> In de [[Seemannsspraak]] het Plattdüütsch al frö wat [[Anglizismus|engelsche Wöör]] övernamen, so as ''Boot'' oder ''Dock.''<ref>Christopher Moss: ''Niederdeutsch-englische Sprachzusammenhänge,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;664.</ref> In nee’ere Tied kemen över’t Hoogdüütsche oder Nedderlandsche ook anner engelsche Wöör in’t Plattdüütsche, so as ''Computer'' oder ''Notebook.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> === Plattdüütsche Begrepen in annere Spraken === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Inwark op annere Spraken}} In de Hansetied het dat Plattdüütsche dull op de [[Skandinaavsche Spraken|fastlandskandinaavschen]] Spraken inwarkt. So schull bet to de Halv vun de sweedsche Woordschatt enen plattdüütschen Oorsprung hebben. Ook na’t [[Baltikum]], na [[Russland]], na [[England]] un [[Iesland]] sünd döör de Hanse wat plattdüütsche Wöör kamen.<ref>Karl Hyldgaard-Jensen: ''Mittelniederdeutsch und die skandinavischen Sprachen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp; 666–677.</ref> Na de överbleven Wöörlisten het dat uutstorven [[Polaabske Sproke|Polaabsch]] an de 20&nbsp;% plattdüütsche Wöör uutleent.<ref>[[Kazimierz Polański]]: ''Polabian''. In: Bernhard Comrie, Greville Corbet (Ruutgevers): ''The Slavonic languages'', Routledge: London/New York 1993, S.&nbsp;822.</ref> In’t [[Kaschuubsche Spraak|Kaschuubsche]] kaamt rund de Halv vun’n germaanschen Leenwöör uut’n Plattdüütschen, vöör al uut dat [[Oostpommersch Platt|Hinnerpommersche]].<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;687&nbsp;f.</ref> Dat Poolsche het eer hoog- statts plattdüütsche Leenwöör. Man de Wöör üm de Seefaart, so as {{Lang|pl|''bak''}} ‘[[Baak (Seeteken)|Baak]]’, {{Lang|pl|''śluza''}} ‘[[Slüüs]]’ oder {{Lang|pl|''sztymbort''}} ‘[[Stüerboord|Stüürboord]]’, sünd plattdüütsch''.'' De [[Masuursch|masuurschen]] Dialekten hebbt wedder en beten meer Platt övernamen, so as ''brukować'' ‘bruken’ oder ''dek'' ‘Dack’.<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;689&nbsp;f.</ref> Ook [[Neddersorbsche Spraak|Neddersorbsch]], dat in öllere Tieden ene gemeensame Grenz mit dat Plattdüütsche harr, het Wöör övernamen. Een lütten Deel Platt is so över’t Neddersorbsche ook in’t [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsche]] kamen, dat süss eer [[Middeldüütsch|middeldüütsche]] Wöör uutleent het.<ref name=":20" /> Al [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] un later besünners de [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oost]]- un [[Noordfreesche Spraak|noordfreeschen]] Mundaarden stünnen sied de middelsassische Tied mit’n Plattdüütsch in engen Kuntakt, so dat se veel Wöör, deelwies ook Grundvokabulaar, övernamen hebbt.<ref name=":30" /> So sünd to’n Bispeel de Tallen {{Lang|frr|''sööwen''}}, {{Lang|frr|''dörtig''}}, {{Lang|frr|''sööwentig''}} un {{Lang|frr|''hunnert''}} in dat [[Öömrang|Amrumer Freesch]] plattdüütsch.<ref>[[Nils Århammar]]: ''Die Amringer Sprache''. In: ''Amrum. Geschischte und Gestalt einer Insel.'' Hansen & Hansen: [[Itzhoe]] 1969, S.&nbsp;132.</ref> Op dat Westfreesche harr Plattdüütsch kenen groten Inflood.<ref name=":30" /> Later sünd, as de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche]] Standardspraak opkamen weer, wo ook Lüüd uut plattdüütsche Rebeden bi Andeel harrn, döör Schrievers uut’n Noorden ook welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn, so as {{Lang|de|''dröge''}} oder {{Lang|de|''Achterdeck''}}. Anner Wöör uut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|Ümgangsspraak in Noorddüütschland]] worrn, so as: ''schnacken, küern, Trecker'' oder ''duun.''<!-- Born? NSL? --><!-- neddersassisch/oostnedderlandsch Wöör in NL Standardspraak? --> === Wöörböker === Den plattdüütschen Woordschatt dokumenteert besünners de [[Idiotikon|Grootlandschopswöörböker]], so as dat [[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch|''Sleswig-Holsteensch Wöörbook'']], dat [[Niedersächsisches Wörterbuch|''Neddersassisch Wöörbook'']], dat ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch|Mekelborgsch Wöörbook]]'' oder dat ''[[Westfälisches Wörterbuch|Westfäälsch Wöörbook]]''. Daaarto givt dat veel Wöörböker un Wöörlisten för lütter Dialektregionen. === Seggwöör un Wellerismen === Typsch för’t Plattdüütsch sünd [[Wellerismus|Wellerismen]]. Se bestaat uut dree Delen: en Seggwoord, denn en, de dat seggt (''…'', ''see he/se/de …,'')'','' un opletst de Ümstänn in de dat seggt warrt. De letste Deel givt den Seggwoord meist enen komischen Drei.<ref>Michael Töteberg: ''Sprichwort, Rätsel, Sage und Märchen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;491&nbsp;f.</ref> Een Bispeel is: ''Dubbelt höllt beter, see de Jung, daar streu he sik Zucker op’n Sirop''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;317&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-1-8-2-Beispielssprichwoerter-Doeoentjes.html online])</ref> == Schrievwies == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Orthographie|titel1=Plattdüütsche Orthografie}} [[Bild:Sass woorbook.jpg|duum|Dat Wöörbook na [[Johannes Sass]] (hier de Uutgaav vun de [[Fehrs-Gill]]) het mit siene Schrievregels groten Inflood op de noordneddersassische Schrievwies namen]] Plattdüütsch bruukt dat [[Latinsche Schrift|latiensche Alphabeet]], in Düütschland fröher ook as [[gootsche Schrift]]. De eersten [[Ooldsassische Spraak|ooldsassischen]] Texten hebbt besünners na dat franksche [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] keken. As [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] stünn dat plattdüütsche an’n Anfang vun ene överegionale Uutglieksschrievwies, so dat sik vergleken wenig Dialektkennteken in schreven Texten finnt. As Resultaat vun de lange Tied as ünnerdrückt Spraak, het Plattdüütsch vundaag kene eenheidliche Schrievwies meer un is in verscheden regionale Schrievtraditschonen opdeelt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;239.</ref> De Schrievwiesen in Düütschland kiekt meist na hoogdüütsche Orthografie; de in’n Nedderlannen na de nedderlandsche Schrievwies. Problemen maakt so avers Luden, de dat in’n [[Dackspraak|Dackspraken]] nich givt, so as de Achtervokaal {{IPA|ɑː~ɔː}}, oder Ünnerscheden, de Düütsch un Nedderlandsch nich kennt, so as de ö-Luden {{IPA|œː}} un {{IPA|œʏ}}.<ref>Gerhard Hinsch: ''Schreibung des Niederdeutschen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;184, 189.</ref> Een Deel Schrievwiesen bruukt kene Sünnerteken, de dat Hoogdüütsch nich kennt, anner bruukt Sünnerteken so as ''[[ę]]''[[Ę|,]] ''[[œ]]'' ode ''[[å]].'' För dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] is de [[Sass’sche Schrievwies]], de sik stark na dat Hoogdüütsche richt, wied verbreedt. [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] leent sik an de Schrievwiesen ümto an. För dat [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterlandsche]] givt dat man uutarbeidt Schrievwiesen, so as de Regels vun [[Klaus-Werner Kahl]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |titel=Platt schreiben |werk=plattdeutsch.net |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211224142/https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-01-08 |sprache=de}}</ref> Anner [[Westfäölsk Plat|west]]- un [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] Dialekten bruukt vele verscheden regionale Schrievwiesen.<ref name=":21">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Rechtschreibung |titel=Rechtschreibung des Plattdeutschen |werk=plattmakers.de |abruf=2024-12-09}}</ref> För dat [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersche]] is de Schrievwies na [[Renate Herrmann-Winter]] begäng.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.wb-mv.niederdeutsche-literatur.de/wb_mv_text-id.php |titel=Wörterbuch Mecklenburg-Vorpommern |abruf=2022-06-18}}</ref> [[Plautdietsch]] het egen Schrievwiesen uutdacht, de ook na’t Hoogdüütsche kiekt oder sik deelwies stärker afsetten wüllt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plautdietsch-freunde.de/woo-schriew-wie-plautdietsch.html |titel=Woo schriew wie Plautdietsch? |abruf=2022-06-18}}</ref> Dat [[Pomerano]] in Brasilien is lange nich schreven worrn, bruukt man vundaag meist ene Schrievwies, de op [[Ismael Tressmann]] torügggeit un sik mit Sünnerteken un lütt schreven Substantiven stärker vun dat hoogdüütsche Schriftbild ünnerscheidt.<ref name=":21" /> In’n Nedderlannen richt sik de Orthografie na dat nedderlandsche Vöörbild. För de verscheden Dialektgruppen bestaat egen Schrievtraditschonen. Versöök för överregionale Schrievregels so as de [[Vosbergenschriefwies]] uut’n 1950-er Jaren, de ook versöch Dialekten op de düütsche Sied mit to bedenken, de [[SONT-spelling]] uut’n 2000-er oder de [[Algemene Nedersaksische Schriefwieze]] uut de [[nedderlandsch-neddersassische Wikipedia]] kunnen sik nich wiedhen döörsetten.<ref>{{Internetquelle |url=www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |titel=SONT-spelling |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200814061841/https://www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |archiv-datum=2020-08-14 |abruf=2025-04-02}}</ref> Mit dat late 20.&nbsp;Jhd. un in’n 21.&nbsp;Jhd sünd besünners in’n [[Internet|Internett]] Initschativen för [[Intersaksische Schriivwise|Intersassische Schrievwiesen]] opkamen, de versöcht den egen Charakter vun de Spraak ruuttostellen, sik vun de Dackspraken afsetten wüllt un ene gemeensame Schrievwies för de düütschen un nedderlandschen Dialekten to finnen versöökt. Bispelen sünd [[Snorre Björkson]] sien ''[[Nordlannsk]]'',<ref>Kellner: ''Zwischen Anlehung und Abgrenzung'', S.&nbsp;295–307.</ref> [[Reinhard F. Hahn]] siene ''[[Algemeyne Schryvwys’|Algemeyne Schrywys’]]'' oder de ''[[Nysassiske Skryvwyse]]'', de man buten dat Internett meist nich bruukt warrt.<ref name=":21" /> == Nedderdüütsche Philologie == [[Bild:Agathe Lasch.jpg|duum|[[Agathe Lasch]] weer de eerste Hamborger Perfessersch för Nedderdüütsch un tellt to den wichtgsten nedderdüütschen Philologen. Eer ''Mitteniederdeutsche Grammatik'' is ook vundaag noch en Standardwark.]] De Wetenschop, de Plattdüütsch ünnersöcht, heet [[Nedderdüütsche Philologie|''Nedderdüütsche Philologie'']]. Se höört in Düütschland meist to de [[Germanistik]], in’n Nedderlannen to de [[Nedderlandistik]].<ref name="NSL1-6">[[Jürgen Meier]], [[Dieter Möhn]]: ''Geschichte un Methoden der niederdeutschen Philologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;1–6.</ref> Anners as to’n Bispeel de [[Westfreesland|westfreesche]] [[Frisistik]], de [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] ook as Wetenschopsspraak bruukt, is nich Plattdüütsch man Hoogdüütsch un deelwies Nedderlandsch de Wetenschopsspraak in düsse Disziplin.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Frisian Reference Grammar, Omkearwurdboek fan de Fryske taal, Ta de Fryske syntaksis, Wurdfoarried en Wurdgrammatika'' (Rezenschoon), In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'', 57.&nbsp;Jg. Heft&nbsp;1 (1990), S.&nbsp;117.</ref> Wetenschoplich Interess an’t Plattdüütsche is in dat 18.&nbsp;Jhd. mit [[Idiotikon|Idiotika]], de Wöör uut den Volksmundaarden sammelt, anfungen, so as [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] sien {{lang|la|''[[Idioticon Hamburgense]]''}} oder [[Johann Carl Dähnert]] sien pommersch {{lang|de|''Platt-Deutsches Wörterbuch''}}. So weer [[Lexikografie]] de Vöörlöper för de nedderdüütsche Philologie later.<ref name="NSL1-6" /> Mit’n 19.&nbsp;Jhd. is de Germanistik as Wetenschop an un för sik opkamen. Eerst befaat sik de nedderdüütsche Philologie grotendeels mit de oold- un middelsassischen Spraakdenkmalen un geev kritische Textuutgaven ruut. To’n Enn vun dat 19.&nbsp;Jhd begünn de nedderdüütsche Philogie ook de modernen plattdüütschen Dialekten intensiver uuttoforschen. So stünn nu besünners de [[Dialektologie]] in’n Vöörgrund. 1874 grünn sik de ''[[Verein für niederdeutsche Sprachforschung]]'' mit de Afsicht de plattdüütsche Spraak mit eer Literatuur un Dialekten uuttoforschen.<ref name="NSL1-6" /> Mit de tweden Halv vun dat 20.&nbsp;Jhd. kemen in de nedderdüütsche Philologie [[Sotscholinguistik|sotscholinguistsche]] Fragen op, de to’n Bispeel ünnersöökt woans sik Plattdüütsch un siene [[Dackspraak|Dackspraken]] mit eenanner verhöllt. Eerst mit 20.&nbsp;Jhd. sünd egenstännige Leerstööl för nedderdüütsche Philologie inricht worrn, vöördem weer dat meist en Ünnerdeel vun de allgemene Germanistik oder mit Leeropdrägen afdeckt.<ref name="NSL1-6" /> Dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] an de [[Rieksuniversität Grönneng]] is 1953 grünnt worrn, man 2010 oplööst worrn. Ook vundaag is de nedderdüütsche Philolgie an den meistenn Universitäten en Ünnerdeel vun de Germanistik un keen egen Leerstool. <!-- Givt dat wat wichtigs to de "Nedersaksische taal- en letterkunde" in NL, dat binnen staan mott? --> == Kultuur == Plattdüütsch Kultuurleven mit Verenen, Speeldelen un Schrieverslüüd richt den Blick meist op alleen de egen Regioon. Wenige Institutschonen sünd ook överregionaal opstellt, so as dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]], de Tiedschrift [[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]], de [[Beemsen-Dagfohrt]] oder de Organisation [[SONT]] in’n Nedderlannen. Ook Priesen för plattdüüsche Schrieveree un Kultuur sünd meist överegionaal uutricht, so as de [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Pries]], de [[Freudenthal-Pries]], de [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-Pries]] oder [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln|Literatuurpries vun de Stad Kappeln]].<ref name=":19">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;184&nbsp;f.</ref> Ook wenn sik alle acht noorddüütschen Bundslänner verplicht hebbt dat plattdüütsche Kultuurleven to föddern, givt dat meist givt dat nich noog Steden un Nettwarken an de sik Lüüd in plattdüütschen Kultuurvereen wennen köönt, de plattdüütsche Kultuurarbeid koordineert.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;14&nbsp;f ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> === Literatuur === [[Bild:KGrothWKrauskopf.jpg|duum|[[Klaus Groth]] (1884, vun Wilhelm Krauskopf)]][[Plattdüütsche Schrieveree|Plattdüütsche Literatuur]] betekent de schreven Warken – so as [[Roman|Romaans]], [[Gedicht|Gedichten]], [[Vertellsel|Vertellsels]] oder [[Leed (Musik)|Leder]]&nbsp;– in verscheden plattdüütschen Dialekten un is in siene Form vundaag in’n 19.&nbsp;Jhd anfungen. De Themen sünd meist dat Landleven, de egen Kuntrei, Volkskultuur un verleden Tieden.<!-- born fehlt --> Literatuur op Platt is sied den Beginn in’n 19.&nbsp;Jhd. nich alleen as kunstsinnigen Uutdruck dacht, se schall ook plattdüütsche [[Spraakpleeg]] wesen.<!-- born fehlt --> Na de Daalgang vun de middelsassische Schrievspraak is Plattdüütsch lange Tied nich schreven worrn. Literatuur op Platt begünn suutje in’n 18.&nbsp;Jhd, avers eerst in’n 19.&nbsp;Jhd stellen [[Klaus Groth]] un [[Fritz Reuter]] – de plattdüütschen Klassiskers&nbsp;–<!-- born fehlt --> in [[Düütschland]] ene nee’e plattdüütsche Literatuur op de Been. In’n [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is de Literatuur en Stücken later anfungen, to’n Bispeel mit [[Dörpsnovell|Dörpsnovellen]]. In’n 19. un 20.&nbsp;Jhd. folgt velen Warken un Schrievers in de Nafolg vun Groth un Reuter. Sied dat 20.&nbsp;Jhd. nimmt de plattdüütsche Schrieveree af un is het Delen vun dat Spraakrebeed al vullkamen nalaten.<ref>[[Robert Langhanke]]: ''Neuniederdeutsche Literatur: Über Beginn und nahenden Abschluss einer überschaubaren Literaturtradition'' ([https://open.fau.de/server/api/core/bitstreams/471e5920-dfb5-408d-81af-c6a8643a1861/content online])</ref> De [[Plautdietsch|plautdietsche]] Schrieveree is eerst laat in dat 20.&nbsp;Jhd mit Schrievers as [[Arnolt Ditj]] un [[Ruben Ap]] anfungen.<!-- born fehlt --> Ene wichtige Positschoon hebbt de [[Literaarsche Sellschop|Autorensellschoppen]], de enen groten Deel to plattdüütsche Kultuur bidreegt. Wichtig sünd de [[Augustin Wibbelt-Selschup|Augustin Wibbelt-Sellschop]], de [[Fehrs-Gill]], de [[Freudenthal-Sellschop]], de [[Fritz-Reuter-Sellschop|Fritz-Reuter Sellschop]] oder de [[Klaus-Groth-Sellschop]], de alle ook vele [[List vun plattdüütschen Priesen|Priesen för plattdüütsche Literatuur]] uutgeevt. Wichtig för de plattdüütsche Schrieveree weren ook Literatuurtiedschriften, so as de ''[[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]]'' oder ''[[Diesel (Blatt)|Diesel]]'' in Düütschland un ''[[’t Swieniegeltje]]'', ''[[Krödde]]'' un ''[[Roet]]'' in’n Nedderlannen.<ref name=":19" /><!-- born fehlt --> === Musik === [[Bild:Liedermacher Knut Kiesewetter (Kiel 68.106).jpg|duum|[[Knut Kiesewetter]] (1976)]] [[Bild:Ina Mueller 2 HagenU.jpg|duum|[[Ina Müller]] (2008)]] [[Plattdüütsche Musik]] is mit Gedichten, de [[Volksleed|Volksleder]] worrn sünd anfungen, so as [[Klaus Groth]] sien ''[[Lütt Matten de Has’]]'' oder [[Fritz Reuter]] sien [[De Eikboom|''Eikboom'']].<ref>[[Heike Müns]] (Ruutgeversche): ''Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus 5 Jahrhunderten.'' [[Hinstörp]], Rostock 1981.</ref> Bi anner Leder is de Schriever unkünnig bleven, so as ''[[Dat du mien Leevsten büst]]'' oder [[Herrn Pastor sien Kauh|''Herrn Pastor sien Kauh'']]. In de 1960-er un 1970-er Jahren hebbt [[Folkmusik|Folkmusiker]] plattdüütsche Musik wedder in’n Leven haalt. Mit enen plattdüütschen Stück het [[Knut Kiesewetter]] den Anfang maakt un anner Musiker so as [[Hannes Wader]] inspireert. Ook in [[Mekelnborg]] weren Plattdüütsch in de Volksszeen vun de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] populäär, so as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] oder de Singer [[Kurt Nolze]]. Populäre Folkgruppen geev dat ook in’n Nedderlannden, so as [[Törf (Band)|Törf]], de op [[Grunnegs|Grönnengsch]] süngen. Een beten later is hier mit de [[Achterhooks|achterhooksche]] Band [[Normaal]] de [[Buurnrock|Burenrock]] opkamen. In de 1980-er kemen ook Gruppen op, de [[volkstümliche Musik|''volkstümliche Musik'']] op Platt maken, so as ''[[Godewind]], [[De Plattfööt]]'' oder ''[[Speelwark]]''. In de 2000-er Jaren weren [[Ina Müller]] ere Alben mit Covers vun [[Popmusik|Popsongs]] populäär. 2009 is de Hamborger Popgrupp [[De Tüdelband|''De Tüdelband'']] opkamen. Anner Musikstilen find sik hier un daar so as de [[Hardcore-Punk|Hardcore-Grupp]] [[COR (Band)|COR]] mit dat Album ''Snack Platt orrer stirb'' oder ''[[De fofftig Penns]]'' mit elektroonschen [[Hip-Hop (Musik)|Hip-Hop]]. Een Pries för plattdüütsche Musik is de [[Bad-Bemsen-Pries]], man ook anner plattdüütsche Priesen tekent Musikers uut. Mit [[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] un [[Plattbeats]] givt dat Musikweddstrieden, de sik an junge Lüüd richt un opmünnern schöölt plattdüütsche Musik to maken.<!-- Givt dat noch NL-Bands, Singers, de binnen staan schöölt? --> === Theater === [[Bild:2014-07-10 Conni Ohnsorg-Eingang S1-3082.jpg|duum|Logo vun dat [[Ohnsorg-Theater]] an’n Ingang vun dat Bieberhuus in [[Hamborg]]]] Een wichtigen Deel in’t plattdüütsche Kultuurleven neemt de Speeldelen in, so dat de [[UNESCO]] dat [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theater]] 2014 as [[immateriell Kultuurarv]] opnamen het.<ref name=":11">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> Nadem dat de [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Schrievspraak wegdrängt worrn is, find sik Plattdüütsch noch in [[Fastelavendstück|Fastelavendstücken]] mit groffen un erootschen Humoor. In de [[Barock|Barocktied]] sünd plattdüütsche Twüschenspelen in anners hoogdüütschen Stücken begäng, wo groffe Burenfiguren Platt snackt. Mit dat 19.&nbsp;Jhd. kemen wedder eerste Dramen op Platt op un mit de nedderdüütsche [[Bühnenbewegung]] üm 1900 hebbt sik ook proffeschonellere plattdütsche Speeldelen grünnt. De bekannteste plattdüütsche Speeldeel is dat [[Ohnsorg-Theater]] in [[Hamborg]], dat mit’n Feernseen sied den 1950-er Jaren ook in ganz Düütschland bekannt worrn is (De Stücke sünd man för’t Feernseen in [[Missingsch]] överdregen worrn). Dat anner profeschonell Theater is de [[Fritz-Reuter-Bühn]] in [[Swerin]]. Halvproffeschonelle Theaters givt an de 35, de in den dree Landsverbünnen vun’n [[Nedderdüütsch Bühnenbund|Nedderdüütschen Bühnenbund]] organiseert sünd. Bavento givt dat an de 3000 Laienspeeldelen.<ref name=":11" /> <!-- Theater op Platt in NL? --> === Radio un Höörspeel === De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radioprogramm op Platt]] givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht en plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm [[Plattradio]] man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet – Plattradio |abruf=2024-12-05 }} {{Webarchiv|url=https://www.plattradio.com/ |wayback=20240828043445 |text=Startsiet – Plattradio |archiv-bot=2026-06-25 17:09:40 InternetArchiveBot }}</ref> [[Hör mal ’n beten to]]'' sennt op de NDR jeden Dag plattdüütsche Dööntjes. De [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt sössmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> De nedderlandsche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen en good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> Se begünnen in’n 1920-er Jaren, as [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio broch. Dat keem man to’n Enn, as de regionalen Senner in’n [[Nazi-Düütschland|Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> === Film un Feernseen === {{Kiek ook bi|List vun plattdüütsche Films un TV-Serien}} Ofschoonst sik Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern Neddersassen un Sleswig-Holsteen in de Charta verplicht hebbt plattdüütsche Medien to föddern, is in dat düütsche Feernseen Plattdüütsch vundaag alleen en beten Nischenprogramm bi’n [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]].<ref name=":22">{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |titel=Plattdeutsch im Fernsehen |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |archiv-datum=2024-02-23 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref><ref name=":38" /> De nedderlandschen Regionaalsenners [[RTV Drenthe]], [[RTV Noord]] un [[RTV Oost]] sennt deelwies en beten wat op Platt. 1954 begünn de NDR [[Ohnsorg-Theater|Ohnsorg-Theaterstücken]] op [[Missingsch]] statt Platt to sennen; en paar Stücken op anner Speeldelen sünd man op Platt uutstraalt worrn. In de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] geev dat vun de ''[[Mäkelborgsch Staatstheater|Fritz-Reuter-Bühne]]'' ook plattdüütsche Stücken in’t Feernseen.<ref name=":22" /> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsche-neddersassische]] Serie [[Bartje]] keem 1972 ruut.<ref>{{Internetquelle |autor=Arend Kuik, Jan Krol, Jantje Weurding |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0179009/ |titel=Bartje |datum=1972-12-26 |abruf=2025-06-17}}</ref> Vun 1977 an leep bi’n NDR ''[[Wi speelt op Platt]],'' dat bet 1984 plattdüütsche Theaterstücken uutstraalt het. Vun 1977 bet 1982 geev dat 20 Folgen ''[[Platt in III]].'' 1978 senn de NDR dat eerste Maal de Talkshow ''[[Klönschnack (NDR)|Klönschnack]]'', bet 1982 ''[[Talk op Platt]]'', dat Formaat aflööst het. De plattdüütsche [[Tatort]] ''[[Wat Recht is, mutt Recht blieben|Wat Recht is, mutt Recht bliewen]]'' keem 1981 ruut. Sied 1999 wiest de NDR op [[Silvester|Ooldjaarsavend]] ''[[Dinner for one - up Platt|Dinner for one - op Platt]].<ref name=":22" />'' [[Regiosoap|Regiosoaps]] so as [[Van Jonge Leu en Oale Grond|''Van Jonge Leu en Oale Grond'']] un [[Boven Wotter|''Boven Wotter'']] sünd in’n 2000-er Jaren produzeert worrn.<ref>Erik Hitters, Tonny Krijnen: ''Koning van de regio: Populariteit en legitimiteit van regionale televisie'', S.&nbsp;60.</ref> 2006 harr de NDR alle plattdüütschen Formaten instellt, as Uutgliek kemen ''[[Billerbook Düütschland]]'' oder ''[[Die Welt op Platt]]'', de nu ook al wedder instellt sünd. Opstunds givt dat alleen ''[[De Noorden op Platt]]'' eenmaal den Maand.<ref name=":22" /><!-- Noch anner NL TV-Programm op Platt? --> As eersten plattdüütschen Film kann ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' vun 1970 gellen.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |titel=Plattdeutsche Filme |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |archiv-datum=2023-03-24 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref> De grote Deel plattdüütsche Films sünd [[Kummdie|Kummdien]], so as ''[[Ostfriesisch für Anfänger]],'' de Krimikomödien ''[[Boot un Dood]]'' un [[De Krooch an de Wiedau|''De Krooch an de Wiedau'']]'','' de [[Twentsch|twentsche]] Tragikömodie ''[[De Beentjes van Sint-Hildegard]]'' oder de Sciene-Fiction-Parodien uut de Reeg ''[[Apparatspott]]''. Anner Films weren dacht Kinners Platt to leren, so as ''[[Ritter Trenk op Platt]]''. Uutnamen sünd de [[Plautdietsch|plautdietsche]] Film [[Stellet Licht|''Stellet Licht'']] un dat [[Mönsterlänsk Platt|mönsterlandsche]] Drama [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']].<!-- Givt dat wichtige Films uut NL, de noch nich binnen steti? --> === Tiedschriften === Dat geev al in’n 19.&nbsp;Jhd kortwielig Versöök Tiedschriften op Platt ruuttogeven, so as so as de ''[[Plattdütsche Husfründ]]'' oder dat ''[[Weltblatt]]''. Liekers givt dat vundaag nix an plattdüütsche Tiedschriften un Dagbläder. Vele noorddüütsche Dagbläder hebbt man Kolumnen op Platt, de meist wat Spaßigs oder uut de Regioon vertellt. Plattdüütsche Artikels in anners hoogdüütschen Blädern sünd raar un hebbt meist ook enen regionalen Betog. Uutnaam weer alleen dat [[Hamburger Abendblatt|''Hamburger Abendblatt'']] 2010 mit ene Uutgaav op Platt un 2016 enen plattdüütschen Titelbladd.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;187&nbsp;f.</ref> <!-- Medien op Platt in NL? --> === Internet, Technik un sotschale Medien === Bi de moderne Technik un in dat Internet is Plattdüütsch wenig präsent. Dat givt man Software so as [[Linux op Platt]] oder „Brann-Stuuv&nbsp;7“ vun [[Ashampoo]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pro-linux.de/news/1/16483/linux-op-platt-wiederbelebt.html |titel=Linux op Platt wiederbelebt |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.computerbild.de/artikel/cb-Aktuell-Software-Kurios-Ashampoo-veroeffentlicht-CD-Brennprogramm-auf-Plattdeutsch-1534851.html |titel=Kurios: Ashampoo veröffentlicht CD-Brennprogramm auf Plattdeutsch |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref> Online sünd de gröttsten plattdüütschen Sieden de twee Spraakuutgaven vun de [[Wikipedia]]: de [[plattdüütsche Wikipedia]] för de düütsche Sied mit {{NUMBEROFARTICLES}}&nbsp;Artikels un de [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersassische]] Uutgaav mit {{NUMBEROF|ARTICLES|nds-nl}}&nbsp;Artikels. Spraaktechnologie givt dat meist alleen för dat Noordneddersassische.<ref>{{Internetquelle |url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |titel=oscar – Datasets at Hugging Face |abruf=2022-06-17 }} {{Webarchiv|url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |wayback=20221204195657 |text=oscar – Datasets at Hugging Face |archiv-bot=2026-06-25 17:09:40 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://wortschatz.uni-leipzig.de/de/download/Low%20German |titel=Korpusdownload Low German |abruf=2022-06-17}}</ref> Allgemeen kriegt Plattdüütsch dat meist nich torecht de Spraaktechnologie achteran to lopen, denn de plattdüütschen [[Korpus (Linguistik)|Spraakkorpora]], de dat för good Spraaktechnologie bruukt, sünd recht lütt un meist nich annoteert oder taggt.<ref>Die Universal Dependencies v.2.8 beinhaltete ein Sample-Korpus von 83 (!) Sätzen, vgl. https://universaldependencies.org/treebanks/nds_lsdc/index.html. 2024 enthält das Korpus etwa 1000 Sätze, vgl. https://aclanthology.org/2024.lrec-main.1388.pdf</ref> Op’t wichtigste sünd hier dat [[Zwirner-Korpus]],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/ZW--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat [[Korpus Deutsche Mundarten: DDR|''Korpus Deutsche Mundarten: DDR'']],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/DR--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat Korpus [[Ehemalige deutsche Ostgebiete|''Ehemalige deutsche Ostgebiete'']]<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/OS--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> un dat [[Korpus Russlanddeutsche Dialekte|''Korpus Russlanddeutsche Dialekte'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/RUDI_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> Dat ümfangriekste Korpus is nich för dat moderne Plattdüütsch man för’t Middelsassisch, dat ''[[Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650)]]''.<ref>{{Internetquelle |autor=Frank Schätzlein |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/en/ren.html |titel=Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650) |abruf=2022-06-17 |sprache=en}}</ref><!-- Spraaktechnolgie Uni Grünneng? --> === Plattdüütsch in de Kark === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch in de Kark}} Sied de 1960-er Jaren keem Plattdüütsch as Spraak wedder in de Predigt op. In velen Regionen givt dat tomindst eenmaal dat Jaar plattdüütsche Goddsdeensten. Översett Leder, Andachts-un Gebeedböker oder de [[Plattdüütsche Bibelöversetten|översett Bibel]] geevt so Initschativen Stütt. In den Rebeden wo Platt noch Alldagsspraak is, het de Spraak ene wichtige Rull för de Seelsorg. De plattdüütschen Pasters un Laien sünd vergleken mit anner plattdüütschen Kultuurorganistschonen düchtig good vernett.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188.</ref><!-- Platt in de Kark in NL? --> == Spraken Bispelen == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Platt anhöörn}} {| |'''[[Nedderlandsch-Neddersassisch]]''' ([[Twentsch]]) |[[Bild:Geluidsopname Johanna van Buren.ogg|duum|[[Johanna van Buren]], de eer twentsch Gedicht vöördrägt]] |- |'''[[Noordneddersassisch]]''' ([[Holsteener Platt|Holsteensch]]) |[[File:Holsteinisch-dialect 1.ogg|thumb|Fro vertellt op Holsteensch Platt|zentriert]] |- |'''[[Süüdwestfäälsch]]''' |[[File:South-Westphalian-dialect.ogg|thumb|Mann vertellt op Süüdwestfäälsch|zentriert]] |- |'''[[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]]''' ([[Paderböärnsch Platt]]) |[[File:East-Westphalian-dialect 1 -483.ogg|thumb|Mann vertelt op Paderböärnsch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]''' |[[File:East-Frisian-dialect-of-Low-German-548.ogg|thumb|Mann vertellt op Oostfreesch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostpommersch Platt|Oostpommersch]]''' ([[Pomerano]]) |[[File:East-Pomeranian-dialect-.ogg|thumb|Mann vertellt op Pomerano|zentriert]] |- |'''[[Plautdietsch]]''' (Mexiko) |[[File:Plautdietsch-dialect-546.ogg|thumb|Deern uut Mexiko Plautdietsch|zentriert]] |} == Kiek ook bi == {{Portal}} == Literatuur == === Allgemeen === * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]], [[Dieter Möhn]] (Ruutgevers): ''Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft. (NSL.)'' E.&nbsp;Schmidt: Berlin 1983, ISBN 3-503-01645-7. * [[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band 4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;590–615. * [[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band&nbsp;4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;550–590. * [[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten.'' In: [[Wolfgang Stammler]] (Ruutgever): ''Deutsche Philologie im Aufriss.'' 1.&nbsp;Bands. 2.&nbsp;Oplaag, Erich Schmidt Verlag: Berlin 1957, Sp.&nbsp;1730–1898. * [[Jan Goossens]] (Ruutgever): ''Niederdeutsch.'' Band&nbsp;1: ''Sprache.'' 2.&nbsp;Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1983, ISBN 3-529-04510-1. * [[Klaas Hanzen Heeroma|Klaas Heeroma]]: ''Niederländisch und Niederdeutsch.'' 3.&nbsp;Oplaag. Bonn 1976 ''(Nachbarn 2)''. * [[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen.'' Vandenhoeck & Roprecht: [[Chöttingen]] 1982, ISBN 3-525-01213-6 ''(Sammlung Vandenhoeck)''. * [[Dieter Stellmacher]]: ''Niederdeutsche Sprache.'' 2. Oplaag. Weidler: Berlin 2000, ISBN 3-89693-326-4 (''Germanistische Lehrbuchsammlung'' 26). * [[Henk Bloemhoff]], [[Jurjen van der Kooi]], [[Hermann Niebaum]], [[Siemon Reker]] (Ruutgevers): ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde'' (HNTL)'','' Van Gorcum: Assen 2008. * [[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina (Ruutgevers): ''Hand der Sprachminderheiten in Deutschland,'' Narr Francker Attempo Verlag: Tübingen 2020. === Wöörböker === {{Kiek ook bi|Wikipedia:Wöörböker}} * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Kleines plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.'' [[Hinstörp]]: Rostock 1985 (un anner Oplagen). * Renate Herrmann-Winter: Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Raum. [[Hinstörp]]: Rostock 1999 (un anner Oplagen). * [[Johannes Saß|Johannes Sass]]: ''Der neue Sass – Plattdeutsches Wörterbuch – Plattdeutsch – Hochdeutsch, Hochdeutsch – Plattdeutsch.'' 6.&nbsp;Oplaag, [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03000-0. '''Grootlandschopswöörböker''' * ''[[Hamburgisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd.. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1985–2006. * ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].'' 7&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]], later Akademie, Berlin 1937–1992. Nadruck [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1996. Nadrags- un Registerband ook daar 1998. * ''[[Niedersächsisches Wörterbuch]].'' Band 1&nbsp;ff. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1953&nbsp;ff. * ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1927–1935; Nadruck ook daar 1985. * ''[[Westfälisches Wörterbuch]]''. 5 Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: Kiel/[[Hamborg]] 1969–2021. === Grammatiken === * [[Martin Durrell]]: ''Westphalian and Eastphalian.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;59–90. * [[Reinhard Goltz]], Alastair G.&nbsp;H. Walker: ''North Saxon.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;31–58 * [[Rudolf Ernst Keller]]: ''North Saxon: Lower Elbe.'' In: ''German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.'' Manchester University Press: Manchester 1961, S.&nbsp;339–381. * [[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' (= ''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 20). Schuster: Leer 1998, ISBN 3-7963-0332-3. * Helmut Schönfeld: ''East Low German.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;91–135. * [[Hein Thies|Heinrich Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A–Z'' (=&nbsp;''Kiek mal rin – zum Nachschlagen''). 2. Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03200-4. === Plattdüütsche Literatuur === * [[Heinrich Krüger]]: ''Geschichte der niederdeutschen oder plattdeutschen Literatur vom Heliand bis zur Gegenwart.'' Stiller: [[Swerin]] 1913. * [[Wolfgang Stammler]]: ''Geschichte der niederdeutschen Literatur. Von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart.'' Teubner: Leipzig 1920. * Claus Schoppenhauer: ''Plattdeutsche Klassiker 1850–1950. Wege zur niederdeutschen Literatur'' (=&nbsp;''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 7). Schuster: Leer 1982, ISBN 3-7963-0209-2. === Spraaksituatschoon === * Birte Arendt: ''Niederdeutschdiskurse: Spracheinstellungen im Kuntextvon Laien, Printmedien und Politik'' (=&nbsp;''Philologische Studien und Quellen.'' H.&nbsp;224). E.&nbsp;Schmidt: Berlin 2010, ISBN 978-3-503-12223-3. * [[Michael Elmentaler]], Peter Rosenberg: ''Norddeutscher Sprachatlas.'' Olms, [[Hilmessen]]: 2015–2022. * [[Hans-Joachim Gernentz]]: ''Niederdeutsch – gestern und heute. Beiträge zur Sprachsituation in den Nordbezirken der Deutschen Demokratischen Republik in Geschichte und Gegenwart'' (= ''Hinstörp-Bökerie. Niederdeutsche Literatur.'' 11). 2.&nbsp;Oplaag, [[Hinstörp]]: Rostock 1980. * [[Ulf-Thomas Lesle]]: ''Plattdeutsch zwischen gestern und morgen: Geschichtsbeschleunigung und die Suche nach der identitas.'' In: [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], Horst P. Pütz, Ulrich Weber (Ruutgevers): ''Vulpis Adolatio.'' Festschrift für [[Hubertus Menke]] zum 60.&nbsp;Geburtstag. Heidelberg: 2001, S.&nbsp;429–449. * Ulf-Thomas Lesle: ''Das Eigene und das Fremde: ‚Der Fall des Niederdeutschen‘ – Beispiel eines Identitätsdiskurses.'' In: ''Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte.'' Jg.&nbsp;66, Heft&nbsp;1, 2014, S.&nbsp;32–55. * Ulf-Thomas Lesle: ''Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum.'' In: [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum.'' Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte: [[Builefeld]] 2015, ISBN 978-3-89534-867-9, S.&nbsp;693–741. * Ulf-Thomas Lesle: ''Germanistik und Niederdeutsch. Liaison im Schatten eines Essentialismus.'' In: [[Michael Fahlbusch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Völkische Wissenschaften: Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.'' De Gruyter: Berlin/Boston 2020, ISBN 978-3-11-065272-7, S.&nbsp;79–101. * [[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots en Dialekt, de sik to Wehr setten kann. Nachlese zur Diskussion um die Europäische Sprachenschutzcharta.'' In: Ursula Föllner (Ruutgever): ''Niederdeutsch. Sprache und Literatur der Region'' (=&nbsp;''Literatur – Sprache – Region.'' 5). Lang: [[Frankfort an’n Main]] u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-37194-2, S.&nbsp;9–33. * Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' In: Nina Hartel, Barbara Meurer, Eva Schmitsdorf (Ruutgevers): ''Lingua Germanica. Studien zur deutschen Philologie.'' Jochen Splett zum 60.&nbsp;Geburtstag. Waxmann: [[Mönster]] u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-89325-632-6, S.&nbsp;171–184. == Weblenken == '''Wöörböker''' * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers-Wöörbook] (plattdüütsch) * [http://www.deutsch-plattdeutsch.de plattdüütsch Wöörbook] (hoogdüütsch, plattdüütsch) '''Websieden''' * [http://www.plattmaster.de Plattmaster] (hoogdüütsch, plattdüütsch, engelsch) * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt!], wat in de hele Welt för de Spraak bereten ward (meersprakig) * [http://lowlands-l.net/grammar/ Drempels un Tegels vun't Neddersassische (Nedderdüütsche, Plattdüütsche)], so wat as’n lütte Grammatik (düütsch, engelsch) * [http://www.plattdeutsch.net/ Websteed vun Klaus-Werner Kahl mit Wöörböker un velen annern Kraam in Mönsterlänner Platt] (plattdüütsch) * [http://www.plattnet.de/ Webportal mit en List vun plattdüütsche Sieden in’t Internett un mit Narichten to plattdüütsche Themen] (plattdüütsch) '''Organisatschonen''' * [http://www.sont.nl/ Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied] (nedderlandsch) * [https://web.archive.org/web/20110718202459/http://niederdeutsch.bhu.de/niederdeutsch/content/de/bundesrat/start.html Bunnsraat för Nedderdüütsch] (plattdüütsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsche Spraakperioden}} {{Navigatschoonsliest Germaansche Spraken}} {{DEFAULTSORT:Plattduutsch}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraak]] kvv5irjj5fnb16jw1owd0hvk1462upg 0 231 1070391 1070073 2026-06-25T17:08:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070391 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Planet''' is en Begreep ut de [[Astronomie]]. Dat Wort kummt ut dat [[Greeksch]]e un heet so veel as ''Wannelsteern''. Dat kuumt dorvun, dat de Planeten an [[Himmel]] jüst so utseen hebt as de annern [[Steern (Astronomie)|Steerns]], nämlich as lütte lüchtende Punkte. De sünd aber man nich fast, as de Steerns, man bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor. De meisten dorvun sünd hell noog, dat man jüm mit bloten Oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen Greeken oder de Chinesen bekannt. Mit dat Utfinnen vun de Wietkiekers (ok Fernrühr nöömt) sünd noch meer entdeckt worrn, as letzten is 1930 Pluto funnen woorn, as dat al grote [[Teleskop]]en geev, mit de man ok noch bannig swack Licht wornemmen kann. Planeten sünd – wie man denn laater rutfunnen hett, as man meer mit Telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten [[Ruumsond]]en in den [[Weltruum]] schoten worrn sünd, de uns denn Fotos no de Eer funkt hebbt – gröttere Massen, de as een Kugel formt sünd, man anners as en Steern nich vun sülvst lüchten dot. == Dat Planetensystem bit 2006 == Dat System vun uns [[Sünn]] (man seggt ok: [[Sünnsystem]]) hett bit August 2006 negen Planeten hat (vun binnen na buten): # de [[Merkur (Planet)|Merkur]] (lütter as de Eer) # de [[Venus (Planet)|Venus]] (meist so groot as de Eer) # de [[Eer]] (wat uns Planet is) # de [[Mars (Planet)|Mars]] (lütter as de Eer) # de [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] (de gröttste Planet) # de [[Saturn (Planet)|Saturn]] (is de tweetgröttste Planet, de mit den groten Ring) # de [[Uranus (Planet)|Uranus]] # de [[Neptun (Planet)|Neptun]] # de [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] Wenn de Mass lütter wörr, denn hett man vun Planetoid oder ok [[Asteroid]] snackt. De hebbt nich blots en Beteken, man krigt ok een Nummer towiest, de denn mit to den Namen hörrt. Twüschen Mars un Jupiter is en Asteroidenrebeet – so ganz genau is dat man nich afgrenzt. Af un an geev dat Spekulatschonens, dat dat noch en teihnten Planeten achter den Pluto gifft. Wenn von Sünnsystem snackt warrt, is meist uns eegen meent. Dorto höört nich blots de Planeten, man allns, wat in de [[Gravitatschoon]] vun de Sünn steit. Siet en poor Johren weet wi aber, dat ok anner Steerns Planeten hebbt. In de Fackspraak nöömt sik so en Planet denn ''Exoplanet''. == Dat Planetensystem na de ne’e Indelen == [[Bild:Solar system.jpg|thumb|upright=0.8|[[Fotomontage|Monteert]] Bild vun de acht Planeten un den Maand (all vun [[Ruumsond|Sonden]] fotografert). De Grötten sünd nich na Skaal.]] In August 2006 hett sik dat nu en beten ännert. Na johrelang Snacken, wat denn nu en Planet is un wat nich, un wo man de Grenz leggen kann, wo groot en Mass wesen mutt, dat man noch Planet dorto seggen kann, hett de [[Internatschoonale Astronoomsche Union]] (IAU) aver en ne’e Definitschoon rutgeven. Dorna is de Pluto blots noch en [[Dwargplanet]], wat bi de IAU nich meer so rech as „richtigen“ Planet gellt, man en egen Klass von Massen billt un jümmer noch to dat Sünnsystem tellt. Pluto is nich de einzige Dwargplanet. Woveel dat dorvun gifft, dat weet man noch nich so nau, dat mutt noch prüft warrn. Vun Pluto afsehn hett de IAU noch twee benöömt, de vörher als Asteroiden betekend weern. Asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen, wiel dat jo keen Planeten sünd. Un dormit dat sien Richtigkeit hett, hett nu ok Pluto en Nummer kregen. Opstunns sütt uns Sünnsystem nu as folgt ut (na tonehmen [[Groot Halfass|Halfass]]; Planeten sünd normal, Dwargplaneten ''kursiv'' schreven): # [[Merkur (Planet)|Merkur]] # [[Venus (Planet)|Venus]] # [[Eer]] # [[Mars (Planet)|Mars]] # ''[[Ceres (Dwargplanet)|(1) Ceres]]'' # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] # [[Saturn (Planet)|Saturn]] # [[Uranus (Planet)|Uranus]] # [[Neptun (Planet)|Neptun]] # ''[[Pluto (Dwargplanet)|(134340) Pluto]]'' # ''[[Haumea (Dwargplanet)|(136108) Haumea]]'' # ''[[Makemake (Dwargplanet)|(136472) Makemake]]'' # ''[[Eris (Dwargplanet)|(136199) Eris]]'' Dat gifft aver noch annere Asteroiden, de as möögliche Dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt. De Tall warrt in de tokamen Tiet seker noch stiegen. == Literatur == * Jan Osterkamp: {{Internetquelle |url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |titel=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |hrsg=Die Zeit (Online) |datum=2005-08-01 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070228010500/http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |archiv-datum=2007-02-28 |abruf=2013-10-17 }} {{Webarchiv|url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |wayback=20070228010500 |text=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |archiv-bot=2026-06-25 17:08:08 InternetArchiveBot }} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 1. Vom Altertum bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. In: ''[[Sterne und Weltraum]].'' 45, 2006, 1, S. 34–44. {{ISSN|0039-1263}} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 2. Vom 19. Jahrhundert bis heute. In: ''Sterne und Weltraum.'' 45, 2006, 4, S. 22–33. {{ISSN|0039-1263}} * {{Literatur |Autor=Gibor Basri, [[Michael E. Brown]] |Titel=Planetesimals To Brown Dwarfs: What is a Planet? |Sammelwerk=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |Band=34 |Nummer=1 |Datum=2006 |ISSN=1545-4495 |Seiten=193–216 |arXiv=astro-ph/0608417 |DOI=10.1146/annurev.earth.34.031405.125058}} * Thorsten Dambeck: ''Planeten, geformt aus Gas und Staub'', in GEO kompakt Nr. 6, März 2006, S. 28–34, {{ISSN|1614-6913}} * Katharina Lodders, Bruce Fegley: ''The planetary scientist’s companion.'' Oxford Univ. Press, New York, NY 1998, ISBN 0-19-511694-1. * W.T. Sullivan, J.A. Baross: ''Planets and life – the emerging science of astrobiology.''Cambridge Univ. Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-53102-3. * Rudolf Dvorak: ''Extrasolar planets – formation, detection and dynamics.'' WILEY-VCH, Weinheim 2008, ISBN 978-3-527-40671-5. * Claudio Vita-Finzi: ''Planetary geology – an introduction.'' Terra, Harpenden 2005, ISBN 1-903544-20-3. * [[Günter D. Roth]]: ''Planeten beobachten.'' Spektrum, Akad. Verl., Berlin 2002, ISBN 3-8274-1337-0. == Weblinks == {{Commonscat|Planets|Planet}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [http://www.neunplaneten.de/nineplanets/nineplanets.html Die 8 Planeten – Multimedia-Tour durch das Sonnensystem] (von [[The Nine Planets]]) * [https://web.archive.org/web/20100517001020/http://solarsystem.dlr.de/RPIF/ RPIF-Bildbibliothek] * [https://web.archive.org/web/20040905191638/http://www.planeten.ch/ Informationen zu allen Planeten des Sonnensystems, sowie ihren Monden und über alle extrasolaren Planeten] {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Astronomie]] [[Kategorie:Planet|!]] ilcmww1tmy8slp5g2dg2nuh5cb8mvu5 0 300 1070462 1070118 2026-06-25T21:57:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070462 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = United States of America, USA |NAAM = Vereenigte Staten vun Amerika |NAAM_ENGELSCH = the United States |LAAG=LocationUSA.png |WAHLSPRÖÖK = E Pluribus Unum, In God we trust (vun 1956 af an) |WAPEN = US-GreatSeal-Obverse.svg |HYMNE = [[The Star-Spangled Banner]] |AMTSSPRAKEN = keen Amtsspraak fastleggt, man de facto: [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |HÖÖFTSTADT = [[Washington D.C.]] |BGR=38|BMIN=53|NS=N|LGR=77|LMIN=02|EW=W |GRÖTTSTE_STADT = [[New York]] |STAATSFORM = [[Präsidialrepubliek|Präsidiale]] [[Bundsrepublik]] |BAAS_TITEL = [[Präsident]] |BAAS = [[Donald Trump]] |GRÖTT = 9.826.630 |PERZENT_WATER = ? |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 300.888.812 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2006 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = 31 |BBP_JOHR = 2004 |BBP = |BBPjeKOPP = $ 44.825 |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = Souveränität |UNAFHÄNGIGKEIT = Vun [[Grootbritannien]]<br />[[4. Juli]] [[1776]] |GELDSOORT = [[US-Dollar]] |GELDSOORT_SYMBOL = $ |GELDSOORT_AFK = USD |TIETREBEET = [[UTC]] -5 bit UTC -10 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .us |ISO3166 = |VÖRWAHL = 1 |FOOTNOTEN = }} De '''Verenigten Staten vun Amerika''' (USA, United States of America) sünd en [[Bundsstaat]] in [[Noordamerika]]. 50 [[US-Bundsstaat|Bundsstaten]] höört dorto. Nahwers sünd [[Kanada]], [[Mexiko]] un över de [[Beringstraat]] ok [[Russland]]. De [[Hööftstadt]] is [[Washington D.C.|Washington]]. In'n [[Januar]] [[2007]] leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat [[BBP]] liggt bi 44.828 US-$/Inwahner. == Etymologie vun de Landsnaam == De eerste Maal, dat de [[Engelsche Spraak|engelsche]] Uutdruck {{lang|en|''United States of America''}} in een Sokument steit, dateert op den 2. Januar 1776, as [[Stephen Moylan]], een Adjutant in de [[Continental Army]] vun [[George Washington]], enen Breev an [[Joseph Reed]], schreev un üm Stütt in de [[Unafhangigkeidskrieg]] fraag.<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer", The Christian Science Monitor, July 4, 2013, [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer link]</ref><ref>John Fay, "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'", IrishCentral, July 15, 2016, [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html link]</ref> Dat eerste Maal, dat de Landsnaam so in druckt Form to lesen stüün, weer op den 6. April 1776 in enen annonymen Essay in de''[[The Virginia Gazette]]'', een [[Dageblatt|Dagblad]] uut [[Williamsburg (Virginia)|Williamsburg]] in [[Virginia]].<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'?", The Christian Science Monitor, July 4, 2013</ref> Een beten later schreev [[Thomas Jefferson]] op den 11. Juni 1776 ''United States of America'' in ene groffe Skizz för de [[amerikaansche Unafhangigkeidsverklaren]],<ref>Byron DeLear, ibid.</ref> de de [[Second Continental Congress|''Second Continental Congress'']] op den 4. Juli 1776 annamen het.<ref>Davis 1996, p. 7.</ref> ''America'' is de feminine Form vun {{lang|la|''Americus Vesputius''}} sien Vöörnaam, wat de latiensche Form vun [[Amerigo Vespucci]] (1454–1512) sien Naam is. ''Amercius'' stammt vun de ooldhoogdüütsch Naam ''Emmerich''. Den Naam Amerika bruken de düütschen Kartografen [[Martin Waldseemüller]] un [[Matthias Ringmann]] 1507 dat eerste Maal.<ref>"Amerigo Vespucci", Encyclopædia Britannica, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci link]</ref><ref>Note: ''Americus'' comes from the Medieval Latin name ''Emericus'' (for Saint Emeric of Hungary), itself derived from the Old High German name Emmerich.</ref><ref>Sandra Sider, ''Handbook to Life in Renaissance Europe'', Oxford University Press, 2007, p. 226, ISBN 978-0-19-533084-7</ref><ref>Jessie Szalay, "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America", Live Science, September 20, 2017, [https://www.livescience.com/42510-amerigo-vespucci.html link]</ref><ref>Erin Allen, "How Did America Get Its Name?", Library of Congress Blog, July 4, 2016, [https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name link]</ref> == Demografie == Dat [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] tell bi Zensus op den 1. April 2020 331.449.281 Inwahners in de Verenigten Staten.<ref>Census Bureau, "2020 Population Count", United States Census, April 26, 2021. ([https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt] online])</ref>. So sünd de Verenigten Staten na China un Indien dat Land mit de drüddgröttste Inwahnertall.<ref>Central Intelligence Agency, "The World Factbook: United States", November 10, 2018. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |wayback=20211212224932 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Census Bureau schätt de Inwahnertall för 2024 op 340.110.988, war een Wassdoom vun 2,6% sied 2020 is.<ref>U.S. Census Bureau, "Vintage 2024 Population Estimates"</ref> 2023 weren 51% vun de Amerikaners över 15 verheiraadt, 6% weren Wittfroen oder Wittmänner, 10% weren scheden, un 34% unverheiraadt.<ref>U.S. Census Bureau, "Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present", September 11, 2019. Available at: https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html</ref> 2023, de [[Geboortenraat]] liggt bi 1,6 Kinner je Fro,<ref>Ivana Saric, "Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom", Axios, April 25, 2024. Available at: https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023</ref> un het mit 23% weltwied den gröttsten Andeel Kinners mit Ölern, de jüm alleen optrecken doot.<ref>Pew Research Center, "U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households", December 12, 2019. Available at: https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/</ref> De Minschen in de Verenigten Staten sünd bannig divers.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry 2000", June 2004. Available at: http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Witte Amrikaners sünd de gröttste Grupp mit 57.8%.<ref>U.S. Census Bureau, "The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010". Available at: https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html</ref> Hispaansche un Latienamerikaansche sünd de tweedgröttste Grupp mit 18.7%, [[Afroamerikaners]] mit 12.1% de drüddgröttste, Asiaatschamerikaansche sünd mit 5.9% op den veerten Platz, Native Americans maken rund 1%.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry and Native American Population", 2000. Available at: https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Some 574 Native tribes are federally recognized.<ref>U.S. Government, "Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities", April 5, 2024. Available at: https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native</ref> 2024 weer dat Mediaanöller 39.1 Jaren.<ref>Kristie Wilder and Paul Mackun, "Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1", U.S. Census Bureau, July 4, 2025. Available at: https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html</ref> === Spraken === [[Bild:Languages cp-02.svg|thumb|Meest spraken Spraken in de USA]] Wieldes veel Spraken in de Verenigten Staten spraken warrt, is Amerikaansch Engelsch de lingua franca.<ref>Harmeet Kaur, "FYI: English isn't the official language of the United States", CNN, May 20, 2018. Available at: https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd/index.html</ref> Engelsch weer al lang ''[[de facto]]'' Amtsspraak. Donald Trump maak 2025 mit de [[Executive Order 14224]] Engelsch ook de offitschelle Amtsspraak.<ref>Executive Order 14224, 2025.</ref> 28 Bundsstaten un de [[Jumfern-Eilannen]] leggt Engelsch as Amtsspraak fast; 19 Staten un Washington D. C. hebbt kene offitschelle Amtsspraak.<ref>The Washington Post, "States Where English Is the Official Language", August 12, 2014. Available at: https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/</ref> Hawaii, Alaska, South Dakota, Amerikaansch Samoa, Puerto Rico, Guam un Noord-Mariana-Eilannen laat ook regiobale indigene Spraken as Amtsspraken gellen.<ref>Hawaii Legislative Reference Bureau, "Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4", November 7, 1978. Available at: https://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html</ref><ref>NPR, Bill Chapel, "Alaska OKs Bill Making Native Languages Official", April 21, 2014. Available at: https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official</ref><ref>Argus Leader, "South Dakota recognizes official indigenous language", March 22, 2019. Available at: https://eu.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/</ref> 169 indigene Spraken warrt vundaag noch spraken.<ref>Julie Siebens and Tiffany Julian, "Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010", United States Census Bureau, December 2011. Available at: https://www2.census.gov/library/publications/2011/acs/acsbr10-10.pdf</ref> In Puerto Rico is Spaansch wieder verbreidt as Engelsch.<ref>Puerto Rico Channel, "Translation in Puerto Rico", December 29, 2013. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.puertorico.com/translation/ |wayback=20131230233259 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten [[Plattdüütsch]] snackt, to'n Bispeel in [[Iowa]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]] un [[Wisconsin]]. == Geographie == == Staat == De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt. === Politisch System === Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en [[Bundsstaat]] mit en starken [[Präsident]]en an de Spitz vun den Bund. Siet 2025 is dat [[Donald Trump]]. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit. De Präsident is Baas vun de [[Exekutive]]. In een Person is he [[Böverst vun’n Staat]] un [[Baas vun de Regeern]]. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de [[Strietkräft vun de Vereenigten Staten]]. De [[Legislative]] is de [[Kongress (USA)|Kongress]]. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de [[Republikaansch Partei (USA)|Republikaansch Partei]] de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De [[Verfaten vun de Vereenigten Staten|Verfaten]] schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat [[Repräsentantenhuus (USA)|Repräsentantenhuus]]. De tweede Kammer is de [[Senat (USA)|Senat]]. Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen. De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree [[Klassen (Senat vun de USA)|Klassen]]. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt. Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt. Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „[[Pro tempore Präsident vun den Senat vun de Vereenigten Staten|Vörsitter up Tiet]]“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „[[Spreker vun dat Repräsentantenhuus vun denVereenigten Staten|Spreker vun dat Repräsentantenhuus]]“ (Speaker). Spreker (hüdigendags [[Nancy Pelosi]]) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator [[Robert Byrd]]) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is. Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n [[Bundsgesett (Vereenigte Staten)|Bundsgesett]] weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall. [[Bild:Uscapitolindaylight.jpg|200px|thumb|Dat Kapitol in Washington D. C., Seet vun den Kongress]] De [[Judikative]] in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de [[Böverst Gerichtshoff vun de Vereenigten Steaten|Böverste Gerichtshoff]]. Wat de Verfaten vun [[1787]] bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27 [[Tosatzartikel to de Verfaten vun de Vereenigte Staten|Tosatzartikels]] toföögt wurrn sünd. In de USA warrt na dat [[Mehrheitswahlrecht]] wählt. So is dat kamen, dat sik dor en [[Tweeparteiensystem]] bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]] un de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]]. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „[[American Liberties Union]]“ bi de Demokraten un de „[[Moral Majority]]“ bi de Republikaners. Lüttjere Parteien, as de [[Green Party (USA)|Grönen]] oder de [[Libertarian Party]] speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt. === Bundsstaten === [[Bild:Map of USA with state names.svg|duum|350px|links|Koort mit de 50 Bundsstaten]] De USA bestaht alltohoop ut 50 '''[[US-Bundsstaat|Bundsstaten]]'''. Disse 50 Staten warrt ok op de [[Flagg vun de USA]] dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen). Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt [[Washington D.C.]] un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten. == Historie == === Indigene === [[Bild:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|left|[[Cliff Palace]], een Dörp vun de [[Pueblos]] jümeer Vöörfaren. Vundaag in dat [[Montezuma County]] in [[Colorado]]. Uut de Tied twüschen 1200 un 1275.<ref>[https://coloradoencyclopedia.org/article/cliff-palace "Cliff Palace"] at Colorado Encyclopedia. Retrieved January 31, 2024.</ref>]] De eersten Minschen in [[Noordamerika]], de [[Paläoindianer|Paläoindianers]], wannern vöör rund 12.000 Jaren över de [[Beringstraat]], de dunntomalen ene [[Landbrügg]] weer, oder kemen langs de ole [[Waterkant]], de in de [[Iestied]] dunntomalen veel leger weer un nu ünner de See liggt, na Noordamerika.<ref>Erlandson, Jon M.; Rick, Torben C.; Vellanoweth, Rene L. (2008). "Human impacts on ancient shellfish: A 10,000-year record from San Miguel Island, California". In *Journal of Archaeological Science*, S. 19.</ref><ref>Savage, Stephen (2011). *The Ancient Americas: A Brief History*. Oxford University Press, S. 55–58.</ref> De [[Clovis-Kultuur]], wuss üm 11.000 v. Chr. in de archaische Tied ran, un gellt för de eerste wiedverbreedt Kultuur in Nordamerika.<ref>Waters, Michael R.; Stafford, Thomas W. Jr. (2007). "Redefining the age of Clovis: Implications for the peopling of the Americas". In *Science*, vol. 315, pp. 1122–1126.</ref><ref>Flannery, Kent V. (2015). *The Early Mesoamerican Village*. Academic Press, pp. 173–185.</ref> Mit de Tied wussen de indigenen noordamerikaanschen Kulturen to steeds kumplexeren Sellschoppen ran, so as to’n Bispeel de [[Missipi-Kultuur]], mit [[Bueree]] un momumentale Architektuur.<ref>Lockard, Craig (2010). *World History*. Cengage Learning, p. 315.</ref> In de [[postarchaische Tied]] leev de Missipi-Kultuur in [[middelste Westen]], de Oosten un Süden vun de Verenigten Staten vundaag, de [[Algonkin]] leven rund üm de [[Grote Seen]] un de US-amerikaansche Oostküst. De [[Hohokam-Kultuur]] un de [[Pueblos]] leven in de Süüdwest vun de hüdigen Verenigten Staten.<ref>Johansen, Bruce (2006). *The Native Peoples of North America: A History, Volume 1*. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-3899-0. p. 51.</ref> De Tall Minschen, de vöör de de Koloniaaltied in dat Rebbed vun de Verenigten Staten leven, schätt de Forscherlüüd twüschen 500.000<ref>Thornton, Russell (1998). *Studying Native America: Problems and Prospects*. University of Wisconsin Press, p. 34.</ref><ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref> un 10 Millionen.<ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref><ref>Haines, Robin; Haines, Michael R.; Steckel, Richard H. (2000). *A Population History of North America*. Cambridge University Press, p. 12.</ref> === Kolonialtiet === [[Bild:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|The [[Colonial history of the United States|colonial possessions]] of [[British colonization of the Americas|Britain]] (the Thirteen Colonies in pink and others in purple), [[New France|France]] (in blue), and [[Kingdom of Spain|Spain]] (in orange) in North America, 1750|upright=1.3]] [[Christoph Kolumbus]] begünn 1492 in Opdrag vun Spanien na enen ne’en Seeweg na Indien to söken un het daarbi de Karibik opdeckt un daar Kolonien för dat Spaansche Riem grünnt. Spaansche Kolonien un Misschonen folgen op [[Puerto Rico]], in Florida un Nee-Mexiko un Kalifornien. De eerste spaansche Kolonie op Grund, de vundaag US-amerikaansch is, weer Spaansch Florida in’t Jaar 1513.<ref>Vigil, Ralph H.; Galloway, Patricia K. (eds.) (2006). *The Hernando de Soto Expedition: History, Historiography, and "Discovery" in the Southeast*. University of Nebraska Press, p. 329.</ref><ref>Hudson, Charles M. (2018). *Knights of Spain, Warriors of the Sun: Hernando de Soto and the South's Ancient Chiefdoms*. University of Georgia Press, p. 130.</ref><ref>Davis, Frederick T. (1932). "The Record of Ponce de Leon's Discovery of Florida, 1513". *The Quarterly Periodical of the Florida Historical Society*, vol. XI, no. 1, pp. 5–6.</ref><ref>Florida Center for Instructional Technology (2002). *A Short History of Florida*. University of South Florida.</ref> Na verscheden Versöök ene Stadt in Florida to grünnen, weer 1565 Saint Augustine, de eerste permantene spaansche Stadt in Noordamerika.<ref>NPR (2015). "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First". Retrieved March 5, 2021.</ref> Frankriek versöch ook sik in Florida daaltolaten. De Städer hebbt se avers gau wedder opgeven so as Charlesofrt oder de Spannschen hebbt se tonicht maakt, so as Fort Caroline. Op Dur hebbt sik de Franzosen man üm de Grote Seen daallaten, so as dat Fort Detroit, un langs de Mississippi, so as St. Luis un an de Gulf vun Mexiko in New Orleans.<ref>Petto, Christine Marie (2007). *When France Was King of Cartography*. Lexington Books, p. 125.</ref> Mang de fröhen europääschen Kolonisten weren okk de Nedderlänners, de Nee-Nedderland, dat hüdige New York grünnen, un Sweden mit de lütte Kolonie, de nunDelaware is. Grootbritannien begünn innVirginia un in Plymouth in Massachusetss.<ref>Seelye, James E. Jr.; Selby, Shawn (2018). *Shaping North America: From Exploration to the American Revolution*. ABC-CLIO, p. 344.</ref><ref>Bellah, Robert Neelly; Madsen, Richard; Sullivan, William M.; Swidler, Ann; Tipton, Steven M. (1985). *Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life*. University of California Press, p. 220.</ref> De [[Mayflower Compact]] in Massachusetts un de [[Fundamental Orders of Connecticut]] begrünnen de Kolonien, de sik sülvenst verwalten.<ref>Remini, Robert V. (2007). *A Short History of the United States*, pp. 2–3.</ref><ref>Johnson, Paul E. (1997). *A Shopkeeper’s Millennium: Society and Revivals in Rochester, New York, 1815–1837*. Hill and Wang, pp. 26–30.</ref> Bi de Kontakt twüschen Indigenen un Europäers keem dat jümmers wedder to Konflikten. Man ook Hannel, bi den de Europäers Warktügen gegen Pelzen vun de Indianers tuuschen, keem op.<ref>Ripper, Jason (2008). *American Stories: Living American History*. M.E. Sharpe, p. 6.</ref> === Unafhängigkeit === As de [[Sövenjöhrig Krieg|Sövenjöhrige Krieg]] toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen [[Louisiana]] an Spanien verkopen. An'n [[7. Oktober]] [[1763]] güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de [[Appalachen]]-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn [[1764]] dat „[[Amerikaansch Fiskalgesett|Amerikaansche Fiskalgesett]]“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat [[Molasse]] ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn [[Toll]] na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „[[Währungsgesett]]“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett [[1765]] ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her. [[1767]] maak London de Sake noch leger, as en Toll up [[Tee]] inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in [[Boykott]] gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n [[1. Oktober]] [[1768]] lä de Regeern twee [[Regiment]]ers engelsche Suldaten na Boston. An'n [[5. März]] [[1770]] füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n [[16. Dezember]] [[1773]] entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de ''East India Company'' in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „[[Boston Tea Party]]“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „[[Storm up de Bastille]]“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners [[Thomas Jefferson]] an mitarbeit'. An'n [[3. September]] [[1783]] hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat [[Völkerrecht]] offiziell gellen laten. === Bit to’n Börgerkrieg === An’n [[4. Februar]] [[1789]] is [[George Washington]] to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll [[Benjamin Franklin]] weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer [[John Adams]] ut [[Massachussetts]]. [[James Madison]] harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De [[Kongress]] hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn [[1791]] ünner den Naam „[[Bill of Rights]]“ Deel vun de Verfaten wurrn. Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in [[Washington D.C.]]? Butenminister [[Thomas Jefferson]] meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister [[Alexander Hamilton]] meen, ohn en starken Bund konnen [[Industrie]], [[Hannel]] un [[Schippfohrt]] nich richtig in’e Gangen kamen. In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln. In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr [[1801]] is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat [[Spanien]] [[Louisiana]] in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n [[Mai]] [[1803]] verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] un [[Rocky Mountains]] nöördlich vun [[Texas]] för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem. [[1804]] is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de [[Napoleon|napoleoonschen]] Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien [[1806]] un mit en [[Hannelsembargo]] [[1807]]. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n [[18. Juni]] [[1812]] den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer, [[Kanada]] un ok noch [[Florida]] intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de [[Indianer]]s ehre Länner in [[Indiana]] un [[Ohio]] innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn [[Hööftling]] [[Tecumseh]] vun den Stamm vun de [[Shawanos]] up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al [[1813]] in [[Kanada]] fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August [[1814]] in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n [[24. Dezember]] [[1814]] is denn, wietaf in [[Belgien]], in [[Gent]] Freden slaten wurrn. [[1816]] is [[James Monroe]] Präsident wurrn un acht Johr lang bleven. De Partei vun de „Federalists“ löös sik in düsse Tiet up. So geev dat meist keen Oppositschoon. In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to. [[1817]] güng dat los mit den Bo vun den [[Eriekanal]]. [[1825]] weer he fardig. In düsse Johren steeg [[New York]] up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst. [[1818]] kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in [[Neepundland]] un över de Grenz twüschen de USA un Kanada. [[1819]] treed Spanien [[Florida]] an de USA af, de dorför [[Mexiko]] un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit [[Russland]] övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n [[2. Dezember]] [[1823]] en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „[[Monroe-Doktrin]]“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln. [[1824]] is denn [[John Quincy Adams]] Präsident wurrn. [[1828]] folg [[Andrew Jackson]] na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an. [[1828]] versöch [[South Carolina]] vunwegen en Tollgesett, den Bund to drauhen. Wenn de Bund dat Gesett nich torüchnehmen dö, denn woll South Carolina sien Recht bruken, as en freen Staat ut de USA ut to treden. Man Jackson hett sik nich dwingen laten un South Carolina bleev in de Sake alleen un möss torüch rodern. Man mit düsse „Nullification Crisis“ weer al en eersten Versöök vun en Sezzeschoon maakt. De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun [[Pennsylvania]] un den [[Ohio (Stroom)|Ohio]]-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr [[1860]] bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12 % vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten. Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik. [[1837]] stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n [[1. März]] [[1845]] is Texas denn ünner Präsident [[John Tyler]] doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n [[13. Mai]] [[1846]] verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts [[Kalifornien]] in un un marscheern in [[Mexiko-City]] in. An’n [[2. Februar]] [[1848]] is Freden slaten wurrn un de [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn. In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen. In’n [[Juli]] [[1854]] is in [[Michigan]] de [[Republikaansch Partei|Republikaansche Partei]] grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den [[Ökelnaam]] „Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n [[16. Oktober]] [[1859]] hett [[John Brown (Abolitschonist)|John Brown]] mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun [[Robert E. Lee]] hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn. [[1860]] is denn [[Abraham Lincoln]] to’n Präsidenten wählt wurrn. He harr al an’n [[16. Juni]] [[1858]] seggt: „En Huus, wat in sik updeelt is, kann keen Bestand hebben. Ik glööv, düsse Staat kann nich to de Hälft ut Slaven un to de Hälft ut free Lüde bestahn...Ik tööv dor up, dat dat Huus nich länger updeelt is“. [[Bild:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb|right|Abraham Lincoln]] Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei. === De Börgerkrieg === An [[20. Dezember]] [[1860]] verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n [[4. März]] [[1861]] sien Amt antreden konn, hefft bit to’n [[1. Februar]] al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen [[Jefferson Davis]] ut [[Missisippi (Bundsstaat)|Mississippi]] to’n Präsidenten vun de [[Konfödereert Staten vun Amerika|Konfödereerten Staten vun Amerika]]. An’n [[12. April]] [[1861]] güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up [[Fort Sumter]]. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun [[Charleston]]. So füng de [[Amerikaansche Börgerkrieg]] an. Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern [[Virginia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]] un [[North Carolina]]. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union: [[Delaware]], [[Maryland]], [[Kentucky]] un [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun [[1863]] af an ünner den Naam [[West Virginia]] en egen Staat binnen de Union wurrn sünd. [[Bild:Robert Edward Lee.jpg|thumb|left|General Robert E. Lee, 1863]] De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de [[Iesenbahn]] sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „[[Winchester Rifle]]“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun [[General]]en, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer [[Robert E. Lee]] en General, de wat vun [[Taktik]] verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen. De eerste Slacht weer an’n [[21. Juli]] [[1861]] de [[Slacht vun Bull Run]]. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n [[17. September]] [[1862]] weer bi [[Antietam]] de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n [[1. Juni]] [[1863]] slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na [[Pennsylvania]] un dreep bi [[Gettysburg]] up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn. Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer [[Ulysses S. Grant]]. He nehm an’n [[4. Juli]] [[Vicksburg (Mississippi)|Vicksburg]] in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun [[Tenneessee]]. Dor nehm he [[Chatanooga]] in. Vun dor ut töög [[William Tecumseh Sherman]] dör [[Georgia]] na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n [[9. April]] [[1865]] möss Lee bi [[Appomatox Court House]] in [[Virginia]] kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n [[14. April]] [[1865]] dootschaten wurrn un [[Andrew Jackson]] wurr de nee Präsident. === De USA weert Weltmacht === Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit [[1878]] en Reeg vun [[Indianerkriegen]] föhrt wurrn. Amenne weern de lesten [[Indianer]]s, de dat denn noch geev, in [[Reservat]]en tohopendrängelt. Üm [[1900]] rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt. [[1862]] weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160 [[acre]]s Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich [[Oklahoma]], [[Arizona]] un [[New Mexiko]] as Staten Liddmaat vun de Union wurrn. Bit [[1880]] sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen. [[1865]] harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km. In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de [[Schrievmaschien]], dat [[Telefon]], de [[Registreerkass]], de [[Settmaschien]], de [[Rekenmaschien]] usw. utfunnen wurrn. [[1882]] grünn [[John D. Rockefeller]] mit den [[Standard Oil Trust]] den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun [[Andrew Carnegie]] mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit [[1914]], is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven. 1865 harr dat Land 35 Millionen Inwahners harrt, [[1895]] weern dat al 70 Millionen. Vun 1865 bit 1900 weern 13,5 Millonen Minschen in dat Land inwannert. Twuschen [[1905]] un [[1914]] kemen jedet Johr ene Million Inwannerers dorto. Mank de Inwannerers weern nu nich mehr an’n meisten Englänner, Iren, Schotten un Düütsche. Nu weern dat to dree Viddeln Lüde ut [[Öösterriek-Ungarn]], [[Italien]] un [[Russland]] ok veel [[Jodendom|Jöden]] dormank. Se harrn en annere Spraak, en annern Gloven un en annere Kultur un mössen integreert weern. Blangen de Indianers harrn de Swarten,de Froenslüde un de Kinner in dat Land avers jummers noch nix to mellen. De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn. [[1854]] al harr de Marine de [[Japan]]ers dwungen, jem ehrn Markt open to maken. [[1867]] intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit [[Hawaii]]. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de [[Midway-Inseln]] an sik un köffen för 7 Mio. Dollars [[Alaska]] vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de [[Monroe-Doktrin]] en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln. [[1898]] reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al [[1893]] de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n [[Pazifik]] up den Weg na [[China]] hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de [[Samoa]]- Inseln in’n Süüdpazifik. [[Kuba]] höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n [[19. April]] 1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n [[25. April]] verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n [[1. Mai]] maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun [[Manila]] de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar [[1899]] geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien [[Puerto Rico]] un [[Guam]] an de USA af. De [[Philippinen]] schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat [[19. Johrhunnert]] en Weltmacht. === Bit na den Tweeten Weltkrieg === Präsident [[Theodore Roosevelt]] (1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in [[Latienamerika]] an („[[Big Stick]]“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr [[1903]] [[Panama]] ut [[Kolumbien]] rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den [[Panamakanaal]] geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer. In den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit [[1917]], bit se in den Krieg intreden döen. Dat [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]] harr dormols gegen [[Russland]] wunnen un weer nu stärker, as [[Grootbritannien]] un [[Frankriek]]. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „[[U-Boot-Krieg ahn Grenzen]]“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de [[Triple Entente|Entente]] nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] (1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en [[Völkerbund]]. Mit Hölpe vun sien [[14-Punkten-Programm]] scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven. Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen [[Senat (USA)|US-Senat]] nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer. Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n [[Oktober]] [[1929]] stört an den „[[Swart Dunnersdag|Swarten Dunnersdag]]“ de [[Böörs]] in [[New York]] ineens. Nu folg de [[Krise vun de Weltweertschup]]. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit ([[1932]]). Denn keem Präsident [[Franklin D. Roosevelt]] mit sien „[[New Deal]]“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en [[Investor]] uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den ''Social Security Act'' vun [[1935]] ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn. As dat mit den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat [[Utlehn- un Pachtgesett]] (''lend-lease bill''), dat de [[Kongress (USA)|Kongress]] beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as [[Japan]] an’n [[7. Dezember]] [[1941]] den groten Flottenhaben [[Pearl Harbour]] up [[Hawaii]] angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un [[Italien]] den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche [[Industrie]] weer de Krieg vun dor af an för de [[Middelmächt]] nich mehr to winnen. Vunwegen de [[Atombomb]]en up [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] in’n [[August]] [[1945]], de Präsident [[Harry S. Truman]] befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen. === Vun’n Tweeten Weltkrieg bit to’n Enne vun’n Kolen Krieg === ==== Binnenpolitik ==== In den [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de [[Kommunismus]]. In de „[[McCarthy-Johren]]“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De [[Senat (USA)|Senater]] [[Joseph McCarthy]] weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t [[Feernsehn]] utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident [[Dwight D. Eisenhower]] harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört. Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg [[1865]] nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen ([[Jim-Crow-Gesetten]]). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en [[Börgerrechtbewegen]] („Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de [[Böverst Gerichtshoff (USA)|Böverste Gerichtshoff]] in dat Johr [[1954]] dat [[Scheden na de Raass]] afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de [[Natschonalgarr (USA)|Natschonalgarr]] dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“). [[1968]] hett de Kongress den „[[Civil Rights Act]]“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident [[Lyndon B. Johnson]] hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper [[John F. Kennedy]] holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen [[Minnerheit]]en beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn. ==== Butenpolitik ==== An’n [[26. Juni]] [[1945]] sünd in [[San Francisco]] de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] grünnt wurrn. De [[Sowjetunion]] weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit [[Josef Stalin|Stalin]] un amenne weer de [[Koolt Krieg|Kole Krieg]] dor. Präsident [[Harry S. Truman]] maak sien ''[[Rollback-Politik]]'' künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den [[Kommunismus]] in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „[[Truman-Doktrin]]“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de [[Monroe Doktrin]], wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in [[Grekenland]] ünner de Arms un hölpen ok de [[Törkei]]. För Westeuropa stellen se den [[Marshall-Plaan]] up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen. [[1948]]/[[1949|49]] sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun [[Berlin]] in de [[Blockaad vun Berlin]] af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de [[Berliner Luftbrugge]] up. [[1949]] is denn de [[NATO]] vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat [[Militär]] angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen. De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den [[Warschauer Pakt]]. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en [[Wettrüsten]] mit [[Atomwapen]] twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn ([[Overkill]]). Gefährlich weer dat, as bi den [[Korea-Krieg]] ([[1950]] – [[1953]]) un bi de [[Kuba-Krise]] [[1962]] de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen. [[1968]] hett dat denn en [[Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen]] geven un [[1969]] sünd de [[SALT]]-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen. [[1964]] grepen de USA apen in den [[Vietnam-Krieg]] in. Vördem weer dat to de „[[Tongking-Saak]]“ kamen. Man al ehrer harrn de USA Militärraatgevers in dat Land harrt. In düssen Krieg sünd de USA duchtig up’e Nese fullen, wat den Krieg süms angüng, man ok de [[Moral]], de dorachter stünn. [[1973]] mössen de US-Truppen denn aftrecken un dat Ganze enn mit en Nedderlaag. Vunwegen dat de USA sik vörnahmen harrn, den Kommunismus allerwegens in de Welt lüttsch to holen, nehmen se dat in de 1960er un 1970er Johren in düsse Sake mit de [[Demokratie]] nich jummers to genau. De USA grepen ok [[Militärdikatur|Militärdiktaters]] un Verbrekers unner de Arms, as [[Anastasio Somoza Debayle]] in [[Nicaragua]], [[Augusto Pinochet]] in [[Chile]], [[Ferdinand Marcos]] up de [[Philippinen]] un [[Mobuto Sese Soku]] in [[Zaire]]. Wichtig weer man bloß, dat se gegen den Kommunismus gegenan güngen. Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as [[Jimmy Carter]] Präsident weer. As de Sowjetunion in [[Afghanistan]] inmarscheer, möök Amerika gor nix. Ünner de Regeern vun [[Ronald Reagan]] ([[1981]]-[[1989]]) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de [[Minschenrechten]] gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den [[Eerste Golfkrieg|Eersten Golfkrieg]] twuschen [[Iran]] un [[Irak]] ([[1980]]-[[1988]]) utgerekent achter den [[Diktater]] [[Saddam Hussein]] ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de [[Mullah]]s in Iran. Mit jem ehre [[Satellit (Ruumfohrt)|Satelliten]] hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween. In de Reagan-Tiet keem dat ok to de [[Iran-Contra-Saak]]: [[1986]] verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun [[Panzer]]s. De US-Sekerheitsraatgever [[Robert McFarlane]] un de US-[[Oberst]] [[Oliver North]] harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de [[Sozialismus|sozialistische]] Regeern vun de [[Sandinisten]] gegenan güngen. Ok an de [[Mujaheddin]] in [[Afghanistan]] geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de [[Islam|islaamschen]] [[Fundamentalismus|Fundamentalisten]] mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem. Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (''evil empire''), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den [[Weltruum]] schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte ''„Star-Wars''-Programm“ ''([[Strategic Defense Initiative|SDI]]-Projekt, Krieg in de Steerns)''. Man [[1985]] un [[1986]] hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]] drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer [[START]] (''Strategic Arms Reduction Talks''). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen. [[1991]] breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt. == Kultuur == === Eten === [[Bild:2019-11-28 14 46 15 A single serving of Thanksgiving Dinner in the Parkway Village section of Ewing Township, Mercer County, New Jersey.jpg|thumb|Een [[Thanksgiving dinner]] mit [[Kalkuun]], Stampkantüffeln, suren Gurken, Mais, kandeerte Yam, Kraanbeergelee, Granaat, Arvten un annerwat]] De fröhen Kolonisten kemen mit Spiesen vun de Native Americans so as Kalkuun, Kantuffels, Söotkantüffels, Mais un Körbis un Ahoornsiroop in Kuntakt. De Kolonisten un later Inwannerer bruken de nee’en Ingredentien bekannte Gerichten to kaken un mischen jüm mit Leevmiddels ut de ole Welt, so as Weten,<ref name="Wheat">"Wheat Info", Wheatworld.org, archived October 11, 2009, {{Webarchiv|url=https://www.wheatworld.org/wheat-info/fast-facts/ |wayback=20091011012758 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}, accessed January 15, 2015.</ref> Rindfleesch un Melk un schapen so ene frohe amerikaansche Kaaktraditschoon<ref>"Traditional Indigenous Recipes", American Indian Health and Diet Project, accessed September 15, 2014, https://aihd.ku.edu/recipes/index.html.</ref><ref>Ambrose Akenuwa, ''Is the United States Still the Land of the Free and Home to the Brave?'', Lulu Press, July 1, 2015, pp. 92–94, ISBN 978-1-329-26112-9.</ref> Leevmiddels uut de nee Welt, so as Körbis, Mais, Kantüfffels un Kalkuun as Felesxh sünd Bestanddelen vun dat [[Thanksgiving]]-Dinner.<ref name="Mintz1996">Sidney Wilfred Mintz, ''Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, and the Past'', Beacon Press, 1996, p. 134, ISBN 978-0-8070-4629-6.</ref> Gerichten, so as [[apple pie]], [[fried chicken]], [[Doughnut]]s, [[Pommes]], [[macaroni and cheese]], [[Ies]], [[Hamburger]]s, [[hot dog]]s un Pizza, de for besunners US-amerikaansch gellen, brochen later Inwannerer in dat Land.<ref>Hasia Diner, ''Hungering for America: Italian, Irish, and Jewish Foodways in the Age of Migration'', Harvard University Press, 2001, p. 1.</ref><ref>Tracy N. Poe, "The Origins of Soul Food in Black Urban Identity: Chicago, 1915–1947", ''American Studies International'', Vol. 37, No. 1 (February 1999), p. 5.</ref><ref>Haley Cawthon, "KFC is America's favorite fried chicken, data suggests", ''The Business Journals'', December 31, 2020, https://www.bizjournals.com/louisville/news/2020/12/31/consumer-spending-data-kfc-is-the-most-popular.html.</ref><ref>Joan Russell, "How Pizza Became America's Favorite Food", ''Paste'', May 23, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/america/the-history-of-the-pizza/.</ref> Mexikaansche Gerichten, so as [[burritos]] un [[tacos]] geev dat al in vöormaals mexikaansch Rebeden, wurrn man in ene spetschelle amerikaansch mexikaansch Woes anpassr, so as de TexMex Köok. Anpassr chineesche Gerichten un italieensche Pasta sund ook wied verbreidt.<ref name="IFT">James N. Klapthor, "What, When, and Where Americans Eat in 2003", Newswise/Institute of Food Technologists, August 23, 2003, https://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003.</ref> Dat amerikaansche Diner, een informell Restaurant for de Arbeiderklass, het sienen Oorsprung in dat 19. Jhd. un verbreidt in dat 20. jhd. in heel dat land.<ref>"The History of the American Diner", ''Paste Magazine'', September 5, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/the-history-of-the-american-diner/.</ref> Amerikaansch [[fast-food]] keem mit dat Automobil op.<ref>"America's Love Of Drive-thrus", ''NPR'', December 11, 2023, https://www.npr.org/2023/12/11/1198909271/1a-draft-12-11-2023.</ref> Al in de 1920.er Jaren geev dat de eersren Restaurant mot Drive-ins , un vun de 1940-er an mit Drive-throughs.<ref name="drivethru">"When Was the First Drive-Thru Restaurant Created?", Wisegeek.org, accessed January 15, 2015, https://www.wisegeek.org/when-was-the-first-drive-thru-restaurant-created.htm.</ref><ref>Andrew Sheldon, "The History of the Drive-Thru in America", ''Your AAA Network'', July 23, 2020, https://magazine.northeast.aaa.com/daily/life/cars-trucks/auto-history/history-of-the-drive-thru/.</ref> Amerikaansch [[fast-food restaurant]]keden, so as [[McDonald's]], [[Burger King]], [[Chick-fil-A]], [[Kentucky Fried Chicken]], [[Dunkin' Donuts]] un veel anner hebbt sik mit de Globalisarachoon weltwied uutbreidt, have numerous outlets around the world.<ref>Rada Pavlova, "Globalization of American Fast-Food Chains: the Pinnacle of Effective Management and Adaptability", ''The Yale Globalist'', April 8, 2019, https://globalist.yale.edu/in-the-magazine/globalization-of-american-fast-food-chains-the-pinnacle-of-effective-management-and-adaptability/.</ref> === Sport === De populäärste Sportaarden in de Verenigten Staten sünd American Football, [[Basketball]], [[Baseball]], [[Football]] un [[Ieshockey]].<ref>{{Internetquelle |autor=Gallup Inc |url=https://news.gallup.com/poll/4735/Sports.aspx |titel=Sports |datum=2007-09-25 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Sportaarden so as Baseball un American Football hebbt öller europääsche Spelen as Grundlaag. Annersieds wurrn Sportaarden so as Baskeball, [[Volleyball]], [[Skateboarding]] un [[Snowboarding]] in de Verenigten Staten uutfunnen un sünd later weltwied populäär worrn.<ref>Lindsay Sarah Krasnoff (December 26, 2017). "How the NBA went global". ''The Washington Post''. Retrieved September 14, 2023, from https://www.washingtonpost.com/news/made-by-history/wp/2017/12/26/how-the-nba-went-global/</ref> Noordamerikaansche Sportaarden so as [[Lacrosse in the United States|Lacrosse]] un [[Surfen]] hebbt ene indigene Grundlaag.<ref>Howard Liss (1970). ''Lacrosse''. Funk & Wagnalls, p. 13.</ref> The [[Professional sports market in the United States|market for professional sports in the United States]] was approximately $69 billion in July 2013, roughly 50% larger than that of Europe, the Middle East, and Africa combined.<ref>Reuters (June 18, 2008). "Global sports market to hit $141 billion in 2012". Retrieved July 24, 2013, from https://www.reuters.com/article/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618</ref> American Football is allens tohoop de populäärste Sport in de Verenigten Staten.<ref>David K. Krane (October 30, 2002). "Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport". Harris Interactive. Archived July 9, 2010, from https://web.archive.org/web/20100709111448/https://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337. Also see: Michael MacCambridge (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 978-0-375-50454-9.</ref> De spelen vun de [[National Football League]] hebbt weltwied de höögste döörsnidliche Besökertallen un den [[Super Bowl]] kiekt sik vele Millionen Minschen op de ganze Welt an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/27321898/how-nfl-took-america-100-years |titel=How the NFL took over America in 100 years |datum=2019-08-14 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Na American Football sünd Basketball, Baseball, Football un Ieshockey de populäarsten Sportaarden. De Topligen för düsse Sportaarden sünd de [[National Basketball Association]],<ref>{{Internetquelle |url=https://careers.nba.com/history/ |titel=Our History |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> de [[Major League Baseball]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/official-information/about-mlb |titel=About MLB {{!}} Official Information |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> [[Major League Soccer]],<ref>MLS Soccer. "About MLS Soccer". Retrieved June 8, 2025, from https://www.mlssoccer.com/about/</ref> un de [[National Hockey League]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhl.com/info/about-the-nhl |titel=Official Site of the National Hockey League {{!}} NHL.com |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> De Individuaalsport mit de meisten Tokiekers is [[Golf (Sport)|Golf]] un Autorennsport, besünners [[NASCAR]] un [[IndyCar]].<ref>Harris Interactive (January 16, 2014). "As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America's Favorite Sport". Retrieved March 9, 2014, from https://web.archive.org/web/20140309053431/https://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kevin Grier and Tyler Cowen |url=https://grantland.com/features/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football/ |titel=» What Would the End of Football Look Like? |datum=87798 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> Vergleken mit Europa un anner Weltdelen het de Collegesport een besünner hogen proffesschonellen Rang un bringt dat Jaar bet to ene 1 Milliard US-Dollar.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.si.com/college/2018/03/07/ncaa-1-billion-revenue |titel=NCAA Reports $1.1 Billion in Revenues |datum=2018-03-07 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> College football un Basketball hebbt grote Tokiekertallen. De [[NCAA Division I men's basketball tournament|NCAA March Madness tournament]] un [[College Football Playoff]] sünd mang de Sportevents mit de meisten Tokiekers.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |titel=Home |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US }} {{Webarchiv|url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |wayback=20140407075223 |text=Home |archiv-bot=2026-06-25 21:57:15 InternetArchiveBot }}</ref> De proffesschonelle Collegesport is in den Verenigten Staten ook de wichtige Born för ne’e Talenten in de professchonellen Ligen, wieldes in anner Staten apentlich un privat föddert Sportorganisatschonen un Verenen düsse Opgaav hebbt.<ref>Thomas Rosandich (2002). "Collegiate Sports Programs: A Comparative Analysis". ''Education'', Vol. 122, Issue 3, p. 471.</ref> Achtmaal hebbt US-amerikaansche Städer de [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] uutdregen. De Olympschen Summerspelen 1904 in St. Louis weren de eersten Olympschen Spelen buten Europa.<ref>Gerald P. Schaus & Stephen R. Wenn (2007). ''Onward to the Olympics: Historical Perspectives on the Olympic Games''. Wilfrid Laurier University Press, p. 224. ISBN 978-0-88920-505-5.</ref>T UOlympic Games will be held in the U.S. for a ninth time when Los Angeles hosts the [[2028 Summer Olympics]]. US-amerikaansche Athleten hebbt allenstohoop meer Medaillien bi Olympschen Spelen wunnen, as jeed anner Land weltwied.<ref>Greatest Sporting Nation. "All-time Olympic medal standings". Retrieved from {{Webarchiv|url=https://greatestsportingnation.com/ |wayback=20250110013648 |text=— |archiv-bot=2026-03-25 15:03:18 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/sports/olympics/the-1000-medals-of-the-united-states/ |titel=1,000 times gold - The thousand medals of Team USA |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Anner wichtige Sportevents in de Verenigten Staten sünd de [[Americas Cup]], [[World Baseball Classic]], de [[U.S. Open (tennis)|U.S. Open]], un de [[Masters Tournament]]. De männliche Footballnatschonaalmannschop vun de Verenigten Staten kunn sik för ölven Weltmeisterschoppen qualifizeren. De Froennatschonaalmannschop het de [[FIFA Women's World Cup]] un de Olympsche Goldmedaillie je veermaal wunnen.<ref>Jeff Carlisle (April 6, 2020). "MLS Year One, 25 seasons ago: The Wild West of training, travel, hockey shootouts and American soccer". [[ESPN]]. Retrieved May 5, 2021, from https://www.espn.com/soccer/major-league-soccer/story/4082408/mls-year-one25-seasons-ago-the-wild-west-of-trainingtravelhockey-shootouts-and-american-soccer</ref> De [[1999 FIFA Women's World Cup]] hebbt de Verenigten Staten ook uutricht.<ref>{{Internetquelle |autor=Aria Gerson |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2020/07/10/1999-womens-world-cup-uswnt-iconic-moments-brandi-chastain/5405459002/ |titel=Impact of 1999 Women's World Cup went far beyond Brandi Chastain's iconic goal |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> För de Mannslüüd hebt de Verenigten Staten de [[1994 FIFA World Cup]] uutricht un schall tohoop mit Kanada un Mexiko de [[2026 FIFA World Cup]] uutdregen.<ref>Laurel Wamsley (June 16, 2022). "The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced". [[NPR]]. Retrieved April 16, 2023, from https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement</ref> == Städer == * [[Washington D.C.|Washington]] * [[New York]] * [[Chicago]] * [[Los Angeles]] * [[Houston]] == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Bundsstaten vun de USA}} {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:USA]] jeth6fhjr0f1vwnu00k53xknfol6i1l 0 3181 1070435 1005390 2026-06-25T19:46:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070435 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox Spraak |Koort=Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|KoortB=Spaanschsprakige Welt |Spraak= Spaansch<br/> Kastilsch<br/> ''español/castellano'' |Spreker= Modersproke: 500 Millionen Alle: 600 Millionen |Klassifikatschoon=[[Indogermaansche Spraken|Indogermaansch]] *[[Itaalsche Spraken|Itaalsch]] **[[Latino-Falisksche Spraken|Latino-Falisksch]] ***[[Romaansche Spraken|Romaansch]] ****[[Westibersche Spraken|Westibersch]] ****[[Iberoromansche Spraken|Iberoromaansch]] |KSpraak=Spaansch |ISO1=es |ISO2=spa |ISO3=spa |Länner= *{{ESP}},<br /> *{{ESH}},<br /> *{{GNQ}},<br /> *[[Latienamerika]],<br /> * {{USA}} <small>(deelwiese)</small> |Amtsspraak='''''[[Europa]]:'''''<br /> {{ESP}},<br /> {{EU}}<br /> '''''[[Afrika]]:''''' <br />{{GNQ}}<br /> '''''[[Karibik]]''''':<br /> {{CUB}},<br /> {{DOM}},<br /> {{USA}}<br /> * {{US-PR}} '''''[[Noordamerika]]:''''' <br />{{MEX}}<br /> '''''[[Middelamerika]]''''': <br />{{GTM}}, <br />{{SLV}}, <br />{{HND}}, <br />{{NIC}}, <br />{{CRI}}, <br />{{PAN}}<br /> '''''[[Süüdamerika]]''''':<br /> {{VEN}},<br /> {{COL}},<br /> {{ECU}},<br /> {{PER}},<br /> {{BOL}},<br /> {{CHL}},<br /> {{ARG}},<br /> {{PRY}},<br /> {{URY}}<hr /> '''''Internatschonale Organisatschonen''''':<br /> {{UNO|2=Vereente Natschonen}} (UN),<br /> {{AU}} (AU),<br /> {{SICA}} (SICA),<br /> [[Datei:Flag of UNASUR.svg|20px]] [[Süüdamerikaansche Union]] (UNASUR),<br /> [[Datei:Logo Celac.jpg|20px]][[CELAC]],<br /> [[Oraganisatschoon van Amerikaanschen Staten]] (OAS),<br /> [[Latiensche Union]]}} '''Spaansch''', ook '''Kastilsch''' (op Spaansch: castellano, español) is de gröttste vun de [[Romaansche Spraken|romaanschen Spraken]] un dat is de drütt- oder veertgröttste [[Spraak]] up de Eer. 352 Mio Minschen hebbt Spaansch as Moderspraak un 417 Mio spreekt dat as Tweetspraak (Tallen vun 1999). De Mehrtall vun jem leevt in [[Latienamerika]], uter in [[Brasilien]], wo [[Portugeesch]] Landsspraak is. Up dat ibeersche Halfeiland höört [[Portugal]] un dat [[Baskenland (Region)|Baskenland]] in’n Noorn nicht to dat spaansche Spraakrebeet. Meist warrt ok dat [[Katalaansch]] in’n Oosten as sülfstännige Spraak ankeken, wiel dat mehr na de [[Okzitaansche Spraak]] slechten deit. De spaansche Spraak hett sik in de röömsche Besettertiet, de 600 Jahr duurt hett, ut dat [[Vulgärlatiensch]] rutbillt. Dat [[Latiensche Spraak|Latiensch]] veränner sik hier na un na, överduur aver liekers den [[Vandalen]]storm un de [[Westgoten]]herrschap, vun de blots ganz wenige Sporen in den spaanschen Woortschatt trückbleven sünd. Vun de Arabertiet, de darna keem, tüügt so um de 4000 Wöör, de to’n groten Deel an den araabschen Artikel {{lang|ar|''al-''}} to kennen sünd ({{lang|es|''algebra, alcalde, alfombra,almidon''}}) De [[Romaansche Spraken|romaansche]] Charakter vun dat Spaansch bleev trutz disse Fremdherrschappen bestahn. König [[Alfons X.]] leet [[1253]] anorrn, dat de Dialekt vun [[Toledo (Spanien)|Toledo]], dat Kastilsche, as de spaansche Spraak för dat Riek gellen schull. För de Düütschen, de Spaansch leert, sünd de Problemen nich grötter as bi [[Italieensch]] oder [[Franzöösch]]. Afgesehn vun w, ö, ü un de ganz roren k un x bedeent sik dat Spaansche mit dat [[Latiensch Alphabet|latiensche Alphabet]] so as wi. Doch de Luutqualität vun wecke Teken is en beten anners. So klingt b un v meist gliek. Vör a,o un u warrt c as k spraken, g is temlich week un flüchtig, vör e un i klingt c so as dat stimmlose [[Engelsche Spraak|engelsche]] th, g un j so as dat düütsche ch in ach, un dat ch klingt as tsch, ll as lj, un dat ñ (mit de Tilde) as nj. Dat h is jümmers stumm (hija < Tochter > klingt as icha). De Betonen liggt bi Wöör mit n oder s an'n Enn up de vörlesde Sülv, sünst up de lesde. Wenn dat maal nich so is, denn warrt dat dör en Akzent düütlich maakt (álgebra, alcázar). Dat Bögen vun de Substantive un Adjektive is eenfach, wiel dat grammatische Geslecht an de Woortennen to kennen is. == Nee to Spaansch in Kalifornien == 1998 weern in den noordamerikaanschen Staat Kalifornien 61 % vun de Wählers darför, de tweespraaksche Utbildung an de Scholen uptogeven. Wenn de Andrag nu gellen deit, mööt all Schölers in Kalifornien ehre Arbeiden blot noch up Engelsch afsluten. In'n Südwesten vun de USA sprook man mehr Spaansch as Engelsch. 1848 övernehmen de [[USA]] in den [[Verdrag vun Guadalupe Hidalgo]] de Plicht, dat in de ehrmaalschen mexikaanschen Staaten wieterhen de Unnerricht an de Scholen up Spaansch afhooln wurr. Disse Staaten weern [[Nee-Mexiko]], [[Kalifornien]], [[Arizona]], [[Nevada]], [[Utah]], [[Colorado]] un [[Texas]]. == Weblenke == {{Commonscat|Spanish language|Spanische Sprache}} {{Commonscat|Spanish pronunciation|Spanische Aussprache}} * [http://www.rae.es/ Real Academia Española, 2014] * [http://hispanismos.cervantes.es/ Portal del hispanismo. Instituto Cervantes y Ministerio de Educación, Cultura y Deporte.] * [http://www.wikilengua.org/index.php/Portada Wikilengua del español. Fundéu BBVA] * [https://web.archive.org/web/20220629182511/https://fundacion.cervantesvirtual.com/ Fundación Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes] * [http://crandall.altervista.org/sp/dialectos-del-espanol.html Karten to spaansche Phonologie] [[Kategorie:Standardspraak]] [[Kategorie:Spaansch]] 893r6lj308xs1a2bexodqk3nx3dh3no 0 3228 1070357 1070050 2026-06-25T13:36:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070357 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Datei:Map_of_Ming_Chinese_empire_1415_(cropped).jpg|verweis=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Map_of_Ming_Chinese_empire_1415_(cropped).jpg|duum|Das Ming-Reich unter Kaiser [[:de:Yongle|Yongle]] (1402–1424)]] De '''Ming-Dynastie''' (míng cháo) weer ene chineessche Dynastie. Se harrn vun 1368 to 1644 de Macht. Vör de Ming-Dynastie harrn [[Mongolen]] de Macht. De eerste [[Kaiser]] vun de Ming-Dynastie mek Nanjing de [[Hööftstadt]]. Ter Tied vun de Ming-Dynastie weer [[China]] ene belangrieke Schippfohrtsnatschoon, een vun de beröhmteste Seelüüt weer [[Zheng He]]. De Ming-Dynastie harr merkantilistisch Elementen. 1586 warr dat denn portugiessche Macau (Yüeh:Magau) ene Stadt. Zhu Yuanzhang, de Grünner vun de Ming-Dynastie weer een vun de twee Grünners vun chineessche Dynastien, de ut ene Buernfamilie weern. Dat normaale en Kaiser vun disse Dynastien to nennen, is Zhu, wiels dat de Familiennaam weer. De Vörnaam is in China blots de letzte unm nich de eerste Maam. Tamerlan weer en [[Törken|Törksch]]e Först un harr ene vun de gröttste Rieken, wat ter Tied vun de Ming-Dynastie weer. Noh de Ming-Dynastie geev dat de [[Qing-Dynastie]]. == Literatuur == * Timothy Brook: ''The Troubled Empire. China in the Yuan and Ming Dynasties.'' Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 2010, ISBN 978-0-674-04602-3. * Jonathan Clements: ''Coxinga and the Fall of the Ming Dynasty.'' Sutton Publishing, Stroud 2005, ISBN 0-7509-3270-8. * Jacques Gernet: ''Die chinesische Welt. Die Geschichte Chinas von den Anfängen bis zur Jetztzeit'' (= ''Suhrkamp-Taschenbuch.'' 1505). Suhrkamp, Frankfort an’n Main1997, ISBN 3-518-38005-2. * L. Carrington Goodrich, Chaoying Fang: ''Dictionary of Ming Biography, 1368–1644.'' Columbia University Press, New York 1976, ISBN 978-0-231-03833-1. * Ray Huang: ''1587. A Year of No Significance. The Ming Dynasty in Decline.'' Yale University Press, New Haven CT u. a. 1981, ISBN 0-300-02518-1. * Frederick W. Mote: ''Imperial China. 900–1800.'' Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 1999, ISBN 0-674-44515-5. * ''The Cambridge History of China.'' Band 7: Denis Twitchett, Frederick W. Mote (Ruutgever): ''The Ming Dynasty 1368–1644.'' Teil 1. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1988, ISBN 0-521-24332-7. * ''The Cambridge History of China.'' Band 8: Denis Twitchett (Ruutgever): ''The Ming Dynasty 1368–1644.'' Teil 2. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1998, ISBN 0-521-24333-5. == Weblenken == {{Commonscat|Ming Dynasty|Ming-Dynastie}} * [http://www.sino-liedtke.de/Chin__Geschichte/Ming_Dynastie/ming_dynastie.html Text över de Ming-Dynastie] * {{Internetquelle |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |titel=The Ming Dynasty at Minnesota State University |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100601173030/http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |archiv-datum=2010-06-01 |zugriff=2014-01-26 }} {{Webarchiv|url=http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |wayback=20100601173030 |text=The Ming Dynasty at Minnesota State University |archiv-bot=2026-06-25 13:36:33 InternetArchiveBot }} (engelsch) * [http://www.chinaonlinemuseum.com/painting-masters.php Notable Ming Dynasty Painters and Galleries at China Online Museum] (engelsch) * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/ming/hd_ming.htm Ming Dynasty art at the Metropolitan Museum of Art] (engelsch) * {{Internetquelle |url=http://china.chinaa2z.com/china/html/history%20and%20culture/2008/20081210/20081210154315150987/20081210161829952794.html |titel={{lang|en|Chinese History – Ming Dynasty}} |hrsg=ChinaA2Z.com |datum=2009-09-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110123044341/http://china.chinaa2z.com/china/html/history%20and%20culture/2008/20081210/20081210154315150987/20081210161829952794.html |archiv-datum=2011-01-23 |zugriff=2015-11-29 |sprache=en |kommentar=Originaalwebsteed nich meer online}} {{Normdaten|TYP=s|GND=4101004-8}} [[Kategorie:Adelsslecht]] [[Kategorie:China]] [[Kategorie:Staat]] [[Kategorie:Historie]] ff5mah7zwqfj6awyodcvwcr4vjevj6u 0 3639 1070401 1070082 2026-06-25T17:51:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070401 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|TEXT=För de Ümgangsspraak twischen Dialekt un Stannard kiek bi [[Regiolekt]]}} '''Regionaalspraak''' oder '''Streektaal'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.platt-wb.de/hoch-platt/?term=Regionalsprache |titel=''Regionalsprache'' |werk=Plattdeutsch-Hochdeutsches Wörterbuch für Ostfriesland |abruf=2024-11-15}}</ref> is een Begreep uut de [[Spraakpolitik]], de kene klare Definitschoon het. De Ünnerschhed to ene [[Minnerheidenspraak]] is ook nich klaar. Besünners in [[Europa]] betekent Regionaalspraak ene inheemsche Spraak, de in ene bestimmte Regioon snackt warrt. Se is meest ene [[Afstandsspraak|Afstands]]- oder [[Uutbuspraak]] un kene [[Natschonaalspraak]]. De [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta van de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] bruukt den Dubbelbegreep ''Regionaal- oder Minnerheidenspraken'' un geit so ene klare Definitschoon uut den Weg. In [[Düütschland]] gellt [[Plattdüütsch]] för ene Regionaalspraak, wieldes [[Neddersorbsche Spraak|Nedder]]- un [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsch]], [[Saterfreesche Spraak|Sater]]- un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] so as ook [[Romani|Romanes]] för Minnerheidenspraken gellen. De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. De engelsche Uutdruck ''regional language'' kann wedder ene Regionaalspraak oder ''regionale Spraak'' beteken. == Regionaalspraken in Politik un Recht == [[Bild:European_Charter_for_Regional_or_Minority_Languages_membership.svg|duum|Staten, de de Europääsche Charta för Regionaal- un Minnerheiden unnerschreven un ratifizeert hebbt:</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008000|Unnerschreven un ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00ff00|unnerschreven, nich ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFFF|nich unnerschreven}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|Keen Maat}}]] As enen juristschen un politschen Begreep is ene Regionaalspraak in Europa ene Spraak, de in de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|europääsche Charta för Regionaal- un Minerheidenspraken]] as Regionaalspraak gellen laten warrt. De Charta unnerscheed man nich klaar twischen Regionaalspraak un Minnerheidenspraak. Se bruukt den Begreep jümmers tohoop as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“.<ref name=":0">[[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S.8f.</ref> Na de Charta betekent Regionaal- oder Minnerheidenspraken alle de Spraken:<ref>{{Internetquelle |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=148 |titel=European Charter for Regional or Minority Language |abruf=2024-11-15 |sprache=en-GB}}</ref> # de ene Gruppe Börgerschen un Börgers van enen Staat, de lüttker is as de överige Inwonerschen un Inwoners in den Staat, siet lange Tied in enen bestimmten Gebeed binnen düssen Staat bruukt, # de verscheden van de Amtsspraak oder den Amtsspraken in den Staat sind un nich een Dialekt van ene Amtsspraak oder de Spraak van Towannerten sind. De Charta betekent also alle inheemschen Spraken, de in enen Staat kene Amtsspraak sind un keen [[Dialekt]] sind as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“. Spraken van Migranten un Towannerten sind keen Regionaal- oder Minnerheidenspraken na de Charta. In verscheden Staten bruukt de Poltik Minnerheiden- un Regionaalspraak unnerscheedlik oder maakt so as de Charta kenen Unnerscheed. In Düütschland gellt Noord- un Saterfreesch, Nedder- un Böversorbsch so as ook Romani as natschonale Minnerheiden un ere Spraken as Minnerheidenspraken. Plattdüütsch is man in Düütschland offitscheel ene Regionaalspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |titel=Nationales und internationales Minderheitenrecht |werk=www.bmi.bund.de |hrsg=Bundesministerium des Inneren und für Heimat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240221050721/https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |archiv-datum=2024-02-21 |abruf=2024-11-17 |sprache=de |zitat=''In Deutschland werden sechs Minderheitensprachen nach der Sprachencharta geschützt: Dänisch, Nordfriesisch, Saterfriesisch, Romanes, Niedersorbisch, Obersorbisch. Als eigenständige Sprache ebenfalls geschützt wird die Regionalsprache Niederdeutsch, die in acht der sechzehn deutschen Bundesländer gesprochen wird.''}}</ref> Anners doot dat Frankriek: Daar is allens, wat nich Stannardfranzöösch is ene Regionaalspraak ({{S|fr|''langue régionale''}}). So sind [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Basksche Spraak|Basksch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]] hier just so Regionaalspaken as de ''[[Langues d’oïl]]'', wat eer franzöösche Dialekte sind.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.culture.gouv.fr/Thematiques/langue-francaise-et-langues-de-france/Agir-pour-les-langues/Promouvoir-les-langues-de-France/Langues-regionales |titel=Langues régionales |abruf=2024-11-17 |sprache=fr-FR}}</ref> De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. == Regionaalspraken in de Spraakwetenschop == Besünners in de [[Sotscholinguistik]] sünd „Regionaalspraak“ un „Minnerheidenspraak“ veel bruukt Begrepen, man beide sind nich klaar defineert. Faken betekent beide sotosegggen dat lieke, so as ook in de ''Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheidenspraken.'' Ene Regionaalspraak is allgemeen ene Spraak, de kene Staats- oder Natschonaalspraak is. Dat is man ene so wiede Definitschoon, dat se meist nich to bruken is.''<ref name="Radatz 71">Hans-Ingo Radatz: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bamberg.de/fileadmin/ba4rm97/Publikationen/Radatz__forthcoming__Regionalsprachen.pdf |wayback=20220521232757 |text=''Regionalsprache und Minderheitensprache.'' |archiv-bot=2026-03-14 07:40:45 InternetArchiveBot }} In: Sandra Herling et al. (Hrsg.): ''Weltsprache Spanisch: Variation, Soziolinguistik und geographische Verbreitung des Spanischen. Handbuch für das Studium der Hispanistik'' (Romanische Sprachen und ihre Didaktik). 2013, S. 71f.</ref>'' Versöök enen Unnerscheed twischen Regionaal- un Minnerheidenspraken to maken un ene Defintschoon för „Regionaalspraak“ to finnen givt dat man: === Unnerscheed Regionaalspraak - Minnerheidenspraak na Wirrer === Na de Germanist [[Jan Wirrer]] sind Minnerheidenspraken sind Spraken, de [[Minnerheit|Minnerheidengruppen]] för ere egen autochthone Spraak anseen doot. De Minnerheid bekikt sik vergleken mit de Meerheid sülvst as [[Ethnie|ethnisch]] oder religiöös verscheden. Unwichtig is hier of de Minnerheid in enen bestimmten Territorium leevt (so as [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]] oder [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]]) oder över een wied Gebeed verstreut is (so as [[Jiddische Spraak|Jiddisch]] oder [[Romani]]).<ref name=":4" /> Anners is dat na Wirrer bi Regionaalspraken: Se hebbt jümmers een fast Spraakterritorium över dat se sik bestimmt. De Sprekerschen un Sprekers seet sik sülvenst as Deel van de Meerheid in de Regioon un verstaat sik nich as ene ethnische oder religiöse Minnerheid. Bispelen sind [[Plattdüütsch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]].<ref name=":4"> [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S. 8f. ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00006.html online]</ref> === Westeuropääsche Regionaalspraken (WERS) na Radatz === De Romanist [[Hans-Ingo Radatz]] unnerscheedt eerstmaal Minnerheidenspraken, de annerwegens Natschonaalspraak sind (so as [[Düütsche Spraak|Düütsch]] in [[Süüdtirool]] oder [[Törksche Spraak|Törksch]] in Düütschland) un statenlose Minnerheidenspraken (so as [[Walisische Spraak|Walisisch]] oder [[Basksche Spraak|Basksch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 100, 106</ref> Regionaalspraken sind na Radatz jümmers statenloos. Minnerheidenspraken mit enen hogen Graad [[Spraakuutbu]] kriegt, so as Radatz seggt, eer den Namen „Regionaalspraak“, ringer uutbuut Spraken warrt meest „Minnerheidenspraak“ oder „Dialekt“ heten.<ref name=":1" /> Regionaalspraken sind so statenlose starker uutbuut Minnerheidenspraken met de Tendenz to ene Kultuurspraak.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107.</ref> Se sind [[Afstandsspraak|Afstandsspraken]], hebbt ene Spraakgemeenschop, de eer as Spraak un nich as Dialekt bekiekt un den Stand as Spraak ook infoddern doot. So is na Radatz [[Frankprovenziaalsche Spraak|Frankprovenziaalsch]] , dat de Sprekers un Sprekerschen meist as Dialekt un nich as Spraak bekiekt, ene schiendialektaliseerte Afstandsspraak un kene Regionaalspraak.<ref name=":1">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107f.</ref> Regionaalspraken stellt sik stärker as ring uutbuut Minnerheidenspraken gegen Staats- un Natschonaalstaten mit enen politschen Machtanspröök un kriegt faken natschonalistsche Fiendschop af. Vergleken met Minnerheiden, de ene Staatspraak snackt, kriegt se keen Stütt van buten un mött de egen Spraak gegen Wedderstand sülvenst vööranbringen. Se mött jümmers an de Siede van de Staatsspraak bestaan. De Sprekerschen un Sprekers sind meist tweesprakig, wieldes buten de Regioon alleen de Staatsspraak gellen laten warrt.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 109f.</ref> De Regionaalspraken in West- un [[Middeleuropa]] süüt Radatz as enen Typ an: de westeuropääschen Regionaalspraken, kort WERS.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 115.</ref> Se stünnen unner den Inflood van de [[Latiensche Spraak|latiensche]] Karkenspraak, de över allen Volksspraken stund un se hebbt de Ideen uut’n [[Humansismus]] un de [[Reformatschoon]] metkregen. In de fröhe [[Neetied]] un later in de [[Opklärung]] begunn de ''Subtitutschoonsphaas.'' Mit den [[Bookdruck]] wurrn de regionalen Schrievspraken vereenheidlikt un de Vöörlöpers för de lätern Staatsspraken hebbt regionale Spraken, de nu för troüggbleven güllen, bikant schoven.<ref name=":2">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 114 - 119.</ref><ref name=":3">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 122f.</ref> De ''Rekuperatschoonsphaas'' eerst mit de [[industrielle Revolutschoon]] un de [[Romantik]], as sik de Blick wannel un dat inheemsche un regionale wedder wat gull.<ref name=":2" /> De Regionaalspraken füngen meest wedder van frischen an un hebbt ene niege Schrievspraak up Grundlage van de Staatsspraak uutfunnen, een Stannard is ranwassen un Spraakorganisatschonen grünnen sik, de sik för de Spraak insetten doot.<ref name=":3" /> Westeuropääsche Regionaalspraken sind so daar inheemsch, wo dat Latiensche bet in’t [[Middelöller]] Schrievspraak was. Se sind nernstwo Natschonaalspraken un staat in Konkurrenz to Natschonaalspraken. Se föddert den Stand as Spraak in un de Spraakgemeenschop steet tomindst grotendeels för enen Spraakstannard un Spraakuutbu in.<ref name=":2" /> Radatz ünnerscheedt noch twee Typen: De primären Regionaalspraken weren de längste Tied spraken Spraken un sünd nich vöör de[[Reformatschoon]] daalschreven worrn (so as: [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], [[Sardsche Spraak|Sardsch]], [[Furlaansche Spraak|Furlaansch]]). De sekundären Regionaalspraken weren in’n Middölller un de froe Nietied schreven Spraken op den lieken Rang as later Staatsspraken, de denn verdrängt hebbt (so as: [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Irisch Spraak|Irsch]] oder [[Walisische Spraak|Walisisch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 119f.</ref> === Streektaal === De nedderländsche Begreep {{Lang|nl|''streektaal''}} meent oorsprünglik dat lieke as Dialekt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/streektaal |titel=streektaal |werk=van Dale |abruf=2024-11-18 |sprache=nl}}</ref> Sinds dat Nedderland de Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken unnertekent het, sind de Begrepen meer un meer verscheden Wege gaan un betekent nu faken enen Dialekt oder Spraakvarieeet, de offitscheel as Spraak gellen laten warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |titel=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |werk=Meertens Instituut |abruf=2024-11-18 |sprache=nl }} {{Webarchiv|url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |wayback=20241226184636 |text=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |archiv-bot=2026-06-25 17:51:00 InternetArchiveBot }}</ref> Streektaal is een neutralen Öberbegreep för Spraakvairtäten mit enen gemeensame Spraakidentieet, de in enen Gebeed de grote Deel van de Minschen snackt.<ref>C. Hoppenbrouwers: H''et regiolect van dialect tot Algemeen Nederlands''. Coutinho: Muiderberg 1990. S. 79.</ref> De Linguistsche Renée van Bezooijen defineert een ''streektaal'' för de Situatschoon in de Nedderlannen synchroon: Een Streektaal is ene upstunds düüdlike spraalike Eenheid, de sik van anner Streektalen un de Standardspraak unnerscheed. Anner Faktoren sind Spraakidentiteet un minner Spraakgebeed.Se unnerscheed minner twischen Umgangspraak as sproekn Sprake un Kultuur- oder Uutbuspraak.<ref>Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?'' S. 173.</ref> === Choralekt === [[Conrad Brann]] bruukt mit Blick up de Spraaksituatschoon in [[Indien]] den Begreep „Choralekt“, de uut {{S|grc|χώρα|chóra}} ‘Gegend, Rebeed, Regioon’ un {{Lang|grc|-λεκτος|-lektos}} vun {{Lang|grc|λέγω|légō}} ‘ik spreke’ tohoopsett is, also de Etymologie na dat glieke as Regionaalspraak bedüden kann. Brann ünnerscheed Choralekte, wat Spraken up regionalen Rang sind vun Chtonolekten, wat Volksspraken up de unnerst Rang sind, Demolekte, wat Spraken sind de över ene Regioon henweg oder in enen Staat vele Minschenn küürt un verstaat un upletzet Politolekte, wat Staatsspraken, de vun de Regren bruukt warrt.<ref>Brann, C.M.B. 1994. "The National Language Question: Concepts and Terminology." ''Logos'' [University of Namibia, Windhoek] Vol 14: 125–134</ref> === Regionaalspraak as Afstandspraak === [[Tapani Salminen]] bruukt den Begreep ''Regionaalspraak'' för Spraken, de sik vun de domaninante Spraak in de Gegend ünnerscheedt, avers togliek ook so wied liek kaamt, dat se in [[Disglossie]] mit de dominante Spraak staan köönt. Se finnt sik na Salminen besünners in de grötter europääschen Staten, so as Düütschland, Frankriek oder Italien un warrt meist minnachtig as Dialekt van de Staatsspraak bekeken.<ref>Tapani Salminen: ''Endangered Languages in Europe.'' In: Matthias Brenzinger (Ruutgever): ''Language diversity endangered'', S. 205–232. Berlin & Boston: De Gruyter Mouton.</ref> Saliminen siene Defintschoon steit so neeg bi [[Heinz Kloss]] siene [[Afstandsspraak un Uutbuspraak|Afstandsspraak]]. == Plattdüütsch as Regionaalspraak == Bi de Diskusschoon ümme dat plattdüütsche sienen juristschen Status as Regionaalspraak na de europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken gung dat besunners ümme de Frage of Plattdüütsch een düütschen oder nedderländschen Dialekt oder ene egen Spraak is, also de ole Fraag ümme den Sprakestatus. De Argumente för Plattdüütsch den juristschen Begreep „Regionaalspraak“ to bruken weren de middelsassische Schrievspraak in de Hansetied, de Afstand in de Spraakstruktuur twischen Hoog- un Plattdüütsch un de Plattdüütschen eer Sicht de egen Varieteet „Spraak“ to heten.<ref>[[Reinhard Goltz]], [[Andrea Kleene]]: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina: ''Handbuch der Sprachminderheiten in Deutschland.'' Narr Francke Attempo: Tübingen 2020, S. 179.</ref> Plattdüütsch is ene Regionaalspraak na Wirrer, denn de Plattdüütschen seet sik nich as ethnische oder religiöse Minnerheid. Plattdüütsch eht een fast Spraakterritoirum un Sprekerschen un Sprekers unnerscheed sik van de Meerheid in Düütschland un Nedderland alleen de Spraak na. Na Radatz is dat Plattdüütsche ene sekundäre westeuropääsche Regionaalspraak, denn in de froe Neetied is de Schrievspraak, de Uutgliektendenzen wees, van de neehoogdüütsche Schrievspraak wegdrängt worrn. Plattdüütsch is ene statenloos, inso wied een Plattdüütsch nich as düütsche Spraak verstaan well un ene Afstandsspraak. Man ook een Schiendialekt na Heinz Kloss. De Spraakwillen is vergleken swack uutpräägt, nich alle Plattdüütschen seet de egen varieteet as Spraak an un de Tendenz to ene Kultuurspraak is nich wied uutbuut, enen schreven Stannard oder een överegionaal Bewusstsien för de Spraak is swack. Ook de Willen egen Spraakrechten intofoddern is swack. So is dat Plattdüütsche na Systematik van Radatz twischen scheindialkaiseerte Afstdnsspraak un is up den Weg na Regionaalspraak as statenlose Kultuurspraak noch wied gaan. == Literatuur == * Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?,'' In: ''Taal & Tongval'' 53 (2001), S. 154-174. ([https://web.archive.org/web/20241126235119/https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/132273/132273.pdf online]) * Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' In: Sandra Herling, Carolin Patzelt (Ruutgevers): ''Sprachkontakt, Sprachausbau und Verschriftungsproblematik, Aspekte der Normalisierung von Regionalsprachen in der Romania.'' Meidenbauer: München 2012 (S.97-128). * [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' Westdeutscher Verlag: Wiesbaden 2000 ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00001.html online]) == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Spraak]] [[Kategorie:Spraakpolitik]] 5dykz4gt02f6iqme1mg6khlkwu23w1h 0 3894 1070478 1059398 2026-06-25T23:08:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070478 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD |NAAM = Wittmund |NAAM_INHEEMSCH = Wittmund |SITT = Wittmund |STAAT = Düütschland |LIGGT_IN = '''[[Landkreis]]''': [[Landkreis Wittmund|Wittmund]]<br/> '''[[Bundsland]]''': [[Neddersassen]] |WAPEN = DEU Wittmund COA.svg |FLAGG = |MOTTO = |KOORT = Wittmund in WTM.svg |KOORT2 = |FLACH = 210.16 |HÖÖCHD = 4 |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = 53.574858 |KOOR_OW = 7.780928 |INWAHNERS = 20.773 |INWAHNERS_TIET = 31. Dez. 2022 |POSTLEETTALL = 26409 |VÖRWAHL = 04462, 04464, 04466, 04467, 04973 |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = www.wittmund.de |ÖÖRD = 14 Öörd |GEMEENSLÖTEL = 03 4 62 019 }} '''Wittmund''' is en Stadt in’Noordwesten vun [[Neddersassen]] un [[Kreisstadt]] vun den glieknnaamigen [[Oostfreesland|oostfreeschen]] [[Landkreis Wittmund|Landkreis]]. Vun de Flach her is se de gröttste Stadt in Oostfreesland, vun de Inwahnertall her liggt se achter [[Emden]], [[Auerk]], [[Leer]] un [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]] an fieft Stäe. De Stadt is man blots dünn besiedelt. In de [[Ruumordnung]] vun dat Land Neddersassen wurrd Wittmund as [[Middelzentrum]] führt. Historsch hört den Grootdeel vun dat Wittmund Stadtrebeet to dat [[Harlingerland]], dat endgültig eerst 1600 dör den [[Berumer Vergliek]] to de [[Grafschap Oostfreesland]] keem. Siet 1885 is Wittmund Seet vun den glieknaamigen Landkreis. Bit to de Gebietsreform 1972 weer de Kreisstadt en Binnenlandgemeend. Nahdem umfangriek anner Oortschapen in de Gemeend mit upnommen wurrn - dorünner Oortschapen, de siet dat 16. Johrhunnert plaanmatig de [[Harlebucht]] afrungen wurrn weern, as etwa de Küstenoort [[Clienensiel]] - bildt de [[Noordsee]] de Noordgrenz vun de Stadt. Clienensiel führt siet 1983 de offiziell Beteken „Staatlich anerkanntes Nordseebad“. De Stadt is in düütlich Maat vun den Tourismus präägt, wobi neben den Küstenbadeoort in de vergangen Jahrteihnten ok dat Binnenland en gröttere Rull innehmen dee. Vun en mehrere Hunnert Mitarbeiter tellen Wark vun den Fensterherstellers [[Rehau (Ünnernehmen)|Rehau]] afsehn, hett Wittmund man blots wenig Industrie. Landwertschap speelt alleen all upgrund vun den överragenden Andeel an Flach (etwa 81,5 %) en groot Rull. Wittmund is todem Behördenstadt un Garnison för dat [[Jagdgeschwader 71]] mit den [[Ehrennaam]] ''[[Manfred von Richthofen|Richthofen]]'', en vun de veer Traditschoonsgeschwader vun de Luftwaffe. Völ Wittmunder sünd aber Utpendler, wobi de dicht bi liggend Städer [[Willemshaven]] un [[Auerk]] en bedüüdend Rull spelen. In Wittmund gifft dat tallriek Hüüs ut mehreren Johrhunnerten, dorünner ok eenig bedüüdend Karken. De Pellmöhlen vun 1741 is de öldste noch vull funktschoneerend [[Holländerwindmöhlen|Galerieholländer]] in Noordwestdüütschland. To de bekanntest Persönlichkeiten, de in Wittmund boren wurrn, tellen de Sportmediziner [[Hans-Wilhelm Müller-Wohlfahrt]], Mannschapsdokter vun de düütsch Football-Natschonalmannschap, un de Waterbauingenieur [[Ludwig Franzius]], de as Bremer Böverbaudirekter de ''[[Weserkorrektschoon]]'' plaant ut utführt hett, as ok den Utbau vun de bremersch Habens af 1887 inleiten dee. == Geographie == === Laag un Utdehnen === [[Bild:Wittmund Harle 2009.JPG|miniatur|De [[Harle (Stroom)|Harle]] bi Wittmund]] Wittmund liggt tüschen [[Auerk]] un [[Jever]] in’ Noordoosten vun [[Oostfreesland]]. Vun den [[Stadtkarn]] bit to de Küste sünd dat rund 15 Kilometer. Vun de Flach her hörrt Wittmund mit 210,13 Quadratkilometern to de teihn gröttsten Städer in Neddersassen un för Gesamtdüütschland liggt se up Platz 82. Sietdem mehrere Öörd in de Ümgegend bi de [[Gemeenreform in Neddersassen|Kommunalreform]] to de Gemeend kommen sünd, is Wittmund vun de Flach her de gröttste Stadt vun Oostfreesland. Nah Noorden hen stött de Wittmund Stadtgrenz mit den Stadtdeel [[Clienensiel]] direkt an de Noordseeküst. Mit hör rund 20.000 Inwahners, de sück up good 210 Quadratkilometer verdeelen, is Wittmund man blots düchtig dünn besiedelt. En Inwahnerdich vun 99 pro Quadratkilometer stajht alleen binnerhalv vun Oostfreesland Verglieksweerte vun 488 (Emden), 460 (Leer), 241 (Nörden (Oostfreesland)|Nörden) un 206 (Auerk) gegenöver. Vun den Schippsanleger [[Harlesiel]] verkehrt de Fähr to de Noordseeinsel [[Wangeroog]]. Wittmund liggt an de [[Harle (Stroom)|Harle]], en Stroom, de sien Born in dat Wittmunder Stadtrebeet hett un dor ok münnen deiht. De Stadt wurrd in de Ruumordnung vun dat Land Neddersassen as [[Middelzentrum]] führt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.nds-voris.de/jportal/?quelle=jlink&query=RaumOPrV%2BND&psml=bsvorisprod.psml&max=true&aiz=true |wayback=20111225063110 |text=Verordnung über das Landesraumordnungsprogramm |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }} up www.nds-voris.de</ref> === Geologie === Dat Wittmunder Stadtrebeet is vun de dree Landschapsformen [[Masch]], [[Geest]] un [[Moor]] vun dat oostfreesch Fastland präägt. De Hööftandeel entfallt up de Masch un sünners up de Jungmasch, vör allen in de Rebeeden vun de Stadt, de in de Loop vun de Johrhunnerten Stück um Stück de ehmalg [[Harlebucht]] afrungen wurrn. De Geestandeelen sünd düütlich minner, Moorrebeeden sünd blots in en lütt Deel vun dat süüdlich Stadtrebeet to finnen. Dat böverflachig Stadtrebeet is eerdhistorsch also vun dat [[Pleistozän]] (Geest) as ok vun dat [[Holozän]] (Masch un Moor) präägt. De Stadtkarn vun Wittmund liggt up de [[Geest]] an’ süüdwestlichen Rand vun de fröhere Harlebucht. Dat hannelt sück dorbi um Sand un Kies ut Schmültwateraflagern ut dat Drenthe-Stadium vun de [[Saale-Komplex|Saale-Kolttiet]].<ref>En detailleert Koort kann man up de Sieden [http://nibis.lbeg.de/cardomap3/# vun dat Neddersassisch Landsamt för Bargbau, Energie un Geologie finnen], afroopen an’ 8. Oktober 2011</ref> Süüdlich dorvan sluuten sück tonige, sandige un kiesige Eer ut dat sülvig eerdhistorsch Stadium an, meest as Geschiebelehm un -mergel. In’ butersten Süüden bi Leerhaaf sünd Sande un Floogsande ut de der Weichsel-Kolttiet to finnen, de oldste Schichten up dat Wittmunder Stadtrebeet. Se sünd Deel vun den sück vun Süüdoost nah Noordwest etwa vun Ollnborg bit [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]] erstreckend ollnborgisch-oostfreesch Geestrügg. In’ Westen vun dat Stadtrebeet sünd Beckenaflagerungen ut [[Lauenburger Ton]] ut de [[Elster-Kolttiet]] to finnen. Dicht bi Aardörp gifft dat ok Neddermoorböden. An den Rand vun de fröhere Harlebucht befind sück en tonige [[Schluff]] ut Brackwateraflagerungen, bispeelswies um den Stadtdeel Funnix herum. De ehmalge Harlebucht sülvst besteiht ut [[Watt (Küst)|Wattaflagerungen]] ut Fiensand, Schluff un Ton. Dejenig Stadtdeelen, de nah un nah de Harlebucht afrungen wurrn, liggen ahn Utnahm up dissen Ünnergrund, as etwa Clienensiel un de unmittelbor süüdlich liggen [[Koog|Groden]], de innerhalv vun Oostfreesland ahn Utnahm in dat fröhere Harlingerland so nömmt wurrn, in dat övrige Oostfreesland snackt man stattdessen vun Poldern. === Flachgebruuk === {| class="wikitable float-right" |+ Flachgebruuk 2011 |- class="hintergrundfarbe6" ! Gebruuk ! Flach in [[Hektar|ha]] |- | '''Gebäude- un Freeflach''' | align="right" | '''1.315''' |- | dorvan Wahnflach | align="right" | 757 |- | dorvan Gewarf- un Industrieflach | align="right" | 97 |- | '''Bedrievsflach''' | align="right" | '''61''' |- | dorvan Afbauflachen | align="right" | 46 |- | '''Verhalensflach''' | align="right" | '''76''' |- | dorvan Gröönanlaag | align="right" | 26 |- | '''Verkehrsflach''' | align="right" | '''818''' |- | dorvan Straat, Weg, Platz | align="right" | 794 |- | '''Landwertschapsflach''' | align="right" | '''17.119''' |- | '''Waterflach''' | align="right" | '''399''' |- | '''Waldflach''' | align="right" | '''937''' |- | '''Flachen mit anner Gebruuk''' | align="right" | '''286''' |- | dorvan Karkhööf | align="right" | 8 |- | dorvan Unland | align="right" | 23 |- class="hintergrundfarbe8" | '''''Gesamtflach''''' | align="right" | '''''21.012''''' |} De Flachgebruukstabell<ref name="Flaechennutzung">Born: [http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/ Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen], afroopen an' 9. Oktober 2011</ref> maakt den enorm hoogen Andeel vun de Landwertschapsflachen an de Gesamtflach vun Wittmund düütlich. Mit knapp 81,5 Perzent överdraapt Wittmund noch den oostfreeschen Dörsnitt vun rund 75 Perzent<ref>Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland''. Isensee Verlag, Oldenburg 1998, ISBN 3-89598-534-1, S. 115</ref>, de wedderum all düütlich över den bundsrepublikaanschen Dörsnitt vun 52 Perzent liggt. Mit etwa 4,5&nbsp;Perzent Waldandeel liggt Wittmund över den oostfreeschen Dörsnitt vun 2,6 Perzent. Allerdings is Oostfreesland in’düütschlandwieten Vergliek extrem ünnerdörsnittlich De Forste in dat Stadrebeet konzentreeren sück in’Westen un Süüden, de Noorden hengegen is völlig waldfree, Bööm gifft dat dor blots as Windfang dicht bin Buernhööf. In’Süüden vun Wittmund ründ um dat Stadtdeel Leerhaaf sünd [[Wallheech]]en to finnen. De Waterflachen bestaht ut eenig Baggerseen in den Beriek vun Aardörp/Collrung in’butersten Süüdwesten vun dat Stadtrebeet as ok ut de Harle un tallriek waterafführend Schlööt. === Nahbargemeenden === In’Noordwesten grenzt Wittmund an de Gemeenden [[Dunum]], [[Steesdörü]], [[Weerm]] un [[Neeharlingersiel]] (all [[Samtgemeend Esens]] in’[[Landkreis Wittmund]]), in’Noordoosten an de Gemeend [[Wangerland]] un in’Oosten an de Stadt [[Jever]] (beid [[Landkreis Friesland]]), in’Süüden an de Gemeend [[Freebörg (Oostfreesland)|Freebörg]] (Landkreis Wittmund) un in’Westen an de Stadt [[Auerk]] ([[Landkreis Auerk]]). Dormit is Wittmund de mittlere vun de dree an'nanner grenzend Kreisstäder Auerk, Wittmund un Jever. === Stadtgleederung === De Kreisstadt Wittmund deelt sück in folgend 14 Stadtdeelen<ref>wittmund.de: {{Webarchiv|url=http://www.wittmund.de/Politik/Ortsvorsteher/tabid/90/language/de-DE/Default.aspx |wayback=20120111112124 |text=''Übersicht der Ortsvorsteher'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, insehn an' 28. Dezember 2011.</ref> up: {| | width="200" valign="top" | * [[Aardörp]] * [[Asel (Wittmund)|Asel]] * [[Beerm]] * [[Blersum]] * [[Burhaaf]] | width="200" valign="top" | * [[Buttfoor]] * [[Clienensiel]] * [[Eggeln]] * [[Funnix]] * [[Hovel]] | width="200" valign="top" | * [[Leerhaaf]] * [[Uttel]] * [[Willen (Wittmund)|Willen]] * Wittmund (Karnstadt) |} Neben disse Stadtdeelen gifft dat en groot Tall vun wieder Oortschapen un Wahnplatzen, de to de Gemarkungen vun disse Stadtdeelen hörrn. Dorbi hannelt sück dat faken um Oortschapen vun blots wenig Dutzend oder deelwies weniger as en Dutzend Hüüs. Hör oorsprünglichen Namen sünd aber bi de Inwahner immer noch präsent un wurrd as Herkunftsbeteken bruukt.<ref>Bispelen dorför finnen sück in dat (Sport-)Vereensleven, etwa bi den [http://gdc-rispelerhelmt.de/pages/der-verein/wie-alles-begann.php Dart-Club Rispelerhelmt] (Stadtdeel Hovel), bi den {{Webarchiv|url=http://www.kbv-mueggenkrug.de/html/verein.html |wayback=20050907160422 |text=Boßelvereen Müggenkrog |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }} (Stadtdeel Hovel) oder bi den {{Webarchiv|url=http://www.kbv-altfunnixsiel.de/ |wayback=20140102212617 |text=Boßelvereen Oltfunnixsiel |archiv-bot=2026-06-25 23:08:15 InternetArchiveBot }} (Stadtdeel Funnix).</ref> === Klima === Wittmund liggt in de gemäßigt Klimazoon. Dat Stadtrebeet steiht in den direkten Infloot vun de [[Noordsee]]. Wiel de Temperaturverhältnisse in Oostfreesland insgesamt stark un mit gröttere Küstennähe tonehmend beinfloot sünd<ref>Eberhard Rack: ''Kleine Landeskunde Ostfriesland'', Isensee Verlag, Oldenburg 1998, S.&nbsp;30</ref>, ünnerscheeden sück de Klimaverhältnisse in de Stadt Wittmund, de sück över mehr as 20 Kilometer in Noord-Süüd-Richt erstreckt un vun de Noordseeküst bit hen to de Leegmoorrebeeden in dat zentralere Oostfreesland reckt. In’Sömmer sünd de Dag[[temperatur]]en insgesamt deeper, in’[[Winter]] faken höhger as in dat wiedere Binnenland. Dat [[Klima]] is vun de mitddleuropäisch [[Westwindzoon]] präägt. Nah de Klimaklassifikatschoon vun [[Wladimir Peter Köppen|Köppen]] liggt Wittmund in de Indeelen ''Cfb'', dat hett, dat de Klimazoon ''C'' en [[Warmgemäßigt Klima|Warm-Gemäßigt Regenklima]] upwiest, bi dat de koldste Maand en Middeltemperatur tüschen 18&nbsp;°C un −3&nbsp;°C utwiest un de warmste Maand en Temperatur över 10&nbsp;°C. De jährlich Nedderschlagssumm bi den Klimatyp ''Cf'': [[Humides Klima|Fuchtig-Gemäßigt Klima]] bedüüt, dat all Maanden fuchtig sünd un de drögste Maand mindst 60 Millimeter Nedderschlagsmenge upwiest. De Klimauntertyp ''b'' (warm [[Sömmer]]) wiest, dat all Maanden ünner 22&nbsp;°C liggen, dat aber noch mindst veer Maanden gifft, de warmer as 10&nbsp;°C sünd. De dörsnittlich Johrestemperatur in Wittmund bedrocht 6 bzw. 11,8&nbsp;°C. De warmsten Maanden sünd Juli un August mit dörsnittlich 20&nbsp;°C un de koldsten Januar un Februar mit –1&nbsp;°C in’Middel. De meester Nedderslag fall in November mit dörsnittlich 86,8 Millimeter, an’wenigsten in’Februer mit dörsnittlich 44 Millimeter. De Gesamtnedderslagsmenge över dat Johr liggt bi 814 Millimeter, wat ok meest nipp un nau de düütsch Dörsnittswert is. === Schuulrebeeden === De Küst vörlagert sünd de Eilannen [[Spiekeroog]] un [[Wangeroog]]. Tüschen de Küstenlien un de Insels liggt dat [[Wattenmeer]], dat as [[Natschonalpark Neddersassisch Wattenmeer]] ünner Natuurschuul steiht un in’Juni 2009 gemeensam mit den sleswig-holsteenschen un den nedderlannschen Deel vun dat Wattenmeer vun de [[UNESCO]] to'n [[UNESCO-Weltarv|Weltnatuurarv]] verklort wurr.<ref>[http://www.nationalpark-wattenmeer.niedersachsen.de/master/C56191270_N56190322_L20_D0_I5912119.html Natschonalpark Nds. Wattenmeer up niedersachsen.de] {{Webarchiv|url=http://www.nationalpark-wattenmeer.niedersachsen.de/master/C56191270_N56190322_L20_D0_I5912119.html |wayback=20090630130019 |text=Natschonalpark Nds. Wattenmeer up niedersachsen.de |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Natuurschuulrebeet [[Hohehahn]] liggt in’[[Wittmunder Wald]] direkt nördlich vun de Bundsstraat [[B 210]] un umfaat 8,5 Hektar. Dat steiht siet 1978 ünner Natuurschuul.<ref>[http://www.nlwkn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=8062&article_id=41437&_psmand=26 Naturschutzgebiet Hohehahn], afroopen an' 31. Juli 2011</ref> En ganz lütten Deel vun dat 1549 Hektar groot Landschapsschuulrebeet Benser Deep (1980 ünner Schuul stellt) liggt in’butersten Westen vun dat Wittmunder Stadtrebeet, de Rest aber in de Samtgemeend Esens. Een Blootböökenboom in Leerhaaf un een Eekenboom noordwestlich vun de Stadtdeel staht all siet 1939 ünner Schuul. Se sünd as Natuurdenkmal utwiest. En Feldgehölz bi Aardörp (Landschapsschuulrebeet) mit en Grött vun 3,1 Hektar is siet 1941 schuult.<ref>De Angaven könnt up en interaktiv Koort ünner {{Webarchiv|url=http://www.umweltkarten.niedersachsen.de/Gebiete/ |wayback=20120203023334 |text=www.umweltkarten.niedersachsen.de |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }} ankeeken wurrn.</ref> == Historie == === Oor- un Fröhgeschichte === [[Bild:Hügelgräber bei Rispel.jpg|miniatur|Hügelgräver bi Rispel 2008]] De Geest rund um den Wittmunder Stadtkarn as ok in’Süüden vun dat Stadtrebeet tellt to de fröheste Siedlungsrüüms in Oostfreesland. Funde vun de öldste [[Füersteen]]-Artefakten wurrn up de Oldsteentiet dateert.<ref>Rolf Bärenfänger: ''Führer zu archäologischen Denkmälern in Deutschland'', Bd. 35 Ostfriesland, Stuttgart 1999, ISBN 3-8062-1415-8, S. 151</ref> Ut de Tiet vun de jungsteentietlich [[Trichterbeekerkultur]] wurrn in den Beriek vun dat Stadtdeel Leerhaaf völ Artefakte opdeckt. As bedüüden Fund ut disse Periood gellt de [[Deepsteekkeramik|deepsteekverzierte]] Napf ut Rispel, de de jungsteentietlich [[Trichterbeekerkultur]] toordnet wurr. Upgrund vun wiederen Lüttfunde wurrd in Rispel en jungsteentietlich Siedlung vermoot.<ref>Karl-Heinz de Wall (Ortschronisten der [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Leerhafe.pdf ''Leerhafe''], S. 1 (PDF-Datei; 77,1 kB), afroopen an' 19. Oktober 2011</ref> In’Beriek vun den Knyphuuser Wald rund 7,5 Kilometer süüdlich vun Wittmund befinnen sück de [[Hügelgräver bi Rispel]]. Vun de oorprünglich etwa 100 Graffhügels, de ut de [[Bronzetiet]] stammen, sünd de meesten um 1900 rüm plattmakt wurrn. Dree bleeven an de Straat vun Rispel nah [[Reepsholt]] erhollen.<ref>Wolfgang Schwarz: ''Grabhügel in Rispel, Gemarkung [[Leerhafe]].'' In: Ostfriesland. Führer zu archäologischen Denkmälern in Deutschland 35, Stuttgart 1999, S. 150-152.</ref> De Süüden vun dat Stadtrebeet tüschen de Stadtdeelen Leerhaaf un Aardörp weer all in de Bronzetiet Krüüzpunkt vun Weeg tüschen den Ollnborger Ruum un de Küst mit de Vörgänger vun den middelöllerichen [[Freesch Heerweg|Freeschen Heerweg]]. Ut den Ruum Freebörg kommend, verleep de Weg tonächst in noordwestlich Richt, bi Leerhafe/Rispel twieg en anner in Richt Noordoosten af. En wiederer Weg führ in Richt Noordwesten un deel sück dicht bi Aardörp in Weeg to de hüüdig Stadtkarns vun Wittmund un Auerk mit Aftwieg in Richt [[Esens]]. Upgrund vun Ünnersöken in de 1950er-Johren wurr dit Weegnett anhand vun Hügelgräver un anner Funden rekonstrueert.<ref>Harm Wiemann/Johannes Engelmann: ''Alte Wege und Straßen in Ostfriesland''. Selbstverlag der Deichacht Krummhörn, Pewsum 1974 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches'', Bd.&nbsp;8), ahn ISBN, S.&nbsp;96 ff.</ref> Siedlungsreste up en [[Warft (Bowark)|Warft]] dicht bi [[Buttfoor]] sünd mögelkerwies de [[Röömsch Kaiserriek|Röömsch Kaisertiet]] totoordnen, en genauere Ünnersöken steiht aber noch ut.<ref>Manfred Wittor, Paul Weßels (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Buttforde.pdf ''Buttforde''], S. 1, afroopen an' 18. Dezember 2011.</ref> === Middelöller === Ut de Völkerwannernstiet wurr in den Wittmunder Ruum blots en Siedlungsplatz bi Burhaaf ünnersöcht. He wurrd um 400 n. Chr. oder fröher dateert.<ref>Archäologischer Dienst der Ostfriesischen Landschaft: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/index.php?id=21 ''Fund bei Burhafe''], afroopen an' 18. Dezember 2011.</ref> In’5. Johrhunnert keem dat to en starken Rückgang vun de Besiedlung. Oorsak dorför kunn de Anstieg vun den Meeresspegel un de dordör bedingt Överflooten vun de Masch un de Vernässung vun de Geest ween hemm. De Rückgang vun de Bevölkerung maakt sück ahn Utnahm in fehlen archäologischen Funden för dat 5. un 6. Johrhunnert bemarkbor.<ref>Wolfgang Schwarz: ''Ur- und Frühgeschichte'', in: Karl-Ernst Behre, Hajo van Lengen: ''Ostfriesland. Geschichte und Gestalt einer Kulturlandschaft'', Auerk 1995, ISBN 3-925365-85-0, S. 72.</ref> Nah dissem Siedlungsrückgang, de mit de Dünkirchen II-[[Transgression (Geologie)|Transgression]] verklort wurrd, folg af dat 7. oder 8. Johrhunnert nochmals en starkere Besiedlung. All för dat 9. Johrhunnert wurrd en Holtkark in den Wittmunder Stadtkarn vermoot.<ref>Johann Onnen: ''Wittmund im Laufe der Jahrhunderte'', Verlag Mettcker und Söhne, Jever 1969, ahn ISBN, S. 201.</ref> Archäologisch Bewiesen staht dorto aber noch ut. In de Traditiones Fuldensis vun dat Kloster Fulda wurrd en ''Witmuntheim in Friesland'' as den Abt Hadamar (927-956) zinsplichtig nömmt. Of sück dat dorbi um dat hüüdig Wittmund hanneln deiht, is noch nich kloor, tominst eenig Schrievers vermooden dat in [[Westfreesland]].<ref>Almuth Salomon: ''Geschichte des Harlingerlandes bis 1600'' (Abhandlungen und Vorträge zur Geschichte Ostfrieslands, Band 41), Verlag Ostfriesische Landschaft, Auerk 1965, ahn ISBN, S. 19 ff.</ref> to de oldsten Oortschapen in dat Stadrebeet hörrt Aardörp, dat all siet dat 9./10. Johrhunnert nahwiest is.<ref>Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Ardorf.pdf ''Ardorf, Stadt Wittmund, Landkreis Wittmund''], S. 1, afroopen an' 9. Januar 2012.</ref> An’27. September 1124 wurr Eggeln eerstmals oordkundlich erwähnt. Paapst [[Calixt II.]] hett den Oort to dat [[Klooster Raastäe]] toordnet. Asel wurr eerstmals 1150 in en Oorkunn vun dat Kloster Fuulda nömmt.<ref>Wilfried Janßen (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Asel.pdf ''Asel''], S. 1, afroopen an' 18. Dezember 2011.</ref> Um 1200 weer Wittmund de zentraal Oort vun de freesche Landgemeend Wangerland. Vun hör un vun de westlich liggen Go Norditi hett s+ück dat Harlingerland afspalt, to dat Wittmund un de Dörper ümto mit Utnahm vun Aardörp, Hovel un Leerhaaf siet dat laat [[Middelöller]] hörrn deen. To en eersten Hööchpunkt in den Karkenbau in dat Wittmunder Rebeet keem dat in dat 14. Johrhunnert, as mehrere Steenkarken entstunnen. De hüüdig Stadtdeelen Blersum, Buttfoor, Burhaaf, Beerm un Funnix wurrn 1420 eerstmals oorkunlich in dat Stader Copiar nömmt. [[Bild:Harlebucht Plan.jpg|miniatur|Lage vun Wittmund to de [[Harlebucht]]]] 1362 hett de [[Tweete Marcellusfloot]] de old Seedieklien dörbraken un de deep in dat Achterland recken [[Harlebucht]] formt, de mit mehrere Utlöpers bit an de Geeststandöörd Esens, Wittmund, Burhaaf recken dee. De Dörper [[Eggeln]] un [[Asel (Wittmund)|Asel]] wurrn dordör tietwies to Eilannen. De Utlöper vun de Harlebucht sünd in dat 15. Johrhunnert weer verland un af 1545 wurrn de Nebenbuchten un de Hööftbucht systematisch indiekt, bit 1895 de hüüdig Küstenlien bi Harlesiel reckt wurr. Dör dat Indieken entstunnen nee [[Siel]]e, um de indiekt [[Koog|Groden]] to entwässern, an de sück meest upgrund vun de verkehrsgünstig Laag Sielöörd billen deen. Bi wiedere Indieken wurrn disse Sielöörd to Binnenstandörd.<ref>[http://www.nordwestreisemagazin.de/harlebucht/index.htm Harlebucht und Goldene Linie], afroopen an' 15. August 2011</ref> Siet etwa Midden van dat 14. Johrhunnert speel de [[Oostfreesch Hööftlinge|Hööftlingsfamilie]] Kankena en domineeren Rull in Wittmund. Oorsprünglich stammen de Kankenas ut de Gegend üm [[Reepsholt]] süüdlich vun Wittmund. Mögelkerwies weern se in’Updrag vun den Graafen vun Ollnborg Vögte an de Freesch Heerstraat. Vun dor ut drungen se nah Noordwesten un Westen vör un dormit up dat hüüdige Wittmunder Stadtrebeet. Se harrn Lännereen in Isums süüdlich vun de hüüdig Karnstadt un weern vermootlich ok de Borgherren in Borgholt in’Süüdwesten vun dat Stadtrebeet. Vun dor kunn de Aftwiegen vun de Freeschen Heerstraat nah Auerk kontrolleert wurrn. Oorkundlich beleggen lett sück dat nich, aber: „Man möchte (…) angesichts des Übergewichts der Kankena in Reepsholt und ihrer späteren Position in Wittmund annehmen, das am ehesten ein Kankena als Befehlshaber dieser Burg in Betracht kam.“<ref>Almuth Salomon: ''Die Kankena'', in: ''Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands'', Nr. 88/89 (2008/2009), S. 7-22, hier: S. 13.</ref> Um 1370 wurr de Wittmunder Kark up Drängen vun de führend oostfreesch Hööftlingsfamilie [[tom Brok]] to en Wehrkark utbaut, de ok as Borg betekent wurr. Dör de Laag an de inbraaken Harlebucht wurr Wittmund in de Utnannersetten vun de oostfreeschen Hööftlinge mit de [[Hanse]] rintrucken. Eenzelt Hööftlinge hebbt den [[Vitalienbröers]] Ünnerschlupp up hör Kaperfohrten tegen hansisch Scheep gewährt. Ok de Wittmunder Haven deen as en deroordigen Basis. 1400 hebbt de Hamborger de Wittmund Borg erobert, de an’3. Mai övergeven wurr.<ref>Franz Petri, Wilfried Ehbrecht, Heinz Schilling: ''Niederlande und Nordwestdeutschland. Studien zur Regional- und Stadtgeschichte Nordwestkontinentaleuropas im Mittelalter und in der Neuzeit. Franz Petri zum 80. Geburtstag.'' Köln 1983. ISBN 3-412-01683-7 S. 91</ref> In dat 15. Johrhunnert keem dat dör Heiraaten to Verbinnen tüschen de Familien Kankena un Attena ut [[Dornum]]. Beid weern in Utnannersetten vun führend Hööftlingen um dat Errichten vun en Vörherrschap in de Region verwickelt. De Kankenas hebbt tonächst den Hööftling [[Focko Ukena]] in sien spoodriek Kamp tegen de tom Brok ünnerstütt, de de führend Rull in Oostfreesland an sück rieten wullen. An den Sieg vun Ukena in de [[Slacht up de Wild Ackers]] (1427) weern de Kankenas bedeeligt. As sück aber Ukena anschicken dee, nu ok de Vörherrschap vun de oostfreeschen Hööftlinge to övernehmen, keem he in Oppositschoon to anner Hööftlinge [[Freeheitsbund vun de Söben Oostfreeslande|ünner de Führung vun de Familie Cirksena]], de de letzt Parteigänger vun Ukena 1433 överwältigt hebbt.<ref>Karl-Ernst Behre, Hajo van Lengen: ''Ostfriesland. Geschichte und Gestalt einer Kulturlandschaft.'' Auerk 1995, ISBN 3-925365-85-0, S. 131f.</ref> [[Sibet Attena]] kreeg 1454 as Neffe un trüe Gefolgsmann vun den eersten oostfreeschen Grafen [[Ulrich I. (Oostfreesland)|Ulrich Cirksena]] de Rechte in Esens. Ebenfalls 1454 hett he Ulrich Cirksena gegen [[Tanne Kankena]] in Wittmund ünnerstütt, hett de sien Borg dor besett un hett hüm verdreeven. Söben Johr later hett he hüm mit sien Rechten in Dornum affunnen, siet jedem Tietpunkt weer Wittmund för de Kankena endgültig verloren. Sibet Attena nömm sück all siet 1455 Hööftling to Esens, Steesdörp un Wittmund.<ref>Karl Ernst Hermann Krause: Sibo. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 34, Duncker & Humblot, Leipzig 1892, S. 138 f.</ref> Dormit konkretiseer sück dat Harlingerland as Herrschapsterritorium, Hööftoort weer aber Esens.<ref>Walter Deeters: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/side.php?news_id=363&part_id=0&navi=11 ''Sibet Attena'']. In: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/index.php?id=784 ''Biographisches Lexikon für Ostfriesland''], insehn an' 9. Januar 2012.</ref> === Neetiet bit 1744 === [[Bild:Frisiae-edited.jpg|miniatur|Oostfreeslandkoort mit „Witmundt“ um 1600]] Van 1522 bit to sien Dood 1540 weer [[Balthasar vun Esens]] Hööftling vun de oostfreesch Herrlichkeiten Esens, Steesdörp un Wittmund un dormit Herrscher vun dat Harlingerland. Balthasar is ahn Nahkommen storven un so full dat Harlingerland an [[Johann II. (Rietberg)|Graf Johann&nbsp;II. von Rietberg]], den Söhn vun Balthasar sien Süster Onna vun Esens. Johann&nbsp;II. weer mit Agnes Gräfin vun [[Bentheim-Stemmert]] verheiraadt. Dat Paar harr twee Döchter. 1557 wurr Johann&nbsp;II. Vun den [[Nedderrhiensch-Westfälschen Riekskreis]] upgrund mehrerer Vergehen to Haft veroordeelt, in de he 1562 storven is. Deshalb övernehm 1557 de Gräfin Agnes för hör Döchter de Regeeren. 1567 hett se as Regentin Agnes Gräfin Rietberg den Flecken Wittmund dat Stadtrecht geven. In dat 17. Johrhunnert sünd disse Stadrechte weer verfallen un wurrn eerst 1929 nee vergeven.<ref>[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Deutsche Stiftung Denkmalschutz, 2009 (dor wurrd de Regentin allerdings Richtberg nömmt)</ref> 1584 wurr de Oort up en Koort ''Witmondt'' nömmt. Later kreeg he in’Rahmen vun de gräflich Neeordnung en Ämterverfaaten un wurr as Amt führt. Eerst 1600 full dat Harlingerland, also ok Wittmund, dör politisch un familienbedingt Tosommensluuten endgültig an Oostfreesland, In’[[Berumer Vergliek]], en an’28. Januar 1600 up [[Borg Berum]] tüschen den Grafen [[Enno III. (Oostfreesland)|Enno&nbsp;III.]] un dat Huus [[Grafen von Rietberg|Rietberg]] aafslooten Verdrag, wurr de Aftreden vun dat Harlingerland un de Modalitäten vun de finanziell Entschädigung regelt.<ref>Günther Möhlmann: ''Cirksena'', in: ''Neue Deutsche Biographie'' 3 (1957), S. 255 f. [http://www.deutsche-biographie.de/pnd118676210.html Onlinefaaten], ankeeken an' 9. Januar 2012.</ref> 1607 kreeg Wittmund dat Marktrecht vun Graf Enno III. Dat Harlingerland bleev den Grafen hörig. [[Landstände]], as se sück in Oostfreesland herutbildt harrn un de 1611 in den [[Osterhusischer Akkord|Osterhusischen Akkord]] hör Rechter sekerstellt sehn, geev dat in't Harlingerland nich. Stattdessen wurr in Esens en fürstliche Kanzlei för de Verwalten vun de Landstreek inricht. Dat Harlingerland hörr aber liekers to de Grafschap Oostfreessland. In’[[Dartigjohrig|Dartigjohrigen Krieg]] weer Oostfreesland woll nich Schauplatz vun Kamphandlungen, wurr aber vun de Truppen as Verhalensruum bruukt. Dreemal (1622–1624, 1627–1631 un 1637–1651) sünd frömd Truppen nah Oostfreesland intrucken, worünner ok dat Harlingerland to lieden harr. Besünners stark bedrapen weer de Region vun de Besetten dör de [[Peter Ernst II. von Mansfeld|Mansfelder]] (1622-1624). Wiels den Krieg is in Oostfreesland ok de [[Pest]] utbraken, Doodentallen för dat Rebeet sünd aber nich dokumenteert.<ref>Walter Deeters: ''Ostfriesland im Dreißigjährigen Krieg'', in: ''Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands'', Bd. 78 (1998), S. 32-44, hier: S. 38.</ref> In dat 17. Johrhunnert hett man wiet Deelen de Harlebucht weer vun dat Meer afrungen. Nah'nanner wurrn de Weermer Altengroden (1617), de Enno-Ludwigs-Groden (bis 1658), de Klein-Charlottengroden (bit 1677), de Groß-Charlottengroden (bit 1679) un toletzt de Sophiengroden (bit 1698) wunnen. Deelen vun dat indiekt Land leegen up ollnborgisch Rebeet, dat mehr an Land wurr gemeensam bewertschapt un nah dat Afmaken vun de Golden Lien up beid Länner updeelt. Dem entsprekend wurr de Anlaag vun en nee [[Siel]] as Entwaterungsdörlass nödig: Up dat old Funnixer Siel folg 1658 dat nee Funnixer Siel. In dat 16. un 17. Johrhunnert entstunn in Oostfreesland de Typus vun dat [[Gulfhuus]]. Achtergrund weern Landgewinnensmatnahmen un verbeterte Entwässerung in den Maschen, de en intensiveren Ackerbau mögelk maken deen. Dormit steeg de Platzbedarf för (Frücht-)Lagerflachen up de Hööf, den dör den Bau vun de Gulfhüüs entspraken wurr. In de Maschen nöördlich vun de Karnstadt wurr disse Huustyp dör de in goot Johren riek Arnt tomeest in gröttere Bauwies erricht. De dorto bruukt Backsteenen wurrn meest in’Feldbrand herstellt.<ref>Johann Aeils/Jan Smidt/Martin Stromann: ''Steinerne Zeugen in Marsch und Geest: Gulfhöfe und Arbeiterhäuser in Ostfriesland''. 3., överarbeit Uplaag, Verlag SKN, Nörden 2007, ISBN&nbsp;978-3-928327-16-9, S.&nbsp;30&nbsp;ff.</ref> Vun de [[Wiehnachtsflut 1717]] weer Wittmund in stark Umfang bedraapen. Nah en Översicht ut de Tiet vun den Predikanten Jacobus Isebrandi Harkenroth<ref>Ziteert in: Ernst Siebert: ''Entwicklung des Deichwesens vom Mittelalter bis zur Gegenwart'' (Ostfriesland im Schutze des Deiches, Band&nbsp;2), Diekacht Krummhörn (Hrsg.), Sülvstverlag, Pewsum 1969, ahn ISBN, S.&nbsp;334&nbsp;f.</ref> keemen in dat Amt Wittmund, dat den Grootdeel vun dat hüüdig Stadtrebeet umfaaten dee, 373 Minschen in den Flooten um. Meest 1500 Stück Veeh (Koii, Peer, Swien un Schaapen) sünd afsaapen. 86 Hüüs wurrn vun de Watermassen kumplett un wiedere 325 deelwies zerstört. 1729 wurr de nächste Groden, de Carolinengroden, indiekt. An sien Noordtipp wurr weer en nee Sieloort Clienensiel anleggt, de in de folgend 150 Johren – vun Schwankungen ünnerbraken – en wichtigen Platz ünner de oostfreesch Havenöörd innehm. Um den Oort to besiedeln, leet de Landsherr sogor in nedderlannsch Zeitungen insereeren, um passend Interessenten in den Oort to trecken.<ref>Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Carolinensiel.pdf ''Carolinensiel, Stadt und Landkreis Wittmund''], S. 1, afroopen an' 9. Januar 2012.</ref> In dat nee Groden wurrn 1730 all mehr as 20 Grundstücke in Arvpacht utgeven. === Eerste preußisch Herrschap (1744–1806) === 1744 full Oostfreesland dör en [[Exspektanz]] an [[Preußen (Staat)|Preußen]]. Dormit gung ok de ünnerscheedlich verfaatensrechtliche Stellung vun dat Harlingerland binnerhalv vun Oostfreesland to Enn'. De Kanzlei in Esens wurr uplööst. In de tweet Hälft vun dat 18. Johrhunnert entwickel sück Wittmund för mehr as en Johrhunnert to'n Middelpunkt vun den oostfreeschen Peerhannel, en Funktschoon, de bit dorhen [[Weener]] tokommen weer. Peer wurrn vun dor bit nah Süüddüütschland, [[Belgien]], Frankriek un Italien verköfft. [[Bild:Carolinensiel Kirche.jpg|miniatur|De 1776 weeht Kark in Clienensiel]] De [[Koalitschoonskriege|franzöösch Revolutionskrieg]] van 1793 bit 1795 un de ansluutend [[Freeden vun Basel]] hebbt de oostfreesch Schippfohrt begünstigt, de ünner de neutral preußisch Falgg fohren dee. De landwertschaplich Göder vun de Region wurrn besünners in de Nedderlannen un nah England utführt. Dorvan hebbt vör allen de Maschen in den Noorden vun Wittmund profiteert, aber ok de Haben- und Sieloort Clienensiel as Umslagplatz, de en gewaltigen Upswung nehm: „Durch den lebhaften Handelsverkehr überflügelte Carolinensiel in wirtschaftlicher Hinsicht rasch seine Nachbardörfer.“<ref>Karl-Heinz de Wall: ''Landkreis Wittmund'', Sülvstverlag vun den Landkreis Freesland, Jever 1977, ahn ISBN, S.&nbsp;217, dor ok de nahfolgend Angaaven to de Inwahnertallen.</ref> Disse Upswung lett sück ok an de Inwahnertallen afleesen: Weern 1758 in Clienensiel eerst rund 200 Inwahner to verteken, steeg de Tall bis 1793 up 749 un bit 1821 (trotz wertschaplich Rückslääg in de Tüschentiet) up 1618. Utdruck vun de tonehmend Bedüüden vun den Oort is ok en Sakralbau. De Kark wurr an’20. Oktober 1776 weeht. All 1765 wurr de Friedrichsgroden indiekt. Unmittelbor nördlich vun Clienensiel entstunn an de Münn vun de Harle de nee Friedrichsslüüs, de wiederhenn de Tofahrt to den Haben mögelk maaken dee. Groden un Slüüs wurrn nah [[Friedrich II. (Preußen)|Friedrich den Grooten]] nömmt. In’Süüden un Westen vun dat Stadtrebeet, dat tegen Enn’vun dat 18. Johrhunnert noch grootrüümiger vun Neddermeer un vör allen Heid bedeckt weer, sett en tonehmen Koloniseeren vun disse Ödflachen in. So entstunn bi Leerhaaf etwa af 1796 Rispelerhelmt as Riegensiedlung up en schmalen Sandrügg, de in dat [[Wiesmoor]] rin recken dee. Bit 1823 steeg de Inwahnertall so nah un nah up 23 Kolonisten, de in veer Hüss leven deen. Ok in den Oortsdeel Müggenkroog geev dat to Anfang vun dat 19. Johrhunnert en starker Besiedlung, de de Tall vun Inwahners bit 1823 up 70 stiegen leet.<ref>Karl-Heinz de Wall (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Leerhafe.pdf Leerhafe], pdf-Datei, S.&nbsp;4, aproopen an' 15. Oktober 2011</ref> Nee besiedelt wurrn in dissen Tietruum ok de Orrtschapen Upstäe, Negenbargen un Jackstäe in de Gemarkung Burhaaf. „Die Siedler kamen zum größten Teil aus den Nachbardörfern. Es waren in der Regel Arbeiter und Warfbesitzer der nächsten Geestgemeinden.“<ref>Helmut Sanders: ''Die Bevölkerungsentwicklung im Kreise Wittmund seit dem Ausgang des 18.&nbsp;Jahrhunderts unter besonderer Berücksichtigung der Bodenarten'', Verlag Ostfriesische Landschaft, Auerk 1969, ahn ISBN, S.&nbsp;52</ref> === Vun Holland to Hannober (1806–1866) === Nah den [[Freeden vun Tilsit]] full Wittmund 1806 tonächst an dat [[Königriek Holland]], un, nahdem sück Frankriek dat 1811 aneegnet harr, an dat Napoleoonsch Kaiserriek. Nah den fehlslahn Russlandfeldtoog vun Napoleon keem dat in dat benahbert Ollnborger Land to en spontan Upstahn vun Buer tegen de Franzosen, de up dat Wittmunder Rebeet övergreep. An’24. März 1813 geev dat in’Süüden vun Wittmund bi Rispel en Gefecht tüschen Upsternaatschen un de franzöösch Besetter, da de aber winnen deen. Fiev Buern keemen dorbi to Dood.<ref>Karl-Heinz de Wall: ''Landkreis Wittmund'', Sülvstverlag vun den Landkreis Freesland, Jever 1977, ahn ISBN, S.&nbsp;60</ref> Nah de Napoleoonsch Kriegen full Wittmund nah en kört preußisch Intermezzo (1813–1815) mit dat gesamte Oostfreesland to dat [[Königriek Hannober]]. Twee Johr later geev dat en Ämterreform, de dat hüüdige Stadtrebeet betrapen dee. De Oortschap Aardörp wurr ut dat Amt Auerk utgleedert un dat Amt Wittmund toordnet. So hett man denn ok mit de Oortschap Leerhaaf mitsamt Umgebung, dorünner de hüüdig Stadtdeel Hovel, ut dat Amt Freebörg in dat Amt Wittmund verfohren. De dree hüüdig Stadtdeelen in’Süüden vun dat Stadtrebeet tellen ut dissen Grund nich to dat historsch Harlingerland, de Rest vun dat Stadtrebeet aber woll. De letzt groot [[Februarfloot 1825|Stormfloot 1825]] an de oostfreeschen Nordseeküst führ to zmfangriek [[Diekbröök]]en. Ok in dat Wittmunder Maschrebeet stunnen völ Hööf un Land ünner Water. Wertschaplich swaak Buern mussen ehrn Hoff an Standesgenossen mit mehr Geld verkoopen oder an Lüüd ut de Städer, de de Hööf as Kapitalanlaag sehn hebbt un de in Tietpacht wiedergeeven deen. För dat Johr 1843 sünd in den Karnoort Wittmund 297 Hüüs mit 1999 Inwahners dokumenteert. Dat geev een Branntwienbrenneree, veer Beerbrauereen, twee [[Kattun]]druckereen un dree Kalkbrennereen as ok mehrere Veehhandlungen, Baumaterialienhandlungen, Pöttkereeen un en Wien- un Kornhandlung.<ref>Werner Brune (Hrsg.): ''Wilhelmshavener Heimatlexikon'', Band 1–3. Brune, Wilhelmshaven 1986–1987. Band&nbsp;3, S.&nbsp;510</ref> As in dat Königriek Hannober 1859 en Ämterreform vörnommen wurr, full dat Amt Freebörg an dat Amt Wittmund.<ref>Karl-Heinz de Wall: ''Landkreis Wittmund'', Sülvstverlag vun den Landkreis Freesland, Jever 1977, ahn ISBN, S.&nbsp;61</ref> === Weer to Preußen: Kaiserriek === [[Bild:Wittmund Kreishaus.jpg|miniatur|Kreishuus vun den Landkreises Wittmund, fardigstellt in dat Johr 1901]] Af 1866 weer Oostfreesland weer en Deel vun [[Preußen (Staat)|Preußen]]. As dat nächstliggend preußisch Rebeet weer Wittmund van 1873 bit 1919 as Upsichtsbehörde för dat ''Königliche Preußische Jadegebiet'' an’[[Jadebusen]] toständig. Preußen harr dor mit den [[Jade-Verdrag]] van’20. Juli 1853 en 313&nbsp;Hektar groot Rebeet to Errichtung vun en Stüttpunkt för de [[preußisch Marine]] köfft.<ref>Martin Wein: ''Stadt wider Willen. Kommunale Entwicklung in Wilhelmshaven/Rüstringen 1853–1937''. Tectum, Marburg 2006, S.&nbsp;32</ref> An’17. Juni 1869 kreeg dat Rebeet den offiziellen Naam [[Willemshaven]]. 1873 kreeg Willemshaven de Stadtrechte un hörr vun dor an as [[Exklave]] tonächst to dat Amt Wittmund, later to den Landkreis Wittmund (bit 1919). Dat Land Preußen övernehm tonächst de Ämtergleedern mit de bestahn Ämter Auerk, Berum, Emden, Esens, Leer, Stickhausen, Weener un Wittmund. Af 1884 keem dat to den Övergang vun dat Ämterwesen in de Landkreisstruktur. In Oostfreesland entstunnen de Landkreise Auerk, Emden, Leer, Nörden, Weener un Wittmund, as ok de kreisfree Stadt Emden. De zentraal binnerhalv vun den Kreis liggen Flecken Wittmund wurr an’1. April 1885 Sitt vun den Landkreis Wittmund (bildt ut de Ämter Esens un Wittmund), ofschons Esens nich blots dat historsch Zentrum vun dat Harlingerland weer, sonnern to de Tietpunkt ok de Stadtrechte un mehr Inwahners harr (2283 Inwahner tegenöver 1901 in Wittmund). „Auf lokaler Ebene angestellte Überlegungen darüber, ob Esens, Wittmund oder gar Wilhelmshaven Sitz der neuen Kreisverwaltung sein sollte, entschied der Oberpräsident [in Hannover] am 22.&nbsp;Mai 1884 kurzerhand mit der Feststellung: ''Daß der Landrath des Kreises Wittmund seinen Sitz in dem gleichnamigen Orte zu nehmen haben wird, betrachte ich außer Zweifel.''“<ref>Karl-Heinz de Wall: ''Landkreis Wittmund'', Sülvstverlag vun den Landkreis Freesland, Jever 1977, ahn ISBN, S.&nbsp;70</ref> Dat [[Wittmunder Kreishuus|Kreishaus in Wittmund]] entstunn 1901, bit dorhen weer de Kreisverwalten in dat hüüdig Amtsgerichtshuus ünnerbrocht. Ebenfalls 1901 wurr Hovel sülvständig, dat bit dorhen to de Gemeend Leerhaaf hörrt harr. Bi hör Grünnen harr de Gemeend Hovel en Flach vun knapp 13 Quadratkilometer un 469 Inwahner. Bit to de Kommunalreformen um 1970 bleev dat de letzte groot Verännern in den geografisch-administrativen Beriek vun dat Stadtrebeet. In de tweet Hälft vun dat 19. Johrhunnert entstunnen up dat Kreisrebeet mehrere Forsten, dorünner ok in Wittmund. Achtergrund weer de Uplöösen vun de staatlich Schaaperee Hohehahn (1865). Bit dorhen weern en groot Antall vun Schapen up de Heidflachen up Weid. Nahdem de Schaaperee instellt weer, wurrn de Flachen upforst. Nahdem dat Afslooten weer, wurr de [[Wittmunder Wald]] 1893 to'n Staatsforst verkloort. Upforst wurr todem de Collrunger Forst in’butersten Süüdwesten vun dat Stadtrebeet. De Hafenoort Clienensiel hett in de tweet Hälft vun dat 19. Johrhunnert immer mehr an Bedüüden verloren. Hööftgrund weer dat Upkommen vun dat [[Dampschipp]], dat den Segler aflöösen dee. De Hafen kunn de grötter Scheep nich mehr bewältigen, wiels dat Fohrwater to leeg weer un man dat blots mit hooch Kosten utbauen kunnt harr. Weern 1879 noch 40 Scheep in den Sieloort to Huus, sunk de Tall up 20 in dat Johr 1885 un söss in dat Johr 1895.<ref>Helmut Sanders: ''Die Bevölkerungsentwicklung im Kreise Wittmund seit dem Ausgang des 18.&nbsp;Jahrhunderts unter besonderer Berücksichtigung der Bodenarten'', Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1969, ahn ISBN, S.&nbsp;24</ref> Politisch weern in disse Tiet de Liberalen un in eerste Lien de Natschonalliberalen tonangeevend. En sozialdemokraatsch Arbeitervereen entstunn eerst 1908, wat mit den den leegen Industiealiseerengraad in Wittmund to doon harr. Allerdings hebbt sück de Nähe to de Havenstadt Willemshaven un de Pendlerströöms dorhen positiv up de Billen vun en sozialdemokraatschen Vereenigung utwirkt. De Utbröök vun den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] bedüüd för de Wittmund Mannlüüd dat Inberoopen in dat [[Infanterie-Regiment „Herzog Friedrich Wilhelm von Braunschweig“ (Oostfreesch) Nr. 78|Oostfreesch Infanterie-Regiment Nr.&nbsp;78]]. Wiels den Krieg entstunn af 1916 up en tovör dör en Waldbrand afsengt Deelstück vun den Wittmunder Wald de [[Flegerhorst Wittmundhafen]]. Dor weern [[Zeppelin]]e statschoneert. Etwa 600 Militärangehörige sünd in den nee entstahn Garnison inrückt.<ref>Karl-Heinz de Wall: ''Landkreis Wittmund'', Sülvstverlag vun den Landkreis Freesland, Jever 1977, ahn ISBN, S.&nbsp;226</ref> === Weimarer Republiek === Eenig Daag nah den Anfang vun de [[Novemberrevolutschoon]], de blots wenig Kilometer vun Wittmund weg, up de [[Schillig (Neddersassen)|Schillig]]-[[Reede]] vör Willemshaven, anfung, entstunn in Wittmund an’10. November 1918 en Suldatenraat. De wurr vun Angehörigen vun de Wittmundhafen statschonierten Flegereenheiten bild. En Arbeiterrat hett sück an’14. November in en Wittmunder Wertschap grünnd, etwa 600 Lüüd nehmen an de Grünnen deel. De deen in eerste Lien dorto, de apenlich Oordnung uprecht to hollen un weer weniger as in anner Öörd vun Liddmaaten vun de [[USPD]] un de SPD domineert. In dissen Raat weer ok en Buer, een Afkaat un een Beamter vertreden, neben Arbeiters todem dree Handwarker för de produzeeren Stände. „So ist es auch nicht verwunderlich, daß sich die Mitglieder des Rates zum großen Teil decken mit den Mitgliedern der Fleckensvertretung vom März 1919.“<ref>Inge Lüpke-Müller: ''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', in: Herbert Reyer (Hrsg.): ''Ostfriesland zwischen Republik und Diktatur''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Auerk 1998, ISBN 3-932206-10-X, S.&nbsp;13</ref> Ok in Clienensiel harr sück en Arbeiter- un Suldatenraat bildt. De Arbeiter- un Suldatenräte wurrn an’25./26. Februar 1919 uplööst. Bi de eerst Wahlen to de Weimarer Natschonalversammlung 1919 keemen de Parteien vun de [[Weimarer Koalitschoon]] up rund 80 Perzent vun de Stimmen. Dorvan hett alleen de [[Düütsche Demokraatsch Partei|DDP]] de afsluute Mehrheit vun de Stimmen in’gesamten Landkreis halt. De Landkreis hett also vörwiegend links liebarl wählt. Ok bi de Wahl to de preußeisch Landsversammlung een Week later hett de DDP den Sieg schafft. Besünners völ Stimmen kreeg se in den Karnoort Wittmund mit 61,8 % un in den lateren Stadtdeel Eggeln mit 70 %. Aber all bi de Rieksdagswahl 1920 sünd die Linksliberalen inrabken un fullen vun afsluuten Mehrheit in’Landkreis up 17 %, wiels se in den Karnoort Wittmund immerhen noch up 30,3 keemen. Dorvan deen besünners de natschonalliberal [[Düütsch Volkspartei|DVP]] un deels ok de [[DNVP]]. De Sozialdemokratie speel in Wittmund blots en gering Rull; de SPD keem up 5,5 % vun de Stimmen in Wittmund, wiels dat in gesamten Landkreis etwa 10 % weern. Beid Ergevnisse bleven aber wiet achter de Ergevnisse vun dat gesamte Riek. „Erstaunlicherweise“<ref>Inge Lüpke-Müller: ''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', in: Herbert Reyer (Hrsg.): ''Ostfriesland zwischen Republik und Diktatur''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurich 1998, ISBN 3-932206-10-X, S.&nbsp;17/18</ref> geev dat 1920 in dat börgerlich-liberal Wittmund ok en Parteisektschoon vun de [[KPD]], de man aber blots en minn Toloop harr. Af etwa 1923 funn in’Landkreis Wittmund en spörboren Schwenk nah rechts statt. In dat Johr wurrn in den Kreis mehrere Oortsgruppen vun den [[Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten|Stahlhelm]] grünnd, in de Kreisstadt an’30. Januar 1923. Disse ''Bund der Frontsoldaten'' funn in de nächst Johren enormen Toloop, ebenso de Jöögdorganisatschoon Jungstahlhelm. En Oortsgrupp wurr ok in Clienensiel grünnd, in dat Folgejohr todem in Burhaaf un Buttfoor. De Stahlhelm weer vör allen in de Oortschapen nöördlich vun Wittmund aktiv, wiels süüdlich vun de Kreisstadt in de Folgejohren de [[NSDAP]] gau to de führend Kraft in dat rechtsradikal Spektrum wurr. Bi de Rieksdagswahl 1924 is in’Landkreis Wittmund eerstmals de [[Völkischsozialer Block|Völkischsoziale Block]] up den Plaan treden, en Tosommensluss ut [[Düütschvölkisch Freeheitspartei]] un NSDAP. En Kreisverband wurr an’26. April 1924 in't Leven roopen.<ref>Inge Lüpke-Müller: ''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', in: Herbert Reyer (Hrsg.): ''Ostfriesland zwischen Republik und Diktatur''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Auerk 1998, ISBN 3-932206-10-X, S.&nbsp;21</ref> Bi de Völkischen is in de Folgejohren de Schoolmeester Heinrich van Dieken ut Clienensiel een vun de Hööftredners ween. De Wahl in’Mai broch den Völkischen en Stimmenandeel vun 46,4 %. Dorto keemen noch wiedere 14,6 % för de DNVP, so dat de extrem Rechte in’Landkreis all tosommen etwa 61% vun de Stimmen halen kunn. Besünner gooden Toloop harrn de Völkischen in’Süüden vun den Landkreis, neben eenig Öörd vun de hüüdig Gemeend Freebörg ok in’Süüden vun Wittmund: In Aardörp harrn 74,6 % de Völkischen wählt, in Leerhaaf insgesamt 78,4 %. De Hoochborgen vun de Rechten leegen ahn Utnahm in de Geest- un Moorrebeeden, wo de Lüttbörgers, as ok Lütt- un Middelbuern in Folg vun de Inflatschoonskrise de „die wirtschaftliche Existenzsicherheit unter den Füßen wegzuschwimmen begann“.<ref>Heinrich Schmidt: ''Politische Geschichte Ostfrieslands''. Rautenberg, Leer 1975 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches'', Bd.&nbsp;5), ahn ISBN, S.&nbsp;473</ref> De Utnahm weer de Küstenoort Clienensiel, wo de baben upführt Schoolmeester van Dieken aktiv weer. De ehemals starke DDP kunn sücl blots in’Karnoort Wittmund noch eenigermaaten hollen un wurr mit 17,5 % tweetstarkste Kraft achter de Völkischen, ansonsten bleev se in dat hüüdig Stadtrebeet ahn Belang. Vun en Versammlung vun de NSDAP in’Karnoort Wittmund weer in’März 1929 to lesen. In’Februar 1930 hett sück den en Oortsgrupp grünnd.<ref>Inge Lüpke-Müller: ''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', in: Herbert Reyer (Hrsg.): ''Ostfriesland zwischen Republik und Diktatur''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Auerk 1998, ISBN 3-932206-10-X, S.&nbsp;29/30</ref> 1931 keemen Oortsgruppen in Aardörp un Leerhaaf dorto, in dat Johr dorup in Willen. Nah Grünnen vun de eerste [[SA]]-Verbannern keem dat in’Februar 1931 to en Upmarsch vun NSDAP un SA up den Wittmunder Marktplatz. Tüschen den Rechten un SPD-Anhängers keem dat in de Endjohren vun de Weimarer Republiek mehrfack toTosommenstöten, so etwa 1930 bi en SPD-Veranstaltung mit den Leeraner Rieksdagafordneten [[Hermann Tempel (Politiker, 1889)|Hermann Tempel]]. Ok mit de – sowieso in’Landkreis Wittmund recht unbedüüdend – KPD keem dat to Tosommenstöten, so bi en Saalveranstaltung 1932 in Buttfoor, bi de 20 Kommunisten ungefähr 300 Rechten tegenöverstunnen. Dor bleev dat aber blots gegensiedig Schimperee. Stütt kreegen de Rechten all siet Midden vun de 1920er Johren vun dat führend Lokalblatt [[Anzeiger für Harlingerland]], de sück dör eensiedig Berichterstattung hervör doon un dat in’ November 1932 mit den Bidrag kommenteeren dee: „(…) daß wir dem nationalsozialistischen Gedanken von Vornherein Achtung erwiesen haben, schon in einer Zeit, als er von sehr wenigen verstanden und gebilligt wurde.“<ref>Anzeiger für Harlingerland van’ 23. Nov. 1932, ziteert in: Inge Lüpke-Müller: ''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', in: Herbert Reyer (Hrsg.): ''Ostfriesland zwischen Republik und Diktatur''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurich 1998, ISBN 3-932206-10-X, S.&nbsp;21</ref> Dorneben weern ok eenig Schoolmeesters un mehrere Pastoren, de later den [[Düütsche Christen|Düütschen Christen]] bitreden sünd, in’ Sinn vun de Völkischen un later vun de Natschonalsozialisten aktiv. Dementsprekend hebb de Natschonalsozialisten tegen Enn’ vun de Weimarer Republiek in’ Landkreis Wittmund eenig vun hör best Ergevnisse in de Provint Hannober un deels doröver herut schafft. 1929 kreeg Wittmund ok weer de Stadtrechte, de se all um 1500 harrn, aber in de Folgetiet ok weer verloren harr un vun dor of an as Flecken gull. Siether is Wittmund ok kommunalrechtlich de Kreis''stadt'' vun den Landkreis. === Natschonalsozialismus === An’Avend vun den 30. Januar 1933, den Dag vun dat „[[Machtgriepen]]“, hebbt rund 150 SA-Liddmaaten en Fackelumtrecken dör de Wittmunder Binnenstadt makt. Vör de Rieksdagswahl in’März 1933 harrn de lokalen [[SPD]]- un [[KPD]]-Vertreder in’Landkreis Wittmund noch versöcht, en Eenheitslist vun de beid Arbeiterparteien uptostellen. Dat wurr den lokalen KPD-Funktischonären vun de hör Bezirksleitung in Bremen aber utdrücklich ünnerseggt. Bi de Rieksdagswahl in’März 1933 keem de [[NSDAP]] in’Kreis Wittmund up 71 % vun de Stimmen, tosommen mit de [[DNVP]] keem se up 86 %. De NSDAP-Funktschonäre hebbt dorup hen sämtlich Raathüüs in de Gemeenden vun den Landkreis besetten laaten, wat ahn Wedderstand passeer. Rund 150 SA-Männer trucken an’Mörgen vun den 6. März to dat Wittmunder Raathuus un hebbt dat Bowark besett. '''Zitat:''' ''Der Übergang von der Republik zum nationalsozialistischen Herrschaftssystem durch die Machtergreifung Hitlers am 30.1.1933 kam für Wittmund mehr oder weniger ‚zwangsläufig‘. Die NSDAP hatte im hiesigen Landkreis schon viele triumphale Erfolge feiern können, so daß die eigentliche Machtergreifung keine besondere Aufregung mehr hervorrief.'' Inge Lüpke-Müller''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', S.&nbsp;76 Ok up de kommunale Ebene hebbt sück de Natschonalsozialisten Infloot sekert, ok wenn dat bi de Wahlen to de Stadtverordnetenversammlung un to'n Kreisdag wiederhenn Eenzelpersonen oder lokal Listen in de Kommunalvertretungen wählt wurrn. In de eerst Stadtverordnetenversammlung in Wittmund an’30. März 1933 wurr beslooten, mehrere Straaten ümtobenennen, dorünner de Bahnhoffstraat in Adolf-Hitler-Straat, as ok Hitler de Ehrenbörgerschaft to verlehn. Neben den [[Landraad (Düütschland)|Landraad]] bleev ok de Börgermeester in't Amt, wiel beid den Natschonalsozialisten tovör nich allto unangenehm upfallen weer.<ref>So heet dat bi Lüpke-Müller över den Landrat Liebenow: „Trotz seines Eintretens für die Republik muß Liebenow den Nationalsozialisten freundlich gesinnt gewesen sein. Anders ist es nicht zu erklären, daß er nach der Machtergreifung im Amt blieb.“ (Inge Lüpke-Müller: ''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', in: Herbert Reyer (Hrsg.): ''Ostfriesland zwischen Republik und Diktatur''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurich 1998, ISBN 3-932206-10-X, S.&nbsp;54.) Över den Börgermeester Schröder oordeelt Eimers: „In den kleinen Landstädten Wittmund und Esens war für die lokale NSDAP die Eroberung des Rathauses mit der Übernahme von Bürgervorsteherkollegium und Senatorenämtern abgeschlossen, da die Bürgermeister Driesen und Schröder schon in ihrer bisherigen Amtsführung gezeigt hatten, daß sie der NSDAP keine Steine in den Weg legten.“ (Enno Eimers: ''Die Eroberung der Macht in den Rathäusern Ostfrieslands durch die Nationalsozialisten: Die Bürgermeister zwischen Partei- und Kommunalinteressen'', in: Herbert Reyer: ''Ostfriesland im Dritten Reich. Die Anfänge der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft im Regierungsbezirk Aurich 1933–1938''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurerk 1992, ISBN 3-932206-14-2, S.&nbsp;18.)</ref> [[Bild:Sternwittmund.jpg|miniatur|Gedenkplakett an den Standoort vun de afbraken Synagoog]] Jöden weern nah 1933 as överall in Düütschland en tonehmend Verfolgen utsett, wat dorto führen dee, dat se utwannert sünd. De letzte Prediger, Lehrer un Kantor, Abraham Straßfeld, is an’27. März 1935 mit sien Familie in de [[USA]] ut. De Synagoog wurr in’Juni 1938 vun de jöödsch Gemeeende an en Koopmann to'n Afbröök verköfft, so dat se bi de [[Novemberpogrome 1938]] all nich mehr vörhannen weer. Anner Hüüs vun Jööden wurrn bi de Pogrome upbraken un plünnert. 20 Gemeendliddmaaten wurrn tosommen dreeven un an’annern Dag tosommen mit etwa 200 anner jöödsch Oostfreesen nah Ollnborg brocht, vun wo se in dat [[Konzentratschoonslager Sachsenhausen]] deporteert wurrn. Eerst nah un nah wurrn se weer free laaten. De Jöödsch Gemeend hett sück nah de Pogrome gau uplööst. An’16. April 1940 wurr Wittmund vun den Kreisoberinspekter för „[[judenfrei]]“ verkloort. Twee Inwahner vun Hovel wurrn wiels de NS-Tiet wegen en arvbedingt Loopbehinnern dwangssteriliseert.<ref>Karl-Heinz de Wall (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Hovel.pdf Hovel], pdf-Datei, S. 2, afroopen an 16. Oktober 2011</ref> In den Leerhaaf keem dat to nahwiest 12 Dwangssterilisatschonen.<ref>Karl-Heinz de Wall (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Leerhafe.pdf Leerhafe], pdf-Datei, S. 2, aafroopen an' 16. Oktober 2011</ref> [[Bild:Messerschmitt Me 163B USAF.jpg|miniatur|links|Siet 1944 weern in Wittmund Raketenjäger vun den Typ Me-163 statschoneert.]] Dat Uprüsten vun dat Dart Riek gung ok an Wittmund nich vörbi. Ton’tweeten Mal nah 1916 wurr de Flegerhorst Wittmundhafen Standoort vun en fleegend Verband. Dor weern siet Enn vun de 1930er Johren Jagdfloogtüüch vun de Luftwaffe statschoniert, siet 1944 ok dat eerste Floogtüch, dat de 1000-km/h-Marke dörbreeken dee, de raketenbedreeven Affangjäger [[Messerschmitt Me 163]].<ref>Engbert Grote: ''Aurich im Luftkrieg'', in: Herbert Reyer (Hrsg.): ''Aurich im Nationalsozialismus'', Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1993, ISBN 3-925365-49-4, S.&nbsp;447-469, hier S.&nbsp;464</ref> Wiels den Tweeten Weltkrieg geev dat up dat Stadtrebeet verscheeden Kriegsgefangenenlager, in de Angehörige vun mehreren Natschonalitäten ünnerbrocht weern. In Burhaaf weer bispeelswies 42 Russen un 60 Franzosen interneert, in Blersum tüschen 18 un 28 Personen, 80 % Belgier un 20 % Franzosen.<ref>Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Blersum_B.pdf |wayback=20210514174648 |text=''Blersum'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, S. 2 (PDF-Datei; 33&nbsp;kB), rinkeeken an' 9. Januar 2012.</ref> In Buttfoor geev dat en Gefangenenlager för 60 Franzosen. Ok in anner Oortsdeelen geev dat sückse Lager. De Insassen wurrn meest in de Landwertschap insett.<ref name="Wittor" /> De Flegerhorst Wittmundhafen weer mehrfak Teel vun allieert Bombereenheiten. Bi dat Afsmieten vun Bomben wurrn ok de Oortschapen ümher in Mitleedensschap trucken, tomeest dör „verirrte“ Bomben. De Karnoort sülvst wurr in’Gegensatz to de Nahberstadt [[Esens]] nich Teel vun en direkten Angreep. In't Stadtrebeet, ünner annern in Asel, wurrn utbombt Lüüd ut Willemshaven in Notunterkünften ünnerbrocht.<ref>Wilfried Janßen (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Asel.pdf Asel], pdf-Datei, S. 2, afroopen an' 16. Oktober 2011</ref> Dat Kriegsenn’verleep up dat hüüdig Wittmunder Stadtrebeet kamplos. Kanaadsch un poolsch Eenheiten weern bit Anfang Mai 1945 in den Ruum [[Grootfehn]], ruchweg 15 Kilometer süüdwestlich vun Wittmund, vördrungen. Nah de Kapitulatschoon vun de Wehrmacht wurrn in Oostfreesland nöördlich vun den [[Ems-Jade-Kanal]], also ok in dat Wittmunder Stadtrebeet kriegsgefangen düütsch Suldaten ünnerbrocht, de eerst so nah un nah nah Huus gahn kunnen. === Nahkriegstiet === De Landkreis Wittmund nehm nah den Tweeten Weltkrieg en groot Tall vun Flüchtlings ut de Oostrebeeden vun dat Düütsch Riek up. Dorvan weern nich blots de Gemeenden in't Moor un up de Geest bedrapen, sonnern in hooch Maat ok de Marschrebeeden. Se weern wegen hör hooch landwertschaplich Produktivität en Teel vun de Flüchtlings, de för sück dor en stabil Nehrenslaag meenen to finnen. Dör tonehmen Mechaniseeren gungen nah den Krieg mehr un mehr Arbeitsplatzen in de Landwertschap verloren. Dormit folg Wittmund en allgemeenen Trend in Düütschland un anner Länner. Wiel aber de Stadt as ok de bald gor nich industrialiseert weer, gevv dat wenig Alternativen för Arbeit direkt för de Huusdöör. Völ Flüchtlings, de eerst kört tovör in den Landkreis kommen weern, hebbt de ok gau weer verlaaten un gungen in Regionen, wo man mehr Geld verdeenen kunn. Nah den Krieg nehm aber ok de Tall vun de Utpendler mit dat Teel Willemshaven wieder to. Dorto keem en Wark vun den Schrievmaschinenhersteller [[Olympia Werke]] in den [[Schörtens]]er Stadtdeel Roffhuusen, dat sück dor nah den Krieg ansiedeln dee. 1965 weern in dat Wark Arbeitnehmer ut meest all Dörper ut dat Kreisrebeet, vör allen den ööstlichen un süüdlichen Deel, also ok ut den Wittmunder Ruum, beschäftigt. Teihn Perzent vun all Olympia-Beschäftigten sün d dormals ut den Landkreis Wittmund inpendelt. In de Stadt Wittmund geev dat bescheeden Ansatzen vun en Industrialiseeren, ünner annern dör en Twiegwark vun den Rietversluss-Hersteller ''Opti''.<ref>Helmut Sanders: ''Die Bevölkerungsentwicklung im Kreise Wittmund seit dem Ausgang des 18.&nbsp;Jahrhunderts unter besonderer Berücksichtigung der Bodenarten'', Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1969, ahn ISBN, S.&nbsp;60/61</ref> Nahdem sück all 1956 en Bade- un Verkehrsvereen Clienensiel grünnd harr, wurr in de folgend Johrteinten der Tourismus in den Küstenoort utbaut. So entstunnen Kurinrichtungen, nee Campingplatzen, Hotels un Pensionen as ok [[Marina (Hafen)|Marinas]]. Ok en Badestrand wurr westlich vun Harlesiel upspöölt, wo ebenfalls 1956 de letzt Indiekensmaatnahm up dat Stadtrebeet stattfunnen harr. De Rückgewinnen vun de Harlebucht weer dormit nah mehreren Johrhunnerten afslooten. Dat Harlesiel kreeg en nee Schöppwark. Siet 1961 is Wittmund weer Garnisonsstadt. To'n darten Mal in de Stadthistorie wurr en Verband vun de Luftwaffe dorhen verleggt, dat [[Jagdgeschwader 71]], dat ok noch hüüd dor statschoneert is. In den Oortsdeelen vun dat Stadtrebeet nehm nah den Krieg de Tall vun de landwertschaplichen un gewerblichen Bedrieven af. Bispeelswies geev dat in [[Buttfoor]] 1950 noch 37 nichtlandwertschaplich Bedrieven mit 77 Beschäftigten, 1970 dorgegen blots noch 13 Bedrieven mit 26 Beschäftigten. 2005 geev dat denn blots noch 7 Bedrieven.<ref>Manfred Wittor, Paul Weßels (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Buttforde.pdf ''Buttforde''], S. 2/3, afroopen an' 18. Dezember 2011.</ref> Bi de Kommunalreform 1972 wurrn 13 umliggend Dörper nah Wittmund ingemeendt. De Stadt wuss dormit up hör hüüdig Grött vun rund 210 Quadratkilometers an. Nah de neddersasssisch Gemeendereform 1972 funn 1977 ok en Kreisreform statt mit dat Teel, lüttgere Landkreise to gröttere Kreise tosommentoführen un dormit leistungsfähigere Kreise to schaffen. De Kreis Wittmund wurr in’Rahmen vun disse Reform mit den (inwahnerstarkeren) Landkreis Freesland [[Ollnborg (Land)|in dat Ollnborgsche]] to'n neen Landkreis ''Freesland'' verschmült, Kreisstadt wurr Wittmund anstatt Jever, de Kreisstadt vun den bitherigen Landkreis Friesland. Wegen de politisch un historsch bedingten Differenzen wurr 1980 nah en Klaag vör den Neddersassischen Staatsgerichtshoff in Bückeburg de Reform weer torüchdreiht.<ref>Walter Deeters (''Kleine Geschichte Ostfrieslands''. 2. dörkeeken Uplaag. [[Verlag Schuster]], Leer 1992, ISBN 3-7963-0229-7, S. 104) schreev dorto: „(...)Die Kreise Aurich und Norden wurden vereinigt, auch der Kreis Wittmund mit dem oldenburgischen Kreis Jever. War damit der Traum Edzards I. erfüllt und das Jeverland endlich ostfriesisch? Mitnichten. Unversehens brachen beiderseits der ''Goldenen Linie'' alte Vorurteile durch; man betonte im Jeverland seine Eigenständigkeit, bis nach zwei Jahren – wie in einem Satyrspiel nach der Tragödie – die ungeliebte Ehe vom Staatsgerichtshof geschieden wurde.“ Ähnlich Deeters in Karl-Ernst Behre/Hajo van Lengen (Hrsg.): ''Ostfriesland. Geschichte und Gestalt einer Kulturlandschaft''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurerk 1995, ISBN 3-925365-85-0, S. 184. De bruukt dor den Begreep „uralte(n) gegenseitige(n) Vorurteile“.</ref> De Landkreis Wittmund besteiht siether weer in de Grenzen van 1977, Kreisstadt bleev Wittmund. === Entwicklung vun de Stadtnaam === De hüüdig Schrievwies vun den Stadtnaam ''Wittmund'' is siet 1434 nahwiest. Öllere Schrievwiesen sünd ''Wiedemund'' oder ''Wiedemundheim'' (um 1200) as ok ''Vytmunde'' oder ''Witmunde'' (um 1400).<ref>Gerhard Siebels: ''Führer durch Ostfriesland und seine Seebäder'', Leer, o.J. (1955?), S.&nbsp;278</ref> Över de Herkunft un Bedüüden vun de Naam gifft dat en Reeg vun Theorien. De Volksetymologie düüt ''Wittmund'' as ''Wiet Münn'''. En anner Düüden versöcht, den Stadtnaam vun dat [[freesch]] ''Wytumna'' (''Lütt fuchtig Wiese'') hertoleiten. En [[latiensch]]n Oorsprung meent de Heimatforscher [[Heinrich Heyers]] to erkennen. ''Wittmund'' is dornah en ut ''vitis'' (''Deenststaff'' vun en röömschen [[Centurio]]s) un ''munitio'' (''Befestigung'') tosommensett Oortsnaam. He düüt um en röömschen Militärstüttpunkt hen, de den Landweg tüschen [[Eems]] un [[Werser]] afsekern dee. Nah en wieder Verkloren geiht ''Wittmund'' up ''Wittumb'' torüch, en ''witten Toorn'', de sien Standoort up den Rickersbarg bi [[Eggeln]] harr un as Seeteken in de [[Harlebucht]] deen. Ok de Herleitung vun dat [[oltfreesch]] ''hwit'' (''hillig'') un ''munnek'' (''Mönk'') wurr in de Vergangeheit diskuteert. De Annahm, dat en Person achter de Oortsnaam steiht, geiht up en Oorkunn ut dat 12. Johrhunnert torüch. Dör disse Oorkunn wurr en vun Freesen ut ''Wiedemundheim'' (''Heim vun den Wiedemund'') makt Schenkung an dat [[Kloster Fulda]] begloovigt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.heimatverein-wittmund.de/html/wittmund.html |wayback=20140504205615 |text=Heimatverein Wittmund: ''Der Name Wittrmund'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}; ankeeken an' 25. Juni 2011</ref> === Ingemeenden === Wittmund un Auerk sünd de beid oostfreesch Städer, de sück bi de Neddersassisch Kommunalreform 1972 an’wietsten utdehnt hebbt. Se sünd dorüm ok de beid flachengröttsten Kommunen vun Oostfreesland un grenzen eerst sie de Kommunalreform direkt an'nanner. Wiels de Oortsdeelen Asel un Eggeln all to'n 1. Juli 1972 nah Wittmund ingemeend wurrn,<ref>Wilfried Janßen (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Asel.pdf ''Asel, Stadt und Landkreis Wittmund''], ankeeken an' 9. Januar 2012.</ref> keemen per 16. August 1972 ok Aardörp, Blersum, Burhaaf, Buttfoor,<ref name="Wittor">Manfred Wittor, Paul Weßels (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Buttforde.pdf ''Buttforde, Samtgemeinde Wittmund''], ankeeken an' 9. Januar 2012.</ref> Harlesiel, Hovel,<ref>Karl-Heinz de Wall (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Hovel.pdf ''Hovel, Stadt Wittmund, Landkreis Wittmund''], ankeeken an' 9. Januar 2012.</ref> Leerhafe,<ref>Karl-Heinz de Wall (Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft): [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Leerhafe.pdf ''Leerhafe, Stadt Wittmund, Landkreis Wittmund''], ankeeken an' 9. Januar 2012.</ref> Uttel un Willen dorto.<ref>Karl-Heinz de Wall: Landkreis Wittmund, Selbstverlag des Landkreises Friesland, Jever 1977, ahn ISBN, S. 212f.</ref> De Gemeend Harlesiel wurr all 1968 ut de Gemeenden Beerm, Clienensiel un Funnix bildt.<ref>Ortschronisten der Ostfriesischen Landschaft: [http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Carolinensiel.pdf ''Carolinensiel, Stadt und Landkreis Wittmund''], ankeeken an' 9. Januar 2012.</ref> === Inwahnerentwicklung === Tüschen de Anfänge vun dat 19. un dat 21. Johrhunnert steeg de Inwahntertall vun de Stadt (bit 1929 Flecken) bannig düütlich van 1615 in dat Johr 1816 up knapp 21.000 in dat Johr 2011.<ref>Werner Brune (Hrsg.): ''Wilhelmshavener Heimatlexikon'', Band 1–3. Brune, Wilhelmshaven 1986–1987, Band 3, Siet 511, Tallen van 1816 bis 1980</ref> Dat harr in’ Wesentlichen twee Gründe: eenmal keem dat dör dat Totrecken vun Heimatverdreeven nah den Tweeten Weltkrieg, de de Inwahnertall etwa verdüppeln dee; in noch völ düütlicher Utmaat hett sück aber ok dat Ingemeenden vun 13 Stadtdeelen (tovör Umlandgemeenden) in Tosommenhang mit de Kommunalreform 1972 bemarkbor makt, dordör hett sück de Inwahnertall etwa verdreefacht. Siet dem is Wittmund man blots noch wenig wussen. {| | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Johr ! style="background:#efefef;" | Inwahner |- | 1816 || align="right" | 1.615 |- | 1833 || align="right" | 1.978 |- | 1864 || align="right" | 1.951 |- | 1872 || align="right" | 1.888 |- | 1890 || align="right" | 1.941 |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Johr ! style="background:#efefef;" | Inwahner |- | 1905 || align="right" | 2.116 |- | 1910 || align="right" | 2.141 |- | 1925 || align="right" | 2.411 |- | 1939 || align="right" | 2.811 |- | 1945 || align="right" | 3.460 |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Johr ! style="background:#efefef;" | Inwahner |- | 1950 || align="right" | 4.786 |- | 1954 || align="right" | 4.418 |- | 1969 || align="right" | 6.600 |- | 1980 || align="right" | 19.180 |- | 2010 || align="right" | 20.756 |- | 2014 || align="right" | 20.366 |} |} Kiekt man sück dat aber blots för dat hüüdige Stadtrebeet an, gifft dat dat nahfolgen Bild: {| | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Johr ! style="background:#efefef;" | Inwahner |- | 1793 || align="right" | 8.076 |- | 1821 || align="right" | 9.246 |- | 1845 || align="right" | 11.896 |- | 1875 || align="right" | 11.456 |- | 1905 || align="right" | 11.202 |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Johr ! style="background:#efefef;" | Inwahner |- | 1925 || align="right" | 12.015 |- | 1939 || align="right" | 12.873 |- | 1946 || align="right" | 18.730 |- | 1950 || align="right" | 18.939 |- | 1956 || align="right" | 16.630 |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Johr ! style="background:#efefef;" | Inwahner |- | 1961 || align="right" | 16.298 |- | 1965 || align="right" | 17.856 |- | 1980 || align="right" | 19.180 |- | 1987 || align="right" | 19.115<ref>Luut Volkstellen 1987: [http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=M2021011&CM=Volksz%E4hlung+1987 ''Kumplett rünnerscrollen un up Wittmund klicken''], afroopen an’ 10. Januar 2012.</ref> |- | 2010 || align="right" | 20.756 |} |} De Anstieg vun de Inwahnertallen tüschen 1793 un 1845 is up de een Siet up de beter medizinisch Versörgen torüchtoführen. Up de anner Siet wurr in de Tiet, sünners nah 1815, de Kolonisatschoon vun de Moore weer upnommen, de 1791 vun de preußisch Verwalten tonächst torüchdrängt wurrn weer. In de Moor- un Geestrebeeden vun de Stadt steegen dordör de Inwahntertallen. Siet Midden vun dat 19. Johrhunnert führ disse Bevölkerungsöverdruck allerdings to höhgere Af- un Utwannern, wiel de Arbeitsmögelkeiten mit de Bevölkerungstonahm nich mithollen kunnen. Dat Glieker gellt ok för de Marschrebeeden, wo dat för de Landarbeiters nich noog Arbeit geev. Dat führ wiels de tweet Hälft vun dat 19. Johrhunnert to en Stagnatschoon un to’n Deel to en Rückgang vun de Inwahnertallen. Eerst siet dat fröh 20. Johrhunnert nehmt de weer to. Nah de Tweeten Weltkrieg wurrn up dat Stadtrebeet mehr as Dusend Ostflüchtlinge upnommen. Aber ok de funnen in dat folgend Johrteint nich noog Arbeit, so dat völ ok weer afwannert sünd. De Deeppunkt vun de Nahkriegstallen wurr Anfang vun de 1960er Johren reckt, ansluutend hebbt nee Industrieansiedlungen in de Ümgegend (vör allen in Willemshaven/Schörtens) nee Jobs brocht. De Inwahnertall up dat Wittmund Stadtrebeet steeg in de folgend rund veer Johrteinten bit to de Johrdusenwennen licht up 21.000 an, siet dem is se recht konstant. == Religion == [[Bild:Wittmund, St. Nicolaikirche.JPG|miniatur|Evangelisch-lutherisch Kark St.&nbsp;Nikolai]] [[Bild:Wittmund Neuapostolische Kirche.jpg|miniatur|Neeapostoolsch Kark Wittmund]] [[Bild:Katholische Kirche St. Bonifatius.JPG|miniatur|Kathoolsch Kark St.&nbsp;Bonifatius]] De Christendomshistorie vun Wittmund un dat [[Harlinger Land]]reckt bit in dat 9. Johrhunnert torüch. In ''Burmönken'', en Oortschaft, de siet de Reformatschoon to dat Wittmunder Stadtrebeet hörrt, befunn sück dat Johanniterkloster [[Kommende Burmönken]], dat um de Wennrn vun 12. to'n 13. Johrhunnert grünnd wurrn weer. Dat wurr 1514 twei maakt un later as Steenbröök bruukt. An sien Existenz erinnert en mit en [[Johanniterkrüüz]] versehn Denkmal in dat Zentrum vun de Oortschaft Burmönken. All in 1420 wurr de Senkark Wittmund in dat [[Bisdom Bremen]] un en Oorkunn upführt. De Sendkark Wittmund weern de Karkspelen Middels, Blersum, Funnix, Beerm, Eggeln un Asel ünnerstellt. Ok de Oortsbeteken Berum un Isebenysze wurrd mit nömmt.<ref>Smid: ''Ostfriesische Kirchengeschichte.'' 1974, S. 37.</ref> De Sendkirchen harrn as regionale ''Ecclesia Matrix'' ([[Karkspeel|Moderkark]]) de Upgaav, de Gloovenslehre in de ländlichen Rebeeden to vermiddeln. Um 1538/1539 keem in dat Harlingerland un de angrenz Rebeeden de Reformatschoon. De Besünnerheit in dat Harlingerland un den Grenzrebeeden weer, dat de Harlinger Regent Junker Balthasar vun Esens de lutherisch Gloovenslehre ünnerstütten un fördern dee, ofschons he sück tonächst mit den kathoolschen [[Geldrische Fehde|Hartog vun Geldern]] tosommen dee, um sien Herrschapsberiek weer to vergröttern.Verfolgte Prediger as de Pastoren Folkerts ut Aardörp oder Visbeck ut Burhaaf wurrn vun Junker Balthasar upnommen. 1538 hett de Harlinger Regent en Religionsgespräch tüschen den lutherischen Pastor Visbeck un den Wittmunder Prediger Pflücker, fröher Vörkämper up kathoolsch Siet, vermiddelt. Ok Junker Balthasar hett an dat Gespräch deelnommen. Dat Ergevnis weer, dat Pastor Pflücker nu ok to'n lutherischen Glooven överwesseln dee un de nee Lehre ok in de Wittmunder Kark predigen dee.<ref>Smid: ''Ostfriesische Kirchengeschichte.'' 1974, S. 156.</ref> Siet disse Tiet is dat old Harlingerland un de Grenzberieken lutherisch präägt. Radikale Strööms, as Ansatzen vun dat [[Dööperdom]], kunnen in dat konservativ Harlingerland so good as kien Foot faaten. En [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] Karkengemeend geev dat eerst nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] wegen den Flüchtlingstostroom ut de ehmalge düütsch Ostrebeeden. Ansatzen vun [[Freekark|freekiarklich]] Gemeendgrünnen geev dat up dat Wittmunder Stadtrebeet all vör de Wennen vun dat 19. to dat 20. Johrhunnert, se harrn aber kien Spood. Vun [[Willemshaven]] ut folgt 1949 de Grünnen vun de [[Neeapostoolich Kark|Neeapostoolsch Karkengemeend]] Wittmund.<ref>Smid: ''Ostfriesische Kirchengeschichte.'' 1974, S. 552.</ref> [[Jodendo|Jöden]] in Wittmund wurrn 1639 to'n eersten Mal oordkundlich beleggt. An de drehunnertjohrig Historie vun en jöödsch Geemeend in de Harlestadt erinnern mehrere Gedenkstäen.<ref>Herbert Reyer, Martin Tielke (Hrsg.): ''Das Ende der Juden in Ostfriesland. Katalog zur Ausstellung der Ostfriesischen Landschaft aus Anlaß des 50. Jahrestages der Kristallnacht.'' Verlag Ostfriesische Landschaft, Auerk 1988, ISBN 3-925365-41-9, S. 69–71.</ref> === Christendom === ==== Evangelisch-lutherisch Karkengemeend ==== De St.-Nikolai-Kark vun de evangelisch-lutherischen Gemeend steiht in dat Zentrum vun de Stadt un harr vermootlich dree Vörgängerbauwarken. De jetzig Kark stammt ut dat Johr 1776 un wurr deelwies dör en [[Lotterie]] finanzeert. De Gemeend is in dree Pfarrbezirke ünnerdeelt. Dat zentraal Büro vun de Karkengemeend, de ok twee Kinnergorodens in Wittmund bedrifft, hett de Anschrift Kirchplatz&nbsp;3.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kirche-wittmund.de/goprofdetail.asp?index=3 |wayback=20140421082835 |text=Kirche - Wittmund: ''Ein Wetterzeichen im Wind'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}; eingesehen am 25. Juni 2011</ref> In Asel befind sück en evangelisch-lutherisch Jöögdbillenstäe.<ref>[http://www.jubi-asel.de/index.html www.jubi-asel.de: ''Vorstellung''], afroopen an' 14. Oktober 2011</ref> ==== Evangelisch-Freekarklich Gemeend ==== De evangelisch-freekarklich Christen vun dat Wittmunder Stadtrebeet wurrn vun de [[Bethuus vun de Baptisten in Jever|Evangelisch-Freekarklichen Gemeend Jever]] un de [[Bund vun Evangelisch-Freekarklich Gemeenden|Evangelisch-Freekarklich]] Gemeend [[Esens]] betrüet. In de Nahkriegsjohren geev dat in Wittmund-Isums ein evangelisch-freekarklich [[Notkark]], de vör allen vun Flüchtling ut de ehmalge düütsch Ostrebeeden besöcht wurr.<ref>Archiv der Evangelisch-Freikirchlichen Gemeinde Jever, Protokollbuch V (1945–1950)</ref> ==== Röömsch-kathoolsch Karkengemeend ==== De [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] Karkengemeend bild mit de Gemeenden in Auerk, Wiesmoor un Neestadtgödens en Pfarreiengemeenschap.<ref>[http://www.st-bonifatius-wittmund.de/html/gemeinde_sind_vier_alle.html St. Bonifatius Wittmund: ''Gemeinde sind VIER alle'']; eingesehen am 25. Juni 2011</ref> De hörrt to dat Dekanat Oostfreesland vun dat [[Bisdom Ossenbrügge]]. ==== Neeapostoolsch Gemeend ==== De [[Neeapostoolsch Kark|neeapostoolsch Karkengemeend]] Wittmund wurr 1949 grünnd,<ref>[http://nak-norddeutschland.de/index/bezirke-gemeinden/bereich-bremen/wilhelmshaven/portrait/chronik-des-bezirks.html NAK Norddeutschland: ''Chronik des Bezirks Wilhelmshaven in der Übersicht'']; ankeeken an' 25. Juni 2011</ref> un Enn'n Februar 2018 uplööst. De verbleeven Liddmaaten wurrn de neeapostoolsch Gemeend [[Jever]] todeelt.<ref>[http://wittmund.nak-nordost.de/ Neuapostolische Kirchengemeinde Wittmund: „Letzter Gottesdienst am 25. Februar 2018“]; ankeekn an'n 13. März 2018</ref> === [[Jödendom]] === [[Bild:Mahnmalwtm.jpg|miniatur|Gedenkstäe för de ermordeten jöödschen Börger ut Wittmund]] In Wittmund geev dat wiels en Tietruum vun rund 300 Johren en jöödsch Gemeend. Hör Anfänge gaht up dat 17. Johrhunnert torüch.<ref>Herbert Reyer, Martin Tielke (Hrsg.): ''Das Ende der Juden in Ostfriesland. Katalog zur Ausstellung der Ostfriesischen Landschaft aus Anlaß des 50. Jahrestages der Kristallnacht.'' Verlag Ostfriesische Landschaft, Auerk 1988, ISBN 3-925365-41-9, S. 69.</ref> De eerste konkrete Henwies up de Anwesenheit vun Jöden in Wittmund stammt ut dat Johr 1639. Nah 1933 utgrenzt un verfolgt, sünd völ Jöden in de Emigratschoon gahn. De in dat 18. Johrhunnert baut [[Synagoog]] vun de jöödsch Gemeend wurr, nahdem de Gemeend immer minner wurr, in’Juni 1938 vun de jöödsch Gemeend an en Koopmann up Afbröök verköfft. Se wurr dordör wiels de [[Riekspogromnacht|Novemberpogromen]] nich twei maakt, sonnern wurr all vörher afbraken. Dennoch wurrn ok in Wittmund Hüüs vun jöödsch Börger upbraken, hör Geschäfte un hör Privateegendom plünnert as ok 20 Gemeendliddmaaten tosommendreven. Vun de van 1933 bit 1940 in Wittmund ansässig Jöden wurrn 14 wiels den [[Holocaust]] ümbrocht.<ref name="hdb">Herbert Obenaus (Hrsg.): ''Historisches Handbuch der Jüdischen Gemeinden in Niedersachsen und Bremen.'' Wallstein, Chöttingen 2005, ISBN 3-89244-753-5, S. 1571.</ref> Up den jöödschen Karkhoff wurr an’3. September 2000 en Gedenkstäe för de ermordeten jöödschen Börger vun Wittmund inweeht. Dor wurrd de Naams vun 48 – siet de Ergänzung vun de Naams vun Max un Josef Julius Neumark intüschen 50 - ermordeten Personen nömmt, de ut Wittmund stammen dee. An de jöödsch Gemeend wurrd todem mit en Gedenktafel an den Standoort vun de ehmalge Synagoog docht. == Politik == [[Bild:Wittmund Rathaus.JPG|miniatur|Raathuus]] Binnerhalv vun Oostfreesland, dat bi Wahlen en traditschonell Hoochborg vun de SPD is,<ref>[[Klaus von Beyme]]: ''Das politische System der Bundesrepublik Deutschland: Eine Einführung'', VS Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-531-33426-3, S.&nbsp;100, Google Book ID=V5Q—2Jn-tEC, Siet=100, 22. Mai 2011</ref> hett de ööstliche Rand vun de Region mit dat Harlingerland (un dormit ok de Stadt Wittmund) insofern en Sünnerrull, as de CDU dor stark vertreden is un bi Wahlen faken vör de SPD liggt. Blots in de Marschgemeenden mit hör fröher hooch Landarbeiter-Andeel harr de SPD all fröh Spood. In't Kaiserriek weer Wittmund, as de gesamte Landkreis, en Hoochborg vun de Liberalen un vör allen vun de Natschonalliberalen. In de eerst Johren vun de Weimarer Republiek hett sük dat so fortsett, bevör de Natschonalsozialisten dor all siet Midden vun de 1920er Johren en vun hör Hoochborgen in de Provinz Hannober harrn. Nah den Tweeten Weltkrieg harr tonächst de [[FDP]] de führend Rull: „Es schien, als sei hier ein Großteil der Wähler einfach in vornationalsozialistische Bewußtseinslagen und Verhaltensweisen zurückgekehrt.“<ref>Heinrich Schmidt: ''Politische Geschichte Ostfrieslands'' (Ostfriesland im Schutze des Deiches, Band&nbsp;V, Verlag Rautenberg, Leer 1975, o. ISBN, S.&nbsp;498</ref> Bi de Bundsdagswahl 1949 kreeg de SPD in’Karnoort, in Asel un in de veer Marschgemeenden Funnix, Beerm, Buttfoor un Clienensiel de Mehrheit, in all anner Oortsdeelen kreeg de FDP de meest Stimmen.<ref name="Statistik">Theodor Schmidt: ''Untersuchung der Statistik und einschlägiger Quellen zu den Bundestagswahlen in Ostfriesland 1949–1972''. Ostfriesische Landschaft, Auerk 1978, kartografische Beiblätter.</ref> De CDU, de in ganz Oostfreesland eerst laat organisatorisch uptreden is, övernehm Anfang vun de 1950er Johren de führend Rull vun de FDP, de aber bit in de 1960er Johren aber ok noch düütlich Stimmenandeelen wunn. Bi de Bundsdagswahl 1961 hebbt de Liberalen in kien een Oortsdeel weniger as 10 Perzent vun de Stimmen halt, in dree Oortsdeelen tüschen 30 un 40 Perzent.<ref>10 bit 20 Oerzent in Leerhaaf, Hovel un Blersum; 20 bit 30 Perzent in Funnix, Beerm, Clienensiel, Wittmund (Karnoort), Asel, Burhaaf, Buttfoor un Willen; 30 bit 40 Perzent in Aardörp, Uttel un Eggeln; siehe Theodor Schmidt: ''Untersuchung der Statistik und einschlägiger Quellen zu den Bundestagswahlen in Ostfriesland 1949–1972''. Ostfriesische Landschaft, Auerk 1978, kartografische Beiblätter</ref> De CDU wunn all bi de Bundsdagswahl 1953 de relative Mehrheit in de meest Oortsdeelen, blots in Uttel muss de FDP un in Funnix, Beerm, Clienensiel un Asel de SPD den Vörträe laaten. De Christdemokraten hebbt sietdem in Wittmund un in’Landkreis ehrn starksten Rückhalt ünner de oostfreesch Landkreise. Bi de Bundsdagswahl 1969 wunn de CDU in söss Oortsdeelen de afsluute un in dree wiederen de relative Mehrheit. In fiev Oortsdeelen wunn de SPD de relative Mehrheit.<ref name="Statistik" /> Siet de Bundsdagswahl 1972 hett de SPD in Wittmund düütlich uphalt, ok wenn se sietdem meest noch achter de CDU bleev. De „Willy-Brandt-Wahl“ 1972 broch de Sozialdemokratie, de bi natschonalen Wahlen in't Kaiserriek, in de Weimarer Republiek un in de Anfangsjohren vun de Bundsrepubliek nie de Ergevnisse harr as in dat westliche Oostfreesland, eerstmals de afsluute Mehrheit in söss Oortsdeelen un de relative in twee wiederen Oortsdeelen, dorünner de Karnstadt. Blots de Süüden vun dat Stadtrebeet mit Aardörp, Hovel un Leerhaaf, bleev ok bi disse Wahl fast in de Hand vun de CDU.<ref name="Statistik" /> === Stadtraat === De Raat vun de Stadt Wittmund besteiht ut 34 Raatsfruen un Ratsherren. Dat is de fastleggt Tall för en Stadt mit en Inwahnertall tüschen 20.001 un 25.000 Inwahner.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.nds-voris.de/jportal/?quelle=jlink&query=KomVerfG+ND&psml=bsvorisprod.psml&max=true |wayback=20200610161134 |text=Niedersächsisches Kommunalverfassungsgesetz (NKomVG) in der Fassung vom 17. Dezember 2010; § 46 – Zahl der Abgeordneten |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 7.&nbsp;November 2011</ref> De 34 Raatsliddmaaten wurrd dör de [[Kommunalwahl]] för jeweils fiev Johr wählt. De aktuelle Amtstiet fung an’1.&nbsp;November 2011 an.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wittmund.de/Politik/Ratsmitglieder/tabid/88/language/de-DE/Default.aspx |wayback=20120325125532 |text=Stadt Wittmund: Ratsmitglieder |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an 4. November 2011</ref> Stimmberechtigt in’Raat vun de Stadt is buterdem de hööftamtlich Börgermeester. De letzt [[Kommunalwahl]] van’11. September 2011 broch dat folgende Ergevnis:<ref name="kdo">[http://wahl.kdo.de/?wahl=2011_____Stadtratswahl%202011%2011.09.2011_____110902143672182&kommune=Stadt%20Wittmund&instflash=yes&hidekdo= Stadt Wittmund – Gesamtergebnis Stadtratswahl 2011], afroopen an' 14. September 2011</ref> {| class="wikitable" width="65%" |- ! class="hintergrundfarbe5" |Partei ! class="hintergrundfarbe5" |&nbsp;Andeelig Stimmen ! class="hintergrundfarbe5" |&nbsp;Antall vun de Seet ! class="hintergrundfarbe5" |&nbsp;Verännern Stimmen ! class="hintergrundfarbe5" |&nbsp;Verännern Seet |- align="center" | align="left" | [[CDU]] || 52,05 % || 18 || + 1,85 % || 0 |- align="center" | align="left" | [[SPD]] || 34,65 % || 12 || − 1,65 % || 0 |- align="center" | align="left" | [[Bündnis 90/De Grönen]] || 5,79 % || 2 || + 2,66 % || + 1 |- align="center" | align="left" | [[Free Wähler|BFB]] || 4,08 % || 1 || − 1,49 % || − 1 |- align="center" | align="left" | [[FDP]] || 1,76 % || 1 || − 2,22 % || 0 |- align="center" | align="left" | [[De Linke]]<ref>In 2006 noch as ''Das Linksbündnis'' antreden</ref> || 1,64 % || 0||+ 0,86 % || 0 |- align="center" |} De [[Wahlbedeeligung]] bi de Kommunalwahl 2011 leeg mit 54,87 %<ref name="kdo" /> en beten över den Dörsnitt vun Neddersassen mit 52,5 %.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/kommunalwahlen_2011/wahlbeteiligung107.html |wayback=20130825204016 |text=www.ndr.de: Abwärtstrend bei Wahlbeteiligung gestoppt |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 14. September 2011</ref> To'n Vergliek: Bi de vörherig Kommunalwahl van’10. September 2006 leeg se bi 53,17 %.<ref name="kdo2006">[http://wahl.kdo.de/index.php?wahl=2006_____Wahl%20des%20Rates%202006_____060809123315247&kommune=Stadt%20Wittmund&instflash=yes&hidekdo= Stadt Wittmund – Gesamtergebnis Wahl des Rates 2006], afroopen an' 14. September 2011</ref> === Börgermeester === Siet den 1. November 2006 is de diplomeert Bankbedrievswert Rolf Claußen (CDU, intüschen parteilos) Börgermeester vun de Stadt Wittmund.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wittmund.de/Politik/Buergermeister/tabid/89/language/de-DE/Default.aspx |wayback=20110722072529 |text=Stadt Wittmund: Bürgermeister |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 31. Juli 2011</ref> De Wahl weer tosommen mit de dormalig [[Kommunalwahl]] van’10. September 2006. Claußen wunn de Wahl mit 55,37 % vun de Stimmen gegen den parteilosen Alfred Siebolds. De Wahlbedeeligen leeg bi 53,18 %.<ref>[http://wahl.kdo.de/?kommune=Stadt%20Wittmund&instflash=yes&noflash=&wahl=2006_____B_ue_rgermeisterwahl%202006_____060810164043025&showData=tabelle Stadt Wittmund – 2006 – Bürgermeisterwahl 2006], afroopen an' 31. Juli 2011</ref> Siet 2006 gellt in Neddersassen för Börgermeester en Amtstiet vun 8 Johren. Se is dormit um dree Johr langer as de vun de Liddmaaten vun den Raat. === Vertreder in Land- un Bundsdag === [[Bild:Hermann Dinkla - Projekt Landtag.jpg|miniatur|Hermann Dinkla in’November 2009]] Wittmund hörrt to den Landdagswahlkreis 87 ''[[Wahlkreis Wittmund/Inseln|Wittmund/Inseln]]'', de den gesamten [[Landkreis Wittmund]] as ok in’[[Landkreis Aurich]] de Städer [[Nörderneei]] un [[Wiesmoor]], de Gemeend [[Dornum]] un de Inselgemeenden [[Juist]] un [[Baltrum]] umfaat. Dat Direktmandat för den Neddersassischen Landdag ([[Legislaturperiood|Wahlperiood]] bit 2013) wunn bi de Wahl 2008 [[Hermann Dinkla]] ut [[Westerholt (Landkreis Wittmund)|Westerholt]] vun de [[CDU]]. He weer siet 1994 Liddmaat un van 2008 bit 2013 Präsident vun den Landdag. 2013 is he nich mehr för de Wahl antreeden. Nahfolger wurr denn as Landdagsliddmaat [[Holger Heymann]] vun de SPD. Bi de Landdagswahl 2008 geev dat folgend Verhältnisse:<ref>Wahlkreis 87 Wittmund/Inseln, Quelle: Niedersächsisches Landesamt für Statistik.</ref> {|class="wikitable sortable" width="65%" ! class="hintergrundfarbe5" | [[Politsche Partei|Partei]] ! class="hintergrundfarbe5" | [[Direktmandat|Direktkandidat]] ! class="hintergrundfarbe5" | [[Eerststimme]]n ! class="hintergrundfarbe5" | [[Tweetstimme]]n |- | [[CDU]] | {{SortKey|Dinkla, Hermann|[[Hermann Dinkla]]}} | 44,7 | 43,1 |- | [[SPD]] | {{SortKey|Heymann, Holger|[[Holger Heymann]]}} | 38,5 | 34,7 |- | [[FDP]] | {{SortKey|Sievers, Wolfgang|Wolfgang Sievers}} | 4,3 | 6,8 |- | [[Bündnis 90/De Grönen]] | {{SortKey|Vollmer, Hans Joachim|Hans Joachim Vollmer}} | 4,7 | 5,1 |- | [[De Linke]] | {{SortKey|Mayer, Bernd|Bernd Mayer}} | 5,5 | 6,1 |- | [[NPD]] | {{SortKey|Wojtczak, Manuel|Manuel Wojtczak}} | 1,3 | 1,4 |- | Free Wähler | {{SortKey|Moroni, Hayo|Hayo Moroni}} | 1,1 | 0,5 |- |} Wittmund hörrt to'n [[Bundestagswahlkreis Friesland – Wilhelmshaven]]. Direkt wählt Afordnete is [[Karin Evers-Meyer]] (SPD). Bi de letzt Wahl 2009 geev dat folgend Ergevnisset: {| class="prettytable sortable" width="65%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Direktkandidat ! Partei ! Eerststimmen in % ! Tweetstimmen in % |- | [[Karin Evers-Meyer]] | [[SPD]] | 39,9 | 31,1 |- | [[Hans-Werner Kammer]] | [[CDU]] | 32,4 | 29,6 |- | Lübbo Meppen | [[FDP]] | 9,4 | 14,6 |- | Peter Sokolowski | [[Bündnis 90/Die Grönen]] | 7,5 | 9,2 |- | Anja Kindo | [[De Linke]]. | 9,3 | 10,4 |- | Werner Klawun | [[NPD]] | 1,5 | 1,2 |- | – | [[Piratenpartei Düütschland|PIRATEN]] | – | 1,9 |- |} === Kommunale Finanzen === De Stadt Wittmund kann ehrn Huusholt 2011 luut Plaan wohrschienlich utglieken. Upwennen vun 25,279&nbsp;Millionen Euro stunnen Erträäg vun 25,296&nbsp;Millionen in’Huushaltsplaan gegenöver. De Nettoneeverschuldung in’Investitschoonshuusholt bedrocht 2011 luut Plaan 88.000&nbsp;Euro, de gesamte Schuldenstand vun de Stadt (inklusive Lasten ut de Vergangenheit) belöppt sück dorgegen up etwa 18,7&nbsp;Millionen&nbsp;Euro.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=51249 ''Wittmund hat Schulden reduziert''], Ostfriesen-Zeitung, 29.&nbsp;>Dezember 2011, afroopen an den sülvigen Dag.</ref> === Stadtwappen === [[Bild:Wappen Wittmund.png|miniatur|100px|Stadtwappen]] [[Blasoneeren]]: In Grön twee schräg krüüzt golden Pietschen, överdeckt mit spulten golden Middelschild, över de en golden Loovkroon schweevt; dorin vörn en half swaart bewehrt root Adler an’Spalt, achtern övernanner twee swaart bewehrt root Borentatzen.<ref>Informatschon nah een Anfraag an de Stadt Wittmund per E-Mail an' 19. Juli 2010</ref> Dat Wappen vun de Stadt Wittmund wurr 1930 vun dat Preußisch Staatsministerium verleeht. En nee Wappen besteiht siet 1973 un lehnt sück an de Bild in dat eerste Fleckensiegel ut de Tiet um 1500 an. De Adler in dat Wappen erinnert an dat [[Oostfreesche Hööftlinge|Hööftlingsgeschlecht]] vun de [[tom Brok]], dat bit in dat Johr 1420 Oortsherr weer. De Tatzen sünd en Minneseeren vun dat Borenwappen vun de Hööftlinsfamilie [[Sibet Attena|Attena]], de siet 1457 Wittmund un later dat Harlingerland beherrsch. De Pietschen oder ok ''Geißeln'' un de Kroon hebbt de Attena as Teken för Wittmund bruukt, se hebbt vör dat Verleehn vun dat Wappen alleen den Inholt vun dat öllere Flelckenwappen bild. === Städerpartnerschapen === Siet den 3. Oktober 1997 ünnerholt de Stadt Wittmund en [[Städerepartnerschap]] mit de Gemeend [[Barleben]] in [[Sassen-Anholt]]. Kontakte tüschen Barleben un Wittmund gifft dat all siet 1990. Vör den Afsluss vun de Partnerschapsverdrag wurr över Johren utprobeert, of en Partnersxchap vun de beid Kommunen Sinn makt. De Partnerschap sücht en regelmatigen Kultur- un Sportuttuusch as ok wertschaplich Kontakte vör. De Tosommenarbeit wurr siet 2007 intensiveert.<ref>[http://www.barleben.de/index.phtml?sNavID=936.46&La=1 Gemeinde Barleben: Gemeinde-/Städtepartnerschaften], afroopen an' 14. August 2011</ref> 2010 wurr de Partnerschap tüschen de beid Kommunen vun de ''Deutschen Gesellschaft e.&nbsp;V., Verein zur Förderung politischer, kultureller und sozialer Beziehungen in Europa'' in’Rahmen vun en Studie as een vun fiev bispeelhaft düütsch-düütsch Partnerschapen vörgestellt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.staedtetag.de/imperia/md/content/verffentlichungen/12.pdf |wayback=20120508101352 |text=Deutsch deutsche Partnerschaften. Städte, Landkreise und Gemeinden als Gestalter der deutschen Einheit, Seiten 15, 47, 51f. |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 14.&nbsp;August 2011</ref> == Kultur un wat antokieken is == === Theater === Wittmund is fast Speeloort vun de 1952 grünnd [[Landesbühne Niedersachsen Nord]] mit Stammhuus in Willemshaven, de jedes Johr bit to teihn Inszeneerungen in de Aula vun dat Schoolzentrum Brandenburger Straat wiest. De Aula bütt 271 Sitzplatzen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.landesbuehne-nord.de/content.php?page=wittmund |wayback=20151208122941 |text=Landesbühne – Theater für Wittmund |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 31. Juli 2011</ref> En fasten Theaterbau gifft dat in Wittmund aber nich. === Kunst un Utstellungen === <gallery> Bild:Leonard Wübbena_Lucy_Pink_1990.JPG|„Miss Lucy Pink“<br />[[Leonard Wübbena]] (1990) Bild:Thompson Wittmund.JPG|„Madonna auf der Werft“<br />[[David Lee Thompson]] (1994) Bild:Andreas Freyer1.JPG|„Welle“<br />[[Andreas Freyer]] (1995) Bild:Jens Wittenburg.JPG|„Triade“<br />Jens Wittenburg (2004) Bild:Wittmund_2005_d.jpg|Marktplatz mit „Treiber mit Schafen“(1999) </gallery> De [[Kunstmiel vun de Stadt Wittmund]] wiest in dat Stadrebeet all tosommen elf Kunstwarken vun ünnerscheedlich Kunstformen, de en Spektrum vun natuurgetrüen [[Plastik (Kunst)|Bronzeplastiken]] bit hen to abstrakt [[Skulptur]]en afdecken. Up den Weg brocht wurr de Kunstmiel vun den ''Kulturring Wittmund e.V''. De Kunstwarken wurrn tüschen 1990 un 2004 mit Hülp vun Börgers, Gewerbebedrieven, Wiederbillensinrichten un völ Sponsoren schafft.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wittmund.de/portals/0/download/Kunstmeile.pdf |wayback=20110428071900 |text=Kunstmeile der Stadt Wittmund |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 3.&nbsp;August 2011</ref> In den Oortsdeel [[Funnix]] direkt gegenöver vun de 800 Johr old Backsteenkark liggt en etwa een Hektar groot [[Skulpturengorden]] vun den Wittmunder Stahlbildhauer [[Leonard Wübbena]]. Siet 2007 wiest de düersam Utstellung vun Mai bit September Stahlplastiken vun Wübbena as ok wiedere Warken vun jedes Johr wesseln internatschonal Künstlers.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.skulpturengarten-funnix.de/skulpturengarten.php |wayback=20120207212814 |text=Sammlung Wübbena: Skulpturengarten |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 3.&nbsp;August 2011</ref> De 1977 grünnd ''Ostfriesischer Kunstkreis e.&nbsp;V.'' ünnerhalt in Wittmund in de Bremer Straat de Kunstgalerie ''Palette''. De 55 Liddmaaten tellen Kunstvereen hett siet dem över 100 gemeensam Utstellungen, hööftsächlich in Wittmund, dörführt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischer-kunstkreis.de/_Palette_/_palette_.html |wayback=20120822045609 |text=Kunstgalerie „Palette“ |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 3.&nbsp;August 2011</ref> === Museen === Dat [[Düütsch Sielhafenmuseum Carolinensiel|Düütsch Sielhafenmuseum]] befind sück in den Wittmunder Stadtdeel [[Clienensiel]]. To dat Museum hörrt de historsch Utstellungshüüs ''Groot Hus'', ''Kapitänshaus'', ''Alte Pastorei'' rund um den Museumshafen in Clienensiel as ok de ''Historische Rettungsstation'' an de Friedrichsslüüs. Dat ''Groot Hus'' entstunn 1840 as Koornspieker an’Old Hafen un wiest up sien Spiekerböhns en Uttellung över Land un See, de Historie vun de Siele un Habens, den Diekbau as ok der Fischeree un de Segelschippfohrt. Vun dat Leven an Land vertellt dat ''Kapitänshaus'', in dat de ''good Stuuv'' vun de Kapitänsfamilie wiest wurrd. To de Utstellung hörrt ok de Habenaftheek, en ehmalger Koopmannslaaden un en Seemannskneipe. In dat ''Marie-Ulfers-Zimmer'' kann man sück troon laaten. In de ''Alte Pastorei'' gifft dat en düersam Utstellung över maritime Handwarkberopen Schippstimmermann, Schmeed, Taumaker un Segelmaker. Dorneben gifft dat ok en Sammlung vun originalgetrüe Modelle vun historsch Segelscheep un de Gemäldegalerie ''Mensch und Meer''.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.deutsches-sielhafenmuseum.de/haeuser.htm |wayback=20111010220819 |text=Häuser und Dauerausstellungen |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 3. August 2011</ref> Dat Sielhafenmuseum harr 2010 knapp 40.000 Besöker.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=36580 ''Fast 40 000 Besucher im Sielhafenmuseum''], Ostfriesen-Zeitung, 21. Januar 2011, afroopen 15.&nbsp;Oktober 2011</ref> De ''Museumsweg Carolinensiel'' is en historsch Rundweg dör den to Wittmund hörrn Oortsdeel Clienensiel. De fangt an’Museumshafen an un führt dör den historschen Oortskarn langs de [[Harle (Stroom)|Harle]] över de Friedrichsslüüs bit to'n Strand in [[Harlesiel]]. Torüch verlöppt de Weg langs de so nömmt [[Golden Lien]] nah Clienensiel. Schautafeln mit Texten un Afbillen geevt en Överblick, över dat, wat antokieken sück lohnt. De Museumsweg entstunn 2005 dör en Initiative vun dat Düütsch Sielhafenmuseum to'n Anlass vun dat 275-johrig Bestahn vun den Sieloort.<ref>[http://www.museumsweg.de/ Historischer Rundgang durch Carolinensiel], afroopen an' 3.&nbsp;August 2011</ref> Dat wetenschaplich Erlevnismuseum ''Phänomania'' befind sück siet 2008 in den historschen Bahnhoff vun Clienensiel. Dat bütt up en Flach vun 1000 Quadratmeter rund 80 interaktive Experimente an. Dat ehmalig Bahnhoffsgebäude wurr 1909 baut un bit 1987 noch bruukt. Dat hörrt to de wenig ünner Denkmalschuul stahn Bahnhööf in Oostfreesland.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.phaenomania.de/carolinensiel/index.php |wayback=20120216051334 |text=Phänomania Carolinensiel |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 3.&nbsp;August 2011</ref> In dat ''Heimatmuseum Peldemühle'' an de Esenser Straat in Wittmund is de oldste noch vull funktschoonsfähig [[Pellmöhlen]] vun Düütschland ut dat Johr 1741 ünnerbrocht. Dat Museum wurrd vun den Heimatvereen Wittmund e.V. ehrenamtlich führt un wiest in sein düersam Utstellung regional [[Exponat]]e ut Handwark un Landwertschap vun dat umliggend Harlingerland, Bidrääg to de Historie vun de Stadt Wittmund un dat Harlingerland as ok [[Archäologie|archäologisch Funde]] ut ''Hattersum'' un de Borgstäe [[Uttel]]. In de wesselnd Sonnerutstellungen wurrd regionale Aspekte as ''Die Motorisierung des kleinen Mannes in der Nachkriegszeit: Fahrräder mit Hilfsmotor'' upgreepen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.heimatverein-wittmund.de/html/heimatmuseum.html |wayback=20110821124322 |text=Heimatmuseum Peldemühle Wittmund |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 3.&nbsp;August 2011</ref> Siet Juni 2015 gifft dat in Wittmund dat „Robert-von-Zeppelin- und Fliegermuseum“, dat in de Binnenstadt vun Wittmund nah en lang Vörlooptiet sien Platz funnen hett. Dorin wurrd nich blots an den ehmalgen Zeppelin-Flooghaben erinnert, sonnern dat gifft ok en lütten Utstellung vun Fohrrööd mit Hülpsmotor un eenig Exponate, de up dat Jagdgeschwader Richthofen hinwiesen. === Karken === [[Bild:ChurchAsel.jpg|miniatur|St.-Dionysius-Kark in Asel, en Granitquaderkark mit free stahn Glockentoorn]] [[Bild:Interieur Mariakerk Buttforde.jpg|miniatur|Dat Binnere vun de St.-Marien-Kark in Buttfoor mit riek Innenutstattung]] [[Bild:4722038 Carolinensiel Orgel.jpg|miniatur|Müller-Örgel (1781) in Clienensiel]] De evangeelsch Kark [[St. Nicolai (Wittmund)|St. Nicolai]] van 1775/1776 harr dree Vörgängerbauten, deren letzt 1541 upricht wurr. Dat hannelt sück um en laatbarocke [[Saalkark]] ut [[Backsteen]] mit anbaut Westtoorn. Dat süüdlich Ingangsportal wurrd in en Middel[[risalit]] vun Sandsteendekor inrahmt. To de Utstattung hörrn en Barock[[kanzel]] van 1667, en [[Dööpständer]] ut Holt van 1777 un de 1776 vun [[Hinrich Just Müller]] makt [[Örgel]], vun de blots noch de [[Prospekt (Örgel)|Prospekt]] erhollen is. Rechts neben dat Hööftportal vun de Kark befind sück en historsch bedüütsam [[Höhenfastpunkt]]. De wurr in’Rahmen vun de [[Preußisch Landsupnahm (Behörde)|Königlich Preußisch Landsupnahm]] in de Johren 1868 bit 1894 bestimmt un weer en wichtig Utgangspunkt för Hööchtvermeeten in Oostfreesland. De Böverkant vun de Hööchtmark hett en Hööcht vun 8,312 Meter över [[Normalhöhennull|NHN]]. De kathoolsch ''St.-Bonifatius-Kark'' wurr 1954 as einschippig Bau mit platt Saddeldack erricht un 2007 gründlich renoveert. An de Frontsiet vun dat Huus fallt en groot Rosette up, de ut Rundfensters bild wurrd.<ref>''Kirchenbote des Bistums Osnabrück'', 43/2007, S. 13 ([http://www.kirchenbote.de/downloads/dm_2007/28_10.osnabrueck_13.pdf Artikel online]; eingesehen am 25.&nbsp;Juni 2011</ref> Links vun’Ingangsberiek befind sück en drungen Glockentoorn, de dör en överdackten Gang mit de Kark verbunnen is. In den Oortsdeelen buterhalv vun de Karnstadt gifft dat Karken, de to de oldsten in ganz Oostfreesland hörrb. De fröh [[Romanik|romaansch]] Karken wurrn ut [[Granit]]quader upricht, wiel dor de Kunst, ut de lehmhollen Eer weerbeständig [[Backsteen]]en to brennen, eerst in dat 13. Johrhunnert vun [[Ordensgemeenschap|Mönksoorden]] in de Region verbreedt weer.<ref>Hermann Haiduck: ''Die Architektur der mittelalterlichen Kirchen im ostfriesischen Küstenraum''. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1986, ISBN 3-925365-07-9, S.&nbsp;13</ref> So is de [[St.-Dionysius-Kirche (Asel)|St.-Dionysius-Kirche]] in Asel um 1200 vullständig ut bunt Granitquader baut wurrn. De free stahn Glockentoorn wurr eerst 1661 nee upführt un hett de ''Betklock'', de 1454 vun [[Ghert Klinghe]] gaaten wurr. Claes Röttger hett de Kanzel (1608) schafft, David Benjamin Opitz den [[Dööpengel]] (1752/53) un [[Gerd Sieben Janssen]] de lütt Örgel (1855/56), de noch wietgahnd erhollen is. Ok de um 1230 baut [[St.-Marien-Kark (Buttfoor)|St.-Marien-Kark]] in Buttfoor besteiht ut Granitquadern un sücht nah buten ähnlich ut as de Kark in Asel. In’Gegensatz to de is hör intrucken halfrunn [[Apsis]] un en kunsthistorsch bedüüden Binnenutstattung erhollen bleven. Dat Binnere wurrd vun en laatgotischen steenern [[Lettner]] beherrscht, de 1450 erricht wurr un de sien dree groot Rundbagens den Blick in den [[Chor (Architektur)|Chor]] mögelk maken. Dor steiht en Snitzaltar ut dat 16. Johrhunnert. Dat Karkenstohlwark ut de [[Renaissance]] hörrt to de moiesten in ganz Oostfreesland.<ref>[[Gottfried Kiesow]]: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S.&nbsp;349</ref> De [[Örgel vun St. Marien (Buttfoor)|Örgel vun St. Marien]] ut dat Johr 1681 is dat eenzig erhollen Wark vun [[Joachim Richborn]].<ref>[http://www.nomine.net/buttforde-st-marien Orgel auf NOMINE e.V.], afroopen an' 19. Februar 2012</ref> [[Bild:Wittmund, Ardorf, Kirche.jpg|miniatur|links|Aardörper Kark: Ünnern Granitquader, doröver Backsteenen]] Veer Karken ut dat 13. un 14. Johrhunnert wurrn as Mischbauten up Sockels ut Granitquadern upricht. De [[Aardörper Kark]] ut dat 13. Johrhunnert wiest Granitquader in’ünneren un Backsteenen in den böveren Müerberiek up. De oldste Inrichtungsgegenstand is dat in’13. Johrhunnert ut Backsteenen müert Dööpbecken. De Kanzel van 1588 is en Geschenk vun de [[Ludgeri-Kark (Nörden)|Nörder Ludgeri-Kark]]. In de Johren 1844 bit 1847 hett [[Arnold Rohlfs]] ut Esens de Örgel baut, de wietgahn erhollen is. De [[Blersumer Kark]] is en Saalkark mit halfrund intrucken Apsis, de um 1250 bit 1270 ut Backsteen up en Fundament aus Granitquadern baut wurrn is. De Dööpsteen ut [[Bentheimer Sandsteen]] mit en [[Fries]] ut Ranken- un Blattwark dateert ut dat 13. Johrhunnert. Dat [[Retabel|Altarretabel]] up en middelöllerich Mensa stammt vun Meester [[Jacob Cröpelin]] ut dat Johr 1649. De [[St.-Georg-Kark (Eggeln)|St.-Georg-Kark]] Eggeln is en laatromaansch Saalkark, deren Müern över 13 Meter hooch sünd un dormit to de hööchste Karkenmüern in Oostfreesland hörrn.<ref>Genealogie-Forum: {{Webarchiv|url=http://www.genealogie-forum.de/ostfrld/kirchen/eggelingen.htm#Kirche |wayback=20160322073352 |text=''Eggelingen'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an 9.&nbsp;Oktober 2011</ref> 1836 nehm dat Bauwark dör en Orkan swoor Schaaden, wat denn to en Umbau führen dee. Dat Altarretabel stammt vun [[Jacob Cröpelin]] (1659) un de Örgel vun Gerd Sieben Janssen (1846). [[St. Florian (Funnix)|St. Florian]] in Funnix is en Backsteenkark ut dat fröhe 14. Johrhunnert mit en free stahn Klockentoorn ut dat 13. Johrhunnert. Ut de Vörgängerkark wurrn dat Dööpbecken un dat Weehwaterbecken ut Granit ut dat 12. Johrhunnert övernommen.<ref>Gottfried Kiesow: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S.&nbsp;331</ref> Wertvullst Utstattungsstück is de laatgotisch Snitzalter ut dat laat 15. Johrhunnert.<ref>To en nipp un nau Beschrieven un to de Historie vun den Altars kiek Herbert R. Marwede: ''Vorreformatorische Altäre in Ost-Friesland''. Dissertation, Hamburg 2006, Sieden 123–148, ([http://ediss.sub.uni-hamburg.de/volltexte/2007/3243/pdf/dissertation.pdf online]) (PDF-Datei; 1,2&nbsp;MB), ansehn an’ 21. Juni 2011</ref> As [[Johann Friedrich Constabel]] 1760 wiels den Örgelneebau starven dee, hett [[Hinrich Just Müller]] twee Johr later dat Instrument in’ Stil vun den [[Rokoko]] fardig baut. Dat Instrument is noch wietgahnd erhollen.<ref>[http://www.nomine.net/funnix-st-florian Orgel in Funnix bei NOMINE e.V.], ansehn an’ 10.&nbsp;Oktober 2010</ref> De [[Cäcilien- un Margarethenkark (Leerhaaf)|Cäcilien- un Margarethenkark]] in Leerhaaf, en laatgotisch Saalkark mit en [[polygonal]]en Ostchor, wurr um 1500 baut. De trapezförmige Graffplaat mit Keulenkrüüz stammt ut dat 12. Johrhunnert, der Altarupsatz ut dat 17. Jorhunnert, de eenfak Kanzel van 1655 un de Örgel vun [[Arnold Rohlfs]] ut dat Johr 1863. De prächtige barocke [[Diekkark Clienensiel|Diekkark vun Clienensiel]] ut dat Johr 1776 is de eenzig Diekkark weltwiet.<ref>Genealogie-Forum: {{Webarchiv|url=http://www.genealogie-forum.de/ostfrld/kirchen/carolinensiel.htm#Kirche |wayback=20090217151729 |text=''Carolinensiel'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, ansehn an’ 19. Februar 2012</ref> De witt faat Binnenutstattung is vullständig erhollen un bildt mit dat root Kastenstohlwark en farvlichen Kuntrast to de blau Holtdeck.<ref>Gottfried Kiesow: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S.&nbsp;335</ref> Twee Karken sünd de Tiet vun den [[Klassizismus]] totoordnen: [[Maria-Magdalena (Beerm)|Maria-Magdalena]] in Beerm wurr 1801/02 baut. Dat Dööpbecken ut dat 13. Johrhunnert stunn all in de Vörgängerkark, ebenso de beid Evangelistenfiguren ünner de Empore, de wohrschienlich Jacob Cröpelin um 1650 för en Kanzel snitzt hett. Kanzel, Kastenstohlwark, [[Prieche]]n, Empore un Altarupsatz entstunnen mit den Neebau vun de Kark. 1878 hett Gerd Sieben Janssen de Örgel baut. De [[St.-Florian-Kark (Burhaaf)|St.-Florian-Kark]] in Burhaaf is ut dat Johr 1821. De Klockenstohl is ut Holt fertigt un wurr all in dat 15. Jorhunnert upstellt. Ut de Vörgängerkark hett man verscheeden Utstattungsstücke övernommen.<ref>Gottfried Kiesow: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3, S.&nbsp;345</ref> === Profanbauwarken un wat antokieken is === [[Bild:Haus Finkenburg.JPG|miniatur|Huus Finkenburg]] [[Bild:Wittmund, Pfarrhaus Drostenstraße 21.JPG|miniatur|links|Oll Pastoree Drostenstraße 21]] De ''Wittmunder Marktplatz'' liggt in dat Zentrum vun de Kreisstadt. Dat upfälligst Bauwark is dor dat in de Johren 1899 bit 1901 ünner Leitung vun den oldenborgschen Architekten [[Ludwig Klingenberg]] upricht historsch [[Wittmunder Kreishuus]]. Dat in Formen vun den [[Historismus]] baut Huus wiest in’Sitzungssaal noch de oosprünglich Utstattung ut. Neben dat Kreishuus steiht dat Wittmunder [[Amtsgericht]], dat 1827 in’[[Klassizismus|klassizistischen]] Stil baut wurr. De dree middlere Assen wurrd vun en flach Dreeecksgevel tosommenfaat. Neben dat Amtsgericht befind sück dat Hotel ''Residenz'', de sien historsch Deel, de wegen sien geel Anstreek den Naam ''Geel Huus'' führt, deen van 1885 bit 1945 as [[Regieerensseet|Residenz]] vun de Wittmunder [[Landraad (Düütschland)|Landrääd]]. An de Süüdsiet vun den Marktplatz liggt de Wittmunder Stadthall, in de ok de Wittmunder [[Touristeninformatschoon]] ünnerbrocht is. Direkt up den Wittmunder Marktplatz staht siet 1999 de Bronzeplastiken ''Treiber mit Hund und Schafen'' vun Albert Bocklage ut [[Vechta]]. De vun den ''Kulturring Wittmund e.&nbsp;V.'' up den Weg brocht Grupp erinnert an den fröheren Hannel mit Schaapen up den Wittmunder Markt. De Bronzeplastiken sünd Bestanddeel vun de [[Kunstmiel vun de Stadt Wittmund|Wittmunder Kunstmiel]].<ref>wittmund.de: {{Webarchiv|url=http://www.wittmund.de/portals/0/download/Kunstmeile.pdf |wayback=20110428071900 |text=''Wittmunder Kunstmeile'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }} (PDF-Datei; 1,13&nbsp;MB), ansehn an' 9. Januar 2012.</ref> In’Oortskarn sünd vör allen in de Möhlenstraat mehrere öllere ''Wahnbauten'' ut Backsteen erhollen. Hervörtoheven is besünners ''Nr. 14''. De tweegeschossige, ok as ''Groot Hus'' oder ''Brants Haus'' bekannt Bau mit den schwungen Klockengevel wurr 1733 baut. De Geveltipp kröönt en schmeedeiiesern [[Weerfahn]]. Blots wenig Meter dorvan af steiht ''Nr. 17'', dat 1735 as eengeschossiges Wahnhaus entstunn. ''Nr. 9'', en verputzt Backsteenbau, is mit 1748 dateert. Dat Huus ''Brückstraat 1'' rekent sück dör en schwungen Gevel ut. Baut wurrn is dat Huus 1777. Neben disse Hüüs is noch dat in't Oog steeken Eckhuus an de Finkenburgstraat (''Huus Finkenburg'') mit sien to de Straateneck hen richt, tweegeschossig lütt Toorn to nennen as ok de Pastoree an de Drostenstraat. [[Bild:Sjuts Mühle Wittmund.JPG|rechts|duum|Sjuts-Möhlen in Wittmund]] De ''[[Pellmöhlen]] Wittmund'' is de Oldste noch vull funtschoonsfähig [[Holländerwindmöhlen|Galerieholländer]] vun Nordwestdüütschland, vun Popke Embken 1741 as Privatmöhlen baut. Dorin is dat Heimatmuseum ünnerbrocht. De Möhlen wurr fröher to dat Pellen vun Garsten bruukt, in de 1930er Johren keem ok en Mahlgang för Roggen un Weeten dorto. En wiedere Möhlen is de [[Siuts-Möhlen]] an de Auerker Straat. De tweestöckig Galerieholländer wurr 1884 baut un bit 1979 as Möhlen bruukt. In de Möhlen, de siet 1982 as Restaurant bruukt wurrd, is noch en Schrotgang vörhannen.<ref>ostfriesland.de: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesland.de/Alle-Muehlen.350.0.html?&no_cache=1&catitem=303 |wayback=20070928045210 |text=Wittmund – Peldemühle |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, ansehn an' 9. Januar 2012.</ref> Sowohl in den Maschen in’Norden vun dat Stadtrebeet as ok in de Geest- un Moorgegenden in’Süüden sünd in grötter Antall Gulhööf ut mehreren Johrhunnerten to finnen. Upgrund de in fröhere Tieden düütlich hööhger Arnterträäg in den Maschen sünd dor de grötteren un tomeest ok düütlich repräsentativer utstatt Hööf vun de so nömmt ''Polderfürsten'' to finnen: Grootbuern, de hör Riekdom wiesen deen un sück en börgerlichen Levensstil leisten kunnen un dat ok deen. [[Bild:2011 08 Wittmund Germania.JPG|miniatur|Germania up den Karkplatz]] Dat up den Karkplatz stahn Denkmal vun en [[Natschonalallegorie Germania|Germania]] erinnert an de Wittmunder Gefallenen in’[[Düütsch-franzöösch Krieg|düütsch-franzöööschen Krieg]] van 1870/1871. Dat [[Karkspeel]] Wittmund harr söben Dode/Vermisste to beklagen. De ''Germania'' gull Enn’vun dat 19. Johrhunnert as Sinnbild för dat Düütschdom un is in Wittmund in düütlich kriegerisch Poseup en Sockel dorstellt. In de 1970er Johren verlor dat Denkmal Schwert un Schild, de eerst völ later up de Böhn vun de Karkshoffskapelle weer funnen wurrn. 2008 wurr up Annregung vun den ''Heimatvereen Wittmund'' de Statue restaureert.<ref>[http://www.oz-online.de/index.php?id=145&tx_ttnews%5Btt_news%5D=10373&cHash=e62f725228&ftu=2ce282e829 „Germania” ist zurück in Wittmund], afroopen an' 8. August 2011</ref> [[Bild:2011 08 Wittmund Jan Schüpp Brunnen.JPG|miniatur|links|Jan-Schüpp-Pütt]] De ''Jan-Schüpp-Pütt'' in de Wittmunder Binnenstadt is den Wittmunder [[Original (Person)|Stadtoriginal]] ''Jan Schüpp'' widmet. De rund een Meter hooch Bronzefigur up de Pütt in de Brückstraat wiest en Oosrfreesen in Arbeiterkleedasch mit en [[Schüpp]], de he mit beid Hann an Greep un Steel tatkräftig umfaat hett, ofschons he noch sülvst up dat Blatt vun de Schüpp steiht. De Brunnenfigur sall för de oostfreesch Levensoort stahn, nich all to swoor to un sück ok sülvst mal up de „Schüpp“ to nehmen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wittmund-tourismus.de/reisemagazin/ostfriesenabitur/jan-schuepp.html |wayback=20120608232408 |text=Jan Schüpp Brunnen |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 3. August 2011</ref> In de [[Garnison]]sstadt Wittmund hett dat [[Jagdgeschwader 71]] „[[Manfred von Richthofen|Richthofen]]“ vun de [[Luftwaffe (Bundswehr)|Luftwaffe]] sein Standoort. De Stadt wiest hör Verbunnenheit mit de Bundswehr dör en Kampjet vun den Typs [[McDonnell F-4|F-4F Phantom]], de siet den 15. Oktober 2006 in Wittmund an de Krüüzung Süüdring [[Bundsstraat 210|B&nbsp;210]]/Isumser Straat upstellt is. [[Bild:2011 08 Wittmund BundespräsidentenPlatz.JPG|miniatur|Bundspräsidenten-Platz in de Footgängerzoon]] In de Wittmunder Footgängerzoon gifft dat siet dat Fröhjohr 2005 de [[Beröhmt Hann’n|Hands of Fame]] nah dat Vörbild vun den [[Walk of Fame]] in Hollywood. Statt Steerns wurrd hier Handafdrucke vun Prominenten mit deren Autogramm in Toon inbrennt un in dat Plaaster van de Footgängerzoon inlaaten. An’6. Juni 2010 wurr in dissen Rahmen de ''Bundspräsidentenplatz'' in de Footgängerzoon Kirchstraat/Ecke Drostenstraat inweeht. Dor sünd de Handafdrucke vun all noch levenden Bundspräsidenten in den Boden inlaaten. En Schautafel enthollt wieder Informatschonen över all bitherigen Bundspräsidenten.<ref>[http://www.hands-of-fame.com/platz/praesidentenplatz.html Hands of Fame: Der Bundespräsidentenplatz], afroopen an' 21. August 2011</ref> Wiels in de meest dörplich Oortsdeelen vun de Stadt Wittmund kein Hüüs vun städtischen Typ to finnen sünd, gifft dat in Clienensiel upgrund vun sien Vergangenheit as Ut- un Infuhrhafen eenig bedüütsam Habenbauwarken, dorünner dat 1840 entstahn [[Spieker (Bowark))|Packhuus]] vun den Getreidehändler Mammen. Dat tweegeschossig Huus steiht mit de een Siet to'n Haben un mit de Landsiet to de Straat, wat den Worenumslag schuld weer. De Fassade to de Straatensiet is betont klassizistisch, wiel dat Packhuus togliek ok Wahnhuus vun de Koopmann weer. De Habensiet hett dorgegen mehrere Verladeluken. Luken in de Böden vun de Geschosse un en Lastenupzug hebbt för den Worenumslaag deent. In de anner Sielhabens vun Oostfreesland un in Düütschland hett sück en vergliekbor Bauwark nich hollen.<ref>Kurt Asche: ''Das Packhaus als hafenspezifischer Haustyp in Ostfriesland'', in: Emder Jahrbuch für historische Landeskunde Ostfrieslands, Band 75 (1995), S.&nbsp;95-109, hier S.&nbsp;100/101</ref> In dat Packhuus is dat hüdige Sielhafenmuseum ünnerbrocht. As Müersteen hett man in Wittmund as ok in ganz Oostfreesland meest immer Klinker nommen. Bi völ öller Hüüs in Wittmund fallt up, dat de Klinker en dunkelroot, meest bruun Farv hebbt (ähnlich as in den Nahberlandkreis Freesland oder in dat dicht bi liggend Willemshaven) wiels in dat westlichere Oostfreesland tomeest en düütlich hellere Backsteen bruukt wurrd. === Grönanlagen === [[Bild:Wittmund Schlosspark1.jpg|miniatur|Slottpark Wittmund]] In’Süüdoosten vun de Stadt nich wiet vun den Markplatz weg, liggt de Slottpark vun Wittmund. De erinnert an dat ehmalge [[Slott (Bowark)|Slott]] Wittmund, dat dor 1461 ünner de Regentschap vun den Hööftling [[Sibet Attena]] baut un 1764 vun [[Friedrich II. (Preußen)|Friedrich&nbsp;II. von Preußen]] schleepen wurrn is. Blots de meest vullständig Festungswallanlaag as ok en Deel vun de fröheren Slottschloot sünd erhollen bleven. Schautafeln in’Park informeeren över de Historie vun dat borgähnlich Wittmunder Slott.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wittmund-tourismus.de/reisemagazin/stadtleben/schlosspark.html |wayback=20120516090754 |text=Stadtleben in Wittmund - Schlosspark |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 1.&nbsp;August 2011</ref> En Bühne in den Park wurrd för verscheeden Veranstaltungen bruukt. === Sport === De gesamte Landkreis Wittmund liggt mit en Andeel vun de in Vereens organiseerten Sportlers an de Gesamtbevölkerung vun 51,75 % binnerhalv vun Neddersassen an de Tipp vun de Kreise un Städer.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=26981 ''Mehr als die Hälfte der Wittmunder treibt Sport''], Ostfriesen-Zeitung, 1. April 2010, abgerufen am 15.&nbsp;Oktober 2011</ref> Bi de Sportoorten liggen de [[Boßeln|Boßler]] un [[Klootscheeten|Klootscheters]] kreiswiet düütlich vör de Footballers (10.161 gegenüber 5.249). De Stadt Wittmund beherbargt den gröttsten un den dartgröttsten Sportvereen vun den Landkreis, den MTV Wittmund mit 1142 un den BSC Burhafe mit 890 Liddmaaten. De ''MTV Wittmund'' van 1865 bütt acht Sparten Handball, Kampsport, Lichtathletik, Radwandern, Surfen, Turnen, Volleyball as ok Sportafteken an. Dat Training un de Afnahm för dat [[Düütsch Sportafteken]] wurrd bi den MTV anboden. De intüschen överregional bekannt alljährlich Loopveranstaltung vun den Vereeen, de ''Wittmunder Klinkerlauf'', wurrd siet 1999 vun de Lichtathletikafdeelen utricht.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mtv-wittmund.de/cms/index.php/leichtathletik/klinkerlauf.html |wayback=20120312220803 |text=Klinkerlauf |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 13. August 2011</ref> De 1948 grünnd ''SV Wittmund'' hett de Sparten Football, Dischtennis, Badminton un Schach. 2002 kunn de Vereen de nee Sportanlaag ''Isums'' an de Isumer Straat betrecken. Wiederhen speelt de Vereen in dat ''Wittmunder Stadion'' an de Breslauer Straat, de sien Hööfttribüün rund 400 Sitzplatzen ünner Dack hett.<ref>[http://svwittmund.de/ SV Wittmund von 1948]</ref> In Wittmund wurrd ok de regionaal [[Freesensport]]oorten [[Boßeln]] un [[Klootscheeten]] bedreven. De Kreisverband Wittmund in den [[Landsklootscheeterverbandverband Oostfreesland]] wurr 1911 grünnd un vertrett elf Vereens mit rund 2500 Liddmaaten.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.lkv-ostfriesland.de/html/verband.html |wayback=20140409013022 |text=Landes-Klootschießer-Verband Ostfriesland – Verbände |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 14.&nbsp;August 2011</ref> To de Sport-Infrastruktur vun de Stadt hörrn neben Sportplatzen un Hallen vun den Schoolen ok Tennisplatzen as ok dat 1996 baut städtisch Freetietbad an de Isumser Straat tüschen Wittmund un Leerhaaf. Dat wurrd vörweiegend vun de Wittmunder Inwahner un blots to en lütten Deel vun Touristen in Anspröök nommen.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=37423 ''Wittmund hat Zuschuss für das Freizeitbad Isums fast halbiert''], Ostfriesen-Zeitung, 14.&nbsp;Februar 2011, afroopen an' 15.&nbsp;Oktober 2011</ref> Dree lütt Freebäder befinnen sück buterdem in Aardörp, Leerhaaf un Harlesiel. De Finkenborgschool in’Oortskarn hett en Schwammhall. Dat 1980 för Touristen baut Solebad in Clienensiel is bofällig un blifft bit 2013 slooten. Över en Neebau ist noch nich entscheed wurrn.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=37305 ''Das Carolinensieler Solebad ist abbruchreif''], Ostfriesen-Zeitung, 10. Februar 2011, afroopen an' 15.&nbsp;Oktober 2011</ref> Över de Grenzen vun Wittmund herut is ok noch bekannt de [[WSV Harle]] as en vun de führend Kanu-Vereens in Noorddüütschland. === Regelmatig Veranstaltungen === De regelmatig Veranstaltungen in Wittmund gaht to'n Deel up old oostfreesche Traditschonen torüch, deelwies hannelt sück dat um lokaal Utprägungen.<ref name="feste">{{Webarchiv|url=http://www.unser-carolinensiel.de/maerkte_und_feste.php |wayback=20120211233238 |text=Märkte und Feste in Carolinensiel-Harlesiel |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 25. November 2011</ref> Dorto kommen noch eenig Feste, de eerst in jüngste Tiet in't Leven roopen wurrn sünd. In meest all Oortschapen wurrd an’Ostersaterdag [[Osterfüer]] anzünd, mit de de Winter verdreven wurrn sall. As Fröhjohrsbote gellt dat Upstellen vun en [[Maiboom]] in de Nacht van 30. April up den 1. Mai in all Öörd. En anner Veranstaltung is de Maimarkt in Leerhaaf mit traditschonell Veeh- un Reeschkoppauktschon, de up öllere Traditschonen torüchgeiht. In’Juni wurrd in Wittmund de [[Johannisdag|Johannimarkt]] begahn. Schüttenfeste finen in den Karnoort in August un in Juli in Clienensiel un Leerhaaf statt. Burhaaf hett sien Schüttenfest in’Mai. Siet mehr as 40 Johr wurrd de Wittmunder Bürgermarkt un dat Straatenfest in Clienensiel<ref name="feste" /> fiert. Beid Veranstaltungen gifft dat siet 1970 un deent in eerste Lien to dat Ünnerhollen. Wiels de Sömmermaanden organiseert de Wertsmannsvereen Wittmund de Musikveranstaltensreeg ''Live im Park'' in’Slottpark, de rund teihnmal in't Johr kostenlos Live-Bands präsenteert.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.live-im-park.com/live-im-park/termine-infos.html |wayback=20120308074049 |text=Live im Park - Termine |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 1. August 2011</ref> Todem find normalerwies tominnst een vun de Klassik-Konzerte vun den [[Musikalisch Sömmer in Oostfreesland|Musikalischen Söömer in Oostfreesland]] in en vun de Wittmunder Karken statt. Siet eenig Johren wurrd in Clienensiel in’August dat Hafenfest fiert.<ref name="feste" /> Bestanddeel vun dat Programm is de Regatta ''Watten-Sail''. Buterdem maken Dutzende vun Traditschoonsscheep as [[Tjalk]] un [[Ever (Schipp)|Ever]] fast un nehmt an en Parade deel. Siet 2005 is de Küstenoort Clienensiel Teel vun dat internatschonal Motorraddrapen ''1000 Wikinger & Meer''.<ref>[http://www.1000-wikinger-und-meer.de/ Homepage des Treffens ''1000 Wikinger & Meer''], afroopen an' 27. November 2011.</ref> Alljährlich fohren mehrere hunnert Biker ansluutend in en [[Korso]] dör Oostfreesland. Siet 1950 fiern de Inwahner vun Leerhaaf-Rispel dat Heidefest in’September. An den Wittmunder Letztmarkt in’Oktober is en Dreihörgelfestival anslooten. Erntedankfeste mit Gottesdiensten finnen in all Oortschapen vun Wittmund statt, besünners in de ländlich Oortsdeelen. An’10. November find abends dat [[Martinisingen]] statt, mit dat man den Reformater [[Martin Luther]] gedenken deiht. An’Nikolausdag wurrd in Gaststätten [[Verknobelung]]en organiseert, bi de traditschonell Fleeschpakete to winnen sünd. === Spraak === [[Bild:OstfriesischesPlatt.png|miniatur|Verbreedenrebeet vun dat Oostfreesch Platt un sien Dialekt s Harlinger Platt]] In Wittmund wurrd neben Hhochdüütsch ok [[Oostfreesch Platt]] snackt, in’ööstlichen Deel, to de ok Wittmund hörrt, de lokale Dialekt [[Harlinger Platt]]. De ünnerscheed sück nich blots in eenzelt Wöör, sonnern ok dör bestimmte grammatikalisch Eegenheiten vun dat övrige Oostfreesch Platt. So wurrd in den Wittmunder Ruum as ok in den gröttsten Deel vun Noorddüütschland „s(ch)nackt“, wenn vun „reden/spreken“ de Reed is, wiels in den westlichen Deel vun Oostfreesland dat entsprekend Verb „proten“ luut, wat up den Infloot vun den westlichen Nahber Nedderlannen torüchtoführen is (vergliek nedderlannsch „praten“). Todem wurrd in dat Harlingerland de Eenheitsplural up ''(e)t'' bild un nich up ''(e)n'' as in dat westlich Oostfreesland. „Wir sprechen“ heeet in Wittmund „Wi s(ch)nackt“, wiels dichter bi to de [[Eems]] „Wi proten“ seggt wurrd. Stadt un Landkreis fördern den Gebruuk vun de plattdüütsch Spraak, de ok in de Scholen ünnerstütt wurrd.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=48866 ''Plattdeutsch für Fortgeschrittene''], Ostfriesen-Zeitung, 29.&nbsp;September 2011, afroopen an' 12.&nbsp;Oktober 2011</ref> == Wertschap un Infrastruktur == De Wertschap vun Wittmund is präägt vun apenlichen un privaten Deenstleistungen, wobi besünners de Tourismus hervörsteckt. Ünner de apenlich Deenstleistern is neben de Kreisverwalten de Bundswehr de gröttste Arbeitgever. [[Bueree|Landwertschap]] speelt bi de Gebruuk vun de Flachen en düchtig grooten Rull. De Stadt is meest gor nich industrialiseert. De eenzig gröttere Industriebetriev vun de Stadt, de Fensterhersteller [[Rehau (Ünnernehmen)|Rehau]] mit nah eegen Angaven zirka 600 Beschäftigten<ref>Ostfriesen-Zeitung, 13.&nbsp;Januar 2007</ref>, as ok wiedere produzeeren Bedrieve, Handwarks- un Hannelsbedrieven, sünd in en Gewarf- un Industierebeet an’ööstlichen Stadtrand an de Bundsstraat 210 konzentreert. Wittmund is en vun de dree (vun teihn) oostfreesch Städer, de en negativ [[Pendler]]saldo upwiesen (neben Weener un Wiesmoor). Dorto drocht vör allen de Nähe to Willemshaven un de sien direkt Umland bi. Upgrund vun de Laag an Oostrand vun Oostfreesland pendeln ut Wittmund, aber ok ut de süüdlich Nahbergemeend Freebörg, völ Arbeitnehmer dorhen ut. In Wittmund geev dat (Stand: 2007) 5561 sozialversekerungsplichtig Beschäftigte, aber blots 5221 sozialversekerungsplichtig Arbeitsplatzen. 2492 Inpendlern stunnen 2832 Utpendler tegenöver.<ref>[http://statistik.arbeitsagentur.de/cae/servlet/contentblob/65788/publicationFile/22383/gemwoao-d-0-xls.xls Statistik der Bundesagentur für Arbeit, Excel-Datei, Zeile 2324] {{Webarchiv|url=http://statistik.arbeitsagentur.de/cae/servlet/contentblob/65788/publicationFile/22383/gemwoao-d-0-xls.xls |wayback=20220503082254 |text=Statistik der Bundesagentur für Arbeit, Excel-Datei, Zeile 2324 |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}</ref> De Stadt bedeeligt sück tosommen mit de Gemeend Freebörg, de Stadt Willelshaven un söben Kommunen vun den Kreis Freesland an dat interkommunalen Gewarfrebeet ''JadeWeserPark''. Dat sall an de Krüüzung vun de A 29 un de B210 (Willemshavener Krüüz) entstahn un Ünnernehmen Platz beeden, de in’Tosommenhang mit den Bedriev vun den Deepwaterhaven [[JadeWeserPort]] staht.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.gemeinde-friedeburg.de/web/index.php?id=104 |wayback=20151208054725 |text=Friedeburg.de: ''JadeWeserPark'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 9. Oktober 2011</ref> Separate Arbeitsmarktdaten för Wittmund wurrd nich trucken. De Stadt hörrt to den Geschäftsberiek Wittmund binnerhalv vun den Bezirk Emden vun de [[Bundsagentur för Arbeit]]. In’Johresdörsnitt 2010 bedroog de [[Arbeitslosenquote]] in den Geschäftsberiek Wittmund 8,0 Perzent nah 8,2 Perzent in dat Vörjahr. De Quote leeg dormit 0,5 Perzentpunkte över den Dörsnitt in Neddersassen.<ref>[http://www.arbeitsagentur.de/Dienststellen/RD-NSB/Emden/AA/Zahlen-Daten-Fakten/Publikationen/pdf/Jahreszahlen-2010.pdf Statistik der Bundesagentur für Arbeit: ''Arbeitsmarkt in Zahlen - Eckwerte - Agenturen, Aktuelle Daten zum Arbeitsmarkt''], Agentur für Arbeit Emden/Hannover, Dezember 2010, pdf-Datei, S.&nbsp;13</ref> Bi de Ünner-25-Johrigen bedroog de Arbeitslosenquote 6,7, bi de Ünner-20-Johrigen blots 2,8 %, wiels Arbeitnehmer över 50 Johren mit 8,5 Perzent överdörsnittlich bedrapen weern. Ebenfalls överdörsnittlich vun Arbeitslosigkeit bedrapen weern Utlänner (12,9 %). === Land- un Forstwertschap, Fischeree === Mit 85 Perzent Andeel speel de Landwertschap bi de Gebruuk vun de Flachen en överragend Rull.<ref name="Flaechennutzung" /> In de nöördlicher, jüngere Maschrebeeden vun den Stadt wurrd meestens Ackerbau bedreven, wiel de Grund dor en höhger [[Bodenwerttall]] upwiesen. Typischerwies wurrd Frücht anbaut. Up de swoorer Maschböden in de Geestgegenden in’Süüden vun dat Stadrebeet wurrd dorgegen mehr Grönlandwertschap, also Melkveehwertschap bedreeven. Dor wurrd ok de Futterplanten för de Deerten anbaut. Beter Düngermögelkeiten hebbt den Ünnerscheed vun de Bodenerdrääg intüschen wat afmildert. Bi de Veehhollen sünd Kooi klor vörherrschend. Dorbi hannelt sück dat meest blots um Melkveehollen, weniger um Masthollen to dat Ertüügen vun Fleesch. Swienhollen wurrd in Wittmund ebenfalls bedreven, wiels de in fröheren Johrhunnerten bit in dat laate 19. Johrhunnert rin bedüüdend Hollen vun Schaapen intüschen nich mehr in't Gewicht fallt. Up de Moor- und Heidflchen in’Westen un Süüden vun dat Stadtrebeet geev dat noch bit in de 1860er-Johren gröttere Herden, nah de Kultiveeren vun de Moor- un Heidflachen un wiels de Pries för Wull ummer mehr andaal gung, nehm de Tall vun de Schaapen mehr un mehr af. Blots kört nah den Tweeten Weltkrieg wunn in wertschaplich Nottiet dat Schaap noch för en lütt Sett Bedüüden as „Koh för den lütten Mann“. Ok dat Peerd speelt för dat Wertschapsleven vun Wittmund kien Rull mehr. Weer de Stadt noch bit in dat 19. Johrhunnert de bedüüdednste Peerhannelsplatz vun Oostfreesland, wurrd siet de Motoriseeren in de Landwertschap Peer blots noch för Freetietzwecke hollen.<ref>Karl-Heinz de Wall: ''Landkreis Wittmund'', Sülvsrtverlag vun den Landkreis Freesland, Jever 1977, o. ISBN, S.&nbsp;170–184</ref> In de tweet Hälft vun dat 19. Jorhunnert wurrn mehrere ehmalige Heidflachen upforst. So entstunnen ünner annern de [[Wittmunder Wald|Wittmunder]] un de Collrunger Wald up de Flachen vun de uplööst Schaaperee Hohehahn.<ref>Kreisnaturschutzhof Wittmund: {{Webarchiv|url=http://www.kreisnaturschutzhof.de/index.php?idcat=4&sid=abeadcbad3a22669b0f63b1e7f973929 |wayback=20131030200320 |text=''Geschichte des Wittmunder Waldes'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, ansehn an' 9. Januar 2012.</ref> De Waldrebeeden befinnen sück gröttstendeels in Besitt vun de Landsforsten Neddersassen. Dat hannelt sück dorbi överwiegend um Mischwald mit en hooch Böökenandeel.<ref>Kreisnaturschutzhof Wittmund: [http://www.kreisnaturschutzhof.de/index.php?idcatside=14 ''Der Baumregionenturm''], insehn an' 9. Januar 2012.</ref> In Clienensiel/Harlesiel sünd noch eeenig [[Kutter (Schippstyp)|Kutter]] beheimatet, mit de dicht an de Küst [[Noordseegarnele|Krabben]] fangen wurrd. Hoochseefischeree, fröher bispeelswies up Schellfisch, gifft dat nu nich mehr. Dementsprekend verfügt de Oort ok blots över Kennteken vun Fischereefohrtüüch vun de Küstenfischeree.<ref>[http://www.ikzm-d.de/infos/pdfs/144_NDS_-_K_stenfischereiordnung.pdf ''Niedersächsische Küstenfischereiordnung''], insehn an' 9. Januar 2012.</ref> Tosatzinkommen hebbt Buern mit den Bedriev vun Windenergieanlagen. De Stadt Wittmund plaant, Windkraftanlagen künftig in Windparks an dree Standöört in't Stadtrebeet to konzentreeren un old Anlagen dör nee, leistungsfähigere ([[Repowering]]) to ersette. Dorför sünd dree Windparks in Groot Charlottengroden, Eggeln un Abens vörsehn.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=40972 ''Blersumer wollen nicht im Windpark wohnen''], Ostfriesen-Zeitung, 8.&nbsp;Juni 2011, afroopen an' 15.&nbsp;Oktober 2011</ref> Intüschen gifft dat ok mehrere Biogasanlagen in dat Stadtrebeet Wittmund. Folglich sünd ok de Anbauflachen för Mais bannig steegen. === Tourismus un Deenstleistungen === [[Bild:Carolinensiel-2009-05-31.jpg|miniatur|Panorama vun den Haven vun Clienensiel]] De Stadtdeel Clienensiel führt siet 1983 die Beteken ''Staatlich anerkanntes Nordseebad''. De Küstenoort vertekent den Grootdeel vun de Gäste- un Övernachtenstallen in dat Wittmunder Stadtrebeet. 2010 wurrn 140.500 Gäste tellt, de Övernachtenstallen bedrooogen rund 867.000. Tegenöver dat Vörjohr bedüüd dat en Mehr vun 1,4 Perzent.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=49198 ''"Vorjahreszahlen werden wieder erreicht"''], Ostfriesen-Zeitung, 12.&nbsp;Oktober 2011, afroopen an den sülvigen Dag</ref> In’historschen Vergliek wurrd dat Anstiegen vun den Tourismus noch düütlicher. 1960 harr Clienensiel 1700 Gäste un 3500 Övernachten, 1965 4200 Gäste un good 31.000 Övernachten. In dat Johr 1981 wurrn in Wittmund/Clienensiel 46.500 Gäste mit 528.000 Övernachten tellt. Veer Johr later weern dat 72.800 Gäste mit 656.000 Övernachten, 1990 83.000 Gäste mit 756.000 Övernachten. Düütlich wurrd ut dissen Vergliek, dat de Tall vun de Övernachten in de vergangen dartig Johr nich so düütlich steegen is, as de Tall vun de Gäste, wat den Trend to körter Uphollen wedderspeegelt.<ref>Zahlen für 1960 und 1965 aus: Helmut Sanders: ''Die Bevölkerungsentwicklung im Kreise Wittmund seit dem Ausgang des 18.&nbsp;Jahrhunderts unter besonderer Berücksichtigung der Bodenarten'', Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1969, ahn ISBN, S.&nbsp;62. Tallen för 1981, 1985 un 1990 ut: Eckard Krömer: ''Kleine Wirtschaftsgeschichte Ostfrieslands und Papenburgs''. Verlag SKN, Norden 1991, ISBN 3-922365-93-0, S.&nbsp;138. De Tallen för 1960 un 1965 betrecken sück blots up de Sömmersaison tüschen den 1. April un den 30. September vun dat jeweilig Johr. In de Johren weer de touristische Infrastruktur (Bäder etc.) aber meest nich utbaut un kulturelle Antreckenspunkte noch wenig vermarkt, so dat dorvan uttogahn is, dat sück dat um klassisch „Sommerfrischler“ hanneln dee, wat de Tallen – eventuell mit lütt Afstreeken – up dat ganze Johr sehn blots wenig ännern sull. dürfte.</ref> Touristisch Antreckenspunkt is eenmal de Küstenlaag an't [[Wattenmeer]] mit den Hafen Clienensiel/Harlesiel. Dor is de [[Reederei Warrings]] beheimat, de de Fährverkehr nah Wangeroog as ok de Utfloogsverkehr övernimmt. In Clienensiel is in en historsch Bowark an’Hafen en vun de Natschonalparkhüüs an de oostfreesch Küst ünnerbrocht.<ref>[http://www.nationalparkhaus-wattenmeer.de/nationalpark-haus-carolinensiel?seite=uebersicht www.nationalparkhaus-wattenmeer.de: ''Carolinensiel''], afroopen an' 14.&nbsp;Oktober 2011</ref> To'n annern sünd in dat Binnenland de Wälder un Wallheechlandschapen vun touristisch Bedüüden. Tonommen hett in de vergangen Johren de Kulturtourismus, wobi de historsch Bowarken, vör allen de Karken, en Rull spelen. An un up de Harle is de Watertourismus vun Bedüüden, för Angler ebenso as för Bootfohrer un Kanuten. Wittmund verfügt över dree [[Campingplatz]]en un twee [[Wahnmobilstellplatz|Wahnmobil-Stellplatzen]]. De ''Campingplatz Isums'' liggt an en 60.000 Quadratmeter groot Freetietsee an de Isumser Straat un liggt blots rund twee Kilometer süüdlich vun de Kreisstadt Wittmund an de Straat in Richt Freebörg. De dat ganze Johr över togänglich Campingplatz hett 70 Ganzjohresplatzen un 30 Saisonplatzen. För Wahnmobile sünd 12 Stellplatzen vörhannen. Neben den Campingplatz liggt dat Sport- un Erlebnisbad Wittmund–Isums.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.campingplatz-isums.de/campingplatz/ |wayback=20120204024212 |text=Campingplatz Isums |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 7.&nbsp;August 2011</ref> Direkt an’Noordseestrand vun Harlesiel liggt de ''Campingplatz Harlesiel'' in’Wittmunder Oortsdeel Clienensiel-Harlesiel. Dor gifft dat 375 Düersam-Platzen, 380 Saisonplatzen as ok 55 för Mietwahnwagen. En wiedere Campingplatz liggt ebenfalls in Clienensiel an de ''Friedrichsslüüss'' un hett 108 Stellplatzen. Beid Campingplatzen sünd saisonafhängig vun Midden April bit Midden September apen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.carolinensiel.de/campingplatz-an-der-nordsee/campingurlaub.html |wayback=20110820183541 |text=Campingurlaub Carolinensiel |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, aafroopen an' 7.&nbsp;August 2011</ref> De 60 Stellplatzen umfaaten Wahnmobil-Stellplatz ''Am Meer'' befind sück direkt an den Foot vun de Diek tüschen den Strand un de Hafeninfohrt vun Harlesiel. Ok de is saisonafhängig apen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.carolinensiel.de/campingplatz-an-der-nordsee/wohnmobilstellplatz-nordsee.html |wayback=20110820183546 |text=Wohnmobilstellplatz Nordsee |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 7.&nbsp;August 2011</ref> Neben Hotels un Pensionen as ok Ferienhüüs un -wahnen in de Karnstadt un in Clienensiel gifft dat ok in anner Oortsdeelen Övernachtensmögelkeiten. Ünner annern is bi Buern ''„Urlaub auf dem Bauernhof'' mögelk. De Inkoopsoort Wittmund (Karnstadt) versörgt in’Wesentlichen dat Stadtrebeet ümto. As Inkoopsstadt liggt Wittmund in en Wettbewarf mit de Städer Jever, Esens un sünners Auerk, dat de tweethööchste [[Eenzelhandelszentralität]] ünner de oostfreesch Städer upwiest.<ref>Emder Zeitung, 6. August 2008, S.&nbsp;4</ref><ref>Ostfriesischer Kurier, 13. Februar 2008, S.&nbsp;12</ref> === Apenlich Inrichtungen === [[Bild:Amtsgericht Wittmund.JPG|miniatur|Huus vun dat Amtsgericht Wittmund]] [[Bild:WTMRichthofenFlieger.jpg|miniatur|links|Utmustert „Phantom“, upständert dicht bi de Kaseern]] De apenlich Deenst speelt in dat Wertschapsleven vun de Stadt Wittmund en bedüüdend Rull. In de Kreisstadtsünd nich blots sämtliche Behörden vun de Kreisverwalten ansässig. As Deenstleistungszentrum för den Landkreis, de ümto liggt, sünd in Wittmund ok dat Finanzamt un dat Katasteramt to finnen. Dat Amtsgericht is ebenfalls för den Beriek vun den Landkreis Wittmund tostännig. Överordnet Landgericht is dat in Auerk, wo ok de för den Wittmunder Ruum tostännig Staatsanwaltschap ehrn Seet hett. Dat eenzig Krankenhuus up dat Fastland vun den Landkreis Wittmund steiht ebenfalls in de Stadt Wittmund (kiek ok Afsnitt Gesundheitswesen ünnern). Siet den 1. Januar 2005 befind sück in Wittmund ok dat Zentrum für Arbeitsvermittlung und Grundsicherung Wittmund (de so nömmd Hartz-IV-Behörde). Siet dem 1.1.2012 führt de Landkreis disse Behörde in eegen Toständigkeit, de nu ok de Beteken "Jobcenter Wittmund" hett. In Wittmund is ok de Geschäftsstäe Wittmund vun den Emder Bezirks vun de Agentur för Arbeit ansiedelt. Neben de kreiswiet tätigen Inrichtungen speelt de Wittmunder Stadtverwalten en wiedere Rull as Arbeitgever. De Stadtverwaltung nahordnet sünd de Bauhoff un wieder Betriebe. Buterdem is de Tourismus-GmbH en städtisch Eegenbedriev.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wittmund-tourismus.de/service-kontakt/impressum.html |wayback=20120331181452 |text=www.wittmund-tourismus.de: ''Impressum'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an’ 24. Februar 2012</ref> To de groot apenlich Arbeitgevers in de Stadt tellt de Bundswehr. All in dat Johr 1916 wurr [[Flegerhorst Wittmundhafen|Wittmundhafen]] as Anfloogplatz för [[Zeppelin]]e Standoort vun en fleegen Verband. Siet 1961 is dat [[Jagdgeschwader 71|Jagdgeschwader&nbsp;71 „Richthofen“]] in Wittmundhafen statschoneert. Wiederhen is dor de 4. Staffel vun dat Objektschutzregiment vun de Luftwaffe dor statschoneert. De Kaseern vun dat Geschwader liggt unmittelbor süüdlich vun de Karnstadt nördlich vun de Bundsstraat. De Flegerhorst sülvst liggt etwa söss Kilometer westlich vun de Karnstadt, nördlich vun den Oortsdeel Aardörp. En Deel vun den Flegerhorst liggt all up Auerker Stadtrebeet, as ok de Standoortövensplatz [[Brockzetel (Auerk)|Brockzetel]]. In’ [[Wittmunder Wald]] befind sück de ''Kreisnaturschutzhof Willen-Hohehahn''. Disse in Richtung wurr 1994 as regional Umwelt- un Natuurzentrum erricht un wurrd vun de Kreisvolkshoochschool vun den Landkreis Wittmund führt. As [[butenschoolisch Lernoort]] is dat besünners för Schoolen, Kinnergordens un anner Jöögdgruppen docht. Up dat Gelände vun den Natuurschulhoff gifft dat Utstellensflachen, en Waldlehrgorden, [[Streuaftwiese]]n, [[Feuchtbiotop]]e as ok en Teltplatz för Schöler – un Jöögdgruppen. Upfälligst Objekt is siet Mai 2000 de so nömmt ''Baumregionenturm'', en 23 Meter hooch [[Utsichtstoor]] ut Lärchenholt, vun de man över de Boomkroonen vun den Wald wegkieken kann.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kreisnaturschutzhof.de/index.php?idcat=1 |wayback=20120526215032 |text=Kreisnaturschutzhof Willen-Hohehahn in Wittmund |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an’ 24. Februar 2012</ref> === Verkehr === [[Bild:Ostfriesland Verkehr-de.svg|miniatur|300px|Verkehrsanbinnen vun Wittmund]] Wittmund liggt an de [[Bundsstraat 210]], de vun [[Emden]] över [[Auerk]] bit Wittmund un denn wieder nah [[Jever]] un [[Willemshaven]] führt. Se is nah de [[Bundsautobahn 28|A 28]] de tweetwichtigst Oost-West-Verbinnen up de oostfreesch Halfinsel. In den Beriek vun e Stadt Wittmund wurrd de B 210 över en süüdlich Oortsumgehung an de Stadt vörbi führt. Ööstlich vun de Stadt twiegt de [[Bundsstraat 461]] in Richt [[Clienensiel]] af. Se is en vun de körtsten Bundsstraaten un en vun de wenigen, de in de glieker Stadt anfangen un ennen deiht; se is ruch weg 12 Kilometer lang un führt to den Stadtdeel Clienensiel. De nächstliggend Autobahn-Anslussstäe is dat Willemshavener Krüüz an de [[Bundsautobahn 29|A 29]], etwa 22 Kilometer vun den Wittmunder Stadtkarn entfernt.<ref>De Angaav wurr mit Hülp vun den Routenplaner www.map24.de utrekent.</ref> De Schörtenser Oortsumgehung in’ Toog vun de B 210 deiht de Streck tokünftig noch körter maken. Neben de Bundsstraaten spelen in’ överöörtlichen Verkehr de Landsstraaten en Rull. In Clienensiel fang de L 6 an, de över Esens, Westerholt un [[Haag]] nah [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]] führt. Siet Enn’ 2010 wurrd de Oortskarn vun Clienensiel vun en etwa tweeenhalf Kilometer lang Umgehungsstraat entlast, deren Bau rund negen Million Euro köst hett. De L 10 verbind de Wittmunder Karnstadt mit de Stadtdeelen Blersum un Burhaaf un führt wieder nah Esens. In dat süüdlich Stadtrebeet verlöppt de L 11 vun’ Stadtkarn över den Stadtdeel Leerhaaf un den Freebörger Oortsdeelen Reepsholt un Hesel nah Freebörg. Vun disse Straat twiegt bi de Wittmunder Oortschap Rispel de L 12 af, de över Wiesmoor nah [[Remels]] führt. De wiedere Oortschapen wurrd över Kreisstraaten un Gemeendstraaten erslooten. An völ Hööftverkehrsstraaten gifft dat separat Radweeg. Dat gifft allerdings ok Lücken, dorünner an de Landsstraat 12.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=31764 ''In Rispelerhelmt fehlt ein Radweg''], Ostfriesen-Zeitung, 26. August 2010, afroopen an’ 15. Oktober 2011</ref> De Stadt liggt direkt an de [[Ostfreessch Küstenbahn]] vun Willemshaven nah [[Esens]] (KBS&nbsp;393), de fröher noch wieter över Dornum (af hier noch Museumsbedriev) nah Nörden führ un de weer inricht wurrn sall.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.norden.de/media/custom/512_2721_1.PDF |wayback=20140226114118 |text=Reaktivierung der Bahnverbindung Norden-Esens-Wilhelmshaven: Potenzialabschätzung |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 9. Oktober 2011</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.norden.de/media/custom/512_2722_1.PDF |wayback=20140226125121 |text=Reaktivierung der Bahnverbindung Norden-Esens-Wilhelmshaven: Trassenausbaubedarfe Norden-Dornum |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 9. Oktober 2011</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.norden.de/media/custom/512_2723_1.PDF |wayback=20140226123424 |text=Reaktivierung der Bahnverbindung Norden-Esens-Wilhelmshaven: Beispiel für Kreiselquerung |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 9. Oktober 2011</ref> Dat gifft en Bahnhoff mit en Bahnhoffsgebäude. De Bahnhoff wurrd in’30-Minüten-Takt dör de Tüüg vun de to de [[Veolia Verkehr]] hörrn [[NordWestBahn GmbH|NordWestBahn]] bedeent. Siet Enn’2005 gifft dat ok weer en Haltestäe in’Stadtdeel [[Burhaaf]]. Fröher fung in Wittmund en Streckenast vun de [[Kreisbahn Aurerk]] an, de de Städer Leer, Auerk, Esens un Wittmund up [[Meterspoor]] verbunn un vörnehmlich den Göderverkehr, aber ok den Personentransport deenen dee. Up Deelen vun de old, all lang afbaut Bahnstreck verlöpen Radweeg un de ''Ostfreeslandwannerweg''. Neben de Iesenbahn drocht de Busverkehr de Hööftlast vun den [[ÖPNV]]. Busverbinnen bestaht mit de Deutsche-Bahn-Tochter [[Weser-Ems-Bus]] nah Freebörg, Auerk un Jever. Binnerhalv vun dat Stadtrebeet besteiht en Verbinnen vun den Stadtkarn nah Clienensiel/Harlesiel. Tüschen den Fähranlegger Harlesiel un den Bahnhoff in Nörden verkehrt en Bus, de de gesamten Fähr- un Sielöörd vun de Küst mitnanner verbinnen deiht. In den Hafen Harlesiel is noch en lütt Kutterflotte to Huus. Dorneben wurrd he as Sportboothafen bruukt. De Fähranlegger nah [[Wangeroog]] liggt an dat östlich Ufer vun de dor münn Harle un somit all up Wangerlänner Gemeendrebeet, as ok de för den Inselverkehr bruukt [[Floogplatz Harle]]. De nächstliggend Regionalfloogplatz ist de [[JadeWeserAirport]] in [[Saan (Freesland)|Saan]] unmittelbor süüdlich vun de Willemshavener Stadtgrenz. De nächstliggend internatschonal Verkehrsflooghaven is de rund 120 Kilometer weg liggend [[Flooghafen Bremen]]. === Bildung === [[Bild:Finkenburgschule.JPG|miniatur|Finkenborgschool]] In de Stadt Wittmund gifft dat en Schoolangebot bit to de Hoochschoolriep as ok en Förderschool. De veer [[Grundschool|Grundscholen]] befinnen sück in Wittmund (''Finkenburgschule''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.finkenburgschule.de/ |wayback=20130531015156 |text=Websteed vun de Finkenburgschule Wittmund |archiv-bot=2026-06-25 23:08:15 InternetArchiveBot }}; ansehn an' 6. August 2011</ref>), Burhaaf (''Piet-Mondrian-Grundschule''<ref>{{Webarchiv|url=http://schulen.kreis-wtm.de/gs-burhafe |wayback=20110719005728 |text=Websteed vun de Piet-Mondrian-Grundschule Burhafe |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}; ansehn an' 6. August 2011</ref>), Clienensiel (''Grundschule Carolinensiel''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.grundschule-carolinensiel.de/ |wayback=20120418000153 |text=Websteed vun de Grundschule Carolinensiel |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}; ansehn an' 6. August 2011</ref>) as ok in Leerhaaf mit en Twiegstäe in Aardörp (''Grundschule Leerhafe/Ardorf''<ref>{{Webarchiv|url=http://schulen.kreis-wtm.de/gsla/ |wayback=20120418011030 |text=Websteed vun de Grundschule Leerhafe/Ardorf |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}; ansehn an' 6. August 2011</ref>). De ''Schule an der Lessingstraße'' is en [[Förderschool]], to deren Intoogsrebeet ok de Gemeend Freebörg hörrt. In de Freebörger Oortschapen [[Hörsten (Freebörg)|Hörsten]] un [[Wies'|Wies]]’ünnerhollt de ''Schule an der Lessingstraße'' so nömmt Förderklassen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.fswtm.de/main/wirueberuns/schulprofil/schulprofil.php |wayback=20151208112729 |text=Homepage der Schule an der Lessingstraße: ''Schulprofil'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}; ansehn an' 6. August 2011</ref> Afslüsse vun de Sekundarstuuf I un II könnt an de "[[Alexander-von-Humboldt-Schule Wittmund|Alexander-von-Humboldt-Schule]]", en [[kooperative Gesamtschool]], erlangt wurrn.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kgs.wittmund.de/ |wayback=20111216170435 |text=Websteed vun de Alexander-von-Humboldt-Schule Wittmund |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}; ansehn an' 8. August 2011</ref> Siet August 2004 arbeit se as [[Ganzdagsschool]].<ref>[http://de.groups.yahoo.com/group/KGS-Wittmund/message/58 ''Anzeiger für das Harlingerland'' (van' 25. Juni 2004)]; ansehn an' 8. August 2011</ref> To dat Wittmunder Schoolangebot hörrn ok [[Beropsbillend Schoolen]] mit en Twiegstäe in Esens. Dräger vun de Inrichtung is de Landkreis Wittmund.<ref>[http://www.bbs-wittmund.de/ Websteed vun de Berufsbildenden Schulen Wittmund-Esens]; ansehn an' 8. August 2011</ref> Ebenfalls in Drägerschap vun den Landkreis sünd de [[Volkshoochschoole|Kreisvolkshoochschool]] un de Kreismusikschool, de in en Gebäude dicht bi den Stadtkarn ünnerbrocht sünd. För de fröhkindlich Billen staht in dat Stadtrebeet söben Kinnertagesstätten to Verfügung. In Drägerschap vun de Stadt befinnen sück de Kinnergordens in’Karnoort an de Robert-Koch-Straat, in Aardörp, Blersum/Burhaaf un Clienensiel, in Drägerschap vun de evageelsch-lutherischen Kark sünd twee Kinnergordens in’Karnoort (Goethestraße un St. Nicolai) as ok een in Leerhaaf.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.wittmund.de/KO/tabid/142/Default.aspx#k |wayback=20130317121511 |text=www.wittmund.de: ''Kindergärten'' |archiv-bot=2026-03-14 09:50:09 InternetArchiveBot }}, afroopen an' 15. Oktober 2011</ref> De nächstliggend Fackhoochschoolen befinnen sück in [[Jade Hochschool|Willemshaven]] un [[Hochschool Emden/Leer|Emden]], de nächstliggend Universität is de [[Carl von Ossietzky Universität Oldenburg|Carl von Ossietzky Universität]] in [[Ollnborg]]. === Medien === [[Bild:Wittmund Verlagshaus Anzeiger für Harlingerland.JPG|miniatur|Verlagshuus vun den „Anzeiger für Harlingerland“]] In Wittmund is dat Dagblatt de [[Anzeiger für Harlingerland]]. Dat Dagblatt is de Marktführer in’Landkreis Wittmund. Dorneben gifft dat en Regionaalutgaav vun de eenzig oostfreeslandwiet rutkommen Dagblatt [[Ostfriesen-Zeitung]]. Dat monatlich kostenlos rutgeven ''Wir'' vermiddelt Wittmunder Impressionen för Inheimische un Touristen. Ut de Stadt bericht todem de Börgerrundfunksenner [[Radio Ostfriesland]], de in Willemshaven beheimat Senner [[Radio Jade]] kann ok in Wittmund empfangen wurrn. === Gesundheitswesen === [[Bild:Krankenhaus Wittmund Logo.svg|miniatur|links|100px|Klinik-Logo]] Dat gemeennützig Krankenhuus Wittmund gGmbH an’Dohuser Weg in’Westen vun de Karnstadt is en [[Akutkrankenhuus]] un mit rund 340 Beschäftigten en vun de gröttsten Arbeitgever vun de Stadt. De [[Landkreis Wittmund]] hett dat Krankenhuus van 1965 bit 1968 för rund 11,5 Million DM erstellt. Dat verfügt över 142 Betten in twee Fackafdeelen as ok dree Beleggafdeelen. Jedes Johr wurrn rund 7500 Patienten statschonär un rund 9900 ambulant behannelt. In de Afdeelen Gynäkologie un Gebortshilfe wurrd jährlich rund 450 Babys entbunnen.<ref>[http://www.kh-wtm.de/index.php?option=com_content&view=article&id=141&Itemid=122 Krankenhaus Wittmund – Über uns], afroopen an' 7. August 2011</ref> Alleenig Sellschopper vun de Krankenhuus Wittmund gGmbH is de Landkreis Wittmund. De ''Förderverein für das Krankenhaus Wittmund e.&nbsp;V.'' ünnerstütt dat Krankenhuus Wittmund ideell, materiell un finanziell.<ref>[http://www.oz-online.de/?id=542&did=23856 Förderverein spendet Wittmunder Klinik Inkubator], afroopen an' 7. August 2011</ref> Dat Krankenhaus koopereert mit annner oostfreesch Kliniken, um Doppelangebote aftobauen un Kösten to minnern. In Wittmund ist een vun söss Rettungswachen in’Landkreis to Huus. In den oostfreeschen Kreisdaagen un in den Emder Stadtraat gifft dat siet eenig Johren Diskussionen, in Wittmund en Rettungsdeenst-Leitstäe för den gesamten oostfreeschen Ruum intorichten, wat aber bither noch nich ümsett wurrn is. ==Bekannt Lüüd, de in Wittmund boren sünd== * [[Christian Alder]], düütsch Footballspeler * [[Manfred Bettinger]], düütsch Schauspeler * [[Ludwig Franzius]], düütsch Waterbauingenieur * [[Holger Heymann]], Politiker un Landdagsafordneter * [[Helmut Hinrichs]], plattdüütsch Aktivist * [[Hugo Klingemann]], Maler * [[Ludwig Klingenberg]], Architekt * [[Jabbo Oltmanns]], Mathematiker un Astronom * [[Gerold Rahmann]], Dokter un Perfesser för Buurn * [[Edo Reents]], Kulturjournalist un Literaturkritiker * [[Henny Reents]], Schauspelerin * [[Timo Schultz]], düütsch Footballspeler un -trainer Mit Wittmund verbunnen föhlt sich ok de Schriever [[Wolfgang Bittner]], de hier upwussen, aber in [[Gleiwitz]] boren is. == Literatur == En modern Stadtgeschichte vun Wittmund, as dat in Oostfreesland bispeelswies för Emden oder Nörden gifft, gifft dat för Wittmund nich. Mit eenzelt Aspekte vun de Wittmuder Stadthistorie befaaten sück de folgende, up den gesamten Landkreis Wittmund beziehungsweise dat Harlingerland betrucken Warken: * Hendrik Gröttrup: ''Die Verfassung und Verwaltung des Harlingerlands 1581 bis 1744''. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1962 * Inge Lüpke-Müller: ''Der Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', in: Reyer, Herbert (Hrsg.): ''Ostfriesland zwischen Republik und Diktatur''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurich 1998, ISBN 3-932206-10-X * Robert Noah: ''Die mittelalterlichen Kirchen im Harlingerland.'' Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1969 * Almuth Salomon: ''Geschichte des Harlingerlands bis 1600''. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1965 * Helmut Sanders: ''Die Bevölkerungsentwicklung im Kreise Wittmund seit dem Ausgang des 18.&nbsp;Jahrhunderts unter besonderer Berücksichtigung der Bodenarten''. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1969 * Karl-Heinz de Wall: ''Landkreis Wittmund''. Selbstverlag des Landkreises Friesland, Jever 1977, ohne ISBN Dorneben sünd de folgend Warken, de sück mit Oostfreesland in’ Allgemeenen befaaten, ok för de Wittmunder Stadthistorie un -beschrieven insofern bedüütsam, as se eenzelt Aspekte hervörheven: * Hans Homeier: ''Der Gestaltwandel der ostfriesischen Küste im Laufe der Jahrhunderte''. Selbstverlag, Pewsum 1969 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches'', Bd.&nbsp;2), ohne ISBN * Gottfried Kiesow: ''Architekturführer Ostfriesland''. Verlag Deutsche Stiftung Denkmalschutz, Bonn 2010, ISBN 978-3-86795-021-3 * Inge Lüpke-Müller: ''Eine Region im politischen Umbruch. Der Demokratisierungsprozess in Ostfriesland nach dem Zweiten Weltkrieg'', Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1998, ISBN 3-932206-11-8. * Heinrich Schmidt: ''Politische Geschichte Ostfrieslands''. Rautenberg, Leer 1975 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches'', Bd.&nbsp;5), ahn ISBN * Wolfgang Schwarz: ''Die Urgeschichte in Ostfriesland''. Leer 1995, ISBN 3-7963-0323-4 * Menno Smid: ''Ostfriesische Kirchengeschichte''. Selbstverlag, Pewsum 1974 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches'', Bd.&nbsp;6), ahn ISBN * Harm Wiemann/Johannes Engelmann: ''Alte Wege und Straßen in Ostfriesland''. Selbstverlag, Pewsum 1974 (''Ostfriesland im Schutze des Deiches'', Bd.&nbsp;8), ahn ISBN == Weblenken == {{commons|Category:Wittmund|Wittmund}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Landkreis Wittmund]] lbo3nr6wkp7gbjjdfaionur1n2tyza3 0 6284 1070384 1070069 2026-06-25T16:34:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070384 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Perzesser''' is een Vörarbeetinrichtung in de elektronschen Datenvörarbeetung (EDV). He is [[Hardware|Hartdeel]] vun [[Computer]] un de zentraale Vörarbeetungseenheit (CPU). Een Perzesser besteit uut Stüür-/Leid- un dat Rekenwark (ALU). Dat givt man ook noch anner Rekeneenheiden, de keen Stüür- oder Leidwark hebbt, man ook Perzesser heet. Se heet allgemeen Koperzessee un sünd för spetschelle Funktschonen daar. Bispelen sünd de Gliedkommaneenheid un de Grafik- un Soundperzessers. De Koperzessees vun den „echten“ Perzessers mit Stüür- un Rekenwark to ünnerscheden seegt een ook '''CPU''' (engelsch {{lang|en|''central processing unit''}} [{{IPA|ˈsɛntɹəl ˈpɹəʊsɛsɪŋ ˈju:nɪt}}]) oder Höövdperzesser. Moderne Mikroperzessers hebbt faken meer as enen Karn (''Multi-Core-Prozessoren''). Se köönt mit de richtige Software de Rekenleistung stiegern un de Taktfrequenz düüdlich verbetern. Multi-Core-Perzessers sett sik uut unafhangige Eenheiden mit enen Reken- un Stüürwark tohoop, üm de wedder Bestandelen as de Cache un [[Memory Management Unit]] (MMU) aornt sünd. Düsse Eenheiden heet Perzesserkarn (engl. ''core''). Üm dat de Karns egen Perzessers sünd seggt een ook to de Karns faken CPU.<ref>{{Internetquelle |autor=Tim Towell |url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |titel=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |werk= |hrsg= |seiten=7 |datum=2012-11-06 |format=PDF |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130603070504/http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |archiv-datum=2013-06-03 |archiv-bot= |offline=1 |abruf=2013-03-22 }} {{Webarchiv|url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |wayback=20130603070504 |text=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |archiv-bot=2026-06-25 16:34:13 InternetArchiveBot }}</ref> De Ünnerscheed twüschen Stüürwark, ene ALU as CPU (Höövdperzesser), Karn (Core) verswümmt meer un meer. Perzessers vundaag hebbt faken een Stüürwark, dat meer as een [[Hardwareseitiges Multithreading|Hardware-Threads]] verwalt (''Multi-/[[Hyper-Threading]]''); dat Bedrievssysteem bruukt de Perzesserkarns, de dat Stüürwark mellt (uut Sicht vun dat Bedrievssysteem as „CPUs“ oder „Prozessoren“ list), wat nich mit den Stüürwarken, de würklich daar sünd övereenstemmen mott. Daarto bedrivt een Stüürwark faken ook meer as een ALU un noch anner Bogruppen, so as Gliedkomma-Rekeneenheid, Vektereenheed oder de Kryptografieeenheid. == Weblenken == {{Commons|Category:Central processing units|Perzessers}} == Footnoten == [[Kategorie:Reekner]] qqt9o8vt4c6seb615v69xryeiq8vumq 0 8367 1070349 1070044 2026-06-25T12:51:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070349 wikitext text/x-wiki '''Marron Curtis Fort''' (* [[24. Oktober]] [[1938]] in [[Boston]]; † [[18. Dezember]] [[2019]] in [[Leer]]) weer en [[USA|US-amerikaanschen]] [[Spraakwetenschopler]] un [[Frisist]]. Fort weer as Söhn vun Marron William un Alice Cabell (Deernsnaam Curtis) Fort boren un in [[New Hampshire]] opwussen. 1957 füng he dat Studeren an de [[Princeton University|Princeton-Universität]] an, op Germanistik, Anglistik, Niederlandistik, Skandinavistik un Mathematik un möök 1961 sienen Afsluss as [[Baccalaureus Artium]]. He güng denn an de [[Universität vun Pennsylvania]] in [[Villanova]] un studeer dor wieder. Vun dor ut keem he ok för ene Tiet an de [[Universität Freiburg]], wo he an siene Dokterarbeit över dat Nedderdüütsche vun [[Vechte]] schreev, för de he 1965 in Villanova den Dokter kreeg. Nedderdüütsch hett he toeerst bi [[Franz Brägelmann]] in Vechte lehrt. In Villanova weer he ok vun 1964 af an bet 1969 Perfesser ahn Lehrstool. Vun 1969 bet 1985 weer he Perfesser ahn Lehrstool för Germanistik an de [[Universität vun New Hampshire]]. In disse Tiet weer he al tweemal 1976/1977 un 1982/1983 dör dat [[Fulbright-Programm]] Gastperfesser an de [[Universität Ollnborg]]. He leev siet 1986 kumplett in [[Düütschland]] un arbeidt an de Universität Ollnborg bi de Arbeitssteed för Nedderdüütsch un [[Saterfreesche Spraak|Saterfreesch]]. He hett sik stark insett för de saterfreesche Spraak, dat se nich ünnergeiht. Aver ok dat [[Plattdüütsch]]e un [[Hoochdüütsch]]e leeg em an’n Harten. 1991 kreeg he ünner annern dor de [[Ollnborgsche Landschaftsmedallje]] för. In’n Harvst 2003 güng Fort in Penschoon. Fort weer verheiraadt mit Ute Dóerte Lissy un harr twee Kinner mit ehr. == Ehrungen == Fort kreeg 1991 de Landschapsmedaille van de [[Oldenburgische Landschaft|Oldenburgische Landschaft]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.oldenburgische-landschaft.de/wir-ueber-uns/auszeichnungen/landschaftsmedaille.html | titel=Träger der Landschaftmedaille | zugriff=2014-02-05 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20131029204207/http://www.oldenburgische-landschaft.de/wir-ueber-uns/auszeichnungen/landschaftsmedaille.html | archiv-datum=2013-10-29 | offline=ja }} {{Webarchiv|url=http://www.oldenburgische-landschaft.de/wir-ueber-uns/auszeichnungen/landschaftsmedaille.html |wayback=20131029204207 |text=Träger der Landschaftmedaille |archiv-bot=2026-06-25 12:51:17 InternetArchiveBot }}</ref> 1998 kreeg he dat [[Indigenat]] van de [[Oostfreesch Landschap]] verleeht un weer dormit „inbörger Oostdrees“.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.presse.uni-oldenburg.de/uni-info/1998/5/person.htm | titel=Meldung der Universität Oldenburg zur Verleihung des Indignats an Fort | zugriff=2014-02-05}}</ref> An'n 13. Dezember 2004 wurr Fort Ehrenbörger van de Gemeend [[Saterland]]<ref>{{Internetquelle | url=http://www.ramsloh.de/htm/2004.htm | titel=Chronik der Gemeinde Saterland 2004 | zugriff=2014-02-05 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20140223000520/http://www.ramsloh.de/htm/2004.htm | archiv-datum=2014-02-23 | offline=ja }} {{Webarchiv|url=http://www.ramsloh.de/htm/2004.htm |wayback=20140223000520 |text=Chronik der Gemeinde Saterland 2004 |archiv-bot=2026-06-25 12:51:17 InternetArchiveBot }}</ref> un 2008 Ehrenliddmaat in'n Seelter Buund.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/daet-gewieten-vant-seelterlound_a_3,1,194666130.html | titel=Online-Artikel der Nordwest-Zeitung zur Ehrung durch Heimatverein | zugriff=2014-02-05}}</ref> 2012 kreeg he för sienjohrenlang Insetten to dat Utforschen un to'n Erhollen van de Regionalspraaken den Neddersassschen Verdeenstorden an'n Band.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.mwk.niedersachsen.de/portal/live.php?navigation_id=6257&article_id=109080&_psmand=19 | titel=Pressemitteilung des Niedersächsischen Ministeriums für Wissenschaft und Kultur | zugriff=2014-02-05}}</ref> Ut den sülvigen Anlaat wurr he an'n 1. September 2015 mit dat Bundsverdeenstkrüüz ehrt.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.die-friesen.eu/aktuelles/partei-intern/bundesverdienstkreuz-fuer-marron-fort/ | titel=Bundesverdienstkreuz für Marron Fort | zugriff=2015-12-12}}</ref> == Warken == * ''Saterfriesisches Wörterbuch mit einer grammatischen Übersicht.'' 1980 * ''Saterfriesisches Volksleben.'' Ostendorp, Rhauderfehn 1985, ISBN 3-921516-42-0 * ''Saterfriesische Stimmen.'' Ostendorp, Rhauderfehn 1990, ISBN 3-921516-48-X * ''Katalog niederdeutscher Kinderbücher.'' 1991 * ''Nordfriesland und Saterland. Friesisch zwischen Meer und Moor.'' Europääsch Büro för Spraakminnerheiten, Brüssel 1996 * ''Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde.'' Oldenburg 2003, ISBN 3-8142-0692-4 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Fort, Marron C.}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Germanistik]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] msufexxjrp4xp19ta4437i7pzl5h0a3 0 9647 1070451 997635 2026-06-25T21:07:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070451 wikitext text/x-wiki [[Bild:2015 The Sweet - by 2eight - DSC1002.jpg|duum|The Sweet - 2015, Andy Scott steiht links]] '''The Sweet''' weer en engelsch Rockband, de mit Hits as ''Ballroom Blitz'', ''Teenage Rampage'' oder ''Fox on the Run'' de spoodriekste [[Glam Rock|Glam-Rock]]-Grupp vun de 1970er Johren weer. ==De Grupp== Se keemen ut [[Middlesex]] un de Grünnermusikers weern * ''Brian Connolly'' (Gesang) * ''Steve Priest'' (Bass) * ''Andy Scott'' (Gitarr) * ''Mick Tucker'' (Slagtüüch). Andy Scott wurd jümmers as Grünner mitnömmt. Tatsächlich weern dorvör aber all twee anner Gitarristen dorbi, de aber ok nich lang speelt hemm (Frank Torpey bzw. Mick Steward). Produzeert wurn sünd se meestens van dat Duo Mike Chapman und Nicky Chinn, de een Titel nah de anner "rutjagen" deen. De Singeree wer gar nich so wichtig, up dat Utsehn keem dat mehr an. 1978 harrn se sück van Chinn und Chapman trennt, aber dorför denn ok blots noch een spoodriek Titel. En Problem weer ok de Singer Brian Connolly, de düchtig völ soppen hett. 1979 hett he de Grupp verlaten, sülvst noch en paar Leder rutbrocht, de aber kien Spood weern. Steve Priest het denn de Singer-Part övernommen. 1990 hebbt se denn Mick Tucker rutschmeten. Steve Priest singt ok nich mehr und wahnt in den USA. Blots Andy Scott makt noch Musik. Sien Grupp nennt sück nu "New Sweet". Brian Connolly (* 5. Oktober 1945) is an'n 9. Februar 1997 an en [[Hartinfarkt]] storven. Mick Tucker (* 17. Juli 1947) hett [[Leukämie]] kreegen un is an'n 14. Februar 2002 dood bleven. Steve Priest (* 23. Februar 1948) is an'n 4. Juni 2020 storven ==Diskografie== ===Singles=== * Slow Motion (1968) * Lollipop Man (1969) * All You'll Ever Get From Me (1970) * Get On The Line (1969) * Funny Funny (1971) # 5 in D * Co-Co (1971) # 1 in D * Alexander Graham Bell (1971) # 24 in D * Poppa Joe (1972) # 3 in D * Little Willy (1972) # 1 in D * Wig-Wam Bam (1972) # 1 in D * Blockbuster (1973) # 1 in D * Hell Raiser (1973) # 1 in D * Ballroom Blitz (1973) # 1 in D * Teenage Rampage (1974) # 1 in D * The Sixteens (1974) # 4 in D * Turn it Down (1974) # 4 in D * Fox on the Run (1975) # 1 in D * Action (1975) # 2 in D * The Lies in your Eyes (1976) # 5 in D * Lost Angels (1976) # 13 in D * Fever of love (1977) # 9 in D * Stairway to the Stars (1977) # 15 in D * Love is like Oxygen (1978) # 10 in D * California Nights (1978) # 23 in D * Call Me (1979) # 29 in D * Give the Lady some respect (1980) * Sixties Man (1980) * Big Apple Waltz Diskographie Brian Connolly Singles * Take away the Music * Don`t you know a Lady * Hypnotized ==Brian Connolly Alben== * LP The greatest Hits by The Sweet * CD Lets Go ==Diskographie Andy Scott Singles== * feat. The Sweet Lady Starlight * Krugerrands * Invisible * Gotta see Jane * Let her dance ===Alben van de Grupp=== * Funny How Sweet Co-Co Can Be (November 1971) * Biggest Hits (1972) * Sweet Fanny Adams (April 1974) * Desolation Boulevard (November 1974) * Strung Up (Double Album) (November 1975) * Give Us A Wink (März 1976) * Golden Greats (1977) * Off The Record (April 1977) * Level Headed (Januar 1978) * Cut Above The Rest (October 1979) * Water's Edge (1980) * Identity Crisis (November 1982) ==Weblenken== * [http://www.thesweet.com Aktuelle Sweet-Website] (engelsch) * [http://www.thesweetweb.com The Ultimate Sweet Site] (engelsch) * [https://web.archive.org/web/20090723044827/http://www.jugi3.ch/homepage/sweet.htm Discografie Original Line-up] * [http://www.laut.de/wortlaut/artists/s/sweet/index.htm The Sweet bi laut.de] * [http://www.studieportalen.dk/forum/viewtopic.php?t=37451 Mick and Pauline Tucker] {{DEFAULTSORT:Sweet, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Engelsch]] e86weu1108ceyddbnwz3hr8iyv5gwkc 0 10743 1070420 1070095 2026-06-25T18:58:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070420 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {| class="Tabell rechts" !colspan="2" align="center" bgcolor="#FFDEAD"|'''Eenheit''' |---- | Norm || [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Eenheit]]<br />[[cgs-Eenheitensystem|cgs-Eenheit]] |---- | Naam || '''Sekunn''' |---- | Grött || [[Tiet]] |---- | [[Eenheitenteken]] || '''s''' oder ''′′''<br />(fröher ok ''sec.'') |---- | [[Formelteken]] || ''t'' |---- | nöömt na|| [[latiensch|lat.]]: ''pars minuta secunda'' |} De '''Sekunn(e)''' (afkött vun [[Latiensch|lat.]] ''pars minuta secunda'' „den tweemol verminnerten Deel (vun de [[Stünn]])“) is de [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Basiseenheit]] för de Tiet. Bi’t SI-Eenheitensystem is de Sekunn dör en atomar [[Tietnormal]] – as ''Atomsekunn'' betekend – defineert. Dordör is de Nauigkeit veel grötter un ok op lange Tiet veel beter fastleggt as en [[Astronomie|astronomsch]] Tietnormale. == Definitschoon == Physikaalsch is de Sekunn as dat 9.192.631.770-fache vun de [[Period (Physik)|Period]] vun en [[Mikrobülg]] fastleggt, de mit een utwählten Niveauövergang in dat [[Cäsium]]atom in [[Resonanz]] is. Anners utdrückt is een Sekunn dat 9.192.631.770-fache vun de Periodenduer vun de Strahlen, de dör den Övergang twüschen de beiden [[Hyperfeinstruktur]]en vun den Grundtostand vun [[Atom]]en vun dat [[Nuklid]] <sup>133</sup>Cs entsteiht. Disse Övergang warrt vun [[Atomklock]]en meten. == Ole Definitschoon == [[Bild:Montinari Milano.jpg|thumb|right|200px|10 Sekunnen in’t Leven vun en Armbandklock.]] Fröher geev dat noch keen Atomklocken. Bit 1967 weer de Sekunn ut astronomsch Meten bestimmt. Bit in de 1950er Johren geev dat de ''Sünnsekunn'', de as de 1/86.400te Deel vun en middleren [[Sünnendag]] fastleggt weer. Dit [[Maat]] is inföhrt worrn, dormit en dörsnittlichen Sünnendag 24 · 60 · 60 Sekunnen lang is. Dat is de Tiet, de de [[Eer]] bruukt, üm sik eenmol um de egen [[Ass]] to dreihn, so dat de Sünn wedder an de glieken Steed to sehn is. Dat is ok de historsch Definitschoon vun de Sekunn. Aver dat geev ok noch de ''Ephemeridensekunn'', de na de Definitschoon de [[Brook (Mathematik)|Brook]] 1/31.556.925,974.7 vun dat [[tropisch Johr]] an’n 0. Januar 1900 (dat is de 31. Dezember 1899) üm Klock 12 UT. == Vun de olen to de niegen Definitschoon == [[Adolf Scheibe]] un [[Udo Adelsberger]] hebbt 1938 an de [[Physikaalsch-Technisch Rieksanstalt|Physikaalsch-Technischen Rieksanstalt]] den Nawies to en Opdecken brocht, de se al 1934 maakt aver eerst een Johr later publizeert harrn, wiel se sülvst Bedenken dorbi harrn: De [[Rotatschoon (Physik)|Rotatschoon]] vun de Eer is nich konstant. Wiel de Eerdrotatschoon jümmers langsamer warrt vun wegen de [[Tiedenrieven]] un unregelmatig Ännern vun [[Magma (Vulkan)|Magmaströöm]] binnen de Eer weer denn de astronomsch Dagläng nich mehr so akkerat as de [[Quarzklock]]en, de se dunntomalen utfunnen harrn. Dör dat Langsamer Warrn ännert sik de Sünnendag gegenöver den Tietdag. Üm dat to kompenseeren sünnd Schaltsekunnen inföhrt worrn, üm all Klocken mit den jümmer längeren Sünnendag gliek to schalten. == Afleidt Eenheiden == De Eenheid Sekunn is mit verscheden Präfixen ([[SI-Präfix]]em) begäng,to’n Bispeel: {| class="wikitable" ! Präfix-Schrievwies ! Beteeknis ! Dezimaal |- | 1&nbsp;zs || '''Zeptosekunn'''{{Anker|Zeptosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;as || '''Attosekunn'''{{Anker|Attosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;fs || '''Femtosekunn'''{{Anker|Femtosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ps || '''Pikosekunn'''{{Anker|Picosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ns || '''Nanosekunn'''{{Anker|Nanosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 001 s |- | 1&nbsp;μs || '''Mikrosekunn'''{{Anker|Mikrosekunn}}|| align="right" | 0,000 001 s |- | 1&nbsp;ms || '''Millisekunn'''{{Anker|Millisekunn}}|| align="right" | 0,001 s |} As grötter Tiedeenheiden sünd [[Minuut]], [[Stunn]], [[Dag]] begäng. Dat givt man ook Sekunnen mit SI-Präfixen för grötter Eenheiden, so aa „Megasekunn“ (=&nbsp;1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;s = 11&nbsp;Daag 13&nbsp;h&nbsp;46&nbsp;min&nbsp;40&nbsp;s). Vun de Sekunn afleidt sünd de Eenheiden „[[Hertz (Eenheit)|Hertz]]“ (1&nbsp;Hz&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s<sup>−1</sup>) för perioodsche Begevenheiden un „[[Becquerel (Eenheit)|Becquerel]]“ (1&nbsp;Bq&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s<sup>−1</sup>) för (Radio-)[[Aktivität (Physik)|Aktivitäät]]. == Weblenken == {{Commons|Second|Sekunn}} * {{Internetquelle |url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |titel=unit of time (second) |hrsg=[[Internationales Büro für Maß und Gewicht|BIPM]] |abruf=2019-08-02 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |wayback=20190603231246 |text=unit of time (second) |archiv-bot=2026-06-25 18:58:49 InternetArchiveBot }} Definitschoon för de Sekunn * ''[http://www.ptb.de/cms/fachabteilungen/abt4/fb-44/ag-441/realisierung-der-si-sekunde/die-geschichte-der-zeiteinheit.html#c3500 Die Sekundendefinition von 1967.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[http://www.ptb.de/cms/index.php?id=156 Zeit und Frequenz.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[https://public.ptb.de/files/download/59ef10144c918497222d9bb7 50 Jahre atomare Definition der Sekunde.]'' Auf: ''ptb.de.'' Sonderheft der PTB-Mitteilungen (PDF; 2,44&nbsp;MB), daar in u.&nbsp;a.: Johannes Graf: ''Die zweite Teilung der Stunde. Zur Geschichte der Sekunde.'' Andreas Bauch: ''Atomare Definition der Zeiteinheit 1967–2017.'' {{SI-Präfixen}} {{SI-Basiseenheit}} [[Kategorie:Physik]] [[Kategorie:SI-Eenheit]] [[Kategorie:Tieteenheet]] pafw3w072cmt3e2bkrvf29ezhpc1nre 0 16299 1070472 1070124 2026-06-25T22:44:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070472 wikitext text/x-wiki '''Wiesbaden''' is de Landshööftstadt vun [[Hessen]] un mit sien 15 [[Thermalborn|Thermal-]] un [[Mineralborn]]s<ref name="quelle">{{Internetquelle |url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |titel=Quellen sind eine Image-Frage |werk=[[Wiesbadener Tagblatt]] |datum=2008-09-18 |abruf=2015-05-04 |kommentar=Darin wird aus dem Bericht einer Projektgruppe für die Stadtverordneten zitiert: „Bei den Thermal- und Mineralquellen wird ein Bestand von 27 Quellen angegeben. Tatsächlich vorhanden sind jedoch nur 15 Quellen. Sieben Quellen sind außer Betrieb und fünf weitere wurden beseitigt.“ |offline=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |wayback=20111002102704 |text=Quellen sind eine Image-Frage |archiv-bot=2026-06-25 22:44:55 InternetArchiveBot }}</ref> en vun de öldsten [[Kuroort|Kurbäder]] vun [[Europa]]. De Stadt liggt an’n [[Rhien]] in’n Süüdwesten vun Hessen. Wiesbaden hett 278.474 Inwahner (Stand: 31.12.2019) up en Flach vun 203,93 km². De Landdag un de Staatsregeern vun Hessen sünd dor to Huus. ==Bekannt Lüüd ut disse Stadt== * [[Olaf Buhl]] (1953-2024), düütsch Journalist * [[Daniel Deußer]] (*1981), Springrieder * [[Jürgen Grabowski]] (1944-2022), Footballnatschonalspeler * [[Franz Kaiser (Astronom)|Paul Kaiser]] (1891-1952), Astronom * [[Paul Kuhn]] (1928-2013), Pianist, Bandleader un Singer * [[Folkert Meeuw]] (*1946), Swemmsportler == Kiek ok == * [[Hessen]] * [[List vun de Grootstäder in Düütschland]] * [[Düütschland]] ==Weblinks== {{Commons|Wiesbaden}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hessen]] [[Kategorie:Hööftstadt (düütsche Bundslänner)]] [[Kategorie:Stadt]] srcx7h3tgt9jao141swjspiior6hxkh 0 18446 1070471 1059277 2026-06-25T22:40:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070471 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |PT =— |DT = Während Du schliefst |OT = While You Were Sleeping |PL = [[USA]] |PJ = [[1995]] |LEN = 100 |OS = [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |AF = 6 |REG = [[Jon Turteltaub]] |DRB = [[Daniel G. Sullivan]], [[Fredric LeBow]] |PRO = [[Steve Barron]], [[Arthur Sarkissian]] |MUSIK = [[Randy Edelman]] |KAMERA = [[Phedon Papamichael]] |SNITT = [[Bruce Green]] |SZEEN = [[Garreth Stover]] |KLEED = [[Betsy Cox]] |DS = * [[Sandra Bullock]]: Lucy Eleanor Moderatz * [[Bill Pullman]]: Jack Callaghan * [[Peter Gallagher]]: Peter Callaghan * [[Peter Boyle]]: Ox Callaghan * [[Jack Warden]]: Saul * [[Monica Keena]]: Mary Callaghan * [[Glynis Johns]]: Elsie * [[Micole Mercurio]]: Midge Callaghan * [[Michael Rispoli]]: Joe Fusco, Jr. * [[Ally Walker]]: Ashley Bartlett Bacon * [[Jason Bernard]]: Jerry Wallace }} '''While You Were Sleeping''' (op Platt so veel as „As du slapen hest“; dt.: ''Während Du schliefst'') is en US-amerikaansch Filmkummedie ut dat Johr 1995 mit [[Sandra Bullock]] un [[Bill Pullman]] in de Hööftrullen un [[Jon Turteltaub]] as [[Speelbaas]]. Produzeert worrn is de Film vun [[Caravan Pictures]] un [[Hollywood Pictures]]. == Inholt == ''Lucy Moderatz'' is bi de [[Chicago]]er [[U-Bahn]] anstellt. Se föhlt sik eensam un hett den Droom, na Europa un sünners na Italien to flegen. Heemlich hett se sik in ''Peter Callaghan'' verkeken, de jümmer an ehrn Schalter vörbikummt, wenn he mit de Bahn föhrt. Een Dag warrt he op’n [[Bahnstieg]] överfallen un fallt dorbi op de [[Gleis|Spoor]] un verleert sien Sinn kort bevör en Tog kummt. Lucy kann em in’n letzten Ogenblick redden. Vun wegen, dat sik in Krankenhuus en Süster verdeit, glöövt Peters Verwandten, dat Luya sien Bruut is. Se snackt dor ok nich gegen, wiel se bang is, dat se Arger kriggt. So lehrt se de Familie beter kennen un warrt denn ok to Wiehnachten op de Familienfier inlaadt. Peters Broder ''Jack'' is toeerst en beten argdenkern ehr gegenöver, mit de Tiet aver verkiekt he sik in ehr un se sik ok in em, wieldat aver all noch glöövt, dat se Peter verspraken is. Peter waakt wedder ut sien [[Koma (Medizin)|Koma]] op un kennt Luvy natürlich nich, wiel he mit ehr nie wat to kriegen harr. De Familie schufft dat dorop, dat he sien Gedächtnis verloren hett, un denkt an [[Amnesie]]. Lucy will de Saak opkloren, aver Saul will dat för ehr klor maken. Man, he maakt dat denn doch nich. An de Steed versocht he Peter to besnacken, dat he Lucy en Andrag maken schall. In’t Krankenhuus schall denn de [[Hochtiet]] wesen. In’n letzten Ogenblick aver kriggt Lucy dat Hartklabastern un gifft to, dat se sik de Saak utdacht harr un dat se sik egentlich in Jack verkeken hett. Se meent, dat se sik düchtig woll föhlt hett bi de Familie, as se dat lang nich mehr beleevt harr. En beten later geiht Jack tohopen mit de Familie an’n Fohrkortenschalter, woneem Lucy Deenst hett un maakt ehr en Heiraadtsandrag. In’n [[Afspann]] bericht de Stimm vun Lucy vun jemehr Hochtietsreis na [[Florenz]]. == Kritik == De Film weer as nich sünners utermatig besnackt, weer aver as ''hartwarmend'' un ''lustig'' beschreven. Peter Stack beteken den Film in de [[San Francisco Chronicle]] vun’n 20. Oktober 1995 as en „''charmanten Nugat''“ för Romantiker. De Film harr ahn Twievel bewiest, dat Sandra Bullock en Film drägen künn.<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1995/10/20/DD37590.DTL Kritik von Peter Stack] {{Webarchiv|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1995/10/20/DD37590.DTL |wayback=20041121114309 |text=Kritik von Peter Stack |archiv-bot=2026-03-14 09:40:44 InternetArchiveBot }}</ref> == Utteken == De Film weer för söss Priesen nomineert, ünner annern för den ''[[Golden Globe]]'' för [[Sandra Bullock]] as ''Best Hööftdorstellerin''. Wunnen hett de Film an’n End twee Priesen: * 1995: de ''[[Golden Lienwand]]'' för den Spood in de Kinos. * 1996: den ''[[BMI Film Music Award]]'' för [[Randy Edelman]] för sien Filmmusik. == Bornen == <references /> == Websteden == {{IMDb|FID=0114924}} * [https://web.archive.org/web/20071008035057/http://www.filmfacts.de/film/kritiken/waehrend.htm filmfacts.de: Während Du schliefst] (hdt.) [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Film ut dat Johr 1995]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Filmkummedie]] orsehxcrsvfiews8qdvnprck7zilc8i 0 19977 1070473 692997 2026-06-25T22:48:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070473 wikitext text/x-wiki '''Wietsen''' is en Dörp in de Gemeen [[Petershoagen]] in’n [[Kreis Minnen-Lübbecke]]. De Oort hett 1.246 (Stand 31. Dezember 2006) Inwahners op en Rebeet vun 6,95 km². == Verkehr == Wietsen liggt an de [[Bundsstraat 482]]. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20170704114608/http://www.wietersheim-weser.de/ Websteed to’n Oort] (hoochdüütsch) {{Koordinaten Artikel|KOOR_NS=52.338056|KOOR_OW=8.948889}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Kreis Minnen-Lübbecke]] j8il70rukymaox2qw4g8ffr3ji8h5fg 0 23101 1070343 847298 2026-06-25T12:01:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070343 wikitext text/x-wiki [[Bild:Pelagie Islands map.png|thumb|De Pelaagsch Eilannen in de Middellannsche See]] [[Bild:Linosa-case.jpg|thumb|En tyypsch Huus op dat Eiland]] [[Bild:Linosa_Fischerhafen.jpg|thumb|Fischereehaven op Linosa. In’n Achtergund sütt man verscheden Lagen vun vulkaansch Stenen un Sedimenten.]] '''Linosa''' is de nöördliche vun de dree [[Pelaagsch Eilannen]], de twüschen [[Tunesien]] un [[Sizilien]] in de [[Middellannsche See]] leegt. == Geografie == Dat Eiland hett en Flach vun ruchweg 5&nbsp;km² un liggt üm un bi 170&nbsp;km in’n Süüden vun Sizilien, 160&nbsp;km wiet vun Tunesien un ruchweg 140&nbsp;km in’n Westen vun [[Malta]]. Tosamen mit de annern beiden Pelaagschen Eilannen [[Lampedusa]] un [[Lampione]] billt se de Gemeen [[Lampedusa e Linosa]], de politisch to de [[Italien|italieenschen]] [[Provinz Agrigent]] in de Region Sizilien tellt. 2005 harr Linosa ruchweg 450 Inwahners. De Landschap warrt bestimmt vun [[Vulkan|vulkaansche]] Formatschonen, as de dree verlöschten [[Krater (Vulkan)|Kraters]] ''Monte Vulcano'' (195&nbsp;m), ''Monte Rosso'' (186&nbsp;m) un ''Monte Nero'' (107&nbsp;m) == Planten un Deerten == In’n Vergliek to de beiden Navereilannen bargt Linosa en rieke [[Vegetatschoon]]. Dor wasst vör allen [[Mastixstruuk|Mastixstrüker]], [[Fiegenkaktus|Fiegenkakteen]] un en poor [[Endeemsch (Biologie)|endeemsche Planten]] as to’n Bispeel de ''Valantia calva'', de dat blots op Linosa geven deit. De See üm Linos is riek an Fisch. Butendem leevt hier ok [[Unechte Karettschildkrööt|Karettschildkröten]], de an de Strännen vun’t Eiland jemehr Eier afleggen doot. Wiete Delen vun’t Eiland staht siet 2002 as Deel vun’t ''Riserva Marina Isole Pelagie'' ünner [[Naturschuul]], dat sik de Bestand vun de vör’t Utstarven stahen Schildkrötenoort wedder berappeln kann. == Historie == Linosa weer al in de [[Antike]] bekannt un tietwies ok bewahnt. In’n Verloop vun de Tiiet harr dat Eiland ünnerscheedliche Naams. To de Tiet vun de Römers weer Linosa en Stüttpunkt för de Scheep vun de [[Slaveree|Slavenhännlers]] un laterhen vun de [[Pirateree|Piraten]]. De Naam „Linosa“ stammt vun den Kaptein Sanvisente, de [[1845]] invn Opdrag vun [[Ferdinand II. (Sizilien)|Ferdinand II.]] mit üm un bi 40 Manns- un Fronslüüd an Land gahn is, üm op dat Eiland to bewahnen. To de Tiet hebbt de Inwahners noch in Höhlen huust un de ollen röömschen [[Zistern]]en bruukt, üm Water to winnen. Leevt hebbt se vun’n [[Fischeree|Fischfang]] un von de [[Bueree]]. In de 1960er Johren is op Linosa en Kraftwark un en School opboet un en Telefonkavel vun Sizilien ut leegt worrn. För de Versorgen mit Water is 1973 en [[Anlaag to’n Seewaterentsolten]] inricht worrn. == Weertschap un Verkehr == Ok vundaag noch is de Grundlaag för’t weertschopplich Leven vun de Inwahners de Fischeree un de Landweertschap. De Bodden is fruchtbor un warrt bruukt, üm dorop [[Wien (Plant)|Wien]], [[Linsen]] un [[Kapern]] antoboen. In hüütige Tiet warrt ok de [[Tourismus]] jümmer starker un winnt an Bedüden. Dat gifft op dat eiland en poor Hotels, Gasthüüs un [[Teeltsteed|Teltsteden]]. Na Linosa föhrt en Fährschipp vun [[Porto Empedocle]] op Sizilien ut. De Fohrt duert ruchweg söss Stünnen. Man, in de Hööftsaison vun Juni bit September drööft keen touristische Fohrtüüch op Linosa anlannen. Twüschen Linosa un Lampedusa gifft dat jeden Dag mehrere [[Draagflögelboot|Draagflögelbööd]]. Vun Lampedusa ut gifft dat ok’n Flaagverbinnen na [[Palermo]]. == Weblenken == {{Commons|Linosa}} * [https://web.archive.org/web/20080711152221/http://digilander.libero.it/linosanet/ Websteed vun’t Eiland (ok engelsch)] * [http://www.emmeti.it/Welcome/Sicilia/Pelagie/Linosa/index.de.html Touristeninformatschoon (hoochdüütsch)] {{Koordinaten|KOOR_NS=35.86|KOOR_OW=12.85|WO=baven}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Middelmeer]] [[Kategorie:Italien]] cygmkaini7hclk3hcmhldnzvntqd9gt 0 24346 1070443 695128 2026-06-25T20:35:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070443 wikitext text/x-wiki [[Bild:Locator map of São Nicolau, Cape Verde.png|thumb|Laag vun São Nicolau in Kap Verde]] [[Bild:Sao-nicolau.jpg|thumb|En Küstenstriepen vun’t Eiland vun’t Boot ut sehn]] '''São Nicolau''' is en Eiland in’n [[Atlantik]]. Se is een vun de negen bewahnten Eilannen vun de Republiek [[Kap Verde]]. == Geografie == São Nicolau liggt in’n Noorden vun’n [[Archipel]] twüschen de Eilannen [[São Vicente (Kap Verde)|São Vicente]] un [[Sal (Kap Verde)|Sal]] op en gemeensomen Deepseesockel mit São Vicente un de nich bewahnten Eilannen [[Santa Luzia (Kap Verde)|Santa Luzia]], [[Raso]] un [[Branco (Kap Verde)|Branco]]. Dormit tellt se to de [[Ilhas de Barlavento]] („Eilannen över’n Wind“). Dör den Sockel entsteiht so en vergliekswies flachet un fischrieket Seebecken twüschen de Eilannen op de mit 5.300&nbsp;m sünnst teemlich deepen ''Kapverdischen Seeswell''. Dat Eiland São Nicolau höört to de bargigen Eilannen vun Kap Verde. De höchste Barg is de [[Monte Gordo]] mit ruchweg 1.312&nbsp;m, wat en jüngeren enigermoten evenmatigen [[Vulkan (Eerdwetenschoppen)|Vulkankegel]] mit en runne Kupp is. De Mitt vunt Eiland kriggt unregelmatige Nedderslääg. Dorgegen sünd de sieten Küstenstriepen un de wieten [[Halfeiland|Halfeilannen]] dröög un mehr [[Wööst|wöstenordig]]. Blots in’t Rebeet üm [[Fajã de Cima (Kap Verde)|Fajã de Cima]] kann dank en Söötwaterstollen in grötterem Ümfang [[Ackerbo]] mit Help vun Bewatern bedreven warrn. De Hööftstadt vun dat Eiland is [[Ribeira Brava (Kap Verde)|Ribeira Brava]], man in de Twüschentiet is se an Inwahners un weertschopplich Bedüden vun de Fischer- un Havenstadt [[Tarrafal (São Nicolau)|Tarrafal]] överdrapen worrn. Dat Eiland is in twee Distrikten, de so nöömten ''concelhos'' opdeelt. Een is [[Ribeira Brava (Distrikt)|Ribeira Brava]], de annere is [[Tarrafal de São Nicolau]]. == Historie == [[Bild:Praça Stancha.jpg|thumb|En Platz in de Hööftstadt Ribeira Brava]] [[Bild:Pecheurs tarrafal.jpg|thumb|Fischerslüüd in’n Haven vun Tarrafal]] Dat Eiland is dör den Genueser Kaptein [[António da Noli]] opdeckt worrn an’n St.-Nicolaus-Dag vun’t Johr [[1460]]. Da Noli hett dat Eiland in’n Opdrag vun [[Hinnerk de Seefohrer|Hinnerk den Seefohrer]] för de Portugesen in Besitt nahmen. En bestännige Besiedeln dör Sekundärbesiedlen vun de süüdlichen Eilannen un ne’e Inwannerers ut [[Madeira (Inselgrupp)|Madeira]] un [[Portugal]] keem eerst in’t 18. Johrhunnert. Histoorsch hett dat eiland en grode Rull dör dat 1866 apen maakte Preesterseminar speelt, wat dat öllste in West-Afrika is un ok en weltliche School bargen de. To de ehmoligen Besökers vun’t Seminar tellt de gröttsten Schrievers vun’t Archipel vun’t 19. un 20. Johrhunnert, de Wegbereiders vun de kapverdischen Identität un vun de Unafhangigkeit. De histoorsche Karn vun de Stadt Ribeira Grande is üm de Bischopskark ''Igreja Matriz de N. Senhora do Rosário'' anleggt, de fröher de gröttste Kark vun West-Afrika wesen is. Dor liggt ok dat Geboortshuus vun den Dichter [[José Lopes da Silva]] (1928-2002; Pseudonym: ''Gabriel Mariano''). Op de annern Siet vun’t Daal liggt dat Seminar-Gymnasium, dat vundaag as [[Museum]] herricht is. Vundaag leevt op dat Eiland ruchweg 14.000 Inwahners. Dat is bedüden weniger as noch vör de gresigen [[Dröög]]- un Hungerkatastrophen vun de 1940er Johren, as en groden Deel vun de Inwahners verhungert oder na [[São Tomé un Príncipe]] utwannert is. == Weertschop == São Nicolau överleevt mehr as anner Eilannen vör allen dör de Help vun Familientohöörige, de in’t Utland leevt. Op dat Eiland sülvst is vör allen de [[Fischeree]] de gröttste Born för Innahmen un Eten, dat Utwannern stellt en annern wichtigen Twieg dor. Grode Mööglichkeiten leegt ok in’n [[Tourismus]], vun wegen dat dat op’t Eiland wiete Strännen, schöne Wannerweeg un en Nettwark vun lütte Straten gifft. Opstunns is de Tourismus aver noch nich wiet entwickelt, wat ok mit doran liggt, dat de Verkehrsanbinnen mit Fleger oder Fährschipp eerst in de letzten Johren langsom in de Gäng kamen sünd un sik verbetert hebbt. Op dat Eiland warrt vör allen dat Wannern geern maakt. De Landschop is teemlich schön, man de Wannern sünd nich ganz so suer as to’n Bispeel op [[Santo Antão (Kap Verde)|Santo Antão]]. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20110605073011/http://www.anmcv.org/portugues/membro.php?id=snicolau Gemeen São Nicolau] * [https://web.archive.org/web/20081212120224/http://www.anmcv.org/portugues/ Associação Nacional dos Municípios Cabo-Verdianos] {{DEFAULTSORT:Sao Nicolau}} {{Navigatschoonsliest Kap Verde}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Atlantik]] [[Kategorie:Kap Verde]] 94d8ffhgtndkam5vf8zr5qop15qznhm 0 25162 1070484 1059554 2026-06-25T23:49:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070484 wikitext text/x-wiki [[Image:2009 07 Norden Ludgerikirche Arp-Schnitger-Orgel.JPG|thumb|Arp-Schnitger-Örgel in Nörden]] De '''Örgellandschap Oostfreesland''' is een vun de riekste Orgellandschapen vun de Welt. 90 historische [[Örgel]] ut söven Johrhunnerten staan in de 170 ole Karken vun [[Oostfreesland]]. 60 historische Örgel stammen noch ut de Tiet vör 1850. Bold all Originalinstrumenten sünd in den letzten 50 Johr optimol restaureert wurrn, wodör nu wedder de ursprünglicke Klangpracht te hören is. De ole Örgel in Oostfreesland sünd hüüt Vörbild för Örgelbo un Restauratschoon in de ganze Welt.<ref>[http://books.google.com/books?id=cgDJaeFFUPoC&pg=PP1&dq=Organ+Encyclopedia&lr=&as_brr=0&hl=de Cleveland Johnson: ''Ems-Dollart Region''. S. 172] (engelsch) (nakeken op 10. Januar 2009)</ref> == Historie == === 15. Johrhunnert === [[Image:Rysumorgan.jpg|thumb|Örgel in Rysm]] All in de Tiet vun de laat [[Gotik]] is Oostfreesland un in de [[Provinz Grunneng]] en bleiende Örgelkültür nawesen. Ut schriftlicke Borns weet man vun tien Örgel in de tweede Hälft vun den [[15. Johrhunnert]] alleen in [[Krummhörn]]. Een vun disse weltwied öllste Örgel, de noch mit ehr ganze Anlaag un de meeste [[Orgel#Register|Registers]] bewoord bleven is und de man hüüt noch spölen kann, steiht in [[Rysm]]. Dat Instrument hett [[1457]] waarschienlick [[Meester Harmannus]] ut [[Grunneng]] as en gotisch [[Blockwark]] baut. De Lüüd vun Rysm hebben niet mit Geld betaald, aver - so steiht dat in de Chronik vun [[Eggerik Beninga]] - "ere vette beeste" över de [[Dullert]], de do dichtfrorn was, na Grunneng dreven. De Prinzipalregisters sünd ut [[Loot]] hammert un klingen opvallend düster en vull. === 16.-17. Johrhunnert === [[Image:Buttforde Orgel 2012.jpg|thumb|left|Richborn-Örgel in Buttfoor]] [[Image:8072676 Westerhusen Orgel.jpg|thumb|Örgel in Westerhusen]] [[Image:Uttum Orgel.jpg|thumb|Örgel in Uttum]] Ganz kostbaar is ok de [[Renaissance]]-Örgel in [[Osteel]] vun [[Edo Evers]] ([[1619]]), de Piepen vun de oll [[Andreas de Mare]]-Örgel (1566/1567) ut de [[Örgel vun de Ludgerikark Nörden|Ludgerikark in Nörden]] övernomen hett. Mit ehr kräftigen Klang is de Örgel in [[Westerhusen]] vun [[Jost Sieburg]] (1642/1643) extra för 'n starke Gesang in't Kark dacht. Eerst 1641 hett man in Oostfreesland de Örgelbegleitung för dat Singen in't Kark inföört; vördem hebbt de Gemeen jümmers sünner Begleitung sungen und hatt de Örgel blot ehr Opgave in de Liturgie, meest in't Wessel mit de Chor. De Örgel in de Groot Kark in [[Leer]] gaat terug op en Renaissanceinstrument vun [[Marten de Mare]] (1609), de ole Registers vun de Örgel vun Klooster Thedinga (um 1570) bruukt hett. In de Loop vun de Johren hebbt se de Örgel immer mehr to en groot Stadtörgel utbaut, aver de oll Registers nich ersett. Welke Meester de Örgel in [[Uttum]] um 1660 baut hett, is nich bekannt. Disse Örgel is en klingend Tügnis för de Künst van de [[Nedderlannen (Europa)|nedderlandsche]] Örgelbo ut de Tiet vun de laat [[Renaissance]]. Die Prinzipalregisters klingen ganz vokaal. Anner Registers klingen wunnerbaar klöörig un maken anner Blaas- un Striekinstrumenten na. En Deel van de Piepen is noch original ut den [[16. Johrhunnert]]. [[Joachim Richborn]], de bedüdenste Orgelmaker ut de Tiet vör Schnitger um 1700, heeft Örgel in [[Berdum]] (1677) un [[Buttfoor]] (1681) baut. Vun de Örgel in Buttfoor is bold all original bewoord bleven. Ook de Örgel in [[Pilsm]] (1694), de vun de Orgelmaker [[Valentin Ulrich Grotian]] ut [[Auerk]] stammt un ganz klöörige Klänge opwisst, is weertvull. Anner Warken vun Grotian stahn in [[Petkum]] (1694-1699), [[Bensersiel]] ([[1696]]) un [[Stedesdörp]] (1696). Vun [[Joachim Kayser]] ut [[Jever]], de en Örgel in [[Hohenkirchen (Wangerland)|Hohenkirchen]] ([[1694]]) baut heeft, is in [[Eilsum]] ([[1710]]) blot de oll [[Prospekt]] (de Vörsiet) un de Örgelkasten bewaart. Mit [[Arp Schnitger]] heeft de [[Barock|barocke]] Orgelbo in Noordeuropa sien hoogste Niveau vunden. He heeft ok in Oostfreesland sien Spören achterlaten. In [[Nörden]] (1686-1693) steiht Schnitgers tweetgröttste Wark in Düütschland un mit 46 Registers togliek de gröttste Örgel in Oostfreesland. Acht Registers, de Schnitger vun de öller Örgel vun Edo Evers (1618) övernomen hett, sünd noch bewaard un vun besünner Qualität. Üm dat man later mehrmolen de Orgel vun de St. Georgskark in Weener (1709-1710) umbaut un de meeste ole Registers rutschmeten hett, sünd blot noch sess Registers original vun Schnitger. In de Lutherkark in Leer, in [[Wittmund]] un [[Raastäe]] hett man de Örgel vun Schnitger later ganz dör ne'e Warken ersett. === 18. Johrhunnert === [[Image:P1000634Fkirche03.JPG|thumb|Müller-Örgel in Funnix]] [[Image:Kircheninneres Westochtersum Empore.JPG|thumb|Klausing-Örgel in Ochtersum]] Vun Schnitgers tallrieke Lehrlingen hebben in Oostfreesland [[Christian Vater]] (1721-1722 in Bockhorn un 1730-1731 in [[Wiefelstede]]) un [[Gerhard von Holy]] (1710-1711 in Door'm un 1711-1713 in [[Marjenhaaf]]) wertvull Örgel baut. Blot en enkele Instrument gifft dat noch vun [[Friedrich Constabel]] (1738). An't Anfang is dat för [[Bargebur]] baut wurrn, aver stund 1864-1967 in [[Hamswehrum]] un is dan na höör hüdigen Stee in [[Jennelt]] henbracht wurrn. Sien Orgel in [[Greetsiel]] (1738) hett man [[1914]] för en nee Instrument offert. Sietdem kan man blot noch de originale Örgelkasten bewunnern. In dat Johr 1760 is Constabel noch mit en Neebau in [[Funnix]] anfangen, aver eerst [[1762]] hett [[Hinrich Just Müller]] dit Instrument klaarkregen. In de tweede Helft vun den [[18. Johrhunnert]] gungen in Oostfreesland Müller ut [[Wittmund]] un [[Johann Friedrich Wenthin]] ut [[Emden]] mit tallrieke Neebauten un Umbauten tegen 'n anner an und warrn scharp Konkurrenten. Wenthins Örgel in [[Groothusen]] (1798-1801) is de gröttste Örgel in Krumhörn. Wenthin hett hier ganz ne'e Registers mit ganz anner Klänge utfunnen un en europäisch Künstdenkmaal schapen. Eenmalig sünd de fiene Flötenregisters ut Mahagoni, besünners de Traversflöten. Noch mehr Örgel vun Wenthin, de 1774-1805 in Oostfreesland warkt hett, sünd to finnen in [[Backemoor]] ([[1783]]), waar noch dat eenzige originale Gambenregister ut den 18. Johrhunnert bewaart is, in [[Reepsholt]] (1788-1789) un in [[Wolthusen]] (1790-1793). Vun Müller, de 1760-1811 in över 50 Gemeenen vun Oostfreesland warkt hett, sünd Örgel in [[Lüttje-Midlm]] ([[1766]]), [[Holtrop]] ([[1772]]), [[Nortmoor]] (1773-1775), [[Siemswold]] ([[1777]]), [[Manslagt]] (1776-1778), [[Carolinensiel]] (1780-1781), [[Remels]] ([[1782]]), [[Middels]] (1784-1786), [[Neermoor]] (1796-1798) un [[Woquard]] (1802-1804) bit Hüüt erhollen. [[Christian Klausing]] ([[Herford]]) hett en Örgel na [[Ochtersum]] (1734-1737) levert, sodat hier ok en [[Westfalen|westfäälsche]] Influss op den oostfreeschen Orgelbo te sien is. Dirk Lohman ut Emden hett en Instrument in [[Haag]] (1776-1783) baut und en paar Registers ut den 17. Johrhunnert bruukt un [[Heinrich Wilhelm Eckmann]] Örgel in [[Amdorf]] (1773) un [[Bagband]] (1774-1775) baut. === 19.-21. Johrhunnert === [[Image:Orgel altreformierte Kirche Bunde (Front).JPG|thumb|Führer-Örgel in Bunn]] De bedüdenste oostfreesche Orgelbauer in de eerste Helft vun den [[19. Johrhunnert]] was Müllers Lehrling [[Johann Gottfried Rohlfs]], de in bold 60 Gemeenen vun Oostfreeslands warkt hett un en Familienbedrief gründt hett. Vun hüm sünd noch Neebauten in [[Bangstede]] (1794-1795), in de Christuskark in Nörden (1796-1797), [[Neestadtgödens]] (1796-1798), [[Barstede]] ([[1801]]), [[Veenhusen]] (1801-1802), [[Holtland]] (1810-1813), [[Nüttermoor]] (1815-1816), [[Wiesens]] (1820-1822), [[Böhmerwold]] ([[1828]]) un [[Roggenstede]] (1827-1833) te vinden. De gröttste Örgel vun Arnold Rohlfs steiht in de Magnuskark in [[Esens]] (1848/1860), de ok de Instrumenten in [[Westerholt (Landkreis Wittmund)|Westerholt]] (1841-1842) un [[Siegelsum]] (1842-1845) baut hett. In den 19. Johrhunnert hebben in Oostfreesland neven Rohlfs de Familienbedrieven vun [[Wilhelm Eilert Schmid]] un [[Gerd Sieben Janssen]] warkt. Aver de kunnen nich mehr dat hoge Niveau hollen un hebben ehr Geld kregen, üm dat se de Örgel umbaut und unnerhollen hebben. Dat is en groot Glück, dat in de Janssen-Örgel in [[Larrelt]] noch enkele ole Registers vun de Vörgängerörgel vun [[Johannes Millensis]] (1618-1619) bruukt sünd, de noch en goot Indrück van de originale Renaissance-Klänge geven. An't Anfang van den [[20. Johrhunnert]] hett de [[Örgelbewegung]] 'ne Masse Anstöten dör de Barg vun historische Örgel in Noordwestdüütschland kregen. Gornich te minn kann man vun de Wark vun de Orgelmaker [[Jürgen Ahrend]] ut Leer-Loog denken: Sien Restauratschoonen un Neebauten sünd siet [[1954]] weltwied bekannt wuurn und gellen nü as Vörbild. Bedüdene ne'e Instrumenten vun hem finnen sik to'n Bispeel in de Lambertikark in Auerk (1960-1961) un de Lutherkark in Leer ([[2002]]). Hüüt gifft dat noch fief annere Orgelmakers in Oostfreesland: in Nörden ([[Bartelt Immer]]),<ref>http://www.orgelbau-immer.de (nakeken op 20. Oktober 2008)</ref> Auerk-Tannenhusen ([[Regina Stegemann]]), Emden/Auerk ([[Jürgen Kopp]]),<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kopp-orgelbau.de/ |wayback=20060614014614 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 10:06:37 InternetArchiveBot }} (nakeken op 20. Oktober 2008)</ref> [[Uplengen]] ([[Martin der Haseborg]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.orgelbau-ostfriesland.de/ |wayback=20080907100846 |text=— |archiv-bot=2026-06-25 23:49:01 InternetArchiveBot }} (nakeken op 20. Oktober 2008)</ref> un [[Stapelmoor]] ([[Harm Dieder Kirschner]]).<ref>http://www.orgelbauwerkstatt.de (nakeken op 20. Oktober 2008)</ref> Neven Ahrend hett sik ok de Bedrief vun [[Alfred Führer]] ut [[Willemshaven]], de later van sien Neffe Fritz Schild leidt warrt, verdient maakt, de historische Örgel in Oostfreesland te bewaren un te restaureern. De Firma hett ok ne'e Örgel baut, de wied Beachtung funnen hebbt, to'n Bispeel de Örgel in de Ollreformeerte Kark in [[Bunn]] (1980). Vanaf 2007 staat en engelsche Örgel vun J. W. Walker (1844) in Jemgum. In disse Översicht vun de oostfreesche Örgellandschap mutt an't End noch de Örgel in Stapelmoor (1997) nömt warrn. Dit Instrument is nipp un nau na de [[Louis-Alexandre Clicquot]]-Örgel ([[Houdan]], 1734) namaakt un is daardör de eerste Örgel in Düütschland in en konsequent klassisch-franzöösche Stil. == Vör Facklüüd un vör de Algemeenheet == Sülvst de öllste oostfreesche Örgel staan nich in Museen, aver in ole Karken und warrn elke Söndag in't Gottsdeenst spöölt. As man vun Klokken afsücht, gifft dat keen Musikinstrumenten, de all 'n so lange Tiet bruukt warrn. In den vergangene Johrhunnerten harrn de Lüüd to 'n rechte Tiet Geld, öm sülvst in lütt Dörpen groot Örgel te bauen. Un later harr man to 'n rechte Tiet keen Geld mehr (as man dat ut de Sicht vun de Örgel bekiekt), üm den Smack vun de Tiet te volgen un de ole Örgel dör ne'e Instrumenten de ersetten. Man mutt dat [[Harald Vogel]] hoog anreken, dat he de Bedüden vun disse historische Instrumenten bekannt maakt hett. Dör sien Opnamen op Radio un CDs, dör de [[Norddüütsche Orgelakademie]], de he [[1972]] gründt hett un sietdem leit, dör dat [[Organeum]] in [[Weener]], dat he 1997 gründt hett, un dör sien Böker sünd de oostfreesche Örgel bekannt wurrn und Orgelmakers un Organisten ut de ganze Welt daarvun antrukken wurrn. Dör dat Dullertfestival (1981-2003), de övertügende Örgelrestauratschoonen vun [[Jürgen Ahrend]] un vun annern un dör de Örgelkunzerten is intüschen ok de Algemeenheed bewüsst wurrn, dat de Örgellandschap Oostfreesland eenmalig is. Vogels Idee, op de ole Örgel de ole Musik ut de Gotik, de Renaissance un de Barock op de ole Art un Maneer te spölen, hett sik jümmer starker utbreid un dörsett un mehr un mehr Organisten weltwied övertüügt. Hüüt is dat Organeum in Weener dat wichtigste Örgelzentrum, üm de oostfreesche Örgelkültür te ünnersöken un te ünnerstönen. Do waarn Kunzerten organiseert und Örgelfahrten aanboden. Elke Johr waarn u. a. in de St. Ludgerikark in Nörden, in de Lutherkark un de Groot Kark in Leer, in de St. Georgskark in Weener un in Dornum Kunzertriegen veranstalt.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/ol/index.jsp?id=7 |wayback=20080922175741 |text=Örgelkunzert-Översicht |archiv-bot=2026-03-14 10:06:37 InternetArchiveBot }} (nakeken op 20. Oktober 2008)</ref> Ok binnen dat wied bekannte Klassikfestival "Musikalsche Sömmer"<ref>[http://www.musikalischersommer.net Musikalsche Sömmer] (nakeken op 20. Oktober 2008)</ref> (vanaf 1985) finnen Örgelkunzerten statt. == Literatur == * Cleveland Johnson: ''Ems-Dollart Region''. In: ''The Organ. An Encyclopedia''. Douglas E. Bush, Richard Kassel (Hrsg.). Routledge, New York u. London 2006, ISBN 0415941741, S. 170-172 ([http://books.google.com/books?id=cgDJaeFFUPoC&pg=PP1&dq=Organ+Encyclopedia&lr=&as_brr=0&hl=de online]). * Walter Kaufmann: ''Die Orgeln Ostfrieslands''. Ostfriesische Landschaft, Aurich 1968. * Uda von der Nahmer: ''Windgesang. Orgeln, Wind und Verwandte''. Ostfriesische Landschaftliche Verlags- und Vertriebsgesellschaft, Aurich 2008, ISBN 9783940601032. * Ralph Nickles: ''Orgelinventar der Krummhörn und der Stadt Emden''. Hauschild, Bremen 1995, ISBN 3929902621. * Ibo Ortgies: ''Die Praxis der Orgelstimmung in Norddeutschland im 17. und 18. Jahrhundert und ihr Verhältnis zur zeitgenössischen Musikpraxis''. Göteborgs universitet, Göteborg 2004 (rev. 2007), ISBN 3928327194 ([http://www.gbv.de/dms/clausthal/E_BOOKS/2007/2007EB401/Ibo_Ortgies_Diss.pdf online]) * Fritz Schild, Winfried Dahlke (Hrsg.): ''Orgelatlas der historischen und modernen Orgeln der Evangelisch-Lutherischen Kirche in Oldenburg''. Noetzel, Wilhelmshaven 2008, ISBN 3795908949 * Harald Vogel / Reinhard Ruge / Robert Noah / Martin Stromann: ''Orgellandschaft Ostfriesland''. 2. Aufl. Soltau-Kurier-Norden, Norden 1997, ISBN 3928327194. * Harald Vogel / Günter Lade / Nicola Borger-Geweloh: ''Orgeln in Niedersachsen''. Hauschild, Bremen 1997, ISBN 3931785505. * Harald Vogel, Reinhard Ruge, Stef Tuinstra: ''Wegweiser zu den Orgeln der Ems-Dollart-Region''. 2. Aufl. Rautenberg, Leer 1992. == Opnamen op CD == * ''Die Ahrend-Orgel der Lutherkirche zu Leer''. Amb 96869. 2005. (Wolfgang Zerer) * ''[[Dieterich Buxtehude|Dietrich Buxtehude]]: Orgelwerke''. Vol. 5. MD+G L 3425. 1993. ([[Harald Vogel]] in Pilsm, Buttforde, Langwarden, Basedow, Groot Eichsen). * ''Die Holy-Orgel der Marienkirche zu Marienhafe''. Amb 97829. 2001. (Martin Böcker). * ''Orgelland Ostfriesland''. Deutsche Harmonia Mundi HM 939-2. 1989. (Harald Vogel in Nörden, Uttum, Rysum, Westerhusen, Marjenhaaf, Weener). * ''Orgeln in Ostfriesland''. Vol. 1. Organeum OC-09601. 1996. (Harald Vogel in Osteel, Buttforde, Neermoor, Veenhusen, Groothusen). * ''Orgeln in Ostfriesland''. Vol. 2. Organeum OC-09602. 1997. (Harald Vogel in Rysum, Uttum, Nörden, Marjenhaaf). * ''Orgels in de eems-dollard regio''. Vol. 1. VLS VLC 0599. 1999. (Peter Westerbrink in Dornum). * ''Orgels in de eems-dollard regio''. Vol. 2. VLS VLC 0302. 2003. (Peter Westerbrink in Marjenhaaf). * ''Vorbilder und Entwicklungen. Orgelmusik von Sweelinck bis Bach''. Ambiente ACD-1023. 2006. (Ingo Bredenbach in Hinte). * ''Jacob Praetorius: Motets & Organ Works''. CPO 999215-2. 1996. (Harald Vogel in Osteel). * [http://www.arpschnitger.nl/sdiscogr.html Opnamen vun de Schnitger-Örgel in Nörden un Weener] == Weblenken == <references/> * [https://web.archive.org/web/20100414095413/http://www.ostfriesland.de/kultur/orgeln.html Örgel in Oostfreesland (mit enige Fotos)] {{DEFAULTSORT:Orgellandschap Oostfreesland}} [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Orgel]] 1dui54ou84ldfcpnqitnhvr463tv4sg 0 25905 1070442 695821 2026-06-25T20:32:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070442 wikitext text/x-wiki De '''Swiezer Landfroonverband (SLFV)''' is en [[Landfroon]]-Verband vun un för [[Froonslüüd]] [[op’n Lannen]] in de [[Swiez]]. Sien Sitt hett de Verband in de Stadt [[Brugg]]. De Froonslüüd in’n SLFV sett sik in för weertschoplichen Intressen un de Intressen in’n Beroop vun Buurnfroon in un dat op de Swiezer Ebene un ok internatschnal. De Verband deit ok de besünnern Intressen vun de Froonslüüd gegenöver den [[Swiezer Buurnverband]] vertreden. Maten sünd vör allen Froonslüüd ut de [[Bueree]], aver de Verband steiht ok apen för Froonslüüd vun’n Land ut annere Beropen. Alltohoop sünd dat so bi 68.000 Froonslüüd, Dorvun üm un bi de Hälft Buurnfroon un de annere Hälft annere Froonslüüd vun’n Land. == Geschicht == De Geschicht vun de Landfroon geiht trüch op [[Rosa Neuenschwander]], de den Verband 1932 grünnt hett. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20080415195047/http://www.landfrauen.ch/ Websteed vun’n Swiezer Landfroonverband] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Organisatschoon]] [[Kategorie:Swiez]] 76hu05psoxm20qcog5twiduqbrqzwi8 0 34396 1070437 1011649 2026-06-25T20:14:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070437 wikitext text/x-wiki [[Datei:Luftbild Sternwarte Riesa.jpg|miniatur|Ool Bild vun de Steernwacht|alternativtext=]] De '''Steernwacht Riesa''' is en vun de Stadt [[Riesa]] un den Steernfrünnen Riesa bedreeven [[Steernwacht]]. Se befind sück in dat ehmalge Schoolgebäude in de Riesaer Oortsdeel Weida. == Historie == De Steernwacht Riesa wurr in dat Johr 1970 as Schoolsteernwacht erricht. Dat oorsprünglich Instrumentarium vun de Steernwacht weern en 6" Spegelteleskop in de Steernwachtkuppel as ok mehrere Zeiss-Telementoren. 1989/90 wurr de Steernwacht dör en engageerten Bürger för den Verfall bewohrt. 1996 kreeg de Steernwacht en modern 30-cm-Schmidt-Cassegrain-Spiegelteleskop. Siet disse Tiet wurrd de Steernwacht hööftsächlich dör ehrenamtlich Amateurastronomen ut de Region bedreeven, de ok in der Vereen „Sternenfreunde Riesa“ sünd. == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20100109161520/http://www.sternwarte-riesa.de/ Websteed vun de Steernwacht Riesa] * [http://www.sternenfreunde-riesa.de Webseite der Sternenfreunde Riesa] [[Kategorie:Sassen (Bundsland)]] [[Kategorie:Astronomie]] i32qqel307buk1f1v2g4lhsam1d7cjh 0 34460 1070370 1070061 2026-06-25T15:15:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070370 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD}} [[Bild:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|duum|Oortsschild von Nördernee mit hoochdüütschen un plattdüütschen Naam]] '''Nördernee'''<ref>{{Internetquelle | url=https://ris.geocms.com/norderney/?renderer=html&ris%5Byear%5D=2012&ris%5Bmonth%5D=09&ris%5Bcmd%5D=download_doc&ris%5Bdoc_id%5D=41006%2C52&lang=de&page=2%2C1&_=1487089101674 | titel=Sitzung des Ausschusses für Soziales, Schulen, Sport und Kultur, 19.09.2012 | werk=Stadt Norderney | zugriff=2017-02-14 }} {{Webarchiv|url=https://ris.geocms.com/norderney/?renderer=html&ris%5Byear%5D=2012&ris%5Bmonth%5D=09&ris%5Bcmd%5D=download_doc&ris%5Bdoc_id%5D=41006%2C52&lang=de&page=2%2C1&_=1487089101674 |wayback=20170215021026 |text=Sitzung des Ausschusses für Soziales, Schulen, Sport und Kultur, 19.09.2012 |archiv-bot=2026-06-25 15:15:24 InternetArchiveBot }}</ref><ref>Nörderneei verliert ein „i“, Norderneyer Morgen, 21.9.2012</ref><ref>[[c:File:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|DE-NDS-Norderney-Ortsschild]]</ref> ({{S|de|''Norderney''}}) is een vun de oostfreesch Inseln in de Noordwesten vun Düütschland. Mit en Rebeet vun 26,29 Quadratkilometern is Nördernee nah [[Borkum]] de tweetgröttst Eiland vun de Inselgrupp. Insgesamt 85 Prozent vun de Inselflach gehört to de [[Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer]]. De Stadt Nördernee, en [[Eenheitsgemeende]], umfaat de gesamte Insel. Se gehört nah de Gebietsreform to de [[Landkreis Auerk]]. Mit 5.981 Inwahner (Stand: 31.12.2016) hett se de meest Inwahner vun all oostfreesch Inseln. 1948 kreeg Nördernee dat Stadtrecht. Bekannt is de Lüchttoorn vun Nörderneei. == Weertschop un Infrastruktur == För de Weertschop is vör allen de [[Tourismus]] wichtig. === Verkehr === Anners as welk von de annern oostfreeschen Inseln is Nördernee nich [[autofree]]. En grote Rull speelt de Autoverkehr aver nich, denn dat gifft op de Insel blots een Oort. De Autoverkehr mit’n fasten Wall löppt över de Autofähren von de [[Reederee Nörden-Frisia]], de von’n [[Haven Nördernee]] bet [[Nörddiek]] knapp 50 Minuten bruukt. Op’n [[Flegerplatz Nördernee]] köönt ok Flegers op de Insel lannen. === Oortsschiller === Nördernee höört to de [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch]]. De tweesprakigen Schiller sünd 2009 opstellt worrn. Dor stünn toeerst as plattdüütschen Naam ''Nörderneei'' op. Dat weer von wegen dat dat [[Binnenministerium von Neddersassen|Binnenministerium]] verlangen dee, dat plattdüütsche Naams op Oortsschiller von dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]] oder de [[Oostfreesch Landschap]] för good befunnen warrn mööt. De Oostfreesch Landschap hett sik na ehre Rechtschrievregeln för ''Nörderneei'' utspraken. Dat fünnen de Lüüd op Nördernee aver nich good, denn de Naam is vörher al jümmer ''Nördernee'' schreven worrn. Dorüm is de Schrievwies 2012 von ''Nörderneei'' op ''Nördernee'' ännert worrn. == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Nordernee}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] qnf1bowaptczfvb257aipp6s585kwnz 0 38423 1070368 1057083 2026-06-25T15:09:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070368 wikitext text/x-wiki [[Bild:Lammert, Norbert-0829.jpg|miniatur|Norbert Lammert]] '''Norbert Lammert''' (* [[16. November]] [[1948]] in [[Baukem]]) is en [[Düütschland|düütschen]] Politiker vun de [[CDU]]. Vun [[2005]] af an is he [[Präsident vun den Düütschen Bundsdag]]. Vun [[1989]] bit [[1998]] is he Parlamentaarschen Staatssekretär ween un vun [[2002]] bit 2005 Viezpräsident vun’n Bundsdag. ==Leven un Beroop== Lammert sien Vadder Ferdinand is Bäckermeester ween un hett mit siene Fro Hildegard seven Kinner harrt, dormank Norbert as Öllsten.<ref>Aphorismen-Archiv: {{Webarchiv|url=http://aphorismen-archiv.de/?abc=L&id=479 |wayback=20151218144351 |text=Norbert Lammert |archiv-bot=2026-06-25 15:09:05 InternetArchiveBot }} (Stand: 03. Januar 2009)</ref> Na dat [[Abitur]] an dat [[Humanismus|Humanistische]] [[Gymnasium]] Baukem (Gymnasium an’n Oostring) in dat Johr [[1967]] hett he bit [[1969]] sien [[Wehrdeenst]] maakt. Achterna hett he [[Politikwetenschop]], [[Soziologie]], [[Ne’ere Geschichte]] un [[Ökonomie|Sozialökonomie]] an de [[Ruhr-Universität Baukem]] un an de [[Universität Oxford]] studeert. Dor is he [[1972]] mit feerdig ween. Denn weer he Diplom-Sozialwetenschoppler. För sien Studium hett he en [[Stipendium]] vun dat bischöppliche [[Cusanuswark]] kregen. [[1975]] hett he [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]] to’n Dr. rer. soc. an de Uni Baukem över ''„Lokale Organisationsstrukturen innerparteilicher Willensbildung - Fallstudie am Beispiel eines CDU-Kreisverbandes im Ruhrgebiet“''. Achterna weer he Dozent in de [[Erwachsenenbildung]]. Bovenhen weer he Lehrbeupdragten an de [[Hoochschool Baukem]] un an de [[Feern-Universität Hagen]]. Vun [[2004]] af an hett he en Lehrupdrag an de Ruhruniversität Baukem harrt. Vun [[2008]] af an is he dor [[Honorarperfesser]]..<ref>Ruhr Uni Bochum: {{Webarchiv|url=http://www.ruhr-uni-bochum.de/aktuell/2008/02-lammert/index.htm |wayback=20080612031806 |text=RUB-Sozialwissenschaft ehrt Bundestagspräsidenten |archiv-bot=2026-03-14 06:37:55 InternetArchiveBot }} (Stand: 03. Januar 2009)</ref> Norbert Lammert is siet [[1971]] verheiraat mit siene Fro Gertrud. De beiden hefft veer Kinner. He is [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsch]] un leevt in Baukem. De Dochter Felicitas is 1975, un de Söhn Nils 1977 in Baukem up’e Welt kamen. Sien tweeten Söhn Jonas is 1981 in [[Rio de Janeiro]] boren un de tweete Dochter Teresa 1985 in [[Nee Delhi]].<ref>vom Abgeordnetenbüro Berlin erstellte persönliche Homepage [http://www.norbert-lammert.de norbert-lammert.de] (Stand: 03. Januar 2009)</ref> ==Belege== <references/> == Weblenks == {{commons|Category:Norbert Lammert}} {{DEFAULTSORT:Lammert, Norbert}} {{Navigatschoonsliest Düütsche Bundsdagspräsidenten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Liddmaat Düütsch Bundsdag]] [[Kategorie:CDU]] [[Kategorie:Baukem]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 5bxi48k0903o6ii9wn0emt3fiuf7d3j 0 38771 1070390 1063202 2026-06-25T17:00:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070390 wikitext text/x-wiki [[Bild:Phongnhakebang2.jpg|duum|Felsformatschoon in’n Phong Nha-Kẻ Bàng Natschonalpark]] '''Phong Nha-Kẻ Bàng''' is de Naam vun en [[Natschonalpark]] in’t nöördliche Zentral-[[Vietnam]]. De Park liggt as Deel vun de beiden Distrikten [[Bố Trạch]] un [[Minh Hoa]] in de Provinz [[Quảng Bình]], ruchweg 500&nbsp;km süüdlich vun de vietnameeschen Hööftstadt [[Hanoi]]. De Phong Nha-Kẻ Bàng Natschonalpark hett en Flach vun üm un bi 86.000 Hektar un liggt nipp un nau an de Grenz na [[Laos]].<ref name="unep-wcmc">{{Webarchiv|url=http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/Phong_nha.html |wayback=20081115021650 |text=Phong Nha-Ke Bang National Park |archiv-bot=2026-03-14 07:16:58 InternetArchiveBot }} op de Websteed vun’t [[United Nations Environment Programme]], 2003, afropen an’n 21. Februar 2008</ref> == Geologie == [[Bild:Phongnha17.jpg|duum|Karsthöhl in’n Park]] In den Natschonalpark befinnt sik dat öllste bedüdene [[Karst (Geologie)|Karstrebeet]] in Asien. Billt sik sik de Karstformatschoon siet dat [[Paläozoikum]] (vör ruchweg 400 Millionen Johren). Dör de [[Tektonik (Eerdwetenschoppen)|tektonischen]] Aflööp hett de Karstlandschop vun’n Park en sünnere Tohopensetten un wiest tallrieke teemlich achtbore [[Geomorphologie|geomorpholoogsche]] Egenschoppen op. De wietlöpige Phong Nha-Kẻ Bàng Natschonalpark bargt intressante Rebeden as en grote Tall vun [[Höhl]]en un Strööm, de op mehr as 65&nbsp;km Läng ünner de Eer verlopen doot.<ref name="unesco">[http://whc.unesco.org/en/list/951 UNESCO's assessment]</ref> Britische Forschers hebbt in’n April 2009 twintig ne’e Höhlen in dissen Park opdeckt, de en Samtläng vun 56 Kilometers hebbt. Na jemehrn Bericht befinnt sik dorünner de gröttste Höhl vun de helen Welt: De ''Sơn-Đoòng-Höhl'' is grötter as de ''Deer Cave'' in [[Malaysia]], de in’n [[Gunung Mulu|Gunung Mulu Natschonalpark]] liggt.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1175430/British-explorers-discover-worlds-largest-cave-deep-Vietnamese-jungle.html British explorers discover the light at the end of the tunnel... in the world’s largest cave]</ref> == UNESCO-Weltnaturarv == [[Bild:Phongnha21.jpg|duum|left|Stalaktiten in en Draapsteenhöhl]] De Natschonalpark Phong Nha-Ke Bang is 2003 in de [[List vun dat Weltarv|List vun dat Weltnaturarv]] vu de [[UNESCO]] opnahmen worrn.<ref name="unesco"/> De Park liggt 450&nbsp;km süüdööstlich vun [[Hanoi]], 45&nbsp;km noordwestlich vun [[Đồng Hới]] un 300&nbsp;km noordwestlich vun [[Đà Nẵng]]. De Park stellt dat Karnstück vun dat letzte slaten Wooldrebeet vun’t middlere Vietnam dor un tellt to dat Bargland [[Trường Sơn]] (ok ''Annamitische Kordillere''), wat för sien eenzigordigen [[Kalksteen|Kalkfelsen]] un -höhlen bekannt is, as ok vun de bannige Männichkeit vun ünnerscheedliche Deerorden Dat Parkrebeet is tosamen mit an in Laos angrenzen Schuulrebeet [[Hin Namno]] een vun de beiden gröttsten Kalksteen-Rebeden in de Welt un bargt eenige hunnert Höhlen mitsamt lange Gäng mit [[Stalaktit]]en un [[Stalagmit]]en. Wetenschopplers ut Grootbritannien un Vietnam hebbt twintig Kilometer dorvun utforscht un vele Strööm un Waterfäll ünner de Eerd opdeckt. == Planten un Deerten == Phong Nha-Kẻ Bàng is för sien tallrieken Deerorden bekannt. In den Park sünd 381 verscheden Warveldeerten beschreven, dorünner 59 Orden vun Amphibien. Wieter gellt de Park ok as en [[Floristik (Wetenschop)|floristisch]] Zentrum vun grote bioloogsche Männichkeit in Indochina mit mehr as 1320 beschrevene Planetenorden. Alleen an [[Söögdeer]]ten leevt in den Park 112 Orden, worünner tomindst negen [[Apen]]orden as [[Makaken]], [[Languren]] un [[Gibbons]].<ref name="geoline.de-56318">[http://www.geolino.de/GEO/natur/oekologie/regenwaldverein/nachrichten/56318.html]</ref><ref name="mvences.de">[http://www.mvences.de/p/p2/Vences_B111.pdf Molecular identification and description of the tadpole of the Annam Flying Frog] op www.mvences.de. Afropen an’n 14. Oktober 2009 (Engelsch, PDF)</ref>. In’t Bargland vun Trường Sơn warrt regelmatig ne’e Deerorden opdeckt. Dorto höört to’n Bispeel de [[Saola]]-Antilopen, de [[Resenmuntjak]]s, dat [[Annamitisch Striepenkaninken|Annamitische Striepenkaninken]] un de [[Grauschenkelt Kledaaschaap]], de bedrauht is.<ref name="br.de-weltnaturerbe">[http://www.bundesregierung.de/Content/DE/Magazine/MagazinEntwicklungspolitik/064/t6-vietnam-weltnaturerbe-in-wartestellung.html Vietnam: Weltnaturerbe in Wartestellung]</ref> === Planten === [[Bild:Phongnhakebang11.jpg|duum|Boomlandschop in’n Park]] [[Boom|Bööm]], de faken in’n Park för kamt, sünd to’n Bispeel ''[[Hopea]]'' sp., ''[[Sumbaviopsis albicans]]'', ''[[Garcinia fragraeoides]]'', ''[[Burretionendron hsienmu]]'', ''[[Chukrasia tabularis]]'', ''[[Photinia aroboreum]]'' un ''[[Dysospyros saletti]]''. Bestimmt warrt de Park vun Bööm, de jümmer gröön sünd. De bedüdensten dorvun sünd [[Dipterocarpus kerri]]'', ''[[Anogeissus acuminate]]'', ''[[Pometia pinnata]]'' un ''[[Lagerstroemia calyculata]]''. De verbreedsten Familien in Phong Nha-Ke Bang sünd [[Lauraceae]], [[Fagaceae]], [[Theaceae]] un [[Rosaceae]] as ok Gymnospermen as ''[[Podocarpus imbricatus]]'', ''[[Podocarpus neriifolius]]'' un ''[[Nageia fleuryi]]''.<ref name="cpv">[https://web.archive.org/web/20080122044537/http://www.cpv.org.vn/details.asp?topic=32&subtopic=226&id=BT460561268 Offizielle Websteed vun de Kommunistischen Partei vun Vietnam]</ref><ref name="eoearth">[http://www.eoearth.org/article/Phong_Nha-Ke_Bang_National_Park,_Vietnam The Encyclopedia Earth]</ref> Wieter sünd tomindst ok dree rore Orchideenorden,<ref name="thiennhien">http://www.thiennhien.net/news/153/ARTICLE/2243/2007-06-16.html {{Webarchiv|url=http://www.thiennhien.net/news/153/ARTICLE/2243/2007-06-16.html |wayback=20080121210830 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:16:58 InternetArchiveBot }}</ref> ''[[Paphiopedilum malipoense]]'', ''[[Paphiopedilum dianthum]]'', ''[[Paphiopedilum concolor]]''.<ref name="Thanh Niên">[http://web.thanhnien.com.vn/Khoahoc/2005/9/6/121442.tno Những phát hiện chấn động về Phong Nha - Kẻ Bàng] afropen an’n 5. Februar 2008</ref> Ok endemische Orden sünd in den Natschonalpark to finnen as ''Burretiodendron hsienmu'', ''[[Cryptocarya lenticellata]]'',''[[Deutrizanthus tonkinensis]]'', ''[[Eberhardtia tonkinensis]]'', ''[[Heritiera macrophylla]]'', ''Hopea'' sp., ''[[Illicium parviflorum]]'', ''[[Litsea baviensis]]'', ''[[Madhuca pasquieri]]'', ''[[Michelia faveolata]]'', ''[[Pelthophorum tonkinensis]]'', ''[[Semecarpus annamensis]]'', ''[[Sindora tonkinensis]]''.<ref name="dgmv">[http://www.idm.gov.vn/Nguon_luc/Xuat_ban/Anpham/Phongnha/T189.htm Di sản thiên nhiên thế giới - Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình)] vun’t ''Vietnam Geological and Mineral Resources Department'' afropen an’n 26. Februar 2008</ref> === Deerten === [[Bild:Cyrtodactylus_phongnhakebangensis.jpg|thumb|Gecko-Oort ''Cyrtodactylus phongnhakebangensis'']] [[Bild:Pseudoryx nghetinhensis.PNG|thumb|Saola-Antiloop]] Düütsche Forschers helpt Vietnam bi’t Schulen vun Planten un Deerten in’n Natschonalpark Phong Nha-Kẻ Bàng. 1999 hett de [[Kölner Zoo]] en Projekt tosamen mit de [[Natschonaluniversität Hanoi]] grünnt un sett sik in’n Park för’t Schulen vun’n Woold in un billt [[Ranger (Schuulrebeet)|Rangers]] ut. Grundlaag vun’n [[Ordenschuul]] is, de vörkamen Orden nipp un nau uttoforschen. In de letzten teihn Johren sünd in’n Park tallrieke ne’e Orden opdeckt worrn.<ref>[http://www.bundesregierung.de/Content/DE/Magazine/MagazinEntwicklungspolitik/062/t4-artenschutz-vietnam-koelner-zoo.html "Amphibienvielfalt bewahren". De Bundesregeren.]</ref> Tosamen mit de [[Zooloogsche Sellschop Frankfort|Zooloogschen Sellschop Frankfort]] warrt en Schuulrebeet för teihn Primatenorden föddert, to de ü.&nbsp;a. de [[Hatinh-Langur]] un de [[Rootschenklig Kledaaschaap|rootschenklige Kledaaschaaph]]öört. In’t Johr 2005 hebbt düütsche un vietnameesche Wetenschoppler en ne’e [[Geckos|Gecko]]-Oord (''[[Cyrtodactylus phongnhakebangensis]]'') opdeckt, de in’n Park endemisch is.<ref>[http://www.reptiles.swelluk.com/reptile-news/new-lizard-species-september2007.html New Lizard Species Found In Phong Nha-Ke Bang] (engelsch)</ref><ref name="zookoel">[http://www.zoo-koeln.de/index.php?id=124] {{Webarchiv|url=http://www.zoo-koeln.de/index.php?id=124 |wayback=20081219200130 |text=— |archiv-bot=2026-06-25 17:00:18 InternetArchiveBot }}</ref> Düütschland hett an’n 3. November 2005 toseggt, den Park mit 12,6 Millionen Euro to ünnerstütten, dat de Ordenmännichkeit in dat Rebeet wohren blifft.<ref>[http://www.hanoi.diplo.de/Vertretung/hanoi/vi/Archiv/Presseerklaerung__10__2005.html Düütsche Bottschop Hanoi]</ref> En wieteren endemischen Gecko (''[[Gekko scienciadventura]]'') is 2004 na de [[ZDF]]-Sennen ''[[Abenteuer Wissen]]'' nöömt worrn.<ref name="geoline.de-56318"/><ref name="mvences.de"/> Mehrere Söögdeer-Orden sünd in Gefahr, as to’n Bispeel ''[[Capricornis sumatraensis]]'', ''[[Megamuntiacus vuquangensis]]''. Wietere Oorden sünd wohrschienlich in Gefahr: [[Saola]] (''Pseudoryx nghetinhensis''), [[Asiaatsche Swartboor]] (''Selenarctos thibetanus'') un ''[[Helarctos malayanus]]''. In dat Parkrebeet leevt bito ''[[Manis javanica]]'' un ''tho van'' (''[[Nesolagus timminsii]]''). Teihn Fleddermuusorden staht op de „[[Roden List vun de Orden in Gefahr]]“. Ok vun de lütten Söögdeerten in’n Park staht 18 op de „Roden List vun Vietnam vun de Orden in Gefahr“ un söss in de allgemenen „Roden List“. Wieter sünd in den Park 72 Fischorden beschreven, vun de ok veer op de „Roden List“ staht, as to’n Bispeel ''[[Chela quangbinhensis]]''.<ref name="unep-wcmc"/><ref name="dgmv"/> Bito sünd 72 Vagelorden in’n Park bekannt. An’n fakensten gifft dat dor ''[[Arborophila charltonii]]'', ''[[Picus rabieri]]'', ''[[Anorrhinus austeni]]'', ''[[Stachyris herberti]]'' un ''[[Jabouilleia danjoui]]''<ref name="cpv"/><ref name="birdlifeindochina">{{Webarchiv|url=http://birdlifeindochina.org/birdwatch/phongnhakebang.html |wayback=20071014184057 |text=Bird Life Indochina, Birding Center in Vietnam |archiv-bot=2026-04-26 00:59:01 InternetArchiveBot }} (engelsch)</ref>. Disse Naturruum stellt ok dat eenzige bekannte Vörkamen vun ''[[Lophura hatinhensis]]'' un ''[[Lophura imperialis]]'' in Phong Nha-Ke Bang dor.<ref name="birdlifeindochina"/> == Tourismus == In de Gemeen [[Son Trach]] liggt dat Deenstzentrum för’n [[Tourismus]]. Besökers könnt den Park mit’n Tog, mit’n Bus oder mit’n Fleger anstüern. Phong Nha-Ke Bang liggt op’n [[Ho-Chi-Minh-Padd]]. De Noord-Süüd-Bahn hollt in [[Đồng Hới]], woneem ok de [[Flooghaven Đồng Hới|Flaaghaven Đồng Hới]] liggt. [[Vietnam Airlines]] flüggt den [[Flaaghaven Hanoi|Internatschonalen Flaaghaven Noi-Bai]] ([[Hanoi]]) as ok den [[Flooghaven Tân Sơn Nhất|internatschonalen Flaaghaven Tân Sơn Nhất]] (in [[Ho-Chi-Minh-Stadt]]) an.<ref>[http://vietnamairlines.com.vn/ Offizielle Websteed vun „Vietnam Airlines“]</ref> In’t Touristenzentrum gifft dat Reiseleiders, de engelsch, franzöösch oder chines’sch snackt. De Tourismus entwickelt sik teemlich gau, aver nich jüst in’n Sinn vun de Ümwelt, un stellt dorüm togliek en Mööglichkeit as ok en Gefohr för den Park dor. To Tiet kamt ruchweg 200.000 Touristen jeed Johr, de vör allen ut dat Inland stammt un sik de beropenen Kalkhöhlen vun Phong Nha-Ke Bang vun’t Boot ut ankieken doot. De inheemschen Minsch hebbt dordör Arbeit dör dat Utlehen vun Bööd as ok dör Hotel- un Gaststedenbedrieven. Behörden un Parkverwalten sünd vör allen in de Plicht, de touristische [[Infrastruktur]] praat to stellen un to ünnerhollen. == Borns == <references /> == Weblenken == {{commons|Category:Phong Nha-Ke Bang National Park|Phong Nha-Ke Bang Natschonalpark}} * [http://www.geo.de/GEO/natur/oekologie/regenwaldverein/nachrichten/56318.html Wooldschul in’n Phong Nha-Ke Bang-Natschonalpark in Vietnam] * [http://www.kfw-entwicklungsbank.de/DE_Home/Sektoren/Naturressourcen,_Tropenwald/Projektbeispiel_1.jsp Projekt – Natschonalpark Phong Nha-Ke Bang] * [https://web.archive.org/web/20090803001157/http://www.bmz.de/de/laender/partnerlaender/vietnam/projekte/vietnam_naturschutz.html Schul för Deerten un Planten] [[Kategorie:Vietnam]] [[Kategorie:Landschap]] 4gy927anz81jfx3yw0ylbwr1wg1nuwk 0 40650 1070381 1057306 2026-06-25T16:05:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070381 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Palladium (Mehrdüdig Begreep)}} {{Infobox Element |NUMMER=46 |SYMBOL=Pd |NAAM=Palladium |LINKS=[[Rhodium|Rh]] |RECHTS=[[Sülver|Ag]] |BAVEN=[[Nickel (Metall)|Ni]] |ÜNNEN=[[Platin|Pt]] |SERIE=Övergangselement |UTSEHN=sülverwitt, metallsch |ATOMMASS=106,42 |EKONFIG=<nowiki>[</nowiki>[[Krypton|Kr]]<nowiki>]</nowiki>4d<sup>10</sup> |EperSCHAAL=2, 8, 18, 18, 0 |PHAAS=fast |DICHT=11,99<ref name=Greenwood>N. N. Greenwood un A. Earnshaw: ''Chemie der Elemente'', 1. Oplaag, 1988, S.&nbsp;1469, ISBN 3-527-26169-9.</ref> |DICHTBI=RT |SMÖLTPUNKT=1828,05 |KAAKPUNKT=3236 |KRISTALL=kubisch flachzentreert |ION_ENERGIE1=804,4 |ION_ENERGIE2=1870 |ION_ENERGIE3=3177 |ATOMRADIUS=140 |ISOTOPEN= {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Jo|MT=102 |VN=1,02 |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=103 |VN=nee |HT=16,991 [[Dag|d]] |VO=ε |VE=0,543 |PMT=103 |P=[[Rhodium|Rh]] |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Jo|MT=104 |VN=11,14 |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Jo|MT=105 |VN=22,33 |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Jo|MT=106 |VN=27,33 |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=107 |VN=nee |HT=6,5·10<sup>6</sup> [[Johr|a]] |VO=β- |VE=0,033 |PMT=107 |P=[[Sülver|Ag]] |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Jo|MT=108 |VN=26,46 |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Nee|MT=109 |VN=nee |HT=13,7012 [[Stünn|h]] |VO=β- |VE=1,116 |PMT=109 |P=[[Sülver|Ag]] |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} {{Infobox Element/Isotop|STABIL=Jo|MT=110 |VN=11,72 |SYMBOL=Pd |NUMMER=46 }} }} '''Palladium''' is en [[cheemsch Element]], dat to de [[Övergangsmetall]]en höört un to de [[Platinmetall]]en rekent warrt. Dat Element hett de [[Atomtall]] 46 un dat Atomteken '''Pd'''. In’t [[Periodensystem]] steiht dat sülverwitte in de 5. Periood un in de 10. Grupp, de ok as [[Nickelgrupp]] betekent warrt. De cheemschen Egenschoppen sünd to verglieken mit de vun’t [[Platin]]. == Historie == Dat Metall Palladium is in’t Johr 1803 vun [[William Hyde Wollaston]] opdeckt worrn. He hett dat Element 1804 na den Asteroid [[(2) Pallas]] nöömt, de twee Johr vörher opdeckt weer. Funnen hett Wollaston dat ne’e Metall in Platinierz ut Süüsamerika. Proven dorvun harr he in [[Königswater]] oplöst hatt, vun wegen dat de Büüt so lütt weer. == Vörkamen == [[Bild:2005palladium (mined).PNG|duum|left|Palladiumföddermengen ut dat Johr 2005]] Palladium gifft dat [[gediegen]] oder as [[Legeeren]] in Stroom-Sepen in’n [[Ural]], [[Australien]], [[Äthiopien]] un in [[Noordamerika|Noord]]- un [[Süüdamerika]]. De sünd aver al siet eenige Johrteihnten to’n gröttsten Deel utbüüt. Vundaag warrt dat tomeist ut [[Nickel (Metall)|Nickel]]- un [[Kopper]]ierzen wunnen. Ruchweg 40 % stamm dorvun ut russ’sche Produkschoon. De Andeel vun’t recycelte Palladium ut de Afgas[[katalysater]]s warrt mit de Entsorgen vun Ooltautos anstiegen. Wieter warrt över de Mööglichkeit nadacht, Palladium ut afbrennte [[Brennelement]]en över de [[Eddelmetallsynthees]] to winnen. Dör [[Di-n-hexylsulfit]] kann Palladium butendem selektiv vun annere Metallen ut soltsure Lösen afscheedt warrn. == Egenschoppen == === Physikaalsch === [[Bild:Palladium 1-noReflection.jpg|duum|Palladium mit en Reinheit vun 99,99 %]] Palladium is en Element ut de [[Nickelgrupp]] un hett vun disse Grupp den sietsten [[Smöltpunkt]]. Togliek is dat ok dat Element dat ut disse Grupp an’n besten reageert, man bi Ruumtemperatur reageert dat nich mit [[Suerstoff]]. Dordör löpt dat an de Luft nich an un verlütt nich sien metallschen Gleem. Wenn dat bit op üm un bi 400&nbsp;°C hitt maakt warrt, löpt dat aver stahlblau an, as sik denn en Oxidschicht ut [[Palladium(II)-oxid]] billt. Dat Oxid verfallt wedder bi ruchweg 800&nbsp;°C, wobi de Böverflach wedder blank warrt. In’n gleihten Tostand is dat Metall week un [[Duktilität|duktil]], man bi’t kole Formen stiggt de Fastigkeit un Hard aver gau an ([[Kooltverfastigen]]). Denn is dat düütlich harder as Platin. Bi Temperaturen över 500&nbsp;°C reageert Palladium fienföhlig op [[Swevel]] un sien Verbinnen as to’n Bispeel [[Gips]]. Dorbi billt sik [[Palladium(II)-sulfit]], wat Palladium u Legeeren dorvun sprock maken deit.<ref>Günther Rau,Reinhold Ströbel; Die Metalle: Werkstoffkunde mit ihren chemischen und physikalischen Grundlagen, S.66; ISBN 978-3-929360-44-8</ref> === Cheemsch === Ofschoonst dat Metall düütlich beter reageert as dat verwandte Element Platin, tellt Palladium to de [[Eddelmetall]]en: Palladium löst sik in [[Salpetersüür]], wobi [[Palladium(II)-nitrat]] Pd(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub> billt warrt. Butendem löst sik dat ok in [[Königswater]] un in hitte kunzentreerte [[Swevelsüür]]. In [[Soltsüür]] lüst sik dat Metall bi Lufttogang langsom ünner Billn vun PdCl<sub>4</sub><sup>2-</sup>. De Eddelmetallcharakter is to verglieken mit dat [[Sülver]]: In Soltsüür verhollt sik dat nich eddel vun wegen de Billn vun Palladiumchloridverbinnen, de sik licht löst. In fuchtige Atmosphäär warrt de Böverflach vun Palladium drööv, wenn Swevel togegen is. Vun all Elementen hett Palladium dat gröttste Vermögen, [[Waterstoff]] to absorbeeren. Bi Ruumtemperatur kann Palladium dat 900-facke, Palladiummohr dat 1200-facke un [[kolloidal]]e Palladiumlösen dat 3000-facke vun’t egene Volumen binnen. De Waterstoffabsorpschoon kann een as Lösen vun’n Waterstoff in’t Metallgidder un al Billn vun en Palladiumhydrid mit ruchweg de tosamensetten Pd<sub>2</sub>H beschrieven.<ref>J. G. Aston, Paul Mitacek, Jr.: ''Structure of hydrides of palladium'', in: ''[[Nature]]'' (London, United Kingdom) (1962), 195, S.&nbsp;70–71.</ref> Bi 30&nbsp;°C un [[Normaldruck]] is de gröttstmöögliche Palladium-Waterstoff-Proportschoon glieks de Formel PdH<sub>0,608</sub>. Normalerwies nimmt dat Metall de Oxidatschoonsstopen +2 un +4 an. Dat gifft Verbinnen mit de schienbore Oxidatschoonsstoop +3, wat aver in Wohrheit Pd(II)/Pd(IV)-Mischverbinnen sünd. Ne’ere Ünnersöken hebbt wiest, dat ok sössweertig Palladium dorstellt warrn kann. Mööglich sünd butendem noch de Oxidatschoonsstopen 0 [Pd(PR<sub>3</sub>)<sub>4</sub>], +1 oder +5. == Sekerheitshenwies == Palladium is in kumpakte Form nich brennbor, tünnert aver licht in Form vun Stoff oder Pulver. == Bruuk == [[Bild:Palladium.jpg|duum|Kristallin Palladium]] Fienverdeelt is Palladium en bannig go’en [[Katalysater]] to’n Gaumaken vun cheemsche Reakschonen. Dat gellt sünners för’t [[Hydreeren]] un Dehydreeren (Anlagern oder Afspleten vun Waterstoff) oder för’t [[Cracken]] vun [[Kohlenwaterstoff]]en.<ref>Jie Jack Li, Gordon W. Gribble; Palladium in Heterocyclic Chemistry: A Guide for the Synthetic Chemist; ISBN 978-0-08-045117-6</ref> Wietere Anwennen hett Palladium as: * [[Afgaskatalysater]] för Ottomotors (Palladium verdrifft dat dürere Platin)<ref>Ruhr-Uni Bochum: [http://www.ruhr-uni-bochum.de/msz/chemie/chemie_schueler/palladium.htm Palladium-Katalysater]</ref><ref>[http://www.faz.net/s/Rub645F7F43865344D198A672E313F3D2C3/Doc~E3795E8F6765144A0B2C72A5E30FA708D~ATpl~Ecommon~Scontent.html FAZ: „Palladium winkt eine Renaissance“ Palladium as Katalysater]</ref> * Smuck (sünners in Oostasien) * Armband-Klocken * [[Wittgold]] (Dör dat Palladium geiht de Farv vun’t [[Gold]] weg) * Platintegel (80 % Pt, 20 % Pd) * Fienstfolien: so as Blattgold kann Palladium to 0,01 µm dünne Folien utwalzt warrn. * To’n Reinigen vun Waterstoff: Watestoff hett en hooch Diffusionsvermogen in hitt Palladium un diffundeert dör’t Blick meist ahn Wedderstand.<ref name="dechema">[http://www.dechema.de/dechema_media/Downloads/mbf/2008.../2704.pdf Katalysaters to’n Waterreinigen(PDF)]</ref> * Kuntaktwarkstoff för [[Relais]] in Kommunikatschoonsanlagen. * Medizinische Instrumenten * [[Tähnersatz]]<ref>[http://www.dental-world.de/zahntech/material.html Palladium as Material to’n Füllen vun Tähnen] {{Webarchiv|url=http://www.dental-world.de/zahntech/material.html |wayback=20100921181900 |text=Palladium as Material to’n Füllen vun Tähnen |archiv-bot=2026-03-14 06:59:51 InternetArchiveBot }}</ref> * Elektrodenwarkstoffen för Brennstoffzellen un [[Tünnerkers]]en in de Luftfohrt * Pd/Ni-Legeeren an Steed vun Gold in de Elektroindustrie (to’n Bispeel in de [[Galvanik]]) * [[Nanotechnologie]] (deent as Katalysater to’n Herstellen vun molekulare Verbinnen) * Feddern för Füllers * [[Anlaagmünt]]enas to’n Bispeel de [[Maple Leaf|Palladium Maple Leaf]] * to’n Legeeern vun’n Warkstoff [[Titan (Element)|Titan]] as Grad 7 un Grad 11 Legeeren<ref>http://www.metaltec.de/html/ti_grades/grade_7.html</ref> * p-Kuntakt för Halfleiderboelementen, de op Galliumnitrid baseert. == Literatur == * William Hyde Wollaston: ''On a New Metal, Found in Crude Platina.'' Phil. Trans. R. Soc. Lond. January 1, 1804 ''94'' S.&nbsp;419–430; DOI: 10.1098/rstl.1804.0019 ([[:File:Wollaston-On a New Metal, Found in Crude Platina.pdf|Vulltext]]) * William Hyde Wollaston: ''On the Discovery of Palladium; With Observations on Other Substances Found with Platina.'' Phil. Trans. R. Soc. Lond. January 1, 1805 ''95'', S.&nbsp;316–330; DOI: 10.1098/rstl.1805.0024 ([[:File:Wollaston-Palladium and Other Substances Found with Platina.pdf|Vulltext]]) == Borns == <references/> == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.taprofessional.de/charts/Palladium-Unze-Line-Chart.htm Charts: Kurs-Entwickeln vun Palladium in US-Dollar] * [https://web.archive.org/web/20100813124348/http://www.rene-finn.de/palladium.html Palladium-Münten] * [[Mineralienatlas:Palladium]] (Wiki) {{Navigatschoonsliest Periodensystem}} [[Kategorie:Chemisch Element]] [[Kategorie:Mineral]] b63u5x0ge92r9xqa7k5bzq811febbox 0 44549 1070400 1057759 2026-06-25T17:48:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070400 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}[[Bild:Bob-Marley-in-Concert Zurich 05-30-80.jpg|thumb|300px|Bob Marley, groten Reggae-Singer]] '''Reggae''' is en [[Musik]], de ut [[Jamaika]] kummt. Vormols is up dat Eiland de [[USA|US-amerikaansche]] Musik bannig populär ween. Later hefft Muskanten dor utprobeert, Experimente mit en egen Aart vun Musik to maken. So is [[Ska]] maakt wurrn, later denn [[Rocksteady]] un vun [[1968]] af an ''Reggae''. De [[Kultur|kulturelle]] un [[Religion|religiöse]] Twieg vun de [[Rastafari]]s hangt sunnerlich eng tosamen mit de Reggae-Musik. ==Reggae-Aarten== De eerste echt „jamaikaansche“ Musik is de Ska. Sunnerlich bekannte Ska-Musikers sund de ''[[Skatalites]]'' ween. As de Ska-Musik wat suutjer speelt wurrn is, hett een vun ''Rocksteady'' snackt. Ska un ok Rocksteady staht faken up de Grundlaag vun [[Soul]] un [[Rhythm and Blues]]-Nummern, de man up en annern [[Rhythmus]] speelt weert („[[Ondedrop]]“ un „[[Skank]]“). Dat gifft verscheden Aarden vun Reggae. De wichtigste Unnerscheed warrt maakt twuschen [[Rootsreggae]] un dat, wat een [[Kommerziellen Regaae]] nömmt. Unner ''Rootsreggae'' versteiht een de Musik, de vun de 1970er Johre af an maakt wurrn is un de veel to doon hett mit de [[Rastafari]]-Anhängers. Bekannte Rootsreggae-Musikers sund [[Bob Marley]], [[Black Uhuru]], [[Peter Tosh]], [[Burning Spear]], [[Eek-A-Mouse]], [[Bunny Livingston]], [[King Kong (Singer)|King Kong]] un [[Freddy McGregor]]. Roots warrt ok faken vun Gruppen sungen. Dat heet denn [[Vocal harmony]]. Bekannte Bispeele sund de [[Abyssinians]], [[Israel Vibration]] un [[Culture (Reggaeband)|Culture]]. En sunnerliken Twieg vun den Reggae is de [[Dub]]. Dor geiht dat um [[Remix]]es vun Nummern bi, wo meist blot noch Drums un [[Bass (Instrument)|Bass]] up to hören sund. Dub-Verschonen weert bruukt as Achtergrundmusik, wenn [[Diskjockey]]s togange sund un ok bi ''[[toasten (Musik)|Toasters]]'', wat de jamaikaansche Vorloper vun [[Rap-Musik]] is. [[Lee Perry]], [[King Tubby]], [[Prince Jammy]], [[Scientist]], un de [[Mad Professor]] hefft düsse Musik groot maakt. ''Kommerzielle'' oder moderne Reggae is vun de 1980er Johre mit de Upkumst vun [[Raggamuffin]] un Regga jummers mehr wurrn. Later is dat denn to'n [[Dancehall]] wurrn. == Instrumente == De wichtigsten [[Instrument]]e bi den Reggae sund de Bass un de [[Drums]]. Tohopen sund se de Grundlaag for dat Leed, de so nömmte ''Riddim''. For den sunnerlichen Raggae-Drumrhythmus is egen, dat de Bass-Drumslag up den tweeten un veerten Slag, un nich, as anners, up den eersten un drudden Slag liggt. De ''Kick'' vun den Drummer kummt up den drudden Slag. De warrt den faken noch füllt mit synoptische Patronen up de [[Snaredrum]]. De Bass speelt in den Reggae en grottere Rull, as in de meisten annern Musiktwiege, sunnerlich in de deepen Frequenzen. Faken gifft dat en [[Leadgitarist]]en, de mit Bass un Drums mitspelen deit. De Slag-Gitarist speelt de [[Akkord (Musik)|Akkorde]] in den sunnerlichen Reggaeslag, up de achtste Noot na jedeen Slag. == Weblenken == {{Commonscat|audio=1|video=1}}{{Wiktionary}} * Ken Boothe: [http://www.rocksteadyrootsofreggae.com/ ''It is not a documentary – it is a movie!''] Rocksteady: The Roots of Reggae. * [http://www.dancehallmusic.de/riddimbase.php dancehallmusic.de/riddimbase] – Diskografie * [http://www.roots-archives.com/ Roots-Archives.com] Diskografie * [https://web.archive.org/web/20110307104826/http://www.reggae-wise.eu/index.html Beschrijvingen reggae-artiesten] * [https://web.archive.org/web/20101205221204/http://www.irielion.com/irie/reggae.html Reggae-concertagenda voor Nederland en België] [[Kategorie:Reggae]] 4r4ig4j60ntjij7eeqwagdarxpw7yke 0 44681 1070362 1056981 2026-06-25T14:48:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070362 wikitext text/x-wiki {{Dörpbox |NAAM=Neeklooster |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] :[[Landkreis]]: [[Landkreis Stood|Stood]] :[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]]: [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] |WAPEN=Wapen Neeklooster.gif |FLAGG= |KOORT= |FLACH= |HÖÖCHD=8 |HÖÖCHD_REF=NHN |KOOR_NS=53.480895 |KOOR_OW=9.636898 |INWAHNERS=1868 |INWAHNERS_TIET=2017-06-30 |POSTLEETTALL=21614 |VÖRWAHL=04161 |WEBSTEED= }} [[File:Buxtehude-Neukloster 2023.jpg|thumb|right|upright=1.3|Neeklooster]] '''Neeklooster''' ({{S|de|''Neukloster''}}) is en Dörp in de [[Gemeen Buxthu]] in’n [[Landkreis Stood]], [[Neddersassen]]. == Geografie == De Naveröörd sünd [[Dammhusen]] in’n Noordoosten, [[Heitmannshusen]] in’n Süüdoosten, [[Obbens]] in’n Süden, [[Grundolendörp]] in’n Süüdwesten un [[Heendörp]] un [[Nottensdörp]] in’n Westen. == Historie == Neeklooster kummt 1286 toeerst in de Oorkunnen vör. 1270 harr de Familie Schult an de [[Lüh]] bi [[Neekark (Olland)|Neekark]] in [[Oolland]] en Klooster stift. Dat Klooster is denn later ümtagen. De ne’e Oort hett ''Bredenbeek'' heten, man dör dat Klooster hett sik denn de Naam ''Neeklooster'' inbörgert. Disse Ümtog is dör de Oorkunn von Bischop [[Conrad von Veern]] 1286 beleggt. Dat Klooster hett 1705 dichtmaakt, as de letzte nableven Nunn doodbleven is. In’n [[Eerst Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] sünd 23 Soldaten ut Neeklooster fullen oder vermisst un in’n [[Tweet Weltkrieg|Tweten]] 51<ref>http://www.denkmalprojekt.org/dkm_deutschland/buxtehude-neukloster_wk1u2_ns.htm {{Webarchiv|url=http://www.denkmalprojekt.org/dkm_deutschland/buxtehude-neukloster_wk1u2_ns.htm |wayback=20100616225805 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:27:13 InternetArchiveBot }}</ref>. An’t Enn von’n Tweten Weltkrieg hebbt an’n 22. April 1945 de Briten dat Dörp innahmen.<ref>''[http://www.tageblatt.de/lokales/buxtehude_artikel,-Kriegsende-in-Neukloster-und-Hedendorf-_arid,1135385.html Kriegsende in Neukloster und Hedendorf]'', [[Stader Tageblatt]] von’n 3. Juni 2015</ref> Bi Neeklooster gifft dat noch en Reeg ole [[Krüüzsteen]], de fröher de Grenz von’n Kloosterbesitt na Buxthu kenntekent hebbt<ref>http://www.suehnekreuz.de/nieder/neukloster.htm {{Webarchiv|url=http://www.suehnekreuz.de/nieder/neukloster.htm |wayback=20130225032503 |text=— |archiv-bot=2026-06-25 14:48:06 InternetArchiveBot }}</ref>. === Verwaltungsgeschicht === De Oort hett vör’n 1. Juli 1823 to dat [[Amt Oold- un Neeklooster]] tohöört un denn bet 1852 to dat [[Amt Harsfeld]]. In dat Johr is de Oort in dat [[Amt Hornborg]] wesselt. Dat Amt Hornborg is aber blots bet 1859 bestahn bleven un Neeklooster hett denn wedder to dat Amt Harsfeld höört. Mit’n 1. April 1885 is dat Amt oplööst worrn un de Oort is Deel von’n [[Kreis Stood]] worrn. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren [[Landkreis Stood|Kreis Stood]] worrn. Neeklooster is an’n 1. Juli 1972 bi de [[Gemeenreform in Neddersassen]] mit de Gemeen Buxthu tohoopleggt worrn. === Inwahnertall === {{Inwahnertall | 1824 / 41 Füürsteden // C. H. Jansen: ''Statistisches Handbuch des Königreichs Hannover.'' 1824, Sied 436: http://books.google.de/books?id{{=}}tG0AAAAAcAAJ&pg{{=}}PA436 | 1848 / 356 Lüüd, 47 Hüüs // Friedrich W. Harseim, C. Schlüter: ''Statistisches Handbuch für das Königreich Hannover.'' 1848, Sied 134: http://books.google.de/books?id{{=}}eOI-AAAAcAAJ&pg{{=}}PA134 | 1871-12-01 / 421 Lüüd, 63 Hüüs // ''Die Gemeinden und Gutsbezirke des Preussischen Staates und ihre Bevölkerung.'' Berlin 1873, Sied 140: https://books.google.de/books?id{{=}}qTZDAQAAMAAJ&pg{{=}}RA2-PA140 | 1910-12-01 / 506 // http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900/gem1900.htm?hannover/stade.htm | 1925 / 510 /verwg.de/ http://www.verwaltungsgeschichte.de/stade.html | 1933 / 576 /verwg.de/ | 1939 / 732 /verwg.de/ | 1997 / 1854 /inwstat/ http://www.buxtehude.de/v1/UPLOAD/Formulare/Buergerservice/Einwohnerstatistik_2006.pdf | 2006-12-31 / 1906 /inwstat | 2013-06-30 / 1826 // http://www.tageblatt.de/lokales/buxtehude_artikel,-Bevoelkerungszahl-sinkt-weiter-_arid,1020784.html }} === Religion === Neeklooster is [[Evangeelsch-luthersche Kark|evangeelsch-luthersch]] präägt. To dat Kaspel von de [[Marien-Kark (Neeklooster)|Marien-Kark]] in Neeklooster höört ok Dammhusen un Heendörp to. De eerste Kark is 1286 boot worrn. Disse Kark is 1499 afbrennt un denn wedder opboot worrn. De hüdige Kark is 1904 in’n [[Neegotik|neegootschen Stil]] boot worrn. === Wapen === Dat [[Wapen (Heraldik)|Wapen]] wiest baven links op sülvern Grund dat ole Klooster in grau mit rood Dack, baven rechts op gollen Grund en grönen Twieg mit Bläder un ünnen op blauen Grund en swart Watermöhlenrad. === Börgermeesters === {| class="Tabell" |- ! Tied || Börgermeester || Partei |- | 1986-1989 || Hans Kühlke || [[SPD]] |- | 1989-2001 || Wera Frenzel || [[SPD]] |- | 2001-29. September 2014 || Helmuth Burfeind || [[SPD]] |- | 29. September 2014- || Astrid Bade || [[SPD]] |} === Oortsraad === Neeklooster hett binnen de Gemeen Buxthu en egen [[Oortsraad]] mit ölven Maten. {{Wahl |Typ = Oort |Land = DE-NI |TallMaten = 11 |P1 = CDU |P2 = SPD |W1 = 2001 |W3 = 2011 |W4 = 2016 |W1Man = 4 / 7 |W3Man = 4 / 7 |W4Man = 4 / 7 }} ;Liddmaten: * 2001: *: CDU: Alwin Bremer, Carl-Michael Hofmann, Beate Schleßelmann, Doris Sonnabend *: SPD: Astrid Bade, Helmuth Burfeind, Marion Frenzel, Ralf Meyer, Hans-Joachim Rothan, Karl-Heinz Warnecke, René Zober * 2011: *: CDU: Alwin Bremer, Carsten Gews, Sven Mahnke, Beate Schleßelmann *: SPD: Astrid Bade, Helmuth Burfeind, Marion Frenzel, Uwe Meinhardt, Ralf Meyer, Axel Pekruhn, Karl-Heinz Warnecke * 2016: *: CDU: Alwin Bremer, Carsten Gews, Britta Jahnke, Sven Mahnke *: SPD: Astrid Bade, Ralf Meyer, Kai Dührkop, Marion Frenzel, Anja Heckert, Karl-Heinz Warnecke, Jens Zych == Kultur == En [[Kriegerdenkmaal|Denkmaal]] för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht an’n Rand von Neeklooster bi’n Woold. Neeklooster hett ok en [[Kriegsgräversteed]], op de de 119 Soldaten begraven liggt, de in de Landkreise Stood, [[Landkreis Rodenborg|Rodenborg]], [[Landkreis Cuxhaven|Cuxhaven]] un [[Landkreis Oosterholt|Oosterholt]] fullen sünd<ref>http://www.denkmalprojekt.org/dkm_deutschland/buxtehude-neukloster_kgfrdh_wk2_ns.htm {{Webarchiv|url=http://www.denkmalprojekt.org/dkm_deutschland/buxtehude-neukloster_kgfrdh_wk2_ns.htm |wayback=20100616184221 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:27:13 InternetArchiveBot }}</ref>. En wichtig Fest is de Pingstmarkt, bi den elk Johr to [[Pingsten]] veel Lüüd ut de ganze Region kaamt. Anfungen hett dat mit’n Markt vör 130 Johr. === Verenen === De Drachtenvereen Neeklooster, de de ole [[Volksdracht]] pleegt, is 1989 grünn worrn, un de Heimatvereen 1972. == Weertschop un Infrastruktur == De [[Freewillige Füürwehr]] is 1928 grünnt worrn. Vörher harr de Oort al en [[Plichtfüürwehr]], de 1857 toeerst in de Oorkunnen vörkummt. === Verkehr === [[Bild:Oortsschild Neeklooster, Landkreis Stood 5.jpg|duum|tweesprakig Oortsschild]] Dör Neeklooster löppt de [[Bundsstraat 73]], de in’n Noordwesten na [[Hornborg]] un in’n Süüdoosten na Buxthu löppt. In’n Noorden löppt de [[Kreisstraat 26 (Landkreis Stood)|Kreisstraat 26]] na [[Jörk]] in [[Oolland]]. En lüttjere Straat gifft dat ans noch na Obbens. In’n September 2010 hett dat Dörp ne’e gele Oortsschiller kregen, op de nu ok de [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|plattdüütsche Naam blangen den hoochdüütschen]] mit op steiht. === Scholen === Na [[Grundschool]] gaht de Kinner op de [[Grundschool Neeklooster]]. De [[Kinnergoorn]] is in Heendörp. === Ver- un Entsorgung === För dat Afwater is de [[Stadtentwässerung Buxthu]] tostännig. == Literatur == * Margarete Schindler, [[Dietrich Alsdorf]]: ''700 Jahre Neukloster. Dorfchronik.'' Neeklooster 1986 * A. H. F. Gast: ''Führer durch Buxtehude, Altkloster und Neukloster.'' 1930 == Footnoten == <references/> == Weblenken == {{Commons}} * [http://trachtenverein-neukloster.jimdo.com/ Drachtenvereen Neeklooster] (hoochdüütsch) {{Navigatschoonsliest Stadtdelen von Buxthu}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Stood]] 0btw7cfeyr131q6w6o74215kx8etzd3 0 45689 1070398 1070080 2026-06-25T17:44:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070398 wikitext text/x-wiki [[Bild:Poulidor.jpg|thumb|Raymond Poulidor bi de Tour de France 2004 in Angers]] [[Bild:Raymond_POULIDOR.jpg|thumb|Raymond Poulidor (1993)]] '''Raymond Poulidor''' (* [[15. April]] [[1936]] in [[Masbaraud-Merignat]]; † [[13. November]] [[2019]] in [[Saint-Léonard-de-Noblat]]<ref name="focus">{{Internetquelle | autor=cvh | url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html | titel=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot | werk=[[Focus|Focus Online]] | datum=2019-11-13 | abruf=2019-11-13 }} {{Webarchiv|url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html |wayback=20191113100103 |text=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot |archiv-bot=2026-06-25 17:44:18 InternetArchiveBot }}</ref>)) weer, ofschoonst „ewig Tweet“, en vun de populärsten [[Frankriek|franzöösch]] Radrennfohrer. De in Frankriek blots „Poupou“ nömmt Poulidor kunn sück tüschen 1962 un 1976 acht Mal up dat Podium vun de [[Tour de France]] platzeeren (dree 2. Platzen, fiev 3. Platzen), ahn dat wichtigst [[Etappenrennen]] vun de Welt een eenzig Mal to winnen, oder ok blots dat [[Geel Trikot]] to dragen. In Frankriek wurrd sien Naam dorher bit hüüd faktisch as [[Synonym]] för „Pechvagel“ bruukt. Trotz oder jüst wegen dit [[Image]] as „ewig Tweet“ weer Poulidor to sien akktiv Tiet de populärste Sportler vun Frankriek, noch vör sien groot sportlich Rivalen, den fievmaligen Toursieger [[Jacques Anquetil]]. An‘ dichtsten dran an en Toursieg weer he 1964. In de franzöösch Sporthistorie ingahn is dorbi vör allen sien legendär Ellenbagenduell mit den grooten Favoriten Anquetil an den [[Puy de Dôme]]. Anquetil weer in‘ Gegensatz to Poulidor an‘ Enn‘ vun sien Kräfte, hett dat aber an Barg nich wiest. Poulidor hett völ to lang mit sien Angreep töövt. In Paris harr he man blots 55 Sekunn Rückstand up dat Geel Trikot. Neben völ anner Siege bi lüttgere Rundfohrten kunn Poulidor aber tominst de [[Vuelta a España]] 1964 winnen un dormit wenigstens een vun de groot Landsrundfohrten up sien Naam schrieven. To Anfang vun sien Karriere harr he 1961 dat klassisch Eendagsrennen [[Mailand–Sanremo]] wunnen. 1974 wurr he vun de Sportzeitung [[L’Équipe]] to Frankrieks Sportler vun dat Johr („[[Champion des champions]]“) wählt. 1977 hett Poulidor sien Loopbahn beend, nahdem he noch een Johr vörher mit 40 Johren noch eenmal den darten Platz bi de Tour beleggt harr. ==Filme== *Arte-Dokumentation: Radsport Anquetil/Poulidor - Die großen Sportduelle, Doku von Olivier Hennegrave, Frankriek 2001, 50 min == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100612015650/http://www.memoire-du-cyclisme.net/palmares/poulidor_raymond.php List vun de Erfolge (''Palmares'') vun Raymond Poulidor] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=4000 Poulidor in de Datenbank vun Radsportseiten.net] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Poulidor, Raymond}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Frankriek)]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2019]] 6syoizbpr1qrjz6o4rwuv3665tln0ce 0 47652 1070452 919761 2026-06-25T21:22:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070452 wikitext text/x-wiki '''Thorsten Schütt''' (* [[25. Juli]] [[1963]] in [[Itzehoe]]) is en [[Düütschland|düütsch]] Bildhauer. Schütt hett Technisch Tekner lehrt, hett aber ok all as Bau- un Möbeldischer arbeit. Siet 1998 is he as Bildhauer tätig. Warkutstellungen vun hüm geev dat all in [[Willemshaven]], Hamborg, Berlin, Düsseldörp, Düörpm, [[Gießen]], [[Elmshorn]], eenig däänsch Städer, as ok in [[New York City|New York]]. Doröver herut nehm he an dat ll.&nbsp;Festival International de Sculpture sur Bois/Camille Claudel in [[La Bresse]] in Frankriek deel. Schütt hett an sien Wahnoort in Hörsten bi [[Freebörg (Oostfreesland)|Freebörg]] veer internatschonaal [[Bildhauersymposium|Bildhauer-Symposien]], an de Künstler ut alle Welt deelnommen hebbt, organiseert<ref>{{Webarchiv|url=http://www.horsten-bildhauer.de/ |wayback=20100814060314 |text=Internationales Horster Bildhauersymposium |archiv-bot=2026-06-25 21:22:03 InternetArchiveBot }}, afroopen an’ 5. Oktober 2011</ref> 2006 nehm he an en Symposium in [[Wiesmoor]] deel. De so entstahn Warken sünd in’ Freebörger Ruum, aber ok in [[Landkreis Friesland|Friesland]] utstellt. == Weblenken == * [http://www.thosch-skulpturen.de/ Thorsten Schütt - Skulpturen] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Schutt, Thorsten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Boren 1963]] 4c9x1v4gas279yicpgxyae0hqd8qqgx 0 48431 1070414 1060332 2026-06-25T18:38:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070414 wikitext text/x-wiki {| width="300" class="Tabell rechts" !bgcolor=#FF6347 colspan=2| Rullstohldanz |- | align=center colspan=2| [[Bild:Senang Hati-Diah Larasati-Wheelchair Dance.jpeg|250px|Senang Hati-Diah Larasati]] |- | align=center colspan=2|Senang Hati-Diah Larasati |- | colspan=2| <!-- --> !bgcolor=#FF6347 colspan=2| |-::::: |- | | Organisatschoon:|| World DanceSport Federation (WDSF) |- | | wo dat herkümmt: ||[[Bild:Flag of Sweden.svg|Flagg vun Sweden|25px]] Sweden |- | | dat eerste Maal maakt:|| 1968 |- | | wo warrt dat mookt? :|| op de ganze Welt |- | | Weltmeester : || [[Image:Flag of Russia.svg|20px|Russia]] [[Russland]] |} '''Rullstohldanz''' is een [[Danz]] un eene Sportaard, wo towenigstens eener vun de Dänzer in’n Rullstohl sitt. == Historie == Rullstohldanzen is 1968 entstahn in [[Sweden]], wo een vun de Pioniers för de Sweedse Behinnertenverband warkte un daarum kunn de sport sik fix in’t ganze Land utbreden. 1975 werd dan ook in Sweden de eerste Danswettstried för Lüüd met een rullstohl ermööglichd. Achteran wör Rullstohldanzen överall in Europa künnig.<br /> De weltwiete Dackverband för den Rullstohldanz is de World DanceSport Federation (WDSF), de 1957 grünnt worrn is. == Bredensport == Rullstohldanz künnen de Lüüd in’e verschillene Danzvereene maken, ton Bispill in [[Hannober#Sport|Hannober]]. == Weddkämp == === Indeelen === *LWD 1 („Level Wheelchair Dancing“): tominstens bi eenem vun de Rullstohldänzer is de Bovenliev fleetig *LWD 2 („Level Wheelchair Dancing“): bi den Rullstohldänzer is de Bovenliev ganz normaal *Combi: eener vun de twee Dänzer sitt in’n Rullstohl *Duo: all twee Dänzer sitten in’n Rullstohl *Formation (Danzgrupp): een Handvull Dänzer (Rullstohlföhrer un Footgänger) danzen === Meesterschapen === Elk Johr organiseert de Stichting Rolstoeldansen Nederland (SRN) (Stiftung Rullstohldanzen Nedderlannen) in [[Venlo]] de Veranstalten ''Venlo danst grenzeloos''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.rolstoeldansen.nl/wedstrijden.php |wayback=20120130074129 |text=Venlo danst grenzeloos |archiv-bot=2026-03-25 11:30:23 InternetArchiveBot }} Rullstohldanz afropen an’n 9.12.2011</ref> un 2011 de Benelux Meesterschapen Rullstohldanz. ==== Europameesterschapen ==== {| |- | ||1991 || [[München]] || [[Düütschland]]<ref>{{Webarchiv|url=http://alt.rollstuhltanzsport.de/Bibliothek/Chronik_RT_30_Jahre_USC_Mchn.pdf |wayback=20120426000602 |text=Chronik Rullstohldanzsport 1973-2003 |archiv-bot=2026-03-14 08:00:56 InternetArchiveBot }} ([[München|TU München]]) afropen an’n 21.November 2011</ref> |- | ||1993 || Oslo || [[Norwegen]] |- | ||1995 || Duisburg || [[Düütschland]] |- | ||1997 || Hämösand || [[Sweden]] |- | ||1999 || [[Athen]] || [[Grekenland]] |- | ||2001 || Papendahl || [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] |- | ||2003 || Minsk || [[Wittrussland]] |- | ||2005 || ... || ... |- | ||2007 || [[Warschau]] || [[Polen]] |- | ......||2009 || Tel Aviv || [[Israel]] |} ==== Weltmeesterschapen ==== {| |- | ||1998 || [[Tokio]] || [[Japan]] |- | ||2000 || Oslo || Norwegen |- | ||2002 || Warschau || Polen |- | ||2004 || Tokio || Japan |- | ||2006 || Papendahl || [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] |- | ||2008 || Minsk<ref>[http://www.ipc-wheelchairdancesport.org/About_the_Sport/ Weltmeesterschapen] afropen an’n 2.11.2011</ref>|| [[Wittrussland]] |- | ......||2010 || [[Hannober]] || [[Düütschland]] |} ==== Paralympisch Spelen ==== De Weltmeesterschapen in’n Rullstohldanz 1998 in [[Japan]] wurr de eerste Weltmeesterschapen in’n Rullstohldanz un in’n glieken Johr inföhrt as eene Oort Sport binnen de [[Internatschonal Paralympsch Komitee|Internatschonalen Paralympsch Komitee]]. Tau Tied is Rullstohldanz keen Deel vunne Paralympsch Programm.<ref>(Ingelsch) [http://www.ipc-wheelchairdancesport.org/About_the_Sport/ Rullstohldanz] bin Internatschonalen Paralympsch Komitee afropen an’n 2.11.2011</ref> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20120306221332/http://www.rollstuhltanzsport.de/ Universitäts-Sportclub München ] * [https://web.archive.org/web/20090715231625/http://www.dbs-npc.de/DesktopDefault.aspx?tabid=238&tabIndex=-1 Düütsch Behinnertensportverband e.V.] * [https://web.archive.org/web/20101108143038/http://www.rollstuhltanz-wm2010.de/index.html Webseite to de Weltmeesterschap 2010 in Hannober] * [http://www.youtube.com/user/Rollitanzen#p/u/1/ZBJzpZHQlhs Danzvideos vun rollitanzen.de] vun de TC Seidenstadt [[Krefeld]] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Sportoort]] [[Kategorie:Dansen]] [[Kategorie:Gesundheit]] iu6i5qup52p6xnaxtz1r3lihv2lobfa 0 49577 1070413 1070092 2026-06-25T18:26:54Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070413 wikitext text/x-wiki '''Roland Mall''' (* [[17. April]] [[1951]] in [[Stuttgart]]; † [[7. April]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |titel=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |werk=Footboom |datum=2025-04-10 |sprache=de |abruf=2025-04-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |wayback=20250412002710 |text=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |archiv-bot=2026-06-25 18:26:54 InternetArchiveBot }}</ref> ) weer en [[Düütschland|düütsch]] Footballspeler. De Middelfeldspeler speel van 1971 bit 1975 för den [[VfB Stuttgart]] in de Football-Bundsliga un keem dorbi up 58 Bundsligaspelen. Dornah wurr he an den [[VfR Heilbronn]] in de 2. Bundsliga utlehnt, wo he 21 Spelen 8 Doren schaaten hett. Den Afstieg vun dissen Vereen kunn he dormit aber ok nich verhinnern und gung weer nah Stuttgarte torüch. De Vereen weer allerdings ok afsteegen. 1975/76 keem he denn noch up 7 Spelen in de 2. Bundsliga. Dornah hett he denn dree Johr lang bi [[Preußen Münster]] speelt un keem in 96 Tweetligaspelen up 7 Doren. Sein Karriere hett he denn bi [[SCB Viktoria Köln]] utklingen laaten, wo he van 1979 bit 1981 in de 2. Bundsliga in 62 Spelen noch 6 Dooren schaaten hett. == Weblenken == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/mallroland/1981/ Roland Mall in de Datenbank vun Fußballdaten.de] * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/roland-mall/ Roland Mall in de Datenbank vun Weltfussball.de] {{SORTIERUNG:Mall, Roland}} [[Kategorie:Footballspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] hmwfn1yxr9s63tu91g7zj2d8d41f52p 0 52860 1070386 1030144 2026-06-25T16:43:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070386 wikitext text/x-wiki '''Peter Luther''' (* [[2. Januar]] [[1939]] in Aversleht bi [[Wilster]]; † [[15. Oktober]] [[2024]]<ref>https://www.holsteiner-verband.de/de/verband/news/trauer-um-peter-luther</ref>)</ref>) weer en [[Düütschland|düütsch]] Springrieder. Sien gröttste Erfolge sünd de Gewinn vun dat [[Düütsch Spring Derby]] 1980 un de Gewinn vun de Bronzemedaille mit de Mannschap bi de [[Olympisch Sömmerspelen 1984|Olympisch Spelen 1984]] in [[Los Angeles]], jeweils mit dat Peerd ''Livius''. 1982 in [[Dublin]] wunn he tosommen [[Paul Schockemöhle]], [[Norbert Koof]] un [[Gerd Wiltfang]] Sülver in den Mannschapswettstriet bi de Weltmeesterschap. Bi Europameesterschapen wunn Peter Luther all tosommen dree Medaillen mit de Mannschap: Gold 1981 in [[München]], Sülver 1979 in [[Rotterdam]] un Bronze 1985 in [[Dinard]]. Intüschen hett he sück vun den aktiven Springsport torüchtrucken un hett denn as Utbilder för Peerd un Rieder up sien Hoff in [[Wittmoldt]] arbeit. ==Weblenken== * [https://web.archive.org/web/20100203205835/http://www.luther-team.de/ Websteed vun den Stall Luther] {{DEFAULTSORT:Luther, Peter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Springrieder]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Düütschland)]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kategorie:Storven 2024]] atte9sd1jf6bt3n6xyq58strspun50e 0 56182 1070354 873303 2026-06-25T13:13:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070354 wikitext text/x-wiki [[Datei:Klesl 02 IV 13 2 0026 01 0057 a Seite 1 Bild 0001.jpg|thumb|250px| Porträt vun Melchior Khlesl ut dat [[Theatrum Europaeum]] vun [[1662]]]] '''Melchior Kardinal Khlesl''', ok ''Klesl'' un ''Klesel'' (* [[19. Februar]] [[1552]] in [[Wien (Stadt)|Wien]]; † [[18. September]] [[1630]] in [[Wiener Neestadt]]) weer [[Bischop]] vun [[Wien (Stadt)|Wien]] un [[Kanzler]] vun dat [[Hillig Röömsch Riek|Hillige Röömsche Riek]] sien [[Düütsch-röömschen Kaiser|Kaiser]] [[Matthias (HRR)|Matthias]]. ==Leven== Khlesl weer de Söhn vun en [[Bäcker]]. Uptagen wurrn is he as en [[Protestantismus|Protestanten]]. De [[Jesuiten|Jesuit]] [[Georg Scherer (Jesuit)|Georg Scherer]] hett em avers [[1573]] to’n [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolschen Gloven]] bekehrt. [[1579]] is he sülms [[Preester]] wurrn un dat hett nich lang duert, dor hett he de Stäe as Dom[[proovst]] vun [[Steffensdom (Wien|St. Steffen]] in Wien kregen. Khlesl weer en sunnerlichen Vertreder vun de [[Gegenreformatschoon]]. He steek dor achter, dat de Lehrers an de [[Universität]] vun dor af an all kathoolsch weern un dat jedeen Studenten in Wien dat Bekenntnis to’n kathoolschen Gloven afleggen möss. Bovendem is he [[Generalvikar]] wurrn vun dat [[Bisdom Passau]] un hett sik dor achter klemmt, dat in de [[Karkengemeen]]en un [[Klooster]]s in [[Neddernöösterriek]] de Evangeelschen verdreven wurrn sünd. As he Kaiser Matthias sien Kanzler wurrn weer, keek he avers nippe to, wat dör to setten weer un keek to, dat dat in dat Riek to’n Utgliek keem mit de Protestanten. [[1588]] is he Bischop vun [[Wiener Neestadt]] wurrn un [[1598]] broch he dat to’n Bischop vun Wien. An’n [[2. Dezember]] [[1615]] is he vun [[Paavst]] [[Paul V.]] [[In pectore]] to’n [[Kardinal]] böört wurrn. Dat is denn bekannt maakt wurrn in dat Konsistorium an’n [[9. April]] [[1616]]. As [[Titelkarken]] hett he [[Santa Maria degli Angeli e dei Martiri|Santa Maria degli Angeli]] in [[Rom]] tospraken kregen. [[1623]] wessel he na de Titelkarken [[San Silvestro in Capite]]. He woll, dat dat slank vorutgahn scholl mit de Gegenreformatschoon in Wien un hett dor vundeswegen en Reeg vun [[Orden (Kathoolsche Kark)|Orden]] ansiedelt. Man dat geev allerhand Lüde, de weern vergrellt, dat he jummers mehr Macht in siene Hand kreeg un so hett sik de latere Kaiser, [[Ferdinand II. (HRR)|Erzhartog Ferdinand]] mit den Düütschmeester Maximilian un mit den Bischop vun [[Brixen]] tohopen slaten un hett keen Ruh geven, bit Khlesl an’n [[20. Juli]] [[1618]] achter Trallen keem. He is denn na [[Tirol]] brocht wurrn.<ref>To düssen Greep na den Staat vun de Erzhartöge: Ritter, ''Deutsche Geschichte'' III (''Geschichte des Dreißigjährigen Krieges''), S. 8; Krüssmann, ''{{Webarchiv|url=http://www.walter-kruessmann.de/ |wayback=20180618002545 |text=Ernst von Mansfeld |archiv-bot=2026-06-25 13:13:32 InternetArchiveBot }}'', S. 129.</ref> Nadem he toeerst in [[Slott Ambras]] un in de [[Hoffborg (Innsbruck)|Insbrucker Hoffborg]] inseten harr, wurr he [[1619]] na de [[Abtei St. Georgenberg-Fiecht]] overgeven. Den Paavst sien [[Nuntius]] ''Fabrizio Verospi'' hett dat tostanne brocht, dat he ut en weltlich Kaschott in en Karkenhuus overstellt wurrn is. An’n [[21. Oktober]] [[1622]] is Khlesl na [[Rom]] brocht wurrn. [[1627]] konn he fuddermaken as Bischop vun Wien. He is begraven wurrn in den Wiener Steffensdom, man sien [[Hart]] hett siene leste Ruh funnen in den Dom vun de Wiener Neestadt. == Wat vun em bleev== De „Khleslplatz“ in Altmannsdorp in den 12. Wiener Gemeendebezirk hett sien Naam vun em kregen, just so, as en lüttje Gaten neven den Domplatz in de Wiener Neestadt. En Denkmal sett em ok [[Ricarda Huch]] in ehr Book „Der dreißigjährige Krieg“, just so, as he in den Filmstriepen „[[Wallenstein (Film)|Wallenstein]]“ na [[Golo Mann]] sien Roman en Rull spelen deit. == Literatur == * Monika Berthold: ''Kardinal Khlesl als Publizist und in der Publizistik seiner Zeit''. Wien Diss. 1967 * Rudolf John Schleich: ''Melchior Khlesl and the Habsburg Bruderzwist. 1605-1612''. Phil. Diss. New York 1968. (Ann Arbor, Michigan 1968. Univ. Microfilms) * Joseph von Hammer-Purgstall: ''Khlesl's, des Cardinals, Directors des geheimen Cabinetes Kaiser Mathias, Leben''. 4 Bde. Wien 1847 * Richard Dübell: ''Die Teufelsbibel'', Ehrenwirth, 2007, ISBN 978-3-431-03718-0. Histoorschen Roman, wo Melchior Khlesl en Rull speelt bi de Jagd na den [[Codex Gigas]]. * Richard Dübell: ''Die Wächter der Teufelsbibel'', Ehrenwirth, 2008, ISBN 3-431-03758-5 . Tweeten Deel vun de [[Codex Gigas]]-Trilogie. == Belege== <references /> == Weblenken == {{Commons|Category:Melchior Klesl|Melchior Khlesl}} {{DEFAULTSORT:Khlesl, Melchior}} [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Kardinal]] [[Kategorie:Gegenreformatschoon]] [[Kategorie:Röömsch-kathoolsche Kark]] [[Kategorie:Wien]] [[Kategorie:Öösterriek]] [[Kategorie:Renaissance]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren in dat 16. Johrhunnert]] [[Kategorie:Storven 1630]] op3gtgylyegihluonyegg8802cnwh9h 0 56304 1070483 1070132 2026-06-25T23:41:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070483 wikitext text/x-wiki '''Äßtrupp''' [ˈˀæstʀʊp] oder [ˈˀæstəʀʊp] (Hauchdöüitschk ''Oesdorf'', bey [[Schtabirge]]) iss en [[Dörp|Duorp]] mee rund 690 Inwunnern (2017),<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Marsberg |url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |titel=Demographische Entwicklung 1997–2017 |werk=Stadt Marsberg IKEK |hrsg= |datum= |zugriff=2018-09-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |wayback=20240624193804 |text=Demographische Entwicklung 1997–2017 |archiv-bot=2026-06-25 23:41:15 InternetArchiveBot }}</ref> noo bey de [[Waldeck (Land)|waldeckeschken]] Grentße in [[Westfalen|Westfoalen]]. Äßtrupp wass biss [[1975]] ne ßölweßtschtändige Gemeinde un ne ehemoligen Däl van' allen [[Kreyse Böören]].<ref>Stadt Marsberg (Hg.). (2013). Internetauftritt der Stadt Marsberg, Stadtportrait: Ortsteil Oesdorf. Marsberg: Selbstverlag.</ref> == Geographie == Äßtrupp licht manken [[Deymel]]-Daal un denn Outleupern van' [[Eggebirgen]] un van' [[ßintfälle]]. De Kordinaten ßeyt: [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Oesdorf_(Marsberg)&language=nds&params=51.50671243_N_8.87532234_E_dim:10000_region:DE-NW_type:city(748) 51° 30′ 24″ N, 8° 52′ 31″ O]. Noowaschke Dürpere un Oortschaften ßeyt un haitet: [[Blankenroon]], [[Meerhurf]], [[Füsstenbirch]], [[Ässente]], [[Schtabirge]], [[Wässten]] un [[Schirwede]]. == Schprooke == In Äßtrupp weert düser Daage vill [[Hoochdüütsch|Hauchdöüitschk]] kört. De offizielle Schprooke wass, bis in de Preußenteyt rin, de äßtrüppschke Mundoart van' [[Oostwestfäälsch Platt|Oßtweßfälleschken Plattdöüitschk]]. == Weblenken == * [http://www.marsberg.de/Oesdorf.385.0.html Informationen ürwa Äßtrupp in' Stadtportrait vanne Stadt Schtabirge.] (Hauchdöüitschk) * [https://web.archive.org/web/20130616103911/http://oesdorf.info/ Homepage van denn Vereynen in Äßtrupp.] (Hauchdöüitschk) == Fautnouten == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hoochsuerlandkreis]] msi3em1ole1l4rllfb7g82t3ggx43u9 0 58130 1070379 1070067 2026-06-25T15:58:54Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070379 wikitext text/x-wiki [[Bild:Pablo picasso 1.jpg|miniatur|Pablo Picasso in dat Johr 1962]] [[Bild:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|150px|Signatur Pablo Picasso|alternativtext=Signatur Pablo Picasso|duum]] '''Pablo Picasso''', egentlich Pablo Ruiz Picasso, (* [[25. Oktober]] [[1881]] in [[Málaga]], [[Spanien]]; † [[8. April]] [[1973]] in [[Mougins]], [[Frankriek]]) weer en spaansch [[Maleree|Maler]], [[Grafiker]] un [[Bildhaueree|Bildhauer]]. Sien umfangriek Gesamtwark, dessen Gesamttall up 50.000 schätzt wurrd, umfaat Gemälde, Teeknungen, Grafiken, Plastiken un Keramiken. Dat is präägt dör en groot Völfalt vun künstlerisch Utdrucksformen. De Warken ut sien Blau un Rosa Periood, un de Begrünnen vun den [[Kubismus]] tosommen mit [[Georges Braque]] billen den Anfang vun sien besünner Künstlerloopbahn. To den bekanntst Warken vun Picasso hörrt dat Bild ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' (1907). Dat wurr to’n Slötelbild vun de Klassische Moderne.<ref name="Herding5" /> Mit Utnahm vun dat monumental Gemälde ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'' (1937), en künstlerisch Ümsetten vun de Schrecken vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]], hett kien anner Kunstwark vun dat 20. Johrhunnert de Forschung so herutfordert as de ''Demoiselles''.<ref name="Herding5" /> Dat Motiv vun de [[Freedensduuv|Fredensduuv]] up dat Plakat, dat he 1949 för den Pariser Weltfredenskongress schafft hett, wurr weltwiet to en [[Freedensteeken|Fredenssymbol]]. Picasso ist neben [[Salvador Dalí]] en Künstler vun dat 20. Johrhunnert, för de sien Wark all to Levenstieden twee Museen inricht wurrn, dat [[Museu Picasso]] in [[Barcelona]] un dat [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso]] in [[Antibes]]. == Leven == === Kindheit un Utbillen (1881–1900) === [[Bild:Spain Andalusia Malaga BW 2015-10-24 13-13-30.jpg|miniatur|Geboortshuus vun Picasso in [[Málaga]], Plaza de la Merced 36 (ganz links, hüüd Nr.&nbsp;15)]] ==== Fröhe Johren ==== Pablo Ruiz Picasso weer dat eerste Kind vun José Ruiz Blasco (1838–1913) un María Picasso y López (1855–1938). De traditschonell Namensgeven in Málaga folgend<ref name="Sabartes">Jaime Sabartés: ''Picasso – Documents iconographiques.'' herutgeven vun Pierre Cailler, Genf 1954.</ref> kreeg he bi sien Gebort 1881 völ Vörnaams: Pablo, Diego, José, Francisco de Paula, Juan Nepomuceno, María de los Remedios, Crispiniano de la Santísima Trinidad,<ref>Luut Gebortsoorkunn un Dööpschien (digital reproduzeert vun dat On-line Picasso Project)</ref> vun de aber blots Pablo (en Reverenz an de kört vör den egentlichen Hochtietstermin storven ölleren Bröer vun Don José) begäng wurr. De Vader weer freeschaffen Maler un Lehrer an de „Escuela de San Telmo“, en Kunstgewarfschool, de in de Traditschoon vun de akademisch Maleree vun dat 19. Johrhunnert stunn, as ok Konservator vun en lütt Museum. 1884 wurr sien Süster Dolores (Lola) un 1887 sien Süster Concepción (Conchita) boren. Picasso beschreev de künstlerisch Fähigkeiten vun sien Vader so: „Mein Vater malte Bilder für Eßzimmer; Rebhühner oder Tauben, Tauben und Kaninchen: Fell und Federn waren darauf zu sehen, Vögel und Blumen seine Spezialität. Vor allem Tauben und Flieder.“<ref>Sabartés: ''Picasso. Gespräche''. S.&nbsp;13.</ref> All mit söben Johr fung he an ünner dat Anleiden vun sien Vader to malen. He hett 1890 dat 1889 anfungen Öölbild ''Picador'', dat Stierkämper in de Arena wiest un as sien eerst bekannt Öölbild gellt, fardigstellt.<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;7–11.</ref> 1891 truck de Familie na [[A Coruña]] in [[Galicien]] um, wiel Picasso sien Vader en Stäe as Kunstlehrer an dat „Instituto da Guarda“ annommen harr un wo Picasso as Teihnjohriger an de School för Bildende Künste upnommen wurr. Af 1894 fung he an, Daagböker to führen, de he ''La Coruña'' un ''Azul y Blanco'' (Blau un Witt) nömmt hett un mit Porträts un Karikaturen versehn hett. In dat sülvig Johr fung he an, sien Warken mit „P.&nbsp;Ruiz“ to signeren. ==== Studium ==== Nah den Dood vun sien Süster Conchita, de in’ Januar 1895 an [[Diphtherie]] storven weer,<ref>To de korrekt Dateeren un to dat Utwarken vun de traumatisch Erfohren vgl. Mary Mathews Gedo: ''Looking at Art from the Inside Out. The psychoiconographic Approach to Modern Art''. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1994, S.&nbsp;109–118.</ref> truck de Familie nah [[Barcelona]], wo Picasso mühelos mit 14 Johr de Upnahmeprüfung an de Kunstakademie „La Llotja“ in blots een Dag schafft hett – sien Vader wurr dor en Stäe as Lehrer anboden – sodat he de eerst beid Klassen överspringen drüff. De Vader hett hüm een Johr later sien eerst Atelier dicht bi de Wahnung vun de Öllern inricht, dat Picasso gemeensam mit sien Früend Manuel Pallarès, en [[Katalonien|katalaansch]] Maler, bruken dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;13.</ref> 1897 studeer Picasso för en körten Tiet an de ansehn Königlichen [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie vun San Fernando]] in de Hööftstadt [[Madrid]], de he aber weer verlaten hett, wiel hüm de Lehrmethoden dor nich gefullen. In sien Sülvstbildnis van 1897/98 hett he de Signatur „Ruiz“ eerstmals to „P.&nbsp;Picasso“ ännert – en Symbol för dat binnere Lösen vun sien Öllernhuus. In Madrid hett Picasso de Museen besöcht, vör allen den [[Museo del Prado|Prado]] – as all up en Besöök 1895 – un ok de Künstlerlokale. ==== Eerste Eenzelutstellung in’ „Els Quatre Gats“ ==== [[Bild:Ramon Casas - Retrat de Pablo Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Ramon Casas]]: ''Pablo Picasso'', 1900, [[Museu Nacional d’Art de Catalunya]]]] Nah en Scharlach-Erkrankung, de hüm to de Rekonvaleszenz in [[Horta de Sant Joan]] (Katalonien) dwung, kehr he 1898 nah Barcelona torüch. Hier verkehrt he in [[Avantgarde|avantgardistischen]] Künstlerkrinken vun de katalaansch [[Modernisme]], ünner annern mit [[Ramon Casas i Carbó|Ramon Casas]], [[Carlos Casagemas]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], de sück in dat Café un Künstlerzentrum [[Els Quatre Gats]] drapen deen. Af Juni 1898 verbroch he acht Maand mit sien Malerfrüend Pallarés in de sien Heimatstadt Horta de Sant Joan. 1899 hett he dor den Dichter [[Jaime Sabartés]] kennenlehrt, de sien eng Früend un 1935 sien Sekretär wurrn sull. In’ Februar 1900 wurr in dat „Els Quatre Gats“ de eerste Eenzelutstellung vun Picassos wiest, de aber, kritisch rezenseert, nich völ inbroch.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;24&nbsp;f.</ref> In dat sülvig Johr ünnernehm Picasso to’n Anlaat vun de [[Weltutstellung Paris 1900|Weltutstellung]] gemeensam mit sien Früend Casagemas en eerste Reis in de Kunstmetropole Paris, wo de [[Impressionismus|impressionistisch]] Warken vun [[Paul Cézanne]], [[Edgar Degas]] un [[Pierre Bonnard]] Indruck up hüm maken deen. In’ Oktober hett he sück tietwies mit Casagemas en Atelier an’ [[Montmartre]] in 49 Rue Gabrielle deelt, dat Nonell upgeven harr.<ref>William H. Robinson, Jordi Falgàs, Carmen Belén Lord, Cleveland Museum of Art, Barcelona and modernity: Picasso, Gaudí, Miró, Dalí, Yale University Press, <nowiki>ISBN 978-0-300-12106-3</nowiki> , 2006, S. 102 ([https://books.google.de/books?id=6EvIx6zOuqgC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false Online Google Book]).</ref> To disse Tiet hett he ok de Arbeiten vun [[Henri de Toulouse-Lautrec]] kennenlehrt, de hüm to farvenfroh Dorstellen vun dat grootstädtisch Leven inspireert hett. === Paris – Madrid – Barcelona – Paris (1901–1907) === ==== Dood vun Casagemas – Anfang vun de Blau Periood ==== [[Bild:Cezanne Ambroise Vollard.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Paul Cézanne]]: ''Porträt vun den Ambroise Vollard'', 1899]] In’ Januar 1901 kehr Picasso nah Madrid torüch. Dor kreeg he bald en Nahricht, de hüm deep erschüttern dee: Sien Früend Carlos Casagemas harr sück an’ 17. Februar ut Leevstenkummer to de Danzerin Germaine Gargallo in Paris doodschaten. Picasso hett sück in Madrid an en nee Karriere versöcht: Af März vun dat Johr keem dat eerste vun fiev Heften vun de Kunsttietschrift ''Arte Joven'' (''Junge Kunst'') herut, herutgeven vun den katalaanschen Schriever Francisco de Assis Soler, de Picasso as Mitherutgever mit Illustratschonen versehn hett. Sien Signatur änner sück nochmals, he signeer blots noch mit „Picasso“. De Tietschrift muss aber nah en körten Tiet ut finanziellen Grünnen instellt wurrn. Picasso hett denn Madrid ok weer verlaten un gung nah Barcelona torüch. Twee Johr later hett he en Porträt vun Francisco de Assis Soler malt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |titel=Portrait of Senora Soler, 1903 (oil on canvas) by Picasso, Pablo (1881-1973) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415144920/https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> In’ Mai hett Picasso weer [[Paris]] besöcht. Kunsthändler as [[Pere Mañach]] (1870–?), [[Berthe Weill]] un vör allen de Kunsthändler un Verlegger [[Ambroise Vollard]] wurrn up den jungen Künstler upmarksom. Af den 24. Juni 1901 wies Vollard in sien Galerie, 6 Rue Laffite, Picassos Warken eerstmals in en Pariser Utstellung un wurr sien Förderer in Picasso sien Blau un Rosa Periood. Den nahfolgen kubistisch Wark stunn he nich so positiv tegenöver. Picasso sien kubistisch Porträt vun Vollard entstunn 1910.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/culture/2002/nov/30/art |titel=Portrait of Ambroise Vollard, Picasso (1910) |werk=The Guardian |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Picasso hett 1901 sien Früend Casagemas dat Bild ''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' widmet. Dat gellt as dat eerste Bild vun de Blau Periood. Dat Porträt vun Casagemas is ebenfalls in de männlich Figur vun dat melancholisch Gemälde ut dat Johr 1903, ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') dorstellt. De Warken ut disse Tiet hemm den Künstler mehr Tostimmen vun Galeristen un Kritikern inbrocht as sien fröhere Biller. En Früend vun Gauguin, de Dichter Charles Morice, hett in en Bespreeken de „unfruchtbor Truerigkeit“ sehn, aber Picasso dennoch en „wohrhaftig Talent“ beschienigt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50.</ref> In’ Oktober 1902 kehr Picasso to’n darten Mal nah Paris torüch, wahn dor eerst in Hotels, dornah bi den Dichter [[Max Jacob]], de as Hülpsmann in en Modegeschäft arbeiten muss. In’ Winter hebbt de beid Früenden mit Teeknungen vun Picasso den Ruum beheizt, wiel se kien Geld för Heizmaterial harrn, ut den sülvigen Grund hett Picasso Luchtpetroleom statt Ööl to’t Malen bruukt un hett ok an Bindemiddel spoort.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;41.</ref> ==== Picasso sien Atelier in’ Bateau-Lavoir ==== 1903 hett Picasso bannig produktiv in Barcelona arbeit, gung aber weer nah Paris torüch, wo he af April 1904 bit to’n Oktober 1909 in’ [[Bateau-Lavoir]] wahnen dee; dat weer en verwohrloost Huus mit tallriek Künstlerateliers up den Montmartre. Dor harrn all de mit Picasso befrüend spaansch Bildhauer [[Paco Durio]] un de Maler [[Kees van Dongen]] Ünnerkunft funnen; later keemen ünner annern Max Jacob un [[Juan Gris]] dorto. He wurr good Früend mit den Dichter [[Guillaume Apollinaire]] un hett 1904 [[Fernande Olivier]] kennen lehrt, de van 1905 bit 1912 sien Begleiterin un [[Muse (Beziehung)|Muse]] wurr. Fernande weer en ut lüttbörgerlich Verhältnissen stammen schett Fru, de sück för de Maleree vun de [[Impressionismus|Impressionisten]] begeisterte. Över de Begegnung mit Picasso schrifft se in hör Erinnerungen ''Neun Jahre mit Picasso'': :„Er hatte nichts Verführerisches, wenn man ihn nicht kannte. Allerdings, sein seltsam eindringlicher Blick erzwang die Aufmerksamkeit […] dieses innere Feuer, das man in ihm spürte, verliehen ihm eine Art Magnetismus, dem ich nicht widerstand. Und als er mich kennenzulernen wünschte, wollte ich es auch.“<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> Fernande Olivier hett he in dat Öölbild ''Dat blau Zimmer'' (''La Toilette'') 1906 afbildt oder 1909 in Bronze gaten as ''Tête de femme''.<ref>{{Internetquelle |autor=Thomas Altmann |url=https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |titel=Eine der Musen in Bronze und Öl |werk=Mitteldeutsche Zeitung |datum=2007-05-15 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415150211/https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=de}}</ref> De Ünnerkunft in’ Bateau-Lavoir weer kärglich. De Kunsthändler vun Picasso, [[Daniel-Henry Kahnweiler]] erinnert sück an dat ieskolt un trecken Atelier in’ Winter un bericht, dat in’ Sömmer, „wenn es zu heiß war, Picasso bei geöffneten Türen völlig nackt im Korridor mit nur einem Tuch um die Lenden arbeitete.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> ==== Bekanntschap mit Gertrude un Leo Stein as ok mit Matisse ==== [[Bild:Gertrude Stein 1935-01-04.jpg|miniatur|hochkant|Gertrude Stein, Fotografie vun [[Carl van Vechten]], 1935]] Clovis Sagot, en fröhere Zirkusclown, harr in en ehmalge Aftheek in de Rue Laffitte en Galerie inricht. Dor hett de in Paris leven US-amerikaansch Kunstsammler [[Leo Stein (Kunstsammler)|Leo Stein]], de Bröer vun de Dichterin und Kunstsammlerin [[Gertrude Stein]], 1905 Picassos Biller opdeckt. Dat eerste Bild vun den Künstler, dat Leo Stein köfft hett, ''Jung Deern mit Blömenkörv'', gefull sien Süster aber nicht. As Picasso de Geschwister bi Sagot kennenlehrt harr, hett he de in sien Atelier inladen un kunn hör Biller för 800 Francs verkopen, de ok dat Interesse vun Getrude Stein waakt harrn. De Steins hebbt regelmatig in hör [[Literarisch Salon|Salon]] dicht bi den [[Jardin du Luxembourg]] in de 27 Rue de Fleurus an’ Saterdag Sellschoppen geven, wo sück de Künstler vun de [[Avantgarde]] drapen deen, to de af nu ok Picasso hörrn dee, de dor 1906 [[Henri Matisse]] drapen un Früendschap mit hüm sluten dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50–57.</ref> In’ [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] harrn de [[Fauvismus|Fauves]], to de ok Matisse hörr, mit hör eerst Gemeenschapsutstellen in dat Vörjohr up sück upmarksom maakt. De Galerist Vollard hett Picasso bald dorup Warken för 2000 Franc afköfft, wat sien finanzielle Situatschoon wesentlich verbetern dee. Sien [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']] entstunn 1906, för dat de Schrieversche bit to negentig Mal Modell seten hemm sall. In Fröhjohr hett Picasso de Porträtsitzungen mit Gertrude Stein afbraken. He hett [[André Derain|Derain]] dör Vermittlung vun Alice Princet drapen. In’ Sömmer vun dat sülvig Johr hull he sück mit Fernande Olivier in Gósol up. As he weer in Paris weer, hett Picasso dat Porträt vun Gertrude Stein ut dat Gedächtnis rut fardig stellt un minneseer de Gesichtstüüg up de Schlichtheit vun iberisch Masken.<ref>Judith Cousins: ''Vergleichende biographische Chronologie''. In: William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus''. Prestel, München 1990, S.&nbsp;335.</ref> ==== Anfang vun de Rosa Periood un Les Demoiselles d’Avignon ==== Af 1905 fung dat an, dat rosa Töne in Picasso sien Warken vörherrschen. So is dat Bild ''[[Jung mit Piep]]'' van 1905 de Övergang vun de Blau to de Rosa Periood. In’ Vergliek to de Blau Periood gifft dat blots noch wenig Melancholie in de Warken vun disse Periood. Dat Blau wiekt in den Achtergrund. Besünners Gaukler, Seiltänzer und Harlekins, truerieg Spassmakers ut de [[Commedia dell’arte]], tellen to sien Bildmotiven. Siet den Winter vun dat Johr 1906 hett Picasso in tallriek Studien un Variatschonen dat groot Gemälde ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' vörbereit, dat he in’ Juli 1907 fardig stellt hett. Mit den ''Demoiselles'' hett he den Grundsteen vun kubistisch Denken leggt un de as „période nègre“ betekent Periood inleit.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> [[Bild:Juan Gris Daniel-Henry Kahnweiler 1921.jpg|miniatur|hochkant|[[Juan Gris]]: Porträt Daniel-Henry Kahnweiler, 1921, Musée National d’Art Moderne, Paris]] De eersten Reaktschonen bi de Begegnung mit den ''Demoiselles'' in Picasso sien Atelier weern överwegend negativ. Dat Bild wurr wietgahnd as unmoralisch ansehn un vun völ, sülvst eng Früenden vun Picasso, düchtig kritiseert. Neben [[Wilhelm Uhde (Kunsthändler)|Wilhelm Uhde]] harr blots Leo Stein tonächst Verständnis för de ''Demoiselles'' upbrocht, hett aber sien nee Warken nich mehr köfft. De Künstler vun den [[Fauvismus]], [[Henri Matisse|Matisse]] un [[André Derain|Derain]], hebbt ok hör Missfallen ütert. Gertrude Stein hett dorgegen Picasso wieder fördert un hett ehrn literarischen Utdruck wat in Richt Kubismus lenkt. 938 schreev se en Book över Picasso.<ref>Götz Adriani: ''Die Kunst des Handelns: Meisterwerke des 14. bis 20. Jahrhunderts bei Fritz und Peter Nathan'', Hatje Cantz,Tübingen 2005, <nowiki>ISBN 978-3-7757-1658-1</nowiki> (binnennetts: [https://books.google.de/books?id=QsPnJMIizy8C&pg=PA198#v=onepage&q&f=false Google Books]).</ref> Wilhelm Uhde hett den jungen düütschen Galeristen [[Daniel-Henry Kahnweiler]], de in de Rue Vignon 28 sien eerst Galerie inricht harr, up Picasso upmarksom maakt. Kahnweiler wurr nu sien wichtigst Förderer un stell in dat sülvig Johr Warken vun Picasso ut.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;63&nbsp;f</ref> Picasso harr de groot [[Retrospektive]] vun [[Paul Cézanne]] sien Warken 1907 in’ Pariser [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] besöcht, de een Jahr nah den Dood vun de Künstler utricht wurrn weer. Dör Apollinaire hett Picasso den gliköllerigen [[Fauvismus|fauvistischen]] Maler [[Georges Braque]] gegen Enn vun dat Johr kennen lehrt; de Früendschaft mit Braque sull groot Utwirken up den Verloop vun de modern Kunstgeschichte hemm. === Picasso begrünnd mit Braque den Kubismus (1908–1914) === ==== Tosommenarbeit mit Braque ==== [[Bild:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Juan Gris]]: ''Hommage à Picasso'', 1912, [[Art Institute of Chicago]], Chicago]] Den Sömmer 1908 hett Picasso mit Fernande Olivier in La Rue-des-Bois nöördlich vun Paris verbrocht. In’ Harvst vun dat sülvig Johr hebbt Braque un Picasso hör in’ Sömmer malt Biller – Braque in L’Estaque un Picasso in La Rue-des-Bois mitnanner vergleken. Se weern merkwürdig ähnlich.<ref>Bernard Zurcher: ''Georges Braque — Leben und Werk'', (ut dat Franzöösch översett vun Guido Meister), Hirmer Verlag, München 1988, ISBN 3-7774-4740-4, S. 42.</ref> Braque stell in’ Gegensatz to Picasso in’ November vun dat Johr sien Warken in de Galerie Kahnweiler ut. In dat Bespreeken to de Utstellung vun de Biller vun Braque hett de franzöösch Kunstkritiker [[Louis Vauxcelles]] in de Kunsttietschrift ''[[Gil Blas (Tietschrift)|Gil Blas]]'' to’n eersten Mal den Begreep vun de „cubes“ (Kuben) präägt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;66&nbsp;f.</ref> Vauxcelles betruck sück dorbi besünners up dat Bild ''[[Hüüs in L’Estaque]]'' vun Braque.<ref> Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart Eerstuplaag 1920, S.&nbsp;20 ff.</ref> Tüschen September 1908 un Mai 1909 hebbt sück Picasso un Braque meest jeden Dag sehn; Kahnweiler weer de darte in den Bund un hett tüschen de vun dat Naturell her bannig ünnerscheedlich Künster, den besonnenen, systematisch arbeitenden Braque un den temperamentvullen Picasso vermiddelt. Hör Arbeitsgemeenschap weer so intensiv, dat sück de Künstler mit de [[Bröers Wright]] verglieken deen, den Floogpionieren, un sück as Mechaniker antrucken hemm.<ref>Siegried Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde. Pablo Picasso – Leben und Werk''. DuMont, Köln 2006, S.&nbsp;20 f.</ref> Ebenfalls 1908 weer de spaansch Maler [[Juan Gris]] in dat Bateau-Lavoir trucken, wo he Ateliernahber vun Picasso wurr. Nahdem he 1911 anfungen harr, sück mit den [[Kubismus]] utnannertosetten, entstunn 1912 dat kubistisch Porträt ''Hommage à Picasso'' vun Gris.<ref>[https://web.archive.org/web/20051015230739/http://www.g26.ch/art_gris.html Juan Gris], g26.ch, afropen an' 2. Oktober 2012</ref> ==== Dat Bankett för Rousseau ==== [[Bild:Henri Rousseau - Portrait of a Woman (1895).jpg|miniatur|hochkant=0.75|Henri Rousseau: ''Portrait de femme'', ok ''Yadwigha'' nömmt, üm un bi 1895, [[Musée Picasso]], Paris]] In’ November 1908 geev Picasso in sien Atelier in’ Bateau-Lavoir en groot Fest to Ehren vun [[Henri Rousseau]], vun de he dat levensgroot Bildnis vun en fröhere Früendin vun Rousseau, de so nömmt ''Yadwigha'', köfft harr un dat he en Leven lang behollen sull. Över dat kunsthistorisch bekannt wurrn [[Bateau-Lavoir#Dat Bankett för Rousseau|Bankett för Rousseau]], an dat neben völ anner Künstler Apollinaire, Jacob, Salmon, Uhde un den Geschwistern Stein ferner de jung Malerin [[Marie Laurencin]] deelnehm, hett Raynal as Oogentüüg bericht: „Es war eine richtige Scheune. […] An den Mauern, die man von ihrem gewöhnlichen Schmuck befreit hatte, hingen nur einige schöne Negermasken, eine Münztabelle und auf dem Ehrenplatz das große, von Rousseau gemalte Porträt Yadwigha“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> Nich lang nah dat Bankett hett Picasso 1909 dat Bateau-Lavoir verlaten un hett bit 1912 in en Atelierwahnen an’ Boulevard de Clichy 130 wahnt. ==== Distanzeeren vun de Salonkubisten ==== [[Fernand Léger]] un [[Robert Delaunay]] hebbt de Arbeiten vun Picasso un Braques dör Vermittlung vun Kahnweiler kennenlehrt. De Infloot vun Picasso un Braque hebbt sück denn ok in de Bildwarken vun völ Maler bemarkbor maakt. 1911 hett sück en Grupp vun Maler bild, de as [[Kubismus#Eerste apenlich Diskussion (1911)|Salonkubisten]] betekent wurrn. Dorto tellen neben Léger un Delaunay de Künstler [[Albert Gleizes]], [[Jean Metzinger]] un [[Henri Le Fauconnier]]. Picasso un Braque hemm sück vun de Salonkubisten distanzeert. ==== De Roov vun de Mona Lisa ==== In’ Sommer 1911 sünd de Früenden Apollinaire un Picasso in den Verdacht geraden, an den Diebstahl vun dat bekanntst Gemälde vun den [[Louvre]], de ''[[Mona Lisa]]'', bedeeligt ween to hemm. Se weer siet den 21. August 1911 spoorlos verschwunden, un de beid kemen in dat Visier vun de Polizei dör den Besitt vun iberischen Steenmasken, de över Géry Pieret – en belgisch Avendüerer un tietwies Angestellter vun Apollinaire – köfft wurrn weern. Nah en Huusdörsöken wurr Apollinaire an’ 8. September wegen Beherbergen vun en Kriminellen un Verwohren vun Roovgood verhaft; he hett nah twee Daag de Bedeeligen vun Picasso verraden.<ref>Antonina Vallentin: ''Picasso'', Kiepenheuer & Witsch, Köln 1958, S. 205 f.</ref> De wurr woll verhört, keem aber nich in Arrest. Apollinaire wurr wenig Daag later ut de Haft entlaten un de Prozess gegen hüm in’ Januar 1912 ut Mangel an Bewies instellt. De ''Mona Lisa'' is eerst weer an’ 13. Dezember 1913 in [[Florenz]] opdüükt un kehr an’ 1. Januar 1914 in den Louvre torüch.<ref>Judith Cousins, in: William Rubin, Anm.&nbsp;119 S.&nbsp;364 f., S. 419.</ref> ==== Eerste Utstellungen vun Picasso sien Warken in’t Utland ==== De fröhe Phase vun den Kubismus bit etwa 1912 wurrd as „Analytischer Kubismus“ betekent. En Bispeel dorför is dat ''Bildnis Ambroise Vollard'' (1910). Af 1912 entstunnen de [[Papier collé|Papiers collés]], en Fröhform vun de [[Collage]]n. Dormit fung de Övergang to’n „Synthetischen Kubismus“ an. Picasso sien Warken wurrn nah un nah in’t Utland bekannt. In Düütschland weer Picasso 1910 up de Utstellung vun de [[Neue Künstlervereinigung München|''Neue Künstlervereinigung München'']] vertreden as ok up de in’ Mai 1912 stattfunnen Utstellung vun den Sonderbund in Köln un in [[Herwarth Walden]] sien Galerie [[Der Sturm (Tietschrift)|''Der Sturm'']] in Berlin. Veer vun Picasso sien Warken wurrn in dat sülvig Johr in de tweet Utstellung vun den [[Der Blaue Reiter|''Blauen Reiter'']] in de Münchner Galerie [[Hans Goltz|Goltz]] upnommen: (''Fruenkopp'' (1902), ''Umarmung'' (1903), ''Kopp'' (1909) un ''Stillleven'' (1910).<ref>=Galerie Hans Goltz, {{Webarchiv|url=http://www.bad-bad.de/hansgoltz/picasso.htm |wayback=20130316164247 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Picasso, afropen an’ 8. Mai 2013}}</ref> Af November 1910 wies de vun [[Roger Fry]] in [[London]] organiseert Utstellung [[Manet and the Post-Impressionists|''Manet and the Post-Impressionists'']] Gemälde, Teeknungen un Drucke vun Picasso, ebenso en Nahfolgeutstellung 1912.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/picasso-and-modern-british-art/picasso-and-modern-british-art-selected-artwork-0 ''Picasso and modern british art''], www.tate.org.uk, afropen an’ 8. Mai 2013</ref> In Översee weer de nee Kunstricht nah en eerstmalig Utstellung vun Picasso 1911 in de [[Alfred Stieglitz]]’ [[Galerie 291#Cézanne, Picasso, Matisse und die Neudefinition von Ästhetik 1911–1913|Galerie 291]] ebenfalls in de [[Armory Show|''Armory Show'']], [[New York City|New York]], 1913 vertreden, in de bispeelswies Warken vun Braque, Picasso un Matisse utstellt wurrn. Wiest wurrn vun Pablo Picasso acht Arbeiten, dorünner twee Stillleven, de Teeknung ''Fruenakt'' von 1910, ''Fru mit Mustertpott'' van 1910, en Leihgaav vun Kahnweiler, un de Bronze ''Fruenkopp'' van 1909, en Leihgaav vun Stieglitz.<ref>William Rubin: ''Pablo Picasso. A Retrospective, with 758 plates, 208 in colour, and 181 reference illustrations''. The Museum of Modern Art, New York, Thames and Hudson, London 1980, S.&nbsp;153.</ref><ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;72.</ref> De Kritik bi all Utstellungen weer aber beträchtlich, de moderne Kunst wurr noch nich akzepteert. As Picasso sien Liaison mit Fernande Olivier 1912 to Enn’ weer, wurr bit hör fröh Dood 1915 [[Eva Gouel]], boren Marcelle Humbert, de he Eva nömmen dee, sien tweet Levensgefährtin. Den Sömmer vun dat Johr 1913 verbroch Picasso mit Braque un Juan Gris in [[Céret]]. In dat sülvig Johr is ok sien Vader storven. Sien Wahnsitz nehm he denn in de Rue Schoelcher 5 an’ [[Montparnasse]], nahdem he 1912 för en körten Tiet an’ Boulevard Raspail 242 wahnt harr. === Eerste Weltkrieg (1914–1918) === [[Bild:Modigliani, Picasso and André Salmon.jpg|miniatur|links|Modigliani, Picasso un André Salmon vör dat [[Café de la Rotonde]], Paris, 1916]] Picasso hett de Tiet van Enn’ Juni bit Mideen November 1914 mit Eva Gouel in [[Avignon]] verbrocht. Mit Utbröök vun den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] änner sück de Situatschoon för völ Künstler slagoordig. An’ 2. August 1914 hett Picasso Braque un [[André Derain|Derain]], de ehr Stellungsbefehl kregen harrn, to’ Bahnhoff in Avignon begleit. Braque hett 1915 en swoor Koppversehrn kregen un hett nah överstahn Operatschoon länger as een Johr bruukt, um sück dorvan to verhalen. Hör Kunsthändler Kahnweiler, de Düütscher weer, muss Frankriek verlaten; Picasso, de as Spaansch kien Kriegsdeenst leisten muss, bleev in Paris isoleert zurück.<ref>Gohr, S.&nbsp;24,&nbsp;62</ref> In’ Juli 1916 hett André Salmon en Utstellung, ''L’Art moderne en France'' (de so nömmt „Salon d’Antin“), in de Pariser [[Galerie Barbazanges]] organiseert. Dor wurr dat Wark vun Picasso ''Les Demoiselles d’Avignon'' to’n eersten Mal dat Publikum vörstellt; dat Bild kreeg eerst to dissen Tietpunkt vun Salmon dissen Naam.<ref>André Salmon, http://www.andresalmon.org/, Biografie vun André Salmon, engelsch, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> [[Bild:Amedeo Modigliani - Portrait de Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Amedeo Modigliani]]: ''Portrait de Pablo Picasso'', 1915, Privatsammlung. De eerst Besitter weer [[Frank Burty Haviland]], en Früen vun Picasso.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.secretmodigliani.com/xx-3.html |wayback=20140517152205 |text=''Portrait de Picasso'' |archiv-bot=2026-06-01 02:19:59 InternetArchiveBot }}, secretmodigliani.com, afropen an’ 9. Mai 2013</ref>]] Nah den Dood vun Eva Gouel, de 1915 an [[Tuberkulose]] storven is, harr Picasso en Affäär mit [[Gabrielle Lespinasse]], de he Gaby nömmen dee. Se wahn an’ Boulevard Raspail nich wiet vun sien Studio weg. Wiels en Upenholt in [[Saint-Tropez]] 1916 hett he hör sien Leev verkloort, se hett hüm aber afwiest un in dat folgen Johr de amerikaanschen Künstler Herbert Lespinasse heiraadt.<ref>Billy Klüver, A Day with Picasso, MIT Press, ISBN=978-0-262-61147-3, 1999, Siet 45 </ref> In’ Fröhjohr 1917 hett sück Picasso in [[Rom]] de Proben vun dat Ensembles [[Ballets Russes]] ünner de Leitung vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]] to dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' mit dat Libretto vun [[Jean Cocteau]] un de Musik vun [[Erik Satie]] ankeeken un hett de Kostüme, Bühnenbiller un de ut de Reeg fallen klassisch romantischen Bühnenvörhang entworfen. De sowjeetsch Schriever [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]], de in Paris in’t [[Exil]] leev, beschreev de spektakuläre Eerstupführen in’ Mai 1917 in’t Pariser [[Théâtre du Châtelet]] un de Upruhr vun dat Publikum, dat fordern de, de Vörstellung aftobreeken:: „Die Musik gab sich modern, das Bühnenbild war halb kubistisch […] Und als ein Pferd mit kubistischer Schnauze Zirkusnummer vorführte, verloren sie endgültig die Geduld: ‚Tod den Russen! Picasso ist ein [[Boche]]! Die Russen sind Boches!‘“ De Früenden vun Picasso weern dorgegen begeistert. Apollinaire bispeelswies hett de eerstmalige künstlerische Allianz tüschen Maleree un Dans, Plastik un Dorstellungskunst as Anfang vun en umfaten Kunst, as en Oort „sur-réalisme“ sehn.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;93f.</ref> Wiels de Arbeiten to ''Parade'' hett Picasso de Danserin [[Olga Stepanowna Chochlowa]], [[Primaballerina]] vun dat „Ballets Russes“, kennen lehrt, de he an’ 12. Juli 1918 in Paris heiraadt hett. Trotügen weern Cocteau, Max Jacob un Apollinaire. Dat Ehepaar betruck in’ Dezember en Wahnung in de Rue La Boétie 23.<ref>Ziteert nah On-line Picasso Project</ref> Nah de Heirat geev he sien [[Bohème]]leven up un wurr to’n „Malerfürsten“ mit egen Chauffeur un Huuspersonal. Ut de Ehe gung Sohn Paulo hervör. Nah Kahnweiler wurr Picasso af 1918 vun de Kunsthändlern [[Paul Rosenberg (Kunsthändler)|Paul Rosenberg]] un [[Georges Wildenstein]] gemeensam weltwiet vertreden. Se hebbt jedes Johr en good Hörn vun sien Biller köfft. De Verbinnen vun Picassos to Rosenberg düer bit 1939, de to Wildenstein bit 1932.<ref>[http://www.thefreelibrary.com/Making+Modernism%3A+Picasso+and+the+Creation+of+the+Market+for...-a017239592 Artforum International, 22. Juni 1995], afropen an’ 9. Mai 2013</ref> === Afkehr vun de Kubisten (1916–1924) === All 1914 fung Picasso an, sück vun den Krink vun de Kubisten to entfeern. He hett sück an dissen Afscheed erinnert un dorto seggt: „Aus dem Kubismus hat man eine Art Körperkultur machen wollen. […] Daraus ist eine verkünstelte Kunst hervorgegangen, ohne echte Beziehung zur logischen Arbeit, die ich zu tun trachte.“<ref name="“Über Kunst69">Pablo Picasso: ''Über Kunst.'' Diogenes, Zürich 1988, S.&nbsp;69.</ref> Van 1916 bit 1924 wiest sien Wark en stilistisch Nebennanner. Neben klassizistischen Gemälden as ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921, malt in [[Fontainebleau]], un ''Panfleut'', 1923, malt in sien Ferienoort [[Antibes]], entstunnen Arbeiten in’ Stil vun den synthetischen Kubismus, as bispeelswies ''[[Dree Muskanten]]'' ut dat Johr 1921. Picasso kunn nu dank sien wussen Ruhm mehr Tiet för de Entwicklung vun sien Formenspraak verwennen. He hett völ utprobeert un legg en nee Swoorpunkt up sien plastisch Wark, dat he 1902 mit ''Sitten Fru'' anfungen harr. Mit sien Fru Olga wurr he aber immer mehr frömd. === Utnannersetten mit den Surrealismus (1924–1936) === ==== Bedeeligen un Konflikte ==== [[Bild:Paris Montmartre in 1925.jpg|miniatur|Paris, [[Montmartre]], um 1925]] 1923 hett Picasso den [[Surrealismus|Surrealisten]] [[André Breton]] drapen. All in de eerst Nummer vun de surrealistisch Tietschrift ''[[La Révolution surréaliste]]'' vun Dezember 1924 wurr en plastisch Konstruktschoon vun Picassos afbildt. In de tweet Nummer vun Januar 1925 twee Sieden ut dat in’ Sömmer 1924 in Juan-les-Pins führt Skizzenbook mit de ''Steernteeknungen''. In de veert Utgaav geev dat en Afbillen vun dat Picasso-Gemälde ''De Dans''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDK3 ''Der Tanz''], Juni 1925, 215&nbsp;×&nbsp;142&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Tate Gallery, London.</ref> un – eerstmals in Frankriek – vun de ''Demoiselles d’Avignon''.<ref name="Warncke327">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso.'' Band 1, S.&nbsp;327-328.</ref> De langjohrig Kuntakt mit de Surrealisten weer aber nich konfliktfree. As 1924 [[Eric Satie]] sien Ballett ''Les Aventures de Mercure'' mit dat Bühnenbild un de Kostüms vun Picasso upführt wurr, hebbt mehrere Surrealisten gegen dat Mitwarken vun Picasso protesteert un hebbt dat Ereignis as en Wohltätigkeitsveranstaltung för de internatschonale Aristokratie betekent.<ref name="Warncke327" /> [[André Breton]], [[Louis Aragon]] un anner Surrealisten, de vun Picasso sien Infallsriekdom beindruckt weern, hebbt doruphen in’ ''Paris-Journal'' en as ''Hommage à Picasso'' deklareert Entschuldigung schreven.<ref name="Warncke327" /> Up de anner Siert hett Picasso 1926 de Surrealisten in en utführlich Stellungnahm to de Afsichten un Teelen vun sien Kunst beschuldigt, hüm nich verstahn to hemm. De gegen Breton richt surrealistisch Tietschrift ''[[Documents]]'' vun [[Georges Bataille]] hett sück in hör Sünnerutgaav Nr. 3 van’ April 1930 vullstännig Picasso widmet.<ref>Picasso and the Avant-Garde in Paris, {{Webarchiv|url=http://www.philamuseum.org/exhibitions/354.html?page=3 |wayback=20130507082831 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Philadelphia Museum of Art, afropen an' 9. Mai 2013 (engelsch)</ref> 1927 hett he [[Marie-Thérèse Walter]] kennen lehrt, de he in ''Fru mit Blööm'' 1932 in minimalistisch Wies mit surrealistisch Anklängen malt hett. De Liason to de anfangs noch minnerjohrig Marie-Thérèse hull he lang Tiet för sück. Eerstmals düük 1928 dat [[Minotauros|Minotaurus]]-Motiv in sien Werken up – as Spanier weer Picasso all immer vun den Stierkamp faszineert. De eerste Nummer vun dat surrealistisch Künstlermagazin ''[[Minotaure]]'' keem an’ 25. Mai 1933 mit en Cover vun Picasso herut, de den Titel gemäß en Minotaurus wiest.<ref group="Bild">[http://thenonist.com/index.php/thenonist/comments/3621/ Minotaure (1933–1939)], thenonist.com, afropen an' 9. Mai 2013</ref> 1935 entstunn de Radeerensfolg ''Minotauromachie'', de vun [[Francisco de Goya]] sien ''[[Tauromaquia#De Tauromaquia bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' (üm un bi 1815) inspireert wurrn. Dorin wurrd in immer nee Variatschonen de Tosammenhang vun Sexualität, Gewalt un Dood utloot. ==== Familiäre Probleme ==== Düütlichere Anklänge an sien Laatstil wiest en wieder Porträt vun de Marie-Thérèse Walter, dat ''Interieur mit teeken Deern'' ut dat Johr 1935. De Tosommenhang vun Sexualität un künstlerisch Kreativität wurrd to en Thema, mit dat Picasso bit to sien Levensenn’ befaten deiht. Dat Johr 1935 betekent en Krise in sien Leven un Schaffen. Ut dat Verhältnis to Marie-Thérèse, de bit 1937 andüer, wurr de Dochter Maya in dit Johr boren. Dat hett man sien Frau staken, de doruphen de Scheeden verlang. Nah franzöösch recht harr Picasso sien Besitt mit hör deelen muss; doran harr he aber kien Interesse, se sünd dorher bit to hör Dood in’ Februar 1955 verheiraadt bleven. 1936 hett Picasso de franzöössch Fotografin [[Dora Maar]] kennen lehrt, de in de 1940er Johren sien stännig Begleiterin wurr un de hüm faken Modell seten hett. In’ November 1937 hett he [[Paul Klee]] in Bern besöcht, um hüm moralisch to ünnerstütten, wiel de sien Warken jüst in de berüchtigt Münchner Utstellung över [[Entartete Kunst]] vun de Natschonalsozialisten diffameert wurrn. 1941 entstunn dat Porträt vun Dora Maar mit Vörder- un Siedenansicht to glieker Tiet, ''Dora Maar mit Katt'' ''([[Dora Maar au Chat|Dora Maar au chat]]''). Se stunn in Konkurrenz mit Marie-Thérèse Walter um de Gunst vun Pablo Picasso. „Ich hatte kein Interesse daran, eine Entscheidung zu treffen. […] Ich sagte ihnen, sie sollten es unter sich ausmachen“,<ref>vgl. Katja von Nagy: ''Ich habe 60 Tänzerinnen und komme spät ins Bett''. In: [[Welt am Sonntag]] van' 1. März 1998</ref> so de Maler över de Rivalität tüschen de beid Fruen. === De Spaansch Börgerkrieg – Guernica (1936–1939) === De Ereignisse vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]] hebbt Picasso deep erschüttert un he hett Biller malt, de in hör Indringlichkeit an [[Francisco de Goya|Goya]] sien ''[[Desastres de la Guerra|Schrecken des Krieges]]'' erinnern, vör allen ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', dat dat Grauen to’n Anlaat vun dat Bombadeeren bun de baskisch Stadt [[Gernika]] an’ 26. April 1937 dör de düütsch [[Legion Condor]] to’n Thema hett. Ünner dissen Indruck fung Picasso all an’ 1. Mai mit Studien för dat glieknamig monumentale Bild an, dat af den 12. Juli 1937 as Wandbild in’ spaanschen Pavillon up de [[Weltfackutstellung Paris 1937|Weltutstellung in Paris]] utstellt wurr.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;107f.</ref> Picasso hett af 1936 vun Paris ut de republikaansch Regeeren vun Spanien ünnerstütt, de sück gegen den Putschisten un tokünftigen Diktater [[Francisco Franco|Franco]] to Wehr setten dee, he versöch – wenn ok vergevens – de franzöösch Regeeren to dat Ingriepen to bewegen un wurr för sien Insatz vun de republikaansch regeeren vun Spanien 1937 in Afwesenheit to’n Direkter vun dat bedüden Kunstmuseum [[Museo del Prado|Prado]] in Madrid bestimmt. === Twete Weltkrieg (1939–1945) === [[Bild:Picasso qga.jpg|miniatur|Plakette in de 7 Rue des Grands-Augustins, Paris]] De Künstler hett siet 1936 in Paris in en Atelier in de 7 Rue des Grands-Augustins arbeit, in dat ''Guernica'' entstunn un dat he siet dat Fröhjohr 1939 todem as Wahnung bruuk. Vun Anfang vun de düütsch Besetten 1940 in’ [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] bit to de Befreen vun Paris an’ 25. August 1944 bleev he dor wahnen, ahn en Reis to ünnernehmen. De [[Natschonalsozialismus|Natschonalsozialisten]] harrn hüm wegen sien Gegnerschap to Franco Utstellensverbot erdeelt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;115&nbsp;f</ref> De vun Picasso 1940 stellt Andrag up der franzöösch Staatsbörgerschap weer aflehnt wurrn, wiel den Behörden Dossiers ut dat Johr 1905 vörlegen, in de he as [[Anarchie|anarchistisch]] instuuft wurrn weer.<ref>Klaus von Beyme: ''Das Zeitalter der Avantgarden: Kunst und Gesellschaft 1905–1955.'' C.H.Bec, München 2005, ISBN 978-3-406-53507-9 S. 811.</ref> Wiels de Besattenstiet wurr de moderne Kunst vun de [[Kollaboration|Kollaborateuren]] nich tolereert. De Maler [[André Lhote]] erinner sück an de Slachtropen „Matisse in den Müllkasten“ un „Picasso in’t Irrenhuus!“. Nah de Befreen hett hüm de politische Linke tonächst as den Künstler inschätzt, de „aufs Wirksamste den Geist des Widerstands versinnbildlichte“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;121.</ref> Dat [[Museum of Modern Art]] in New York City ünner sien Direkter [[Alfred Barr]] hett Picasso 1939–1940 en spoodriek [[Retrospektive]] widmet, de hüm in Amerika un bi Kunstkritiker ut sien Tiet un Künstlerkollegen wiethen bekannt maken dee. 1944 wurr Picasso Liddmaat vun de [[Parti communiste français|Kommunistisch Partei vun Frankriek]]; de Ernsthaftigkeit vun sien Inträe wurr betwiefelt, un man hett hüm beschuldigt, dat sien Farven un Formen in sien Arbeiten en bestimmte symbolisch Bedüden harrn, worup he kontert hett: „Blots wegen dat Vergnögen, verstahn to wurrn, do ik nich in en begäng Stil arbeiten.“<ref name="Harrison1">Charles Harrison/ Paul Wood (Hrsg.): ''Kunsttheorie im 20. Jahrhundert. Künstlerschriften, Kunstkritik, Kunstphilosophie, Manifeste, Statements, Interviews''. Verlag Gerd Hatje, Ostfildern-Ruit 1998, S.&nbsp;777, ISBN 3-7757-0739-5.</ref> En Utsaag, ünner annern, de to de Anschuldigung führ, dat sien Kommunismus böverflächlich weer un he nich an de Untrennborkeit vun Kunst un Politik glööven dee. To sien Verteidigung schreev he: „Wat, glöövt ji denn, is en Künstler? En, de nich ganz deeg is, de blots Oogen hett, wenn he Maler is, blots Ohren, wenn he Musiker ist, gor blots en Lyra för all Lagen vun dat Hart, wenn he Dichter is, oder gor Muskeln, wenn he Boxer ist? Ganz in’ Gegendeel! He is to glieker Tiet en politisch Wesen, dat stännig in Bewusstween vun de zerstörerisch, brennen oder beglücken Weltereignisse leevt un sück ganz un gor nah hör Bild formt. […] Nee, de Maleree is nich utfunnen, um Wahnungen uttosmücken! Se is en Wappen to’n Angreep un to de Afwehr gegen den Feind.“<ref name="Harrison1" /> === De latere Johren (1945–1973) === [[Bild:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|miniatur|hochkant|Henri Matisse in’ Mai 1933]] Nah söss Johren vun binnere Emigratschoon un Isolatschoon in Paris wiels den Tweeten Weltkrieg hett Picasso af 1945 fakener süüdfranzöösch Öörd as [[Antibes]] un [[Nizza]] besöcht. Dor besöch he denn ok [[Henri Matisse]], de sien Malwies düütlichen Infloot in dat Laatwark vun Picasso achterleet. Beid Künstler bleven över völ Johren in loos Verbinnen, wobi Matisse de eenzig leven Künstler weer, de Picasso as ebenbürtig anseeg. Beid hebbt de Bedüden vun den Anner sehn, hebbt sück tietlevens annanner respekteert un hebbt sück gegensiedig trotz hör Annersoordigkeit beinfloot.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;52f.</ref> Sien Begleiterin in disse Johren weer de Malerin [[Françoise Gilot]], de he 1943 in Paris kennen lehrt harr. Se bleven bit 1953 tosommen. De Söhn Claude wurr 1947 boren un de Dochter [[Paloma Picasso|Paloma]] 1949.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |titel=Early Years |werk=www.francoisegilot.com |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |archiv-datum=2023-15-04 |abruf=2023-04-15 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |wayback=20230531191525 |text=Early Years |archiv-bot=2026-06-25 15:58:54 InternetArchiveBot }}</ref> ==== Vallauris un Cannes ==== De mediterrane Umgeven vu sien Jöögdtiet truck Picasso weer in sien Bann, denn af dat Fröhjohr 1948 hebbt he un Françoise Gilot nah Uphollen in [[Golfe-Juan]] in de Villa „La Galloise“ in [[Vallauris]] wahnt, en Oort mit traditschonell Pöttgereen, wo se sück all dat Johr tovör uphollen harrn. Dor experimenteer he ünner Anleiden vun öördlich Pöttgers in de Manufaktur Madoura mit Toon un [[Glasur (Keramik)|Glasuren]], spreng den traditschonellen Produktrahmen un verhulp den Oort to överregional un later to internatschonal Bekanntheit. Ok wenn he in de Kommunistisch Partei intreeden weer, behull Picasso en unafhängig Instellen. Dat Bild ''Massaker in Korea'', dat 1951 entstunn, hett de Amerikaner argert, sien Porträt vun [[Josef Stalin|Stalin]] van 1953 de Kommunisten, denn in de [[Sowjetunion]] gull sien Malwies offiziell as dekadent. Picasso hett sück allerdings, wannehr man immer hüm drum beden hett, för den Freden insett. 1949 hett he en Plakat mit en Duuv för den Pariser Weltfreedenskongress schafft; de [[Freedensduuv|Duuv]] wurr in de Folge weltwiet en Symbol för den Freden. 1952 entstunnen twee groot Wandgemälde, ''De Krieg'' un ''De Freden'', för den „Fredenstempel“ in Vallauris.<ref>Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde'', S.&nbsp;232.</ref> [[Jacqueline Roque]], en Keramikverköpersche bi Madoura in Vallauris, weer Picasso sien nee Levensgefährtin af 1953, nahdem hüm Françoise Gilot verlaaten harr. Vun Roque hett he tallriek Porträts malt, as bispeelswies 1954 ''Bildnis Madame Z. (Jacqueline Roque)'' un 1956 ''Jacqueline in’t Atelier''. 1955 hett he de Villa „La Californie“ in [[Cannes]] köfft. Sien Henwennen to klassisch Interpretatschonen vun Meesterwarken hebbt Warken as ''Fruen vun Algier'' vun [[Eugène Delacroix]] 1955, [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]]’ ''[[Las Meninas]]'' 1957 oder [[Édouard Manet]] sien ''Fröhstück in’t Free’e'' 1961 wiest. All 1946 harr en Utstellung in’ Louvre sien Biller de vun klassisch Meester tegenöverstellt. In de „[[Dauweer-Periood]]“ vun de Sowjetunion gelung dat [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]] 1956, en groot Picasso-Utstellung in dat Moskauer [[Puschkin-Museum]] dörtosetten.<ref>Ziteert nah Joshua Rubenstein: Tangled Loyalties. The Life and Times of Ilya Ehrenburg. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1999, S. 297.</ref> [[Bild:Chateau Vauvenargues.JPG|miniatur|Chateau Vauvenargues]] ==== Koop vun Slott Vauvenargues ==== Picasso wurr tonehmend vun Touristen un Bewunnerer belästigt. In unmittelborer Nähe vun „La Californie“ wurrn Hoochhüüs baut, de hüm sowohl den Utblick up de Landschap sparren deen as ok frömd Lüüd den Inblick up sien Grundstück mögelk maken deen. He hett ahn Spood versöcht, den Kunstsammler [[Douglas Cooper]] dorto to bewegen, hüm de sien Slott ''Château de Castille'' dicht bi [[Avignon]] to överlaaten; Cooper hett hüm 1958 stattdessen dat Schloss [[Vauvenargues]] bi [[Aix-en-Provence]], mit Blick up [[Paul Cézanne]] sien leevste Motiv, dat Gebirge [[Montagne Sainte-Victoire]] empfahlen. Picasso hett dat denn köfft un dor en Studio inricht, he is aber ok immer weer nah „La Californie“ trüggkehrt.<ref>[http://www.centrepompidou.fr/education/ressources/ENS-Picasso-EN/ENS-Picasso-EN.html#Chronology Chronologie von Picasso des Centre Pompidou], centrepompidou.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso sien Stil reduzeer sück tonehmend up dat Linienbetonte, Skizzenhafte. Mit hooch Produktivität hett he sück nich blots mit de Maleree un Grafik as [[Lithografie]] un [[Linolsnitt]] utnannersett, sonnern af 1947 ok mit de [[Bildhaueree]] un [[Keramik]]. Sien Themen hatt he dorbi fakener varieert un ziteert. ==== Letzt Wahnoort Mougins ==== Picasso harr sück vun sien Fru Olga ut finanziellen Grünnen nie scheeden laten. Mehrere Johr nah hör Dood hett he 1961 Jacqueline Roque un truck mit hör nah [[Mougins]], nöördlich över de Hängen vun [[Cannes]]. Kinner hebbt de beid nich mehr kregen. Dat Slott Vauvenargues hett he as Lager för nich to tellen Biller bruukt. [[Bild:Shoshana at exhibition with Picasso.jpg|miniatur|Picasso bi de [[Soshana]]-Utstellung 1962 mit de Künstlerin, [[André Verdet]] un [[Édouard Pignon]] in dat Château Grimaldi, af 1966 ümnömmt in [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso d’Antibes]]]] 1963 wurr dat [[Museu Picasso]] in Barcelona apenmaakt, dat later en Grootdeel vun sien Nahlass kreeg. Den Grundstock bill de Schenkung vun 574 Warken vun Picasso sien Früend un Sekretär Sabartés. To’n Anlaat vun de rutbrocht Erinnerungen vun [[Françoise Gilot]], ''Leben mit Picasso'' in dat Johr 1964, keem dat to en Zerwürfnis mit sien ut dit Verhältnis stammen Kinner [[Claude Picasso|Claude]] un [[Paloma Picasso]]. 1971 funn en [[Retrospektive]] in Paris to’n Anlaat vun Picasso sien 90.Gebortsdag in’ [[Louvre]] statt, he weer de eerste Künstler, de disse Utteeknung all to Leevtieden kreeg. An’ 8. April 1973 is Picasso in sien Huus in Mougins an de Folgen vun en [[Myokardinfarkt|Hartinfarkt]] storven, de vun en [[Lungenödem]] utlööst wurrn weer, un wurr an’ 10. April in den Gorden vun sien Slott Vauvenargues bisett.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945265,00.html |wayback=20091115094337 |text=''Art: Pablo Picasso's Last Days and Final Journey'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, www.time.com, 23. April 1973, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso harr kien Testament achterlaten; sien Arven hebb de Arvschapsstüer mit Kunstwarken vun Picasso un anner Biller ut sien Sammlung, as bispeelswies Warken vun Matisse un de ''Yadwigha'' vun Rousseau betallt. De hebbt denn de Grundstock vun de Kollektschoon vun dat [[Musée Picasso]] in Paris bild. 2003 hebbt Verwandte dat Picasso widmet Museum in sien Gebortsstadt Málaga inweeht, dat [[Museo Picasso]], un hebbt dat Museum völ Utstellenstücke överlaaten. === Kinner vun Picassor === Paulo Picasso (* 4. Februar 1921; † 5. Juni 1975) weer dat eerste Kind vun Picasso ut sien Ehe mit [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]]. Paulo weer as Lüttkind ünner annern dat Modell för de Gemälde ''Paulo as Harlekin'' (1924) un ''Paulo up en Esel''. Maya Widmaier Picasso (* 5. September 1935) entstammt de Verbinnen mit [[Marie-Thérèse Walter]]. Hör Vader hett eenig Biller malt, de Maya to’n Thema harrn, dorünner ''Maya à la poupée'' (''Maya mit Pupp''), dat in’ Februar 2007 ut de Wahnung vun Picasso sien Enkeldochter [[Diana Widmaier Picasso]] roovt wurr.<ref>Spiegel Online, 1. März 2007, http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,469419,00.html, Ohne Spuren und Versicherung, afropen an' 9. Mai 2009</ref> Maya Widmaier Picasso leevt in Paris un gellt as Picasso-Expertin, de Picasso-Originale vun Fälschungen ünnerscheeden kann. Claude Picasso (* 15. Mai 1947) is dat eerste Kind ut de Verbinnen mit [[Françoise Gilot]]; he wurr twee Johr nah den Dood vun Picasso as Nahlatverwalter för de Familie insett.<ref>IngeborgRuthe/Carolin Meister, Berliner Zeitung online, http://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2000/1007/magazin/0002/index.html, Picassos Sohn|, afropen an' 9. Mai 2013 </ref> Ok Claude Picasso leevt in Paris. [[Paloma Picasso]] (* 19. April 1949) entstammt ebenfalls ut de Verbinnen mit Françoise Gilot. Se hett sück besünners dör Smuckdesigns, Modeaccessoires un Parfums en Naam maakt. == Wark == Nah dat [[On-Line Picasso Project]], 1997 vun Enrique Mallen ([[Sam Houston State University]]) inricht, wurrd de Gesamttall vun Picasso sien Warken up 50.000 schätzt, dorünner 1885 Gemälde, 7089 Teeknungen, 30.000 Drucke (Radeerungen, Lithographien etc.), 150 Skizzenböker, 1228 Skulpturen, 3222 Keramiken as ok Bildteppiche.<ref>Ziteert nah [[On-Line Picasso Project]], dat sück betreckt up Robinson 1999, S.&nbsp;10, un Habarta 2000, S.&nbsp;77</ref> === Maleree === '''Zitat:''' Beim Malen bedeutet „Suchen“ meiner Ansicht nach gar nichts. Auf das Finden kommt es an.Pablo Picasso, 1923<ref name="wort_und_bekenntnis_s9">Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957, Siet 9 (26. Mai 1923)</ref>}} ==== Wark ut de Jöögd (1889–1897) ==== Dat eerste, um 1889 entstahn Bild vun Picasso is ''De Picador''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/261.jpg ''Der Picador''], 1889, Ööl up Lienwand, Sammlung Claude Picasso, Paris</ref>, dat all in Ööl malt is. Stierkampszenen, Duven un de Dorstellen vun en Herkulesstatue weern de Themen vun sien eerste Teeknungen. Sien Öölbillerut de Tiet entstunnen in de Malwies vun de oltmeesterlich [[Genre]]maleree nah dat Vörbild vun sien Vaders. As Elfjohrig kreeg he Ünnerricht in de Traditschoon vun de [[Akademisch Kunst|Akademisch Maleree]] ünner de sien Anleiden. Nah Gipsafdrücke hett he Teeknungen as ''Etude pour un torse'' maakt.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3939.php ''Etude pour un torse''], 1894, 52,4&nbsp;×&nbsp;36,7&nbsp;cm, Kohle und Conté-crayon-Stift, Museo Picasso, Barcelona</ref> In de üm 1895 entstahn Biller weern de spaansch Maler vun dat 17. Johrhunnert sien Vörbild. To disse Tiet weer he Schöler vun de Teekenklass vun der „La Llotja“ in Barcelona.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;10&nbsp;ff</ref> Eenig vun sien Biller wiesen Anklänge un Studien nah de Warken vun [[Francisco de Zurbarán]] un de fröhen [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]] up, as etwa dat ''Porträt Philippe IV.''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3725.php ''Porträt Philippe IV.''], 1897, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> nah Velázquez. Af 1897 studeer Picasso füör en körten Tiet an de königliche [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie von San Fernando]] in Madrid. En ut disse Tiet stammen Teeknung wiest den ''Matador Luis Miguel Dominguin''.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-12.php ''Matador Luis Miguel Dominguin''], 1897, Teeknung, Museo Picasso, Barcelona</ref> 1896 weer sien Gemälde ''De Eerstkommunion''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDCF ''Die Erstkommunion''], 1896, 166&nbsp;×&nbsp;118&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> in de Utstellung för Kunst un Kunstgewarf in Barcelona utstellt un wurr in en bedüden Zeitung lobend bespraken.<ref name="Warncke54">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, Sieden 54–55</ref> 1897 hett he de groot Kompositschoon ''Wetenschap un Nächstenleev'' malt.<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDGY ''Wissenschaft und Nächstenliebe''], 1897, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> Se entsprook de dormals anseggt Speeloord vun de [[Historienmaleree]] un kreeg in de Allgemeen Kunstutstellung in Madrid en offiziell ehrenvull Erwähnung. Later kreeg dat in sien Gebortsstadt Málaga en Goldmedaille.<ref name="Warncke54" /> ==== Johren vun de Orienteren (1898–1901) ==== As Picasso 1897, in dat Öller vun 16 Johren, de Königliche Akademie verlaten harr, fung sien sülvstännig Künstlerkarriere an. De Johren tüschen 1898 un 1901 stellen de Tiet vun de Orienteren dor: dat konsequente Överprüfen vun de kreativ Prinzipien vun meest all dormals progressiv un avantgardistisch Richten.<ref name="Warncke81">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;81</ref> He hett sien rein akademisch Utbillen in en för hüm beteken Wies överwunnen, so as he lehrt harr, Nees uptonehmen: as Anegnung dör Nahmaken.<ref name="Warncke59">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;59</ref> He wurr vun de Warken vun de katalaansch Maler vun de [[Modernisme]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], beinfloot<ref>Ingo F. Walther: [http://books.google.de/books?id=rSaSpe-Bx4AC&printsec=frontcover&dq=Pablo+Picasso,+1881-1973:+genius+of+the+century+walther&source=bl&ots=KshiflL5GM&sig=bWYZoRP8Ke8aBcu3CecH6kNOxe4&hl=de&ei=utu_Tf38N8-LswaLws20Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Pablo Picasso 1881–1973: Genius of the Century''], Taschen 2000, S. 10, afropen an' 9. Mai 2011</ref> un kreg wiedere Anregungen – um blots eenige to nömmen – ut den Beriek vun den [[Symbolismus (Billend Kunst)|Symbolismus]], de engelsch [[Präraffaeliten]], de [[Wiener Moderne]], katalaansch Wandmalereen vun dat 14. Johrhunnert, ut de Warken vun [[El Greco]]<ref name="Warncke70">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;70</ref>, [[Henri de Toulouse-Lautrec]] un [[Théophile-Alexandre Steinlen|Théophile Steinlen]], den Illustrator in’ Stil vun den [[Jugendstil|Art Nouveau]].<ref>Gohr: ''Picasso'', S. 14</ref> Picasso hett all versöcht sien Vörbiller umtoformen.<ref name="Warncke72" /> 1900 funn Picasso sien Utnannersetten mit Toulouse-Lautrec in dat Bild ''Le Moulin de la Galette''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg |wayback=20140712054129 |text=''Le Moulin de la Galette'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1900, 88,2&nbsp;×&nbsp;115&nbsp;cm, Öl auf Leinwand, Solomon R. Guggenheim Museum, New York</ref> ehrn Hööchpunkt.<ref name="Warncke72">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;72–73</ref> Sien eerst Eenzelutstellung in’ „''Els Quatre Gats''“ in dat sülvig Johr broch hüm aber negativ Kritiken.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;14</ref> ==== Blau Periood (1901–1904) ==== De Begreep ''Blau Periood'' in dat Wark vun Picasso stellt de vörherrschende [[Monochrome Maleree|monochrome]] Farvigkeit in den Vördergrund. De Grundlagen vun de Blau Periood wurrn in Paris entwickelt.<ref name="Warncke81" /> Dat Bild ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg |wayback=20140712041720 |text=''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1901, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris</ref> is dat eerste Bild ut disse Schaffensphase. Dat sull dat Enn’ vun en Früendschap un den Anfang vun wat Nees dorstellen. In de Folg entstunnen Warken as ''Dat Blau Zimmer''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg |wayback=20140712053109 |text=''Das blaue Zimmer'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 50,8&nbsp;×&nbsp;62&nbsp;cm, Herbst 1901, Ööl up Lienwand, Philipps Collection, Washington</ref> un dat berühmte ''Sülvstbildnis''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg |wayback=20140712044822 |text=''Selbstbildnis'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 80&nbsp;×&nbsp;60&nbsp;cm, Enn' 1901, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1901. Nah de Umsiedlung nah Barcelona in dat Johr 1902 weern swoormodig Figurenbiller de Hööftthemen. Butensieder vun de Sellschopp, as Bettler, Obdacklose, aber ok eensam Minschen as ok Moder un Kind wurrn dorstellt. Mit Hülp vun disse Themen hett he sowohl sien Eensamkeit in de frömd Stadt as ok den Dood vun sien Früend verarbeit. De Themenwahl vun Picasso is mit de vun de Warken vun Nonell to verglieken. Gifft Nonell aber en Wirklichkeitsutsnitt to erkennen un lett den Rücksluss up gröttere Tosommenhänge to, so verwirklicht Picasso dat Schicksal as wat eenzelnes, in de Isolatschoon.<ref name="Warncke89">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;89</ref> 1902 entstunn ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', da Bildnis vun en melancholisch jung Fru. De överlang Dorstellen vun de Personen as bispeelslwies bi de ''Büglerin'' (1904) is up de Utnannersetten mit [[El Greco]] torüchtoführen: „Daß meine Figuren in der Blauen Periode sich alle in die Länge strecken, liegt wahrscheinlich an seinem Einfluß.“<ref>Wiegand: ''Picasso''. S.&nbsp;48</ref> Up de anner Siet slutt sück dat Thema vun de Büglerin nahtlos an de Dorstellungen vun [[Honoré Daumier|Daumier]] un grootoordig Studien vun Degas an.<ref name="Warncke86">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;86</ref> As Hööftwark vun de Blau Periood gellt ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') van’ Mai 1903, in dat de afbild Mann de Gesichtstüüg vun den Früend [[Carlos Casagemas]] drocht. ==== Rosa Periood (1904–1906) ==== De Kunstgeschichte trennt de Johren 1901–1906 in dat Schaffen vun Picasso in twee Perioden, de Blau un de Rosa Periood. För de Lüüd ut sien Tiet dorgegen hebbt de Johren aber een Eenheit bild.<ref name="Warncke111">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 111-112</ref> De vörherrschen Gebruuk vun de Farv Rosa weer för de up kien Fall en Aftrennen vun dat Vörhergahn, un se hebbt dörgahnd vun de Blau Periood snackt. Ok de Künstler hett dat in de Rückschau so sehn.<ref>Françoise Gilot: ''Leben mit Picasso'', 1987, S. 77</ref> Mit de Biller vun de Blau un Rosa Periood hett sück Picasso thematisch düütlich vun de to de Tiet fiert offiziellen Kunst afsett.<ref>Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 127-129</ref> Af 1904 hett Picasso so nah un nah dat vörherrschen Blau dör rosa- un orangefarven Töne ersett. De Motive vun de Rosa Periood stammen faken ut de Welt vun de Schauspeler un Artisten, de dormals as Symbole för dat Künstlerdom verstahn wurrn. So wurrd de Rosa Periood ok as ''Harlekin-Periood'' betekent.<ref name="Warncke111" /><ref>Wiegand: ''Picasso'', S. 44-45</ref> Up de anner Siet trett de Figur vun den Harlekin in beid Perioden up, un Picasso harr sück sülvst as Harlekin malt. Bedingt dör de Leev vun Picasso to [[Fernande Olivier]], dat [[Modell (Kunst)|Modell]] för Bildhauer un Maler, de he 1904 in Paris drapen hett un de to dat Thema vun völ vun sien Biller weern sull, un tosätzlich dör sien eersten finanziellen Spood, sücht dat Wark nu optimistischer ut. As Hööftwark vun de Rosa Periood gellt dat Gemälde ''Die Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]'') ut dat Johr 1905. ==== Les Demoiselles d’Avignon un période nègre (1907–1908) ==== [[Bild:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|miniatur|hochkant=0.50|Afrikansch [[Fang (Volk)|Fang]]- Mask.]] Dat Bild ''Les Demoiselles d’Avignon'' van 1907 gellt hüüd unbestreden as Hööchpunkt in Picasso sien Storm-un-Drang-Periood.<ref name="Herding5">[[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 5.</ref> As dat Werk 1939 sien Weg in de Apenlichkeit funn, wurr dat to dat Slötelbild vun de [[Klassische Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] slechthen.<ref name="Herding5" /> Anreegt sünd de ''Demoiselles'' vun de Biller vun [[Paul Cézanne]] un den Arbeiten vun de [[Fauvismus|Fauves]], etwa ''[[Fauvismus#Hööchpunkt 1906|Le bonheur de vivre]]'' ''(Levensfreud'', 1905/06)'' vun [[Henri Matisse]]. Utgangspunkt för Picasso weer sien Utnannersetten mit de europääsch Kunstöverlefern un den Rückgreep up prähistorsch Kunst, de sück in sien in’ Sömmer 1906 anfangen Befaten mit de iberisch Kunst wiest. Siet den Winter 1905/06 entstunnen Formstudien, de disse Utnannersetten wedderspegeln. Mit dat afsluten Wark vun de ''Demoiselles'' fung de so nömmt ''période nègre'' vun Picasso an. In disse Phase harr Picasso Anregungen ut de afrikaansch un, in minn Utmaat, ozeaansch Kunst free kombineert<ref name="Herding38">Klaus Herding: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 38</ref> (siehe hierzu [[Primitivismus]]). Picasso sülvst hett immer blots vun ''art nègre'' snackt, wiel he de ozeaansch Vörbiller „afrikaniseert“ harr.<ref>Jean-Louis Paudrat: ''Aus Afrika'', in Kat. ''Primitivismus'', S.147-151</ref><ref>Patricia Leighten: ''The White Peril and L’Art Nègre: Picasso, Primitivism, and Anticolonialims'', 1989, S. 86</ref> En Wark ut de ''période nègre'' is dat Bild ''Akt mit Kleedaschstück'' ut den Sömmer/Harvst 1907. ==== Kubismus (1908–1916) ==== ''Hööftartikel: [[Kubismus]]'' Zitat: Der Kubismus ist weder ein Samenkorn noch ein Fötus, sondern eine Kunst, der es vor allem um die Form geht, und wenn eine Form einmal geschaffen ist, dann ist sie da und lebt ihr eigenes Leben weiter|Pablo Picasso.<ref>Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an' Main 1957, Siet&nbsp;14&nbsp;f. (26.&nbsp;Mai 1923).</ref> [[Bild:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|miniatur|hochkant|Paul Cézanne: ''Mont Sainte-Victoire'', 1904, Museum of Art, Philadelphia]] Zentraal Utgangspunkt för Picasso weer de malerisch Kunstform vun Paul Cézanne ut de sien letzt Levensjohren. Picasso harr de sien Wark studeert un hett sück later tegenöver den Fotografen [[Brassaï]] ütert: „Cézanne! Er war unser aller Vater!“<ref>Bernhard Grom, Menschen- und Weltbilder moderner Malerei: Beckmann, Nolde, Rouault, Hrdlicka, Picasso, Chagall, Kandinsky, Mondrian, Newman, Ernst, Dalí, Tobey, Beuys, Bacon, Cézanne, Verlag BoD – Books on Demand, ISBN 978-3-8330-1125-2, 2003, S. 173.</ref><ref>Der Spiegell, ID 13529021, Picassos Apokalypse im Bordell, Jürgen Hohmeyer, 1988, Nr. 8</ref> Bevortoogt Motive weern [[Stillleven]], insbesünnere sünd Musikinstrumente, Landschapen un Personen dorstellt. De kubistisch Periood vun Picasso lett sük in twee Phasen indelen: in den analytischen un synthetischen [[Kubismus]]. '''Analytisch Kubismus''' (1908–1912). Picasso sien Methode – dat „Apenmaaken“ vun de sloten Form vun de dorstellt Körper togunsten vun en Formenrhythmus – maakt dat mögelk, de Körperlichkeit vun de Dinge un hör Laag in den Ruum dortostellen, anstatt se dör [[Trompe-l’œil|illusionistisch]] Middel vörtotäuschen.<ref name="Kahnweiler49">Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Sieden 49–52</ref> De Luchtführung speelt en ünnerordnet Rull. In de Biller wurr nich fastleggt, vun welker Siet dat Lucht kummt.<ref>Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Siet 25</ref> De dordör hervörtreden ünnerscheedlich Ansichten vun de Objekte bewarken dat Erschienen vun simultaner [[Perspektive]], as wenn se vun all Sieden to glieker Tiet ankeken wurrn könnt. Up disse Wies entsteiht de Wirkung vun en „kristallinen“ Struktur. En Bispeel is dat 1910 malt ''Porträt Ambroise Vollard''. '''Synthetisch Kubismus''' (1912–1916). De synthetische Kubismus baut up de vun Picasso un Braque praktizeert [[Collage]]technik, den [[papier collé]] up. To de ''papier collés'' wurrn se dör hör tovör entstahn dreedimensionalen Konstruktschonen, den Papeerplastiken anreegt, de se ut [[Papeer]] un Karton, Picasso later ut Blick, maakt hemm.<ref name="Rubin9">William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus'', 1990, S.&nbsp;9–11</ref> Se billen de Grundlaag vun all nahfolgen [[Collage]]-Techniken bit hen to dat [[Objet trouvé|Ready-made]]. In de Biller sünd nu Papeer, Zeitung, Tapeet, imiteert Holtmaserung, Saagspääne, Sand un ähnlich Materialien updüükt. De Grenzen tüschen de malt un real Gegenstand bit hen to dat Objekt gaht innanner över. Up disse Wies gungenBraque un Picasso up en Synthese in, worut sück de Naam vun disse Schaffensperiood ergeeb. De in disse Wies bearbeit Biller kriegen en dinghaften, materiellen Charakter, de en nee Realität vun dat Bild schafft.<ref name="Ganteführer16">Anne Ganteführer-Trier: ''Kubismus'', 2007 S.&nbsp;16–18</ref> Mit den synthetischen Kubismus hebbt Picasso un Braque nich blots en nee Kunstricht schafft, sonnern todem as nee Gestaltensmögelkeit de Collage opdeckt. Picasso sien eerst Wark vun disse Oord weer de in dat Johr 1912 entstahn Arbeit ''Stillleven mit Rohrstohl'' (''Nature morte à la chaise cannée''),<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.musee-picasso.fr/pages/page_id18547_u1l2.htm |wayback=20050305050539 |text=''Stillleben mit Rohrstuhl'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1912, 29&nbsp;×&nbsp;37&nbsp;cm, Collage, Musée Picasso, Paris</ref> de de eerste Collage dorstellt. En anner Arbeit ut disse Phase is ''Vigelien un Wienglas up en Disch''. ==== Stilistisch Nebennanner (1916–1924) ==== Wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] entstunn in Europa en Sehnsucht nah „Reinheit un Ordnung“. Dat keem to en Rückbesinnen up de klassische Traditschoon un en faken krass vördragen Aflehnen vun all Modernismen. Frankriek verstunn sück in direkt Nahfolge vun de vörbildlich Antike as Hort vun de Humanität un Gegner vun de „barbarischen Düütschen“.<ref name="Warncke250">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 250-251</ref> De Rückbesinnen geev dat ok in anner romaansch Länner: so in Barcelona in’ [[Noucentisme]], den Picasso 1917 bi sien Spanienreis kennenlehrt hett. In Frankriek hebbt sück twee entgegengesett künstlerisch Lager herutbild. Dat ene, mit den Hööftvertreder [[Fernand Léger]], hett versöcht, de formalen Errungenschapen vun den Kubismus mit den Formen vun de Klassik zu verbinnen, um de Kunst politisch Telen deenstbor to maken. Dat anner, mit Picasso as Hööftvertreder, folg de unmittelbor Utnannersetten mit de klassisch Werten. De Wedderbeleven vun den [[Klassizismus]] in Picasso sien Wark weer de Folg.<ref name="Warncke250" /> So wiesen de Arbeiten vun Picasso all af 1914/15 Figurendorstellen, de ganz nah de Traditschoon vun de Klassik un de europääsch Klassizismen vun de formbestimmen Lien utgahn, as etwa dat ''Bildnis Olga in en Sessel''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG ''Olga in einem Sessel''], Ende 1917, 130&nbsp;×&nbsp;88,8&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1917.<ref name="Gohr83">Gohr: ''Picasso'', S. 83</ref> Neben de klassizistisch Akten, Porträts un szenisch Dorstellen entstunnen aber to glieker Tiet Warken vun den synthetischen Kubismus, as etwa ''Stillleven vör en Fenster in Saint-Raphaël''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/2314.jpg ''Stillleben vor einem Fenster in Saint-Raphaël''], Sommer 1919, 35,5&nbsp;×&nbsp;24,8&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Sammlung Heinz Berggruen, Genf</ref> ut den Sömmer 1919 oder ''[[Dree Musikanten]]'' ut den Sömmer 1921. De Johren 1916 bit 1924 billen up disse Wies schienbor en Tiet vun de Koexistenz vun Gegensatzen.<ref name="Warncke245">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 245</ref> So hett sück de Kunsthistoriker [[Julius Meier-Graefe]] lustig maakt: „Morgens macht er Kuben, nachmittags voluminöse Frauen.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;85&nbsp;ff. In: Julius Meier-Graefe ''Entwicklungsgeschichte der modernen Kunst'', Bd.&nbsp;2, München 1966, S.&nbsp;676</ref> De Kompositschoon ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921 wiest dree mächtig wirken Fruen, kleedt as [[antike]] Göddinnen, de sück melancholisch ankieken. En anner antik Thema bild da Gemälde ''De Panfleut''<ref group="Bild">[http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg ''Die Panflöte''], 1923, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1924 af. ==== Utnannersetten mit den Surrealismus (1925–1936) ==== Van 1925 bit 1936 hett sück Picasso weer intensiv de plastisch Gestalten towendt. All twee- un dreedimensionale Utdrucksformen wurr in en jüst „exploderen“ Fülle gegensiedig Entspreken neben- un nahnanner sett.<ref name="Warncke308">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;308</ref> För sien Jonglieren mit de Form kreeg Picasso in de Johren dör en nee künstlerisch Bewegen Rückhollen, de sück ut de Strööms vun den [[Dadaismus]] rutbild harr: den [[Surrealismus]]. För de Surrealisten weer Picasso en Symbolfigur vun de Moderne. Aber man kann Picasso in engeren Sinn nich den Surrealismus toreken. Picasso hett sück 1925 an de eerst Utstellung vun surrealistisch Maler in de Pariser [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]] bedeligt. Sien Arbeiten weern dor neben Warken vun [[Hans Arp]], [[Giorgio de Chirico]], [[Max Ernst]], [[Man Ray]] un [[Joan Miró]] to sehn. Torüchkiekend hett he sück denn in de 1950er Johren ütert, vör 1933 free vun surrealistisch Infloten arbeit to hemm.<ref name="Warncke327" /> Disse Utsaag vun Picasso steiht aber tegenöver, dat he de Arbeiten vun [[Giorgio de Chirico]] bit to [[Joan Miró]] nau wohrnommen un as Vörbild bruukt harr. Besünners völ Anregungen geev hüm de surrealistisch Plastik, vör allen Warken vun [[Alberto Giacometti]]. Allerdings staht disse Övernahmen nie alleen, sonnern wurrn vun Picasso för sien Zwecke funktschonaliseert un mit Anlehen ut kumplett anners oord Kunstrichten kombineert.<ref name="Warncke330">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;330-331</ref> Picasso hett seggt: „Manche nennen die Arbeiten, die ich in einer bestimmten Periode geschaffen habe, surrealistisch. Ich bin kein Surrealist. Ich bin nie von der Wahrheit abgewichen: Ich bin immer in der Wirklichkeit geblieben.“<ref>''Einblicke. Das 20. Jahrhundert in der Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen''. Hatje Cantz Verlag, Düsseldörp 2000, S.&nbsp;638. ISBN 3-7757-0853-7)</ref> As surrealistisch inspireert Warken gellen bispeelswies ''Slapen Fru in’ Armsessel'', 1927, de ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'' un ''De Krüzigung''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDC4 ''Die Kreuzigung''], Februar 1930, 51,5&nbsp;×&nbsp;66,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1930. ==== Guernica (1937) ==== [[Bild:Mural del Gernika.jpg|miniatur|Nachbildung von ''Guernica'' in Form von Kacheln als Wandbild in Originalgröße in der Stadt Gernika]] Dat eerste Wark, dat Picasso to dat Thema [[Spaansch Börgerkrieg]] maakt hett, weer ''Drööm un Löög vun Franco'', en Folg vun 18 [[Aquatinta]]-[[Radeeren]], de Picasso an’ 8. Januar 1937 anfungen harr. Nah dat Bombarderen vun [[Gernika]] in’ April 1937 entstunn ünner dissen Indruck dat grootformatige, rund dree-eenhalv Meter hooch un meest acht Meter breet Wandbild ''Guernica'', da tosommen mit [[Paul Éluard]] sien Gedicht ''De Sieg vun Guernica'' in’ Juni in de Pariser Weltutstellung in’ spaanschen Pavillon utstellt weer.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;103&nbsp;ff</ref> Nah anfänglich Kritik, de sück besünners an sien mangeln politisch Eendüüdigkeit fastmaken dee, wurr dat in de Rezeptschoon to dat beropenst Antikriegsbild vun dat 20. Johrhunnert verklort – in wieden Afstand folgen de Biller vun [[George Grosz]] un [[Otto Dix]] över den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]].<ref>Ulrich Baron, welt.de, http://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article823783/Die_Geschichte_von_Picassos_Guernica.html?nr=6&pbpnr=0, Die Geschichte von Picassos „Guernica“, van' 22. April 2007, afropen an' 9. Mai 2013</ref> Eenig Slötelfiguren ut dat Gemälde, as de ''Weinende Fru'' un dat ''Starven Peerd'', finnen sück in sien lateren Warken weer. ==== Laatwark nah 1945 ==== Zitat: Warum, glauben Sie, datiere ich alles, was ich mache? Weil es nicht genügt, die Arbeiten eines Künstlers zu kennen, man muss auch wissen, wann, warum, wie und unter welchen Bedingungen er sie schuf […] es ist mir wichtig, der Nachwelt eine möglichst vollständige Dokumentation zu hinterlassen […] Nun wissen Sie, warum ich alles, was ich mache, datiere. Pablo Picasso, 1943.<ref>Brassai: ''Gespräche mit Picasso.'' Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 1966 (frz. Orig.: ''Conversations avec Picasso''. Gallimard, Paris 1964), S.&nbsp;79f.</ref> Nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] hett Picassos sien Stil noch mal ännert, indem he de Kunst vun de olt Meester ne interpreteren un den Wettstriet mit de söcht hett. Bispelen sünd ''Bildnis vun en Maler'' nah [[El Greco]], 1950, de af 1954 entstahn 15 Versionen nah [[Eugène Delacroix|Delacroix]] sien ''Fruen vun Algier'' as ok 1957 ''Las Meninas'' nah [[Diego Velázquez (Maler)|Velazquez]]. In ''Las Meninas'' hett Picasso de Dogge vun den spaanschen König dör sien [[Dackel|Dachshund]] [[Lump (Dachshund)|Lump]] ersett. De Nahmaakt Biller teken sück dör formalen Witz un inhaltlich Ironie ut. De „Zitatkunst“ nehm he dormit all vörweg, se sull eerst in de 1960er Johren wiet verbreedt wurrn.<ref>Siegfried Gohr: ''Picasso'' S.132–148.</ref> De vun [[Jean Crotti]] utfunnen spezielle Form vun de [[Glasmaleree]], „Gemmail“ (Plural „Gemmaux“), bruukt Picasso bispeelswies in sien Wark ''Ma jolie guitar'' ut dat Johr 1955. In disse Technik hett he af 1954 etwa 60 Warken schafft, in de he fröhere Themen wedderhalen dee.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160708102455/http://www.jungi.com/cgi/getimg.cgi?0880&/allbild.htm |titel=Galerie Jungi: SOLD |datum=2016-07-08 |archiv-datum=2016-06-08 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}} </ref><ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20120823075407/http://www.gemmail.com/?page_id=1197 |titel=Picasso and the Gemmail « Le Gemmail |datum=2012-08-23 |archiv-datum=2012-08-23 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}} </ref> Sülvstporträts vun Picasso sünd selten: „Mit mien Gesicht hebb ik mi wirklich nich faken befaat.“ Stattdessen wiest sück Picasso in verslötelt Sülvstbildnisse, verstaken in Harlekinen, Jünglingen un un olt Lüüd as ok in de Porträts vun [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] und [[Honoré de Balzac|Balzac]] (1952).<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;139.</ref> Gegen Enn’ vun sien Schaffen entstunnen aber doch en Reeg vun Sülvstbildnisse. In’ April 1972 hett Picasso ''De junge Maler'' schafft. Mit wenig schlicht Streken, de in’ Gegensatz to de expressiv, [[pastos]] malt Warken vun de vergangen Johren staht, malt he sück mit en bretkrempigen Hoot, den Pinsel locker in de Hand hollend, villicht en Versöök, nich wiet vör sien Dood, weer de lütt Pablo Ruiz to ween.<ref>Gohr: Picasso. S.&nbsp;153&nbsp;f.</ref> In’ Juni folg en anner Sülvstporträt, dat hüm as ollen Mann wiest un up dat he den Ankieker mit wiet upreten Oogen anstarrt. Mit dat Bild ''De Ümarmen'', dat an’ 1. Juni 1972 entstunn, gung Pivasso sien malerisch Wark to Enn’; bit to sien Dood an’ 8. April 1973 hett he blots noch tekent – dat weern nich weniger as tweehunnert Biller. Twee Farven domineren de Leevstenszene: Blau un Rosa. Picasso grippt hier noch eenmal up de Grundlagen vun sien Kunst torüch: up de Doodsbiller, den Leevstenruusch, de melancholisch blau Periood un de spelerische Rosa Periood. In sien letzt Bild rast en blau Well up en Paar to, dat meest nich to erkennen is; dat is blots ut den Titel aftoleiten. En ekstatisch Knäuel ut Körper- un Geslechtsdelen beherrscht dat Bild.<ref>nach Niklas Maak, FAZ.NET 26. Januar 2007, http://www.faz.net/s/RubEBED639C476B407798B1CE808F1F6632/Doc~EC38F280A1AA4479D8EBE2FD15F34C0FD~ATpl~Ecommon~Scontent.html, Die Geheimnisse des späten Picasso, afropen an’ 9. Mai 2013|zugriff=14.&nbsp;November 2008}}</ref> === Bildhaueree === As nich utbildt Bildhauer hett Picasso tüschen de Johren 1909 un 1930 [[Skulptur]]en schafft, de en groten Infloot up de [[Bildhaueree]] vun dat 20. Johrhunnert hemm sullen. Dreedimensional Arbeiten hebbt sien ganz Wark begleit un hebbt hüm as Experimenteerfeld för sien malerisch Schaffen deent. Sien [[Innovation]]en hett he nich wieder verfolgt, se hebbt aber Bildhauer ut sien Tiet as Anregung deent, as bispeelswies den [[Futurismus|Futuristen]], den [[Dadaismus|Dadaisten]] un den [[Konstruktivismus (Kunst)|Konstruktivisten]].<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Gabriele Kopp-Schmidt |url=https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |titel=Picasso und die Folgen: der Maler als »Bildhauer« |hrsg=Deubner Verlag für Kunst, Theorie und Praxis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230411170925/https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |format=PDF; 562 kB |sprache=de}}</ref> [[Bild:2004-09-07 1800x2400 chicago picasso.jpg|duum|Picasso-Skulptur ahn Titel in Chicago ut dat Johr 1967.]] De fröheste Skulptur vun Picasso is de lütt Bronze ''Sitten Fru'' van 1902, de he modelleert hett, as he goot 20 Johr olt weer. Sien eerst bedüdend Skulptur weer de meest levensgroot ''Fruenkopp (Fernande)'' ut den Sömmer 1909, de in’ Tosommenhang mit Biller vun Fernande entstunn, de nah de Utnannersetten mit dat Laatwark vun Cézanne all en nee, nichtperpektivischen Bildupbau, en minneseert Farvplaat un Formzerlegung upwiesen. Bit 1912, as de eerste [[Collage]], ''Stillleven mit Rohrstohlgeflecht'' schafft wurr, entstunnen kien wiedere Plastiken. In dat sülvig Johr hett he de Montage ''Gitarr'', en „Konstruktschoon“ ut tosommenliemt, mit Schnoren versehn Kartonstücken fardig stellt. Ut dat Johr 1914 stammt de 6-er Reeg vun de ''Absinthglöös'', bestahnd ut kubistisch formt Glas ut Bronze, den en echte [[Absinth]]leepel un en unecht Stück Sucker tofüügt wurr un de en ünnerscheedlich Bemalen upwiesen – en unkonventschonelle Behanneln vun den Warkstoff [[Bronze]]. Dat hannelt sück hier um en [[Assemblage]]. De echte Lepel erinnert an en [[Objet trouvé|Ready-made]] vun [[Marcel Duchamp]].<ref name=":0" /> Af 1923 hett Picasso mit sien Früend, den Bildhauer [[Julio González (Bildhauer)|Julio González]], tosommenarbeit, de hüm mit de verscheden Mögelkeiten vun de bildhauerisch Gestalten wieder vertroot maakt hett. In de Johren 1928 un 1929 entstunnen de Iesen- un Drahtskulpturen, vun de en vun sien Slötelwarken de ''Drahtkonstruktschoon'' (''Denkmal för Guillaume Apollinaire'') is; se wurr in Paris Enn’ 1928 fardigstellt. In sien Warkphase to Anfang vun de 1930er Johren hett Picasso Skulpturen in realistisch Utformen schafft as den ''Fruenkopp'' (''Marie Thérèse''), 1931, de up de Liason mit sien nee Partnerin [[Marie-Thérèse Walter]] verwiest. To wiedere plastisch Warken hörrn bispeelswies de Assemblage ''De Stierschädel'' van 1942, ''Mann mit Lamm'', 1942/43, as ok de monumentale Plastik ahn Titel ut dat Johr 1967 in [[Chicago]] up den Daley Plaza; de Börger beteken de as ''Chicago Picasso'', un se wurrd af un to mit en Vagel oder Fruenkopp vergleken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |titel=Chicago Picasso Sculpture |werk=North American Insects & Spiders |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416101649/https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> === Druckgrafik === In de Johren van 1930 bit 1937 hett Picasso en Reeg vun hunnert Grafiken schafft, de nah den Verlegger un Kunsthändler Vollard de ''Suite Vollard'' nömmt wurr; de harr de bi den Künstler in Updrag geven. Picasso varieert dorin Themen as Künstler un Modell un dat Minotaurus-Motiv. Dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster|Graphikmuseum Pablo Picasso Mönster]] hett 2001 de kumplette Grafikfolg erwurben.<ref>Graphik Museum Pablo Picasso, [http://www.kunstmuseum-picasso-muenster.de/museum/sammlungen/pablo-picasso-die-suite-vollard/, Die Suite Vollard] afropen an’ 9. Mai 2013</ref> En zentraal Thema wurr de [[Stierkamp]], den Picasso 1935 in en Folg vun [[Radeerung]]en dorstellt hett. Motive vun den Stier un den Stierkamp as traditschonell spaansch Thema trecken sück dör Picasso sien Gesamtwark. De ''Minotauromachie'' verknütt den antiken Minotauros-Mythos mit modern Stierkampszenen, de bispeelswies in de 1937 entstahn Raderungsfolge ''Drööm un Löög vun Franco'' un sien Monumentalgemälde ''Guernica'' antodrapen sünd. De ''Minotauromachie'' is en Zitat vun sien Landsmann [[Francisco de Goya]], de sien Raderungsfolg ''[[Tauromaquia#De ''Tauromaquia'' bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' um 1815 fardigstellt hett. De 1957 entstahn Folg ''La Tauromaquia'' in 26 Aquatinta-Raderungen entstunn as Illustratschoon to dat eerst Lehrbook vun de Stierkampkunst, ''La Tauromaquia, o arte de torear'', en Book ut dat Johr 1796, de sien Schriever en vun de bekannst Stierkämper ut sien Tiet weer, de Torero José Delgado y Galvez, nömmt Pepe Illo.<ref>Hamborger Kunsthall, Utsstellung 2005, {{Webarchiv|url=http://www.hamburger-kunsthalle.de/archiv/seiten/picasso.html |wayback=20131007085523 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Pablo Picasso. La Tauromaquia oder die Kunst des Stierkampfs, afropen an’ 11. November 2005</ref> Af November 1945 hett he sück, nah eerste Lithografien vun de Johren 1919 bit 1930, in de Warkstäe vun [[Fernand Mourlot]] in Paris nochmals de Technik vun de [[Lithografie]] towendt; so entstunnen bispeelswies ''Tête de femme'', ''Les deux femmes nues'' un ''Le Taureau''.<ref>{{Internetquelle |url=http://frjb.free.fr/fmchrono.html |titel=Fernand Mourlot : chronologie |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://frjb.free.fr/fmchrono.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=fr}}</ref> 1968 entstunnen twee groot Radeerfolgen: ''Maler un Modell'' as ok ''De Liggen'', de nochmals de zentraal Themen vun sien Wark upnehmen: Zirkus, Stierkamp un erotische Motive. [[Bild:1981 picasso nonumber pogasheno ng.jpg|miniatur|Russisch Breefmark van 1981, de Picasso un sien Fredenduuv ut dat Johr 1949 dorstellt]] ''' Gebruuksgrafik''' Picasso weer dorneben ok in de [[Gebruuksgrafik]] tätig – Herstellen vun Presseteeknungen, Plakaten un Bookillustratschonen as ok mit Entwürfen för Klennerbiller, Koorten un Notenheften. De gebruuksgrafisch Arbeiten hebbt tonächst noch för dat Utkommen vun den jungen Künstler mit sörgt, later sünd se as Gefälligkeiten för befrüend Schrievers, Komponisten, Verleger un Galeristen entstahn.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20101229191418/http://www.gs.ethz.ch/ausstellung/archiv/Picasso.html |titel=Graphische Sammlung der ETH Zürich - Picassos Gebrauchsgraphik. Die Sammlung Margadant |datum=2010-12-29 |archiv-datum=2010-12-29 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> In Vallauris hett he sück 1948 neben de Keramik ok mit de Technik vun den [[Linolsnitt]] befaat, den he tosommen mit den Drucker Hidalgo Arnera utführt hett. Plakate för Stierkämpe un Keramikutstellungen vun de Gemeend weern sien eerst Warken. Sien bekanntst Plakat is de ''[[Freedensduuv|Fredensduuv]]'' för den Pariser Weltfredenskongress in dat Johr 1949. För de ''Fredensduuv'', de to en weltwiet bekannt Symbol wurr, hett Picasso etwa hunnert Teeknungen maakt; hör Gestaltung foot up [[Impressionismus|impressionistischen]] Stilmiddel. In’ April 1949 wurr de Fredensduuv eerstmals up den Pariser Kongress, den „Congrès mondial des partisans de la paix“ utstellt. Wiedere Duven hett he denn för de Kongresse in [[Warschau]] un [[Wien (Stadt)|Wien]] maakt.<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;127&nbsp;ff.</ref> ''' Bookillustratschonen''' Picasso hett Warken ut de greeksch Antike bit to Literatur ut sien Tiet in [[Bibliophilie|bibliophilen]] Utgaven illustreert. André Breton sien ''Clair de terre'' ut dat Johr 1923 enthollt sien eerste Bookillustratschonen, dornah geev dat noch Afbillen för Warken vun [[Luis de Góngora]], [[Francesco Petrarca]], [[Tristan Tzara]], [[Antonin Artaud]] un [[Pierre Reverdy]]. Dat bekanntst Wark is dat vun Vollard 1931 herutgeven ''Le Chef d’Œuvre Inconnu'' (''Dat unbekannte Meesterwark'') vun [[Honoré de Balzac]] mit Illustratschonen vun den Künstlers. Mit den Protagonisten Frenhofer, en Maler, verbunn hüm de Berop un de Straat, in de de leevt harr – de Rue des Grands-Augustins. === Wiedere Warkgattungen === ''' Bühnenbiller un -vörhänge, Kostüme ''' All in fröh Johren harr Picasso dat Theater as Inspiratschoonsborn för sien Kunst opdeckt. Af 1905 harr he den melancholischen Harlekin un truerig Artisten as Motive vun sien Biller wählt. De Utnannersetten mit dat Theater treckt sück dör sien gesamt Wark. 1917 hett Picasso söss Bühnenbiller, den Bühnenvörhang un de Kostüme för dat ''Balletts Russes'' vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]], schafft, de nah en Thema vun [[Jean Cocteau]] un de Musik [[Erik Satie]] dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' upführen deen. 1919 folgten Bühnenbiller för [[Manuel de Falla]] sien Oper ''De Dreespitz'', 1920 för [[Igor Strawinsky]] sein ''Pulcinella'' un 1924 för dat Ballett ''Les Aventures de Mercure'' vun Satie. De [[Schirn Kunsthall Frankfort|Frankforter Schirn]] wies Enn’ 2006 bit Anfang 2007 mehr as 140 Warken: Entwürfe för Bühnenbiller, Fotografien, Kostüme, Bühnenvörhänge, Teeknungen un Gemälde. Völ originale Bühnenbiller un Kostüme sünd aber all in Dutten oder verschullen. Vun de oorsprünglich Choreografien gifft dat faken blots noch wenig Swaart-Witt-Fotografien.<ref>{{Internetquelle |url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |titel=Picasso und das Theater |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102416/https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |wayback=20200101072307 |text=Picasso und das Theater |archiv-bot=2026-06-25 15:58:54 InternetArchiveBot }}</ref> ''' Keramik ''' Af dat Fröhjahr 1947 betruck Picasso en Atelier in den franzööschen Oort [[Vallauris]], nahdem he in dat Johr tovör bi de jährlich Pöttkereeutstellung tofällig Suzanne un Georges Ramie, de Eegendömer vun en Keramikfabrik, de Warkstäe Madoura, drapen harr. Picasso hett sien eerste Versöök mit [[Keramik]] ünnrnommen un besloten, sück mit disse Kunst to befaten. Sien Vörgahnswies weer unorthodox. He hett Faune un Nymphen ut den Ton schafft, hett de Eer as Bronze gaten, Platten un Teller mit sien bevörtoogt Motiven as Stierkamp, Fruen, Ulen, Zegen dekoreert, hett wenig begäng Ünnerlagen (Pignates-Scherben, Brennkapseln oder braken Tichels) bruukt un hett en witt Tonmasse ut nich emailleert, mit Reliefs versehn Keramik utfunnen. Binnerhalv vun twintig Johren hett Picasso en groot Antall vun keramisch Originalwarken schafft.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |titel=Pablo Picasso in Vallauris |werk=frankreich-sued.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102645/http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |wayback=20230416102645 |text=Pablo Picasso in Vallauris |archiv-bot=2026-06-25 15:58:54 InternetArchiveBot }}</ref> ''' Luminografie ''' Ofschons sück Picasso sülvst wenig mit de Fotografie befaat hett, wuss he de Mögelkeiten vun dat Medium aber för sien künstlerisch Experimente to bruken. So entstunn 1949 in Vallauris in Tosommenarbeit mit den Fotografen [[Gjon Mili]] en Reeg vun Luchtmalereen, so nömmt [[Light Painting|Luminografien]]. Picasso hett dorto eenfack den Tekenstifft mit en Taschenlamp uttuscht un denn in en afdunkelten Ruum vör Mili sien Kamera Figuren in de Luft maalt. Dör de [[Langtietbeluchten]] wurrn Picasso sien Luchtbahnen eerst up dat Foto as „Luminogramme“ düütlich.<ref>http://www.staff.uni-marburg.de/~heuserh/Lichtmalerei2005/Lichtmalerei.html#Be%20Picasso, Be your own Picasso, Heike Heuser, Universität Marburg, afropen an 9. Mai 2013</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.vpphotogallery.com/photog_mili_picasso.htm |wayback=20090126215646 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Gjon Mili – Pablo Picasso, VP Gallery (engelsch), afropen an' 18. November 2008</ref> === Literarisch Wark === Neben sien bildnerisch Wark hett Pablo Picasso Dutzende vun Gedichten achterlaten.<ref group="Kommentar">Kiek dorto dat On-line Picasso Project ünner Weblenken</ref> Sien Texte finnen sück in de Literaturlist ünner Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse.'' Todem weer Picasso ok as Dramatiker tätig. Ünner den Indruck vun de düütsch Besetten vun Paris un en hart Winter entstunn 1941 in blots wenig Daag dat Stück ''Le désir attrapé par la queue'', dat toeerst in de Tietschrift ''Message'' brocht wurr un an’ 14. März 1944 ünner de Regie vun [[Albert Camus]] in de Wahnen vun [[Michel Leiris]] ünner Mitwarken vun [[Simone de Beauvoir]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Raymond Queneau]], [[Dora Maar]] un annern szenisch leest wurr. Sien Eerstupführen beleev dat 1950 im Londoner Watergate Theatre.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20141225133746/http://www.sogar.ch/wie-man-wuensche-beim-schwanz-packt.html |titel=Wie man Wünsche beim Schwanz packt - sogar theater |werk=www.sogar.ch |datum=2014-12-25 |archiv-datum=2012-10-02 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> [[Paul Celan]] hett dit Drama ünner den Titel ''Wie man Wünsche beim Schwanz packt'' in’t Düütsche översett. Sien düütschspraakig Eerstupführen funn 1956 in en lütt Berliner Theater ünner de Regie vun [[Daniel Spoerri]] un dat Mitwarken ünner annern vun [[Meret Oppenheim]] (Bühnenbild un Kostüme) statt. [[Veit Relin]] hett dat Stück 1962 för dat Feernsehn bearbeit. De [[Westdüütsch Rundfunk Köln|WDR]] schreev to’n Anlaat vun de vun den [[Süüddüütsch Rundfunk|SDR]] 1980 produzeert Hörspeelversion vun disse „dadaistischen, erotischen Komödie“: „Das vom Geist der Psychoanalyse inspirierte Stück ist eine (aber)witzige Collage absurder Szenen und surrealer Begegnungen eines Dichters, in der Traumbilder und Elemente der realen Welt zu einer befremdlichen Synthese verschmelzen.“<ref name=":1" /> 1948 schreev Picasso noch en Schauspeel ''Les quatre petites,'' dat ünner den Titel ''Vier kleine Mädchen'' in’t Düütsche översett un 1981 in London eerstmals upführt.<ref>Nochmals de [http://www.theatertexte.de/data/s._fischer_verlag/747648/show Verband deutscher Bühnen- und Medienverlage]</ref> == Rezeptschoon == === Tüügnisse vun Lüüd ut sien Tiet === [[Bild:Portrait of Picasso (Pablo Gargallo, MRABASF E-608) 01.jpg|mini|hochkant|[[Pablo Gargallo]]: Büste vun Pablo Picasso, Bronze, 1915]] Picasso sien Landsmann [[Salvador Dalí]] is 1926 to’n eersten Mal nah Paris reist un hett Picasso besöcht. „Als ich bei Picasso ankam, war ich so tief bewegt und voller Respekt, als hätte ich eine Audienz beim Papst“.<ref>{{Internetquelle |url=http://web.archive.org/web/20040817125608/http://daszitat.de/autoren/503204938c0cfd31e/d/50320493970cd1c83.html |titel=Dali, Salvatore |datum=2004-08-17 |archiv-url=2004-08-17 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> 1934 hett Picasso Dalí dat Geld för en Överfohrt in de USA lehnt, dat Dalí nie torüchbetallen sull. De Wertschätzung sull sück aber later ännern, se wurrn Konkurrenten un Dalí in’ Gegensatz to Picasso en Anhänger vun [[Francisco Franco]]. Bekannt wurr de Utspröök vun Dalí: :„Picasso es pintor, yo también; Picasso es español, yo también; Picasso es comunista, yo tampoco.“<br /> („Picasso is Maler, ik ok; Picasso is Spanier, ik ok; Picasso ist Kommunist, ik ok nich.“)<ref>Proverbs & Sayings, http://www.proverbsandsayings.com/authors/SalvadorDali.html, Dalí Quotes, afropen an' 9. Mai 2013</ref> De [[Surrealismus|surrealistische]] Schriever [[André Breton]] lobt in sien Schrift ''Der Surrealismus und die Malerei'' ut dat 1928 den Künstler: „Man muß bar sein allen Vorstellungsvermögens von der außerordentlichen Prädestination Picassos, um auch nur zu wagen, ein Nachlassen bei ihm zu befürchten. O Picasso, der Du den Geist bis zu seinem höchsten Grade nicht des Widerspruchs, aber der Befreiung getrieben hast […].“ De Galerist [[Ambroise Vollard]] bericht in sien Schrift ''Erinnerungen eines Kunsthändlers'' 1936 över de Reaktschoon vun dat Publikum bi de Utstellungen vun sien Warken: „Jedes neue Werk Picassos entsetzt das Publikum, bis das Erstaunen sich in Bewunderung verwandelt.“ [[Maurice de Vlaminck]] ütert sück 1942 kritisch: „Er zieht keinen Strich, legt keine Farbe auf, ohne an ein Original zu erinnern. [[Giorgione]], [[El Greco]], [[Théophile-Alexandre Steinlen|Steinlen]], [[Henri de Toulouse-Lautrec|Lautrec]], griechische Masken und Figurinen: Er benutzt alles […] Das einzige, was Picasso nicht fertigbringt: einen ‚Picasso‘, der von Picasso stammt“ (Nahdruck in „Mein Testament“, 1959). [[Max Ernst]] dorgegen bewunnert Picasso in en Interview vun den [[Der Spiegel|''Spiegel'']] 1970 mit de Wöör: „Picasso, gegen den kann doch niemand ankommen, der ist doch das [[Genie]].“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;169&nbsp;f</ref> === Betrecken to Matisse === De Betrecken to [[Henri Matisse]] is in folgen Afsnitt dorstellt: → ''[[Henri Matisse#Betrecken to Picasso|Matisse sien Betrecken to Picasso]]'' === De Mythos Picasso – „Picasso un de Mythen“ === [[Bild:Escultura Picasso.jpg|miniatur|hochkant|Skulptur vun Picasso vör sien Gebortshus]] '''Zitat:''' Jede Unterhaltung mit dem Piloten ist verboten. Pablo Picasso<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;165. In: Picasso: ''Wort und Bekenntnis, S.&nbsp;100.''</ref> Kien een anner Künstler vun dat 20. Johrhunnert weer so umstreden un kien een is so berühmt wurrn as Picasso. Nümms weer all so fröh, so lang un slutend so överenstimmend as de entscheden Künstler vun sien Epoche düüt wurrn. Nümms wurr so faken to’n Thema in Dichtungen oder Filmen.<ref name="Wiegand147">Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;147.</ref> All de Vater vun Picasso sall den Söhn de Ehr erwiest hemm as dat vun Sabartés weddergeven Zitat vun Picasso wiest: „Da gab er mir seine Farben und seine Pinsel und hat nie mehr gemalt“. De Vader sall dat to en Tietpunkt daan hemm, as de jung Pablo vun hüm nichts mehr lehren kunn.<ref name="Wiegand147" /> De Menungen över Picasso wiesen all Extreme vun de begäng Upfaten vun de [[Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] un hebbt sück in dat Nichtoöversehn stiegert.<ref name="Warncke9">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Taschen Verlag, Köln 2007, ISBN 978-3-8228-3811-2, Band 1, S.&nbsp;9–11.</ref> All de beachtliche Menge an biografisch Överlefern stellt „nur einen Tropfen“ dor in’ Vergliek to de siet Johrteinten floten Stroom vun Stellungnahmen, Kritiken, Ünnersöken un Böker to dat Wark vun Picasso.<ref name="Warncke9" /> För [[Klaus Herding]] is dat Wark vun Picasso de Herutforderung vun de [[Avantgarde]] överhoopt,<ref name="Herding5" /> un in de Oogen vun [[Werner Spies]] is Picasso wedderum „fraglos der größte Zeichner“ vun dat 20. Johrhunnert.<ref>[[Werner Spies]]: ''Picasso – Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', 1986, S. 11</ref> Nah [[William Rubin]] repräsenteert dat Wark vun Picasso dör de „Vielfalt seiner Stile, dem Abwechslungsreichtum und seiner Schöpferkraft die Kunst des 20. Jahrhunderts als Ganzes.“<ref>[[William Rubin]]: ''Pablo Picasso''. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, München 1980, ISBN 3-7913-0534-4, S. 12.</ref> 2002 wies dat [[Bucerius Kunst Forum]] in Hamborg de Utstellung „Picasso und die Mythen“. Petra Kipphoff [[Rezension|rezenseer]] in de [[Die Zeit|''Zeit'']]: „Picasso und die Frauen, Picasso und die Kinder, Picasso und der Tod, Picasso und der Krieg, Picasso, der Maler, der Plastiker, der Zeichner, der Grafiker: Kein anderer Künstler des 20.&nbsp;Jahrhunderts ist so viel ausgestellt, so extensiv publiziert und kommentiert worden. […] Für den Spanier und bekennenden [[Macho]] Pablo Picasso aber war der Stier der Fixpunkt der Mythen und die präferierte andere Identität. Der [[Minotauros|Minotaurus]], Ergebnis eines sorgfältig vorbreiteten Seitensprungs der kretischen Königin Pasiphae mit einem Stier, ist der Anfang aller Männlichkeitssagen. Picasso hat ihn nicht nur immer wieder zitiert, sondern spielt selber auch mit der Doppelrolle von Mann und Stier, mal heiter, mal aggressiv. Und dass der Mythos der Vorzeit sich auch seine Bestätigung auf der Straße im 20.&nbsp;Jahrhundert holen kann, zeigt der berühmte Stierschädel von 1942, bei dem Picasso den Sattel und die Lenkstange eines Fahrrades so montierte, dass in der Tat die Silhouette eines Stierkopfes sichtbar wird.“<ref>Petra Kipphoff, Zeit Online 52/2002, http://www.zeit.de/2002/52/Picasso, Antiker Macho, afropen an' 9. Mai 2013</ref> === „Hommage à Picasso“ === 69 Exponate vun Künstler ut sien Tiet, de Picasso un sien Werk ziteren, wies en Utstellung mit den Titel „Hommage à Picasso“ to’n Anlaat vun de 1000-Johrsfier vun de Stadt [[Kronach]] in dat Johr 2003. De Künstler harrn hüm hör künstlerisch Reverenz to sien 90. Gebortsdag in dat Johr 1971 wiesen wullen. De präsenteerten Linolsnitte, Raderungen un Lithografien stammen ut de Johren 1971 bit 1974, un wurrn 1973 un 1974 eerstmals in en Mappenwark, herutgeven vun den Propyläen Verlag, Berlin, un de Pantheon Presse, Rom, publizeert. De Mappe umfaat ünner annern Warken vun Künstlern as [[Henry Moore]], [[Max Bill]], [[Allen Jones (Künstler)|Allen Jones]], [[Robert Motherwell]], [[Jacques Lipchitz]], [[Giacomo Manzù]], [[Pierre Alechinsky]], [[Joseph Beuys]], [[Roy Lichtenstein]], [[Michelangelo Pistoletto]], [[Richard Hamilton (Künstler)|Richard Hamilton]], [[Walter De Maria]] un [[Hans Hartung]], de mit hör spezifische künstlerische Formenspraak Picasso ehrt hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |titel=Hommage a Picasso |werk=cyberday.-gmbh.de |datum=2009-06-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |archiv-datum=2008-11-12 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> Den in 1973 entstahn Wark vun [[Joan Miró]] ünner den Titel ''Hommage à Picasso'' gungen all in 1912 vun [[Juan Gris]] un 1914 vun [[Paul Klee]] glieknamig Biller vöran. De Düütsche Guggenheim wies 2006 en vun de Konzeptkünstlerin [[Hanne Darboven]] as Updragsarbeit aktualiseert un wieder maakt Version vun hör Arbeit ''Hommage à Picasso'' ut de Johren 1995/96. Darboven stell 9720 Schriftblööt in 270 Rahmen in en [[Ruuminstallatschoon]] en Kopie vun Picasso sien Gemälde ''Sitten Frau in’ törksch Kostüm'' tegenöver, – sien Original entstunn 1955 – de dör en Reeg vun Skulpturen, en bronzen Büste vun Picasso bit hen to ut Barkentwieg fluchten Eseln vervullständigt wurr. En wiedere Deel vun de Arbeit weer ''Opus 60'', en wiels de Utstellung upführt musikaalsch Kompositschoon.<ref>Angela Rosenberg, in: ''{{Webarchiv|url=http://db-artmag.com/archiv/2006/e/2/1/418.html?dbiquery=1:Hanne%20Darboven |wayback=20120314015650 |text=Das Deutsche Guggenheim präsentiert Hanne Darbovens ''Hommage à Picasso'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}''</ref> === Neebewerten vun dat Laatwark vun Picasso === Nahdem all 1992/93 de [[Hamborger Kunsthall]], de [[Kunsthall vun de Hypo-Kulturstiften]], München un de [[Neue Nationalgalerie]], Berlin in de Utstellung „Picasso, Die Zeit nach Guernica 1937–1973“ dat Laatwark vun den Künstlers wiest harrn, funn to’n Anlaat vun Picasso sien 125. Gebortsdag in Utstellung vun de [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp, ünner den Titel „Picasso – Malen gegen die Zeit“ 2006 en Neebewerten vun Picasso sien Laatwark statt, dat lang in de Kritik stahn harr. „Unzusammenhängende Schmierereien, ausgeführt von einem rasenden Greis im Vorzimmer des Todes“, oordeelt bispeelswies de Sammler un Kunsthistoriker [[Douglas Cooper]] över dat verstörende wilde Laatwark vun Picasso.<ref>{{Internetquelle |autor=Niklas Maak |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |titel=Malen im Angesicht des Todes |werk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |datum=2006-09-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104239/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |wayback=20230416104239 |text=Malen im Angesicht des Todes |archiv-bot=2026-06-25 15:58:54 InternetArchiveBot }}</ref> Den Katalog to de Utstellung hett [[Werner Spies]] herutgeven, Picasso persönlich kennt harr un as besünners goot Experte vun sien Wark gellt. „Pablo Picasso hat die Kunst des 20. Jahrhunderts so nachhaltig geprägt wie kein zweiter. Unter den zahlreichen Phasen und Stilperioden in seinem Schaffen nimmt das Alterswerk eine besondere Stellung ein. Seine späten Bilder, die mit allen Fasern an Sinnlichkeit und Umarmung hängen, die Kuss und Kopulation in Großaufnahmen zeigen, sind geprägt von einer großen Rastlosigkeit, die darauf zielt, den Tod zu exorzieren. Den meisterhaft schnellen, ‚wilden‘ Gemälden stehen technisch akribisch ausgeführte Zeichnungen gegenüber, in denen eine einzigartige Erzählfreude vorherrscht. Anhand von fast 200 Werken – Gemälde, Zeichnungen, Druckgrafiken und Skulpturen – die besondere Arbeitsweise und Dialektik von Picassos später Kunst. Vor allem der spannungsvolle Dialog von Malerei und Zeichnung, entwickelt in den Jahren in Mougins, zeigt den größten Künstler des 20. Jahrhunderts im Wettlauf mit der ihm noch verbleibenden Zeit.“<ref>{{Internetquelle |autor=Kirsten Bauerdorf |url=http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270, |titel=Picasso - Malen gegen die Zeit |werk=art-in.de |hrsg=2006-10-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130730233633/http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270 |archiv-datum=2008-11-15 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Film un Theater === De franzöösch [[Filmregisseur]] [[Henri-Georges Clouzot]] broch 1956 ünner den Titel ''Picasso'' ''(Le Mystere Picasso)'' en in’ [[Reportage]]-Stil herstellt [[Dokumentarfilm]] över Pablo Picasso un de sien Arbeitswies in de Kinos. In [[Jean Cocteau]]sien Film van 1960, ''Le Testament d’Orphée'' (''Dat Testament vun den Orpheus''), harr Picasso en [[Cameo-Upträe]]. 1978 wurr de sweedsch Filmkomödie ''De Avendüer vun den Herrn Picasso'' ''(Picassos äventyr)'' dreiht, de Regie führ [[Tage Danielsson]]. 1996 entstunn [[Filmbiografie]] ''[[Mien Mann Picasso]]'' ''(Surviving Picasso)'', in de Sir [[Anthony Hopkins]] den Maler dorstell. De Film speel in de teihn Johren van 1943 bit 1953, as he mit Gilot tosommen weer. Picasso sien Bild ''Deern mit Duuv'' speelt en zentraal Rull in de vun [[Adolf Kabatek]] utdocht [[The Walt Disney Company|Disney]]-Geschichte ''Picasso-Roov in Barcelona'' (1985), en [[Comic]], in de [[Dagobert Duck]] mit sien Verwandtschap mennig Avendüer in un um [[Barcelona]] beleevt. In den 184 Minüüt langen Dokumentarfilm ''13 Daag in dat Leven vun Pablo Picasso'' (Frankriek 1999, ARTE-Edition/absolut Medien), herstellt vun [[Pierre Daix]], Pierre Philippe un Pierre-André Boutang, wurrn darteihn Daag, de Wennenpunkte in Picasso sien Leven dorstellen, anhand vun Kunstwarken, Skizzenböker, Gesprächen un Filmutsnitte dokumenteert. De 90 Minütt lang Feernsehfilm ''Matisse & Picasso: A Gentle Rivalry'' entstunn 2000; de befaat sück mit den Porträts vun de twee „Giganten“ in de Kunst vun dat 20. Johrhunnert. Dorin wurrn selten sehn Fotografien vun hör Biller un Skulpturen as ok Fotos un Filme ut Archiven wiest, de se bi de Arbeit wiesen. [[Geneviève Bujold]] is de Stimme vun [[Françoise Gilot]], [[Robert Clary]] is Matisse un [[Miguel Ferrer]] Picasso. De mit en natschonalen [[Emmy]] uttekent Produktschoon stammt vun KERA-Dallas/Fort Worth/Denton in Tosommenarbeit mit dat [[Kimbell Art Museum]], Fort Worth, [[Texas]].<ref>Born: kiek Weblenken Film ''Matisse & Picasso''</ref> In dat Theaterstück dun den irischen Schriever [[Brian McAvera]] ''Picassos Fruen'' (''Picasso’s Women'') vertellen acht Fruen in’ Rahmen vun en fiktiv Pressekonferenz vun hör Leven mit den Künstler in de Reegfolg vun de Bekanntschap mit Picasso: Tonächst snackt [[Fernande Olivier]], folgt vun [[Eva Gouel]], [[Gabrielle Lespinasse]], [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]], [[Marie-Thérèse Walter]], denn [[Dora Maar]], [[Françoise Gilot]] un toletzt [[Jacqueline Roque]]. De Bookutgaav keem 1998 herut. Af 2003 funnen Upführen in Form vun [[Tournee]]n statt.<ref>{{Internetquelle |url=http://picassos-frauen.de/ |titel=Picassos Frauen |werk=picassos-frauen.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104711/http://picassos-frauen.de/?main=Produktionen&lang=de |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Kunstmarkt === Ünner de aktuell teihn düersten Biller vun de Welt befinnen sück dree Warken vun Picasso: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', ''[[Jung mit Piep]]'' un ''[[Dora Maar au Chat|Dora Maar mit Katt]]''. Picasso sien Warken bleven ok nich vun [[Kunstfälschung#Fälschungen|Fälschungen]] verschont. All in dat Johr 1974 hett [[Orson Welles]] de Dokumentatschoon ''F for fake'' dreiht, in de he Kunstfälscher porträteren dee; dorünner den ungaarschen Maler [[Elmyr de Hory]], de serienwies „Picassos“ täuschend ähnlich kopeert hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |titel=F wie Fälschung |werk=kino.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104854/https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> == Utstellungen == * Warken vun Pablo Picasso wurrn in de [[Galerie 291]] (1911), de [[Armory Show]] (1913), de [[documenta 1]] (1955), de [[documenta II]] (1959), de [[documenta III]] (1964), de [[documenta 6]] (1977) un de [[documenta 8]] im Jahr 1987 in [[Kassel]] utstellt. * 1913: ''Pablo Picasso'', Moderne Galerie [[Heinrich Thannhauser]], München. Weltwiet eerste groot Galerieautstellung * 1925: Eerst gemeensam Utstellung vun de Surrealisten in de [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]], Paris * 1932: ''Picasso'', [[Kunsthaus Zürich]]. Weltwiet eerste Museumsretrospektive * 1936: [[International Surrealist Exhibition]], Burlington Galleries, London * 1938: [[Exposition Internationale du Surréalisme]], Galerie Beaux-Arts, Paris * 1939: Retrospektive in dat [[Museum of Modern Art]], New York * 1971: Eerst Retrospektive vun en leven Künstler in’ [[Louvre]] * 1973/74: ''Hommage à Picasso'', [[Kestnergesellschaft|Kestner-Gesellschaft]], [[Hannober]] * 1986: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', Düsseldörp, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Tübingen, Kunsthalle (Katalog vun Werner Spies bi Hatje) * 1993: ''Picasso. Die Zeit nach Guernica 1937–1973.'' München, Kunsthalle vun de Hypo-Kulturstiftung * 1996/97: ''Picasso et le portrait''. Galeries nationales, [[Grand Palais]], Paris * 2002/03: ''Matisse-Picasso''. [[Tate Gallery of Modern Art]], London (anslutend: Galeries nationales, Grand Palais, Paris; Museum of Modern Art, New York) * 2006: Utstellungen to’n 125. Gebortsdag över Weblenken<ref>Focus Online 2006, http://www.focus.de/kultur/kunst/picasso/picasso_aid_25504.html, Ausstellungen zum 125. Geburtstags Picassos, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> * 2007: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Malen gegen die Zeit'', Alterswerk (Malereien, Grafiken). [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 2007: ''Goya und Picasso – Tauromaquia''. [[Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud|Wallraf-Richartz-Museum]], Köln * 2009: ''Picasso et les maîtres''. Galeries nationales, Grand Palais, Paris * 2010: ''Picasso und das Atelier''. Utstellung to dat teihnjohrig Jubiläum vun dat Graphikmuseum Pablo Picasso * 2010/11: ''Picasso: Peace and Freedom'', [[Tate Gallery#Tate Liverpool|Tate]], Liverpool; ''Picasso: Frieden und Freiheit'', [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien * 2010/11: ''Picasso'' (Hommage an de Utstellung van 1932), Kunsthaus Zürich * 2012: ''Frauen. Pablo Picasso, Max Beckmann, Willem de Kooning'', [[Pinakothek der Moderne]], München, 30. März bit 15. Juli * 2013: ''Die Picassos sind da!'' [[Kunstmuseum Basel]], Basel, 3. März bit 21. Juli == Warken (Utwahl) == [[Bild:Kvinnohuvud1-hstd.JPG|miniatur|hochkant|De Fruenkopp vun Picasso in [[Halmstad]], Schweden]] [[Bild:Basel Picasso Homme aux bras écartés 11-05-2008.jpg|miniatur|hochkant|Nah en lütt Original (1962) vergrötterte Picassoskulptur an dat Kunstmuseum Basel (Nee Faten van 2007)]] '''Bildnerisch Wark''' * [http://onlinepicassoraisonne.com/home.html The On Line Picasso Raisonne] (noch unvullständig) * 1888–1895: [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/menu/submenus/seccion0007/secciones/submenu0004 Översicht över Picasso sien Jöögdwarken] * 1897: ''Wetenschap un Barmhartigkeit'', Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, [[Museu Picasso]], Barcelona * 1901: ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas'', Ööl up Lienwand, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, [[Musée Picasso]], Paris * 1902: ''Inslapen Drinkerin'' ''([[Buveuse assoupie]])'', Ööl up Lienwand, 80 × 60,5&nbsp;cm, [[Kunstmuseum Bern]] * 1902: ''De beid Süsters'', Ööl up Lienwand, 152&nbsp;×&nbsp;100&nbsp;cm, Eremitage, [[Sankt Petersborg|Sankt Petersburg]] * 1902: ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;69,2&nbsp;cm, Detroit Institute of Arts, Detroit * 1903: ''Dat Leven'' (''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]''), Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;127&nbsp;cm, [[Cleveland Museum of Art]] * 1904: ''Dat karge Mahl'', Raderung, 46,3&nbsp;×&nbsp;37,7&nbsp;cm, Ulmer Museum, Ulm * 1904: ''De Büglerin'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Solomon R. Guggenheim Museum, New York [https://web.archive.org/web/20131029231531/http://www.spanisharts.info/pictures/picasso/laplanchadora.jpg Abb.] * 1904: ''Fru mit Kreih'', Holtköhlen, Pastel un Aquarell up Papeer, 64,6&nbsp;×&nbsp;49,5&nbsp;cm, Toledo Museum of Art * 1905: ''Sitten Harlekin'', Aquarell un Tusche up Karton 57,2&nbsp;×&nbsp;41,2&nbsp;cm Sammlung Berggruen, Berlin * 1905: ''[[Jung mit Piep]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81,3&nbsp;cm, Privatbesitt * 1905: ''De Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]''), Ööl up Lienwand, 212&nbsp;×&nbsp;229&nbsp;cm, National Gallery of Art, Washington * 1906: ''Bildnis Allan Stein'', Gouache up Karton, 74&nbsp;×&nbsp;59,7&nbsp;cm, [[Baltimore Museum of Art]] [https://archive.is/20130122012030/www.drasolt.com/imagenes/reypicasso/zz_00040RetratodeAllanStein.jpg Abb.] * 1906: [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']], Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, The Metropolitan Museum of Art, New York * 1906: ''Sülvsttbildnis'', Ööl up Lienwand, 93&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Philadelphia Museum of Art * 1907: ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'', Ööl up Lienwand, 243,9&nbsp;×&nbsp;233,7&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1908: ''De groot Dryade'', Ööl up Lienwand, 185&nbsp;×&nbsp;108&nbsp;cm, Eremitage, St. Petersburg * 1910: ''Porträt Ambroise Vollard'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Puschkin-Museum, Moskau [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/vollard.jpg Abb.] * 1910: ''Bildnis Daniel-Henry Kahnweiler'', Ööl up Lienwand, 101&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Art Institute of Chikago * 1910: ''Fru mit Mustertpott'', Ööl up Lienwand, etwa 29&nbsp;×&nbsp;24&nbsp;cm, Gemeentmuseum, Den Haag [https://web.archive.org/web/20131029201403/http://xroads.virginia.edu/~MUSEUM/Armory/galleryI/I_215_350.b.jpg Abb.] * 1919: ''Slapen Buern'', Tempera, Aquarell un Bleestift, 31,1&nbsp;×&nbsp;48,9&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1920: ''Twee sitten Fruen'', Ööl up Lienwand, 195&nbsp;×&nbsp;163&nbsp;cm, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 1921: ''[[Dree Musikanten]]'', Ööl up Lienwand, 200,7&nbsp;×&nbsp;222,9&nbsp;cm, [[Museum of Modern Art]], New York * 1921: ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'', Ööl up Lienwand, 203,9&nbsp;×&nbsp;1744&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1923: ''Die Flöte des Pan'', Ööl up Lienwand, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg Abb.] * 1924: ''Paolo as Harlekin'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1925: ''De Umarmen'' (''De Kuss''), 130,5&nbsp;×&nbsp;97,7&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20130316163945/http://reisserbilder.at/bilderklein/Picasso_Umarmung_Kuss_Embrace_Kiss_Br9747_k.jpg Abb.] * 1926: ''Dat Atelier vun de Modistin'', Ööl up Lienwand, 172&nbsp;×&nbsp;256&nbsp;cm * 1927: ''Sitten Fru'', Ööl up Holt, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1930: ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'', Ööl up Lienwand, 163,2&nbsp;×&nbsp;129,5&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', Ööl up Lienwand, 162 × 130&nbsp;cm, Privatbesitt * 1932: ''Deern vör den Speegel'', Ööl up Lienwand, 162,5&nbsp;×&nbsp;130&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Le Rêve (Gemälde)]]'' (De Drööm), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;98&nbsp;cm, Privatbesitt * 1935: ''Interieur mit teken Deern'', Ööl up Lienwand, 130 × 195&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1937: ''Bildnis Dora Maar'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.ngv.vic.gov.au/picasso/education/images/sEXHI002479.jpg Abb.] * 1937: ''Porträt [[Lee Miller]]s als Arlésienne'', Ööl up Lienwand, [[Museu Picasso]], Barcelona [http://www.museupicasso.bcn.cat/leemiller/eng/a7gb.html Abb.] * 1937: ''De weinende Fru'', Tate Modern, London [http://www.tate.org.uk/art/artists/pablo-picasso-1767 Abb.] * 1937: ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', Ööl up Lienwand, 349,3&nbsp;×&nbsp;776,6&nbsp;cm, Museo Reina Sofia, Madrid * 1939: ''Nächtlich Fischfang in Antibes'', Ööl up Lienwand, 205,7&nbsp;×&nbsp;345,4&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1941: ''Dora Maar mit Katt ([[Dora Maar au Chat]]), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Privatbesitz * 1945: ''Dat Beenhuus'', Ööl up Lienwand, 199,8&nbsp;×&nbsp;250,1&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1946: ''La femme-fleur'' (Woman-Flower), Porträt vun Francoise Gilot, Ööl up Lienwand, 146 × 89&nbsp;cm, Collection Particuliére * 1951: ''Massaker in Korea'', Ööl up Lienwand, 109,5&nbsp;×&nbsp;209,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1954: ''Porträt vin [[Sylvette]]'', Ööl up Lienwand, 81&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Privatbesitz [http://www.abcgallery.com/P/picasso/picasso62.html Abb.] <small>Bildutwahl ut en Porträtreeg ''Sylvette''</small> * 1956: ''Dat Atelier „La Californie“ in Cannes'', Ööl up Lienwand, 89&nbsp;×&nbsp;116&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1957: ''Las Meninas nah Velazquez'', Ööl up Lienwand, 194&nbsp;×&nbsp;260&nbsp;cm, Museu Picasso, Barcelona [http://search.it.online.fr/covers/wp-content/pablo-picasso-las-meninas-1957.jpg Abb.] * 1958: ''De Stört vun den Ikarus'', 800&nbsp;×&nbsp;1000&nbsp;cm, Wandgemälde UNESCO, Delegates’ Lobby, Paris [http://www.unesco.org/visit/uk/notices/picasso.htm Abb.] * 1961: ''Fröhstück in’ Free nah Manet'', Ööl up Lienwand, 60&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, Museum Ludwig, Köln * 1963: ''Fru mit Spegel'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;89&nbsp;cm, Privatbesitz * 1964: ''Femme au chat assise dans un fauteuil'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, Christie’s, New York an Dimitri Mavromatis * 1965: ''Naken Fru'', Ööl up Lienwand, 115,8&nbsp;×&nbsp;88,5&nbsp;cm, Christie’s, London * 1969: ''Twee Kämpfer III'', root Filzstift up Papeer, 11,7&nbsp;×&nbsp;18,4&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1961: ''Mann mit Piep'', Ööl up Lienwand, 130,2&nbsp;×&nbsp;97,2&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''De jung Maler III'', Ööl up Lienwand, 91&nbsp;×&nbsp;72,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1972: ''Sülvstporträt'', Wachsstift up Papeer, 65,7&nbsp;×&nbsp;50,5&nbsp;cm, Fuji Television Gallery, Tokio [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/self8.jpg Abb.] * 1973: ''Sitten Mann'', root Kried up Papier, 33,7&nbsp;×&nbsp;26,7&nbsp;cm, Sotheby’s, London '''Bildhauerisch Wark''' * 1905: Der Hoffnarr, Bronze, 40&nbsp;×&nbsp;35&nbsp;×&nbsp;22&nbsp;cm, Privatsammlung * 1909: ''Kopp vun Fernande'', Bronze, 41,3&nbsp;cm hooch, Musée Picasso, Paris [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=20963&searchid=8842&roomid=3651&tabview=image Abb.] * 1928: ''Drahtkonstruktschoon'' (Denkmal för Guillaume Apollinaire), Metalldraht, 50,5&nbsp;×&nbsp;40,8&nbsp;×&nbsp;18,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1929–1930: ''Fru in en Gorden'', Bronze, 210&nbsp;×&nbsp;117&nbsp;×&nbsp;82&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1932: ''Kopp vun en Fru'', Bronze, 128,5&nbsp;×&nbsp;54,5&nbsp;×&nbsp;62,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1934: ''Fru mit Blööt'', Bronze, 38&nbsp;×&nbsp;18,7&nbsp;×&nbsp;25,8&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1942: ''Stierschädel'', Assemblage ut Fohrradsitt un Fohrradgreep, 33,5&nbsp;×&nbsp;43,5&nbsp;×&nbsp;19&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20131029221422/http://bkf.hanneslau.de/h/print.php?id=143&PHPSESSID=ca33d1395f20a71fb581d276e7839e77 Abb.] * 1943: ''Doodenkopp'', Bronze, 25&nbsp;×&nbsp;21&nbsp;×&nbsp;31&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1944: ''Mann mit Schaap'', Bronze, 220&nbsp;×&nbsp;78&nbsp;×&nbsp;72&nbsp;cm, Philadelphia Museum of Art, Philadelphia * 1950: ''Fru mit verschränkten Armen'', Bronze, 34&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1951: ''Pavian mit Jungem'', Bronze, 53,3&nbsp;×&nbsp;33,7&nbsp;×&nbsp;42,7&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1952–1953: ''Lesen Fru'', Bronze bemalt, 15,5&nbsp;×&nbsp;35,5&nbsp;cm, Privatsammlung, Paris * 1959: ''De Arm'', Bronze, 57,8&nbsp;×&nbsp;16,5&nbsp;×&nbsp;16&nbsp;cm, Hirschhorn Museum and Sculpture Garden, Smithsonian Institution, Washington, D.C. * 1962: ''Kopf'', Iese, Metall, 105&nbsp;×&nbsp;70&nbsp;×&nbsp;48&nbsp;cm, The Art Institute of Chicago, Chicago * 1964: ''Sitten Faun'', Glas, handblaast, 11,5&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''Monument'', 395,3&nbsp;×&nbsp;149,2&nbsp;×&nbsp;319,3&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York == Sammlungen in Museen == Umfangriek Warkgruppen to Picasso sünd in Düütschland in dat [[Museum Berggruen]] in [[Berlin]], in dat [[Sprengel Museum Hannober]], in de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]] in [[Düsseldörp]], in dat [[Museum Ludwig]] in [[Köln]] as ok in de [[Staatsgalerie Stuttgart]] utstellt. Sien grafisch Wark is meest kumplett in dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster]] to sehn. Bedüdend Sammlungen vun Biller vun Picasso in de düütschsprakig Swiez wurrn in dat [[Kunstmuseum Basel]], in de [[Fondation Beyeler]] in [[Riehen]], in de [[Sammlung Rosengart]] in [[Luzern]] as ok in dat [[Kunstmuseum Bern]] wiest. In Frankriek finnen sück Sammlungen in dat [[Musée Picasso]] in [[Paris]], in’ Musée national Picasso La Guerre et la Paix de [[Vallauris]], in dat [[Lille Métropole Museum för Moderne Kunst, Tietgenössisch Kunst un Art Brut]] in [[Villeneuve-d’Ascq]] as ok in dat [[Musée Picasso Antibes]] in dat Chateâu [[Grimaldi]]. In [[Russland]] in’t [[Puschkin-Museum]] in Moskau un in de [[Eremitage (Sankt Petersburg)|Eremitage]], Sankt Petersburg. In Spanien in dat [[Museu Picasso]], Barcelona, in dat [[Museo Reina Sofía]], Madrid as ok in’ [[Museo Picasso]] in Málaga un in de USA in dat [[Museum of Modern Art]], New York. == Literatur == '''Warkverteken un Hülpsmiddel'''<br /> Lexika * Pierre Daix: ''Dictionaire Picasso''. Robert Laffont, Paris 1995. * Johannes M. Fox: ''Picassos Welt. Ein Lexikon''. Bd. 1–2. Projekte Verlag Cornelius, Halle 2008. Warköversichten * Herschel Chipp, Alan Wofsy: ''Picasso-Project. Picasso’s Paintings, Watercolours, Drawings ans Sculpture. A. Comprehensive Illustrated Catalogue 1885–1973,'' bither 22 Bde. Alan Wofsy, San Francisco 1995&nbsp;ff. * Juan-Eduardo Cirlot: ''Pablo Picasso. Das Jugendwerk eines Genies''. DuMont, Köln 1972. * [[Christian Zervos]]: ''Catalogue Raisonné des Œuvres de Pablo Picasso, 1895–1973 ''. [[Cahiers d’Art|Éditions Cahiers d’Art]], Paris (33 Bände).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.musee-zervos.fr/comble.php |wayback=20130305094822 |text=Musée Zervos |archiv-bot=2026-04-05 17:33:00 InternetArchiveBot }}musee-zervos.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Grafik un Handteeknung * Brigitte Baer, Bernhard Geiser: ''Picasso. Peintre-Graveur. Catalogue Raisonne de l’oeuvre grave et lithographie et des monotypes 1899–1972'' Bd. I–VII [+ addendum to den Catalogue Raisonné 1969–1972]. Kornfeld, Bern 1984–1996. * Georges Bloch: ''Picasso. Catalogue de l’oeuvre gravé et lithographié'', Bd. 1–2 un 4. Kornfeld, revideert Uplaag Bern 1975, Bd. 2 un 4 in nochmals revideert Uplaag in’ Rahmen vun dat Picasso-Project (s. [[#Weblinks|Weblinks]]) Wofsy, San Franzisco 2004; Bd. 3 ''Catalogue de l’oeuvre gravé ceramique''. Kornfeld un Klipstein, Bern 1972. * Arnold Glimcher: ''Je suis le cahier. Die Skizzenbücher Pablo Picassos''. Rowohlt, Reinbek 1986. * Ernst-Gerhard Güse, Bernhard Rau: ''Pablo Picasso. Die Lithographien''. Gerd Hatje, Stuttgart 1988, ISBN 3-7757-0261-X * Fernand Mourlot: ''Picasso lithograph''. Weber, Genf 1970. Anwendt Grafik * Christoph Czwicklitzer: ''Pablo Picasso. Plakate 1923–1973. Warkverteken''. Deutscher Taschenbuchverlag, München 1984. * Sebastian Goeppert, Herma Goeppert-Frank, Patrick Cramer: ''Pablo Picasso. Die illustrierten Bücher''. Hatje, Ostfildern 1995. Keramik un Skulptur * Georges Ramié: ''Céramique de Picasso. Fotografien von Edward Quinn.'' Cercle d’Art, Paris 1974. * Alain Ramié: ''Picasso de l’Oeuvre Ceramique Édité 1947–1971.'' Madoura, Vallauris 1988. * Werner Spies (Herutgever): ''Picasso: Skulpturen''. Hatje Cantz, Ostfildern 2000, ISBN 3-7757-0908-8 '''Sülvsttüügnisse''' * Peter Schifferli (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957. '''Biografien''' * Mary Ann Caws: ''Pablo Picasso. „Malerei ist nie Prosa“. Ein Porträt''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-06-4 * [[Siegfried Gohr]]: ''Pablo Picasso. Leben und Werk. Ich suche nicht, ich finde''. DuMont Literatur und Kunst Verlag, Köln 2006, ISBN 3-8321-7743-4 * [[Arianna Huffington|Arianna Stassinopoulos Huffington]]: ''Picasso. Genie und Gewalt''. Droemer Knaur, München 1988, ISBN 3-426-26399-8 * [[Norman Mailer]]: ''Picasso. Portrait des Künstlers als junger Mann''. Piper, München Zürich 1996, ISBN 3-492-03878-6 * [[Patrick O’Brian]]: ''Pablo Picasso. Eine Biographie''. Hoffmann und Campe, Hamborg 1979, ISBN 3-455-08890-2; Ullstein, Hamborg 1982. * [[Roland Penrose]]: ''Pablo Picasso. Sein Leben – sein Werk.'' Originalutgaav 1958, 2. Uplaag, Heyne, München 1985, ISBN 3-453-55083-8 * John Richardson, Marilyn McCully: ''A Life of Picasso''. New York 1996&nbsp;ff. (bither 3 Bde.; Bd. 1–2 ok up düütsch Kindler, München 1991; 1997) * [[Wilfried Wiegand]]: ''Picasso. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 19. Uplaag 2002, ISBN 978-3-499-50205-7 '''Dorstellen vun Früenden un de Familie''' * [[Brassaï]]: ''Gespräche mit Picasso''. Rowohlt, Reinbek 1966, 2. Uplaag 1985 (franzöösch Utgaav: Paris 1964), ISBN 3-499-15593-1 * [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]]: ''Memoiren. Menschen – Jahre – Leben I 1891–1922'', München 1962, Sonnerutgaav 1965, ISBN 3-463-00511-5, S.&nbsp;296–311 * [[Françoise Gilot]]: ''Leben mit Picasso''. Diogenes, Zürich 1987, ISBN 978-3-257-21584-7 * [[Daniel-Henry Kahnweiler]]: ''Meine Maler, meine Galerien, DuMont Schauberg, Köln 1961 * [[Antony Penrose]]: ''Der Junge, der Picasso biss'' (Kinderbuch). Ut dat Engelsche vun Egbert Baqué, Knesebeck, München 2010, ISBN 978-3-86873-260-3 * [[Marina Picasso]]: ''Die vergessenen Kinder''. Bastei-Lübbe, Bergisch Gladbach 1998, ISBN 3-404-61403-8 * Marina Picasso: ''Und trotzdem eine Picasso. Leben im Schatten meines Großvaters''. List, München 2001 ISBN 3-471-78443-8 * [[Jaime Sabartés]]: ''Picasso. Gespräche und Erinnerungen''. Mit 17 Porträts un Teeknungen vun Picasso. Arche Verlag, Zürich 1956 * [[Gertrude Stein]]: ''Picasso. Sämtliche Texte 1909–1938''. Arche Verlag, Hamborg, Neeutgaav 2003, ISBN 978-3-7160-2314-3 * Olivier Widmaier Picasso (Sohn von Picassos Tochter Maya): ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Porträt der Familie'', Prestel,München 2003, ISBN 3-7913-2962-6 '''Picasso un de Fruen''' * [[James Lord]]: ''Picasso und Dora Maar''. Matthes und Seitz, 1994, ISBN 3-88221-797-9 * Ingrid Mössinger, Kerstin Dechsel, Beate Ritter: ''Picasso et les femmes – Picasso und die Frauen''. Dumont, Köln 2005, ISBN 978-3-8321-7529-0 * [[Fernande Olivier]]: ''Picasso und seine Freunde. Erinnerungen aus den Jahren 1905–1913''. Diogenes Verlag, Neuausgabe 1989, ISBN 978-3-257-21748-3. De franzzösch Originalutgaav keem 1933 herut. '''Zum Werk Picassos''' * Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: ''Picasso und die christliche Ikonographie. Mutterbeziehung und künstlerische Position''. Dietrich Reimer, Berlin 2003, ISBN 3-496-01272-2 * [[John Berger (Schriftsteller)|John Berger]]: ''Glanz und Elend des Malers Pablo Picasso'', Rowohlt 1973 * Elisabeth Cowling: ''Picasso. Style and meaning''. Berlin, London 2002 * [[Pierre Daix]]: ''Picasso createur. La vie intime et le oeuvre''. Paris 1987 * Mary Matthews Gedo: ''Picasso. Art as Autobiography''. The University of Chicago Press, Chicago London 1980, ISBN 0-226-28482-4 * Graphikmuseum Pablo Picasso Münster: ''Pablo Picasso – Im Atelier des Künstlers'', Katalog to de glieknamig Utstellung in Mönster (28. August - 21. November 2010), Gesamtltg. vun Ausst. u. Katalog: Markus Müller, Hirmer Vlg., München 2010, ISBN 978-3-7774-3281-6 * [[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfort a. M. 1992 ISBN 3-596-10953-1 * Katja Herlach: ''Für den Tag gedruckt. Picassos Gebrauchsgraphik''. Sammlung Margadant, Scheidegger & Spiess, Zürich 2005, ISBN 978-3-85881-160-8 * Kestner-Gesellschaft Hannober: ''Hommage à Picasso'', Utstellungskatalog, Anspraak vun [[Wieland Schmied]], Hannober 1973 * [[Josep Palau i Fabre]]: ''Picasso. Kindheit und Jugend eines Genies''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Der Kubismus. 1907–1917''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Von den Balletts zu den Dramas. 1917–1926''. Könemann, Köln 1999 * Roland Penrose: ''Picasso und seine Zeit &nbsp;–&nbsp; Ein Fotobuch'': Zürich 1957 * Roland Penrose: ''The Sculpture of Picasso''. The Museum of Modern Art, New York 1967, ahn ISBN * Roland Penrose, John Golding (Hrsg.): ''Picasso in Retrospect''. Praeger Publishers, New York Washington 1973, Granada London 1973 * Jane Fluegel, [[William Rubin]] (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, Münchewn 1980, ISBN 3-7913-0534-4'' * [[Werner Spies]] (Herutgever): ''Pablo Picasso: eine Ausstellung zum 100. Geburtstag; Werke aus der Sammlung Marina Picasso''. Katalog, München 1981, ISBN 3-7913-0523-9 * Werner Spies, Götz Adriani (Hrsg.): ''Picasso: Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart 1986, ISBN 3-7757-0213-X * Werner Spies (Hrsg.): ''Malen gegen die Zeit''. Picassos Spätwerk. Hatje Cantz, Ostfildern 2006, ISBN 978-3-7757-1831-8 * Ulrich Weisner: ''Picasso''. Kerber, Bielefeld 1997, ISBN 3-924639-78-7 * Ingo F. Walther: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; das Genie des Jahrhunderts''. Taschen Verlag, Köln 12. Auflage 1999, ISBN 978-3-8228-6371-8 * Carsten-Peter Warncke: ''Pablo Picasso 1881–1973''. Taschen Verlag, Köln Sonneruplaag 2006, ISBN 978-3-8228-5025-1 '''Fotodokumentationen''' * [[David Douglas Duncan]]: ''Viva Picasso. Zu seinem 100. Geburtstag'', Fritz Molden, Wien 1981, ISBN 3-217-01203-8 * Kunstmuseum Pablo Picasso Münster (Hg.): ''Picasso bei der Arbeit. Durch die Linse von David Douglas Duncan'', Wienand, Köln 2011, ISBN 978-3-86832-080-0. Inblicke in Ateliers, Wahnhüüs un Familienleven * [[Edward Quinn]]: ''Picasso &nbsp;−&nbsp; Mensch und Bild'', Inleiden: Pierre Daix, Vlg. Klett-Cotta, Stuttgart 1987, ISBN 3-608-76221-3 * Edward Quinn: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Werke &nbsp;+&nbsp; Tage'', Inleiden un Text: [[Roland Penrose]], Manesse Verlag, Conzett&Huber, Zürich 1965, ahn ISBN * Helge Sobik: ''Picasso an der Riviera'', Feymedia, Düsseldörp 2010, ISBN 978-3-941459-11-3 * Helge Sobik: ''Picassos Häuser'', Feymedia, Düsseldörp 2009, ISBN 978-3-941459-00-7 * Kerstin Stremmel (Herutgeven för dat [[Museum Ludwig]], Köln): ''Ichundichundich – Picasso im Fotoporträt'', HatjeCantz, Ostfildern 2011, ISBN 978-3-7757-3198-0 (Düütsch), ISBN 978-3-7757-3199-7 (Engelsch), ISBN 978-3-7757-3248-2 (Spaansch); <small>Fotodokumentatschonskatalog to de glieknamig Utstellung in Köln (24. September 2011 bit 15. Januar 2012), in Málaga (5. März – 10. Juni 2012) as ok in dat [[Museum für Kunst und Gewerbe]], Hamborg (21. Juli bit 10. Oktober 2012).</small> '''Sonstiges''' * Marie-Laure Bernadac, Christine Piot, (Hrsg.): ''Picasso. Collected Writings''. Abbeville Press, New York 1989, ISBN 1-55859-045-5 (franzöösch Utgaav: Paris 1989) * Elizabeth Cowling: ''Visiting Picasso &nbsp;–&nbsp; The Notebooks and Letters of Roland Penrose'', Thames & Hudson, London 2006, ISBN 978-0-500-51293-7 * David Douglas Duncan: ''Picasso & Lump''. Benteli Verlag, Zürich 2006, ISBN 3-7165-1435-7 * Michael Carlo Klepsch: ''Picasso und der Nationalsozialismus''. Patmos Verlag, Düsseldörp 2007, ISBN 978-3-491-35011-3 * Piet Meyer (Herutgever): ''Pablo Picasso in Zürich 1932''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-09-5 * Mariano Miguel Montanés: ''Pablo Picasso &nbsp;–&nbsp; The Last Years''. Assouline Publishing, New York, o.J. (ca. 2004–2006), ISBN 2-84323-613-4 == Weblenken == {{Commons}} * Janca Imwolde [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/PicassoPablo/index.html Tabellarisch Levensloop vun Pablo Picasso] in’ LeMO (DHM un HdG) * [http://www.bam-portal.de/search.html?q=Pablo+Picasso Informatschonen to Pablo Picasso in dat BAM-Portal] * [http://www.kunstaspekte.de/index.php?action=webpages&k=412 Pablo Picasso bi kunstaspekte.de] * [https://web.archive.org/web/20130628235907/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Kultur/Kunstgeschichte/K%C3%BCnstler/P/Picasso%2C_Pablo/ Lenken to dat Thema Pablo Picasso in dat Open Directory Project] * [https://web.archive.org/web/20140629133859/http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php Offizielle Webseite]: Succession Picasso, Paris * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/ pablo-ruiz-picasso.net]: Biografie un Warken nah Johren uplist * [http://picasso.tamu.edu/ On-line Picasso Project] (Dat [[On-Line Picasso Project]] is en mit Forschensmiddel betallt Ressourcensammlung samt Warkverteken) * [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada Fundación Picasso/Museo Casa Natal, Málaga] (spaansch) * [http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html Översicht mit Fotos un Gemälden över de Fruen vun Picasso (engelsch)] * [http://www.matisse-picasso.com/ Film ''Matisse & Picasso'', 2000] * [http://documentaarchiv-alephino.stadt-kassel.de/alipac/JIBJBNZALESLAOAOBFRR-00001/sysfull?BASE=B-ART&IDN=000000001 Picasso in dat documenta-Archiv] == Biller == <references group="Bild" /> == Kommentare == <references group="Kommentar" /> == Enkeld Nahwiesen == <references /> {| class="wikitable" |+ !Disse Artikel kann ut oorheverrechtlich Grünnen nich allto goot mit Biller bestückt wurrn. To Tiet gifft dat kien passen Afbillen, de to en free Wiedergebruuk. |} {{SORTIERUNG:Picasso, Pablo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Spanien]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Keramiker]] [[Kategorie:Tekner]] [[Kategorie:Kubismus]] [[Kategorie:Boren 1881]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Raderer]] byqh4fscmp68gi5wisxwpzeb8evhaxk 0 59306 1070423 1070097 2026-06-25T19:03:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070423 wikitext text/x-wiki De '''Senat Böhrnsen III''' is an'n [[30. Juni]] [[2011]] to'n neen [[Bremer Senat]] (Landsregeerung) wählt wurrn<ref>[http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html] {{Webarchiv|url=http://www.weser-kurier.de/Bilder/Bremen/395526/Das-ist-der-neue-Bremer-Senat.html |wayback=20120520215929 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }}</ref>. An'n [[13. Dezember]] [[2012]] sünd dree nee Liddmaten wählt wurrn, nadem [[Renate Jürgens-Pieper]] ut den Senat utscheden is.<ref>[http://www.bremische-buergerschaft.de/index.php?id=35&tx_ttnews%5Btt_news%5D=314&cHash=aab63c3a185a4e9a76ebbc5ed0287d99 Bremer Senat mit neuen Mitgliedern] Meldung der Bremischen Bürgerschaft vom 13. Dezember 2012</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.radiobremen.de/politik/nachrichten/bremischebuergerschaftneuesenatorin100.html |wayback=20121215144540 |text=Sitzung der Bürgerschaft: Bremen hat neue Senatsmitglieder |archiv-bot=2026-03-14 08:16:48 InternetArchiveBot }} Meldung von [[Radio Bremen]] vom 13. Dezember 2012</ref> {| class="wikitable" ! width="70%" | Amt ! width="15%" | Inhebber ! width="15%" | Partei |----- | • [[Bremer Börgermeester|Borgermeester]] un den Senat sien Präsident<br/>• Senator for Kultur<br/>• [[Senator for Karkensaken]] | [[Jens Böhrnsen]] || class="hintergrundfarbe7"| [[SPD]] |----- | • Borgermeestersche <br/>• Senatorin for Finanzen<br/>• Senatskommissarsche for den Datenschutz | [[Karoline Linnert]] || class="hintergrundfarbe9"|[[Bündnis 90/De Grönen]] |----- | Senator for Binnen un Sport| [[Ulrich Mäurer]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung, Wetenschop un Gesundheit (bit 13. Dezember 2012) | [[Renate Jürgens-Pieper]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senatorsche for Bildung un Wetenschop (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Eva Quante-Brandt]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | Senator for Gesundheit (vun'n 13. Dezember 2012 af an) | [[Hermann Schulte-Sasse]] || höört keen Partei to |----- | • Senatorsche for Soziales, Kinner, Jöögd un Froenslüde<br/>• Senatskommissarsche for dat Umsetten vun lieke Rechte for de Fro | [[Anja Stahmann]]|| class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/De Grönen |----- | Senator for Umwelt, Bo un Verkehr | [[Joachim Lohse]] || class="hintergrundfarbe9"|Bündnis 90/Die Grönen |----- | • Senator for Weertschop, Arbeit un Habens<br/>• Senator for Justiz un Verfaten | [[Martin Günthner]] || class="hintergrundfarbe7"|SPD |----- | • Vullmacht vun de Free Hansestadt Bremen bi'n Bund un for Europa <br/>• [[Staatsrat|Staatsratsche]] for Bundsangelegenheiten, Europa un Integratschoon<ref>{{Internetquelle | url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de | titel=Neuer Senat in Bremen im Amt | zugriff=2011-07-01 }} {{Webarchiv|url=http://www.landesvertretung.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen02.c.730.de |wayback=20110212012730 |text=Neuer Senat in Bremen im Amt |archiv-bot=2026-06-25 19:03:20 InternetArchiveBot }}</ref> | [[Eva Quante-Brandt]] (bit 13. Dezember 2012)<br>[[Ulrike Hiller]] (vun'n 13. Dezember 2012 af an)|| class="hintergrundfarbe7"|SPD |} == Nahwiese == <references /> {{Navigatschoonsliest Bremer Senaten}} [[Kategorie:Bremer Senat]] i7i8f6u4v81cv7z56qpa0s14xgdixuw 0 60055 1070470 919928 2026-06-25T22:32:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070470 wikitext text/x-wiki '''Werner Liebrich''' (* [[18. Januar]] [[1927]] in [[Kaiserslautern]]; † [[20. März]] [[1995]] ok dor) weer en düütsch [[Football]]speler un Footballtrainer. He hörr to de Mannschap vun den Football-Weltmeester 1954. == Loopbahn == Sien Heimatvereen weer de [[1. FC Kaiserslautern]], för de he af 1938 as Jöögdspeler aktiv weer.<ref name=udh/> 1951 un 1953 wurr he mit sien Vereen Düütsch Meester. He speel as [[Mittellöper]] van 1951 bit 1956 16 Mal för de Düütsch Football-Natschonalmannschap. Neben [[Fritz Walter|Fritz]] un [[Ottmar Walter]], [[Werner Kohlmeyer]] un [[Horst Eckel]] weer Liebrich een vun de fiev Speler vun den 1. FCK, de 1954 dat [[Wunner vun Bern]] schafft hemm un mit de Düütsch Football-Natschonalmannschap 1954 Football-Weltmeester wurrn. Van Februar 1965 bit Saisonenn' 1964/65 traineer he as Interimstrainer den 1. FC Kaiserslautern un belegg mit den Vereen in de Football-Bundsliga den 13. Tabellenplatz. 1971 övernehm he de Trainingsleitung bi de FCK-Amateure. Sien Bröer [[Ernst Liebrich|Ernst]] speel ebenfalls bi den FCK. == Levensenn' == Later hett he en Toto-Lotto-Annahmestäe in de Eisenbahnstraße in Kaiserslautern apen maakt.<ref name=udh>„Unter die Haut“, Utgaave 48, S. 14</ref> Liebrich, de „Fohrer“ oder „de Roode“ (pälzisch: „de Rod“) ropen wurrn, is an' 20. März 1995 nah en Hartoperatschoon storven.<ref name=rohrbacher>Rohrbacher-List: „Im Herzen der Pfalz“, S. 358</ref> Teihn Johr nah sien Dood wurr nah hüm en Straat in dat FCK-Nahwusszentrum up den Fröhnerhoff nömmt.<ref name=rohrbacher/> == Sonstiges == In den Speelfilm ''[[Das Wunder von Bern]]'' wurrd Liebrich vun Andreas Bath dorstellt<ref>[http://www.imdb.de/title/tt0326429/fullcredits#cast] Das Wunder von Bern in de Düütsch IMDb</ref>. == Weblenken == *[http://www.noz.de/artikel/6619658/werner-liebrich-der-vergessene-anti-held Werner Liebrich - Der vergessene Anti-Held] – Artikel in de Neuen Osnabrücker Zeitung *[https://web.archive.org/web/20140116022515/http://www.das-wunder-von-bern.de/helden_liebrich.htm Helden von Bern] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{DEFAULTSORT:Liebrich, Werner}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Footballnatschonalspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Footballtrainer]] [[Kategorie:Boren 1927]] [[Kategorie:Storven 1995]] cpxxvkd0tygttx9jh1ev7o7fyqwngty 0 60062 1070418 920317 2026-06-25T18:42:26Z Eastfrisian2 58044 1070418 wikitext text/x-wiki '''Joachim Regelien''' (* [[25. Juni]] [[1941]] in [[Berlin]]) is en [[Düütschland|düütsch]] Schauspeler. Regelien weer siet de laat 1960er Johren in’t Feernsehn to sehn. Sien woll bekanntsten Upträe harr he in de Feernsehreeg ''[[Kara Ben Nemsi Effendi]]''. Bit hüüd is he immer mal wedder in Gastrullen to sehn, vör allen in [[Kriminalfilm|Krimis]].<ref>Booklet to de DVD-Utgaav vun de Feernsehreeg [[Kara Ben Nemsi Effendi]]</ref> Dorneben hörr he to de Stammbesatten vun de Serien ''[[Nicht von schlechten Eltern]]'' un ''[[Die Schule am See]]''. Regelien weer verheiraadt mit de Schauspelerin [[Judy Winter]]. == Filmografie (Utwahl) == {| class="Tabell sortable" border="1" cellspacing="0" |- align="left" style="align:center" ! Johr ! Titel |- | 1968 | [[Maß für Maß]], Feernsehn |- | 1971 | [[Jaider, der einsame Jäger]] |- | 1972 | [[Ohne Nachsicht]] |- | 1973 | [[Ein für allemal]] |- | 1973-75 | [[Kara Ben Nemsi Effendi]], Feernsehreeg |- | 1979 | [[Zwei Tore hat der Hof]], Feernsehn |- | 1987 | [[Jacob hinter der blauen Tür]] |- | 1991 | [[Das serbische Mädchen]] |- | 1993-95 | [[Nicht von schlechten Eltern]], Feernsehreeg |- | 1995-2009 | [[Tatort]], Feernsehfolgen |- | 2019 | [[Deutschstunde (2019)|Deutschstunde]] |} == Weblenken == * {{IMDb|PID=0716523}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Regelien, Joachim}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Boren 1941]] tu263rzodss8on0v6qob2hs567z58cs 0 61144 1070387 873468 2026-06-25T16:49:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070387 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flug Leer nach Emden 2010 274.JPG|miniatur|Luftbild vun de Eems ut sehn]] '''Petjem''' (düütsch: Petkum) is en Stadtdeel vun de Stadt [[Emden]] in [[Oostfreesland]]. Petjem wurr 1972 nah Emden ingemeend un hörr tovör to den [[Landkreis Leer]]. An’ 31. Dezember 2010 hemm dor 1.043 Inwahner leevt.<ref name="StatistikInfo 01/2011">Stadt Emden - Statistikstelle: ''[http://www.emden.de/de/buergerinfo/daten/files/210_statistikinfo_2011-01.pdf StatistikInfo 01/2011]'', abgerufen am 18.&nbsp;August 2012</ref> De Oort fier in dat Johr 2006 sien 1200-johrig Bestahn. As dat in Oostfreesland begäng weer, hebbt de eerst Petjemers up [[Warft (Bowark)|Warften]] siedelt. Wiel de Oort günstig to de [[Eems]] hen leeg un dormals all en Waterloop in de Eems münn’ dee, geiht man dorvan ut, dat Petjem över [[Solten See|See]] all fröh in de oostfreeschen Hannel inbunnen weer. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20140707101103/http://www.petkum.de/ Inoffizielle Internetpräsenz vun Petjem] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Oostfreesland]] 72x90etle8vq75okkv7h8tmtxiuzrk5 0 62065 1070427 1058279 2026-06-25T19:15:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070427 wikitext text/x-wiki [[Bild:Islay bottles.jpg|duum|Single-Malt-Whiskys vun dat Eiland [[Islay]]]] [[Bild:Talisker Destillery in Carbost 2012.JPG|duum|De Whisky-Brenneree Talisker op Isle of [[Skye]]]] As '''Single-Malt-Whisky''' oder kort '''Single Malt''' ([[Engelsch|eng.]]: „enkelt Molt“) warrt [[Whisky]]s betekent, op de twee sünnere Saken todrapen doot. Eerstmol kamt se ut een enkelte [[Brenneree]] un sünd dormit keen [[Blend (Whisky)|Versnitt]] ut verschedene Whiskysorten. Un denn warrt as Koorn to’n Brennen blots [[Molten|molten]] [[Gasten]] bruukt. De Beteken ''Single Malt'' warrt as Utdruck för sünnere Gööd verstahn. De Whiskys sünd normalerwies sünners hoochweertig. Dorto kummt dat Lagern: De Tiet to’n Riepen liggt bi Single-Malt-Whiskys faken bi mehr as en Johrteihnt. == Egenschoppen == [[Bild:Whisky tasting glass.jpg|duum|Whisky in en [[Nosing-Glas]]]] Ok wenn en Single-Malt-Whisky blots ut en Brenneree stammen dröff, so kann he aver liekers ut mehrere verschedene Fatten tosamenmischt warrn. Dat warrt to’n Bispeel maakt, üm en mööglichst glieken Röök un Smack to kriegen. De Angaven to’t Öller beteht sik in den Fall op dat jüngste Fatt, dat für den Whisky bruukt worrn is. Anners as bi en [[Blend (Whisky)|Blend]], de sik över Johren in Röök un Smack gliek maken lett, wiest Single-Malt-Whiskys jümmer en egenen Charakter op, de vun’t Lagern un vun’t Herstellen kummt. För de Klöör warrt mitünner [[Suckerklöör]] togeven, vunwegen dat vele Whiskydrinkers den Whisky anners to hell finnen doot. In [[Düütschland]], Däänmark un en poor annere Länner mutt dat aver op’t Etikett schreven warrn. De Gasten, de to’n Brennen bruukt warrt speelt för den Charakter vun’n Whisky kuum en Rull. Se mutt dorüm nich ut dat Rebeet vun de Brenneree kamen. Liekers gifft dat en poor schottische Brennereen, de Warf dormit maken doot, dat se blots Gasten ut [[Schottland]] nehmt, wiel annere jemehrn Gasten importeren doot. Dat Browater to’n Herstellen kummt, as bi annere Whiskys ok, tomeist ut de negen Ümgegend vun de Brenneree. Wenn de Single-Malt-Whisky ut dat Fatt in Buddels affüllt warrt, warrt de Alkoholandeel tomeist mit Browater op Drinkstärk rünnersett. Na den ''Scotch Whisky Act'' vun 1988 un de [[Europääsche Union|EU]]-Verorden 1576/89<ref>Euro-Lex.eu: [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31989R1576:DE:NOT ''Verordnung (EWG) Nr. 1576/89 des Rates vom 29. Mai 1989 zur Festlegung der allgemeinen Regeln für die Begriffsbestimmung, Bezeichnung und Aufmachung von Spirituosen.'']</ref> mutt Whisky en Alkoholandeel vun tomindst 40 [[Volumenprozent]] opwiesen. Anners as en Blend-Whisky warrt Single Malt normalerwies pur oder mit week Quellwater bi Ruumtemperatur drunken, üm de tomeist teemlich kumplexen Smackrichten wohrnehmen to künnen. == Produkschoonslänner == === Schottland === :Kiek ok: ''[[List vun de schottischen Brennereen]]'' In de Anfangsjohren is de Scotch Whisky normalerwies as ''Single Malt'' drunken worrn, vunwegen dat de legalen un illegalen Brennereen Afnehmers vör Oort harrn oder för sik sülvst produzeert hebbt. 1853 is de eerste Blend-Whisky vun Andrew Usher sen. maakt worrn. Vun 1870 an füngen de Hännlers an, Fatten vun verschedene Brennereen to köpen un jemehr egenen, sülvst tohopenmischten Blends to produzeren. De hebbt se toeerst in Grootbritannien un later in de helen Welt verbreedt un dormit den Single-Malt Whisky meist vullstännig vun’n Markt verdrängt. Holpen hett dorbi vör allen de [[Druvenluus]], de in Frankriek ümgüng, un dat Anboot vun [[Kunjak]] un [[Wienbrand]] düchtig minnert hett. Eerst in’t Johr 1963 hett dik de Brenneree [[Glenfiddich]] ut [[Dufftown (Schottland)|Dufftown]] troet, ehrn Whisky wedder as Single Malt op’n Markt to bringen. Dormit harrn se Spood un möken so den Weg free för en Trend, de bit hüüt anhollen deit. Intwüschen hebbt Single-Malt-Whiskys en Marktandeel vun 10&nbsp;% vun de helen schottischen Whiskyprodukschoon, wiel de Blends bi 90&nbsp;% liggen doot. === Irland === [[Bild:Connemara Peated Single Malt Irish Whiskey.PNG|duum|Irische Single Malts]] Single Malt warrt ok in [[Irland]] maakt. Lange Tiet hett blots de [[Noordirland|noordirische]] Brenneree [[Old Bushmills]] den eenzigen wohren irischen Single Malt produzeert. Intwüschen gifft dat noch mehr Brennereen, so as ''[[Connemara Whiskey|Connemara]]'', ''Tyrconnell'', ''Knappogue Castle'' un ''Locke’s'' vun de [[Cooley Distillery]] in’n noordoostirischen [[Dundalk]]. De Produkschoonsverfohren un de Beteken sünd in’n Grunnen de glieken as bi de schottischen Single Malts. Traditschonell warrt de irische Whiskey aver dreemol in jümmerto lopen Distillen (''column stills'') destilleert, wiel de schottischen Whiskys normalerwies tweemol in dörgangswies lopen Distillen (''pot stills'') destilleert warrt. In Schottland warrt de molten Gasten mit (Törf)-Rook dröögt, in Irland warrt blots hitte Luft dör’t Molt leit. De irische Whiskey hett dorüm nich den tyypschen Rook as de schottischen Single Malts. Dorför is de Smack vun’t Molt düütlicher as bi’n Scotch. En Utnahm is de [[Connemara]]-Whiskey, de mit töft Gastenmolt maakt un ok blots tweemol destilleert warrt. === Japan === [[Bild:Yamazake single malt.jpg|duum|En japaanschen Single Malt]] Siet Mitt vun de 1920er Johren warrt ok in [[Japan]] Whisky maakt – sünners in kölleren Noorden, woneem keen Ries anboet warrn kann un de Ackerbo dorüm siet dat 19. Johrhunnert vun’t europääsche Koorn bestimmt warrt. Vundaag warrt dor ok Single Malt herstellt, wobi de schottische Moltwhisky as Vörbild deent. Wegen sien go’en Gööd warrt de japaansche Whisky in Japan sülvst geern drunken. In letzte Tiet warrt de Whiskys aver ok in’t Utland jümmer mehr anboden. Dat Intresse vun de Japaners an den schottische Natschonaldrunk güng so wiet, dat se sik sogor in eenige schottische Brennereen inköfft hebbt. De gröttste Whisky-Brenneree weltwiet steiht in’t japaansche [[Osaka|Ōsaka]]. === Annere Länner in Europa === Afsehn vun de [[Britisch Eilannen|britischen Eilannen]] is de Produkschoon vun Whisky in Europa bit hüüt nich wiet verbreedt. In Düütschland sünd in de letzten Johrteihnten en poor lütte Brennereen grünnt worrn, as to’n Bispeel 1983 de [[Blaue Maus]] in [[Eggolsheim]], 1999 de Brenneree [[Slyrs]] in [[Schliersee]] oder 2008 de Birkenhof-Brenneree in [[Nistertal]] in’n [[Westerwoold]]. Jüst so gifft dat en poor lütte Produkschoonssteden in de [[Swiez]] as de [[Brenneree Lüthy]], as ok in Öösterriek, woneem dat siet 2003 en Brenneree in [[Stanz bei Landeck|Stanz]] gifft. In Frankriek gifft dat ünner annern de Warenghem-Brenneree in [[Lannion]], wiel in Spanien 2004 de [[Destilerias Liber]] in [[Padul]] grünnt worrn is. In’t sweedsche [[Gävle]] warrt siet 1999 whisky vun de [[Mackmyra Svensk Whisky AB]] produzeert. == Produkschoon == === Molten === [[Bild:Sjb whiskey kiln.jpg|duum|hochkant|En Darr bi’n Rökern]] [[Bild:Sjb whiskey malt.jpg|duum|Molten Gasten]] Sien Naam hett de Single-Malt-Whisky dorvun, dat he blots ut [[Molt|Gastenmolt]] maakt warrt. To’n [[Molten]] warrt de [[Gasten]] en poor Daag in [[Quellwater]] inweekt. De opquullen Gasten warrt denn op en even Flach utbreedt un in de wieteren acht bit teihn Daag regelmatig wennt. In de Tiet fangt de Gasten an to kemen, wobi de natürlichen [[Enzym]]en in’t Koorn aktiveert warrt, de de [[Stärk]] deelwies in verschedene Dubbel- un Eenfack[[sucker]] – vör allen [[Moltsucker]] un [[Druvensucker]] – ümwannelt. De ankeemte Gasten warrt scharp dröögt. Dordör höört de Keemvörgang op, vördem de Keem den Sucker wedder opbruken kann. Togliek warrt de Effekt vun de Enzymen in’t noch fuchtige Koorn dör de hogen Temperaturen gau maakt, so dat de Hööftdeel vun de Stärk in Sucker ümsett is bi de Gasten vullstännig dröög is. Dorto warrt de Gasten op’n Bodden vun en [[Darr]] (''kiln'') utbreedt un mit den Rook un de Hitt vun en Füer ünner de Darr dröögt. Fröher weer de Gasten mit Schüffeln wennt, vundaag geiht dat mit Maschienen. Wenn to’n Drögen Törf bruukt warrt, kriggt dat Gastenmolt dorbi en törfig-rookigen Smack (''peat reek''), de denn ok in’n fardigen Whisky to smecken is. Dat Aroma ännert sik mit de Duer un de Stärk vun’t Törffüer vun licht rökerig bit to bannig starken, meist bruunkahlordigen Törfsmack (''heavily peated''). Dat Gastenmolt warrt nu rein maakt un in en Möhl to Schroot (''grist'') verarbeit. Dorna kummt dat in [[Meesch]]fatten (''mash tun'') un warrt mehrmols mit hitten Quell- oder Moorwater ut dat Rebeet vun de Brenneree övergaten. Dorbi lööst sik de Sucker un annere Bestanddeelen ut dat Molt in’t Water. Annere Stoffen, de to’n Broen nich bruukt warrt, as Proteien, Fett un Ballaststoffen vun’t Molt as ok de Rest vun de Stärk, de nich ümwannelt worrn is, warrt nich lööst un warrt afseevt. De söte Lösen (''wort''), de dorbi rutkummt, warrt wieterbruukt, wiel de annern nich löösten Andelen vun’t Moltschroot as Veehfoder bruukt warrn künnt. == Broen == [[Bild:Pulteney Distillery - Whisky Mash.jpg|duum|Whiskymeesch]] De Wort warrt nu eerstmol opkaakt, üm Mikroleevwesen doot to maken. Se warrt in grote Gäärfatten (''wash backs'') füllt. Wenn de Wort wedder afköhlt is, warrt se dör Togaav vun sünnere [[Bäckergest|Gest]] to’n Gären bröcht. De Gäärsooß (''wash''), de dorbi rutkummt, hett en Alkoholandeel vun söss bit teihn Prozent un is to verglieken mit stark [[Beer (Drunk)|Beer]] ahn [[Hoppen]]. Se warrt in Tanks sammelt un lagert. == Brennen == [[Bild:Sjb whiskey wash.jpg|duum|Gäärfatten för de Produkschoon vun Whisky]] Destilleert warrt in grote [[Brennblaas|Brennblasen]] (''pot stills'' oder ''wash stills'') ut [[Kopper]]. De Wash warrt in de eerste Brennblaas (''low wines still'') pumpt, langsom hitt maakt un to’n Kaken bröcht. De Damp, de dorbi opstiggt, warrt dör en Köhler (''condenser'') ut waterköhlt Kopperslangen (''worm'') leit, wo dat to’n Rauhbrand (''low wines'') mit ruchweg 18-24&nbsp;% [[Alkohol]] kondenseert. Dat Twüschenprodukt warrt nu wedder in Tanks twüschenlagert. De [[Destillatschoon]] warrt anhollen, wenn de Inholt vun de Brennblaas bi 1&nbsp;% Alkoholandeel ankamen is. [[Bild:Glenmorangie Distillery Stills.jpg|duum|Brennblasen]] De Rauhbrand (''low wines'') kummt denn in en tweete, lüttere Brennblaas (''spirit still'') un wedder noch mol hitt maakt un kondenseert. De eerste Deel vun dat Kondensat warrt as [[Vörloop (Destillatschoon)|Vörloop]] (''foreshot'' oder ''head'' betekent un warrt vun den Brennmeester (''stillman'') afscheedt, vunwegen dat dor to veel [[Methanol]], [[Carbonsüüreester|Ester]], [[Aldehyd]]en un annere Stoffen binnen sünd, de nich to’n Geneet döögt. Se entstaht as Nevenprodukt vun’n natürlichen Gest[[stoffwessel]] wiel de Gäär. De Middelloop (''heart of the run, middle cut'') vun’t Kondensat hett en Alkoholandeel vun 65-70&nbsp;%. Disse Deel warrt sammelt un för de wietere Produkschoon bruukt. Afhangig vun de Brenneree bedriggt de Middelloop 18 bit 60 Prozent vun’t hele Kondensat. Ok de [[Naloop (Destillatschoon)|Naloop]] (''feints'') warrt wedder afscheedt, vunwegen dat dor to vele langkedige Alkohlen („[[Fuselööl]]“) binnen sünd. Liekers bargt de Vör- un Naloop ok noch veel [[Ethanol]], so dat beids bi de nächste Destillatschoon wedder togföögt warrt. == Riepen un Finish == Dat smallte Destillat ut de Middellööp warrt in Ekenfatten affüllt un ünner Tollversluten inlagert. Dör de Poren in’t Holt vun de Ekenfatten verdunst in’n Verloop vun’t Johr ruchweg 2&nbsp;% vun’n Inholt. Disse Verlust warrt as „Andeel vun de Egels“ ([[angels’ share]]) betekent. As Whisky [[dröff]] de [[Snaps]] eerst betekent warrn, wenn se tomindst dree Johren lang lagert hett. Dat gellt tomindst för de Europääschen Union un in de Swiez<ref>Euro-Lex.eu: [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:039:0016:0054:DE:PDF ''Verorden (EG) Nr. 110/2008 vun’t Europääsche Parlament un vun’n Raat vun’n 15. Januar 2008 to Begreepbestimmen, Beteken, Opmaken un Etiketteren vun Snaps as ok to’n Schulen vun geograafsche Angaven för Snpas un to’n Opheven vun de Verorden (EWG) Nr. 1576/89.''] Anhang II, ''2. Whisky oder Whiskey'' (PDF 240&nbsp;kB)</ref><ref>De Bundsbehörden vun de Swiezer Eedgenossenschaft: [http://www.admin.ch/ch/d/sr/817_022_110/a63.html ''SR 817.022.110 Verorden vun’t EDI över alkohoolsche Drünk – Art. 63 Whisky (Whiskey).'']</ref>. Tomeist warrt disse Whisky för de Produkschoon vun Blend-Whiskys bruukt, oder aver as Single Malt affüllt. Faken warrt Single-Malt-Whiskys in Fatten ut [[Amerikaansch Witt-Eek]] affüllt, in de vörher [[Bourbon Whiskey]] riept is. Bourbon dröff na’t US-Amerikaansche Gesett blots in Fatten ut nee Holt riepen, so dat de Fatten nich noch en tweet mol bruukt warrn künnt. Üm sünneren Smack an den Whisky to bringen, warrt de Destillaten mitünner na eenige Johren in annere Fatten ümfüllt, de vörher mit [[Sherry]], [[Rum]], [[Portwien]], [[Wien (Drunk)|Wien]] oder [[Madeira (Wien)|Madeira]] füllt weern. Dor kriegt se denn jemehr letzte Riep, wovun de Beteken ''Finish'' kummt. == Affüllen == [[Bild:Whisky casks at Dallas Dhu.jpg|duum|Fattlager to’n Riepen]] To’n Affüllen warrt normalerwies de Inholt vun mehrere Fatten tosamen versneden. De Grund is, dat dormit en mööglichst glieke Gööd to hebben un Ünnerscheden ut enkelte Fatten uttoglieken. Vörher warrt de Whisky faken [[Kooltfiltreren|koolt filtert]], üm Stoffen ut’n Whisky ruttonehemn, de em drööv maken künnt. De Whisky warrt dorför ünner 10&nbsp;°C afköhlt. Dorbi fallt de Dröövstoffen ut un künnt affiltreert warrn. Dorbi gaht aver ok Smackdrägers ([[Fett]]en) verloren, so dat disse Vörgang vundaag faken ok weglaten warrt (''[[unchillfiltered]]''). Faken warrt de Whisky nu mit [[Suckerklöör]] (E&nbsp;150) infarvt. Toletzt warrt BRowater tosett, üm den Whisky op 40 bit 46 Volumenprozent Alkohol to verdünnen. So warrt he denn in Buddels affüllt. De Nafraag warrt intwüschen aver grötter na Whiskys, de den sünnere Charakter vun’n Single Malt noch beter rutstellen doot. So warrt ok Whiskys anboden, de ut en enkelt Fatt (''Single Cask'') affüllt sünd. Faken warrt dorbi de Buddels dörtellt un de Tall op dat Etikett schreven. En annert Produkt entsteiht, wenn de Whisky nich op de Drinkstärk vun 40-46&nbsp;% verdünnt warrt. In denn Fall warrt he as Fattstärk (''[[Cask Strength]]'') anboden – de aver ok wedder ut verschedene Fatten tosamenmischt wesen kann. En Cask Strength warrt blots mit wenig Water oder ok gor nich verdünnt. == Lagern == Jüst so as bi’n [[Wien (Drunk)|Wien]], ännert sik ok de Whisky langsom bi’t Riepen. Bi’n Whisky warrt sünnere Stoffen ut dat [[Staaf (Fattbo)|Fattholt]] rutlööst, weil annere Stoffen dör de Poren vun’t Fatt verdunsten doot (''[[angels’ share]]''). Anners as bi’n Wien aver, verfallt in’n Whisky keen Inholtsstoffen, vunwegen dat na de hogen Temepraturen bi de Destillatschoon keen Stoffen mehr in’n Whisky sünd, de bi Ruumtemperatur wieter verfallen oder sik in annere Stoffen ümwanneln künnt. Dorüm warrt dat Riepen vun’n Whisky na’t Affüllen in Buddels afbroken, vunwegen dat das Glas keen wietere Stoffen mehr dörlaten deit un ok free vun löösliche Stoffen is. Vun nu an, ännert dik de Charakter vun’n Whisky – anners as bi’n Wien – nich mehr, so lang he dröög, koolt, ahn direkt Sünnlicht un oprecht lagert warrt. Ut en teihnjohrigen Whisky warrt also dör Lagern för noch mol teihn Johr in de Buddel keen twintigjohrigen Whisky. Man, de Whisky verlütt in de Tiet ok nich an Gööd. == Anners wat == En schottisch-gäälschen [[Drinkspröök]], de faken bi’n Geneet vun Single-Malt-Whisky bruukt warrt, is „Slàinte mhath“ (utsnackt: slaantsche wa). Dat bedüüt wöörtlich: 'Gesundheit goot', also so veel as „Go’e Gesundheit“. == Literatur == * Leif Hahlbohm, Eike Hahlbohm: ''Malt Whisky – Renaissance einer traditionsreichen Kultur.'' Media Service, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-939934-07-3. * [[Michael Jackson (Schriever)|Michael Jackson]]: ''Whisky: Die Marken und Destillerien der Welt.'' Dorling Kindersley, Starnberg 2005, ISBN 3-8310-0764-0. * Harald Kirsch, Jens Unterweger ''Independent Whisky: Guide der unabhängigen Abfüller'' Whisky-Fässle, Ingersheim 2010 ISBN 978-3981381702 == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20090227011045/http://www.whisky-guide.de/ Whisky-Guide] – Informatschonen över Single-Malt-Whisky, Historie, Herstellen un Destillen * [https://web.archive.org/web/20141218140442/http://whisky-seite.de/ Whisky-Seite.de] – Historie un Verfohren == Borns == <references /> [[Kategorie:Whisky]] https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Single-Malt-Whisky&oldid=126388574 fk91m2ooxfkiwgfrov1tjay1o9l0lzy 0 63593 1070474 1059319 2026-06-25T22:55:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070474 wikitext text/x-wiki [[Bild:William Herschel01.jpg|mini|''William Herschel.''<br />Gemälde vun [[Lemuel Francis Abbott]] (1785, Ööl up Lienwand, 76,5 × 63,5&nbsp;cm, [[National Portrait Gallery (London)|National Portrait Gallery]], London)]] [[Bild:Bath-MuseumWHerschel.JPG|mini|Ehmalig Wahnhuus vun Herschel in Bath, hüüd Gedenkstäe]] '''Friedrich Wilhelm Herschel''' ([[Engelsche Spraak|engelsch]]: '''William Herschel'''; * [[15. November]] [[1738]] in [[Hannober]]; † [[25. August]] [[1822]] in [[Slough]]) weer en ut Düütschland stammen britisch [[Astronom]] un [[Musiker]]. == Leven == De Vader vun Herschel, Isaak, weer Militärmusiker; de Söhn is mit 14 Johr as [[Oboe|Oboist]] de Kur-hannobersch Footgarde bitreeden. Nah de Besetten vun Hannober 1757 dör franzöösch Truppen, kunn he nah England flüchten (dat domals mit sien Heimatland Hannober in Personalunion verbunnen weer). Dor wark he as Musiklehrer, [[Komponist]] un [[Organist]]. Herschel hett as Musiklehrer in [[Leeds]] un dornah as Organist in [[Halifax (West Yorkshire)|Halifax]] arbeit. 1766 wurr he Musikdirekter in [[Bath]]. Dör dat Studium vun de mathematischen [[Musiktheorie]] anreegt, hett he sück mit [[Mathematik]] as ok den Bau un Verkoop vun astronoomsch Instrumente befaat. Mit dat Studium vun astronoomsch Warken wuss sien Interesse an de [[Astronomie]], de sück för hüm nich blots up de Beobachtung vun [[Maand (Eer)|Maand]], [[Planet]]en un [[Komeet|Kometen]] erstrecken dee. te. Völmehr wull he de Objekte vun de Fixsteernhimmel studeeren un sogor en vullstännig Uplisten vun all sichtbor Steerns un [[Nebel (Astronomie)|Nebel]] erstellen. Hierto weern de um 1770 gängigen [[Feernröhr]] un [[Spegelteleskop]]e aber technisch noch nich imstande. So fung he an, sülvst Spegelteleskope to bauen, wat hüm nah anfänglich Misserfolgen ok gelung, för den Spegel wurr de Legeeren ''[[Spegelmetall|Speculum]]'' bruukt. Van 1766 an hett he tallriek Teleskope mit ständig wassen Dörmeter (un dormit gröttere Uplöösen]]) herstellt. Bi sien Beobachtungen wurr Herschel vun sien Bröer Alexander un sien Süster [[Caroline Herschel]], de later en anerkannte Astronomin wurr, ünnerstütt. Mit een Slag beropen wurr Herschel, as he 1781 en nee Objekt in dat [[Sünnensystem]] opdecken dee: den Planeten [[Uranus (Planet)|Uranus]]. He wurr to'n Liddmaat vun de [[Royal Society]] of London wählt. König [[Georg III. (Grootbritannien)|George III.]] hett hüm en jährlich jährliche Vergütung toseggt. So kunn he sück kumplett sien Liedenschap, de Astronomie, towennen. De Herschels sünd vun Bath nah [[Slough]] översiedelt. Herschel stell in de Folgezeit Teleskope nich blots för den eegen Gebruuk, sonnern to dat Upbeetern vun sien Innahmen her. 1788 hett he Mary Pitt, de Wittfru vun en Nahber, heiraadt. Sien eenzig Söhn, [[John Herschel|John Frederick William Herschel]], wurr 1792 boren. 1816 wurr he vun den [[Prinzregent]]en, den künftigen König [[Georg IV. (Grootbritannien)|Georg IV.]], to'n Ridder slahn. 1817 wurr hüm dat [[Ridderkrüüz]] vun den [[Guelphen-Orden]] verleeht.<ref>[http://books.google.de/books?id=g3UBjGwLBaEC&pg=PR3#v=onepage&q=&f=false ''Herschel, F.W.''], in: Das gelehrte Teutschland: oder, Lexikon der jetzt lebenden Teutschen Schriftsteller, Band 22, Teil 2, Meyersche Buchhandlung, 1831, S. 719.</ref> 1820 wurr he to'n eersten Präsidenten vun de [[Royal Astronomical Society]] wählt, de sien Söhn, de ebenfalls en bedüüden Astronom weer, mit [[Charles Babbage]] un annern grünnd harr. In Slough hett he bit to sien Dood 1822 leevt un arbeit. Herschel wurr in de St.-Laurence-Kapelle in Upton, Slough, begraven. Up sien Graffsteen steiht de latiensch Satz ''Caelorum perrupit claustra'' („He hett de Grenzen vun den Himmel dörbraken“). 1935 wurr de [[Maandkrater]] [[Herschel (Maandkrater)|Herschel]] nah hüm nömmt.<ref name="moon">http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2477, Planetary Names: Crater, craters: Herschel on Moon, planetarynames.wr.usgs.gov, IAU (engelsch) van' 18. Oktober 2010, afropen an' 20. Oktober 2014</ref> 1973 wurr de [[Marskrater]] [[Herschel (Marskrater)|Herschel]] gemeensam nah hüm un sien Söhn, Sir [[John Herschel]], döfft.<ref name="mars">http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2479, Planetary Names: Crater, craters: Herschel on Mars, IAU (engelsch), van' 17. November 2010 afropen an' 20. Oktober 2014</ref> 1982 wurr hüm mit de Benennen vun en darten Kraters, den [[Mimas (Maand)|Mimaskrater]] [[Herschel (Mimaskrater)|Herschel]], nah hüm noch en besünner Ehre to deel: De gröttste Krater vun dissen Saturnmaand drocht siether den Naam vun den Opdecker vun den Maand.<ref>http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/2478, Planetary Names: Crater, craters: Herschel on Mimas, planetarynames.wr.usgs.gov, IAU (engelsch), van' 14. August 2008, afropen an' 20. Oktober 2014</ref> Ok [[Statistik]] un Wohrschienlichkeitsöverleegen hett he as eerst Astronom bruukt: He funn, dat en Stück vun de [[Melkstraat]], 15° lang un 2° breet, mehr as 50.000 düütlich erkennbar Steerns enthollt. Ut de Verdeelen vun de Fixsteerns hett he versöcht de Gestalt vun de Melkstraat aftoleiten. He keem to dat Ergevnis, dat sück dat um en linsenförmig Ansammeln vun Steerns hanneln dee. Wiel he annehmen dee, dat sämtlich Fixsteerns de sülvige [[afsolute Helligkeit]] harrn, hett he glöövt, ut de schienbar Helligkeit up den Afstand sluuten to können. Disse Ansatz hett sück nahderhen as falsch wiest. Vun Herschel stammen ok de eersten Versöök, de ''Bewegung des Sonnensystems'' in dat All to bestimmen – en Arbeit, de allerdings eerst vun [[Friedrich Wilhelm August Argelander|Argelander]] u.&nbsp;a. mit scharper Teleskopen spoodriek in Angreep nommen wurrn kunn. Ok hett he faststellt, dat nich all [[Düppelsteern]]s blots tofällig so anördnt ween kunnen (visuelle Düppelsteerns). Dat muss völmehr en beträchtliche Antall geven, de dör Swoorkraft annanner bunnen sünd (physische Düppelsteerns). He weer in de Laag, de Kreisbewegen bi eenig vun disse Steernpaaren to beobachten, un fung mit systematischen Helligkeitsverglieken vun de Komponenten an. == Sien Opdecken == === Uranus, Maanden, Ringe un Nebel === [[Bild:PE 73 Engraving by James Godby of William Herschel.jpg|mini|''Dr. Herschel'' (1814) – Disse [[Punkteersteek]] vun James Godby nah en Vörlaag vun [[Friedrich Rehberg]] wiest Herschel vör dat Steernbild vun de [[Twillings (Steernbild)|Twillings]], in dat he 1781 den „neen“ Planeten Uranus opdeckt hett. De winterliche Nachthimmel ls Kulisse lett Herschel as „romantischen Weisen“ utsehn.<ref>Holmes, ''The Age of Wonder'', S. 122 (ill.).</ref>]] Siet prähistorsch Tieden hemm de Minschen blots de fiev Planeten [[Merkur (Planet)|Merkur]], [[Venus (Planet)|Venus]], [[Mars (Planet)|Mars]], [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] un [[Saturn (Planet)|Saturn]] kennt. An' 13. März 1781 hett Herschel bi en systematischen Himmelsdörmustern mit en sülvst herstellt Spegelteleskop en Objekt opdeckt, dat hüm dör sien düütlich flächenhaft Utsehn upfull. He hett tonächst an en Kometen docht un hett dat ''georgium sidus'' (Georgsgestirn) nömmt. Nahdem faststellt weer, dat dat as de bekannt Planeten up en meest kreisförmigen Bahn leep, wurr dat [[Uranus (Planet)|Uranus]] nömmt. Mit disse Opdecken weer de Umfang vun dat Sünnensystem up dat Düppelte anwussen. Nah de twee Maanden [[Titania (Maand)|Titania]] un [[Oberon (Mond)|Oberon]] (beid 1787) hett Herschel 1797 ok all dat [[Ringe vun den Uranus|Ringsystem vun den Uranus]] opdeckt, dat bit to sien nochmalig Opdecken 1977 aber ass Irrdom afdaan wurr. Ok de Sichtungen vun de Saturnmaanden [[Mimas (Maand)|Mimas]] un [[Enceladus (Maand)|Enceladus]] gaht up sien Konto.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.scienceticker.info/2007/04/17/uranusring-schon-im-18-jahrhundert-gesichtet/ |wayback=20090826150852 |text=''Uranusring schon im 18. Jahrhundert gesichtet?'' |archiv-bot=2026-03-14 09:43:55 InternetArchiveBot }}, Scienceticker.info, 17. April 2007.</ref> Herschel sien Interesse leeg aber bi de nebligen Himmelsobjekten. [[Charles Messier]] harr 1780/81 en [[Messier-Katalog|Katalog]] mit 103 nich-punktförmig („neblig“) utsehn Objekten rutbrocht, de Lüüd van't Fack weern sück nich eenig, of sück dat dorbi um jewiels nih to tellen Steerns oder aber um lüchten Wulken oder Flüssigkeiten hanneld dee. Van' Harvst 1782 an hett Herschel teelt nah wiederen Objekten vun disse Oort (bit 1802) söcht. Mit sein Överleegen Gerät stell he bald fast, dat he mehrere vun de „Nebel“ in Eenzelsteerns uplösen kunn. He hett annommen, dat ok de anner Objekte [[Steernhoopen]] weern un blots dorum nich uplööst wurrn kunnen, wiel se völ wieder weg – un dormit ok völ grötter – ween as bit dorhen docht. Disse in dat Johr 1785 ütert Vermooden hett sück prinzipiell as todraapend wiest. Herschel kunn aber dormals noch nich weeten, dat sück dat um grundverscheeden Typen hanneln dee: echt lüchten [[Emissionsnebel|Gasnebel]] (as de [[Orionnebel]]), Steernhoopen (as de [[Plejaden (Astronomie)|Plejaden]] oder [[Messier 13|M13]]) un [[Galaxie]]n (etwa de [[Andromedanebel]]). === Nebelklassifikatschoon un Melkstraatenstatistik === Herschel hett as Eerst en Klassifizeeren vun disse Objekte inführt. He hett de nah de [[Schienbor Helligkeit|schienbor Helligkeit]], de Grött, de Regelmatigkeit vun de Form un de Konzentratschoon to de Midden hen ünnerscheed. In den Verloop vun sien Ünnersöken hett he en Theorie to dat Enstahn vun de Steernhoopne entwickelt: De [[Gravitatschoon|Swoorkraft]] harr dornah mit de Tiet ut loos Hoopen dicht packt Systeme entstehn laaten. So führ he dat Konzept de Entwicklung (oder Evolutschoon) in de Astronomie in: De Steernhimmel weer nu nich mehr ewig un unveränderlich. Herschel wurr dormit to'n Begrünner vun den Erkenntnisberiek [[Kosmologie]]. As he 1790 en Fixsteern mit umgeven Wulk beobachten dee, hett he sien fröhere Ansichten weer umsmeeten. He hull dat nu för mögelk, dat sämtlich Steerns sück ünner den Infloot vun de Swoorkraft ut en Ort Wulk ut Gas oder Flüssigkeit tosommentrucken harrn. === Düppelsteern un Luchtspektrum === In de Loop vun de Tiet hett he en Katalog vun neblig Objekte mit mehr as 2500 Indrääg („Herschel-Katalog“ nömmt) erstellt as ok en Katalog mit 848 Düppelsteerns. Ahn de sülvstloos Hülp vun sien Süster weern disse Kataloge nich tostannen kommen. Ofschons sien besünner Interesse en Leben lang den Fixsteernhimmel gull, hett he de Objekte vun dat Sünnensystem nich dorbi vergeeten. He hett Uranusmaanden [[Titania (Maand)|Titania]] un [[Oberon (Maand)|Oberon]] as ok de Saturnmaanden [[Mimas (Maand)|Mimas]] un [[Enceladus (Maand)|Enceladus]] opdeckt – womit he de eenzig Maandopdecker vun dat 18. Johrhunnert weer. He hett bi de Planeten [[Saturn (Planet)|Saturn]] de Rotatschoonsperiood bestimmt un bi [[Mars (Planet)|Mars]] johrestietlich Verännern nahwiest. Ut de Beobachtung vun den [[Lomonossow-Effekt]] truck he den Sluss, dat de [[Venus (Planet)|Venus]] en Atmosphäre hemm muss. [[Michail Wassiljewitsch Lomonossow|Lomonossow]] harr dat all 1761 vermoot, aber nich publizeert. Herschel hett 1800 de [[Infrarootstrahlen]] opdeckt, indem He Sünnenlucht dör en [[Prisma (Optik)|Prisma]] lenken dee un achter dat root Enn' vun dat sichtbor [[Eletromagnetisch Spektrum|Spektrum]] en Thermometer anbroch. De Temperatur steeg in dissen Beriek, un Herschel hett dorut slooten, dat dor en unsichtbar Form vun Energie wirksam ween muss. Herschel sien Beobachtungen weern blots dör de bit dorhen butergewöhnlich Luchtleistung vun sien Teleskope mögelk, weern aber dör de nich utreckend Schärfeleistung inschränkt. He weer en butergewöhnlich talenteert un unermöödlich Beobachter; sien Lösungsansätze weern (af un to) kühn, aber immer wegwiesend. === Sünnenflecken un Klima === Herschel broch as eerst Forscher en Infloot vun de Sünn up dat Klima in't Gespräch. He hett historsch Beobachtungen un [[Sünnenfleck]]en un as Indikator för dat Klima de Entwicklung de Weetenpries vergleeken. '''Zitat:''' ''The result of this review of the foregoing five periods is, that, from the price of wheat, it seems probable that some temporary scarcity or defect of vegetation has generally taken place, when the sun has been without those appearances which we surmise to be symptoms of a copious emission of light and heat.|Autor=Sir William Herschel|Quelle=Phil. Trans. Roy. Soc. London, 91, 265 (1801), vgl.<ref>The Monthly review, Nachdruck bei Ralph Griffiths, George Edward Griffiths, Verlag printed for R. Griffiths., 1750, Original von New York Public Library Digitalisiert 22. Mai 2007.''</ref> ziteert nah<ref name="Nir">[[Nir Shaviv]] in PhysicaPlus, Issue No. 5 Cosmic Rays and Climate 2005 {{Webarchiv|url=http://physicaplus.org.il/zope/home/en/1105389911/1113511992_en |wayback=20131016091438 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:43:55 InternetArchiveBot }}.</ref>'' De These vun en Tosommenhang vun Klima un Sünnenflecken wer to Tieden vun Herschel bannig umstreeden un is dat ok hüüd noch. == Herschel sien Teleskope == [[Bild:Herschel-Lomonosov reflecting telescope.svg|mini|Luchtgang in en Herschel-Lomonosov-Spegelteleskop]] [[Bild:William Herschel's Twenty-Foot Reflecting Telescope HIN430.jpg|thumb|18,7 Toll-Teleskop mit 20 Foot Brennwiet]] [[Bild:Herschel 40 foot.jpg|mini|Wilhelm Herschel sien 40-Foot-Spegelteleskop]] Herschel erfunn en Alternative to den sietlichen Inblick vun dat [[Newton-Teleskop]], wiel sien Spegeldorför groot noog weern. Dorto schrifft [[Meyers Konversationslexikon]]<ref>[http://www.retrobibliothek.de/retrobib/seite.html?id=105593 Meyers Konversationslexikon: ''Fernrohr (dioptrisches und katoptrisches).'']</ref> 1885: '''Zitat:''' ''Bei den [[Riesenteleskop]]en von Herschel und [[William Parsons, 3. Earl of Rosse|Lord Rosse]], deren Spiegel 1–2&nbsp;m Durchmesser hatten, war ein solches zweites Spiegelchen [Anm.: [[Fangspiegel]]] und somit auch der von ihm herbeigeführte Lichtverlust durch einen einfachen Kunstgriff vermieden. Der Hohlspiegel (ss, Fig. 5) ist nämlich gegen die Achse des Rohrs ein wenig geneigt, so daß das Bildchen nahe an den Rand des Spiegels zu liegen kommt und daselbst durch eine Okularlinse o betrachtet werden kann. Dabei tritt freilich der Kopf des Beobachters teilweise vor die Öffnung des Rohrs, was aber bei dem großen Durchmesser des Spiegels von geringem Belang ist. Herschel nannte sein Instrument [[Front view]] telescop''<!--sic!-->, d.&nbsp;h. Vornschaufernrohr. Dat Verfohren sett en vergliekswies leeg [[Öffnungsverhältnis]] (Speegeldörmeter/[[Brennwiet]]) vörut. De Verkippen vun den Hööftspegel gegen de optische Ass vun dat Teleskop führt sonst to stark [[Afbillensfehler]]n (vgl. [[Scheefspegler]]). Vun de Völtall vun Teleskopen, de Herschel baut un bruukt hett, sünd insbesünnere to nömmen: * Den Planeten Uranus hett Herschel mit en Spegelteleskop vun 6 Toll (etwa 15&nbsp;cm) Dörmeeter un 7 Foot (etwa 210&nbsp;cm) Brennwiet opdeckt. * Für sien Nebel-Katalog hett he hööftsächlich en Gerät mit 18,7&nbsp;Toll (47,5&nbsp;cm) Spegeldörmeter un 20 Foot (6,1&nbsp;m) Brennwiet (af 1783) bruukt. * Sien gröttst Teleskop (kiek Afbillen) wurr 1789 ünner sien Anleitung baut un harr en Spegeldörmeter vun 48 Toll (122&nbsp;cm) un en Längt vun 40 Foot (12&nbsp;m).<ref> William Herschel: [http://archive.org/details/jstor-106961 ''Description of a Forty-Feet Reflecting Telescope.''], Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Volume 85, 1795</ref> Dat [[Öffnungsverhältnis]] leeg dormit bi etwa 1:10. Dat wurr eerst twee Generatschonen later vun Lord Rosse sien „[[Leviathan (Teleskop)|Leviathan]]“ överdrapen. Dat 48-Zoll-Teleskop gung 1839 dör en Storm in dutten. Herschel hett ahn Utnahm [[Spegelteleskop]]e baut. Hör Spegel weern ut en Metall-Legeeren ([[Spegelmetall|Speculum]]) gaaten un mussen faken nahpoleert wurrn, wiel de licht anloopen deen. == Herschel as Musiker un Komponist == Herschel speel neben [[Cello]] ok [[Oboe]] un [[Örgel]]. He hett tallriek Musikstücken komponeert, dorünner 24 Symphonien un völ Konzerte as ok Karkenmusik. Mit Utnahm vun eenig Oboenkonzerte, Symphonien un Örgelstücke, de 2000 — 2011 inspeelt wurr, is sien Musik aber in Vergeetenheit geraden. == Schriften (Utwahl) == * ''Description of a Forty-feet Reflecting Telescope.'' Phil. Trans. R. Soc. Lond. 1 January 1795 vol. 85 347–409 ({{DOI|10.1098/rstl.1795.0021}}; [[:Datei:Herschel-Description of a Forty-feet Reflecting Telescope.pdf|Vulltext]]) * ''Account of a Comet.'' Phil. Trans. R. Soc. Lond. January 1, 1781 71:492–501 ({{DOI|10.1098/rstl.1781.0056}}; [[:Datei:Herschel-Account of a Comet.pdf|Vulltext]]) * ''An Account of the Discovery of Two Satellites Revolving Round the Georgian Planet.'' Phil. Trans. R. Soc. Lond. January 1, 1787 77:125–129 ({{DOI|10.1098/rstl.1787.0016}}; [[:Datei:Herschel-Discovery of Two Satellites Revolving Round the Georgian Planet.pdf|Vulltext]]) * ''Account of the Discovery of a Sixth and Seventh Satellite of the Planet Saturn; With Remarks on the Construction of Its Ring, Its Atmosphere, Its Rotation on an Axis, and Its Spheroidical Figure.'' Phil. Trans. R. Soc. Lond. January 1, 1790 80:1–20 ({{DOI|10.1098/rstl.1790.0001}}; [[:Datei:Herschel-Discovery of a Sixth and Seventh Satellite of the Planet Saturn.pdf|Vulltext]]) * ''Über den Bau des Himmels. Abhandlungen über die Struktur des Universums und die Entwicklung der Himmelskörper 1784-1814.'' Hrsg. vun Jürgen Hamel. Harri Deutsch Verlag, Frankfort a.&nbsp;M. 2001 (= Ostwalds Klassiker der exakten Wissenschaften, Band 288). ISBN 3-8171-3288-3. == Kiek ok == * [[Volkssteernwacht Hannober]] == Literatur == * Matthias Blazek: ''Astronomische Persönlichkeiten aus Hannover: Caroline und William Herschel – Das berühmteste Sternenforscherpaar seiner Zeit''. In: ''Heimatland. Zeitschrift des Heimatbundes Niedersachsen''. Heft 2/Juni 2012, S. 55–58. * Julius Dick: Herschel, Friedrich Wilhelm. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 8, Duncker & Humblot, Berlin 1969, ISBN 3-428-00189-3, S. 695–698 * Heinz Gärtner: Er durchbrach die Schranken des Himmels, Das Leben des Friedrich Wilhelm Herschel, Edition Leipzig, Leipzig 1996, SBN=3-361-00461-6 * Richard Holmes: ''The Age of Wonder: How the Romantic Generation Discovered the Beauty and Terror of Science''. HarperPress, London 2008. ISBN 0007149522. * Michael Hoskin: ''Discoverers of the Universe. William and Caroline Herschel'', Princeton University Press, Princeton/Oxford 2011, ISBN 978-0-691-14833-5. == Weblenken == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118841920 DNB-Katalog] * [http://royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=3&dsqSearch=%28Surname%3D%27herschel%27%29 Indrag] in dat Archiv vun de [[Royal Society]] * [http://www.1911encyclopedia.org/Sir_Frederick_William_Herschel Indrag in de Classic Encyclopedia] (englisch) * [https://web.archive.org/web/20141031015743/http://www.epsilon-lyrae.de/Beobachtungstipp/Herschel.html Friedrich Wilhelm Herschel und die Doppelsterne] * [https://web.archive.org/web/20100912090040/http://astronomy.meta.org/monatlich/0702_monatsthema.html Utführlich Biographie vun Herschel] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PHY&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&adsobj_query=YES&aut_logic=SIMPLE&obj_logic=OR&author=Herschel%2C+W.&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=01&end_year=1850&ttl_logic=SIMPLE&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=200&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 Warken vun W. Herschel in dat [[Astrophysics Data System]]] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118841920|LCCN=n/79/83314|VIAF=19885773}} {{SORTIERUNG:Herschel, Wilhelm}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Düütschland]] [[Kategorie:England]] [[Kategorie:Komponist]] [[Kategorie:Klassische Musik]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Boren 1738]] [[Kategorie:Storven 1822]] 9dtpkykri7upr9f48d1ujh5juy4uijv 0 66650 1070439 921235 2026-06-25T20:24:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070439 wikitext text/x-wiki '''Stuart Conan Wilson''' (* [[25. Dezember]] [[1946]] in [[Guildford]], [[Vereenigte Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigt Königriek]]) is en britischen Schauspeler, de vör allen in de USA Spood hatt hett. == Leven un Wark == Wilson is as Söhn vun en Liddmaat vun de [[Royal Air Force]] op de Welt kamen, so dat he veel in de Welt rümkamen is. In’n Verloop vun sien Kindheit hett he dörteihn verscheden Scholen besöcht un an verscheden Öörd vun de Eer leevt. As sik sien Vadder vun Beroop wegen in [[Rhodesien]] daallaten harr, is he wedder na [[England]] torüch gahn un füng in [[London]] mit de Schauspeleree an. Eerst hett he an Theaters arbeit, denn harr he Rullen in lüttere Feernsehprodukschonen. Enn vun de 1980er Johren is Wilson in de [[USA]] ümtogen, üm in [[Hollywood]] sien Glück to finnen. Sien Dörbrook harr he 1992 mit de Rull vun den korrupten Polizeibeamten ''Jack Edward Travis'' in ''Lethal Weapon 3''. He hett den wreden Legen so goot dorstellt, dat he de Johren dorna faken annere Rullen ut dat glieke Fack anbaden kreeg, so as in ''No Escape'' oder ''The Mask of Zorro''. Man, he hett ok jümmer wedder mol Theaterrullen in London övernahmen. == Filmografie (Utwahl) == {| class="Tabell sortable" border="1" cellspacing="0" |- align="left" style="align:center" ! Johr ! Titel ! Synchroonsnacker |- | 1971 | [[Dulcima]] | &nbsp; |- | 1972 | [[The Strauss Family]], Feernseh-Minireeg<br />dt.: ''Ein Leben im ¾-Takt'' | &nbsp; |- | 1977 | [[Anna Karenina (1977)|Anna Karenina]], Feernseh-Minireeg | &nbsp; |- | 1979 | [[The Prisoner of Zenda]]<br />dt.: ''Der Gefangene von Zenda'' | &nbsp; |- | 1982 | [[Ivanhoe (1982)|Ivanhoe]], Feernsehn | [[Heiner Lauterbach]] |- | 1985 | [[Romance on the Orient Express]], Feernsehn | &nbsp; |- | 1988 | [[Wild Things]], Feernsehn | &nbsp; |- | 1989 | [[Zugzwang]] | &nbsp; |- | 1990 | [[Secret Weapon]], Feernsehn<br />dt.: ''Sexspionage'' | &nbsp; |- | 1991 | [[Her Wicked Ways]]<br />dt.: ''Gefährlicher Charme'' | &nbsp; |- | 1992 | [[Lethal Weapon 3]]<br />dt.: ''Brennpunkt L.A. – Die Profis sind zurück'' | [[Reinhard Brock]] |- | 1993 | [[Teenage Mutant Ninja Turtles III]]<br />dt.: ''Turtles III'' | [[Frank Glaubrecht]] |- | 1994 | [[No Escape]]<br />dt.: ''Flucht aus Absolom'' | [[Michael Mendl]] |- | 1994 | [[Exit to Eden]]<br />dt.: ''Insel der geheimen Wünsche'' | &nbsp; |- | 1994 | [[Death and the Maiden]]<br />dt.: ''Der Tod und das Mädchen'' | [[Wolfgang Condrus]] |- | 1996 | [[Edie & Pen]] | &nbsp; |- | 1998 | [[The Mask of Zorro]]<br />dt.: ''Die Maske des Zorro'' | [[Hartmut Reck]] |- | 1998 | [[Enemy of the State]]<br />dt.: ''Der Staatsfeind Nr. 1'' | [[Thomas Rauscher (Synchroonspreker)|Thomas Rauscher]] |- | 2000 | [[The Luzhin Defence]]<br />dt.: ''Lushins Verteidigung'' | [[Wolfgang Condrus]] |- | 2000 | [[Vertical Limit]] | [[Reinhard Brock]] |- | 2001 | [[Princess of Thieves]], Feernsehn<br />dt.: ''Gwyn – Prenzessin der Diebe'' | [[Frank Glaubrecht]] |- | 2004 | [[Unstoppable (2004)|Unstoppable]] | [[Ekkehardt Belle]] |- | 2004 | [[Fascination]] | [[Reiner Schöne]] |- | 2006 | [[Perfect Creature]] | [[Thomas Fritsch]] |- | 2007 | [[Hot Fuzz]]<br />dt.: ''Hot Fuzz – Zwei abgewichste Profis'' | [[Uli Krohm]] |} == Weblenken == * {{IMDb|PID=0934179|NAAM=Stuart Wilson}} * [https://web.archive.org/web/20110208074256/http://stuartconanwilson.com/ Offizielle Websteed vun Stuart Wilson] (engelsch) {{Normdaten|TYP=p|GND=141206780|LCCN=no/2003/59585|VIAF=51378275}} {{DEFAULTSORT:Wilson, Stuart}} [[Kategorie:Schauspeler]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1946]] jbum9c4aknetjj7wr5kr4utbrn7lbfk 0 69734 1070377 889299 2026-06-25T15:47:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070377 wikitext text/x-wiki De '''Ornithologie''' ([[Ooldgreeksche Spraak|ooldgr.]] ''ὄρνῑθ-'' [órnῑth-], Stamm vun ''ὄρνις'' [órnis]&nbsp;– „Vagel“&nbsp;–, un ''λόγος'' [lógos], „Begripp“, „Woort“) oder '''Vagelkunne''' is de Twieg in de [[Wetenschop]] vun de [[Zoologie]], de sik mit [[Vagel]]s befaten deit. De Vagels (Aves) sünd mit um un bi 10.000 [[Oort (Biologie)|Aarden]] een vun de Klassen mank de [[Warveldeerten]], wo de meisten Aarden tohören doot. De Ornithologie sett sik unner annern mit de [[Physiologie]], de [[Taxonomie]], de [[Ökologie]] ut'neen un unnersocht, wat dat mit de Vagels up sik hett un wie se sik upföhren doot. En sunnerlich Feld up dat Ornithologen togange sünd, is dat Unnersöken vun den [[Vageltreck]], unner annern mit Hölp vun de [[Vagelring|Ringe]], wo de Vagels mit markeert weert. De Geschicht vun de wetenschoppliche Ornithologie is tominnst in dat [[20. Johrhunnert]] in [[Düütschland]] sunnerlich mit Vagelschutz un [[Naturschuul]] verbunnen. In de Ornithologie gifft dat nich bloß Facklüde, de in de Wetenschop arbeiden doot, man ok allerhand Amateurornithologen, de to'n Deel wichtige Bidräge brocht hefft, um enkelte Aarden, Gruppen un regionale Populatschonen beter to verstahn. == Weblenken == {{Commons|Category:Ornithology|Ornithologie}} * [http://www.orn.mpg.de/ Max-Planck-Institut for Ornithologie] * [http://www.do-g.de/ Deutsche Ornithologen-Gesellschaft] * [http://www.birdnet.de/ Informatschonen ut de Welt vun de Vagels] * [http://www.birdlife.org/index.html BirdLife International] * [http://www.ornithology.com/ Ornithology: The Science of Birds] * [http://www.nabu.de Naturschutzbund NABU/BirdLife Düütschland] * [http://naturbeobachtung.de/ Deutscher Jugendbund für Naturbeobachtung] * [http://www.ornithologie.net/ ornithologie.net] – Portal für Vogelkunde und Vogelbeobachtung * [http://www.ornitho.ch/ ornitho.ch] – Portal für schweizer Vogelbeobachter * [http://www.ornitho.de/ ornitho.de] – Portal für deutsche Vogelbeobachter * [http://www.vogelwarte.ch/ Schweizerische Vogelwarte Sempach] * [https://web.archive.org/web/20160516123905/http://www.birdlife.ch/ Schweizer Vogelschutz/BirdLife] * [http://www.dfg-science-tv.de/de/projekte/duck-stop-bodensee/ DFG Science TV: ''Duck Stop Bodensee'' – 260.000 Wasservögel auf Nahrungssuche] – Video-Serie over 260.000 Watervagels, wie se leven doot un wat dat for dat Ökosystem vun den Bodensee to bedüern hett. == Tiedschriften == * ''[[Journal für Ornithologie]]'' * ''[[Der Falke|DER FALKE – Das Journal für Vogelbeobachter]]''. {{ISSN|0323-357X}} * ''Gefiederte Welt & Die Voliere''. {{ISSN|1865-3723}} * ''VÖGEL – Das Magazin für Vogelbeobachtung''. {{ISSN|1862-8397}} [[Kategorie:Ornithologie]] 1elu4op9k4x2l040z7qsz3we68yjryx 2 71707 1070488 1070134 2026-06-26T05:49:41Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1070488 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:STD in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Stade]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?tree0 wdt:P131* wd:Q5906. { ?item wdt:P19 ?sub0. ?tree0 wdt:P150* ?sub0. } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1. ?tree0 wdt:P150* ?sub1. } } |sort=p569 |columns=item,label,p569,p18,p19,p570,p20,p937,p227,p106,p553/q866/p554 |thumb=80 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! Tied boren ! Bild ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! Steed von dat Warken ! GND-Nummer ! Beroop ! Brukerkonto in en sozial Nettwark/Brukernaam in en sozial Nettwark |- | [[:d:Q119918|Q119918]] | [[Agnes of Hohenstaufen]] | data-sort-value="1176" | 1176 | | | data-sort-value="1204" | 1204-05-09<br/>1204-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122073576 122073576] | [[consort]] | |- | [[:d:Q111209|Q111209]] | [[Gottfried vun Arnsberg]] | data-sort-value="1285" | 1285 | | | data-sort-value="1363" | 1363-12-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13685057X 13685057X] | [[canon]]<br/>[[Bischop]] | |- | [[:d:Q1609466|Q1609466]] | [[Herbort Duckel]] | data-sort-value="1400" | 14th century | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1511697|Q1511697]] | [[Gerhard Halepaghe]] | data-sort-value="1430" | 1430 | [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1485" | 1485-04 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[cleric]]<br/>[[Preester]] | |- | [[:d:Q1611936|Q1611936]] | [[Hermann Langenbeck]] | data-sort-value="1452" | 1452 | [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1517" | 1517-05-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | [[Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[council member]] | |- | [[:d:Q1697612|Q1697612]] | [[Johannes Hadeke]] | data-sort-value="1490" | 1490<br/>1488 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1524" | 1524 | [[Rom]] | | [https://d-nb.info/gnd/12996378X 12996378X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[humanist]] | |- | [[:d:Q15435314|Q15435314]] | [[Dietrich Huls]] | data-sort-value="1500" | 15th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Swerin]] | [https://d-nb.info/gnd/137976739 137976739] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]] | |- | [[:d:Q139003280|Q139003280]] | [[Garleff Langenbeck]] | data-sort-value="1507" | 1507 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128602031X 128602031X] | | |- | [[:d:Q553550|Q553550]] | [[Francis I, Duke of Saxe-Lauenburg]] | data-sort-value="1510" | 1510 | | | data-sort-value="1581" | 1581-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138777098 138777098] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q465382|Q465382]] | [[Sibylle of Saxony]] | data-sort-value="1515" | 1515-05-02 | [[Bild:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis einer jungen Frau (Galleria degli Uffizi).jpg|center|80px]] | [[Freiberg]] | data-sort-value="1592" | 1592-07-18 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/136863140 136863140] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q133322366|Q133322366]] | [[Joachim Vom Kampe]] | data-sort-value="1517" | 1517 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1594" | 1594 | | | [https://d-nb.info/gnd/108384959X 108384959X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q94862483|Q94862483]] | [[Johann Hollmann]] | data-sort-value="1524" | 1524 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1586" | 1586 | [[Leiden]] | | [https://d-nb.info/gnd/137628846 137628846] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55875985|Q55875985]] | [[Johannes Trajectinus]] | data-sort-value="1525" | 1525 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119851415 119851415] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q139113134|Q139113134]] | [[Jakob Helt]] | data-sort-value="1549" | 1549-01-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1605" | 1605-09-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909673 1034909673] | | |- | [[:d:Q94755420|Q94755420]] | [[Hans Rambau]] | data-sort-value="1550" | 16th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1579" | 1579-04-12 | | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | [[printer]] | |- | [[:d:Q328009|Q328009]] | [[Maurice, Duke of Saxe-Lauenburg]] | data-sort-value="1551" | 1551 | | | data-sort-value="1612" | 1612-11-02 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137568517 137568517] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q1819675|Q1819675]] | [[Leopold Hackelmann]] | data-sort-value="1560" | 1560s | [[Bild:Leopold-Hakelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1620" | 1620s<br/>1619 | [[Leipzig]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/100153623 100153623] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q85191353|Q85191353]] | [[Johan beym Graben]] | data-sort-value="1561" | 1561-08-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1623" | 1623-05-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034698052 1034698052] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q99794|Q99794]] | [[Otto Casmann]] | data-sort-value="1562" | 1562 | | [[Warberich|Waberich]] | data-sort-value="1607" | 1607-08-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122548922 122548922] | [[Philosoph]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55908644|Q55908644]] | [[Cosmas Bornemann]] | data-sort-value="1567" | 1567 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1612" | 1612 | | | [https://d-nb.info/gnd/119626659 119626659] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[personal physician]] | |- | [[:d:Q55126522|Q55126522]] | [[Christoph Schwanmann]] | data-sort-value="1569" | 1569 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437761 124437761] | [[Jurist]]<br/>[[syndic]] | |- | [[:d:Q137340847|Q137340847]] | [[Martin von der Meden]] | data-sort-value="1576" | 1576 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121778010 121778010] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q60830446|Q60830446]] | [[Samuel Göchhausen]] | data-sort-value="1578" | 1578 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1658" | 1658-02-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/121510913 121510913] | [[Jurist]]<br/>[[chancellor]] | |- | [[:d:Q21033602|Q21033602]] | [[Elias Holwein]] | data-sort-value="1579" | 1579 | | [[Wulfenbüttel]] | data-sort-value="1659" | 1659 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124876153 124876153] | [[editor]] | |- | [[:d:Q15456273|Q15456273]] | [[Helias Putschius]] | data-sort-value="1580" | 1580-11-06 | | [[Antwarp]] | data-sort-value="1606" | 1606-03-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100981380 100981380] | [[Historiker]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[Philoloog]] | |- | [[:d:Q20031282|Q20031282]] | [[Staats Büscher]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1641" | 1641 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/128564849 128564849] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q23001681|Q23001681]] | [[Hinrich Schult]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1644" | 1644 | | | [https://d-nb.info/gnd/121766942 121766942] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1696343|Q1696343]] | [[Johann Stucke]] | data-sort-value="1587" | 1587-07-24 | [[Bild:Johann Stucke (1587-1653) portraits 121 1 121 port 3890 p 900.jpg|center|80px]] | [[Langenhogen]] | data-sort-value="1653" | 1653-01-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helmstidde]]<br/>[[Wulfenbüttel]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/100868134 100868134] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[scholar]] | |- | [[:d:Q139113167|Q139113167]] | [[Heinrich Bartels]] | data-sort-value="1588" | 1588 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034705024 1034705024] | | |- | [[:d:Q55126120|Q55126120]] | [[Johann Risler]] | data-sort-value="1589" | 1589 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q13693413|Q13693413]] | [[Johannes Scholvin]] | data-sort-value="1590" | 1590 | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1642" | 1642-05-06 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/121773671 121773671] | [[Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q55124680|Q55124680]] | [[Adolf Helt]] | data-sort-value="1592" | 1592 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | | [https://d-nb.info/gnd/123139805 123139805] | [[Protestant theologian]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q55680983|Q55680983]] | [[Heinrich Dassov]] | data-sort-value="1592" | 1592-03-03 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1645" | 1645-07-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55910216|Q55910216]] | [[Johann von Zesterfleht]] | data-sort-value="1592" | 1592 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1613" | 1613 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/121373762 121373762] | [[student]] | |- | [[:d:Q72396993|Q72396993]] | [[Nicolaus Ottonis]] | data-sort-value="1592" | 1592<br/>1592-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1649" | 1649-07-29 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/12044349X 12044349X] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[parson]]<br/>[[school teacher]] | |- | [[:d:Q94912186|Q94912186]] | [[Heinrich Salmuth]] | data-sort-value="1592" | 1592-05-21 | | [[Leipzig]] | data-sort-value="1660" | 1660-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437826 124437826] | [[Jurist]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q94935799|Q94935799]] | [[Heinrich Plate]] | data-sort-value="1596" | 1596 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1620" | 1620-09-03 | [[Wittenbarg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | [[student]] | |- | [[:d:Q1927731|Q1927731]] | [[Michael Havemann]] | data-sort-value="1597" | 1597-09-29 | [[Bild:MichaelHavemannChristianFritzsch1754.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | data-sort-value="1672" | 1672-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383955 124383955] | [[superintendent]]<br/>[[Hebraist]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q133024143|Q133024143]] | [[Andreas Bornholdt]] | data-sort-value="1598" | 1598 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1666" | 1666-08-10 | | | [https://d-nb.info/gnd/142609218 142609218] | [[parson]] | |- | [[:d:Q15428493|Q15428493]] | [[Johann Penningbüttel]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1582" | 1582-10-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119783673 119783673] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q110303703|Q110303703]] | [[jur.dr. Nicolaus von Höpken, 1.Erbherr zu Melau]] | data-sort-value="1601" | 1601-12-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1671" | 1671-01-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121773043 121773043] | [[Jurist]]<br/>[[counsel]] | |- | [[:d:Q136642888|Q136642888]] | [[Joachim von Volckmann]] | data-sort-value="1608" | 1608 | | | data-sort-value="1662" | 1662 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1059949652 1059949652] | | |- | [[:d:Q55124463|Q55124463]] | [[Jacob Hackmann]] | data-sort-value="1610" | 1610 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1698" | 1698 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124740316 124740316] | [[Theoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55910235|Q55910235]] | [[Dietrich von Düring]] | data-sort-value="1611" | 1611-12-06 | | | data-sort-value="1668" | 1668-01-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121378136 121378136] | [[Militärperson]]<br/>[[commandant]] | |- | [[:d:Q139121863|Q139121863]] | [[Johann Diecmann]] | data-sort-value="1611" | 1611 | | [[Anklam]] | data-sort-value="1681" | 1681 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121702278 121702278] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q55904989|Q55904989]] | [[Daniel Nicolai von Greiffencrantz]] | data-sort-value="1613" | 1613-10-16 | [[Bild:Anselmus-van-Hulle-Hommes-illustres MG 0527.tif|center|80px]] | [[Parchen]] | data-sort-value="1670" | 1670-05-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120280663 120280663] | [[chancellor]]<br/>[[court counsel]] | |- | [[:d:Q139113234|Q139113234]] | [[Meinhard Nicolaus Krüger]] | data-sort-value="1613" | 1613-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1701" | 1701-05-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/103467661X 103467661X] | | |- | [[:d:Q2492593|Q2492593]] | [[Gustav Evertsson Horn]] | data-sort-value="1614" | 1614-05-28 | [[Bild:Porträtt. Gustav Horn - Skoklosters slott - 87194.tif|center|80px]] | [[Lemu]] | data-sort-value="1666" | 1666-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helsinki]]<br/>[[Narva]] | [https://d-nb.info/gnd/1034903365 1034903365] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55675979|Q55675979]] | [[Jakob Diecmann]] | data-sort-value="1617" | 1617-08-01 | | [[Anklam]] | data-sort-value="1683" | 1683-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121702405 121702405] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1606280|Q1606280]] | [[Henrik Horn]] | data-sort-value="1618" | 1618-05-22 | [[Bild:Henrik Horn af Marienborg, 1618-1693 (David Klöcker Ehrenstrahl) - Nationalmuseum - 15368.tif|center|80px]] | [[Stockholm]] | data-sort-value="1693" | 1693-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122986784 122986784] | [[Politiker]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1161608|Q1161608]] | [[Daniel Lüdemann]] | data-sort-value="1621" | 1621-04-10 | [[Bild:Daniel-Luedemann.jpg|center|80px]] | [[Pasewalk]] | data-sort-value="1677" | 1677-09-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121352102 121352102] | [[Theoloog]]<br/>[[court chaplain]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q137809616|Q137809616]] | [[Johannes Pahlen]] | data-sort-value="1623" | 1623-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1685" | 1685-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1323982590 1323982590] | [[Jurist]]<br/>[[council member]] | |- | [[:d:Q1696434|Q1696434]] | [[Johann Ulrich Wallich]] | data-sort-value="1624" | 1624<br/>1626 | [[Bild:Johann Ulrich Wallich 1659.jpg|center|80px]] | [[Weimar]] | data-sort-value="1673" | 1673-05-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124775802 124775802] | [[Jurist]]<br/>[[Diplomat]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q55673704|Q55673704]] | [[Johann Dietrich von Kunowitz]] | data-sort-value="1624" | 1624-02-23 | [[Bild:Kupferstich - Portrait des Johann Dietrich von Kunowitz - Merian - um 1690.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1700" | 1700-11-16 | [[Fritzlar]] | [[Kassel]]<br/>[[Leiden]] | [https://d-nb.info/gnd/104133309 104133309] | [[Jurist]]<br/>[[local government officer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[district president]]<br/>[[Graaf]] | |- | [[:d:Q137336421|Q137336421]] | [[Johann Heinrich von Brobergen]] | data-sort-value="1624" | 1624-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1671" | 1671-11-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | [[Landraad]] | |- | [[:d:Q94744936|Q94744936]] | [[Marie Haffner]] | data-sort-value="1626" | 1626-04-12 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1651" | 1651-03-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1102176311 1102176311] | | |- | [[:d:Q18222920|Q18222920]] | [[Otto Matthaei]] | data-sort-value="1627" | 1627-08-24 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1702" | 1702-03-29 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1063352045 1063352045] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94769610|Q94769610]] | [[Susanne Krauchenberg]] | data-sort-value="1627" | 1627 | | [[Stolp]] | data-sort-value="1669" | 1669-08-16 | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079667849 1079667849] | | |- | [[:d:Q139010623|Q139010623]] | [[Matthias Zittemann]] | data-sort-value="1627" | 1627-06-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1696" | 1696-01-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1053779712 1053779712] | | |- | [[:d:Q139106951|Q139106951]] | [[Arend Köpcke]] | data-sort-value="1627" | 1627 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1689" | 1689 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034924850 1034924850] | | |- | [[:d:Q2508533|Q2508533]] | [[Valentin Loienfels]] | data-sort-value="1628" | 1628-03-08<br/>1600 | [[Bild:Stade-lowenfels-byst.jpg|center|80px]] | [[Straalsund|Stralsund]] | data-sort-value="1670" | 1670-03-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/10307662X 10307662X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q94922033|Q94922033]] | [[Justus Dozem]] | data-sort-value="1628" | 1628 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1704" | 1704 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94757365|Q94757365]] | [[Lorenz Postel]] | data-sort-value="1630" | 1630 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | | [https://d-nb.info/gnd/139231730 139231730] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q94842360|Q94842360]] | [[Michael Havemann]] | data-sort-value="1630" | 1630 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1684" | 1684 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383939 124383939] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q135511478|Q135511478]] | [[Hermann Erdmann]] | data-sort-value="1631" | 1631-09-09 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1687" | 1687-10-05 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/121103684 121103684] | [[parson]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[court chaplain]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q3135279|Q3135279]] | [[Arnold Fey]] | data-sort-value="1633" | 1633 | | [[Oirschot]] | data-sort-value="1679" | 1679 | [[Kronenborg]] | | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q112466712|Q112466712]] | [[Georg Marsmann]] | data-sort-value="1633" | 1633 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1702" | 1702 | [[Bautzen]] | | [https://d-nb.info/gnd/124427146 124427146] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q22071395|Q22071395]] | [[Nikolaus Langerhans]] | data-sort-value="1634" | 1634 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1684" | 1684 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/129107506 129107506] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55676122|Q55676122]] | [[Johann Knüttel]] | data-sort-value="1634" | 1634-11-09 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1694" | 1694-08-12 | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55193368|Q55193368]] | [[Dietrich von Stade]] | data-sort-value="1637" | 1637 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1718" | 1718 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117194778 117194778] | [[Germanist]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q55125181|Q55125181]] | [[Samuel Christophori von Lissenhaim]] | data-sort-value="1639" | 1639 | | [[Leszno]] | data-sort-value="1711" | 1711 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121011542 121011542] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q94863997|Q94863997]] | [[Caspar Holwein]] | data-sort-value="1639" | 1639-12-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1717" | 1717-03-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/137629303 137629303] | [[printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q55678557|Q55678557]] | [[Barthold Clemens von der Kuhla]] | data-sort-value="1640" | 1640-06-09 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1712" | 1712-09-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/143066889 143066889] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137315011|Q137315011]] | [[Christian Baden]] | data-sort-value="1640" | 1640 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1723" | 1723-12-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/121465349 121465349] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q139113300|Q139113300]] | [[Detlav Cruse]] | data-sort-value="1641" | 1641-07-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034677187 1034677187] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q2578595|Q2578595]] | [[Anna Åkerhjelm]] | data-sort-value="1642" | 1642 | [[Bild:AnnaAgriconia.jpg|center|80px]] | [[Nyköping]] | data-sort-value="1698" | 1698-02-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Schriever]]<br/>[[traveler]]<br/>[[Archäoloog]] | |- | [[:d:Q55124465|Q55124465]] | [[Jodocus Hackmann]] | data-sort-value="1642" | 1642 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1710" | 1710 | | | [https://d-nb.info/gnd/12337250X 12337250X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[Landraad]] | |- | [[:d:Q55909001|Q55909001]] | [[Ottilia Maria von Lissenhaim]] | data-sort-value="1643" | 1643-11-28 | | [[Alt Krenzlin]] | data-sort-value="1706" | 1706-04-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132148064 132148064] | | |- | [[:d:Q139113304|Q139113304]] | [[Anna-Margarethe Winkelmann]] | data-sort-value="1643" | 1643-05-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1695" | 1695-07-02 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034694936 1034694936] | | |- | [[:d:Q139202817|Q139202817]] | [[Claus von der Decken]] | data-sort-value="1643" | 1643-01-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1664" | 1664-04-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013404823 1013404823] | | |- | [[:d:Q29054223|Q29054223]] | [[Johann Faes]] | data-sort-value="1646" | 1646 | | [[Lümborg]] | data-sort-value="1712" | 1712 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124900151 124900151] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1693227|Q1693227]] | [[Johann Diecmann]] | data-sort-value="1647" | 1647-06-30 | [[Bild:Johann Diecmann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1720" | 1720-07-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116098961 116098961] | [[Pädagoog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q94940708|Q94940708]] | [[Jacob Hackmann]] | data-sort-value="1647" | 1647 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1732" | 1732 | | | [https://d-nb.info/gnd/143134345 143134345] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q95305724|Q95305724]] | [[Johann Holst]] | data-sort-value="1648" | 1648-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1727" | 1727 | | | [https://d-nb.info/gnd/133763129 133763129] | [[Börgermeester]]<br/>[[burgomaster]] | |- | [[:d:Q110914216|Q110914216]] | [[Johann Ernst Büttner]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | | data-sort-value="1725" | 1725 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120076047 120076047] | [[parson]] | |- | [[:d:Q135103971|Q135103971]] | [[Caspar Freitag]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1686" | 1686-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12193599X 12193599X] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137326335|Q137326335]] | [[Andreas Hermann Helberg]] | data-sort-value="1648" | 1648-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1685" | 1685 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q20607648|Q20607648]] | [[Albrecht Andreas Ramdohr]] | data-sort-value="1649" | 1649-10-03 | | [[Bronswiek]] | data-sort-value="1730" | 1730-03-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019568038 1019568038] | [[Beamten]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q139113319|Q139113319]] | [[Hermann Wittkopf]] | data-sort-value="1649" | 1649 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1702" | 1702-09-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035166518 1035166518] | [[parson]] | |- | [[:d:Q1597615|Q1597615]] | [[Heinrich Hinsch]] | data-sort-value="1650" | 1650 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1712" | 1712 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/120049910 120049910] | [[Dichterjurist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Librettist]] | |- | [[:d:Q54933209|Q54933209]] | [[Rudolf Wittkopf]] | data-sort-value="1650" | 17th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1722" | 1722-04-18 | [[Stockholm]] | | | [[Sülversmidd]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q98931733|Q98931733]] | [[Gustaf Mauritz Lewenhaupt]] | data-sort-value="1651" | 1651-10-11 | | | data-sort-value="1700" | 1700-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[aristocrat]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q120967720|Q120967720]] | [[Carl Gustaf Horn]] | data-sort-value="1651" | 1651-11-11 | | | data-sort-value="1707" | 1707-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q18626778|Q18626778]] | [[Justus Corthum]] | data-sort-value="1653" | 1653-04-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1724" | 1724-05-06 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053059019 1053059019] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q19310085|Q19310085]] | [[Tobias Reimers]] | data-sort-value="1653" | 1653 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1716" | 1716 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q1050767|Q1050767]] | [[Catharina Charlotta De la Gardie]] | data-sort-value="1655" | 1655-03-18 | [[Bild:Ehrenstrahl - Amalia Wilhelmina Königsmarck, or Countess Katarina Charlotta De la Gardie, or Maria Aurora von Königsmarck - Skoklosters slott.jpg|center|80px]] | [[Stockholm]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034738143 1034738143] | | |- | [[:d:Q55907950|Q55907950]] | [[Anna Caecilie von Ehrenthal]] | data-sort-value="1656" | 1656-08-16 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1695" | 1695-02-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014069300 1014069300] | | |- | [[:d:Q27567999|Q27567999]] | [[Michael Berns]] | data-sort-value="1657" | 1657-09-22 | [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1728" | 1728-01-15 | [[Wandsbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q90787|Q90787]] | [[Christian Heinrich Postel]] | data-sort-value="1658" | 1658-10-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1705" | 1705-03-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118741632 118741632] | [[Dichter]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Librettist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q60830119|Q60830119]] | [[Johann Christoph von Düring]] | data-sort-value="1658" | 1658-02-26 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-04 | [[Roermond|Reurmond]] | | [https://d-nb.info/gnd/121449742 121449742] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1082247|Q1082247]] | [[Christian Weidling]] | data-sort-value="1660" | 1660-08-14 | | [[Weißenfels]] | data-sort-value="1731" | 1731 | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | [https://d-nb.info/gnd/117240419 117240419] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q20608211|Q20608211]] | [[Johann Friedrich von Staffhorst]] | data-sort-value="1660" | 1660 | | [[Hoya]] | data-sort-value="1730" | 1730-04-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132965739 132965739] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q1283930|Q1283930]] | [[Johann Georg Beckhof]] | data-sort-value="1661" | 1661-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1747" | 1747-08-21 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034668749 1034668749] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q12316814|Q12316814]] | [[Hinrich Conrad Bauditz]] | data-sort-value="1661" | 1661 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1714" | 1714-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Maler]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139113362|Q139113362]] | [[Johann Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1661" | 1661-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103490843X 103490843X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q440427|Q440427]] | [[Maria Aurora von Königsmarck]] | data-sort-value="1662" | 1662-04-28 | [[Bild:Aurora von Königsmarck.jpg|center|80px]] | [[Slott Gothenborg]] | data-sort-value="1728" | 1728-02-16 | [[Queddelnborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118777688 118777688] | [[Proopst]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[favourite]]<br/>[[royal mistress]]<br/>[[nun]]<br/>[[playwright]] | |- | [[:d:Q24408108|Q24408108]] | [[Paul Halcke]] | data-sort-value="1662" | 1662 | [[Bild:Paul Halcke Bild.jpg|center|80px]] | | data-sort-value="1731" | 1731 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126788103 126788103] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q130250187|Q130250187]] | [[Hans von Göeding]] | data-sort-value="1662" | 1662-10-08 | | [[Stockholm]] | data-sort-value="1719" | 1719-06-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733605 1034733605] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q136866960|Q136866960]] | [[Paul Andreas Matthaei]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1737" | 1737-02-08 | [[Karkwist]] | | [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] | |- | [[:d:Q324066|Q324066]] | [[Amalia Wilhelmina Königsmarck]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-20 | [[Bild:AMALIA WILHELMINA VON KÖNIGSMARCK.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-01-30 | [[Övedskloster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019221488 1019221488] | [[Dichter]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q94902190|Q94902190]] | [[Carl Gustav Marschalck]] | data-sort-value="1664" | 1664-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1726" | 1726-09-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/1136736115 1136736115] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139113374|Q139113374]] | [[Martin Adami]] | data-sort-value="1664" | 1664 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1715" | 1715 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033721204 1033721204] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139124536|Q139124536]] | [[Gustav Daniel Lipstorp]] | data-sort-value="1664" | 1664-12-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1739" | 1739-07-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12902533X 12902533X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q641147|Q641147]] | [[Philip Christoph von Königsmarck]] | data-sort-value="1665" | 1665-03-14 | [[Bild:Okänd - Philip Christopher von Königsmarck (1665-1694), greve, generalmajor i kursachisk tjänst - NMGrh 4453 - Nationalmuseum.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1694" | 1694-07-02<br/>1694-07-11<br/>1694-07-12 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/118564439 118564439] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q12319760|Q12319760]] | [[Joachim Jacob Wilster]] | data-sort-value="1665" | 1665-10-05 | | | data-sort-value="1712" | 1712-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q55680624|Q55680624]] | [[Johann Schnedermann]] | data-sort-value="1665" | 1665-10-29 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | data-sort-value="1716" | 1716-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1029968101 1029968101] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q137339244|Q137339244]] | [[Peter Kolster]] | data-sort-value="1665" | 1665 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1758" | 1758 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034924605 1034924605] | | |- | [[:d:Q121539775|Q121539775]] | [[Johann Drewsen]] | data-sort-value="1667" | 1667 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1734" | 1734 | | | [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | [[papermaker]] | |- | [[:d:Q136864730|Q136864730]] | [[Simon Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1667" | 1667-04-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1746" | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115789588 115789588] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q132977459|Q132977459]] | [[David Wehner]] | data-sort-value="1668" | 1668 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1729" | 1729-04-02 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55908031|Q55908031]] | [[Auguste Hedwig von Duering]] | data-sort-value="1669" | 1669-07-25 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1715" | 1715-12-10 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013696476 1013696476] | | |- | [[:d:Q139106485|Q139106485]] | [[Tobias Gastorius]] | data-sort-value="1669" | 1669 | | [[Weimar]] | data-sort-value="1728" | 1728 | [[Mittelskark]] | | [https://d-nb.info/gnd/103474111X 103474111X] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[Militärgeistlichen]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139113390|Q139113390]] | [[Hartwig Hintze]] | data-sort-value="1669" | 1669-10-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034908456 1034908456] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139134527|Q139134527]] | [[Diedrich Otte]] | data-sort-value="1669" | 1669 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1736" | 1736 | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | | [https://d-nb.info/gnd/122023056 122023056] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1047992|Q1047992]] | [[Caspar Nicolaus Overbeck]] | data-sort-value="1670" | 1670-03-17 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1752" | 1752-09-17 | [[Pattjehiusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/102256268 102256268] | [[Theoloog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q18222923|Q18222923]] | [[Otto Matthaei]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | [[Pädagoog]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q29586048|Q29586048]] | [[Gustav Carl von Scharnhorst]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1737" | 1737-10-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55876090|Q55876090]] | [[Heinrich Heisling]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1733" | 1733 | | | [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | [[syndic]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q94838498|Q94838498]] | [[Christoff von Düring]] | data-sort-value="1670" | 1670-08-28 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1712" | 1712-05-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021914983 1021914983] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q124256551|Q124256551]] | [[Bengt Horn]] | data-sort-value="1670" | 1670-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1718" | 1718-10-20 | | | | [[chamberlain]]<br/>[[ryttmästare]] | |- | [[:d:Q136865134|Q136865134]] | [[Johann Franz Pilgrim]] | data-sort-value="1670" | 1670-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1703" | 1703-02-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[Schoolmeester an en Gymnasium]] | |- | [[:d:Q22337620|Q22337620]] | [[Sophia Christina Lilliestierna]] | data-sort-value="1671" | 1671-03-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1744" | 1744-06-14 | [[Sura church parish]] | | | [[mill owner]] | |- | [[:d:Q139107013|Q139107013]] | [[Bartholomäus Johann Otto Hannemann]] | data-sort-value="1671" | 1671-03-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1709" | 1709-10-01 | [[Odense]] | | [https://d-nb.info/gnd/122079175 122079175] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1873037|Q1873037]] | [[Lucas Bacmeister]] | data-sort-value="1672" | 1672-05-22 | [[Bild:Lucas Bacmeister (1672-1748), Bild 2.jpg|center|80px]] | [[Celle]] | data-sort-value="1748" | 1748-12-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/141972637 141972637] | [[Theoloog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q137809258|Q137809258]] | [[Kaspar Dodt]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-19 | | | data-sort-value="1739" | 1739-11-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713213 1034713213] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q322735|Q322735]] | [[Peter von Sivers]] | data-sort-value="1674" | 1674-05-19 | [[Bild:Peter Sivers.gif|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-05-10 | [[Sankt Petersborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154994 1035154994] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q22019103|Q22019103]] | [[Georg Roth (Pädagoog)|Georg Roth]] | data-sort-value="1674" | 1674 | | [[Levoča]] | data-sort-value="1723" | 1723 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12891954X 12891954X] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[deacon]] | |- | [[:d:Q94785960|Q94785960]] | [[Diederich von Stade]] | data-sort-value="1674" | 1674-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1725" | 1725-10-30 | [[Regensburg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138492107 138492107] | [[envoy]] | |- | [[:d:Q94913834|Q94913834]] | [[Sebastian von der Lieth]] | data-sort-value="1674" | 1674-04-01 | | | data-sort-value="1740" | 1740-06-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940155 1034940155] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q132970862|Q132970862]] | [[Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]] | data-sort-value="1674" | 1674-08-07 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1710" | 1710 | [[Haderslev]] | | [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q15438569|Q15438569]] | [[Daniel Gerhard Heisius]] | data-sort-value="1675" | 1675-04-10 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1747" | 1747-03-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/124688799 124688799] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q29586034|Q29586034]] | [[Johann Hinrich von Spilker]] | data-sort-value="1675" | 1675-03-24 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1746" | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q52003583|Q52003583]] | [[Martin Schnell]] | data-sort-value="1675" | 1675 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740 | [[Warschau]] | | [https://d-nb.info/gnd/121241017 121241017] | [[visual artist]] | |- | [[:d:Q94785961|Q94785961]] | [[Johann Friedrich von Stade]] | data-sort-value="1678" | 1678-12-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-06-08 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121361217 121361217] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q137335216|Q137335216]] | [[Michael Georg Diecmann]] | data-sort-value="1678" | 1678-10-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713655 1034713655] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94921432|Q94921432]] | [[Peter Detlefsen]] | data-sort-value="1679" | 1679 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1724" | 1724-09-21 | [[Augsborg]] | [[Augsborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1037535782 1037535782] | [[printer]] | |- | [[:d:Q139113424|Q139113424]] | [[Johann Detenhoff]] | data-sort-value="1679" | 1679 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713930 1034713930] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113427|Q139113427]] | [[Jacob Diecmann]] | data-sort-value="1679" | 1679-09-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1711" | 1711-10-18 | | | [https://d-nb.info/gnd/103471368X 103471368X] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1875367|Q1875367]] | [[Ludwig Zastrow]] | data-sort-value="1680" | 1680 | | | data-sort-value="1761" | 1761-01-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/138509166 138509166] | | |- | [[:d:Q55876088|Q55876088]] | [[Nikolaus Burchard Falckenhagen]] | data-sort-value="1680" | 1680 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1735" | 1735 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129760617 129760617] | [[Pastoor]]<br/>[[deacon]] | |- | [[:d:Q137331464|Q137331464]] | [[Barthold Klemens Diecmann]] | data-sort-value="1680" | 1680-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-11-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713698 1034713698] | [[parson]] | |- | [[:d:Q133087624|Q133087624]] | [[Eberhard Heinrich von Stade]] | data-sort-value="1681" | 1681 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043851313 1043851313] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q123116|Q123116]] | [[Erasmus Bielfeldt]] | data-sort-value="1682" | 1682 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-10-19 | [[Hoya]] | | [https://d-nb.info/gnd/118919636 118919636] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q55682792|Q55682792]] | [[Johann Sigmund Pilgram]] | data-sort-value="1682" | 1682-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1739" | 1739-01-25 | [[Sopron]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1246983|Q1246983]] | [[Johann Hermann von Elswich]] | data-sort-value="1684" | 1684-06-19 | | [[Rendsborg]] | data-sort-value="1721" | 1721-06-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104340983 104340983] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55843492|Q55843492]] | [[Johann Friederich von Borries]] | data-sort-value="1684" | 1684-12-26 | | [[Aimbeck]] | data-sort-value="1751" | 1751-03-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/123388600 123388600] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q63565427|Q63565427]] | [[Vincent Lübeck]] | data-sort-value="1684" | 1684-09-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1755" | 1755 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130847526 130847526] | [[organist]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q133067028|Q133067028]] | [[Detlef Detleffsen]] | data-sort-value="1685" | 1685-06-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1713" | 1713-05-16 | [[Halverstidde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053418426 1053418426] | [[printer]] | |- | [[:d:Q112505259|Q112505259]] | [[Heinrich Klüver]] | data-sort-value="1686" | 1686 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1694556|Q1694556]] | [[Johann Henrich von Seelen]] | data-sort-value="1687" | 1687-08-08 | [[Bild:HL Stadtbücherei.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1762" | 1762-10-22 | [[Lübeck]] | [[Wittenbarg]]<br/>[[Flensborg]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]]<br/>[[Katharineum]] | [https://d-nb.info/gnd/11744443X 11744443X] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[independent publisher]]<br/>[[Philoloog]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q110494913|Q110494913]] | [[Christoph Wolfgang Druckenmüller]] | data-sort-value="1687" | 1687-12-28 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1741" | 1741-01-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/104666588X 104666588X] | [[Komponist]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q41559687|Q41559687]] | [[Christian Joachim Baldov]] | data-sort-value="1688" | 1688 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/104212489 104212489] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q126944827|Q126944827]] | [[Johann Christian Kerstens]] | data-sort-value="1688" | 1688-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1709" | 1709 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031289933 1031289933] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139229581|Q139229581]] | [[Johann Hartmann Missler]] | data-sort-value="1688" | 1688-03-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1742" | 1742-04-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/114802882X 114802882X] | | |- | [[:d:Q60844859|Q60844859]] | [[August Nathanael Hübner]] | data-sort-value="1689" | 1689 | | [[Teutschenthal]] | data-sort-value="1727" | 1727 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115378103 115378103] | [[secondary school teacher]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q55678600|Q55678600]] | [[Nikolaus Pragemann]] | data-sort-value="1690" | 1690-03-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1721" | 1721-09-29 | [[Jena]] | | [https://d-nb.info/gnd/143415247 143415247] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q102018|Q102018]] | [[Nicolaus Rohlfs]] | data-sort-value="1695" | 1695 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137458959 137458959] | [[Mathematiker]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q4172313|Q4172313]] | [[Johan Christoffer von Düring]] | data-sort-value="1695" | 1695-07-22 | [[Bild:Johan Christoffer von Düring.png|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1759" | 1759-01-05 | [[Stockholm]] | | [https://d-nb.info/gnd/1262017815 1262017815] | [[Militärperson]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q55876099|Q55876099]] | [[Friedrich Gustav Schuder]] | data-sort-value="1695" | 1695 | | | data-sort-value="1751" | 1751-05-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129761508 129761508] | [[Landraad]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q55125180|Q55125180]] | [[Clemens Samuel Lipstorp]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/136755410 136755410] | [[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137350031|Q137350031]] | [[Angelus Matthäus Büttner]] | data-sort-value="1697" | 1697 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1748" | 1748 | [[Gemeen Snevern|Snevern]] | | [https://d-nb.info/gnd/141996447 141996447] | [[parson]] | |- | [[:d:Q22018666|Q22018666]] | [[Andreas Conrad Werner]] | data-sort-value="1698" | 1698-07-06 | | | data-sort-value="1743" | 1743-05-02<br/>1743-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121051897 121051897] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1986882|Q1986882]] | [[Nicolaus Schuback]] | data-sort-value="1700" | 1700-02-18 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1783" | 1783-07-28 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138218676 138218676] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[Rechtswetenschoppen]] | |- | [[:d:Q136865205|Q136865205]] | [[Hermann Matthäus Polemann]] | data-sort-value="1702" | 1702-05-24 | | [[Bremen]] | data-sort-value="1767" | 1767-07-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/143553593 143553593] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q137313298|Q137313298]] | [[Johann Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1702" | 1702 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034908421 1034908421] | [[parson]] | |- | [[:d:Q139113521|Q139113521]] | [[Johann von Allwoerden]] | data-sort-value="1703" | 1703 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033720569 1033720569] | | |- | [[:d:Q55875586|Q55875586]] | [[Otto Ernst Gregorius Schieferlein]] | data-sort-value="1704" | 1704-10-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1787" | 1787-05-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | [[Komponist]]<br/>[[Singer]] | |- | [[:d:Q137131450|Q137131450]] | [[Nicolaus Daniel tho Aspern]] | data-sort-value="1704" | 1704 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1747" | 1747 | | | [https://d-nb.info/gnd/1033719749 1033719749] | [[parson]] | |- | [[:d:Q1223712|Q1223712]] | [[Dietrich Christoph Gloger]] | data-sort-value="1705" | 1705 | | [[Bortörp]] | data-sort-value="1773" | 1773-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733338 1034733338] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q29586039|Q29586039]] | [[Diederich Basilius von Stade]] | data-sort-value="1705" | 1705-10-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1783" | 1783-09-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q98590162|Q98590162]] | [[Bodo Friedrich von Bodenhausen]] | data-sort-value="1705" | 1705-07-14 | | [[Niedertrebra]] | data-sort-value="1781" | 1781-12-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666991 1034666991] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q5813742|Q5813742]] | [[Gustaf Jacob Horn]] | data-sort-value="1706" | 1706-05-05 | [[Bild:Lord Chamberlain Gustaf Jakob Horn af Rantzien, by Olof Arenius.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1756" | 1756-07-23 | [[Riddarholmen]] | | [https://d-nb.info/gnd/129033501X 129033501X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55134284|Q55134284]] | [[Johann Richey]] | data-sort-value="1706" | 1706 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Wien (Stadt)|Wien]] | | [https://d-nb.info/gnd/116509422 116509422] | [[Jurist]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q110151710|Q110151710]] | [[Ernst Wilhelm Bock von Wülfingen]] | data-sort-value="1707" | 1707-04-27 | | | data-sort-value="1790" | 1790-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q94838506|Q94838506]] | [[Diederich von Düring]] | data-sort-value="1709" | 1709-02-20 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1710" | 1710-02-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021916625 1021916625] | | |- | [[:d:Q137698643|Q137698643]] | [[Karl Christian Friedrich von Arentsschildt]] | data-sort-value="1709" | 1709-12-27 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1792" | 1792-09-16 | | | | | |- | [[:d:Q1679843|Q1679843]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | data-sort-value="1710" | 1710-09-17 | [[Bild:Portret van Johann Hinrich Pratje, RP-P-1914-3367.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1791" | 1791-02-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/118854577 118854577] | [[Historiker]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q29586055|Q29586055]] | [[Otto Diederich Wilhelm von Schlütter]] | data-sort-value="1710" | 1710-04-15 | | | data-sort-value="1786" | 1786-12-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55902723|Q55902723]] | [[Ernst Friedrich Mylius]] | data-sort-value="1710" | 1710-06-12 | | [[Lüh (Dörp)|Lüh]] | data-sort-value="1774" | 1774-12-15 | [[Hamborg]] | [[Bremen]]<br/>[[Helmstidde]]<br/>[[Jena]]<br/>[[Gemeen Veern|Veern]]<br/>[[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/142625744 142625744] | [[Pastoor]]<br/>[[Preester]]<br/>[[parson]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[deputy head teacher]] | |- | [[:d:Q10578653|Q10578653]] | [[Mauritz Casimir Lewenhaupt]] | data-sort-value="1711" | 1711-07-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1781" | 1781-11-21 | [[Lagga socken]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q25621910|Q25621910]] | [[Diedrich Bremer]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | data-sort-value="1767" | 1767-08-13 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q132279538|Q132279538]] | [[Margareta Dorothea Plesken]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042168857 1042168857] | | |- | [[:d:Q3180517|Q3180517]] | [[Johann Christian Kerstens]] | data-sort-value="1713" | 1713-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1802" | 1802-07-13 | [[Kiel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011807890 1011807890] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Aftheker]]<br/>[[Chemiker]] | |- | [[:d:Q139113585|Q139113585]] | [[Johann Heinrich Goldbeck]] | data-sort-value="1714" | 1714-02-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1780" | 1780-02-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034739913 1034739913] | | |- | [[:d:Q1526666|Q1526666]] | [[Johann Friedrich Esaias Steffens]] | data-sort-value="1715" | 1715-01-12 | | [[Wippra]] | data-sort-value="1802" | 1802-06-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/100850812 100850812] | [[Theoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139113588|Q139113588]] | [[Johann Samuel Goebel]] | data-sort-value="1715" | 1715-07-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034740180 1034740180] | | |- | [[:d:Q19513380|Q19513380]] | [[Lorenz Joachim Müller]] | data-sort-value="1716" | 1716 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1771" | 1771 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/104162244 104162244] | [[Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q24414865|Q24414865]] | [[Johann Wilhelm Ludwig von Berlepsch]] | data-sort-value="1717" | 1717-01-19 | | | data-sort-value="1757" | 1757-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137531729 137531729] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q55903284|Q55903284]] | [[Erich Simon Henrich von Seelen]] | data-sort-value="1717" | 1717-10-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1755" | 1755-02-11 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/141009578 141009578] | | |- | [[:d:Q60845637|Q60845637]] | [[Jakob Albrecht Kerstens]] | data-sort-value="1717" | 1717-05-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1778" | 1778-01-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137454058 137454058] | [[Pastoor]]<br/>[[in-home tutor]]<br/>[[chronicler]] | |- | [[:d:Q139113594|Q139113594]] | [[Johann Gerhard Goebel]] | data-sort-value="1717" | 1717-06-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034740199 1034740199] | | |- | [[:d:Q20607668|Q20607668]] | [[Wilhelm Heinrich Rautenberg]] | data-sort-value="1718" | 1718-09-27 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1801" | 1801-01-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114934224 1114934224] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q55678608|Q55678608]] | [[Christian Hieronymus Kramer]] | data-sort-value="1721" | 1721-05-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1794" | 1794-07-28 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q29586051|Q29586051]] | [[Georg Arnold von Spilker]] | data-sort-value="1722" | 1722-01-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1096176939 1096176939] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55904580|Q55904580]] | [[Andreas Rudolph von Ramdohr]] | data-sort-value="1722" | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1754" | 1754 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/122608399 122608399] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132954972|Q132954972]] | [[Joachim Heinrich Kieff]] | data-sort-value="1722" | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1793" | 1793 | | | [https://d-nb.info/gnd/102549079 102549079] | [[parson]] | |- | [[:d:Q66684996|Q66684996]] | [[Gustav Friedrich von Dachenhausen]] | data-sort-value="1724" | 1724-04-15 | [[Bild:Gustav Friedrich von Dachenhausen.jpg|center|80px]] | [[Wolbrechtshausen]] | data-sort-value="1787" | 1787-11-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gibraltar]] | [https://d-nb.info/gnd/1173376615 1173376615] | [[Offzeer]]<br/>[[Oberst]]<br/>[[Major]] | |- | [[:d:Q19635716|Q19635716]] | [[Gotthelf Dietrich von Ende]] | data-sort-value="1725" | 1725<br/>1726-06-04 | | [[Electorate of Saxony]] | data-sort-value="1798" | 1798<br/>1798-10-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Ossenbrügge]]<br/>[[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1038106648 1038106648] | [[Jurist]]<br/>[[Geheimer Regierungsrat]]<br/>[[Richter]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q18552171|Q18552171]] | [[Melchior Siegfried Hofmeister]] | data-sort-value="1727" | 1727-05-09 | [[Bild:Melchior Siegfried Hofmeister.png|center|80px]] | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1797" | 1797-05-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103490549X 103490549X] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q19998193|Q19998193]] | [[Christian Friedrich Endter]] | data-sort-value="1728" | 1728<br/>1731-03-06 | | [[Altno]] | data-sort-value="1793" | 1793-05-26 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/132282542 132282542] | [[organist]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q29586040|Q29586040]] | [[Heinrich Otto von Borries]] | data-sort-value="1728" | 1728-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1785" | 1785-11-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666444 1034666444] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113654|Q139113654]] | [[Anna Marie Olbers]] | data-sort-value="1728" | 1728-04-19 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1798" | 1798-10-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035109239 1035109239] | [[housewife]] | |- | [[:d:Q131864281|Q131864281]] | [[Peter Plesken]] | data-sort-value="1729" | 1729-05-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1756" | 1756-02-29 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/142988073 142988073] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q52113159|Q52113159]] | [[Viktor Lebrecht von Trew]] | data-sort-value="1730" | 1730 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035162342 1035162342] | | |- | [[:d:Q132890868|Q132890868]] | [[Johann Otto Wichmann]] | data-sort-value="1730" | 1730-11-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1796" | 1796-02-05 | | | [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137313404|Q137313404]] | [[Johann Heinrich Mutzenbecher]] | data-sort-value="1731" | 1731 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1772" | 1772 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117205117 117205117] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q137809274|Q137809274]] | [[Johann Gerhard Peter Klee]] | data-sort-value="1731" | 1731-09-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-07-25 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/103493483X 103493483X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139107177|Q139107177]] | [[Diedrich Johann Inselmann]] | data-sort-value="1732" | 1732-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1808" | 1808-06-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034917080 1034917080] | | |- | [[:d:Q25621923|Q25621923]] | [[Diedrich Gerhard von der Decken]] | data-sort-value="1733" | 1733-09-29 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1793" | 1793-09-25 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139107182|Q139107182]] | [[Nikolaus Goldbeck]] | data-sort-value="1733" | 1733-11-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1810" | 1810-05-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034739905 1034739905] | | |- | [[:d:Q102717|Q102717]] | [[Johann Daniel Busch]] | data-sort-value="1735" | 1735-09-06 | | [[Itzho]] | data-sort-value="1787" | 1787-09-12 | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q94760545|Q94760545]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-17 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1789" | 1789-01-05 | [[Gemeen Beverst]] | | [https://d-nb.info/gnd/104378395 104378395] | [[Theoloog]]<br/>[[Hebraist]] | |- | [[:d:Q1039903|Q1039903]] | [[Carl Nicolaus Adler]] | data-sort-value="1737" | 1737 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | data-sort-value="1816" | 1816 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/136504426 136504426] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q72938390|Q72938390]] | [[Otto Christian Schuchmacher]] | data-sort-value="1738" | 1738-04-12 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1793" | 1793-03-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139107197|Q139107197]] | [[Johann Georg Heidritter]] | data-sort-value="1738" | 1738-01-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034910515 1034910515] | | |- | [[:d:Q139113755|Q139113755]] | [[Anna Ottilia Schlichthorst]] | data-sort-value="1738" | 1738-01-04 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1774" | 1774-10-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035109263 1035109263] | [[pastor's wife]] | |- | [[:d:Q137307625|Q137307625]] | [[Gerlach Adolph von Münchhausen]] | data-sort-value="1739" | 1739-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1778" | 1778-08-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/1036911594 1036911594] | | |- | [[:d:Q1695130|Q1695130]] | [[Johann Kaspar Velthusen]] | data-sort-value="1740" | 1740-08-07 | [[Bild:Johann-Caspar-Velthusen.jpg|center|80px]] | [[Wismer]] | data-sort-value="1814" | 1814-04-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Greater London]]<br/>[[Gifhorn]]<br/>[[Kiel]]<br/>[[Rostock]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117369713 117369713] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]]<br/>[[Dichter]] | |- | [[:d:Q26715041|Q26715041]] | [[Johann Christian Bacmeister (1740–1803)|Johann Christian Bacmeister]] | data-sort-value="1740" | 1740-04-11 | | [[Celle]] | data-sort-value="1803" | 1803-02-21 | [[Ooldklooster]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q25622081|Q25622081]] | [[Claus von der Decken (1741–1803)|Claus von der Decken]] | data-sort-value="1741" | 1741-02-13 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1803" | 1803-06-20 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113770|Q139113770]] | [[Heinrich Christian Klee]] | data-sort-value="1741" | 1741-01-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1797" | 1797-12-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034934848 1034934848] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q19221877|Q19221877]] | [[Nikolaus Anton Heinrich Julian von Grothaus]] | data-sort-value="1743" | 1743 | | [[Gericht Delm]] | data-sort-value="1802" | 1802 | | | [https://d-nb.info/gnd/116878061 116878061] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94743999|Q94743999]] | [[Magdalena Dorothea Lüning]] | data-sort-value="1744" | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1826" | 1826 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104963353 1104963353] | | |- | [[:d:Q133472803|Q133472803]] | [[Wilhelmine Friederike Sophie von Schwartzenfels]] | data-sort-value="1744" | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131797034 131797034] | | |- | [[:d:Q139113790|Q139113790]] | [[Georg Jakob Kerstens]] | data-sort-value="1744" | 1744-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034925806 1034925806] | | |- | [[:d:Q19186119|Q19186119]] | [[Christian Ludwig von Hake]] | data-sort-value="1745" | 1745-12-05 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1818" | 1818-10-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103474304X 103474304X] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[minister]] | |- | [[:d:Q139003898|Q139003898]] | [[Johann von Eitzen]] | data-sort-value="1746" | 1746 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14094589X 14094589X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113805|Q139113805]] | [[Johann Heinrich Kerstens]] | data-sort-value="1746" | 1746-01-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034925784 1034925784] | | |- | [[:d:Q15457166|Q15457166]] | [[Karl von Grothaus]] | data-sort-value="1747" | 1747-04-12 | [[Bild:104FWKLvonGrothaus226.tif|center|80px]] | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | data-sort-value="1801" | 1801-11-04 | [[St. Georgen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055556834 1055556834] | [[Offzeer]]<br/>[[adventurer]]<br/>[[military theorist]]<br/>[[pedestrian]] | |- | [[:d:Q20606572|Q20606572]] | [[Carl Friedrich Hotzen]] | data-sort-value="1747" | 1747-10-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1827" | 1827-10-13 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [[Amt Neehuus an de Oost]] | [https://d-nb.info/gnd/1034901095 1034901095] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q134431944|Q134431944]] | [[Martin Gotthard Kunhardt]] | data-sort-value="1747" | 1747-04-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1805" | 1805-12-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12200258X 12200258X] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139107244|Q139107244]] | [[Georg Wilhelm von Eitzen]] | data-sort-value="1748" | 1748-08-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | [https://d-nb.info/gnd/124059953 124059953] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1460916|Q1460916]] | [[Friedrich Ludwig von Berlepsch]] | data-sort-value="1749" | 1749-10-04 | [[Bild:Friedrich Ludwig von Berlepsch.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1818" | 1818-12-22 | [[Erfurt]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116135778 116135778] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[polietschen Kummentater]] | |- | [[:d:Q23928943|Q23928943]] | [[Johann Julius Conrad von Schlütter]] | data-sort-value="1749" | 1749-07-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117517909 117517909] | [[Jurist]]<br/>[[Beamter]] | |- | [[:d:Q94744897|Q94744897]] | [[Eleonore Sophie von Borries]] | data-sort-value="1749" | 1749 | | [[Beers]] | data-sort-value="1820" | 1820 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104172879 1104172879] | | |- | [[:d:Q20092314|Q20092314]] | [[Otto Christoph Heise]] | data-sort-value="1750" | 1750-04-03 | | | data-sort-value="1819" | 1819-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909940 1034909940] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q20604714|Q20604714]] | [[Johann Dietrich Andreas Augspurg]] | data-sort-value="1750" | 1750-07-27 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1821" | 1821-02-18 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1163520314 1163520314] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113827|Q139113827]] | [[Johann Albert Kropp]] | data-sort-value="1750" | 1750-03-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1798" | 1798-03-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034933396 1034933396] | | |- | [[:d:Q65494126|Q65494126]] | [[Johann Christian von Düring]] | data-sort-value="1751" | 1751-05-19 | | [[Burg Horneburg]] | data-sort-value="1823" | 1823-06-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712349 1034712349] | [[Offzeer]]<br/>[[forest officer]]<br/>[[Drost]]<br/>[[major general]] | |- | [[:d:Q115543650|Q115543650]] | [[Wilhelm Friedrich Gercken]] | data-sort-value="1751" | 1751 | | [[Straalsund|Stralsund]] | data-sort-value="1817" | 1817 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121488454 121488454] | [[Pastoor]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q124680|Q124680]] | [[Johannes Albrecht]] | data-sort-value="1752" | 1752-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1814" | 1814-03-11 | [[Altno]] | [[Erfurt]]<br/>[[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/118644386 118644386] | [[Översetter]]<br/>[[physician writer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Bookhändler]]<br/>[[Utgever]]<br/>[[independent publisher]]<br/>[[Theaterbaas]] | |- | [[:d:Q1079936|Q1079936]] | [[Christian Gottlieb Daniel Müller]] | data-sort-value="1753" | 1753-12-09 | | [[Chöttingen]] | data-sort-value="1814" | 1814-05-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117575348 117575348] | [[Sakenbökerschriever]]<br/>[[sailor]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q112563306|Q112563306]] | [[Georg Samuel Benzler]] | data-sort-value="1757" | 1757 | | [[Neuhaus an der Oste]] | data-sort-value="1813" | 1813 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Kamp (Stood)]]<br/>[[Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668129 1034668129] | [[technician]]<br/>[[executive]] | |- | [[:d:Q1503527|Q1503527]] | [[Georg Alexander Ruperti]] | data-sort-value="1758" | 1758-12-19 | | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | data-sort-value="1839" | 1839-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100327095 100327095] | [[Philoloog]]<br/>[[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q94886721|Q94886721]] | [[Johann Georg Schilling]] | data-sort-value="1759" | 1759-04-16 | | [[Rudolstadt]] | data-sort-value="1838" | 1838-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120604639 120604639] | [[Schoolmeester]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q139107284|Q139107284]] | [[Joachim Deetjen]] | data-sort-value="1760" | 1760 | | | data-sort-value="1827" | 1827 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714384 1034714384] | | |- | [[:d:Q139113914|Q139113914]] | [[Johann Christian Hattensauer]] | data-sort-value="1760" | 1760-11-17 | | | data-sort-value="1837" | 1837-06-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034746863 1034746863] | | |- | [[:d:Q139126752|Q139126752]] | [[Johann Christian Hattensauer]] | data-sort-value="1760" | 1760 | | | data-sort-value="1837" | 1837 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/10436761X 10436761X] | | |- | [[:d:Q1503111|Q1503111]] | [[Peter Joseph du Plat]] | data-sort-value="1761" | 1761-02-26 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1824" | 1824-03-19 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/111180866X 111180866X] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55680942|Q55680942]] | [[Johann Friedrich Wilhelm Heiliger]] | data-sort-value="1762" | 1762-05-23 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1828" | 1828-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034900536 1034900536] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113934|Q139113934]] | [[Nikolaus Holthausen]] | data-sort-value="1762" | 1762-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034907735 1034907735] | | |- | [[:d:Q15455031|Q15455031]] | [[Johann Hinrich Röding]] | data-sort-value="1763" | 1763-05-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q94918925|Q94918925]] | [[Johann Hardorf]] | data-sort-value="1763" | 1763-11-25 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1810" | 1810<br/>1814<br/>1814-05 | [[Waldheim]] | [[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/1032805641 1032805641] | [[Philoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q94845763|Q94845763]] | [[Johann Hermann Stöver]] | data-sort-value="1764" | 1764 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1796" | 1796 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]]<br/>[[Altno]] | [https://d-nb.info/gnd/115102248 115102248] | [[Philosoph]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q20607202|Q20607202]] | [[Claus Heinrich von Lütcken]] | data-sort-value="1765" | 1765-05-18 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1819" | 1819-09-22 | [[Gemeen Leendaal|Leendaal]] | | | [[Drost]] | |- | [[:d:Q28480539|Q28480539]] | [[Georg Müller]] | data-sort-value="1767" | 1767 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-21 | [[Celle]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1511057|Q1511057]] | [[Gerdt Hardorff]] | data-sort-value="1769" | 1769-05-11 | [[Bild:Gerdt Hardorff the Elder.jpg|center|80px]] | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1864" | 1864-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116474637 116474637] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1010304|Q1010304]] | [[Burchard Christian von Spilcker]] | data-sort-value="1770" | 1770 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1838" | 1838 | [[Bad Arolsen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117491071 117491071] | [[Historiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[court counsel]]<br/>[[topographer]] | |- | [[:d:Q139114022|Q139114022]] | [[Rudolph Niemeyer]] | data-sort-value="1770" | 1770-05-17 | | | data-sort-value="1843" | 1843-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035100096 1035100096] | | |- | [[:d:Q1047855|Q1047855]] | [[Caspar Detlev von Schulte]] | data-sort-value="1771" | 1771-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1846" | 1846-12-27 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117177423 117177423] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q19238792|Q19238792]] | [[Wilhelm Nikolaus Freudentheil]] | data-sort-value="1771" | 1771-06-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1853" | 1853-03-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116774258 116774258] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55847434|Q55847434]] | [[August Freiherr von dem Bussche-Ippenburg]] | data-sort-value="1771" | 1771-10-04 | | | data-sort-value="1844" | 1844-08-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13618703X 13618703X] | [[lieutenant general]] | |- | [[:d:Q55677292|Q55677292]] | [[Johann Heinrich II. Mutzenbecher]] | data-sort-value="1772" | 1772-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1844" | 1844-06-14 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134258347 134258347] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q94848328|Q94848328]] | [[Carl Gabriel Domeier]] | data-sort-value="1772" | 1772-05-28 | | [[Moringen]] | data-sort-value="1847" | 1847-03-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104129949 1104129949] | [[Jurist]]<br/>[[Beamter]]<br/>[[Landsyndikus]] | |- | [[:d:Q139114039|Q139114039]] | [[Gustav Georg Heinrich Buchholz]] | data-sort-value="1772" | 1772-06-26 | | [[Ollnborg]] | data-sort-value="1834" | 1834-03-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103140913 103140913] | | |- | [[:d:Q21694489|Q21694489]] | [[Johann Friedrich Basilius Wehber-Schuldt]] | data-sort-value="1773" | 1773-11-29 | [[Bild:WehberSchuldt.jpg|center|80px]] | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1840" | 1840-04-07 | [[Kittlitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079550941 1079550941] | [[Theoloog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139107351|Q139107351]] | [[Otto Christian von Gruben]] | data-sort-value="1775" | 1775-12-01 | | | data-sort-value="1843" | 1843-01-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733907 1034733907] | | |- | [[:d:Q91838|Q91838]] | [[Konrad Johann Martin Langenbeck]] | data-sort-value="1776" | 1776-12-05 | [[Bild:Konrad Johann Martin Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1851" | 1851-01-24 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/116706988 116706988] | [[Ogendokter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[surgeon]]<br/>[[Anatoom]] | |- | [[:d:Q136973622|Q136973622]] | [[Maximilian von Düring]] | data-sort-value="1776" | 1776 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128679973 1128679973] | | |- | [[:d:Q18813199|Q18813199]] | [[Friedrich Huth (1777–1864)|Friedrich Huth]] | data-sort-value="1777" | 1777 | [[Bild:Bueste Friedrich Huth.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1864" | 1864 | [[London]] | | [https://d-nb.info/gnd/117073547 117073547] | [[banker]] | |- | [[:d:Q140290462|Q140290462]] | [[Karl Ludwig von Rettberg]] | data-sort-value="1777" | 1777-03-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1845" | 1845-03-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1652761|Q1652761]] | [[Philipp von Borries]] | data-sort-value="1778" | 1778-04-26 | [[Bild:Philipp von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1838" | 1838-06-17 | [[Hiarwede]] | | [https://d-nb.info/gnd/1192057244 1192057244] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q94911059|Q94911059]] | [[Ernst von Düring]] | data-sort-value="1778" | 1778-07-06 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1851" | 1851-04-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712381 1034712381] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139025474|Q139025474]] | [[Margarethe Ehrenpfort]] | data-sort-value="1778" | 1778-06-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1845" | 1845-05-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1349761915 1349761915] | | |- | [[:d:Q696806|Q696806]] | [[Arnold von der Decken]] | data-sort-value="1779" | 1779-07-17 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-28 | [[Gemeen Hu’e]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714589 1034714589] | | |- | [[:d:Q1119341|Q1119341]] | [[Johann Georg Wilhelm Wilhelmy]] | data-sort-value="1781" | 1781 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129204307 129204307] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q18574294|Q18574294]] | [[Georg Friedrich Wilhelm Renner]] | data-sort-value="1781" | 1781 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1830" | 1830 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/1046464418 1046464418] | [[Aftheker]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q23928955|Q23928955]] | [[Andreas von Schlütter]] | data-sort-value="1781" | 1781-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1863" | 1863-02-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035138018 1035138018] | | |- | [[:d:Q139114117|Q139114117]] | [[Christian Zesterfleth]] | data-sort-value="1781" | 1781-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1848" | 1848-04-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/103516714X 103516714X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q27986600|Q27986600]] | [[Christian Wyneken]] | data-sort-value="1783" | 1783-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1853" | 1853-09-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/138469997 138469997] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1449875|Q1449875]] | [[Franz von Borries]] | data-sort-value="1785" | 1785-04-09 | [[Bild:Franz von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858-08-15 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1155448014 1155448014] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q20852593|Q20852593]] | [[Johann Andreas Wehner]] | data-sort-value="1785" | 1785-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858<br/>1860 | [[Zürich]] | | [https://d-nb.info/gnd/1127894455 1127894455] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1504915|Q1504915]] | [[Georg von der Decken]] | data-sort-value="1787" | 1787-11-23 | [[Bild:Georg Julius Wilhelm Ludwig Graf von der Decken (1787–1859).jpg|center|80px]] | [[Oederquart]] | data-sort-value="1859" | 1859-08-20 | [[Rumpenheim Castle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116043288 116043288] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q140306201|Q140306201]] | [[Wilhelm von Ludowig]] | data-sort-value="1787" | 1787 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1870" | 1870-06-21 | | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1874518|Q1874518]] | [[Ludwig Heinrich Kunhardt]] | data-sort-value="1788" | 1788-06-01 | [[Bild:Ludwig Heinrich Kunhardt.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1871" | 1871-08-23 | | | [https://d-nb.info/gnd/116610409 116610409] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55681404|Q55681404]] | [[Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]] | data-sort-value="1788" | 1788-10-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-04 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q132781926|Q132781926]] | [[August von der Decken]] | data-sort-value="1789" | 1789-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1857" | 1857-10-22 | [[Harburg (Schwaben)]] | | | [[Offzeer]]<br/>[[lord of the manor]] | |- | [[:d:Q1294601|Q1294601]] | [[Friedrich Wilhelm Heise]] | data-sort-value="1791" | 1791-05-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1862" | 1862-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034910027 1034910027] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1415159|Q1415159]] | [[Friedrich Köster]] | data-sort-value="1791" | 1791-07-30 | | [[Locken]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116301112 116301112] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[deacon]]<br/>[[orientalist]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q15810714|Q15810714]] | [[Friedrich von der Decken]] | data-sort-value="1791" | 1791-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1861" | 1861-12-02 | [[Vellahn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1144740215 1144740215] | | |- | [[:d:Q20980271|Q20980271]] | [[Justus Carl Wilhelm Ruperti]] | data-sort-value="1791" | 1791-10-29 | [[Bild:Justus Carl Wilhelm Ruperti 1835.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1861" | 1861-11-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/13240575X 13240575X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1539870|Q1539870]] | [[Gottlieb Wilhelm Freudentheil]] | data-sort-value="1792" | 1792-09-24 | [[Bild:Paulskirche Freudentheil.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1869" | 1869-04-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11677424X 11677424X] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q95325312|Q95325312]] | [[Friedrich von Coulon]] | data-sort-value="1792" | 1792-10-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034674811 1034674811] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55892747|Q55892747]] | [[Alexander von Dachenhausen]] | data-sort-value="1793" | 1793-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1873" | 1873-07-24 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/116011416 116011416] | | |- | [[:d:Q113802500|Q113802500]] | [[Georg Wilhelm Friedrich Sattler]] | data-sort-value="1794" | 1794-02-13 | | | data-sort-value="1866" | 1866-10-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031496165 1031496165] | [[head teacher]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q97464666|Q97464666]] | [[Anton Wilhelm Büttner]] | data-sort-value="1797" | 1797-03-14 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1877" | 1877-09-06 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034702378 1034702378] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q18615928|Q18615928]] | [[Eduard Schütz]] | data-sort-value="1799" | 1799-08-16 | | [[Olland]] | data-sort-value="1868" | 1868-05-02 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117140848 117140848] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Theaterbaas]] | |- | [[:d:Q72938812|Q72938812]] | [[Ernst Hinrich Wilhelm Wiedemann]] | data-sort-value="1799" | 1799 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1851" | 1851 | [[Twielenfleet]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176874 1035176874] | [[copyist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q139010477|Q139010477]] | [[Johann Georg Hülsemann]] | data-sort-value="1799" | 1799-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1864" | 1864-03-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/1157560628 1157560628] | | |- | [[:d:Q1288141|Q1288141]] | [[Eduard Christian von Lütcken]] | data-sort-value="1800" | 1800-12-02 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-25 | [[Ossenbrügge]] | | [https://d-nb.info/gnd/12131569X 12131569X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2573137|Q2573137]] | [[Wilhelm Heinrich Jobelmann]] | data-sort-value="1800" | 1800-10-02 | [[Bild:Jobelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034915541 1034915541] | [[glazier]]<br/>[[council member]]<br/>[[social reformer]] | |- | [[:d:Q114796387|Q114796387]] | [[Anna Marlena Princk]] | data-sort-value="1800" | 1800 | | | data-sort-value="1842" | 1842-10-31 | [[Richtstätte bei Ohrensen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1302847538 1302847538] | [[maid]] | |- | [[:d:Q139107479|Q139107479]] | [[Conrad Ernst Albrecht Giesewell]] | data-sort-value="1800" | 1800-07-12 | | [[Nienborg]] | data-sort-value="1874" | 1874-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Nienborg]]<br/>[[Auerk]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Hoya]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1034732536 1034732536] | [[master builder]]<br/>[[Baurat]] | |- | [[:d:Q1714477|Q1714477]] | [[Justus Alexander Saxer]] | data-sort-value="1801" | 1801-11-21 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1875" | 1875-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104115696 104115696] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55680990|Q55680990]] | [[Ludwig Mathias Henrich Pape]] | data-sort-value="1802" | 1802-01-14 | | [[Gemeen Visselhöövd|Visselhöövd]] | data-sort-value="1872" | 1872-05-27 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/116030518 116030518] | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q42909943|Q42909943]] | [[Augusto Bullrich]] | data-sort-value="1803" | 1803-07-31 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-22 | [[Buenos Aires]] | | | | |- | [[:d:Q110136685|Q110136685]] | [[Johann Wilhelm Christian Karl Sauerbrey]] | data-sort-value="1804" | 1804-04-22 | | | data-sort-value="1847" | 1847-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/140171495 140171495] | [[Musiker]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q99746568|Q99746568]] | [[Christian Lodemann]] | data-sort-value="1805" | 1805-01-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-01 | [[Lingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | [[administrative lawyer]]<br/>[[counsel]]<br/>[[Afornten]]<br/>[[Amtmann]] | |- | [[:d:Q55684834|Q55684834]] | [[Georg Heinrich Pratje]] | data-sort-value="1806" | 1806-04-27 | | [[Jeem]] | data-sort-value="1876" | 1876-05-05 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1116109778 1116109778] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q2041174|Q2041174]] | [[Otto von Düring]] | data-sort-value="1807" | 1807-01-10 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-11 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116239581 116239581] | [[Richter]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q120643|Q120643]] | [[Willem Schröder]] | data-sort-value="1808" | 1808-07-23 | [[Bild:Wilhelm Schröder 001.JPG|center|80px]] | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1878" | 1878-10-04 | [[Leipzig]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/117079944 117079944] | [[Utgever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q1513706|Q1513706]] | [[Gerlach von dem Knesebeck]] | data-sort-value="1808" | 1808-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1859" | 1859-06-08 | [[Hameln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034934295 1034934295] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q18534525|Q18534525]] | [[Carl Ludwig Neubourg]] | data-sort-value="1808" | 1808-12-22 | [[Bild:Portrait neubourg carl ludwig.jpg|center|80px]] | [[Bremen]] | data-sort-value="1894" | 1894-01-31 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035102684 1035102684] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q17124562|Q17124562]] | [[Louis August Detlev von Schrader]] | data-sort-value="1810" | 1810-02-13 | [[Bild:August Louis Detlev von Schrader.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1859" | 1859 | [[Bliestorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/1169372406 1169372406] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1399909|Q1399909]] | [[Heinrich Biedenweg]] | data-sort-value="1811" | 1811-08-08 | | [[Ness]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1154352196 1154352196] | [[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q19317419|Q19317419]] | [[Franz Carl August von Issendorf]] | data-sort-value="1811" | 1811-07-07 | | | data-sort-value="1874" | 1874-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916963 1034916963] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1080216|Q1080216]] | [[Christian Heinrich Plaß]] | data-sort-value="1812" | 1812-07-29 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116205946 116205946] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q139107558|Q139107558]] | [[Wilhelm Wittpenning]] | data-sort-value="1812" | 1812-01-12 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1879" | 1879-01-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035174324 1035174324] | [[Huissier de justice]] | |- | [[:d:Q1030894|Q1030894]] | [[Hermann Küster]] | data-sort-value="1813" | 1813-06-07 | | [[Lümborg]] | data-sort-value="1897" | 1897-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035103222 1035103222] | [[Theoloog]]<br/>[[Schulrat]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q60841406|Q60841406]] | [[Wilhelm Roesing]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-13 | | | [https://d-nb.info/gnd/131958658 131958658] | [[Architekt]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139107574|Q139107574]] | [[Carl Hermann Leyding]] | data-sort-value="1815" | 1815-01-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1900" | 1900-03-20 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034937324 1034937324] | [[parson]] | |- | [[:d:Q139107576|Q139107576]] | [[Sophie Charlotte Christiane Jaussaud]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1886" | 1886-01-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034915835 1034915835] | | |- | [[:d:Q65591|Q65591]] | [[August Karl von Goeben]] | data-sort-value="1816" | 1816-12-10 | [[Bild:August Karl Von Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1880" | 1880-11-13 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/119317893 119317893] | [[Offzeer]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1294124|Q1294124]] | [[Johann Andreas Gülzau]] | data-sort-value="1817" | 1817-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1891" | 1891-03-02 | [[Memel (Stadt)|Memel]] | | | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q55681010|Q55681010]] | [[Friedrich Wilhelm Wiedemann]] | data-sort-value="1817" | 1817-01-11 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035174545 1035174545] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q28747610|Q28747610]] | [[Louis von Engelbrechten]] | data-sort-value="1818" | 1818-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-05 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720414 1034720414] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q55850527|Q55850527]] | [[William Heinrich Georg Eduard von Goeben]] | data-sort-value="1818" | 1818 | [[Bild:William-Heinrich-Georg-Eduard-von-Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1902" | 1902 | | | [https://d-nb.info/gnd/136545572 136545572] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q139240453|Q139240453]] | [[Heinrich Wilhelm August Schwägermann]] | data-sort-value="1818" | 1818-06-11 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1906" | 1906-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1213757819 1213757819] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q365540|Q365540]] | [[Adolph Weber]] | data-sort-value="1819" | 1819-03-23 | | [[Höckelheim]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/133658937 133658937] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q5700025|Q5700025]] | [[H. C. Schwan]] | data-sort-value="1819" | 1819-04-05 | [[Bild:HCSchwan.JPG|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1905" | 1905-05-29 | [[Cleveland]] | | [https://d-nb.info/gnd/1249667259 1249667259] | [[missionary]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q25621898|Q25621898]] | [[Friedrich Wilhelm von Bobers]] | data-sort-value="1819" | 1819-05-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-10-04 | [[Hannober]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139114558|Q139114558]] | [[Andreas Heinrich Brock]] | data-sort-value="1819" | 1819-12-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1880" | 1880-08-27 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034702882 1034702882] | | |- | [[:d:Q139004196|Q139004196]] | [[Wilhelm Jacob Katt]] | data-sort-value="1820" | 1820 | | | data-sort-value="1901" | 1901 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1312289686 1312289686] | | |- | [[:d:Q139107611|Q139107611]] | [[Etienne Emile Jaussaud]] | data-sort-value="1820" | 1820-11-02 | | | data-sort-value="1874" | 1874-05-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916521 1034916521] | | |- | [[:d:Q90699519|Q90699519]] | [[Georg August von Oppermann]] | data-sort-value="1821" | 1821-01-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1892" | 1892-11-26 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035115654 1035115654] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1678750|Q1678750]] | [[Otto Hattendorf]] | data-sort-value="1822" | 1822-12-12 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1905" | 1905-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173439366 1173439366] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q23060712|Q23060712]] | [[Adolf Kottmeier]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-22 | [[Bild:Adolf Kottmeier.png|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | data-sort-value="1905" | 1905-01-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1318527775 1318527775] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137450169|Q137450169]] | [[Bertha Valett]] | data-sort-value="1822" | 1822-04-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1908" | 1908-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942549 1034942549] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139114584|Q139114584]] | [[Adolf Hertz]] | data-sort-value="1822" | 1822 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1887" | 1887 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035103877 1035103877] | | |- | [[:d:Q78155730|Q78155730]] | [[Egbert von Berger]] | data-sort-value="1823" | 1823-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-03-30 | [[Hannober]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668072 1034668072] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139213003|Q139213003]] | [[August Urban Issendorf]] | data-sort-value="1823" | 1823-10-19 | | | data-sort-value="1897" | 1897-11-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1243830034 1243830034] | | |- | [[:d:Q96209615|Q96209615]] | [[Julius August Andreas von Elern]] | data-sort-value="1824" | 1824-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-30 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720848 1034720848] | | |- | [[:d:Q138995508|Q138995508]] | [[Wilhelmine Woltmann]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | data-sort-value="1872" | 1872-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173436855 1173436855] | [[housewife]] | |- | [[:d:Q139107652|Q139107652]] | [[Carl Gustav Tomfohrde]] | data-sort-value="1824" | 1824-03-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1906" | 1906 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035160234 1035160234] | | |- | [[:d:Q21544785|Q21544785]] | [[Friedrich Christian Julius Bockemüller]] | data-sort-value="1825" | 1825-11-05 | | [[Clausthal]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034290738 1034290738] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q139114628|Q139114628]] | [[Luise Saxer]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103515286X 103515286X] | | |- | [[:d:Q20607504|Q20607504]] | [[Peter Olters]] | data-sort-value="1826" | 1826 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1915" | 1915-03-26 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20608038|Q20608038]] | [[Johann Schoof]] | data-sort-value="1826" | 1826-02-21 | | [[Ritsch]] | data-sort-value="1906" | 1906-02-01 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20605502|Q20605502]] | [[Hieronymus von der Decken]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-24 | [[Bild:Hieronimus von der Decken (1827-1911).PNG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1911" | 1911-01-24 | [[Hannober]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139211599|Q139211599]] | [[Friedrich Pahle]] | data-sort-value="1827" | 1827-11-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-27 | [[Ollnborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1231814462 1231814462] | [[Klassischen Philoloog]] | |- | [[:d:Q2641783|Q2641783]] | [[Alexander Baustädt]] | data-sort-value="1828" | 1828-03-01 | | [[Hessisch Oldendorf]] | data-sort-value="1905" | 1905-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11775885X 11775885X] | [[Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q55681888|Q55681888]] | [[Josef Friedrich Franz Encke]] | data-sort-value="1828" | 1828-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-21 | [[Rosenthal (Leutenberg)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1050371496 1050371496] | [[gardener]] | |- | [[:d:Q94890289|Q94890289]] | [[Frederik Schmahlfeld]] | data-sort-value="1829" | 1829 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1907" | 1907 | [[Kopenhagen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046548727 1046548727] | [[Medaillenmaker]]<br/>[[engraver]] | |- | [[:d:Q139114685|Q139114685]] | [[Amadore Leopold]] | data-sort-value="1829" | 1829 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034724649 1034724649] | | |- | [[:d:Q38085473|Q38085473]] | [[Hermann Brinckmann]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-10 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-10 | [[Düsseldörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/141860847 141860847] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q99472430|Q99472430]] | [[Julius Karl von Sothen]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-28 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154641 1035154641] | | |- | [[:d:Q138995426|Q138995426]] | [[Anna Brümmer]] | data-sort-value="1830" | 1830 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173382186 1173382186] | [[maid]] | |- | [[:d:Q102075|Q102075]] | [[Claus Köpcke]] | data-sort-value="1831" | 1831-10-28 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1911" | 1911-11-21 | [[Dresden]] | [[Dresden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/128734523 128734523] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Inschenör]]<br/>[[Boinschenör]]<br/>[[Manager]]<br/>[[executive]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[official]] | |- | [[:d:Q1693146|Q1693146]] | [[Johann Cornelsen]] | data-sort-value="1831" | 1831-10-22 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1892" | 1892-07-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133279146 133279146] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1696072|Q1696072]] | [[Johannes Samuel Büttner]] | data-sort-value="1831" | 1831-04-28 | [[Bild:1870er Jahre circa Ernst Alpers CDV Brustbild Pastor Johannes Samuel Büttner.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-23 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/130661813 130661813] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q15815304|Q15815304]] | [[Hermann Steinmetz]] | data-sort-value="1831" | 1831-05-06 | | [[Moringen]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/103515384X 103515384X] | [[deacon]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q42316718|Q42316718]] | [[Henry Koch]] | data-sort-value="1832" | 1832-04-16 | [[Bild:Henry Koch zwei.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1888" | 1888-12-01 | [[Lübeck]] | [[Bendigo]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/1072099926 1072099926] | [[gold miner]]<br/>[[Reederee]]<br/>[[shipbuilder]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[sailor]] | |- | [[:d:Q111609334|Q111609334]] | [[Hermann von Mertens]] | data-sort-value="1832" | 1832-09-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1900" | 1900-02-10 | [[Hannober]] | | | | |- | [[:d:Q139223669|Q139223669]] | [[Meta Wilhelmine von Issendorf]] | data-sort-value="1832" | 1832-11-08 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1905" | 1905-01-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1243829400 1243829400] | | |- | [[:d:Q95235795|Q95235795]] | [[August Stakemann]] | data-sort-value="1833" | 1833-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1125567325 1125567325] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1733586|Q1733586]] | [[Karl Bülow]] | data-sort-value="1834" | 1834-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1910" | 1910-01-02 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/117639400 117639400] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1459347|Q1459347]] | [[Friedrich Gravenhorst]] | data-sort-value="1835" | 1835-01-03 | | [[Grotenass]] | data-sort-value="1915" | 1915-06-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136123848 136123848] | | |- | [[:d:Q30086225|Q30086225]] | [[Johann Hinrich Köser]] | data-sort-value="1835" | 1835-07-04 | [[Bild:Johann Hinrich Köser 1835-1921.png|center|80px]] | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1921" | 1921-01-07 | [[Hamborg]] | | | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q67195016|Q67195016]] | [[Jürgen Hinrich Hagenah]] | data-sort-value="1835" | 1835 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Hemmoor]] | | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1596859|Q1596859]] | [[Heinrich Brüning (Börgermeester)]] | data-sort-value="1836" | 1836-04-03 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1920" | 1920-09-10 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120565099 120565099] | [[historian of student]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[primator]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[bank manager]]<br/>[[Afornten]]<br/>[[municipal civil servant]]<br/>[[administrative lawyer]] | |- | [[:d:Q20752222|Q20752222]] | [[Wilhelm von Borries (1836–1913)|Wilhelm von Borries]] | data-sort-value="1836" | 1836-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1913" | 1913-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1172300658 1172300658] | [[Buur]]<br/>[[Landraad]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q55853662|Q55853662]] | [[Alexander von dem Knesebeck]] | data-sort-value="1836" | 1836 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1920" | 1920 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136168140 136168140] | | |- | [[:d:Q23697758|Q23697758]] | [[Ferdinand von Lütcken]] | data-sort-value="1837" | 1837-02-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1898" | 1898-08-25 | [[Königstein im Taunus]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942859 1034942859] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q18534509|Q18534509]] | [[Heinrich Holtermann]] | data-sort-value="1838" | 1838-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-09-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034907743 1034907743] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q106608574|Q106608574]] | [[Diederich Wettern]] | data-sort-value="1838" | 1838-03-12 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-10 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]]<br/>[[Altno]] | | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q1283937|Q1283937]] | [[Edgar Himly]] | data-sort-value="1839" | 1839-09-03 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025575210 1025575210] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q2041344|Q2041344]] | [[Otto von der Decken]] | data-sort-value="1839" | 1839-10-14 | [[Bild:Otto von der Decken 1839-1916.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1916" | 1916-10-14 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133200663 133200663] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q61996819|Q61996819]] | [[Hermann Kay]] | data-sort-value="1839" | 1839-08-31 | | [[Hannober]]<br/>[[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1902" | 1902-12 | [[Berlin]] | [[Berlin]]<br/>[[Dresden]]<br/>[[Wien (Stadt)|Wien]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1077850581 1077850581] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q55847214|Q55847214]] | [[Ernst Friedrich Wyneken]] | data-sort-value="1840" | 1840 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="1905" | 1905 | [[Nuurten]] | | [https://d-nb.info/gnd/137212097 137212097] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[social worker]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[head teacher]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1733608|Q1733608]] | [[Karl von Hassell]] | data-sort-value="1841" | 1841-01-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-13 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/135676665 135676665] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q58038758|Q58038758]] | [[Wilhelm Riehn]] | data-sort-value="1841" | 1841 | [[Bild:Riehn-wilhelm--in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s055.jpg|center|80px]] | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1920" | 1920-12-24 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117532649 117532649] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q123039124|Q123039124]] | [[Oswald Aichel]] | data-sort-value="1841" | 1841-11-25 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-29 | [[München]] | | | | |- | [[:d:Q1698236|Q1698236]] | [[Johannes Remmers]] | data-sort-value="1842" | 1842-02-05 | | [[Auerk]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1244833789 1244833789] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q27639330|Q27639330]] | [[Ernst von Bülow]] | data-sort-value="1842" | 1842-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-09 | [[Bad Ems]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035105004 1035105004] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q2077774|Q2077774]] | [[Peter Rehder]] | data-sort-value="1843" | 1843-04-28 | [[Bild:HL Damals – Rehder.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-25 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/117521426 117521426] | [[Boinschenör]]<br/>[[Bobeamten]]<br/>[[Hydraulic technician]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q15432274|Q15432274]] | [[Thies Jacob Dageför]] | data-sort-value="1843" | 1843-09-02 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1933" | 1933-01-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457505 1014457505] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]] | |- | [[:d:Q113398478|Q113398478]] | [[Franz Otto Adolf Rautenberg]] | data-sort-value="1843" | 1843 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1915" | 1915 | [[Gehrden]] | | [https://d-nb.info/gnd/104055545 104055545] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q25621980|Q25621980]] | [[Klaus Schröder (1844–1927)|Klaus Schröder]] | data-sort-value="1844" | 1844-01-08 | | [[Vörwark (Neddersassen)|Vörwark]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055455159 1055455159] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139114944|Q139114944]] | [[August de La Motte]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-16 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034707868 1034707868] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1556428|Q1556428]] | [[Gustav Stille]] | data-sort-value="1845" | 1845-11-21 | | [[Gemeen Steenau]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117259152 117259152] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q1445962|Q1445962]] | [[Franz Adickes]] | data-sort-value="1846" | 1846-02-09 | [[Bild:Franz Adickes by Max Liebermann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-04 | [[Frankfort an’n Main]] | [[Frankfort an’n Main]]<br/>[[Düörpm]]<br/>[[Altona-Altstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/118647008 118647008] | [[Politiker]]<br/>[[primator]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q124043259|Q124043259]] | [[Eduard Karl Kirchhoff]] | data-sort-value="1846" | 1846 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1917" | 1917-01-25 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q139114976|Q139114976]] | [[Friedrich Wilhelm Steuer]] | data-sort-value="1846" | 1846-10-07 | | | data-sort-value="1900" | 1900-12-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035153653 1035153653] | | |- | [[:d:Q120360780|Q120360780]] | [[Ernst Otto von Klenck]] | data-sort-value="1847" | 1847 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-17 | [[Zehlendorf]] | | | | |- | [[:d:Q139107838|Q139107838]] | [[Karl Graevius]] | data-sort-value="1847" | 1847-03-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103473962X 103473962X] | | |- | [[:d:Q94835208|Q94835208]] | [[Ernst Oehlmann]] | data-sort-value="1849" | 1849-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1918" | 1918 | | | [https://d-nb.info/gnd/117098329 117098329] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q120804868|Q120804868]] | [[Heinrich Kirchhoff]] | data-sort-value="1849" | 1849-12-05 | [[Bild:Heinrich Christian Eberhard Wilhelm Kirchhoff.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1919" | 1919-11-13 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q29586029|Q29586029]] | [[Adolf Benedix Christian Georg von der Decken]] | data-sort-value="1850" | 1850-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1929" | 1929-04-28 | | | | | |- | [[:d:Q135600857|Q135600857]] | [[Ernst Eduard Adickes]] | data-sort-value="1850" | 1850 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1373044055 1373044055] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q591969|Q591969]] | [[Anton Mormann]] | data-sort-value="1851" | 1851-11-02 | | [[Sünninghausen]] | data-sort-value="1940" | 1940-12-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/189413662 189413662] | [[Bildhauer]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1039044|Q1039044]] | [[Carl Johann Heinrich Röver]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-20 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1929" | 1929-03-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q13188954|Q13188954]] | [[Ulrich Dumrath]] | data-sort-value="1851" | 1851-07-03 | | [[Burzykowo]] | data-sort-value="1921" | 1921-12-06 | [[Schölisch]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034709496 1034709496] | [[Jurist]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q19964469|Q19964469]] | [[Eduard Lütcken]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-21 | | [[Ossenbrügge]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-10 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940139 1034940139] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q55679740|Q55679740]] | [[Friedrich Johann Plass]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-05 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1018450912 1018450912] | [[Generaaldirekter]] | |- | [[:d:Q133469943|Q133469943]] | [[Hans von Dadelsen]] | data-sort-value="1852" | 1852-03-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101734352 101734352] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139002279|Q139002279]] | [[Benedikt von Alten]] | data-sort-value="1852" | 1852-12-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1935" | 1935-07-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1173380639 1173380639] | | |- | [[:d:Q1596946|Q1596946]] | [[Heinrich Christian Sander]] | data-sort-value="1853" | 1853-08-02 | [[Bild:Heinrich Christian Sander 1905.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1019462930 1019462930] | [[Politiker]]<br/>[[district court director]]<br/>[[prosecutor]] | |- | [[:d:Q136632377|Q136632377]] | [[Friedrich Konrad Johann Ehlers]] | data-sort-value="1853" | 1853-01-05 | | [[Aßel]] | data-sort-value="1910" | 1910-10-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014641438 1014641438] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q139107899|Q139107899]] | [[Adolf Stuckenberg]] | data-sort-value="1853" | 1853-06-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1924" | 1924-11-17 | [[Demost]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035146428 1035146428] | | |- | [[:d:Q363622|Q363622]] | [[Adolf Reese]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/13329000X 13329000X] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q18333282|Q18333282]] | [[Zotho Dietzsch]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-19 | [[Gotha]] | | [https://d-nb.info/gnd/1377229548 1377229548] | [[Politiker]]<br/>[[bank manager]]<br/>[[Landraad]] | |- | [[:d:Q20752088|Q20752088]] | [[Wilhelm von der Beck]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-17 | [[Sulechów]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139115126|Q139115126]] | [[Otto Asmus Winter]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-22 | | | data-sort-value="1920" | 1920-08-31 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171341 1035171341] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q1555696|Q1555696]] | [[Gustav Buchholz]] | data-sort-value="1856" | 1856-02-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-26 | [[Posen]] | [[Bonn]]<br/>[[Leipzig]]<br/>[[Posen]] | [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | [[Mediävist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q1597022|Q1597022]] | [[Heinrich Denicke]] | data-sort-value="1856" | 1856-01-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1943" | 1943-10-30 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | [[Politiker]]<br/>[[local politician]]<br/>[[primator]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q137325924|Q137325924]] | [[Carl Schaer]] | data-sort-value="1856" | 1856 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1919" | 1919 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035128926 1035128926] | | |- | [[:d:Q111237|Q111237]] | [[Ernst Röver]] | data-sort-value="1857" | 1857-09-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1923" | 1923-03-22 | [[Hausneindorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/13930505X 13930505X] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q13738307|Q13738307]] | [[John-Henry Mohrmann]] | data-sort-value="1857" | 1857-12-16 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1916" | 1916-02-22 | [[Bloomsbury]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173376674 1173376674] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q47003049|Q47003049]] | [[Margarete Winter]] | data-sort-value="1857" | 1857-01-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q136575449|Q136575449]] | [[Julius Voigt]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1063326915 1063326915] | [[Schoolmeester an en Gymnasium]] | |- | [[:d:Q1040980|Q1040980]] | [[Carl Wehmer]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | [[Bild:Wehmer-carl-in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s039.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1935" | 1935-01-11 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117220736 117220736] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[bacteriologist]] | |- | [[:d:Q20980255|Q20980255]] | [[Wilhelm Röttiger]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1928" | 1928-07-13 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/127680160 127680160] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q94939208|Q94939208]] | [[Diederich Abbenseth]] | data-sort-value="1858" | 1858-05-16 | | [[Middelsdörp]] | data-sort-value="1891" | 1891-12-29 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033721352 1033721352] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q136968149|Q136968149]] | [[Wilhelm Röttiger]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102282452X 102282452X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1714551|Q1714551]] | [[Justus Strandes]] | data-sort-value="1859" | 1859-02-04 | [[Bild:Strandes-justus-1912-06-01-deutsche-kolonialzeitung-jg29-nr22-sonderbeilage.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1930" | 1930-07-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117306754 117306754] | [[Politiker]]<br/>[[envoy]]<br/>[[commercial employee]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q3057351|Q3057351]] | [[Ernst Hans Ludwig Krause]] | data-sort-value="1859" | 1859-07-27 | [[Bild:Krause, Ernst H.L. 1 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-06-01 | [[Niegenstrelitz|Nieg Strelitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/117578061 117578061] | [[Forschungsreisiger]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Entomoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q29381124|Q29381124]] | [[Karl Busche]] | data-sort-value="1859" | 1859-08-28 | | [[Aßel]] | data-sort-value="1930" | 1930-04-02 | [[Leer]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025829832 1025829832] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q1350784|Q1350784]] | [[Erhard Eylmann]] | data-sort-value="1860" | 1860-09-03 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-22 | [[Blomendal (Stadtdeel)|Blomendal]] | [[Australien]] | [https://d-nb.info/gnd/124280293 124280293] | [[Ethnoloog]]<br/>[[Zooloog]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1502944|Q1502944]] | [[Heinrich Gisbert Voigt]] | data-sort-value="1860" | 1860-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933-09-20 | [[Halle (Saale)]] | | [https://d-nb.info/gnd/117471909 117471909] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q5879507|Q5879507]] | [[William Holden Hutton]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-24 | | [[Lincolnshire]] | data-sort-value="1930" | 1930-10-24 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055204881 1055204881] | [[Biograaf]]<br/>[[Anglican priest]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Anglican theologian]]<br/>[[Karkenhistoriker]] | |- | [[:d:Q19285838|Q19285838]] | [[Hugo Müller-Otfried]] | data-sort-value="1860" | 1860-06-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933-11-22 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117172081 117172081] | [[Jurist]]<br/>[[Landraad]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q1223962|Q1223962]] | [[Dietrich Mülder (Ooldphiloloog)|Dietrich Mülder]] | data-sort-value="1861" | 1861-05-12 | [[Bild:Dietrich Mülder.jpg|center|80px]] | [[Bunn]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Ossenbrügge]]<br/>[[Hilmessen]] | [https://d-nb.info/gnd/1015066283 1015066283] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q1697719|Q1697719]] | [[Johannes Hoppe (Politiker)|Johannes Hoppe]] | data-sort-value="1861" | 1861-02-13 | [[Bild:Hoppe-johannes-1912-s492.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133806162 133806162] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q19277155|Q19277155]] | [[Carl von Frese]] | data-sort-value="1861" | 1861-02-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-04-17 | [[Westerhusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034725513 1034725513] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q20608309|Q20608309]] | [[Theodor Tamm]] | data-sort-value="1861" | 1861-10-06 | | [[Öberndörp]] | data-sort-value="1938" | 1938-05-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035163217 1035163217] | [[Schriever]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q47126185|Q47126185]] | [[John Siegel]] | data-sort-value="1861" | 1861 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | | | [[Botaniker]]<br/>[[microbiologist]] | |- | [[:d:Q139108005|Q139108005]] | [[Hermann Windeler]] | data-sort-value="1861" | 1861-11-15 | | | data-sort-value="1945" | 1945-02-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171112 1035171112] | [[Schoolmeester]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q47087543|Q47087543]] | [[Otto Oellerich]] | data-sort-value="1862" | 1862-01-25 | [[Bild:Oellerich, Otto.jpg|center|80px]] | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-03 | [[Leh]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035111004 1035111004] | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]] | |- | [[:d:Q139115270|Q139115270]] | [[Karl Brackmann]] | data-sort-value="1862" | 1862-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-20 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034696785 1034696785] | [[local politician]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139115287|Q139115287]] | [[Wilhelm von Staden]] | data-sort-value="1862" | 1862-09-18 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1924" | 1924-07-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154374 1035154374] | | |- | [[:d:Q139115295|Q139115295]] | [[Arthur von Düring]] | data-sort-value="1862" | 1862-11-19 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-08 | [[Hornborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712411 1034712411] | | |- | [[:d:Q1874694|Q1874694]] | [[Ludwig Krause]] | data-sort-value="1863" | 1863-03-09 | [[Bild:Ludwig Krause 1863-1924.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1924" | 1924-04-01 | [[Rostock]] | | [https://d-nb.info/gnd/129171735 129171735] | [[Archivar]]<br/>[[Bibliothekar]] | |- | [[:d:Q63891365|Q63891365]] | [[August Denicke]] | data-sort-value="1863" | 1863 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-11 | | | | | |- | [[:d:Q133483082|Q133483082]] | [[Wilhelm Laakmann]] | data-sort-value="1863" | 1863 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045117064 1045117064] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q29019003|Q29019003]] | [[Heinrich Walbaum]] | data-sort-value="1864" | 1864-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | | | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q16405795|Q16405795]] | [[Eduard Alexander Hesse]] | data-sort-value="1865" | 1865-03-08 | | [[Mustjala]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-21 | [[Oederquart]] | | | [[cleric]] | |- | [[:d:Q94869939|Q94869939]] | [[Friedrich Tiedemann]] | data-sort-value="1865" | 1865 | | [[Bremen]] | data-sort-value="1949" | 1949 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1030283206 1030283206] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[genealogist]] | |- | [[:d:Q132177730|Q132177730]] | [[Friedrich Joesting]] | data-sort-value="1865" | 1865-01-18 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1921" | 1921-05-15 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916327 1034916327] | | |- | [[:d:Q133367597|Q133367597]] | [[Emil Grube]] | data-sort-value="1865" | 1865 | | | data-sort-value="1935" | 1935 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1198324309 1198324309] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1874146|Q1874146]] | [[Ludwig Alpers]] | data-sort-value="1866" | 1866-12-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-15 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/129846015 129846015] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1433987|Q1433987]] | [[Theodor Zöckler]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-05 | | [[Griepswold|Griepswohld]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119516861 119516861] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q15822042|Q15822042]] | [[Julius Wohlers]] | data-sort-value="1867" | 1867-10-31 | [[Bild:JuliusWohlersAtelier.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-04 | [[Königriek (Jörk)|Königriek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117457124 117457124] | [[Maler]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q139115425|Q139115425]] | [[Karl Büttner]] | data-sort-value="1867" | 1867-10-16 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1926" | 1926-04-30 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/142929697 142929697] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q97611|Q97611]] | [[Franz Cornelsen (Politiker)|Franz Cornelsen]] | data-sort-value="1868" | 1868-10-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104814 1035104814] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1799863|Q1799863]] | [[Wilhelm Hagedorn]] | data-sort-value="1868" | 1868-07-28 | | [[Meideborg]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q123099|Q123099]] | [[Jost Fitschen]] | data-sort-value="1869" | 1869-01-01 | | [[Gemeen Brest|Brest]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-26 | [[Altno]] | | [https://d-nb.info/gnd/139691561 139691561] | [[Botaniker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1598309|Q1598309]] | [[Heinrich Meyer-Benfey]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-14 | | [[Liebenburg]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-30 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/118733397 118733397] | [[Philoloog]]<br/>[[Literaturhistoriker]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1666994|Q1666994]] | [[Otto Lemmermann]] | data-sort-value="1869" | 1869-07-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1953" | 1953-07-28 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[agricultural chemist]] | |- | [[:d:Q1742920|Q1742920]] | [[Theodore Barkhausen]] | data-sort-value="1869" | 1869-08-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-01 | [[Kaiserswerth]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075258812 1075258812] | [[deaconess]] | |- | [[:d:Q94882057|Q94882057]] | [[Christoph Ranck]] | data-sort-value="1869" | 1869-09-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-24 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1028094558 1028094558] | [[Building inspector]] | |- | [[:d:Q139115475|Q139115475]] | [[Wilhelm Cording]] | data-sort-value="1869" | 1869-02-08 | | | data-sort-value="1947" | 1947-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034677543 1034677543] | [[conservationist]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139115486|Q139115486]] | [[Johannes Büttner]] | data-sort-value="1869" | 1869-06-30 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]]<br/>[[Hornborg]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034694189 1034694189] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q17321935|Q17321935]] | [[Gernand Graf Grote]] | data-sort-value="1870" | 1870-09-20 | | [[Wiegersen]] | data-sort-value="1950" | 1950-03-11 | [[Olschlo]] | | | | |- | [[:d:Q18411890|Q18411890]] | [[Nicolaus Ebeling]] | data-sort-value="1870" | 1870-09-19 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-05 | [[Hamborg]] | | | | |- | [[:d:Q55020109|Q55020109]] | [[Karl Braun]] | data-sort-value="1870" | 1870-03-14 | [[Bild:Portait of Karl Braun, 1904.jpg|center|80px]] | [[Biebrich]] | data-sort-value="1935" | 1935-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German East Africa]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117639745 117639745] | [[Entomoloog]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[Zooloog]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q94939148|Q94939148]] | [[Georg Schröder]] | data-sort-value="1870" | 1870 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | | [https://d-nb.info/gnd/132011204 132011204] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1794146|Q1794146]] | [[Kurt Streitwolf]] | data-sort-value="1871" | 1871-07-03 | | [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1027249132 1027249132] | [[Schriever]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q12017844|Q12017844]] | [[Friedemann Götze]] | data-sort-value="1871" | 1871-02-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-22 | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q58216573|Q58216573]] | [[Hermann Steudel]] | data-sort-value="1871" | 1871-07-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-26 | [[Bonn]] | [[Kiel]]<br/>[[Marborg]]<br/>[[Heidelbarg]]<br/>[[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/117658472 117658472] | [[physiologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Chemiker]] | |- | [[:d:Q104652065|Q104652065]] | [[Josua Falk Friedlaender]] | data-sort-value="1871" | 1871-06-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-22 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047431335 1047431335] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q137307335|Q137307335]] | [[Hermann Poppe]] | data-sort-value="1871" | 1871-06-01 | | | data-sort-value="1965" | 1965-02-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035114070 1035114070] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q125812|Q125812]] | [[Richard von Pawelsz]] | data-sort-value="1872" | 1872-12-07 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 102-05794, General von Pawelsz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1943" | 1943-04-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/133696464 133696464] | [[Offzeer]]<br/>[[lieutenant general]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q104808129|Q104808129]] | [[Isidor Jacobsohn]] | data-sort-value="1872" | 1872-12-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1943" | 1943-03-21 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | | | |- | [[:d:Q762586|Q762586]] | [[August Köster]] | data-sort-value="1873" | 1873-08-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1935" | 1935-12-10 | [[Wesermünde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013334833 1013334833] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Archäoloog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q1287903|Q1287903]] | [[Eduard Anderson]] | data-sort-value="1873" | 1873-03-13 | | [[Pasłęk]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/139049061 139049061] | [[Maler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q55219357|Q55219357]] | [[Leni Matthaei]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Reutlingen]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/118578960 118578960] | [[Künstler]]<br/>[[Designer]]<br/>[[textile artist]] | |- | [[:d:Q95195583|Q95195583]] | [[Leni Mathaei]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101238232X 101238232X] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q133877939|Q133877939]] | [[Victor Bauer-Bolton]] | data-sort-value="1873" | 1873 | | [[Riga]] | data-sort-value="1962" | 1962 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Maler]]<br/>[[Restaurater]] | |- | [[:d:Q2059294|Q2059294]] | [[Paul Diercke]] | data-sort-value="1874" | 1874-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1937" | 1937-07-23 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103892 116103892] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q15430930|Q15430930]] | [[Otto Schumm]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-27 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1048255972 1048255972] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q90437|Q90437]] | [[Gustav Wyneken]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-19 | [[Bild:Gustav Wyneken.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-08 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/118635743 118635743] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q20608587|Q20608587]] | [[Hinrich Zahrenhusen]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-02 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1940" | 1940-01-19 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035175568 1035175568] | [[Schoolmeester]]<br/>[[folkeskole teacher]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Oberlehrer]]<br/>[[Oberstudiendirektor]] | |- | [[:d:Q113735615|Q113735615]] | [[Wilhelm Mengel]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1158765622 1158765622] | [[Philosoph]] | |- | [[:d:Q119686070|Q119686070]] | [[Eduard Reibstein]] | data-sort-value="1875" | 1875-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/1240617488 1240617488] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q1388072|Q1388072]] | [[Joachim Karl Johann Dubbels]] | data-sort-value="1876" | 1876-12-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130880523 130880523] | [[Militärgeistlichen]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q80795509|Q80795509]] | [[Hartwig Jess]] | data-sort-value="1876" | 1876 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117122955 117122955] | [[Germanist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q103091|Q103091]] | [[Otto Palandt]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-12-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/12474916X 12474916X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1309566|Q1309566]] | [[Hans von Ludwiger]] | data-sort-value="1877" | 1877-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-07 | [[Lübeck]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130353302 130353302] | [[Politiker]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1619453|Q1619453]] | [[Hinrich Beck]] | data-sort-value="1877" | 1877-02-16 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013240448 1013240448] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]] | |- | [[:d:Q18621805|Q18621805]] | [[Klaus Köster]] | data-sort-value="1877" | 1877-04-19 | | [[Mittelskark]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/127679855 127679855] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q70062847|Q70062847]] | [[Heinrich Prüß]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1904" | 1904-02-04 | [[Omaruru]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1035108267 1035108267] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q111217|Q111217]] | [[Hinnerk Braasch]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-02 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-16 | [[Bissendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/116384441 116384441] | [[Schriever]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[dialect writer]] | |- | [[:d:Q15432660|Q15432660]] | [[Diedrich Dieckmann]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-31 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-29 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/172054761 172054761] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q20243346|Q20243346]] | [[Claus Vollmers]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-18 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171023 1035171023] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55684791|Q55684791]] | [[Otto Oeters]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-23 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114840459 1114840459] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q120615223|Q120615223]] | [[Franziska von Oldershausen]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-20 | | [[Förste]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034652737 1034652737] | [[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139115780|Q139115780]] | [[Arthur Wolffsohn]] | data-sort-value="1878" | 1878-04-02 | | | data-sort-value="1950" | 1950-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035167085 1035167085] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q13188526|Q13188526]] | [[Karl Schwering]] | data-sort-value="1879" | 1879-06-29 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035133687 1035133687] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133615086|Q133615086]] | [[Gustav Oehr]] | data-sort-value="1879" | 1879-08-02 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044564547 1044564547] | | |- | [[:d:Q137320551|Q137320551]] | [[Hans Peter Siemens]] | data-sort-value="1879" | 1879-09-05 | | [[Garding]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-26 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035155125 1035155125] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q139025377|Q139025377]] | [[Julius Braune]] | data-sort-value="1879" | 1879 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1905" | 1905 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1326454587 1326454587] | | |- | [[:d:Q139115814|Q139115814]] | [[Johannes Sichart]] | data-sort-value="1879" | 1879-04-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035149508 1035149508] | | |- | [[:d:Q105071|Q105071]] | [[Heinrich Behnken]] | data-sort-value="1880" | 1880-12-25 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | data-sort-value="1960" | 1960-12-01 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116110031 116110031] | [[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1694797|Q1694797]] | [[Johann Jakob Cordes]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-01 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | | [https://d-nb.info/gnd/103467756X 103467756X] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1913684|Q1913684]] | [[Max von Bahrfeldt]] | data-sort-value="1880" | 1880-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-08 | [[Landau in der Pfalz]] | | [https://d-nb.info/gnd/101615248 101615248] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Beamter]] | |- | [[:d:Q139115867|Q139115867]] | [[Eduard Kessler]] | data-sort-value="1880" | 1880-05-16 | | | data-sort-value="1947" | 1947-06-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034925695 1034925695] | | |- | [[:d:Q1459515|Q1459515]] | [[Friedrich Hartjenstein]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-04 | [[Bild:Büste Friedrich Wilhelm Hartjenstein.jpg|center|80px]] | [[Paane]] | data-sort-value="1943" | 1943-01-05 | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1639623|Q1639623]] | [[Wilhelm Geerken]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-11 | | [[Horst]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-16 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034736051 1034736051] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2417756|Q2417756]] | [[Theodor Herrmann]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-15 | [[Bremen]] | [[Gemeen Hu’e]]<br/>[[Gemeen Zeven|Zeven]]<br/>[[München]]<br/>[[Hamborg]]<br/>[[Berlin]]<br/>[[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/119132559 119132559] | [[Künstler]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[theatre designer]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q102219468|Q102219468]] | [[Karl G. J. Kübel]] | data-sort-value="1881" | 1881-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q139001266|Q139001266]] | [[Adolf Heimberg]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173382275 1173382275] | | |- | [[:d:Q1581468|Q1581468]] | [[Hans Nagel]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-20 | | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q15833924|Q15833924]] | [[Marie Pauline Thorbecke]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-12 | | [[Auerk]] | data-sort-value="1971" | 1971-02-05 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/11735290X 11735290X] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Ethnoloog]] | |- | [[:d:Q20752714|Q20752714]] | [[Wilhelm Heinrich]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-02 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-02 | [[Saust]] | | | [[railway engineer]] | |- | [[:d:Q94862220|Q94862220]] | [[Curt Wiesner]] | data-sort-value="1882" | 1882-04-27 | | | data-sort-value="1964" | 1964-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176726 1035176726] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q111609046|Q111609046]] | [[Arthur Rochlitz]] | data-sort-value="1882" | 1882-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-07 | | | | | |- | [[:d:Q19959085|Q19959085]] | [[Reinhard Bruns-Wüstefeld]] | data-sort-value="1883" | 1883-06-13 | | [[Stettin]] | data-sort-value="1967" | 1967-09-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q26715033|Q26715033]] | [[Emil Beyer]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-15 | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1971" | 1971 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1391079450 1391079450] | [[police officer]] | |- | [[:d:Q139025101|Q139025101]] | [[Frieda Ottilie Ferdinanda Rogoda]] | data-sort-value="1883" | 1883-08-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/1347243402 1347243402] | | |- | [[:d:Q100601|Q100601]] | [[Werner Issel]] | data-sort-value="1884" | 1884 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Bad Sachsa]] | [[Hermsdorf]]<br/>[[Reinickendorf]] | [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q18222185|Q18222185]] | [[Ernst Harthern]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-08 | [[Sigtuna]] | | [https://d-nb.info/gnd/119307790 119307790] | [[Översetter]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132884974|Q132884974]] | [[Johann Dreyer]] | data-sort-value="1884" | 1884-01-04 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013735129 1013735129] | | |- | [[:d:Q111687|Q111687]] | [[Fritz Maxin]] | data-sort-value="1885" | 1885-07-17 | | [[Janowo]] | data-sort-value="1960" | 1960-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q1471116|Q1471116]] | [[Karl von Buchka (Politiker)|Karl von Buchka]] | data-sort-value="1885" | 1885-09-23 | | [[Chöttingen]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-11 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Gołdap]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/124925618 124925618] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1986909|Q1986909]] | [[Nicolaus von Borstel]] | data-sort-value="1885" | 1885-11-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034703552 1034703552] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20606692|Q20606692]] | [[Johannes Krancke]] | data-sort-value="1885" | 1885-08-09 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q127174256|Q127174256]] | [[Edzard Stölting]] | data-sort-value="1885" | 1885-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-25 | [[Hameln]] | | | [[Jurist]]<br/>[[kirchenrat]]<br/>[[Richter]] | |- | [[:d:Q137137469|Q137137469]] | [[Walther Croll]] | data-sort-value="1885" | 1885-02-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | | [https://d-nb.info/gnd/172028027 172028027] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q139001154|Q139001154]] | [[Wilhelm Hancken]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-14 | | | data-sort-value="1957" | 1957-08-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117337681X 117337681X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139025224|Q139025224]] | [[Heinrich Holsten]] | data-sort-value="1885" | 1885 | | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1368638775 1368638775] | | |- | [[:d:Q9374176|Q9374176]] | [[Wiktor Unrug]] | data-sort-value="1886" | 1886-10-30 | [[Bild:Wiktor Zygmunt Unrug (1886-1973).jpg|center|80px]] | [[Dresden]] | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q136823331|Q136823331]] | [[Heinrich Dammann]] | data-sort-value="1886" | 1886-05-27 | | | data-sort-value="1979" | 1979-12-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034710222 1034710222] | | |- | [[:d:Q2079745|Q2079745]] | [[Ernst-Eberhard Hell]] | data-sort-value="1887" | 1887-09-19 | [[Bild:Эрнст-Эберхард Хелль.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-15 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1031831703 1031831703] | [[Militärperson]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q17352871|Q17352871]] | [[Thure von Klinckowström]] | data-sort-value="1887" | 1887-07-03 | | [[Fürstenwalde]] | data-sort-value="1972" | 1972<br/>1973 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13351529X 13351529X] | [[Jurist]]<br/>[[Beamter]] | |- | [[:d:Q55847492|Q55847492]] | [[Kurd Endell]] | data-sort-value="1887" | 1887-02-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-22 | [[Wannsee]] | | [https://d-nb.info/gnd/116472278 116472278] | [[mineralogist]]<br/>[[Chemiker]]<br/>[[building scientist]] | |- | [[:d:Q95286551|Q95286551]] | [[Bernhard Lahann]] | data-sort-value="1887" | 1887-11-22 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | [https://d-nb.info/gnd/116647043 116647043] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q139108557|Q139108557]] | [[Karl Richarz]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-14 | | | data-sort-value="1966" | 1966-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035125749 1035125749] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139116192|Q139116192]] | [[Friedrich Klages]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-30 | | | data-sort-value="1963" | 1963-08-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034929054 1034929054] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1583365|Q1583365]] | [[Hans von Borstel]] | data-sort-value="1888" | 1888-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-06 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013949811 1013949811] | [[Politiker]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q2061909|Q2061909]] | [[Paul Riege]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-27 | [[Bild:Paul Riege at the Nuremberg Trials.jpg|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1980" | 1980-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027028535 1027028535] | [[Schriever]]<br/>[[Polizeibeamten]]<br/>[[lieutenant general]]<br/>[[Offzeer]]<br/>[[police officer]] | |- | [[:d:Q137134700|Q137134700]] | [[Ewald Eiserwag]] | data-sort-value="1888" | 1888-02-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | [[Philoloog]] | |- | [[:d:Q137312400|Q137312400]] | [[Eddy Endell]] | data-sort-value="1888" | 1888-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1146499876 1146499876] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137345132|Q137345132]] | [[Werner Tettenborn]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125523718 125523718] | | |- | [[:d:Q869798|Q869798]] | [[Hermann Linkenbach]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-08 | [[Bild:Hermann Linkenbach (1928).jpg|center|80px]] | [[Barmen]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034937014 1034937014] | [[dressage rider]] | |- | [[:d:Q94884194|Q94884194]] | [[Friedrich Gumpert]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | | [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139116254|Q139116254]] | [[Paul Friedrich Crusius]] | data-sort-value="1889" | 1889-07-29 | | [[Linden]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034674714 1034674714] | [[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q105924515|Q105924515]] | [[Curt Ziesmer]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-19 | | [[Danzig]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126472106 126472106] | [[Illustrater]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]] | |- | [[:d:Q131768664|Q131768664]] | [[Ernst Dreyer]] | data-sort-value="1890" | 1890-08-08 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1951" | 1951-02-08 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1110771959 1110771959] | | |- | [[:d:Q139025411|Q139025411]] | [[Karl Sprenger]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-09 | | | data-sort-value="1965" | 1965-05-17 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1349020516 1349020516] | | |- | [[:d:Q139108617|Q139108617]] | [[Adi von Staden]] | data-sort-value="1890" | 1890 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Ratzborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035149109 1035149109] | [[matron]] | |- | [[:d:Q124300|Q124300]] | [[Arthur Gütt]] | data-sort-value="1891" | 1891-08-17 | | [[Michałowo, Warmian-Masurian Voivodeship]] | data-sort-value="1949" | 1949-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124419747 124419747] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Raßenhygieniker]]<br/>[[Raßentheoretiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q18744835|Q18744835]] | [[Johannes Meyn]] | data-sort-value="1891" | 1891 | | | | [[Götzdörp]] | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q131779859|Q131779859]] | [[Friedrich Gerdes]] | data-sort-value="1891" | 1891-08-05 | | [[Leer]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034740806 1034740806] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q102703|Q102703]] | [[Karl Waller]] | data-sort-value="1892" | 1892 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-15 | [[Cuxhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/118965042 118965042] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q111229|Q111229]] | [[Joachim Burfeindt]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-11 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103470219X 103470219X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1599246|Q1599246]] | [[Heinrich Wilckens]] | data-sort-value="1892" | 1892-02-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1956" | 1956-09-30 | [[Uetersen]] | [[Kiel]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q16064484|Q16064484]] | [[Franz Rehling]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-21 | [[Bild:Freiburg-Elbe- Bürgermeister Rehling - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 048623a.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-26 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q139234140|Q139234140]] | [[Hans Adolf von Staden]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128297514 128297514] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q7148918|Q7148918]] | [[Paul-Hermann Werner]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1940" | 1940-06-30 | [[Atlantik]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q43745288|Q43745288]] | [[Joachim Plath]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-03 | | [[Liederstädt]] | data-sort-value="1971" | 1971-06-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q52985494|Q52985494]] | [[Olaf Welding]] | data-sort-value="1893" | 1893-11-10 | | [[Livonia]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118966804 118966804] | [[genealogist]] | |- | [[:d:Q107123670|Q107123670]] | [[Franz Beck]] | data-sort-value="1893" | 1893-12-03 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034704923 1034704923] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[draftsperson]] | |- | [[:d:Q1783060|Q1783060]] | [[Romanus Berg]] | data-sort-value="1894" | 1894-08-09 | | | data-sort-value="1978" | 1978-10-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130304328 130304328] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q12115084|Q12115084]] | [[Borys D. Krupnycʹkyj]] | data-sort-value="1894" | 1894-07-24 | | [[Medvedivka]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-05 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | [https://d-nb.info/gnd/123716306 123716306] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q1548821|Q1548821]] | [[Willy Andreessen]] | data-sort-value="1895" | 1895-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | | |- | [[:d:Q1578859|Q1578859]] | [[Hans Bruns]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-08 | [[Marborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118674862 118674862] | [[Theoloog]]<br/>[[Bible translator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[biblical scholar]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q1538937|Q1538937]] | [[Henry Müller]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-12 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q15433249|Q15433249]] | [[Martin Lattmann]] | data-sort-value="1896" | 1896-02-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-11 | [[East Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/124728332 124728332] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q761171|Q761171]] | [[August Elfers]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-18 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-06 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1024486079 1024486079] | [[missionary]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q18603816|Q18603816]] | [[Adolf Peter Krönke]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-27 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/103372422X 103372422X] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q29803278|Q29803278]] | [[Rolf Meier]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-07 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-05 | [[Basel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1017967733 1017967733] | [[Chemiker]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139116595|Q139116595]] | [[Klaus Tamke]] | data-sort-value="1897" | 1897-06-16 | | | data-sort-value="1945" | 1945-01-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035160021 1035160021] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q1371536|Q1371536]] | [[Werner von Bargen]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-14 | [[Bild:Werner von Bargen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-22 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027973655 1027973655] | [[Jurist]]<br/>[[envoy]]<br/>[[ambassador]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q2150562|Q2150562]] | [[Richard Schulze]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-20 | | [[Mainz]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gestapo employee]] | |- | [[:d:Q2577602|Q2577602]] | [[Willi Wegewitz]] | data-sort-value="1898" | 1898-03-08 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-02 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/140538356 140538356] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[folkeskole teacher]] | |- | [[:d:Q13580943|Q13580943]] | [[Fritz Reinhardt]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-27 | [[Bild:Friedrich Reinhardt.jpg|center|80px]] | [[Kassel]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55847864|Q55847864]] | [[Focko Lüpsen]] | data-sort-value="1898" | 1898-05-22 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-31 | [[Bethel]] | | [https://d-nb.info/gnd/128372052 128372052] | [[Journalist]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q136634827|Q136634827]] | [[Friedrich Walter Paul Gronemann]] | data-sort-value="1898" | 1898 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132096367 1132096367] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1359098|Q1359098]] | [[Ernst Kuntscher]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-07 | [[Bild:KAS-Kuntscher, Ernst-Bild-1907-1.jpg|center|80px]] | [[Budišov nad Budišovkou]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/102617001X 102617001X] | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]]<br/>[[Afornten]] | |- | [[:d:Q1417606|Q1417606]] | [[Rudolf Stechmann]] | data-sort-value="1899" | 1899-02-09 | | [[Dollern]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-15 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/125943539 125943539] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q6794603|Q6794603]] | [[Max Bork]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-01 | | [[Krasnoznamensk]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-04 | [[Hullern-Twielenfleth]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q23010140|Q23010140]] | [[Wilhelm Marquardt]] | data-sort-value="1899" | 1899 | | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Imbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/122870999 122870999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q94913471|Q94913471]] | [[Joachim Köhne]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-20 | | | data-sort-value="1977" | 1977-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034925024 1034925024] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q137160431|Q137160431]] | [[Hans Hitzwebel]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-12 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034905589 1034905589] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1329920|Q1329920]] | [[Elisabeth Ganswindt]] | data-sort-value="1900" | 1900-05-30 | | [[Kalthof]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1314812556 1314812556] | [[Politiker]]<br/>[[detective officer]] | |- | [[:d:Q139116718|Q139116718]] | [[Margarete Koch]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-01 | | | data-sort-value="1953" | 1953-10-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034924362 1034924362] | | |- | [[:d:Q1580331|Q1580331]] | [[Hans Hoyer]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-20 | | [[Brooksen-Vilsen]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118553895 118553895] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q2549455|Q2549455]] | [[Warner Bruns]] | data-sort-value="1901" | 1901-09-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1972" | 1972-11-11 | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]] | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698303 1034698303] | [[Buur]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q15431634|Q15431634]] | [[Hermann Fiebing]] | data-sort-value="1901" | 1901-11-17 | | [[Mirosławiec]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q2174085|Q2174085]] | [[Rudolf Welskopf]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-26 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-17 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035172461 1035172461] | [[Wedderstand gegen den Natschonalsozialismus]]<br/>[[trade unionist]]<br/>[[Timmermann (Beroop)]] | |- | [[:d:Q2575321|Q2575321]] | [[Wilhelm Stülten]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-26 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150727 1035150727] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q65921431|Q65921431]] | [[Ernst Riggert]] | data-sort-value="1902" | 1902 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1977" | 1977 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/107108933 107108933] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q94618782|Q94618782]] | [[Karl Dönselmann]] | data-sort-value="1902" | 1902<br/>1902-12-17 | | [[Hogenoh]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-02 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713175 1034713175] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q94915621|Q94915621]] | [[Hinrich Prigge]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-14 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035113872 1035113872] | [[Schoolmeester]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q126209799|Q126209799]] | [[Karl Brumm]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-07 | | [[Willemshaven]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q126391094|Q126391094]] | [[Gustav Jacob Drewes]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-03 | | [[Greundiek]] | | | | | | |- | [[:d:Q1334641|Q1334641]] | [[Emanuel Ehrfurt]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-26 | [[Bild:KAS-Ehrfurt, Emanuel-Bild-5634-1.jpg|center|80px]] | [[Jeseník]]<br/>[[Stará Červená Voda]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-27 | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034718673 1034718673] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1578841|Q1578841]] | [[Hans Brockmann (Altkloster)]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-18 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-01 | [[Chöttingen]] | [[Posen]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q17575404|Q17575404]] | [[Harry Garms]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-20 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | | [https://d-nb.info/gnd/1115373293 1115373293] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q18626433|Q18626433]] | [[Johannes Güthling]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-23 | | [[Wittenbarg]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/125361319 125361319] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20980275|Q20980275]] | [[Jutta Bossard-Krull]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-06 | [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-13 | [[Lüll]] | | [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | [[ceramicist]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q23060711|Q23060711]] | [[Hermann Blumenthal]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-11 | | [[Ooldklooster]] | data-sort-value="1941" | 1941-08-08 | [[Tannroda]] | | [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[Literaturhistoriker]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q112415743|Q112415743]] | [[Wilhelm Arp]] | data-sort-value="1903" | 1903 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | | [https://d-nb.info/gnd/1075937760 1075937760] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q136568342|Q136568342]] | [[Wilhelm Huntenburg]] | data-sort-value="1903" | 1903 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Wupperdaal]] | | [https://d-nb.info/gnd/1067450084 1067450084] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q1675597|Q1675597]] | [[Karl Nobel]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-30 | | [[Eilendorf]] | data-sort-value="1982" | 1982-02-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035101351 1035101351] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15837930|Q15837930]] | [[Otto Rahm]] | data-sort-value="1904" | 1904-09-08 | [[Bild:Selbstbildnis Otto Rahm.JPG|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-06 | [[Deinst]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035122006 1035122006] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q18589580|Q18589580]] | [[Karl Franz Wendt]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933 | [[Penzing]] | | | [[Spijoon]] | |- | [[:d:Q20608186|Q20608186]] | [[Peter Seidensticker]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053162162 1053162162] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q25608262|Q25608262]] | [[Gerhard Thoma]] | data-sort-value="1904" | 1904 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1105701336 1105701336] | [[Stüürberader]]<br/>[[statutory auditor]] | |- | [[:d:Q94809220|Q94809220]] | [[Wilhelm Schöttler]] | data-sort-value="1904" | 1904-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [https://d-nb.info/gnd/1044558458 1044558458] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]] | |- | [[:d:Q123350308|Q123350308]] | [[Hans Hamann]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-24 | | [[Kassel]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Beamten]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q139116919|Q139116919]] | [[Hinrich Ringleben]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-13 | | | data-sort-value="1986" | 1986-08-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035122340 1035122340] | | |- | [[:d:Q139116925|Q139116925]] | [[Johannes Bösch]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2003" | 2003-02-10 | [[München]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034696858 1034696858] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q78809|Q78809]] | [[Wilhelm Beiglböck]] | data-sort-value="1905" | 1905-10-10 | [[Bild:Wilhelm Beiglboeck KZ-Arzt.jpg|center|80px]] | [[Hochneukirchen]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034658409 1034658409] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Internist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q92249|Q92249]] | [[Elisabeth Flickenschildt]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-16 | | [[Blanknees]] | data-sort-value="1977" | 1977-10-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118533967 118533967] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q120706|Q120706]] | [[Peter Tobaben]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1030282218 1030282218] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2149895|Q2149895]] | [[Richard Jungclaus]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-17 | [[Bild:Richard Jungclaus (1905-1945).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-15 | [[Bosnien-Herzegowina]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034913077 1034913077] | [[Polizeibeamten]] | |- | [[:d:Q22017193|Q22017193]] | [[Richard Eggers]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/132389460 132389460] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]] | |- | [[:d:Q364307|Q364307]] | [[Adolf Stobbe]] | data-sort-value="1906" | 1906-11-20 | | [[Kamenka (Kaliningrad, Bagrationowsk)]] | data-sort-value="1956" | 1956-09-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150824 1035150824] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q5492781|Q5492781]] | [[Franz Graßmel]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-08 | | [[Mochów]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[paratrooper]] | |- | [[:d:Q20181851|Q20181851]] | [[Hans-Ulrich Krantz]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-24 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1109779208 1109779208] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q39992415|Q39992415]] | [[Georg Grünberg]] | data-sort-value="1906" | 1906-10-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-13 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Auschwitz]] | [https://d-nb.info/gnd/124349811 124349811] | [[Militärperson]]<br/>[[concentration camp guard]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q137350892|Q137350892]] | [[Alfred Wortmann]] | data-sort-value="1906" | 1906-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/127612092 127612092] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q96647|Q96647]] | [[Hermann Schlichting]] | data-sort-value="1907" | 1907-09-22 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-15 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121428095 121428095] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1612131|Q1612131]] | [[Hermann Meyn]] | data-sort-value="1907" | 1907-04-05 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-22 | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119762383 1119762383] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Afornten]] | |- | [[:d:Q94912880|Q94912880]] | [[Heinz A. Hoppe]] | data-sort-value="1907" | 1907-05-06 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139025778|Q139025778]] | [[Carla Schümann]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-22 | | [[Deinst]] | data-sort-value="2004" | 2004-01-25 | [[Gemeen Rodenborg|Rodenborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1356953867 1356953867] | | |- | [[:d:Q72669|Q72669]] | [[Hinnerk Hellweeg]] | data-sort-value="1908" | 1908-08-18 | [[Bild:Heinrich Hellwege.jpg|center|80px]] | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1991" | 1991-10-04 | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118710192 118710192] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1561475|Q1561475]] | [[Günther Groenhoff]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-07 | [[Bild:Günther Groenhoff (1908–1932) deutscher Segelflugpionier.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1932" | 1932-07-23 | [[Rhön]] | | [https://d-nb.info/gnd/118697951 118697951] | [[Fleger]]<br/>[[flight instructor]] | |- | [[:d:Q2274073|Q2274073]] | [[Servais Cabolet]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-24 | | [[Gemeen Hemmoor]]<br/>[[Warstood]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676180 1034676180] | [[Politiker]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q2572481|Q2572481]] | [[Wilhelm Ehlers (Politiker)|Wilhelm Ehlers]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1998" | 1998-07-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1118918118 1118918118] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q86739331|Q86739331]] | [[Otto E. Nelson]] | data-sort-value="1908" | 1908 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2013" | 2013-11-17 | | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/1153229870 1153229870] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q94941964|Q94941964]] | [[Arno Geertz]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-13 | | [[Riga]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138133123 138133123] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q98860|Q98860]] | [[Karl Kersten]] | data-sort-value="1909" | 1909-08-08 | [[Bild:Kieler Universitätstage 1979 an der Christian-Albrechts-Universität (CAU) (Kiel 69.546) (cropped) - Karl Kersten.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | [[Düütschland]] | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/118844946 118844946] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q1351902|Q1351902]] | [[Erich Arp]] | data-sort-value="1909" | 1909-12-21 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1999" | 1999-12-20 | | [[Hamborg]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/174177488 174177488] | [[Politiker]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q7109875|Q7109875]] | [[Otto Wachs]] | data-sort-value="1909" | 1909-07-23 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-30 | [[Hamborg]] | | | [[Segler]]<br/>[[banker]] | |- | [[:d:Q8026949|Q8026949]] | [[Wirich von Gartzen]] | data-sort-value="1909" | 1909-08-20 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-04 | [[Kochel]] | | [https://d-nb.info/gnd/172092671 172092671] | [[ship captain]] | |- | [[:d:Q110845781|Q110845781]] | [[Wilhelm Schrader-Rottmers]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-07 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/140962042 140962042] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q2417905|Q2417905]] | [[Theodor Krey]] | data-sort-value="1910" | 1910-08-17 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-15 | [[Lehrte]] | | [https://d-nb.info/gnd/172212332 172212332] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[geophysicist]] | |- | [[:d:Q26882997|Q26882997]] | [[Kurt Dörflinger]] | data-sort-value="1910" | 1910-08-05 | | [[Karlsruhe]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-06 | [[Gemeen Esdörp|Esdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/13436029X 13436029X] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1410698|Q1410698]] | [[Ilsa Reinhardt]] | data-sort-value="1911" | 1911-07-29 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2010" | 2010-09-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1026856906 1026856906] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1902917|Q1902917]] | [[Marta Damkowski]] | data-sort-value="1911" | 1911-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-11 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457831 1014457831] | [[Politiker]]<br/>[[Wedderständler]] | |- | [[:d:Q19959878|Q19959878]] | [[Günther Hoffmann]] | data-sort-value="1911" | 1911-11-17 | | [[Kiel]] | No/unknown value | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Schriever]]<br/>[[intendant]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q20605518|Q20605518]] | [[Thassilo von der Decken]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-01 | [[Bild:Thassilo von der Decken 1911-1995.jpg|center|80px]] | [[Grimma]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-06 | [[Swing (Dörp)|Swing]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034711628 1034711628] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q94870595|Q94870595]] | [[Bernhard Wirtgen]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-23 | | [[Dessau]] | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1021400920 1021400920] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q66353|Q66353]] | [[Ulrich de Maizière]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-24 | [[Bild:General Ulrich de Maizière - Generalinspekteur der Bundeswehr.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2006" | 2006-08-26<br/>2006-08-27 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/118576550 118576550] | [[Militärperson]]<br/>[[Soldaat]] | |- | [[:d:Q15996031|Q15996031]] | [[Heinrich Wohlers]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1944" | 1944-03-15 | [[Leinfelden-Echterdingen]] | | | | |- | [[:d:Q20181118|Q20181118]] | [[Georg Henschel]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-16 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1214460666 1214460666] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q88420|Q88420]] | [[Peter R. Hofstätter]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-20 | | [[Wien (Stadt)|Wien]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/118552783 118552783] | [[Psycholoog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q97787|Q97787]] | [[Werner Ebeling]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-25 | [[Sandkroog]] | | [https://d-nb.info/gnd/129590630 129590630] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q96444269|Q96444269]] | [[Helmuth Heinrich]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-04 | | [[Greundiek]] | data-sort-value="2012" | 2012-02-17 | [[Greundiek]] | | | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q110518487|Q110518487]] | [[Hermann Schulz]] | data-sort-value="1913" | 1913-04-22 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | No/unknown value | | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] | |- | [[:d:Q135400952|Q135400952]] | [[Hans Kelm]] | data-sort-value="1913" | 1913-09-01 | | | data-sort-value="1991" | 1991-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1034918966 1034918966] | | |- | [[:d:Q5388133|Q5388133]] | [[Erich Wulff]] | data-sort-value="1914" | 1914-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q133396457|Q133396457]] | [[Toni Kerstan]] | data-sort-value="1914" | 1914 | | [[Barciany]] | data-sort-value="2017" | 2017 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1183028032 1183028032] | | |- | [[:d:Q139258827|Q139258827]] | [[Irmgard von Wallenberg]] | data-sort-value="1914" | 1914 | | [[Dresden]] | data-sort-value="1971" | 1971 | [[Deinst]] | | [https://d-nb.info/gnd/12578726X 12578726X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q7323732|Q7323732]] | [[Richard Anders]] | data-sort-value="1915" | 1915-01-03 | | [[Bolesławiec]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q10390569|Q10390569]] | [[Viktor Bruck]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-15 | | [[Gnesen]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q23091250|Q23091250]] | [[Horst Ohrloff]] | data-sort-value="1917" | 1917-04-02 | | [[Bożków]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q94942415|Q94942415]] | [[Karl E. Fick]] | data-sort-value="1917" | 1917-02-12 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Bremen]] | data-sort-value="2011" | 2011-01-21 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137625642 137625642] | [[Geograaf]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139586066|Q139586066]] | [[Hans Stechmann]] | data-sort-value="1918" | 1918-05-14 | [[Bild:Der Adler, Heft 06 (1942), Oberfeldwebel Hans Stechmann.png|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-27 | [[Neustadt an der Aisch]] | | | | |- | [[:d:Q1561097|Q1561097]] | [[Günter Ssymmank]] | data-sort-value="1919" | 1919-03-06 | | [[Bautzen]] | data-sort-value="2009" | 2009-09-27 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/132777673 132777673] | [[Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[industrial designer]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q1575671|Q1575671]] | [[Johannes Gerber]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2004" | 2004-12-23 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/118887718 118887718] | [[Stüürberader]]<br/>[[major general]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ökonoom]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1580825|Q1580825]] | [[Hans Konwiarz]] | data-sort-value="1919" | 1919 | | [[Breslau]] | data-sort-value="2018" | 2018-11-18 | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1745660|Q1745660]] | [[Klaus Schmetjen]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-19 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1994" | 1994-12-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035134152 1035134152] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q13188214|Q13188214]] | [[Clara Kramer-Freindohl]] | data-sort-value="1919" | 1919-11-03 | | [[Leeswig]] | data-sort-value="2005" | 2005-06-10 | [[Noordersteed]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034727265 1034727265] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q16014910|Q16014910]] | [[Heinz Korn]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-19 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2000" | 2000-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q86835866|Q86835866]] | [[Gisela Bentz]] | data-sort-value="1920" | 1920-07-17 | | [[Kruutsand]] | data-sort-value="2011" | 2011-11-02 | [[Gemeen Achem|Achem]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034659278 1034659278] | [[sports executive]] | |- | [[:d:Q95189097|Q95189097]] | [[Hanna Emuth]] | data-sort-value="1920" | 1920-11-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1062030621 1062030621] | [[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q139109419|Q139109419]] | [[Wolfgang Schöttler]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2009" | 2009-01-18 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035129841 1035129841] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139117543|Q139117543]] | [[Synold Klein]] | data-sort-value="1920" | 1920 | | | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115031379X 115031379X] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1986806|Q1986806]] | [[Nicolaus Dreyer]] | data-sort-value="1921" | 1921-04-21 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="2003" | 2003-08-13 | [[Bützfleet]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1034710265 1034710265] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q5504924|Q5504924]] | [[Fritz Henke]] | data-sort-value="1921" | 1921-06-21 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1999" | 1999-11-15 | [[Gemeen Mesborg]] | | | | |- | [[:d:Q18542890|Q18542890]] | [[Hans Detlev Becker]] | data-sort-value="1921" | 1921-06-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2014" | 2014-11-02 | [[Reinbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103361 116103361] | [[Journalist]]<br/>[[editor-in-chief]] | |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | data-sort-value="1921" | 1921-03-30 | | | data-sort-value="1957" | 1957-11-11 | [[Elv]] | | | | |- | [[:d:Q1222537|Q1222537]] | [[Dieter Müller-Wodarg]] | data-sort-value="1922" | 1922-05-31 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-10 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | [[Diplomat]]<br/>[[orientalist]] | |- | [[:d:Q1468722|Q1468722]] | [[Fritz Umland]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-22 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-19 | [[Mönster]] | [[Hannober]]<br/>[[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/172428637 172428637] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1600118|Q1600118]] | [[Heinz Dabelow]] | data-sort-value="1922" | 1922-10-04 | | [[Stettin]] | data-sort-value="2011" | 2011-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1118915828 1118915828] | [[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q1615535|Q1615535]] | [[Karl Stackmann]] | data-sort-value="1922" | 1922-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2013" | 2013-11-04 | [[Chöttingen]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | [[Germanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q94659243|Q94659243]] | [[Reinhold Reiling]] | data-sort-value="1922" | 1922 | | [[Ersingen]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-13 | [[Cranz]] | [[Pforzheim]] | [https://d-nb.info/gnd/118599240 118599240] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[goldsmith]]<br/>[[jewelry designer]] | |- | [[:d:Q108012|Q108012]] | [[Barbara Bartos-Höppner]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-04 | [[Bild:Barbara Bartos-Höppner.jpg|center|80px]] | [[Bożejowice]] | data-sort-value="2006" | 2006-07-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/118506927 118506927] | [[Schriever]]<br/>[[children's writer]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[young adult author]] | |- | [[:d:Q139117649|Q139117649]] | [[Wilhelm Schwartau]] | data-sort-value="1923" | 1923 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2009" | 2009 | [[Aimbeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035129760 1035129760] | [[Schoolmeester]]<br/>[[geologist]] | |- | [[:d:Q1602322|Q1602322]] | [[Helga Wex]] | data-sort-value="1924" | 1924-07-05 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-09 | [[Mölm]] | [[Mölm]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | [[Politiker]]<br/>[[Germanist]] | |- | [[:d:Q137335214|Q137335214]] | [[Jürgen Delfs]] | data-sort-value="1924" | 1924-05-09 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2013" | 2013-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034709348 1034709348] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q139025655|Q139025655]] | [[Wilhelm Reincke]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-18 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2018" | 2018-01-25 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1349019267 1349019267] | | |- | [[:d:Q103117|Q103117]] | [[Klaus Tipke]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | data-sort-value="2021" | 2021-05-13 | [[Köln]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/119305038 119305038] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1512321|Q1512321]] | [[Gerhard Reichhardt]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-27 | | [[Gotha]] | data-sort-value="1969" | 1969-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1339580152 1339580152] | [[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[Afornten]]<br/>[[vocational teacher]] | |- | [[:d:Q27123021|Q27123021]] | [[Heinz Eckhoff]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1117430049 1117430049] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | data-sort-value="1925" | 1925-11-05 | | [[Kotzenau]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | [[Boizenburg/Elbe]] | | | |- | [[:d:Q38178631|Q38178631]] | [[Horst Wegener]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-25 | | | [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[nuclear physicist]]<br/>[[Physiker]] | |- | [[:d:Q65950369|Q65950369]] | [[Hans Aust]] | data-sort-value="1926" | 1926 | | [[Doornbusch]] | data-sort-value="1984" | 1984 | [[Beers]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033724238 1033724238] | [[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q94916124|Q94916124]] | [[Heinz-Joachim Schulze]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-18 | | [[Queddelnborg]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035135213 1035135213] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q95268641|Q95268641]] | [[Bodo Menck]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-10-09 | [[Ahrensborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1026390788 1026390788] | [[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q102690|Q102690]] | [[Richard Toborg]] | data-sort-value="1927" | 1927-07-28 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="2014" | 2014-12-05 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035160560 1035160560] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1261430|Q1261430]] | [[Udo Schwertmann]] | data-sort-value="1927" | 1927-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-01-20 | [[Freising]] | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/122323114 122323114] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bodenwetenschopper]]<br/>[[Chemiker]]<br/>[[gardener]] | |- | [[:d:Q1579952|Q1579952]] | [[Hans Günther Hellweeg]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-28 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-11 | [[Lümborg]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904140 1034904140] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1629191|Q1629191]] | [[Horst Bodenstein]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-16 | | [[Ahlsen]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q15818848|Q15818848]] | [[Günther Boyer]] | data-sort-value="1927" | 1927-10-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2012" | 2012-04-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15853536|Q15853536]] | [[Walter Lohmann]] | data-sort-value="1927" | 1927-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-04 | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q23061167|Q23061167]] | [[Heinz Meyer-Bruck]] | data-sort-value="1927" | 1927-07-05 | [[Bild:Meyer-bruck-1949-1.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047505592 1047505592] | [[Architekt]]<br/>[[Kunsthistoriker]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q53996719|Q53996719]] | [[Harm Prior]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-27 | | | data-sort-value="2021" | 2021-08-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046634607 1046634607] | [[Pädagoog]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q1490920|Q1490920]] | [[Gerhard Grimpe]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1365435903 1365435903] | [[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[conductor]]<br/>[[music teacher]] | |- | [[:d:Q1560454|Q1560454]] | [[Günter Fehring]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2020" | 2020-02-05 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/119118319 119118319] | [[Archäoloog]]<br/>[[environmentalist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q139117841|Q139117841]] | [[Wolfgang Kaiser]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-17 | | [[Marborg]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034920723 1034920723] | | |- | [[:d:Q98996|Q98996]] | [[Wolf Heckmann]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-10 | | [[Düörpm]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-13 | [[Mittelskark]] | | [https://d-nb.info/gnd/132512491 132512491] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q60694099|Q60694099]] | [[Gustav Viebrock]] | data-sort-value="1929" | 1929-01-05 | | [[Rüspel]] | data-sort-value="2019" | 2019-01-15 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1175777684 1175777684] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q133688012|Q133688012]] | [[Erich Kaiser]] | data-sort-value="1929" | 1929 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1264140754 1264140754] | | |- | [[:d:Q136977671|Q136977671]] | [[Horst Müller]] | data-sort-value="1929" | 1929-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132758369 132758369] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q13188494|Q13188494]] | [[Johann Diedrich Bellmann]] | data-sort-value="1930" | 1930-05-08 | | [[Ruschwedel]] | data-sort-value="2006" | 2006-06-25 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/119407094 119407094] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q106523389|Q106523389]] | [[Walther Sethe]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-16 | | [[Wupperdaal]] | data-sort-value="2012" | 2012-07-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q112546603|Q112546603]] | [[Hubert Wartenberg]] | data-sort-value="1930" | 1930 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-01-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1194264840 1194264840] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Anatoom]]<br/>[[Physiker]] | |- | [[:d:Q2591350|Q2591350]] | [[Wolfgang Schwenk]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-05 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2011" | 2011-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1027984495 1027984495] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q136575688|Q136575688]] | [[Herbert Severin]] | data-sort-value="1931" | 1931-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1099300207 1099300207] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137136706|Q137136706]] | [[Gerd Willms]] | data-sort-value="1931" | 1931 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1145566308 1145566308] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q109113|Q109113]] | [[Heinrich Kröger]] | data-sort-value="1932" | 1932 | | [[Ohrenswohl]] | data-sort-value="2025" | 2025-05-25 | [[Gemeen Soltau]] | | [https://d-nb.info/gnd/120711699 120711699] | [[Schriever]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139109710|Q139109710]] | [[Reinhard Köver]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-17 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-23 | [[Jever]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034919687 1034919687] | [[deacon]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1351778|Q1351778]] | [[Horst Eylmann]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-01 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="2014" | 2014-02-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/121692957 121692957] | [[Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1827775|Q1827775]] | [[Lisa Peters]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-17 | | [[Doans]] | data-sort-value="2010" | 2010-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20604740|Q20604740]] | [[Gerd Bahr]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103466431X 103466431X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q58895024|Q58895024]] | [[Hans-Werner Wohlers]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-11 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2011" | 2011-07-24 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | [[Boxer]] | |- | [[:d:Q46131160|Q46131160]] | [[Claus D. Grupp]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414] | [[Schriever]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q112459965|Q112459965]] | [[Berthold Hohmann]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106199226 106199226] | [[expert pharmacist]]<br/>[[Botaniker]] | |- | [[:d:Q133315886|Q133315886]] | [[Ulrich Schlepper]] | data-sort-value="1934" | 1934-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081927151 1081927151] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q137347966|Q137347966]] | [[Walter Nellen]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172282969 172282969] | | |- | [[:d:Q13188423|Q13188423]] | [[Heinz Fick]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-31 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-03 | [[Ox]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034726579 1034726579] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q47212001|Q47212001]] | [[Klaus Stechmann]] | data-sort-value="1935" | 1935-08-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-02-26 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1150465603 1150465603] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q136963547|Q136963547]] | [[Reiner Schöning]] | data-sort-value="1935" | 1935 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137158461|Q137158461]] | [[Klaus Lange]] | data-sort-value="1935" | 1935-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2014" | 2014-08-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/135628113 135628113] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q1599477|Q1599477]] | [[Heinrich von Borstel]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034662635 1034662635] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2038326|Q2038326]] | [[Otto Braasch]] | data-sort-value="1936" | 1936-11-22 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="2021" | 2021-08-05 | [[Lahr/Schwarzwald]] | | [https://d-nb.info/gnd/137836252 137836252] | [[Archäoloog]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Fleger]] | |- | [[:d:Q18625256|Q18625256]] | [[Hartwig Brandt]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2017" | 2017-06-25 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120027887 120027887] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q22980917|Q22980917]] | [[Hans-Cord Sarnighausen]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-23 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/105947210 105947210] | [[Jurist]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[local historian]]<br/>[[Richter]] | |- | [[:d:Q61767790|Q61767790]] | [[Hubert Hohl]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-04 | | [[Laupheim]] | data-sort-value="2019" | 2019-01-01<br/>2019 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1178517136 1178517136] | [[docent]]<br/>[[cultural manager]] | |- | [[:d:Q130087560|Q130087560]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Hamborg]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q130769718|Q130769718]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2024" | 2024-08-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/132937034 132937034] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1596612|Q1596612]] | [[Heinrich Augustin]] | data-sort-value="1937" | 1937-10-30 | | [[Ottens]] | data-sort-value="2025" | 2025-02-23 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q57611077|Q57611077]] | [[Charlie Rinn]] | data-sort-value="1937" | 1937-05-11 | | [[Gemeen Rodenborg|Rodenborg]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1061577619 1061577619] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q58221463|Q58221463]] | [[Heinrich Rohdenburg]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-27 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/118880241 118880241] | [[Geograaf]]<br/>[[Geoökoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[geologist]] | |- | [[:d:Q95303305|Q95303305]] | [[Arnd Siegel]] | data-sort-value="1937" | 1937-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2025" | 2025-03-11 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/106679732 106679732] | [[surgeon]]<br/>[[art collector]]<br/>[[Mäzen]] | |- | [[:d:Q133641642|Q133641642]] | [[Elke Weseloh]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202794815 1202794815] | | |- | [[:d:Q136978033|Q136978033]] | [[Gisela Oberländer]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172297524 172297524] | | |- | [[:d:Q139141743|Q139141743]] | [[Christa Meves]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121468682 121468682] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q363071|Q363071]] | [[Adolf Köhnken]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2017" | 2017-08-05 | | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1279595|Q1279595]] | [[Eberhard von Koerber]] | data-sort-value="1938" | 1938-06-11 | [[Bild:Eberhard von Koerber.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2017" | 2017-08-03 | | | [https://d-nb.info/gnd/170883264 170883264] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1290655|Q1290655]] | [[Eduard von Reden-Lütcken]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-14 | | [[Jena]] | data-sort-value="2017" | 2017-02-24 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075226651 1075226651] | [[Jurist]]<br/>[[administrative lawyer]] | |- | [[:d:Q117357104|Q117357104]] | [[Helmut Roscher]] | data-sort-value="1938" | 1938-09-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | [[Pastoor]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q124156673|Q124156673]] | [[Gisela Peters-Rohse]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2023" | 2023-12-28 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1205748776 1205748776] | [[dancer]] | |- | [[:d:Q130770605|Q130770605]] | [[Gerhard Bartels]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-04 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2021" | 2021-10-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/13186517X 13186517X] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q361200|Q361200]] | [[Adolf Dammann]] | data-sort-value="1939" | 1939-11-06 | [[Bild:Adolf Dammann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]]<br/>[[Bankkoopmann]] | |- | [[:d:Q1491637|Q1491637]] | [[Helmut Collmann]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-16 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676105 1034676105] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1671925|Q1671925]] | [[Klaus Saul]] | data-sort-value="1939" | 1939-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2025" | 2025-05-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/115396756 115396756] | [[Neetiedhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q13188213|Q13188213]] | [[Christian Fuhst]] | data-sort-value="1939" | 1939-11-28 | | [[Neeklooster]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | [[Schriever]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q13188422|Q13188422]] | [[Heinz Mügge]] | data-sort-value="1939" | 1939-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129526151 1129526151] | [[Spraakaktivist]]<br/>[[Marketingmanager]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q133618740|Q133618740]] | [[Ludolf Baucke]] | data-sort-value="1939" | 1939 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/1045175463 1045175463] | [[music journalist]] | |- | [[:d:Q137317295|Q137317295]] | [[Klaus Piller]] | data-sort-value="1939" | 1939-02-26 | | | data-sort-value="2012" | 2012-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035107333 1035107333] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q567022|Q567022]] | [[Jürgen Kurbjuhn]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-26 | | [[Tels]] | data-sort-value="2014" | 2014-03-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q1602333|Q1602333]] | [[Johann Hellwege]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-26 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="2023" | 2023-07-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/110394364 110394364] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q2531103|Q2531103]] | [[Volker Krey]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2023" | 2023-03-15 | | [[Trier]]<br/>[[Koblenz]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/121174999 121174999] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q13188640|Q13188640]] | [[Magda Mügge]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Heinbockel]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q55677391|Q55677391]] | [[Albert Behrends]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-07 | | [[Leer]] | data-sort-value="2016" | 2016-04-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/135466741 135466741] | [[organist]] | |- | [[:d:Q112431414|Q112431414]] | [[Günter Rohdenburg]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138368767 138368767] | [[professor]] | |- | [[:d:Q137148817|Q137148817]] | [[Knut Gustafsson]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2010" | 2010-12-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/107484188 107484188] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q139109901|Q139109901]] | [[Johann Moje]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035093057 1035093057] | [[Gärtnermeister]] | |- | [[:d:Q139118172|Q139118172]] | [[Trude Meyer]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035095386 1035095386] | | |- | [[:d:Q139519611|Q139519611]] | [[Günter Mann]] | data-sort-value="1940" | 1940-02-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141873965 141873965] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q91997|Q91997]] | [[Jürgen Flimm]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-17 | [[Bild:Jürgen Flimm 1973.jpg|center|80px]] | [[Gießen]] | data-sort-value="2023" | 2023-02-04 | [[Hamelwöörden]] | | [https://d-nb.info/gnd/11938163X 11938163X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterspeelbaas]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Theaterintendant]] | |- | [[:d:Q1395774|Q1395774]] | [[Fanny Müller]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-17 | | [[Deinst]] | data-sort-value="2016" | 2016-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/114118884 114118884] | [[Schriever]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Kolumnist]] | |- | [[:d:Q1514434|Q1514434]] | [[Gernot Rotter]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-14 | | [[Opava]] | data-sort-value="2010" | 2010-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hamborg]]<br/>[[Mainz]] | [https://d-nb.info/gnd/121144615 121144615] | [[Politiker]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1577675|Q1577675]] | [[Hans-Jürgen Fromm]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-26 | | [[Meideborg]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-08 | [[Nottensdörp]] | | | [[table tennis player]] | |- | [[:d:Q15858097|Q15858097]] | [[Harmen Thies]] | data-sort-value="1941" | 1941 | [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Architekturhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q61744067|Q61744067]] | [[Claus Tiedemann]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024108716 1024108716] | [[sports scientist]] | |- | [[:d:Q68764219|Q68764219]] | [[Günter Dammann]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-27 | | [[Landkreis Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-11-24 | | | [https://d-nb.info/gnd/1028374658 1028374658] | [[Germanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Literaturwetenschopper]] | |- | [[:d:Q133758696|Q133758696]] | [[Hartmut Behnke]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | | |- | [[:d:Q139002557|Q139002557]] | [[Niels Callsen]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1324683406 1324683406] | | |- | [[:d:Q29898096|Q29898096]] | [[Klaus Jungclaus]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133686424|Q133686424]] | [[Henning Drecoll]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q105042|Q105042]] | [[Erhard Wolfkühler]] | data-sort-value="1943" | 1943-06-05 | | [[Aßel]] | data-sort-value="2013" | 2013-02-06 | | [[Hannober]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q95191569|Q95191569]] | [[Helga Lühning]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | [[musicologist]]<br/>[[editor]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112369007|Q112369007]] | [[Jürgen Müller]] | data-sort-value="1943" | 1943<br/>1943-08-12 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132165422 132165422] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q133325462|Q133325462]] | [[Hans Heinrich Ahlfeld]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | [[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137135172|Q137135172]] | [[Hartwig Abraham]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | | |- | [[:d:Q74977|Q74977]] | [[Ralf Drecoll]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2012" | 2012-09-23 | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q1331539|Q1331539]] | [[Elke Lütjen-Drecoll]] | data-sort-value="1944" | 1944-01-08 | [[Bild:Elke Lütjen-Drecoll.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107434563 107434563] | [[Anatoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q24254490|Q24254490]] | [[Jan-Henrik Horn]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-29 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2002" | 2002-12-22 | [[Grootweurn]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q41662075|Q41662075]] | [[Klaus Urmitzer]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-21 | | [[Heidelbarg]] | data-sort-value="2022" | 2022-10-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1020333456 1020333456] | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q64853683|Q64853683]] | [[Karl-Heinz Scherzinger]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-18 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-16 | [[Furtwangen im Schwarzwald]] | | | [[cross-country skier]] | |- | [[:d:Q1739669|Q1739669]] | [[Kerstin Kießler]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-26 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="2022" | 2022-02-23 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/172206618 172206618] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1889920|Q1889920]] | [[Manfred Schulze]] | data-sort-value="1945" | 1945-01-17 | | [[Greundiek]] | | | [[Tübingen]]<br/>[[Wupperdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/139181652 139181652] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q13188817|Q13188817]] | [[Richard Wilke]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-05 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1249211581 1249211581] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q21039068|Q21039068]] | [[Günther Ortmann]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115611010 115611010] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q65552033|Q65552033]] | [[Ralf Geisler]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-29 | [[Bild:Ralf Geisler, Privatarchiv .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1181728606 1181728606] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q95265852|Q95265852]] | [[Gottlieb Leinz]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108892417 108892417] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[exhibition curator]] | |- | [[:d:Q95305076|Q95305076]] | [[Roland R. Ropers]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133268179 133268179] | [[opinion journalist]] | |- | [[:d:Q133735118|Q133735118]] | [[Lutz Werner]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127537555 1127537555] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q136586691|Q136586691]] | [[Manfred Brandt]] | data-sort-value="1945" | 1945-01-16 | | [[Nottensdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143751786 143751786] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q66981|Q66981]] | [[Stefan Aust]] | data-sort-value="1946" | 1946-07-01 | [[Bild:Oliver Mark - Stefan Aust, Hamburg 2005.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115782052 115782052] | [[Journalist]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Biograaf]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[editor-in-chief]] | |- | [[:d:Q1270507|Q1270507]] | [[Frank Ropers]] | data-sort-value="1946" | 1946-08 | [[Bild:1994 FAdm Ropers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q2167959|Q2167959]] | [[Roswitha Strauß]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119559448 1119559448] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q47121116|Q47121116]] | [[Eva Riekert]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133753751 133753751] | [[Översetter]]<br/>[[literary editor]] | |- | [[:d:Q113733678|Q113733678]] | [[Christoph Michl]] | data-sort-value="1946" | 1946 | [[Bild:Christoph Bild - zugeschnitten.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152239961 1152239961] | [[Pastoor]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q136577903|Q136577903]] | [[Gerhard Bargsten]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058147072 1058147072] | | |- | [[:d:Q136639085|Q136639085]] | [[Klaus Dammann]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1178337812 1178337812] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137139657|Q137139657]] | [[Hans-Peter Fitschen]] | data-sort-value="1946" | 1946-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124942377 124942377] | | |- | [[:d:Q137260882|Q137260882]] | [[Sabine Theis-Krömer]] | data-sort-value="1946" | 1946-11-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2013" | 2013-03-02 | | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q137317468|Q137317468]] | [[Michael Philipp]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036947297 1036947297] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137332096|Q137332096]] | [[Harald Meyer]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144628466 1144628466] | [[Schiffsoffizier]] | |- | [[:d:Q138997088|Q138997088]] | [[Ingrid Anna Fischer]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1122613091 1122613091] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | |- | [[:d:Q139026286|Q139026286]] | [[Hans-Uwe Hansen]] | data-sort-value="1946" | 1946-02-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2021" | 2021-09-13 | | | [https://d-nb.info/gnd/1334853363 1334853363] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q1478855|Q1478855]] | [[Jan-Uwe Rogge]] | data-sort-value="1947" | 1947 | [[Bild:Jan uwe rogge 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118127772 118127772] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1717527|Q1717527]] | [[Jürgen Oelkers]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Zürich]]<br/>[[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188411|Q13188411]] | [[Heike Fedderke]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-22 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113306733 113306733] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q23788092|Q23788092]] | [[Wolfgang Röhl]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133891550 133891550] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q60247335|Q60247335]] | [[Richard Podloucky]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122916581 122916581] | [[Zooloog]]<br/>[[expert witness]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q95237089|Q95237089]] | [[Gerd Röndigs]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048751856 1048751856] | [[Bibliothekar]] | |- | [[:d:Q104588|Q104588]] | [[Juergen Fitschen]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-01 | [[Bild:34. ISC-Symposium-Jürgen Fitschen-HSGN 028-01747.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133776395 133776395] | [[banker]]<br/>[[chairman of the executive board]]<br/>[[bank officer]] | |- | [[:d:Q1889503|Q1889503]] | [[Manfred Horch]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-02 | | [[Bredstedt]] | data-sort-value="2009" | 2009-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q15431728|Q15431728]] | [[Bernd Raebel]] | data-sort-value="1948" | 1948-07-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Karlsruhe]] | [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | [[Richter]]<br/>[[federal judge]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q15480131|Q15480131]] | [[Joachim Detjen]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-11 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | [[Politoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q23060066|Q23060066]] | [[Henning von Löwis of Menar]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-23 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130293741 130293741] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q37994993|Q37994993]] | [[Dieter Hintelmann]] | data-sort-value="1948" | 1948-10-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q95193759|Q95193759]] | [[Arnhild Kantelhardt]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | [[Bibliothekar]]<br/>[[editor]] | |- | [[:d:Q133344811|Q133344811]] | [[Heinz Klein]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | [[Kock]] | |- | [[:d:Q133654929|Q133654929]] | [[Claus Meyer]] | data-sort-value="1948" | 1948-05-24 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132709775 132709775] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q136970860|Q136970860]] | [[Uwe Müller]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-14 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1016762933 1016762933] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137136132|Q137136132]] | [[Hans-Joachim Dammann]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139184694 139184694] | [[dialect writer]] | |- | [[:d:Q137318851|Q137318851]] | [[Hartmut Peters]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1151605042 1151605042] | | |- | [[:d:Q1878602|Q1878602]] | [[Lydia Fischer]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-15 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55759609|Q55759609]] | [[Klaus-Dieter Pagels]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q95321182|Q95321182]] | [[Rainer Freese]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033886688 1033886688] | [[Schriever]]<br/>[[narrator]] | |- | [[:d:Q133673852|Q133673852]] | [[Dieter Lehmann]] | data-sort-value="1949" | 1949-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1124419063 1124419063] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133744230|Q133744230]] | [[Gisela Schneider-Gehrke]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2001" | 2001 | [[Duisborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/124197795 124197795] | [[Maler]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[performance artist]]<br/>[[video artist]] | |- | [[:d:Q139180641|Q139180641]] | [[Traute Römisch]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135446740 135446740] | [[Schauspeler]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1222603|Q1222603]] | [[Dieter Perlowski]] | data-sort-value="1950" | 1950-04-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | [[Schriever]]<br/>[[computer scientist]] | |- | [[:d:Q2588525|Q2588525]] | [[Wolf-Joachim Clauß]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-14 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | [[Offzeer]]<br/>[[major general]] | |- | [[:d:Q13188945|Q13188945]] | [[Traute Römisch]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q18746943|Q18746943]] | [[Ina Busch]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1179301390 1179301390] | [[Kunsthistoriker]] | |- | [[:d:Q58146503|Q58146503]] | [[Jürgen Fischer]] | data-sort-value="1950" | 1950-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2022" | 2022-05-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/143585886 143585886] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Ozeanograaf]] | |- | [[:d:Q95194526|Q95194526]] | [[Ulrike Jekutsch]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-14 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123345340 123345340] | [[slavist]]<br/>[[professor]] | |- | [[:d:Q105344699|Q105344699]] | [[Elke Gröning]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/105154016X 105154016X] | [[Zooloog]]<br/>[[paleontologist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q133757877|Q133757877]] | [[Gundula Sommerer]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132350866 132350866] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q139520864|Q139520864]] | [[Theo Wichers]] | data-sort-value="1950" | 1950-01-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142874507 142874507] | | |- | [[:d:Q1082745|Q1082745]] | [[Christiane Lemke]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-10 | [[Bild:Christiane Lemke am Minda de Gunzburg Center for European Studies an der Harvard University.jpg|center|80px]] | [[Greundiek]] | | | [[University of North Carolina at Chapel Hill]]<br/>[[Harvard University]] | [https://d-nb.info/gnd/109334647 109334647] | [[professor]]<br/>[[Politoloog]] | |- | [[:d:Q1717992|Q1717992]] | [[Rolf Hollander]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036534286 1036534286] | [[Koopmann]]<br/>[[Diplom-Koopmann]] | |- | [[:d:Q2571148|Q2571148]] | [[Wilfried Eggers]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122446364 122446364] | [[Notar]]<br/>[[Dichterjurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q133372348|Q133372348]] | [[Heiner Baumgarten]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133761266 133761266] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133710221|Q133710221]] | [[Arthur Schultz]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136800319 136800319] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q534470|Q534470]] | [[Angelika Mertens]] | data-sort-value="1952" | 1952-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2019" | 2019-06-19 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1121594425 1121594425] | [[Politiker]]<br/>[[political economist]]<br/>[[Bookhändler]] | |- | [[:d:Q1562582|Q1562582]] | [[Wilfried Geiger]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-23 | [[Bild:Buergermeister wilfried geiger.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q6485785|Q6485785]] | [[Brigitte Jäger-Dabek]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123986907 123986907] | [[Schriever]]<br/>[[optician]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q28085219|Q28085219]] | [[Jürgen Beyer]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124855661|Q124855661]] | [[Thomas Dilger]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/173027512 173027512] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q130779535|Q130779535]] | [[Siegfried Kopf]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021770418 1021770418] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q133584958|Q133584958]] | [[Uwe Prink]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q137137494|Q137137494]] | [[Thomas Schnieder]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2012" | 2012-05-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/103512856X 103512856X] | | |- | [[:d:Q137311762|Q137311762]] | [[Hans-Martin Heins]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Landkreis Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216906408 1216906408] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137327535|Q137327535]] | [[Gerhard Brandt]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1222205610 1222205610] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q139219928|Q139219928]] | [[Erika Klapper]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1012775852 1012775852] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q137450678|Q137450678]] | [[Dorothea Speyer-Heise]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049612264 1049612264] | [[pastor]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1239085|Q1239085]] | [[Jürgen Oßenbrügge]] | data-sort-value="1954" | 1954-01-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/110167473 110167473] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q1466255|Q1466255]] | [[Fritz Frenkler]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/129160105 129160105] | [[Designer]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1672179|Q1672179]] | [[Rainer Sass]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-25 | [[Bild:3979Rainer Sass TV-Koch.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124549233 124549233] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Kock]] | |- | [[:d:Q2473317|Q2473317]] | [[Udo Pollmer]] | data-sort-value="1954" | 1954-06-05 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118173952 118173952] | [[Chemiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[food chemist]]<br/>[[nutritionist]] | |- | [[:d:Q105924217|Q105924217]] | [[Kay Waechter]] | data-sort-value="1954" | 1954-11-26<br/>1954 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111718651 111718651] | [[Jurist]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q131867446|Q131867446]] | [[Richard Detje]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q1510564|Q1510564]] | [[Gerd Hoofe]] | data-sort-value="1955" | 1955-02-19 | | [[Mittelskark]] | | | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q124515157|Q124515157]] | [[Birger Corleis]] | data-sort-value="1955" | 1955-10-20 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2012" | 2012-10-30 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1896074|Q1896074]] | [[Maria Leister]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q15431471|Q15431471]] | [[Arnis Vilks]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | [[Ökonoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q136578829|Q136578829]] | [[Dieter Bohn]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071070037 1071070037] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q101074|Q101074]] | [[Enno Hagenah]] | data-sort-value="1957" | 1957-10-31 | [[Bild:Enno Hagenah.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Engelschopp|Engelschopp]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034742957 1034742957] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1045522|Q1045522]] | [[Carsten Eggers]] | data-sort-value="1957" | 1957-05-18 | [[Bild:Carsten-Eggers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-09-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034717367 1034717367] | [[Bildhauer]]<br/>[[Maler]] | |- | [[:d:Q1444154|Q1444154]] | [[Frank Schulz (Schriever)|Frank Schulz]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-14 | [[Bild:Frank Schulz Leipziger Buchmesse 2012 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123749212 123749212] | [[Schriever]]<br/>[[Theaterspeelbaas]]<br/>[[Koopmann]] | |- | [[:d:Q59911973|Q59911973]] | [[Axel Jahnz]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-19 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133736807|Q133736807]] | [[Gesche Keding]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141643978 141643978] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q136855813|Q136855813]] | [[Sibylle Reinecke]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071065149 1071065149] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q1629173|Q1629173]] | [[Horst Becker]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1688394|Q1688394]] | [[Karl Hinrich Manzke]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-13 | [[Bild:Karl-Hinrich Manzke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112307906 112307906] | [[Pastoor]]<br/>[[Bischop]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q2080350|Q2080350]] | [[Petra Tiemann]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-02 | [[Bild:Petra Tiemann (Martin Rulsch) 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103515773X 103515773X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2504694|Q2504694]] | [[Uwe Ruprecht]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121124053 121124053] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[literary editor]]<br/>[[opinion journalist]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q84357660|Q84357660]] | [[Cornelia Klettke]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | [[romanist]] | |- | [[:d:Q113365616|Q113365616]] | [[Thomas Gloth]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[handball coach]]<br/>[[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q137450708|Q137450708]] | [[Barbara Lorenz Höfer]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049708555 1049708555] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q139110273|Q139110273]] | [[Jens Stechmann]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035148390 1035148390] | | |- | [[:d:Q99487|Q99487]] | [[Ulf Riebesell]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/140189955 140189955] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ozeanograaf]]<br/>[[marine biologist]] | |- | [[:d:Q1772829|Q1772829]] | [[Michael Romahn]] | data-sort-value="1959" | 1959-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128845953 128845953] | [[Schriever]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1894689|Q1894689]] | [[Maren Partzsch]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130898139 130898139] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q2286251|Q2286251]] | [[Silke von Bremen]] | data-sort-value="1959" | 1959 | [[Bild:Silke-von-Bremen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Westerland]] | [https://d-nb.info/gnd/1014758556 1014758556] | [[Schriever]]<br/>[[tour guide]]<br/>[[travel guide writer]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q127217377|Q127217377]] | [[Age Pee]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-30 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2023" | 2023-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q133020847|Q133020847]] | [[Steffen Storck]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172610095 172610095] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139363927|Q139363927]] | [[Ursula Steen]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112965040 112965040] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q16739466|Q16739466]] | [[Jörg-Michael Wolters]] | data-sort-value="1960" | 1960-08-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17245705X 17245705X] | [[Pädagoog]]<br/>[[social pedagogue]] | |- | [[:d:Q65599102|Q65599102]] | [[Ditmar Schädel]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/119222167 119222167] | [[photojournalist]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q87888368|Q87888368]] | [[Jutta Kelm]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[luthier]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[aeolian harp maker]] | |- | [[:d:Q93434100|Q93434100]] | [[Britta Hufeisen]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121591026 121591026] | [[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112470616|Q112470616]] | [[Peter Hirth]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12368885X 12368885X] | [[Fotograaf]]<br/>[[photojournalist]] | |- | [[:d:Q116679977|Q116679977]] | [[Ralf Uhding]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-24 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-13 | | | | [[Handballspeler]]<br/>[[sports official]] | |- | [[:d:Q132292392|Q132292392]] | [[Matthias Barjenbruch]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Boinschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133017707|Q133017707]] | [[Randolf Dieckmann]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171208226 171208226] | | |- | [[:d:Q137320932|Q137320932]] | [[Uwe Wiechert]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113649197X 113649197X] | [[geologist]] | |- | [[:d:Q95835|Q95835]] | [[Angela Denoke]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13502059X 13502059X] | [[Opernsinger]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1603471|Q1603471]] | [[Helmut Dammann-Tamke]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-11 | [[Bild:Dammann-Tamke, Helmut.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034708635 1034708635] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15438639|Q15438639]] | [[Sabine Tegtmeyer-Dette]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-03 | [[Bild:HDI-Arena Hannover 96, Eröffnung der Wirtschaftsmesse Hannover 2013, Sabine Tegtmeyer-Dette, Erste Stadträtin und Wirtschafts- und Umweltdezernentin Hannovers, Vertretung des Oberbürgermeisters.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15822320|Q15822320]] | [[Jürgen Stackmann]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-12 | [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Manager]] | |- | [[:d:Q15850742|Q15850742]] | [[Thomas Glagow]] | data-sort-value="1961" | 1961-07-07 | [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Musikproduzent]]<br/>[[DJ]]<br/>[[Radiomoderator]] | |- | [[:d:Q29960731|Q29960731]] | [[Jörn Staecker]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2018" | 2018-12-15 | [[Tübingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | [[Archäoloog]]<br/>[[medieval archaeologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95332885|Q95332885]] | [[André Steiner]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13590143X 13590143X] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[Lehrbeauftragter]] | |- | [[:d:Q112443028|Q112443028]] | [[Carola Pabst]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132784017 132784017] | [[graphic artist]]<br/>[[Designer]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q113772432|Q113772432]] | [[Ulrike Gaida]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131772368 131772368] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q133330493|Q133330493]] | [[Thomas Braun]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1162207310 1162207310] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q558931|Q558931]] | [[Anna-Elisabeth von Treuenfels]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-13 | [[Bild:Anna von Treuenfels-Frowein, Hamburgische Bürgerschaft.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1205308644 1205308644] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q13188151|Q13188151]] | [[Birgit Lemmermann]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139253041 139253041] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[dialect writer]] | |- | [[:d:Q86003691|Q86003691]] | [[Sönke Hartlef]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q99482032|Q99482032]] | [[Olaf Hellwich]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118003593 118003593] | [[computer scientist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q130769441|Q130769441]] | [[Torsten Birkholz]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138090149 138090149] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q130797091|Q130797091]] | [[Ina Weh]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143816969 143816969] | | |- | [[:d:Q136856785|Q136856785]] | [[Sabine Schipf]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Hammoh]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1064639666 1064639666] | | |- | [[:d:Q30131294|Q30131294]] | [[Urte Lucht]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135019575 135019575] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q58464197|Q58464197]] | [[Raymond Unger]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | [[Schriever]]<br/>[[Maler]] | |- | [[:d:Q84732672|Q84732672]] | [[Thomas Wandschneider]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-07 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[para badminton player]]<br/>[[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q87934989|Q87934989]] | [[Thomas Ness]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024135217 1024135217] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q113793504|Q113793504]] | [[Michael Trauthig]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142441376 142441376] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q133018354|Q133018354]] | [[Jan Holthusen]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171396782 171396782] | | |- | [[:d:Q2337780|Q2337780]] | [[Stefan Studer]] | data-sort-value="1964" | 1964-01-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q23000736|Q23000736]] | [[Bernd Schwarting]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123133831 123133831] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q45354832|Q45354832]] | [[Bettina Hauenschild]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062261186 1062261186] | [[Schauspeler]]<br/>[[Synchroonspreker]]<br/>[[Heelpraktiker]]<br/>[[blogger]] | |- | [[:d:Q64360368|Q64360368]] | [[Ralf Möller]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209709651 1209709651] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q84599154|Q84599154]] | [[Mathias Petry]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130806056 130806056] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q136963734|Q136963734]] | [[Jörn Elsner]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131621327 131621327] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138986192|Q138986192]] | [[Frank Löschmann]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132799316 132799316] | [[mechanical technician]] | |- | [[:d:Q16294812|Q16294812]] | [[Stefan Kroll]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Koortenhistoriker]]<br/>[[Regionalhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q26232148|Q26232148]] | [[Heidi Ecks]] | data-sort-value="1965" | 1965 | [[Bild:Heidi-ecks-2011-ffm-038.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062299558 1062299558] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q63092983|Q63092983]] | [[Volker Schomerus]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | [[Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95232395|Q95232395]] | [[Daniel Krönke]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061880362 1061880362] | [[Speelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q95242605|Q95242605]] | [[Jürgen Fitschen]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Wohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115645047 115645047] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q130784697|Q130784697]] | [[Alexander Tetsch]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Weert]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031765565 1031765565] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133361075|Q133361075]] | [[Martin Pundt]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | [[tour operator]] | |- | [[:d:Q2336300|Q2336300]] | [[Stefan Franz]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-05 | [[Bild:Stefan Franz m Ehefrau Anja Kneisel u Gisela Ellgoth (cropped).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131796690 131796690] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q23059373|Q23059373]] | [[Rotraud von Kulessa]] | data-sort-value="1966" | 1966-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115718478 115718478] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[romanist]] | |- | [[:d:Q95238110|Q95238110]] | [[Andreas Babel]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q112357069|Q112357069]] | [[Dörte Mehlert]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q112436636|Q112436636]] | [[Anke Werner]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Kronenborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143047736 143047736] | [[landscape architect]] | |- | [[:d:Q132958897|Q132958897]] | [[Antje Zare]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | [[cultural manager]] | |- | [[:d:Q139350276|Q139350276]] | [[Bernd Hagenah]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130643467 130643467] | | |- | [[:d:Q1227807|Q1227807]] | [[Dirk Dammann]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q1228091|Q1228091]] | [[Dirk Steffens]] | data-sort-value="1967" | 1967-12-05 | [[Bild:2150Dirk Steffens.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134179838 134179838] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[documentary filmmaker]]<br/>[[presenter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1560965|Q1560965]] | [[Sabine Völkers]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/143241400 143241400] | [[Illustrater]] | |- | [[:d:Q46112876|Q46112876]] | [[Matthias Haß]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135704499 135704499] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q66022922|Q66022922]] | [[Marc-Denis Weitze]] | data-sort-value="1967" | 1967 | [[Bild:Portraitfoto Marc-Denis Weitze (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113858911X 113858911X] | [[science journalist]] | |- | [[:d:Q71978824|Q71978824]] | [[Claas Hoffmann]] | data-sort-value="1967" | 1967-09-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135487552 135487552] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q105405324|Q105405324]] | [[Susanne Homölle]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139519157 139519157] | [[business manager]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q108127497|Q108127497]] | [[Jörg Köpke]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q112524814|Q112524814]] | [[Silke Schlichtmann]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172989388 172989388] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[scholar of English]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[lecturer]]<br/>[[Literat]] | |- | [[:d:Q130775410|Q130775410]] | [[Reto Klar]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q130792279|Q130792279]] | [[Maren Schild]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123067030 123067030] | | |- | [[:d:Q137159345|Q137159345]] | [[Markus Rinio]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q1301186|Q1301186]] | [[Silke Meyer]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-13 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q1352375|Q1352375]] | [[Joern Martens]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-17 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | [[Toonmeester]]<br/>[[Kock]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[audio engineer]] | |- | [[:d:Q1402210|Q1402210]] | [[Stephan Bauer]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-01 | [[Bild:2018 Stephan Bauer - by 2eight - 8SC6020.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134225600 134225600] | [[Kabarettist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q34674833|Q34674833]] | [[Klaus-Jürgen Heitmann]] | data-sort-value="1968" | 1968-03-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[industrial engineer]] | |- | [[:d:Q111541447|Q111541447]] | [[Philipp E. Kümpel]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135937493 135937493] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[film score composer]]<br/>[[double-bassist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[docent]] | |- | [[:d:Q130797649|Q130797649]] | [[Saskia Hannah Meves]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172983657 172983657] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q131775376|Q131775376]] | [[Anne Steiner]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q132935752|Q132935752]] | [[Laura Windmann]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023880962 1023880962] | | |- | [[:d:Q133315851|Q133315851]] | [[Andreas Fritsch]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081922559 1081922559] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q139102432|Q139102432]] | [[Irina Fürstenau]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133422941 133422941] | | |- | [[:d:Q113549565|Q113549565]] | [[Jörgen Tielmann]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123978424 123978424] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q131693268|Q131693268]] | [[Martin Elsen]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033480614 1033480614] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133585929|Q133585929]] | [[Thorsten Marsen]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013689755 1013689755] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q42317312|Q42317312]] | [[Ulrich Prahl]] | data-sort-value="1970" | 1970-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Aken]]<br/>[[Freiberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124467482 124467482] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[opinion journalist]]<br/>[[materials scientist]] | |- | [[:d:Q112421006|Q112421006]] | [[Dagmar Henze]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121820637 121820637] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q112536724|Q112536724]] | [[Thorsten Saleina]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132590646 132590646] | [[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q126392140|Q126392140]] | [[Debbie Bülau]] | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Bild:Debbie Bülau.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1311902368 1311902368] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q136757249|Q136757249]] | [[Verena Unbehaun]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q138925653|Q138925653]] | [[Ute Brüdermann]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132532956 132532956] | | |- | [[:d:Q139349191|Q139349191]] | [[Jan-Peter Hintelmann]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130518220 130518220] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1416946|Q1416946]] | [[Karen Stechmann]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q15813228|Q15813228]] | [[Oliver Grundmann]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-21 | [[Bild:2020-02-14 Oliver Grundmann (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1339099160 1339099160] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q84616907|Q84616907]] | [[Nicole Tiedemann-Bishop]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-25 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1183187084 1183187084] | [[cultural studies scholar]] | |- | [[:d:Q95205189|Q95205189]] | [[Susanne Hölsebeck]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041982569 1041982569] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q130766663|Q130766663]] | [[Martin Bahr]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124717004 124717004] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132981854|Q132981854]] | [[Elke Ferlemann]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133064457|Q133064457]] | [[Tobias Huth]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023663937 1023663937] | [[biophysicist]] | |- | [[:d:Q133686486|Q133686486]] | [[Ute Alexandra Jastrow]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137139293|Q137139293]] | [[Volker Blecken]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122481739 122481739] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q139333568|Q139333568]] | [[Riglef Pause]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130188379 130188379] | [[dentist]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q136580858|Q136580858]] | [[Peer Bornmann]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | [[general practitioner]] | |- | [[:d:Q139279220|Q139279220]] | [[Britta Bartelt-Kirbach]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1259547078 1259547078] | | |- | [[:d:Q139524079|Q139524079]] | [[Michael Scharnewski]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143226258 143226258] | | |- | [[:d:Q99427|Q99427]] | [[Patrick Döring]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-06 | [[Bild:Doering 5 1-kl.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034707167 1034707167] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2643610|Q2643610]] | [[Alexandra Kui]] | data-sort-value="1973" | 1973-03 | [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q13188486|Q13188486]] | [[Jan Graf]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[speech and language therapist]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q51718006|Q51718006]] | [[Marcus Kück]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q95305198|Q95305198]] | [[Gunnar Hinck]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13283037X 13283037X] | [[Politoloog]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q113769791|Q113769791]] | [[Angela Bauer-Kirsch]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130832359 130832359] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q130829500|Q130829500]] | [[Tina Bremer-Olszewski]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836266 1024836266] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q133690896|Q133690896]] | [[Jens Schmidt]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131998579 131998579] | | |- | [[:d:Q137153091|Q137153091]] | [[Holger Meyer]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129163473 129163473] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137304743|Q137304743]] | [[Lars Götzinger]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050224884 1050224884] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139011660|Q139011660]] | [[Stefan Mauck]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12401058X 12401058X] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q68973|Q68973]] | [[Michael Stolle]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-17 | [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]]<br/>[[Staffhoogspringer]] | |- | [[:d:Q86240|Q86240]] | [[Andrasch Starke]] | data-sort-value="1974" | 1974-01-04 | [[Bild:Andrasch Starke (Dortmund, 2012).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1224809726 1224809726] | [[Jockey]] | |- | [[:d:Q15782258|Q15782258]] | [[Alexander Mierzwa]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q17325938|Q17325938]] | [[Roland Ismer]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132440148 132440148] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q24300599|Q24300599]] | [[Melanie Schliecker]] | data-sort-value="1974" | 1974-01-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q113832855|Q113832855]] | [[Kathi Franko]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | [[educator]] | |- | [[:d:Q124844601|Q124844601]] | [[Lars Poeck]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-20 | [[Bild:Lars-poeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152228897 1152228897] | [[Fotograaf]]<br/>[[blogger]] | |- | [[:d:Q132804787|Q132804787]] | [[Jobst Augustin]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | | |- | [[:d:Q132980535|Q132980535]] | [[Silke Eggeling]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132298139 132298139] | | |- | [[:d:Q133016389|Q133016389]] | [[Harald Klindworth]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-15 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | | |- | [[:d:Q133508896|Q133508896]] | [[Michael Wichers]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131936972 131936972] | | |- | [[:d:Q139318462|Q139318462]] | [[Daniel Krause]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130446920 130446920] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139509344|Q139509344]] | [[Mark Thome]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139811931 139811931] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q139510450|Q139510450]] | [[Bettina Vautrin]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140051759 140051759] | [[general practitioner]] | |- | [[:d:Q139519659|Q139519659]] | [[Guido Pannier]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141805358 141805358] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q110468|Q110468]] | [[Aylin Esener]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q19298542|Q19298542]] | [[Philipp Osthus]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139462309 139462309] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q95211253|Q95211253]] | [[Janina Gerkens]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | [[Filmeditor]] | |- | [[:d:Q113796988|Q113796988]] | [[Meike Rieckmann-Berkenbrock]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-26 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q131566490|Q131566490]] | [[Christoph Ehrhardt]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q132982278|Q132982278]] | [[Andrea Grzeganek]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13238258X 13238258X] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q132987710|Q132987710]] | [[Barbara Uleer]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13267355X 13267355X] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q132989604|Q132989604]] | [[Anne Henning]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132809141 132809141] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q132994531|Q132994531]] | [[Elina Grodtmann]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133125009 133125009] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133004932|Q133004932]] | [[Jan Tomforde]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133984443 133984443] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133590526|Q133590526]] | [[Andreas Feddersen]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102551596X 102551596X] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q136986543|Q136986543]] | [[Nicole Röndigs]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1098222709 1098222709] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q137445658|Q137445658]] | [[Stefanie Scherpe]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136144578 136144578] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138954417|Q138954417]] | [[Christian-Jürgen Kuwer]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133370674 133370674] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q139278474|Q139278474]] | [[Catharina Fechter]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1227967470 1227967470] | | |- | [[:d:Q139531314|Q139531314]] | [[Niels Ubbelohde]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101754798X 101754798X] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q1749365|Q1749365]] | [[Philip Stemann]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Speelbaas]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q2077352|Q2077352]] | [[Peter Ording]] | data-sort-value="1976" | 1976-12-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Roderer]] | |- | [[:d:Q95233245|Q95233245]] | [[Peter Kalmbach]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018260749 1018260749] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q124617486|Q124617486]] | [[Melanie Adler]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q132974828|Q132974828]] | [[Johannes Rath]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132156768 132156768] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132999491|Q132999491]] | [[Anja Busack]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133741400 133741400] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133494162|Q133494162]] | [[Felix Mader]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q133508901|Q133508901]] | [[Kristin Rosenkranz]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138101698 138101698] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133700711|Q133700711]] | [[Stephanie Oehr]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q136590914|Q136590914]] | [[Christian Augustin]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1297360486 1297360486] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q137146347|Q137146347]] | [[Claas Hiebenthal]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138984964 138984964] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q139090157|Q139090157]] | [[Claudia Schütte]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132842513 132842513] | | |- | [[:d:Q139320722|Q139320722]] | [[Katrin Wilke]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131371266 131371266] | | |- | [[:d:Q139334913|Q139334913]] | [[Eike Beyer]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130838489 130838489] | | |- | [[:d:Q139351590|Q139351590]] | [[Sven Torsten Kröner]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131542362 131542362] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139365568|Q139365568]] | [[Stefan Charpian]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136055745 136055745] | | |- | [[:d:Q139507531|Q139507531]] | [[Helge Knut Schumacher]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138973849 138973849] | [[health economist]] | |- | [[:d:Q73734|Q73734]] | [[Nils Winter]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-27 | [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q1589292|Q1589292]] | [[Hauke Hilz]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-29 | [[Bild:Hilz, Hauke-1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [[Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q45608804|Q45608804]] | [[Claus Ropers]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133422097 133422097] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q88487698|Q88487698]] | [[Falko Hönisch]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14401629X 14401629X] | [[Opernsinger]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q112415240|Q112415240]] | [[André Martens]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135610400 135610400] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q132983092|Q132983092]] | [[Christian Thiele]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q132995002|Q132995002]] | [[Kevin Bube]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133320383 133320383] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133008744|Q133008744]] | [[Britta Hemmy]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134210433 134210433] | | |- | [[:d:Q133026302|Q133026302]] | [[Michael Wehber]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143739220 143739220] | [[mineralogist]] | |- | [[:d:Q133436960|Q133436960]] | [[Wencke Armsen]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q137448551|Q137448551]] | [[Susanne Koch]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130845418 130845418] | | |- | [[:d:Q138957687|Q138957687]] | [[Ulf Schüller]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138044694 138044694] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q139533694|Q139533694]] | [[Börries Schlichting]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1019907835 1019907835] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q97381|Q97381]] | [[Mareile Moeller]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Spreker]] | |- | [[:d:Q124438|Q124438]] | [[Kai Seefried]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-23 | [[Bild:Seefried, Kai.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035144948 1035144948] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q42428981|Q42428981]] | [[Nicole Gozdek]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q61831776|Q61831776]] | [[Nadine Erler]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137441282 137441282] | [[Översetter]] | |- | [[:d:Q108524713|Q108524713]] | [[Marco Rieckmann]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130225207 130225207] | [[Didaktiker]]<br/>[[environmental scientist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[social scientist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q122198391|Q122198391]] | [[Sebastian Kempert]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q130829151|Q130829151]] | [[Vanessa Prigge]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022922025 1022922025] | | |- | [[:d:Q133095897|Q133095897]] | [[Frederik Bockelmann]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133493348|Q133493348]] | [[Miryam Fischer-Reinhard]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133526739 133526739] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q133512394|Q133512394]] | [[Anna Marie Paul]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137039360 137039360] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q138957570|Q138957570]] | [[Jürke Kotthaus]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137388810 137388810] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q138987655|Q138987655]] | [[Björn Saager]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139660143 139660143] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q139253173|Q139253173]] | [[Ilka Imbschweiler]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138622183 138622183] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q139534566|Q139534566]] | [[Karl-Heinz Scharschmidt]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1019604190 1019604190] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q2642761|Q2642761]] | [[Alexander Nouri]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-20 | [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]]<br/>[[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q18027791|Q18027791]] | [[Sebastian Lühr]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Kock]] | |- | [[:d:Q58524994|Q58524994]] | [[Simon Blank]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140156259 140156259] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q113837211|Q113837211]] | [[Anne Kurtze]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Trier]] | [https://d-nb.info/gnd/1091090696 1091090696] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Museumspädagoog]] | |- | [[:d:Q130785267|Q130785267]] | [[Roland Rink]] | data-sort-value="1979" | 1979-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103343230X 103343230X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q132945532|Q132945532]] | [[Hauke Dewitz]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018607196 1018607196] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133024052|Q133024052]] | [[Benjamin Schwarz]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142603872 142603872] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133024782|Q133024782]] | [[Thomas Wriede]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142675679 142675679] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q133056510|Q133056510]] | [[Tobias Kloubert]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045612847 1045612847] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133068317|Q133068317]] | [[Jens Buck]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025798996 1025798996] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q139272896|Q139272896]] | [[Andree Ehlert]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143160141 143160141] | | |- | [[:d:Q75768|Q75768]] | [[Juliette Schoppmann]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-18 | [[Bild:Juliette schoppmann 20081129.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135323266 135323266] | [[Singer]]<br/>[[pop singer]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1279210|Q1279210]] | [[Stefan Konarske]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-28 | [[Bild:Stefan Konarske Photo Call Der junge Karl Marx Berlinale 2017 01.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141078111 141078111] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q1516074|Q1516074]] | [[Gesa Schwartz]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/140771999 140771999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q47129509|Q47129509]] | [[Sönke E. Schulz]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13574864X 13574864X] | [[Politoloog]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q92144919|Q92144919]] | [[Steffen Vagts]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161808922 1161808922] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q130770316|Q130770316]] | [[Christian Torborg]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139453555 139453555] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q132298021|Q132298021]] | [[Thomas Fitschen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Synchroonspreker]] | |- | [[:d:Q132890574|Q132890574]] | [[Lars Kurt Johann Schiefelbein]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1014295467 1014295467] | | |- | [[:d:Q132945544|Q132945544]] | [[Stephanie-Susanne Stecher]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018611290 1018611290] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133006566|Q133006566]] | [[Julia Lietz]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137386028 137386028] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133007379|Q133007379]] | [[Anja Brentzel]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137467532 137467532] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133014092|Q133014092]] | [[Amrei Steinhoff]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139318461 139318461] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q133021925|Q133021925]] | [[Jan-Ove Lornsen Nissen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141564202 141564202] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133389151|Q133389151]] | [[Katharina Beyer]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161101918 1161101918] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133479408|Q133479408]] | [[Ann-Britt Steen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13229804X 13229804X] | | |- | [[:d:Q133489444|Q133489444]] | [[Christian von Schassen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133082512 133082512] | [[medical officer]] | |- | [[:d:Q133489793|Q133489793]] | [[Katharina Cziupka]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13312472X 13312472X] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133755238|Q133755238]] | [[Claudia Bartels]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143856618 143856618] | | |- | [[:d:Q136579226|Q136579226]] | [[Jan Lukas]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1053989458 1053989458] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136961065|Q136961065]] | [[Dirk Müller-Sajak]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041313624 1041313624] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q137446795|Q137446795]] | [[Anne-Kathrin Munk-Hartig]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140175806 140175806] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138954205|Q138954205]] | [[Verena Boßung]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134101189 134101189] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138985895|Q138985895]] | [[Jan Gülzau]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1172220573 1172220573] | [[Historiker]]<br/>[[Archivar]] | |- | [[:d:Q138990333|Q138990333]] | [[Oliver Kühlke]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139667814 139667814] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138992591|Q138992591]] | [[Karsten Mörs]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103344202X 103344202X] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q139125584|Q139125584]] | [[Svenja Behrens]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135789923 135789923] | [[nutritional scientist]] | |- | [[:d:Q139261621|Q139261621]] | [[Merle Eickhoff]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1037215516 1037215516] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q139326947|Q139326947]] | [[Anika Melanie Jahnke]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13558129X 13558129X] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q2475762|Q2475762]] | [[Ulrich Faßnacht]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-10 | [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q17352980|Q17352980]] | [[Simon Riggers]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061952126 1061952126] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q42315894|Q42315894]] | [[Stefan Sick]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q51315338|Q51315338]] | [[Jan Steinhoff]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-31 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Physiker]] | |- | [[:d:Q57920213|Q57920213]] | [[André Hauschild]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142208906 142208906] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q64737811|Q64737811]] | [[Doris Anselm]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q130828249|Q130828249]] | [[Jana Windwehr]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q133063435|Q133063435]] | [[Christoph Ohrt]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048247627 1048247627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133072824|Q133072824]] | [[Christian Viets]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q133411892|Q133411892]] | [[Sonja Yeh]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | [[communication scholar]] | |- | [[:d:Q137158357|Q137158357]] | [[Nils Kemme]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020766735 1020766735] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137313082|Q137313082]] | [[Stefan Zoerner]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1051415020 1051415020] | | |- | [[:d:Q139510449|Q139510449]] | [[Britta Raitschew]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140050981 140050981] | | |- | [[:d:Q18019250|Q18019250]] | [[David Grottschreiber]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020100834 1020100834] | [[trombonist]] | |- | [[:d:Q21652561|Q21652561]] | [[Thorsten Wenning]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061331571 1061331571] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Szenenbillner]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q60963422|Q60963422]] | [[Philipp Schwenkenbecher]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1070605131 1070605131] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q95878324|Q95878324]] | [[Knut Mierswe]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062383974 1062383974] | [[Dreihbookschriever]] | |- | [[:d:Q112440856|Q112440856]] | [[Johannes Cziupka]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139897720 139897720] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q130781217|Q130781217]] | [[Tim-Frederik Oehr]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026790832 1026790832] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q130829060|Q130829060]] | [[Sandra Lingner]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021590029 1021590029] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q130829197|Q130829197]] | [[Birthe-Christine Weiss]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025614097 1025614097] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q132955458|Q132955458]] | [[Julia Witthohn]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1027878156 1027878156] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q132956065|Q132956065]] | [[Dirk Landsberg]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025952146 1025952146] | | |- | [[:d:Q133068452|Q133068452]] | [[Michael Tomforde]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1065346913 1065346913] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133069574|Q133069574]] | [[Felix Lindner]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q133096819|Q133096819]] | [[Christoph Hiller]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | [[process technician]] | |- | [[:d:Q133394252|Q133394252]] | [[Anna Stenzel]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q133498867|Q133498867]] | [[Andreas Marian Roeder]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136545629 136545629] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133704211|Q133704211]] | [[Alkje Twellmeyer]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | | |- | [[:d:Q136567480|Q136567480]] | [[Carsten Mahler]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055857001 1055857001] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865956|Q136865956]] | [[Anna Kopf]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1282116924 1282116924] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q136976345|Q136976345]] | [[André Gooßen]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236730232 1236730232] | | |- | [[:d:Q138957471|Q138957471]] | [[Anne Löpmeier]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137554796 137554796] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q139274345|Q139274345]] | [[Matthias Mecklenburg]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1137270519 1137270519] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q139519637|Q139519637]] | [[Jan-Peter Richters]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142232602 142232602] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q139524232|Q139524232]] | [[Julia Steinhoff-Wagner]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143277561 143277561] | | |- | [[:d:Q139533153|Q139533153]] | [[Simon Frederic Twarok]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1017875707 1017875707] | [[Diplom-Koopmann]] | |- | [[:d:Q2581651|Q2581651]] | [[Willm Engelke]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-27 | | [[Düünbeudel]] | | | | | | |- | [[:d:Q26260415|Q26260415]] | [[Jannik Endemann]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061727629 1061727629] | [[Spreker]] | |- | [[:d:Q63323246|Q63323246]] | [[Grit Paulussen]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q130771093|Q130771093]] | [[Claas Wilke]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | | |- | [[:d:Q130787261|Q130787261]] | [[Daniel Kliem]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044878991 1044878991] | [[Informatik]] | |- | [[:d:Q132804513|Q132804513]] | [[Dirk Heckl]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015426832 1015426832] | | |- | [[:d:Q132920433|Q132920433]] | [[Nils Pfullmann]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028272391 1028272391] | | |- | [[:d:Q133022583|Q133022583]] | [[Jannis Harjus]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | [[hispanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133385766|Q133385766]] | [[Annika Elsen]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038515955 1038515955] | | |- | [[:d:Q133406386|Q133406386]] | [[Hanna Hadler]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047930374 1047930374] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q133415606|Q133415606]] | [[Yvonne Burfeindt]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1052693881 1052693881] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q133499586|Q133499586]] | [[Jan-Thorben Sieweke]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1090915985 1090915985] | [[Internist]] | |- | [[:d:Q136579452|Q136579452]] | [[Jan Peetz]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136961767|Q136961767]] | [[Carsten Börger]] | data-sort-value="1983" | 1983-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025823508 1025823508] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136965280|Q136965280]] | [[Daniel Röschl]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024816370 1024816370] | | |- | [[:d:Q137331615|Q137331615]] | [[Ole Stenzel]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050302427 1050302427] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q137338672|Q137338672]] | [[Florian Boseniuk]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | | |- | [[:d:Q139261101|Q139261101]] | [[Karolin Ullrich]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034315250 1034315250] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q95222101|Q95222101]] | [[Malte Grosche]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | [[assistant director]]<br/>[[recording supervisor]] | |- | [[:d:Q132807020|Q132807020]] | [[Torsten Münsterberg]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133095309|Q133095309]] | [[Lennart Bartolitius]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133328096|Q133328096]] | [[Christoph Ehlers]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133342943|Q133342943]] | [[Lennart Schubert]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118341319X 118341319X] | | |- | [[:d:Q133493715|Q133493715]] | [[Monika Steinhoff]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1074904710 1074904710] | | |- | [[:d:Q133495776|Q133495776]] | [[Gregor Beckmann]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1174842229 1174842229] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133507022|Q133507022]] | [[Jasmin Hoffmann]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043505296 1043505296] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q136857785|Q136857785]] | [[Sonja Kriett]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058457888 1058457888] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q137128186|Q137128186]] | [[Hinnerk Meyer]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035081415 1035081415] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q137308895|Q137308895]] | [[André König]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139275481|Q139275481]] | [[Imke Toborg]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1235487105 1235487105] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q139532662|Q139532662]] | [[Kerstin Gerlach]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018189513 1018189513] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q100981152|Q100981152]] | [[Laura Uhlig]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1148248250 1148248250] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q129017845|Q129017845]] | [[Lars Berg]] | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Bild:2024-08-11 Ausstellung Siegfried Neuenhausen Bruchstueck Mensch, Staedtisches Museum Braunschweig, 35.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/1058254472 1058254472] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[curator]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132976681|Q132976681]] | [[Donata von Gruben]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038436249 1038436249] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133318063|Q133318063]] | [[Julian Struck]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1123303835 1123303835] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133335881|Q133335881]] | [[Matthias Krug]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1191129284 1191129284] | | |- | [[:d:Q133337610|Q133337610]] | [[Frederik Heins]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133340092|Q133340092]] | [[Florian Schmidt]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | | |- | [[:d:Q133357862|Q133357862]] | [[Ulrich Stirnat]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117742830X 117742830X] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133417611|Q133417611]] | [[Swantje Wiebalck]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107257604X 107257604X] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133481430|Q133481430]] | [[Friederike Inga Nollmann]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127363034 1127363034] | | |- | [[:d:Q98094|Q98094]] | [[Richard Fröhlich]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-05 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | | | | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q26721172|Q26721172]] | [[Felix Ahrens]] | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q108757902|Q108757902]] | [[Frank Rinck]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1339026317 1339026317] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q115269320|Q115269320]] | [[Corinna Lange]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q123505848|Q123505848]] | [[AzudemSK]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1206121491 1206121491] | [[Rapper]] | |- | [[:d:Q130829597|Q130829597]] | [[Birte Meinschien]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | | |- | [[:d:Q133127083|Q133127083]] | [[Hauke Simon]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1119756014 1119756014] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133312185|Q133312185]] | [[Tobias Waller]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1110903391 1110903391] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133494347|Q133494347]] | [[Cornelius Steffen Schlosshardt]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076260632 1076260632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133497075|Q133497075]] | [[Sebastian Faby]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q136583211|Q136583211]] | [[Till Cordes]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062803671 1062803671] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137152120|Q137152120]] | [[Wilken Wehrt]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140392025 140392025] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q56558673|Q56558673]] | [[Julius Robin Weigel]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q89126417|Q89126417]] | [[Hannes Rathmann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190924145 1190924145] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q95216113|Q95216113]] | [[Ole Hellwig]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | [[line producer]] | |- | [[:d:Q112502196|Q112502196]] | [[Torge Schiefelbein]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1079044256 1079044256] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q133316721|Q133316721]] | [[Christian Denker]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1114521906 1114521906] | | |- | [[:d:Q133335001|Q133335001]] | [[Peter Niemann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190906201 1190906201] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133484952|Q133484952]] | [[Johannes Stemmann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046575724 1046575724] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133511151|Q133511151]] | [[Verena Hauschildt]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | [[nutritional scientist]] | |- | [[:d:Q136966445|Q136966445]] | [[Sebastian Gooßen]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1073663949 1073663949] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136985930|Q136985930]] | [[Greta Sophia Flüh]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1067412875 1067412875] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137317903|Q137317903]] | [[Eike Thomsen]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q137320829|Q137320829]] | [[Stefan Wendt]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q22937468|Q22937468]] | [[Marcel Eris]] | data-sort-value="1988" | 1988-03-02 | [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | [[YouTuber]]<br/>[[online streamer]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q89982520|Q89982520]] | [[Torge Dellert]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267648902 1267648902] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q133337821|Q133337821]] | [[Claus Julius Witt]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1200976991 1200976991] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133482224|Q133482224]] | [[Jan Schwellenbach]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128824035 1128824035] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133488935|Q133488935]] | [[Alexander Wick]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115998171X 115998171X] | | |- | [[:d:Q136585628|Q136585628]] | [[Matthias Soot]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1238054862 1238054862] | [[geodesist]] | |- | [[:d:Q1391712|Q1391712]] | [[Jannik Löhden]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q102407424|Q102407424]] | [[Verena Westphal]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1290305471 1290305471] | [[graphic designer]]<br/>[[animator]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q133348549|Q133348549]] | [[Axel Wolfgang Sturm]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133486881|Q133486881]] | [[Jessica Fischer]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1263701949 1263701949] | [[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q133508635|Q133508635]] | [[Eike Jan Hauschild]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133511943|Q133511943]] | [[Britta Buck]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865830|Q136865830]] | [[Lisa-Katharina Heyhusen]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | | |- | [[:d:Q136991167|Q136991167]] | [[Mareike Töpperwien]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q137347195|Q137347195]] | [[Julius Brandt]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | | |- | [[:d:Q23565287|Q23565287]] | [[Lisa Prior]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q39299239|Q39299239]] | [[Daniel Zygla]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-24 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | [[darts player]] | |- | [[:d:Q133399877|Q133399877]] | [[Anna Laporte]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1195781415 1195781415] | | |- | [[:d:Q133417769|Q133417769]] | [[Corinna Hardes]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1084585243 1084585243] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133469531|Q133469531]] | [[Alexander Schlimm]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202022863 1202022863] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136583499|Q136583499]] | [[Julian Reese]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136977017|Q136977017]] | [[Tobias Höhne]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137336303|Q137336303]] | [[Daniel Stöhlker]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q139275919|Q139275919]] | [[Sebastian Megow]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1259481107 1259481107] | | |- | [[:d:Q2386442|Q2386442]] | [[Tabea Kemme]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-14 | [[Bild:2017293155738 2017-10-20 Fussball Frauen Deutschland vs Island - Sven - 1D X MK II - 0074 - B70I0695.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Potsdam]] | [https://d-nb.info/gnd/1282672770 1282672770] | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q133343287|Q133343287]] | [[Klaus Schwerdtner]] | data-sort-value="1991" | 1991-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201597633 1201597633] | | |- | [[:d:Q136588855|Q136588855]] | [[Timo Breuer]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1287176771 1287176771] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q137339089|Q137339089]] | [[Jannes Seebeck]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209066599 1209066599] | [[materials scientist]] | |- | [[:d:Q139199415|Q139199415]] | [[Hakan Ulus]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034964623 1034964623] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q323065|Q323065]] | [[Florian Nagel]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q18022958|Q18022958]] | [[Lara-Maria Wichels]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q26213484|Q26213484]] | [[Nico Matern]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-27 | [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]]<br/>[[futsal player]] | |- | [[:d:Q56886651|Q56886651]] | [[Isabell Kaiser]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q139277534|Q139277534]] | [[Thomas Gerhard Heinrich Stielow]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1262432855 1262432855] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q41627151|Q41627151]] | [[Maximilian Saßerath]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q133432667|Q133432667]] | [[Carolin-Maria Linker]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | | |- | [[:d:Q136994536|Q136994536]] | [[Sarah Körber]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1321325150 1321325150] | | |- | [[:d:Q17593128|Q17593128]] | [[Marnon Busch]] | data-sort-value="1994" | 1994-12-08 | [[Bild:Busch, Marnon Heidenheim 17-18 WP.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q29963197|Q29963197]] | [[Sebastian Firnhaber]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-18 | [[Bild:2026-06-07 Sebastian Firnhaber by mroptimax.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q88215318|Q88215318]] | [[Maximilian Schulz]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q110606185|Q110606185]] | [[Marcel Maurer]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1265798621 1265798621] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133371374|Q133371374]] | [[Helge Jentsch]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1315069733 1315069733] | | |- | [[:d:Q133488353|Q133488353]] | [[Sarah-Sophie Jacob]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q136859222|Q136859222]] | [[Alexandra Linke]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | | |- | [[:d:Q27485720|Q27485720]] | [[Jasper Frahm]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-07 | [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Radrennfohrer]] | |- | [[:d:Q47485334|Q47485334]] | [[Lasse Lührs]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-16 | [[Bild:2025-08-03 Die Finals 2025 in Dresden – Triathlon, Männer by Sandro Halank–108.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[triathlete]] | |- | [[:d:Q137339631|Q137339631]] | [[Timo Schorlepp]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216904154 1216904154] | [[astrophysicist]] | |- | [[:d:Q23565298|Q23565298]] | [[Paula Prior]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-25 | [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q58845821|Q58845821]] | [[Lucas Firnhaber]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q107380400|Q107380400]] | [[Natalie Axmann]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-03 | [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q18019951|Q18019951]] | [[Emily Vogel]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-26 | [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q61791619|Q61791619]] | [[Leonie Wesselow]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-07 | [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q110486190|Q110486190]] | [[Klara Lange]] | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Bild:2023-09-28-Klara Lange Deutscher Fernsehpreis 2023 -9105.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125792476 125792476] | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q135440160|Q135440160]] | [[Julie Deluz]] | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Bild:Julie Deluz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Manager]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[model]] | |- | [[:d:Q56417961|Q56417961]] | [[Dominik Axmann]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q88965837|Q88965837]] | [[Franziska Fischer]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-18 | [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q115017363|Q115017363]] | [[Jannes Wulff]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q65241511|Q65241511]] | [[Cantaro 32]] | data-sort-value="2000" | 2000-03-27 | [[Bild:2013 Longines Global Champions - Lausanne - 14-09-2013 - Sheikh Ali bin Khalid Al Thani et Cantaro 32 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | | |- | [[:d:Q97699013|Q97699013]] | [[Nele Schmitt]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-11 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[beach volleyball player]]<br/>[[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q124219279|Q124219279]] | [[Charlotte Densch]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q125401049|Q125401049]] | [[Ole Hagedorn]] | data-sort-value="2003" | 2003-10-14 | [[Bild:2025-12-13 Ole Hagedorn by mroptimax.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q132348651|Q132348651]] | [[Tom Fitschen]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-24 | [[Bild:2025-02-02 Eisbären Juniors Berlin gegen Kölner Junghaie (U20 DNL 2024-25) by Sandro Halank–135.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Ieshockeyspeler]] | |- | [[:d:Q137779626|Q137779626]] | [[Lilli Frey]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q55124787|Q55124787]] | [[Joachim Hyncke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1580" | 1580-03-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/140745114 140745114] | [[Jurist]]<br/>[[Proopst]] | |- | [[:d:Q58317474|Q58317474]] | [[Jens Dede]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q89805133|Q89805133]] | [[Inga S Ulusoy]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141635592 141635592] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Chemiker]] | |- | [[:d:Q92694606|Q92694606]] | [[Lennart Bargsten]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1219516236 1219516236] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q94471625|Q94471625]] | [[Cora M Holicki]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144376173 1144376173] | [[Wetenschopper]]<br/>[[veterinarian]] | |- | [[:d:Q94756674|Q94756674]] | [[Johann Christoph Otto]] | | | [[Ossenbrügge]] | data-sort-value="1669" | 1669 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122574648 122574648] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q95186024|Q95186024]] | [[Charlotte Hedwig von der Lieth]] | | | | data-sort-value="1738" | 1738-05-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1044562749 1044562749] | | |- | [[:d:Q95230585|Q95230585]] | [[Johann Wilhelm Brand]] | | | | data-sort-value="1648" | 1648-04-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011970570 1011970570] | | |- | [[:d:Q95258403|Q95258403]] | [[Johann Friedrich Fischer]] | | | | data-sort-value="1767" | 1767 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027781632 1027781632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q95325303|Q95325303]] | [[Heinrich Sigismund Backmeister]] | | | | data-sort-value="1772" | 1772-11-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034669699 1034669699] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q99688652|Q99688652]] | [[Norbert Hamm]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134396782 134396782] | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q108670199|Q108670199]] | [[Gustav Schneeclaus]] | | | | data-sort-value="1992" | 1992-03-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | |- | [[:d:Q110726462|Q110726462]] | [[Timm Moritz Marquardt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q112495397|Q112495397]] | [[Hermann Strackerian]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Jena]] | | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112495402|Q112495402]] | [[Gregor Hintze]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Altdorf bei Nürnberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124558992 124558992] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q115633847|Q115633847]] | [[Andrea Golato]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[San Marcos]] | [https://d-nb.info/gnd/1053251890 1053251890] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[academic]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[linguist]] | |- | [[:d:Q118062684|Q118062684]] | [[Wolfgang Watzulik]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q121224572|Q121224572]] | [[Amund Falkenhielm]] | | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1697" | 1697-08-01 | [[Stockholm]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124642215|Q124642215]] | [[Christoph Balthasar Lampe]] | | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1037520742 1037520742] | [[printer]]<br/>[[book printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q130770245|Q130770245]] | [[Hans Christian Heinemeyer]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042074887 1042074887] | | |- | [[:d:Q130789058|Q130789058]] | [[Klemens Kaatz]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q132265533|Q132265533]] | [[Samuel Heinrich Uffelmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130007080 130007080] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132804767|Q132804767]] | [[Heinrich Pragemann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124520618 124520618] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132938686|Q132938686]] | [[Julia Dankers]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082224316 1082224316] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q132962077|Q132962077]] | [[Stephan Wesch]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q132964389|Q132964389]] | [[Pamela Theodorakopoulou]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038226082 1038226082] | [[Philosoph]] | |- | [[:d:Q132999490|Q132999490]] | [[Jacobus Lakeman]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13374132X 13374132X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133025771|Q133025771]] | [[Anika Bargsten]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q133063610|Q133063610]] | [[Heinrich Konrad Versmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023339986 1023339986] | [[medical student]] | |- | [[:d:Q133072105|Q133072105]] | [[Tim Behrens]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068605014 1068605014] | | |- | [[:d:Q133088891|Q133088891]] | [[Thomas Zill]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133312201|Q133312201]] | [[Johannes Dellert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1080486976 1080486976] | | |- | [[:d:Q133323504|Q133323504]] | [[Franz Paul Schumacher]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323507|Q133323507]] | [[Johann Hintz]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130194124 1130194124] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323552|Q133323552]] | [[Niels Raue]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088324304 1088324304] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133326619|Q133326619]] | [[Arne Dethlefs]] | | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128099268 1128099268] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133329156|Q133329156]] | [[Thomas Gangolf]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154701611 1154701611] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133330687|Q133330687]] | [[Dietrich Martin Matthaei]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | [[theology student]] | |- | [[:d:Q133332454|Q133332454]] | [[Johann Brasche]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12320884X 12320884X] | | |- | [[:d:Q133334898|Q133334898]] | [[Arne von Eitzen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] | | |- | [[:d:Q133368115|Q133368115]] | [[Johann Harder]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132949679 132949679] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133383364|Q133383364]] | [[Ramona Behrendt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133397288|Q133397288]] | [[Hanna Dorothee Plickert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022495607 1022495607] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133430184|Q133430184]] | [[Rita Henning]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1294885480 1294885480] | | |- | [[:d:Q133440751|Q133440751]] | [[Theresa Holst]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14251750X 14251750X] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q136999075|Q136999075]] | [[Alexander Johann August Hübner]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141486740 141486740] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137007078|Q137007078]] | [[Ann-Marie Heinonen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] | | |- | [[:d:Q137016996|Q137016996]] | [[Johann Hermann von Tieffenbrock]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042970874 1042970874] | | |- | [[:d:Q137022248|Q137022248]] | [[Bartholomäus Kühlbrunn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132659833 1132659833] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137036030|Q137036030]] | [[David Alexander Bröhan]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | [[marine biologist]] | |- | [[:d:Q137053966|Q137053966]] | [[Sven Krönke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077529376 1077529376] | | |- | [[:d:Q137054783|Q137054783]] | [[Michael Römmich]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137055341|Q137055341]] | [[Friedrich Dieckmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117654327X 117654327X] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q137060213|Q137060213]] | [[Johann Füller]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123703093 123703093] | | |- | [[:d:Q137085211|Q137085211]] | [[Sina Rehbein]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166871363 1166871363] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q137092390|Q137092390]] | [[Silvia Reuß]] | | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1107204968 1107204968] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q139023801|Q139023801]] | [[Heinrich Grimpe]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | | [https://d-nb.info/gnd/124714749 124714749] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139024270|Q139024270]] | [[Johannes Mahler]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1173437533 1173437533] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139105965|Q139105965]] | [[Nikolaus Harmes]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1675" | 1675 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034747371 1034747371] | | |- | [[:d:Q139105970|Q139105970]] | [[Peter Christian Dodt]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013478010 1013478010] | [[Beamter]] | |- | [[:d:Q139106180|Q139106180]] | [[Heinrich Thor Hambrügge]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1628" | 1628 | | | [https://d-nb.info/gnd/103474805X 103474805X] | | |- | [[:d:Q139106442|Q139106442]] | [[Heinrich Niege]] | | | | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035101297 1035101297] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q139106586|Q139106586]] | [[Claus Erhorn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034718398 1034718398] | | |- | [[:d:Q139106645|Q139106645]] | [[Nikolaus Croeger]] | | | | data-sort-value="1544" | 1544-08-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034677330 1034677330] | | |- | [[:d:Q139110719|Q139110719]] | [[Dietrich Blume]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1672" | 1672 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034667173 1034667173] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139110746|Q139110746]] | [[Heinrich Helberg]] | | | [[Hannober]] | data-sort-value="1661" | 1661 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909878 1034909878] | [[cantor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139110826|Q139110826]] | [[Georg Hinz]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035076756 1035076756] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139110902|Q139110902]] | [[Gustav Hempel]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12921194X 12921194X] | | |- | [[:d:Q139110973|Q139110973]] | [[Johann Thomas Matthias]] | | | [[Berlin]] | data-sort-value="1740" | 1740-02-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034695924 1034695924] | | |- | [[:d:Q139110987|Q139110987]] | [[Christian Ludwig von Hanffstengel]] | | | [[Celle]] | data-sort-value="1857" | 1857-06-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034747835 1034747835] | | |- | [[:d:Q139111401|Q139111401]] | [[Johann Vincent Adler]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033721174 1033721174] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139112052|Q139112052]] | [[Gustav Diedrich Iden]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1786" | 1786-07-18 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034917390 1034917390] | [[Jurist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q139112110|Q139112110]] | [[Johann Bruns]] | | | | data-sort-value="1568" | 1568 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034665510 1034665510] | | |- | [[:d:Q139112216|Q139112216]] | [[Christian Dede]] | | | | data-sort-value="1862" | 1862-03-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714422 1034714422] | | |- | [[:d:Q139112700|Q139112700]] | [[Anna Margrethe Erhorn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034719386 1034719386] | | |- | [[:d:Q139112731|Q139112731]] | [[Heinrich Heinrichs]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034910094 1034910094] | [[Soldaat]]<br/>[[Bookhändler]] | |- | [[:d:Q139120817|Q139120817]] | [[Jastram]] | | | | data-sort-value="1886" | 1886-02-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916548 1034916548] | | |- | [[:d:Q139120852|Q139120852]] | [[Adiko]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033718386 1033718386] | | |- | [[:d:Q139120889|Q139120889]] | [[Rikbert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1164" | 1164-02-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035119021 1035119021] | | |- | [[:d:Q139120941|Q139120941]] | [[von der Decken]] | | | | data-sort-value="1853" | 1853-03-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714600 1034714600] | | |- | [[:d:Q139120987|Q139120987]] | [[Hattendorf]] | | | | data-sort-value="1905" | 1905-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034746871 1034746871] | [[Jurist]] | |} {{Wikidata list end}} lxhxaa5dtki87vjff4up0th2jljtxb9 0 71890 1070374 1070064 2026-06-25T15:34:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070374 wikitext text/x-wiki '''[[Biathlon]]''' weer 2014 in [[Sotschi]] in’ Rahmen vun de '''[[Olympisch Winterspelen 2014|XXII. Olympisch Winterspelen]]''' to’n 15. Mal vertreden. De Wettkämpe funnen in de Wettkampregion ''Krasnaja Poljana'', de Schneeregion buterhalv vun Sotschi, statt. Veranstaltensoort weer dat [[Laura Biathlon- un Skilangloopzentrum]], en Anlaag, de up den [[Psechako]]-Bargkamm ''(Chrebet Psechako)'' erricht wurr. De Anlaag is etwa söss Kilometer vun [[Krasnaja Poljana]] weg un enthollt en Langloop- un Biathlon-Stadion för jewiels 7.500 Tokiekers. In de Saison 2012/2013 wurr de Anlaag mit Rennen vun den Biathlon-Weltcup inweeht. De Naam „Laura“ kumm vun en wilden Bargstroom in’ [[Kaukasus]]. Spoodriekste Natschoon [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|veer Johr tovör]] in [[Vancouver]] weer Norwegen mit dree golden un fiev Medaillen insgesamt. De Rennen hörrn nich, as sonst bispeelswies de [[Biathlon-Weltmeesterschaften]] in de nich-olympisch Johren, to’n Biathlon-Weltcup vun de Saison 2013/14. == Översicht == === Tietplaan === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="19" | Tietplaan vun de Biathlonwettkämpe bi de Olympisch Winterspelen 2014<ref name="CP">[http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ Competition Schedule] {{Webarchiv|url=http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ |wayback=20140106221035 |text=Competition Schedule |archiv-bot=2026-03-14 06:46:44 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Februar !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! 11. !! 12. !! 13. !! 14. !! 15. !! 16. !! 17. !! 18. !! 19. !! 20. !! 21. !! 22. !! 23. !! Ges. |- | style="text-align:left" | Biathlon | | || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || '''11''' |- | colspan="19" | • = Medaillenentscheeden |} == Wettbewarven == Nee upnommen wurr in dat olympisch Programm vun de Biathleten de [[Mixed]]-Staffel. All siet [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|2007]] wurrd de in’ Rahmen vun [[Biathlon-Weltmeesterschapen]] utdragen. Tovör wurrn eegenstännig [[Biathlon-Mixed-Staffel-Weltmeesterschapen]] dörführt. {| {{Wettkampergevnis|Titel=Medaillenränge}} <!--|- | Datum un Wettkamp | Goldmedaille | Sülvermedaille | Bronzemedaille --> |- | 8. Februar 2014 (Sa.) <br /> Sprint Mannlüüd (10 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Ole Einar Bjørndalen]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] |- | 10. Februar 2014 (Mo.)<br /> Verfolgung Mannlüüd (12,5 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Jean-Guillaume Béatrix]] |- | 13. Februar 2014 (Do.)<br /> Eenzel Mannlüüd (20 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] [[Erik Lesser]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] |- | 19. Februar 2014 (Di.)<br /> Massenstart Mannlüüd (15 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] |- | 22. Februar 2014 (Sa.)<br /> Staffel Mannlüüd (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] Düütschland<br /> [[Erik Lesser]]<br /> [[Daniel Böhm]]<br /> [[Arnd Peiffer]]<br /> [[Simon Schempp]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] Öösterriek<br /> [[Christoph Sumann]]<br /> [[Daniel Mesotitsch]]<br /> [[Simon Eder]]<br /> [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] |- | 9. Februar 2014 (So.)<br /> Sprint Fruen (7,5 km) | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowoakei]] [[Anastasiya Kuzmina]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] [[Wita Semerenko]] |- | 11. Februar 2014 (Di.)<br /> Verfolgung Fruen (10 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tora Berger]] | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] [[Teja Gregorin]] |- | 14. Februar 2014 (Fr.)<br /> Eenzel Fruen (15 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] [[Selina Gasparin]] | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Nadseja Skardsina]] |- | 17. Februar 2014 (Mo.)<br /> Massenstart Fruen (12,5 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Gabriela Soukalová]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tiril Eckhoff]] |- | 21. Februar 2014 (Fr.)<br /> Staffel Fruen (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] Ukraine<br /> [[Wita Semerenko]]<br /> [[Julija Dschyma]]<br /> [[Walentyna Semerenko]]<br /> [[Olena Pidhruschna]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] Russland<br /> [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br /> [[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br /> [[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Fanny Horn]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ann Kristin Flatland]]<br /> [[Tora Berger]] |- | 19. Februar 2014 (Mi.)<br /> Mixed-Staffel (2 x 6 km + 2 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tora Berger]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ole Einar Bjørndalen]]<br /> [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] Tschechien<br /> [[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br /> [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br /> [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] Italien<br /> [[Dorothea Wierer]]<br /> [[Karin Oberhofer]]<br /> [[Dominik Windisch]]<br /> [[Lukas Hofer]] |} === Mannlüüd === ==== Sprint (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 24:33,5 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 24:34,8 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] | align="right"| 24:39,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | align="right"| 24:39,9 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"|24:43,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"|24:45,9 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 24:47,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 24:48,1 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 25:02,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 25:06,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 25:07,6 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 25:08,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 25:16,4 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 25:25,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 25:26,7 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 26:01,2 | style="text-align:center;" | 2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 26:06,6 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 26:10,2 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 26:25,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"|26:55,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 63 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 27:00,5 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 81 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 28:14,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |} </div> Datum: Saterdag, 8. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 33:48,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 34:02,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 34:12,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 34:14,5 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]] | align="right"| 34:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 34:27,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 34:28,8 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 34:28,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Latvia.svg|25px|Lettland]] | [[Andrejs Rastorgujevs]] | align="right"| 34:36,9 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 34:37,5 | style="text-align:center;" | 0+0+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"|34:43,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 35:21,4 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 35:40,0 | style="text-align:center;" | 1+0+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 36:23,4 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 36:58,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"| 37:18,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 57 | style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 39:48,1 | style="text-align:center;" | 2+1+3+1 |} </div> Datum: Maandag, 10. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> </div> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (20 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 49:31,7 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 49:43,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 50:06,2 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 50:09,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"|50:10,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 50:15,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 50:30,3 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Lowell Bailey]] | align="right"| 50:57,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Serhij Semenow]] | align="right"| 51:07,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Daniel Böhm]] | align="right"| 51:09,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 51:34,6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 51:50,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andreas Birnbacher (Biathlet)|Andreas Birnbacher]] | align="right"| 52:17,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 52:39,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 53:53,3 | style="text-align:center;" | 2+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Simon Hallenbarter]] | align="right"| 54:52,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 48 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 54:54,5 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 65 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 56:31,4 | style="text-align:center;" | 1+1+1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 67 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Ivan Joller]] | align="right"| 56:40,6 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 71 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 57:18,5 | style="text-align:center;" | 0+2+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 79 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Claudio Böckli]] | align="right"| 58:19,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+2 |} </div> Datum: Dönnerdag, 13. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 89 Athleten, een hett dat Rennen nich to Enn’ brocht<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SMIN/BTM020101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 20 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-13|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 42:42,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 42:57,2 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 43:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]] | align="right"| 43:30,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 43:32,8 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Johannes Thingnes Bø]] | align="right"| 43:34,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Brendan Green]] | align="right"| 43:38,3 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"| 43:41,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | ... | ... | ... | style="text-align:center;" | ... | align="right"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 43:48,3 | style="text-align:center;" | 2+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 44:30,7 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 18 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 44:35,0 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 45:28,4 | style="text-align:center;" | 1+1+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 26 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 45:34,2 | style="text-align:center;" | 0+0+2+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 45:39,0 | style="text-align:center;" | 1+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 18. Februar 2014, 14:45 Uhr (11:45 Uhr MEZ) <br /> Oorsprünglich weer de Massenstart för Sönndag, 16. Februar, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) ansett, wegen dicht Nebel wurr dat Rennen tonächst um een Stünn, later up 10:00 Uhr (7:00 MEZ) den nächsten Dag schaaven.<ref>{{Internetquelle|url = http://de.eurosport.yahoo.com/news/biathlon-massenstart-wegen-nebel-abgesagt-153755768--spt.html|titel = Biathlon - Massenstart wegen Nebel abgesagt|hrsg = eurosport.com|datum = 2013-02-16|zugriff = 2013-02-16}} {{Webarchiv|url=http://de.eurosport.yahoo.com/news/biathlon-massenstart-wegen-nebel-abgesagt-153755768--spt.html |wayback=20140302015637 |text=Biathlon - Massenstart wegen Nebel abgesagt |archiv-bot=2026-06-25 15:34:10 InternetArchiveBot }}</ref> Aber ok disse Termin kunn wegen Nebel nich inhollen wurrn; he wurr toeerst up de Nahmiddag un denn noch mal weer um een Dag nach achtern schaaven. Qualifizeert för den Massenstart sümd all biterherigen Medaillenwinner as ok de 15 best Biathleten in’ Gesamtweltcup vun de Saison. Upstockt wurrd dat 30-köppig Starterfeld dör de Athleten, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen hemm. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Simon Schempp]] | 1:12:19,4 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Dominik Landertinger]] | 1:12:45,7 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] | 1:13:10,3 | style="text-align:center;" | 1+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Markus Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]] | 1:13:15,5 | style="text-align:center;" | 0+11 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Peter Dokl]]<br />[[Jakov Fak]]<br />[[Klemen Bauer]]<br />[[Janez Marič]] | 1:13:43,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]]<br />[[Scott Perras]]<br />[[Brendan Green]]<br />[[Nathan Smith (Biathlet)|Nathan Smith]] | 1:13:46,2 | style="text-align:center;" | 1+10 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Alexis Bœuf]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Simon Desthieux]]<br />[[Martin Fourcade]] | 1:13:46,4 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Artem Pryma]]<br />[[Serhij Semenow]] | 1:14:21,1 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Tobias Arwidson]]<br />[[Björn Ferry]]<br />[[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]]<br />[[Carl Johan Bergman]] | 1:14:32,0 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Michal Krčmář]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Tomáš Krupčík]]<br />[[Ondřej Moravec]] | 1:15:11,9 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Alexei Anatoljewitsch Wolkow|Alexei Wolkow]]<br />[[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]]<br />[[Dmitri Wladimirowitsch Malyschko|Dmitri Malyschko]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | 1:12:15,9 | style="text-align:center;" | 0+8</div> |} </div> Datum: Saterdag, 22. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> <br /> === Fruen === ==== Sprint (7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 21:06,8 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 21:26,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 21:28,5 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 21:34,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 21:36,7 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 21:37,4 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Weronika Nowakowska-Ziemniak]] | align="right"| 21:37,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 21:38,2 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 21:38,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 21:40,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 21:40,8 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 21:46,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 22:01,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 22:15,6 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 22:53,1 | style="text-align:center;" |2+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 23:03,2 | style="text-align:center;" |0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 54 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 23:26,3 | style="text-align:center;" |1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 76 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 24:49,0 | style="text-align:center;" |1+3 |} </div> Datum: Sönndag, 9. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWSP/BTW007101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 7,5 km Sprint|hrsg = IBU|datum = 2013-02-09|zugriff = 2013-02-12}}</ref> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] wurr de Sülvermedaille 2017 weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 29:30,7 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 30:08,3 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 30:12,7 | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 29 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 30:18,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Walentyna Semerenko]] | align="right"| 30:23,6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 30:29,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 30:32,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 30:37,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ann Kristin Flatland]] | align="right"| 30:40,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 30:40,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 30:59,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 32:16,6 | style="text-align:center;" | 2+1+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 32:30,4 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 30 | style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 32:38,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 31 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 32:42,8 | style="text-align:center;" | 2+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 39 | style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 33:25,0 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 33:34,0 | style="text-align:center;" | 0+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 11. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 60 Athletinnen, dree dorvan sünd nich start, un een hett dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWPU/BTW510101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 10 km Verfolgung|hrsg = IBU|datum = 2013-02-11|zugriff = 2013-02-12}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 43:19.6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 44:35.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Nadseja Skardsina]] | align="right"| 44:57.8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 45:17.1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 45:34.0 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 45:46.0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Julija Dschyma]] | align="right"| 45:49.9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 45:59.5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 46:02.5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]] | align="right"| 46:27.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 46:45.7 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 46:46.6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 47:30.4 | style="text-align:center;" | 3+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 48:28.3 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 33 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 48:46.9 | style="text-align:center;" | 1+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 36 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 48:56.4 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Irene Cadurisch]] | align="right"| 49:01.0 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 49:06.4 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Alexia Runggaldier]] | align="right"| 49:35.6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 45 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 49:51.2 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 62 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Aita Gasparin]] | align="right"| 52:14.9 | style="text-align:center;" | 1+3+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}}2+3 |} </div> Datum: Freitag, 14. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen, twee dorvan sünd nich an den Strat gahn un veer hemm dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWIN/BTW015101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 15 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-14|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Zeit (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 35:25,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 35:45,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tiril Eckhoff]] | align="right"| 35:52,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 36:05,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Monika Hojnisz]] | align="right"| 36:20,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 36:27,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 36:37,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 36:49,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 36:54,9 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 36:55,3 | style="text-align:center;" | 0+0+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 37:03,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 37:19.2 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 38:37,4 | style="text-align:center;" | 1+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 39:09,5 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}} 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher">[http://www.olympic.org/Documents/Commissions_PDFfiles/Disciplinary_commission/Sochi2014_Disciplinary_Commission-Sachenbacher.pdf IOC DISCIPLINARY COMMISSION DECISION] (pdf)</ref> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| (35:53,9) | style="text-align:center;" | (0+0+0+0) |} </div> Datum: Maandag, 17. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 30 Athletinnen, een hett hör Rennen nich to’n Enn’ brocht, een wurr nahderhen disqualifizeert.<ref>{{Internetquelle|url = http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT1314SWRLOG__SWMS|titel = IBU Datacenter – Massenstart 12,5 km|hrsg = IBU|datum = 2013-02-17|zugriff = 2013-02-22}}</ref> Qualifizeert för den Massenstart weern all bitherigen Medaillenwinnerinnen as ok de 15 best Biathletinnen vun den Gesamtweltcup in de Saison. Upfüllt wurr dat 30-köppige Starterfeld dör de Athletinnen, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen harrn. De veertplatzeerte [[Evi Sachenbacher-Stehle]] wurr nahderhen disqualifizeert. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 6 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! width="60" | Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Walentyna Semerenko]]<br />[[Olena Pidhruschna]] | 1:10:02,5 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Fanny Horn]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Tora Berger]] | 1:10:40,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Eva Puskarčíková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jitka Landová]]<br />[[Veronika Vítková]] | 1:11:25,7 | style="text-align:center;" | 0+14 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nadseja Skardsina]]<br />[[Nadseja Pissarawa]]<br />[[Darja Domratschawa]] | 1:11:33,4 | style="text-align:center;" | 1+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]]<br />[[Nicole Gontier]]<br />[[Michela Ponza]]<br />[[Karin Oberhofer]] | 1:11:43,3 | style="text-align:center;" | 1+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Sara Studebaker]]<br />[[Annelies Cook]] | 1:12:14,2 | style="text-align:center;" | 0+13 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Rosanna Crawford]]<br />[[Megan Imrie]]<br />[[Megan Heinicke]]<br />[[Zina Kocher]] | 1:12:21,5 | style="text-align:center;" | 2+12 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]]<br />[[Elisa Gasparin]]<br />[[Aita Gasparin]]<br />[[Irene Cadurisch]] | 1:12:34,3 | style="text-align:center;" | 0+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]]<br />[[Magdalena Gwizdoń]]<br />[[Weronika Nowakowska-Ziemniak]]<br />[[Monika Hojnisz]] | 1:12:34,4 | style="text-align:center;" | 4+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]]<br />[[Andrea Henkel]]<br />[[Franziska Hildebrand]]<br />[[Laura Dahlmeier]] | 1:13:44,2 | style="text-align:center;" | 0+6 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br />[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | 1:10:28,9 | style="text-align:center;" | 0+4 |} </div> Datum: Freedag, 21. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] un [[Jana Sergejewna Romanowa]] wurr de Sülvermedaille 2017 wegen Doping weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> <br /> === Mixed-Staffel (2 × 6 km + 2 × 7,5 km) === <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]]<br /> <small>[[Tora Berger]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:17,0 | style="text-align:center"| 0+2<br /><small>0+2<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] <small>[[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Ondřej Moravec]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:49,6 | style="text-align:center"| 0+7<br /><small>0+1<br />0+3<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] <small>[[Dorothea Wierer]]<br />[[Karin Oberhofer]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]]</small> | style="text-align:right"| 1:10:15,2 | style="text-align:center"| 0+6<br /><small>0+1<br />0+1<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] <small>[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]]<br />[[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,4 | style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+3<br />0+2<br />1+3<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] <small>[[Jana Gereková]]<br />[[Anastasiya Kuzmina]]<br />[[Pavol Hurajt]]<br />[[Matej Kazár]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,7 |style="text-align:center"| 0+10<br /><small>0+5<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] <small>[[Marie Dorin-Habert]]<br />[[Anaïs Bescond]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Martin Fourcade]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:04,3 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] <small>[[Natalija Burdyha]]<br />[[Marija Panfilowa]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Serhij Semenow]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:05,2 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+1<br />0+1<br />1+3<br />0+2<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] <small>[[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Tim Burke (Biathlet)|Tim Burke]]<br />[[Lowell Bailey]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:20,1 | style="text-align:center"| 1+13<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+4<br />0+3<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] <small>[[Lisa Hauser]]<br />[[Katharina Innerhofer]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Friedrich Pinter]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:34,8 | style="text-align:center"| 1+7<br /><small>1+3<br />0+2<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] <small>[[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nastassja Dubaresawa]]<br />[[Uladsimir Tschapelin]]<br />[[Jauhen Abramenka]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:11,8 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+0<br />0+5<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center"| ... | {{0}}... | style="text-align:right"| ... {{0}} | style="text-align:center"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] <small>[[Elisa Gasparin]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Benjamin Weger]]<br />[[Simon Hallenbarter]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:33,9 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+4<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher"/> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] <small>[[Evi Sachenbacher-Stehle]]<br />[[Laura Dahlmeier]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Simon Schempp]]</small> | style="text-align:right"| (1:10:58,3) | style="text-align:center"| (0+9)<br /><small>(0+4)<br />(0+1)<br />(0+4)<br />(0+0)<br /></small> |} </div> [[Datei:Призеры Биатлон Смешанная эстафета.JPG|mini|Siegerehrung der Mixed-Staffel]] Datum: Mittweek, 19. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 16 Staffeln, överrunnd: 1, nahderhen disqualifizeert: 1<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/MXRL/BTX408101_C73C_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – Mixed-Staffel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-19|zugriff = 2013-02-20}}</ref> <div style="clear:both;"></div> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{commons|Biathlon at the 2014 Winter Olympics}} [[Kategorie:Biathlon]] skydg68q5b9x2u4sjthzfaltulapx1z 0 74929 1070426 1058241 2026-06-25T19:09:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070426 wikitext text/x-wiki '''Shirin Ebadi''' (persischشیرین عبادی}} [{{IPA|ʃiːˈriːn ebɔːˈdiː}}]; * [[21. Juni]] [[1947]] in [[Hamadan (Stadt)|Hamadan]]; ok ''Ibadi'') is en iraansch [[Jurist]]in, eerste iraansch Richterin un [[Minschenrechte|Minschenrechtsaktivistin]]. Se kreeg 2003 as eerst [[muslim]]isch Fru den Freedensnobelpries un leevt siet Enn' 2009 in't Exil in Grootbritannien. [[Datei:Ebadi.jpg|miniatur|Shirin Ebadi bi en Pressekonferenz vun dat [[WSIS]] in [[Tunis]] 2005]] [[Bild:Shirin Ebadi Signature.svg|rahmenlos|rechts|Ünnerschrift vun Shirin Ebadi]] == Leven == 1969 hett Ebadi hör Studium vun de Rechtswetenschapen an der Universität vun [[Teheran]] afslooten un wurr de eerste Richterin in de Geschichte vun den [[Iran]]. Van 1975 bit 1979 harr se en Senatsvörsitt in dat Teheraner Stadtgericht inne. Nah de [[Islamische Revolutschoon]] 1979 wurr se ut hör Amt dreeven un hett tonächst as Sekretärin bi den Gerichtshoff, den se vörher leit harr, later as Afkaat un Dozentin an de [[Universität Teheran]]. 1994 weer se Mitbegrünnerin vun de Kinnerrechtsorganisatschoon ''Society for Protecting the Child's Rights'', de bispeelswies de Gesettgeeven för Kinner verbeetern will. So wurrd dat Anheeven vun dat [[Straafmündigkeit]]söller fordert, de in' Iran för Deerns bi negen un för Jungs bi fievteihn Johren liggt. Ebadi versteiht sück as demokraatsch Fru vun moslemisch Glooven. Se sett sück up de Grundlaag vun de [[Allgemeen Erklärung vun de Minschenrechte]] för en gliekberechtigt Rull vun de Fruen in dat apenliche Leven, för de Rechte vun Kinner un för en Justizreform mit unafhängig Richtern un Afkaaten in. Minschenrechtsverletzungen as de Straaf dör [[Steenigen]] sücht se as Missbruuk vun de Religion un Fehlinterpretatschoon vun de [[Scharia]]. Se fordert en [[Pluralismus (Politik)|pluralistische]] demokraatsche Sellschopp un lehnt [[Fundamentalismus|fundamentalistisch]] Gedankengoot af. Ebadi ünnernimmt völ Reisen, um in Tosommenarbeit mit internatschonalen Organisatschonen un politisch Gremien weltwiet för de Rechte vun de Fruen un för en freedlich Welt intotreeden. Se is mit Elektrotechnik-Ingenieur verheiraadt un hett twee Döchter. Shirin Ebadi hett as Afkaatsche Fälle vun liberalen Personen un [[Dissident]]en övernommen, de mit de Justiz – en vun de Bastschonen vun konservativ Macht in' Iran – in Konflikt geraden sünd. In dat Johr 2000 wurr Ebadi wegen hör Tätigkeit as Verteidigerin vör Gericht anklaagt, verbroch 26 Daag in Eenzelhaft un wurr to en Bewährungsstraaf un tietlich begrenzt Beropsverbot veroordeelt. Disse Fall hett de Upmarksomkeit vun internatschonal Minschenrechtsgruppen up den Iran lenkt. In' Harvst 2003 hett se de Familie vun [[Dariusch Foruhar]] vertreeden, en Intellektuellen, de in' November 1998 in sien Huus afstaaken upfunnen wurr. Sien Fru Parveneh wurr to de glieker Tiet ümbrocht. De Ehelüüd weern twee Opfer vun en gruvelig [[Kettenmorde|Mordserie]], de de Intellektuellen vun Iran erschüttern deen. De Verdacht full up extremistische konservative Krinken, de sück dat to'n Teel maakt hemm, dat vun Präsident [[Mohammad Chātami|Mohammad Chātamī]] förderte freeheitliche Klima –&nbsp;dat vör allen de [[Meenungsfreeheit|Redefreeheit]] stütt&nbsp;– to saboteeren. En Johr later wurr se as Afkaatsche in den Fall vun en kanaadsch Journalistin vun iraansch Afkstammen tätig, de wiels hör Haft in't Gefängnis gewaltsamen to Dood kamen is. An' 10. Oktober 2003 wurr Shirin Ebadi ''för hör Bemöhen Demokratie un Minschenrechte'' de [[Freedensnobelpries]] tospraaken. Dat Uwahlkomitee hett insbesünnere hör modigen Insatz för de Rechte vun Fruen un Kinner würdigt.<ref>Nobelprize.org: ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/ The Nobel Peace Prize 2003]'', afropen an' 12. Oktober 2007 (engelsch)</ref><ref>bbc.co.uk: ''[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3181428.stm Nobel winner's plea to Iran]'', afropen an' 12. Oktober 2007 (engelsch)</ref> Mit de Entgegennahm vun den Freedensnobelpries ahn Koppdook hett Ebadi en Teeken sett. Se hett dat dormit begrünnd, dat dat in' westlichen Kulturkreis jeder Fru sülvst överlaaten weer, wu se sück kleeden deiht. In' Iran würr se dorgegen de dör Gesett vörschreeven Kleedasch dragen, wiel se sück as Juristin sülvstverständlich an de to Tiet gellen Gesetten hollen dee. Anfang 2005 wurr se, nah Angaben vun hör Afkaatsche, ahn Angaav vun Grünnen vun dat iraansch [[Islamisches Revolutschonsgericht|Revolutschonsgericht]] vörladen. Ebadi hett dat aflehnt, disse Upfordern nahtokommen un hett verlangt, sück wegen en privaten Anzeige vör en normal Gericht verantworten to können. Dormit hett se indirekt die Legitimität vun de, neben de normalen Justiz, existeeren Revolutschonsgerichte bestreeden. De internatschonale Minschenrechtsorganisatschoon [[Human Rights Watch]] hett den Umgang mit de Freedensnobelpriesdrägerin entscheeden veroordeelt. Hengegen hett de iraansch Regeeren bestreeden, dat sück dat um en bedüüdsamen Vörfall hanneln dee, wiel blots en minn Straaf to verwachten weer. In' Oktober 2005 hull Ebadi up Inlaaden vun de ''[[Weltethos#Stiftung|Stiftung Weltethos]]'' an de [[Eberhard Karls Universität Tübingen]] en Reed, in de se dorup henwies, , dat dejenigen, de ünner Beropen up de kulturellen Ünnerscheeden un de Werterelativität sück wiegern, de Minschenrechte intohollen, in Wirklichkeit rückstännig Ünnerdrücker weern, de hör [[Diktatuur|diktatorisch]] Wesen ünner de Maske vun de Kultur verdecken un in' Naam vun de natschonalen oder religiösen Kultur de Afsicht hegen, hör eegen Natschoon to ünnerdrücken un to terroriseeren. De Welt würr blots denn to Ruh kommen un de Freeden würr nur denn düersam ween, wenn de Minschenrechte umfaatend un universell sünd. As bi anner Anlaaten hett se sück ok hier tegen Militäraktschonen gegen den Iran ut: „Die Menschenrechte kann man den Menschen gewiss nicht durch Bomben bringen“.<ref>weltethos.org: ''{{Webarchiv|url=http://www.weltethos.org/00--home/ebadi.htm |wayback=20081224210727 |text=Fünfte Weltethos-Rede von Friedensnobelpreisträgerin Shirin Ebadi |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}''</ref> En Demonstratschoon för de Minschenrechte, an de in Teheran an' 12. Juni 2006 ca. 5000 Lüüd (hööftsächlich Fruen) deelnehmen deen,<ref>[[qantara.de]]: ''[http://qantara.de/webcom/show_article.php/_c-469/_nr-922/i.html Protest gegen geplantes Familiengesetz in Iran: Freifahrtschein für polygame Männer]'', afropen an' 8. Oktober 2008</ref><ref>[[Amnesty International]] Deutschland: ''[http://209.85.135.104/search?q=cache:ls52TVAioekJ:www2.amnesty.de/__C1256A380047FD78.nsf/0/7408B491189B99E1C12572990052B8D5%3FOpen+%2212.+Juni+2006%22+Teheran&hl=de&ct=clnk&cd=4&gl=ch Urgent Action (Iran): Gewaltlose politische Gefangene / Drohende Misshandlung (UA-Nr: UA-052/2007-1)]'', afropen an' 8. Oktober 2008 (Google)</ref> wurr mit Gewalt utnannerslahn, Ebadi fastnommen un wenig Daag later weer up freen Foot sett. Hör 2002 mit anner Juristen – as de van 2011 bit 2013 inhafteerten [[Nasrin Sotudeh]] – grünnd [[Zentrum för Minschenrechte]]<ref name="meinleben">[[Arte]]: {{Webarchiv|url=http://www.arte.tv/guide/de/043216-000/mein-leben-shirin-ebadi-friedensnobelpreistragerin |wayback=20140203173554 |text=Shirin Ebadi. Mein Leben |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}, Arte-Reihe ''Mein Leben'', 43 Min. , Eerstutstrahlen an' Sönndag, 21.07. um 11:45 Uhr, Sendetermine: 27. Juli um 6:20 Uhr</ref> hett dat iraansch Binnenministerium an' 5. August 2006 verboden. De Organisatschoon harr sück för de Rechte vun Minnerheiten insett un Regimegegnern juristischen Bistand boden. Shirin Ebadi hett sück apenlich dorgegen wend un Rechtsmiddel inleggt, wiel dat Zentrum in' Rahmen vun de iraansch Gesetten arbeit harr. All in' Juli 2006 harr se sück in en Breef mit de Bitte um Hülp an de internatschonale Apenlichkeit wend. An' 21. Dezember 2008 wurr en Minschenrechtszentrum, dat Ebadi gemeensam mit [[Abdolfattah Soltani]] leiten dee, in Teheran vun de iraansch Behörden slooten, mit de Begrünnen, dat vun dor ut Propaganda gegen dat System utgahn dee. Dor sull de wegen politischer Aktschonen gegen dat Regime 17 Johren lang inhaftierte [[Taki Rahmani]] in en Veranstaltung to'n 60. Johresdag vun de [[Allgemeen Erklärung vun de Minschenrechte]] uttekent wurrn.<ref>Polizei schließt Büro von Nobelpreisträgerin Shirin Ebadi [http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,597831,00.html Spiegel online, 21. Dezember 2008]</ref> Enn' November 2009 hemm nah Angaven vun de norweegsch Regeeren de iraansch Behörden en Banksluutfack vun Ebadi rühmt un de dorin upbewohrt Medaille un de Oorkunn vun hör Freedensnobelpries in Beslag nommen.<ref>Friedensnobelpreis von Anwältin Ebadi im Iran beschlagnahmt [http://de.news.yahoo.com/2/20091126/tts-friedensnobelpreis-von-anwaeltin-eba-c1b2fc3.html Yahoo! Nachrichten, 26. November 2009]</ref> Siet Enn' 2009 leevt Shirin Ebadi in't Exil in Groobritannien. Vun dor ut sett se hör Minschenrechtsaktivitäten in alle Welt fort. Bispeelswies seet se in de Jury, de dat universelle [[En Logo för Minschenrechte|Logo för Minschenrechte]] utwählt hett.<ref>http://humanrightslogo.net/about</ref> As [[Kurt Westergaard]] 2010 den [[Leipziger Medienpries]] kreeg, hett de ebenfalls in [[Leipzig]] anwesende Ebadi protesteert. Luut Spiegel Online seech se „durch die Karikaturen offenbar ihre religiösen Gefühle verletzt.“<ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/medienpreis-iranische-intellektuelle-ruegen-westergaard-ehrung-a-722179.html Medienpreis: Iranische Intellektuelle rügen Westergaard-Ehrung], Spiegel Online, 8. Oktober 2010.</ref> In en Interview mit de [[Die Zeit|Zeit]] hett Ebadi seggt, dat se nich gegen de Inlaaden un de Utteknung vun Westergaard protesteeren dee, sonnern dorgegen, „dass ein Kongress, der für Meinungsfreiheit eintritt, selbst Zensur betreibt.“ Weder se, noch de iraansch Journalist [[Akbar Gandji|Akbar Ganji]], de as Reaktschoon afreisen dee, weern över disse Wahl informeert wurrn.<ref>[http://www.zeit.de/politik/deutschland/2010-10/westergaard-medienpreis-shirin-ebadi „Kurt Westergaard hat Hass geschürt“], Die Zeit, 8. Oktober 2010.</ref> In en wieder Interview, tosommen mit den [[Dalai Lama]], verwohr se sück gegen sien Utseggen, mit de he sück för [[Säkularismus]] utspreeken dee. Hör Meenen nah kunn en klerikale Herrschap ok demokraatsch ween.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=2dqTcYZde3o Dialogue with Three Nobel Laureates], youtube.de</ref> In' Januar 2012 reep Ebadi, as ok all in 2004<ref>[http://www.nytimes.com/2004/02/18/world/nobel-laureate-in-iran-joins-boycott-of-elections.html Nobel Laureate In Iran Joins Boycott Of Elections], nytimes.com, 18. Februar 2004.</ref>, mit Verwies up de siet de iraansch präsidentschapswahlen 2009 ünner Huusarrest stahn Oppositschonsführer [[Zahra Rahnaward]], [[Mir Hossein Mussawi]] un [[Mehdi Karroubi]] all Iraner to'n Boykott vun de [[Parlamentswahl in' Iran 2012|Parlamentswahlen 2012]] up.<ref>[http://www.iranhumanrights.org/2012/01/ebadi-campaign/ Ebadi Calls for a Campaign to Release Opposition Leaders] International Campaign for Human Rights in Iran an' 26. Januar 2011</ref> An' 6. Mai 2012 kreeg se in de [[Frankforter Paulskark]] den [[Avicenna-Pries]], de de Avicenna-Preis e.V.<ref>Homepage vun den Avicenna-Pries-Vereens: {{Webarchiv|url=http://avicenna-preis.com/ |wayback=20160304054241 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }} afropen an' 5. Januar 2012</ref> för „wegweisende Initiativen von Personen oder Institutionen zur interkulturellen Verständigung“ insbesünnere tüschen Orient un Okzident verleeht. De Pries is mit bit to 100.000 Euro doteert.<ref>vgl. {{Webarchiv|url=http://avicenna-preis.com/aktuelles.htm |wayback=20160131081010 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }} abgerufen am 5. Januar 2012</ref> He is nömmt nah den middelöllerichen persischen Philosoph un Universalwetenschapler [[Avicenna]]. == Utteknungen == * 1996 [[Human Rights Watch]] Defender Award * 2001 [[Thorolf-Rafto-Gedenkpries|Raftopries]] (norweegsch Minschenrechtspries) * 2003 Freedensnobelpries * 2004 [[Leibniz-Ring-Hannover]] * 2006 Komtur vun de [[Ehrenlegion]] * 2008 [[Toleranzpries vun de Evangeelsch Akademie Tutzing]]<ref>[[Bayerischer Rundfunk|BR online]]: ''[http://www.br-online.de/kultur/gesellschaft/toleranzpreis-menschenrechte-shirin-ebadi-ID1222775688701.xml Toleranzpreis für Shirin Ebadi: Menschenrechte in Zeiten der Gewalt]''</ref> * 2009 [[Roland Berger Pries för Minschenwürde]]<ref>[http://www.rolandberger-stiftung.org/de/der-roland-berger-preis-fuer-menschenwuerde/preistraeger/preistraeger-2009.html ''Roland Berger Stiftung'' to de Verleehn 2009] {{Webarchiv|url=http://www.rolandberger-stiftung.org/de/der-roland-berger-preis-fuer-menschenwuerde/preistraeger/preistraeger-2009.html |wayback=20090425055329 |text=''Roland Berger Stiftung'' to de Verleehn 2009 |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}</ref> * 2010 [[Internatschonaler Demokratiepries Bonn]]<ref>dpa 3. März 2010</ref> * 2010 [[Felix-Ermacora-Minschenrechtspries]] * 2011 [[Ehrendokter]]würde vun de [[University of Cambridge]]<ref>[http://www.cam.ac.uk/about-the-university/how-the-university-and-colleges-work/processes/honorary-degrees/notable-recipients List vun Ehrendokters]</ref> * 2012 Pries för Internatschonale Verständigung un Minschenrechte vun de Ulrich-Zwiener-Stiftung <ref>http://www.jenapolis.de/2012/05/shirin-ebadi-an-der-uni-jena-mit-menschenrechtspreis-ausgezeichnet</ref><ref>http://www.zwiener-stiftung.de/aktuell.html {{Webarchiv|url=http://www.zwiener-stiftung.de/aktuell.html |wayback=20160714205340 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}</ref> == Warken == * Shirin Ebadi u. a. ''Mein Iran. Ein Leben zwischen Revolution und Hoffnung''. Pendo-Verlag, Starnberg 2006. ISBN 3-86612-080-X * ''The Rights of the Child. A Study of Legal Aspects of Children's Rights in Iran.'' (1994) * ''History and Documentation of Human Rights in Iran.'' (2000) * ''Reed to'n Anlaat vun dat Verleehn vun den Freedensnobelpries.'' In: ''Frauen leben für den Frieden.'' (kiek Literatur) == Literatur == * Angelika U. Reutter, Anne Rüffer: ''Frauen leben für den Frieden. Die Friedensnobelpreisträgerinnen von Bertha von Suttner bis Shirin Ebadi.'' Piper, München 2004. ISBN 3-492-24209-X * [[Katajun Amirpur]]: ''Gott ist mit den Furchtlosen. Shirin Ebadi. Die Friedensnobelpreisträgerin und der Kampf um die Zukunft Irans.'' Herder, Freiburg 2004. ISBN 3-451-05469-8 * Matthias Hannemann, ''Die guten Propagandisten. Der Iran, die Augen der Welt und der Friedensnobelpreis'', in: Liberal - Vierteljahreshefte für Politik und Kultur, Nr. 46 (März 2004), S. 66-69. - Essay zur Funktion und Medieninszenierung des Preises == Weblenken == {{Commons|Shirin Ebadi|Shirin Ebadi}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=128915706 DNB-Katalog] * [https://www.perlentaucher.de/autor/shirin-ebadi.html Indrag bi perlentaucher.de] * [http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/shirin-ebadi Indrag bi FemBio] * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/ Shirin Ebadi up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20150813091228/http://www.nobelpreis.org/frieden/ebadi.html] nobelpreis.org: ''Shirin Ebadi: Der Nobelpreis für den Frieden 2003'' * [https://web.archive.org/web/20140220162203/http://them.polylog.org/5/des-de.htm Gewalt, Politik und Menschenrechte] Shirin Ebadi in' Gespräch mit Nermeen Shaikh * [http://www.uni-tuebingen.de/uni/qvo/highlights/h33-weltethos2005.html] Fievte Weltethos-Reed: Dr. Shirin Ebadi: „Der Beitrag des Islam zu einem Weltethos“, 20. Oktober 2005, Universität Tübingen * [https://web.archive.org/web/20140705014041/http://www.igfm.de/Interview-mit-Dr-Shirin-Ebadi-Aktivitaeten-fuer-Frauenrechte.1571.0.html Interview mit Dr. Shirin Ebadi to Fruenrechte un Minschenrechtsarbeit zum Iran], 18. März 2011, Bonn == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=128915706|LCCN=nr/94/522|VIAF=119834922}} {{SORTIERUNG:Ebadi, Shirin}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von’n Iran]] [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] [[Kategorie:Boren 1947]] a7bczkm5vb2ykqrlwrlk58bl00alwz6 0 75518 1070489 1070140 2026-06-26T10:11:05Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1070489 wikitext text/x-wiki <noinclude> <div style='margin-top:5px;border-top:3px solid #2F74D0;font-size:8pt'>Diese Wikidata Liste der Söhne und Töchter von [[Gemeen Buxthu]] (und den untergeordneten Verwaltungseinheiten, z.B. [[Ooldklooster]]) wird automatisch aus Wikidata gefüllt. Personen ohne Artikel in der Plattdeutschen Wikipedia sind kursiv gekennzeichnet und direkt mit dem Datensatz in Wikidata verlinkt. Um eine Person in diese Liste aufzunehmen, muss sie in Wikidata mit Geburtstag und Geburtsort (Buxthu oder untergeordneten Verwaltungseinheiten) versehen sein. Taucht ein existierender Plattdeutschen Wikipedia-Eintrag für eine Person hier nicht auf, liegt hierzu höchstwahrscheinlich kein oder ein unvollstädiger Wikidata-Eintrag vor. Bitte gern in Wikidata anlegen, mit dem Plattdeutschen Artikel verlinken, komplettieren und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). Taucht eine Persone hier fälschlicherweise auf, liegt das an den Wikidata Einträgen für dessen Geburtsort und der Zuordnung des Geburtsorts zu den darüberliegenden Verwaltungseinheiten (siehe z.B. [https://www.wikidata.org/wiki/Talk:Q5906 Verwaltungsgliederung Landkreis Stade] ). Bitte genau Belege prüfen und ggf. in Wikidata den Geburtsort ergänzen und den alten nicht löschen, sondern als "Missbiligter Rang" kennzeichnen (siehe [[q:Q819293|F. C. S. Schiller (Q819293)]]). Die Liste wird über die [[Vörlaag:Person Row]] (Name, Geburtsjahr, Todesjahr und Liste der Tätigkeiten) formatiert. Bei Tätigkeiten ohne Plattdeutsche Bezeichnung (Label) können dort Wikidata-IDs auftauchen, diese bitte gern in Wikidata übersetzen und diese Liste manuell aktualisieren (s.u.). </div></noinclude> {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item (wdt:P19/wdt:P131*) wd:Q14868 . OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=label,p569,p570,p106,?birthtimeprecision,item |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1511697|Gerhard Halepaghe]]'' | p569 = 1430 | p570 = 1485-04 | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]''<br/>''[[:d:Q2259532|cleric]]''<br/>''[[:d:Q42603|Preester]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1511697|Q1511697]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1611936|Hermann Langenbeck]]'' | p569 = 1452 | p570 = 1517-05-01 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Börgermeester]]<br/>''[[:d:Q708492|council member]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1611936|Q1611936]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139003280|Garleff Langenbeck]]'' | p569 = 1507 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139003280|Q139003280]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94755420|Hans Rambau]]'' | p569 = 16th century | p570 = 1579-04-12 | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q94755420|Q94755420]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55126120|Johann Risler]]'' | p569 = 1589 | p570 = 1653 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q55126120|Q55126120]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55680983|Heinrich Dassov]]'' | p569 = 1592-03-03 | p570 = 1645-07-08 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55680983|Q55680983]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94935799|Heinrich Plate]]'' | p569 = 1596 | p570 = 1620-09-03 | p106 = ''[[:d:Q48282|student]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94935799|Q94935799]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137336421|Johann Heinrich von Brobergen]]'' | p569 = 1624-02 | p570 = 1671-11-26 | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 10 | item = [[:d:Q137336421|Q137336421]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94922033|Justus Dozem]]'' | p569 = 1628 | p570 = 1704 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q94922033|Q94922033]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55676122|Johann Knüttel]]'' | p569 = 1634-11-09 | p570 = 1694-08-12 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55676122|Q55676122]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137326335|Andreas Hermann Helberg]]'' | p569 = 1648-03-21 | p570 = 1685 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137326335|Q137326335]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q19310085|Tobias Reimers]]'' | p569 = 1653 | p570 = 1716 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q19310085|Q19310085]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27567999|Michael Berns]]'' | p569 = 1657-09-22 | p570 = 1728-01-15 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q27567999|Q27567999]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136866960|Paul Andreas Matthaei]]'' | p569 = 1662 | p570 = 1737-02-08 | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136866960|Q136866960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q121539775|Johann Drewsen]]'' | p569 = 1667 | p570 = 1734 | p106 = ''[[:d:Q3362826|papermaker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q121539775|Q121539775]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132977459|David Wehner]]'' | p569 = 1668 | p570 = 1729-04-02 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132977459|Q132977459]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18222923|Otto Matthaei]]'' | p569 = 1670 | p570 = 1750 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q18222923|Q18222923]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55876090|Heinrich Heisling]]'' | p569 = 1670 | p570 = 1733 | p106 = ''[[:d:Q1339249|syndic]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q55876090|Q55876090]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865134|Johann Franz Pilgrim]]'' | p569 = 1670-07-25 | p570 = 1703-02-22 | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q136865134|Q136865134]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139107013|Bartholomäus Johann Otto Hannemann]]'' | p569 = 1671-03-28 | p570 = 1709-10-01 | p106 = [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q139107013|Q139107013]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132970862|Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]]'' | p569 = 1674-08-07 | p570 = 1710 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132970862|Q132970862]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55682792|Johann Sigmund Pilgram]]'' | p569 = 1682-12-10 | p570 = 1739-01-25 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55682792|Q55682792]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112505259|Heinrich Klüver]]'' | p569 = 1686 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112505259|Q112505259]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55875586|Otto Ernst Gregorius Schieferlein]]'' | p569 = 1704-10-22 | p570 = 1787-05-08 | p106 = [[Komponist]]<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55875586|Q55875586]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55678608|Christian Hieronymus Kramer]]'' | p569 = 1721-05-21 | p570 = 1794-07-28 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55678608|Q55678608]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132890868|Johann Otto Wichmann]]'' | p569 = 1730-11-02 | p570 = 1796-02-05 | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q132890868|Q132890868]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q72938390|Otto Christian Schuchmacher]]'' | p569 = 1738-04-12 | p570 = 1793-03-29 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 | item = [[:d:Q72938390|Q72938390]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15455031|Johann Hinrich Röding]]'' | p569 = 1763-05-01 | p570 = 1815-04-22 | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15455031|Q15455031]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q28480539|Georg Müller]]'' | p569 = 1767 | p570 = 1847-11-21 | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q28480539|Q28480539]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q140306201|Wilhelm von Ludowig]]'' | p569 = 1787 | p570 = 1870-06-21 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q140306201|Q140306201]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q55681404|Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]]'' | p569 = 1788-10-08 | p570 = 1844-11-04 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q55681404|Q55681404]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Christian Lodemann]] | p569 = 1805-01-13 | p570 = 1878-02-01 | p106 = ''[[:d:Q57398663|administrative lawyer]]''<br/>''[[:d:Q17131110|counsel]]''<br/>''[[:d:Q486839|Afornten]]''<br/>[[Amtmann]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q99746568|Q99746568]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1555696|Gustav Buchholz]]'' | p569 = 1856-02-16 | p570 = 1916-06-26 | p106 = ''[[:d:Q3332711|Mediävist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1555696|Q1555696]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Denicke]] | p569 = 1856-01-02 | p570 = 1943-10-30 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q10547393|local politician]]''<br/>''[[:d:Q147733|primator]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1597022|Q1597022]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q47003049|Margarete Winter]]'' | p569 = 1857-01-22 | p570 = 1934-03-07 | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q47003049|Q47003049]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63891365|August Denicke]]'' | p569 = 1863 | p570 = 1928-06-11 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q63891365|Q63891365]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1666994|Otto Lemmermann]]'' | p569 = 1869-07-01 | p570 = 1953-07-28 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q22809315|agricultural chemist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1666994|Q1666994]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q102219468|Karl G. J. Kübel]]'' | p569 = 1881-12-10 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q102219468|Q102219468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q100601|Werner Issel]]'' | p569 = 1884 | p570 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q100601|Q100601]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137134700|Ewald Eiserwag]]'' | p569 = 1888-02-23 | p106 = ''[[:d:Q13418253|Philoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137134700|Q137134700]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94884194|Friedrich Gumpert]]'' | p569 = 1889-04-05 | p570 = 20th century | p106 = [[Schoolmeester]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q94884194|Q94884194]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1578841|Hans Brockmann (Altkloster)]]'' | p569 = 1903-10-18 | p570 = 1988-05-01 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1578841|Q1578841]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q20980275|Jutta Bossard-Krull]]'' | p569 = 1903-07-06 | p570 = 1996-10-13 | p106 = ''[[:d:Q7541856|ceramicist]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q20980275|Q20980275]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23060711|Hermann Blumenthal]]'' | p569 = 1903-07-11 | p570 = 1941-08-08 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q13570226|Literaturhistoriker]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23060711|Q23060711]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q94912880|Heinz A. Hoppe]]'' | p569 = 1907-05-06 | p570 = 1986-08-24 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q94912880|Q94912880]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139586066|Hans Stechmann]]'' | p569 = 1918-05-14 | p570 = 1994-06-27 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q139586066|Q139586066]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1222537|Dieter Müller-Wodarg]]'' | p569 = 1922-05-31 | p570 = 2009-08-10 | p106 = [[Diplomat]]<br/>''[[:d:Q1731155|orientalist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1222537|Q1222537]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1615535|Karl Stackmann]]'' | p569 = 1922-03-21 | p570 = 2013-11-04 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1615535|Q1615535]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1602322|Helga Wex]]'' | p569 = 1924-07-05 | p570 = 1986-01-09 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1602322|Q1602322]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q38178631|Horst Wegener]]'' | p569 = 1926-08-16 | p570 = 2006-02-25 | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q38178631|Q38178631]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15818848|Günther Boyer]]'' | p569 = 1927-10-29 | p570 = 2012-04-08 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15818848|Q15818848]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Lisa Peters]] | p569 = 1933-12-17 | p570 = 2010-05-09 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1827775|Q1827775]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q46131160|Claus D. Grupp]]'' | p569 = 1934-08-05 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q46131160|Q46131160]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136963547|Reiner Schöning]]'' | p569 = 1935 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136963547|Q136963547]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Heinrich Augustin]] | p569 = 1937-10-30 | p570 = 2025-02-23 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1596612|Q1596612]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q363071|Adolf Köhnken]]'' | p569 = 1938-01-28 | p570 = 2017-08-05 | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q363071|Q363071]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q117357104|Helmut Roscher]]'' | p569 = 1938-09-04 | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q117357104|Q117357104]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Christian Fuhst]] | p569 = 1939-11-28 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q13188213|Q13188213]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15858097|Harmen Thies]]'' | p569 = 1941 | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q11486702|Architekturhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q15858097|Q15858097]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133758696|Hartmut Behnke]]'' | p569 = 1941 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133758696|Q133758696]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139002557|Niels Callsen]]'' | p569 = 1941 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139002557|Q139002557]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133686424|Henning Drecoll]]'' | p569 = 1942 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133686424|Q133686424]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95191569|Helga Lühning]]'' | p569 = 1943 | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95191569|Q95191569]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133325462|Hans Heinrich Ahlfeld]]'' | p569 = 1943 | p106 = [[Börgermeester]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133325462|Q133325462]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137135172|Hartwig Abraham]]'' | p569 = 1943 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137135172|Q137135172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q74977|Ralf Drecoll]]'' | p569 = 1944-09-29 | p570 = 2012-09-23 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q74977|Q74977]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139026286|Hans-Uwe Hansen]]'' | p569 = 1946-02-13 | p570 = 2021-09-13 | p106 = ''[[:d:Q10547393|local politician]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q139026286|Q139026286]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1717527|Jürgen Oelkers]]'' | p569 = 1947-03-21 | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1717527|Q1717527]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15431728|Bernd Raebel]]'' | p569 = 1948-07-28 | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1006676|federal judge]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15431728|Q15431728]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15480131|Joachim Detjen]]'' | p569 = 1948-06-11 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15480131|Q15480131]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95193759|Arnhild Kantelhardt]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95193759|Q95193759]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133344811|Heinz Klein]]'' | p569 = 1948 | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133344811|Q133344811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139180641|Traute Römisch]]'' | p569 = 1949 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139180641|Q139180641]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1222603|Dieter Perlowski]]'' | p569 = 1950-04-13 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1222603|Q1222603]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2588525|Wolf-Joachim Clauß]]'' | p569 = 1950-05-14 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q157148|major general]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2588525|Q2588525]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Traute Römisch]] | p569 = 20th century | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 7 | item = [[:d:Q13188945|Q13188945]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133584958|Uwe Prink]]'' | p569 = 1952 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133584958|Q133584958]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131867446|Richard Detje]]'' | p569 = 1954 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131867446|Q131867446]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1896074|Maria Leister]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q15117302|Volleyballspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q1896074|Q1896074]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15431471|Arnis Vilks]]'' | p569 = 1956 | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q15431471|Q15431471]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q59911973|Axel Jahnz]]'' | p569 = 1957-07-19 | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q59911973|Q59911973]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84357660|Cornelia Klettke]]'' | p569 = 1958-04-30 | p106 = ''[[:d:Q2504617|romanist]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q84357660|Q84357660]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15822320|Jürgen Stackmann]]'' | p569 = 1961-09-12 | p106 = ''[[:d:Q2462658|Manager]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15822320|Q15822320]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15850742|Thomas Glagow]]'' | p569 = 1961-07-07 | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15850742|Q15850742]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29960731|Jörn Staecker]]'' | p569 = 1961-04-27 | p570 = 2018-12-15 | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q52231239|medieval archaeologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29960731|Q29960731]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58464197|Raymond Unger]]'' | p569 = 1963 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q58464197|Q58464197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q84732672|Thomas Wandschneider]]'' | p569 = 1963-11-07 | p106 = ''[[:d:Q134619568|para badminton player]]''<br/>''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q84732672|Q84732672]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2337780|Stefan Studer]]'' | p569 = 1964-01-30 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2337780|Q2337780]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q16294812|Stefan Kroll]]'' | p569 = 1965-06-27 | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488392|Koortenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488465|Regionalhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q16294812|Q16294812]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63092983|Volker Schomerus]]'' | p569 = 1965-08-08 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q63092983|Q63092983]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133361075|Martin Pundt]]'' | p569 = 1965 | p106 = ''[[:d:Q133744|tour operator]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133361075|Q133361075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95238110|Andreas Babel]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95238110|Q95238110]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q112357069|Dörte Mehlert]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q112357069|Q112357069]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132958897|Antje Zare]]'' | p569 = 1966 | p106 = ''[[:d:Q3104508|cultural manager]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132958897|Q132958897]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q108127497|Jörg Köpke]]'' | p569 = 1967-01-29 | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q108127497|Q108127497]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130775410|Reto Klar]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130775410|Q130775410]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137159345|Markus Rinio]]'' | p569 = 1967 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137159345|Q137159345]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1352375|Joern Martens]]'' | p569 = 1968-02-17 | p106 = ''[[:d:Q2442108|Toonmeester]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q128124|audio engineer]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 | item = [[:d:Q1352375|Q1352375]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q131775376|Anne Steiner]]'' | p569 = 1968 | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q131775376|Q131775376]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136757249|Verena Unbehaun]]'' | p569 = 1970 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136757249|Q136757249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132981854|Elke Ferlemann]]'' | p569 = 1971 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132981854|Q132981854]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133686486|Ute Alexandra Jastrow]]'' | p569 = 1971 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133686486|Q133686486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136580858|Peer Bornmann]]'' | p569 = 1972 | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136580858|Q136580858]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2643610|Alexandra Kui]]'' | p569 = 1973-03 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 10 | item = [[:d:Q2643610|Q2643610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Jan Graf]] | p569 = 1973 | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q11762416|speech and language therapist]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>[[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q13188486|Q13188486]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q68973|Michael Stolle]]'' | p569 = 1974-12-17 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]''<br/>''[[:d:Q13464497|Staffhoogspringer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q68973|Q68973]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q15782258|Alexander Mierzwa]]'' | p569 = 1974-06-04 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q15782258|Q15782258]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113832855|Kathi Franko]]'' | p569 = 1974 | p106 = ''[[:d:Q974144|educator]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q113832855|Q113832855]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132804787|Jobst Augustin]]'' | p569 = 1974 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132804787|Q132804787]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133016389|Harald Klindworth]]'' | p569 = 1974-12-15 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133016389|Q133016389]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110468|Aylin Esener]]'' | p569 = 1975-08-24 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q110468|Q110468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95211253|Janina Gerkens]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95211253|Q95211253]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q113796988|Meike Rieckmann-Berkenbrock]]'' | p569 = 1975-07-26 | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q113796988|Q113796988]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139278474|Catharina Fechter]]'' | p569 = 1975 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139278474|Q139278474]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139531314|Niels Ubbelohde]]'' | p569 = 1975 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139531314|Q139531314]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133494162|Felix Mader]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133494162|Q133494162]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133700711|Stephanie Oehr]]'' | p569 = 1976 | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133700711|Q133700711]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139090157|Claudia Schütte]]'' | p569 = 1976 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139090157|Q139090157]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139334913|Eike Beyer]]'' | p569 = 1976 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139334913|Q139334913]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q73734|Nils Winter]]'' | p569 = 1977-03-27 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q73734|Q73734]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132983092|Christian Thiele]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132983092|Q132983092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133436960|Wencke Armsen]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133436960|Q133436960]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139533694|Börries Schlichting]]'' | p569 = 1977 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139533694|Q139533694]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42428981|Nicole Gozdek]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q42428981|Q42428981]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q122198391|Sebastian Kempert]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q122198391|Q122198391]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133095897|Frederik Bockelmann]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133095897|Q133095897]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139253173|Ilka Imbschweiler]]'' | p569 = 1978 | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139253173|Q139253173]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2642761|Alexander Nouri]]'' | p569 = 1979-08-20 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2642761|Q2642761]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18027791|Sebastian Lühr]]'' | p569 = 1979-09-30 | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18027791|Q18027791]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139272896|Andree Ehlert]]'' | p569 = 1979 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139272896|Q139272896]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138992591|Karsten Mörs]]'' | p569 = 1980 | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q138992591|Q138992591]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q2475762|Ulrich Faßnacht]]'' | p569 = 1981-05-10 | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q2475762|Q2475762]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q42315894|Stefan Sick]]'' | p569 = 1981 | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q42315894|Q42315894]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q51315338|Jan Steinhoff]]'' | p569 = 1981-03-31 | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q51315338|Q51315338]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q64737811|Doris Anselm]]'' | p569 = 1981 | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q64737811|Q64737811]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130828249|Jana Windwehr]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130828249|Q130828249]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133072824|Christian Viets]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133072824|Q133072824]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133411892|Sonja Yeh]]'' | p569 = 1981 | p106 = ''[[:d:Q26759595|communication scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133411892|Q133411892]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133069574|Felix Lindner]]'' | p569 = 1982-09-05 | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q133069574|Q133069574]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133096819|Christoph Hiller]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q83434844|process technician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133096819|Q133096819]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133394252|Anna Stenzel]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133394252|Q133394252]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133704211|Alkje Twellmeyer]]'' | p569 = 1982 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133704211|Q133704211]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q138957471|Anne Löpmeier]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q138957471|Q138957471]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139274345|Matthias Mecklenburg]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139274345|Q139274345]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139533153|Simon Frederic Twarok]]'' | p569 = 1982 | p106 = ''[[:d:Q13405496|Diplom-Koopmann]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139533153|Q139533153]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q63323246|Grit Paulussen]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q63323246|Q63323246]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130771093|Claas Wilke]]'' | p569 = 1983 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130771093|Q130771093]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133022583|Jannis Harjus]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q2505739|hispanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133022583|Q133022583]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136579452|Jan Peetz]]'' | p569 = 1983 | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136579452|Q136579452]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137338672|Florian Boseniuk]]'' | p569 = 1983 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137338672|Q137338672]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95222101|Malte Grosche]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q1757008|assistant director]]''<br/>''[[:d:Q18535215|recording supervisor]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95222101|Q95222101]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132807020|Torsten Münsterberg]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q132807020|Q132807020]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133095309|Lennart Bartolitius]]'' | p569 = 1984 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133095309|Q133095309]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133328096|Christoph Ehlers]]'' | p569 = 1984 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133328096|Q133328096]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137308895|André König]]'' | p569 = 1984 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137308895|Q137308895]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133337610|Frederik Heins]]'' | p569 = 1985 | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133337610|Q133337610]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133340092|Florian Schmidt]]'' | p569 = 1985 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133340092|Q133340092]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q26721172|Felix Ahrens]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q26721172|Q26721172]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130829597|Birte Meinschien]]'' | p569 = 1986 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q130829597|Q130829597]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133497075|Sebastian Faby]]'' | p569 = 1986 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133497075|Q133497075]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56558673|Julius Robin Weigel]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q56558673|Q56558673]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q95216113|Ole Hellwig]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1826375|line producer]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q95216113|Q95216113]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133511151|Verena Hauschildt]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133511151|Q133511151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137317903|Eike Thomsen]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137317903|Q137317903]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137320829|Stefan Wendt]]'' | p569 = 1987 | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137320829|Q137320829]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q22937468|Marcel Eris]]'' | p569 = 1988-03-02 | p106 = ''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q57414145|online streamer]]''<br/>''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q22937468|Q22937468]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q1391712|Jannik Löhden]]'' | p569 = 1989-07-16 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q1391712|Q1391712]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133348549|Axel Wolfgang Sturm]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133348549|Q133348549]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133508635|Eike Jan Hauschild]]'' | p569 = 1989 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133508635|Q133508635]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133511943|Britta Buck]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133511943|Q133511943]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136865830|Lisa-Katharina Heyhusen]]'' | p569 = 1989 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136865830|Q136865830]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136991167|Mareike Töpperwien]]'' | p569 = 1989 | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136991167|Q136991167]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137347195|Julius Brandt]]'' | p569 = 1989-05-24 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137347195|Q137347195]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23565287|Lisa Prior]]'' | p569 = 1990-12-29 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23565287|Q23565287]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136583499|Julian Reese]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136583499|Q136583499]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136977017|Tobias Höhne]]'' | p569 = 1990 | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136977017|Q136977017]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137336303|Daniel Stöhlker]]'' | p569 = 1990 | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q137336303|Q137336303]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139275919|Sebastian Megow]]'' | p569 = 1990 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139275919|Q139275919]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139199415|Hakan Ulus]]'' | p569 = 1991 | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q139199415|Q139199415]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = [[Nico Matern]] | p569 = 1992-11-27 | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q18515558|futsal player]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q26213484|Q26213484]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56886651|Isabell Kaiser]]'' | p569 = 1992-07-24 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56886651|Q56886651]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q41627151|Maximilian Saßerath]]'' | p569 = 1993-09-16 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q41627151|Q41627151]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133432667|Carolin-Maria Linker]]'' | p569 = 1993 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133432667|Q133432667]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q29963197|Sebastian Firnhaber]]'' | p569 = 1994-04-18 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q29963197|Q29963197]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133488353|Sarah-Sophie Jacob]]'' | p569 = 1995 | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q133488353|Q133488353]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q136859222|Alexandra Linke]]'' | p569 = 1995 | birthtimeprecision = 9 | item = [[:d:Q136859222|Q136859222]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q27485720|Jasper Frahm]]'' | p569 = 1996-03-07 | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q27485720|Q27485720]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q23565298|Paula Prior]]'' | p569 = 1997-02-25 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q23565298|Q23565298]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q58845821|Lucas Firnhaber]]'' | p569 = 1997-04-23 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q58845821|Q58845821]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q107380400|Natalie Axmann]]'' | p569 = 1997-11-03 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q107380400|Q107380400]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q18019951|Emily Vogel]]'' | p569 = 1998-04-26 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q18019951|Q18019951]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q61791619|Leonie Wesselow]]'' | p569 = 1998-04-07 | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q61791619|Q61791619]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q56417961|Dominik Axmann]]'' | p569 = 1999-06-30 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q56417961|Q56417961]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q88965837|Franziska Fischer]]'' | p569 = 1999-08-18 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q88965837|Q88965837]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q124219279|Charlotte Densch]]'' | p569 = 2002-07-25 | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q124219279|Q124219279]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137779626|Lilli Frey]]'' | p569 = 2006-02-25 | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 | item = [[:d:Q137779626|Q137779626]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q110726462|Timm Moritz Marquardt]]'' | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' | item = [[:d:Q110726462|Q110726462]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q130789058|Klemens Kaatz]]'' | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' | item = [[:d:Q130789058|Q130789058]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q132962077|Stephan Wesch]]'' | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | item = [[:d:Q132962077|Q132962077]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133025771|Anika Bargsten]]'' | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' | item = [[:d:Q133025771|Q133025771]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133088891|Thomas Zill]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133088891|Q133088891]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133323504|Franz Paul Schumacher]]'' | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' | item = [[:d:Q133323504|Q133323504]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133330687|Dietrich Martin Matthaei]]'' | p106 = ''[[:d:Q115784837|theology student]]'' | item = [[:d:Q133330687|Q133330687]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133334898|Arne von Eitzen]]'' | item = [[:d:Q133334898|Q133334898]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q133383364|Ramona Behrendt]]'' | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | item = [[:d:Q133383364|Q133383364]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137007078|Ann-Marie Heinonen]]'' | item = [[:d:Q137007078|Q137007078]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137036030|David Alexander Bröhan]]'' | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]'' | item = [[:d:Q137036030|Q137036030]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q137054783|Michael Römmich]]'' | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | item = [[:d:Q137054783|Q137054783]] }} {{Vörlaag:Person Row | label = ''[[:d:Q139023801|Heinrich Grimpe]]'' | p570 = 1648 | p106 = ''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | item = [[:d:Q139023801|Q139023801]] }} {{Wikidata list end}}{{NDS Wiki}} n7456t4jk0wg41g7t9l2fsg1gzwxprh 0 76787 1070449 1046196 2026-06-25T21:03:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070449 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film |PT =— |DT = The Illusionist – Nichts ist wie es scheint |OT = The Illusionist |PL = [[USA]]<br/>[[Tschechien]] |PJ = [[2006]] |LEN = 110 |OS = [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |AF = 12 |REG = [[Neil Burger]] |DRB = [[Neil Burger]] |PRO = [[Brian Koppelman]]<br />[[David Levien]]<br />[[Michael London]]<br />[[Cathy Schulman]]<br />[[Bob Yari]] |MUSIK = [[Philip Glass]] |KAMERA = [[Dick Pope]] |SNITT = [[Naomi Geraghty]] |SZEEN = [[Ondrej Nekvasil]] |KLEED = [[Ngila Dickson]] |DS = * [[Edward Norton]]: Eisenheim * [[Paul Giamatti]]: Inspekter Uhl * [[Jessica Biel]]: Sophie * [[Rufus Sewell]]: Kroonprinz Leopold * [[Eddie Marsan|Edward Marsan]]: Josef Fischer * [[Aaron Taylor-Johnson|Aaron Johnson]]: De junge Eisenheim * [[Eleanor Tomlinson]]: De junge Sophie * [[Jake Wood]]: Jurka * [[Tom Fisher]]: Willigut * [[Vincent Franklin]]: Loschek * [[Nicholas Blane]]: Doebler }} '''The Illusionist''' (op plattdüütsch so veel as: „De Illusionmaker“; dt. Titel: ''The Illusionist – Nichts ist wie es scheint'') is de Titel vun en tschechisch-US-amerikaanschen [[Filmdrama]] ut dat Johr 2006. Speelbaas weer [[Neil Burger]], de ok dat Dreihbook schreven hett. De Film bargt ok Elementen vun [[Fantasy]] un [[Thriller]]. In de Kinos keem he in de USA an’n 18. August 2006 – toeerst mit Inschränken, af September denn in’t hele Land. De Premiere weer aver al wiel dat ''Newport Beach International Film Festival'' an’n 27. April 2006. Entstahn is he as Co-Produkschoon vun ''Michael London Productions'', ''Stillking Films'', ''Contagious Entertainment'', ''Bob Yari Productions'' un ''Bull’s Eye Entertainment'' in’n Verleh vun de ''Yari Film Group Releasing''. De Inholt baseert op en Kortgeschicht, de vun [[Steven Millhauser]] schreven weer. == Inholt == Eduard, de Söhn vun en eenfacken Discher, verleevt sien Jöögd Anfang vun’t 20. Johrhunnert in [[Wien (Stadt)|Wien]], as he een Dag de Hartogsche Sophie vun Teschen dröpt. Ofschoonst se vun ünnerscheedlichen Stand sünd, warrt se go’e Frünnen, verkiekt sik in’nanner un plaant tosamen na Asien uttoneihn. As sik de beiden nachts drapen wüllt, warrt se vun de Wachtlüüd vun’n Hartog opgrepen un vun’anner split. Eduard reist dorna veel dör de Welt. Föffteihn Johren later kummt he as ''Eisenheim – de Illusionist'' na Wien torüch, wo he en Theater anhüren deit, woneem he sien [[Töveree]] wiesen deit. De Inwahners sünd andoon vun sien Kunststücken, man ok de Eddellüüd intreseert sik för sien Kunst. Ünner annern besöcht ok Kroonprinz Leopold mit Sophie, de intwüschen sien Verlööfte is, dat Theater. As Eisenheim en Freewillige söcht, mellt sik Sophie, de ehrn Fründ vun fröher aver eerst nich wedder kennt. De Kroonprinz laadt em in, en private Vörföhren in de Hoffborg to geven. Eisenheim nimmt dat an, in’t Weten, dat he so Sophie wedder sehn kann. As he an’t Enn wat seggen deit, weet se nu, wokeen vör ehr steiht. Heemlich draapt se sik, man dat warrt de Inspekter Uhl gewohr, de ehr jümmer beobachten deit. He befraagt Eisenheim foorts na den Grund vun’t Drapen un gifft em düütlich to verstahn, dat he keen Eselee maken schall. Bi de privaten Opföhren leht sik Eisenheim en [[Sweert]] vun’n Kroonprinz, dat he op de Spits op’n Bodden stahn lett. He lett twee Lüüd na vörn kamen, de aver – so as in de Geschicht üm [[Artus|König Artus]] – dat Sweert nich tehn künnt. Leopold schafft dat opletzt, vunwegen dat dat sien Sweert is. Man, de Kroonprinz is verargert över de Machtdemonstratschoon vun Eisenheim un gifft dorüm Order an Uhl, dat he wietere Opföhren vun Eisenheim ünnerbinnen schall. Kort dorna besöcht de Hartogsche vun Teschen Eisenheim in sien Huus un vertellt em, dat he na den Vörfall woll de Stadt verlaten mutt. Man Eisenheim ünnerbrickt den Striet mit en passioneerten Söten, worophen de beiden de Nacht tosamen verbringt. Dör Uhl warrt Leopold dat wies. He sett den Inspekter dorop an, ruttofinnen, wat achter de [[Illusion]]en steiht, üm Eisenheim as [[Bedregeree|Bedreger]] in Haft nehmen to künnen. De Kroonprinz sett allns doran, de Leev twüschen Sophie un Eisenheim tonichten to maken, vunwegen dat he bang is, dat em dortwüschen kummt bi sien Plaan. Sophie, die ut en ungaarsch Huus stammt, schall em de Gunst vun [[Ungarn]] bringen, dordör dat he dat Verlööfnis in [[Budapest]] bekannt gifft. Mit Hülp vun de Ungarn will Leopold sien Vadder störten, üm den sülvst de Königskroon vun Ungarn un de Kaiserkroon vun [[Öösterriek]] to kriegen. Dat Theater warrt dicht maakt, un Uhl gifft Naricht, dat de Hartogsche vör hett uttoneihn. Se will mit Eisenheim en nee Leven anfangen. Leopold warrt bannig dull doröver, man de Hartogsche seggt em op’n Kopp to, dat se em nich heiraden will. Leopold lett ehr aver nich gahn. He geiht er in’n Stall na, ut den kort later en Schree to höörn is. En Peerd mit en bloodversmeerte Sophie in’n [[Sadel]] löpt in’n Galopp weg. An’n nächsten Dag warrt de [[Liek]] vun Sophie in en Beek opdeckt. Ofschoonst Eisenheim övertüügt is, dat de Kroonprinz Sophie ümbröcht hett, warrt vun de Polizei anners een in Haft nehmen un för schullig verkloort. Dorophen entwickelt Eisenheim en nee Programm, in dat he do’e Minschen beswöört, de op de Bühne wannelt. Dat sorgt för soveel [[Schandaal]] in de Stadt, dat de Kroonprinz nu noog vun den Töverer hett un he em för all Tieten los warrn will. As he de do’e Sophie op de Bühne wiest – as to’n Anfang vun’n Film al wiest – will Uhl em verhaften, man Eisenheim verswinnt op de sülve Oort as sien [[Hologramm]]en op de Bühne. To glieken Tiet finnt Uhl Henwiesen, de op de Schuld vun’n Kroonprinz düüt, so as en Medaillon, dat Eisenheim Sophie al in de Kinnertiet schenkt harr. Tosamen mit en Steen ut dat Sweert vun Leopold finnt he dat, as he noch mol den den königlichen Stall ünnersöken deit. He snackt Leopold dorop, de em toeerst mit en Revolver drauht. Den mutt he mit ankieken, woans sik de Kroonprinz wegen de Bewiesen sülvst dootscheten deit. Kort later warrt em in de Straat en Mapp vun Eisenheim övergeven, in den he en vun sien Tricks verkloren deit. De Sinn dorachter is aver man, dat Uhl bi de Övergaav dat Medaillon roovt warrn schall. Noch eenmol nimmt Uhl de Spoor vun Eisenheim op un folgt em bit na’n Bahnhoff. Man, he kummt to laat: Eisenheim is al in’n Tog instegen. As de ut’n Bahnhoff föhrt, lett Uhl sik de Begeevnissen vun de letzten Daag noch mol dör’n Kopp gahn. Mit en Lachen op’t Gesicht stellt he sik vör, dat Eisenheim en perfekte Illusion vörspeelt hett. Sophie un Eisenheim weer kloor, dat se nich eenfach weglopen künnen, ahn dat de Kroonprinz jem bit an’t Enn vun jemehr Leven verfolgen laten de. Also müss Eisenheim sik en Plaan överleggen, üm den Kroonprinz en Moord antohangen. Sophie hett dat Speel mitmaakt, vunwegen dat se wüss, dat Leopold ehr blots heiraden wull, üm mehr Macht to kriegen. De Plaan güng op. == Kritik == * ''Carsten Baumgardt'' meen op ''Filmstarts.de'', dat de Film ’n beten wat hypnootsch weer un [[Töveree|Magie]] barg, nich sik nich opdrängen de, aver doch düütlich weer, so dat sik de Geschicht üm de Leev wunnerbor utbreden künn. De Optik weer eddel, as sik dat höörn de, un dat Setting harr den wohren Stil, ofschoonst dat Budget lütt weer. Tosamenfaat hett he sien Kritik, dat Burger düster’t Epochenkino mit Geföhl un scharpe as ok fiene Dialogen maakt haar, wat en perfekt Handwark afgeven de.<ref name="filmstarts">[http://www.filmstarts.de/kritiken/41661-The-Illusionist.html Kritik] bi [[Filmstarts]], Carsten Baumgardt</ref> * ''Jürgen Dick'' loov den Film op ''Filmfacts.de'', dat dat en fein Wark weer för de Frünnen vun düster-romantische Filmen. Dat eenzige, wat em nich gefallen harr, weer dat batse Enn, dat in en veel to gaue un nich jümmer logische Affolg vun Torüchblennen kamen de un den Indruck torüchlaten de, dat de Lösen vun’n Film ünner Tietdruck entstahn weer.<ref name="filmfacts">{{Webarchiv|url=http://www.filmfacts.de/film/gastkritik/der_illusionist_juergen.php |wayback=20160304103638 |text=filmfacts.de |archiv-bot=2026-06-25 21:03:06 InternetArchiveBot }}, Jürgen Dick</ref> * Op ''Kino.de'' schreev ''Arabella Akossy'', dat de velen visuellen Schauweerten besteken deen, de dör den hypnootsch-melanklöterigen Klang-Teppich vun Philip Grass noch en tosätzliche atmosphäärsche Dimension kriggt. Butendem weer se andoon vun dat Tosamenspeel vun de Dorstellers, wat nu mit Leev, Iefersucht, Manipulatschoon, Kaduukheit, un wat noch so twüschen de Kunstellatschonen vun de Relatschonen to’n Drägen kummt.<ref>[http://www.kino.de/kinofilm/the-illusionist/89479.html kino.de], Arabella Akossy</ref> == Utteken == De Film weer för tosamen twintig Filmpriesen vörslahn, dorünner ok för den ''[[Oscar]]'' in de Katgeorie ''[[Oscar/Best Kamera|Beste Kamera]]'' för Dick Pope. Uttekent weer de Film mit teihn Priesen, dorünner: * 2006: de ''[[NBR Award]]'' in de Kategorie ''Top Independent Films'' * 2006: de ''[[NYFCO Award]]'' in de Kategorie ''Best Kamera'' för ''Dick Pope'' * 2006: de ''[[NYFCO Award]]'' in de Kategorie ''Best Bruuk vun Musik'' för ''Philip Glass'' * 2006: de ''[[SDFCS Award]]'' in de Kategorie ''Best Kamera'' för ''Dick Pope'' * 2010: de ''[[Jupiter Award]]'' in de Kategorie ''Best DVD-Utgaav'' == Anners wat == De Film weer mit en [[Filmbudget|Budget]] vun ruchweg 17 Millionen US-Dollar dreiht. De Arbeiten füngen an’n 4. April 2004 in [[Tábor]], [[Český Krumlov]] un [[Prag]] an un weern in’n Mai 2005 to Enn. Egentlich speelt de Film in [[Wien (Stadt)|Wien]], weer aver ut Kostengrünnen in [[Tschechien]] dreiht. De Geschicht speelt op tietgenöss’sche Töverkunststücken an, as to’n Bispeel op [[Jean Eugène Robert-Houdin]] sien Oraanschenboom un op de Spöökprojekschonen, de to de Tiet in Wien populär weern, as to’n Bispeel in’t Theater vun [[Anton Kratky-Baschik]]. Facklich is de Film vun [[Ricky Jay]] beraadt worrn. == Borns == <references /> == Weblenken == {{IMDb|FID=0443543|TITEL=The Illusionist}} * [http://www.rottentomatoes.com/m/illusionist/ Kritiken to’n Film] op [[Rotten Tomatoes]] * [http://metacritic.com/movie/the-illusionist Pressestimmen] op [[Metacritic.com]]. [[Kategorie:Film]] [[Kategorie:Film ut dat Johr 2006]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Tschechien]] [[Kategorie:Filmdrama]] [[Kategorie:Independentfilm]] hd6mlmc3zdvgil8cnibvhkctngsf8su 0 77519 1070431 773637 2026-06-25T19:29:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070431 wikitext text/x-wiki [[Datei:Schloss Jever.JPG|thumb|Dat Slott to Jever]] Dat '''Slott Jever''' in [[Jever]] in [[Neddersassen]] foot up en Borg vun de oostfreesch Hööftlinge un weer Seet vun de [[Herrschap Jever]]. Dat is dat bedüüdentste [[Profanarchitektur|profane]] Bauwark vun de Stadt. == Geschichte == [[Datei:Maria von Jever 1572.jpg|thumb|left|upright|Maria von Jever, Regentin in dat 16. Johrhunnert]] [[Datei:SchlossJeverHoffassade.jpg|thumb|Blick up de Ingangsfassade mit den doröver ragen Toorn]] An de Stäe vun dat hüdig Slott stunn all siet dat Middelöller en [[Wehrborg]], de de Karn vun de latere Stadt bill. De old Festung wurr 1427 nah Striedereen tüschen de Hööftlingsfamilien vullkommen kört un kleen hauen. Af 1428 wurr en nee Borg ünner [[Hajo Harlda]] upricht un in de Folgetiet dör [[Tanno Düren]] un [[Edo Wiemken de Jüngere|Edo Wiemken]] utwiet. Middelpunkt weer en mächtigen [[Bargfried]], de af dat 16. Johrhunnert in en vun Waterschlööt un Wällen umgeven veerflögelige Slottanlaag mit upnommen wurr. Van 1560 bit 1564 leet de dormalige Regentin [[Maria (Jever)|Maria von Jever]] verscheeden Umbauarbeiten in‘ Stil vun de [[Renaissance]] maaken. Se leet ünner annern de snitzt [[Kassettendeck]] in den Audienzsaal intrecken. 1667 keemen de Herrschap Jever un dat Slott in den Besitt vun dat [[Fürstendom Anhalt-Zerbst]]. De anhaltischen Landsherren, deren eegen Fürstendom in dat hüdig [[Sassen-Anhalt]] völ Daagreisen vun Jever weg leeg, hemm sück selten in dat Slott uphollen un hemm dorüm ok meest nichts dran ännert. Eerst ünner Fürst [[Johann August (Anhalt-Zerbst)|Johann August]] wurr de mächtige Middeltoor, de den lüüten Slotthoff vullkommen domineert, van 1731 bit 1736 mit sien [[Barock|barocken]] Haube bekröönt. De 67 Meter hooch Toorn is hüüd dat Wohrteeken vun de Stadt un find sück samt dat Slott ok as Markenteeken vun dat [[Jever (Beer)|Jever Pilsener]] weer. Nah de [[Zerbster Deelung]] in dat Johr 1793 bit to hör Dood 1796 weer Johann August sien Enkelin, de Zarin [[Katharina II. (Russland)|Katharina de Groote]] Besitterin vun dat Slott. Wegen hör Plichten in [[Russisch Kaiserriek|Russland]] hett se in disse Tiet aber nie nich in dat Slott wahnt. 1818 full Jever an dat [[Groothartogdom Ollnborg]]. Dat Slott wurr vun de Ollnborger Hartöög as Nebenresidenz bruukt un de old Verteidigungsanlagen in dissen Tosommenhang afbraken. Ok en Deel vun de ehmalgen Wertschapsbauwarken wurr afreeten un de direkt um de Slottinsel liggen Beriek wurr in en Landschapsgoorden umwannelt. Siet 1921 befind sück dat [[Slottmuseum Jever]] in dat Slott, dat sück sowohl mit de Historie vun dat Slott as ok de Herrschap Jever befaat. Todem gifft dat in dat Slott wesseln Utstellungen. == Literatur == *Karl Fissen: ''Burg und Schloß von Jever. Aus der Geschichte des Jeverschen Schlosses von seinen Anfängen bis zur Gegenwart mit zahlreichen Bildern und Plänen.'' 2. Uplaag, Oldenburg 1963 * Peter Pracher: ''Die Ledertapeten aus Schloß Jever und aus dem Kloster „Zur Ehre Gottes“ in Wolfenbüttel'', in: [[Hans-Herbert Möller]] (Hrsg.): ''Restaurierung von Kulturdenkmalen. Beispiele aus der niedersächsischen Denkmalpflege'' (= [[Berichte zur Denkmalpflege in Niedersachsen]], Beiheft 2), [[Niedersächsisches Landesamt für Denkmalpflege|Niedersächsisches Landesverwaltungsamt – Institut für Denkmalpflege]], Hameln: Niemeyer, 1989, S. 339–346 * Antje Sander (Hrsg.): ''Das Fräulein und die Renaissance. Maria von Jever 1500-1575. Herrschaft und Kultur in einer friesischen Residenz des 16. Jahrhunderts''. Isensee, Oldenburg 2000, ISBN 3-89598-711-5. * Antje Sander: ''Das Schloss zu Jever – Bautätigkeit und Nutzung unter den Oldenburgern''. In: [[Jörgen Welp]] (Red.): ''Dem Wohle Oldenburgs gewidmet: Aspekte kulturellen und sozialen Wirkens des Hauses Oldenburg, 1773–1918'' (= ''Veröffentlichungen der Oldenburgischen Landschaft''. Bd. 9). Hrsg. von der Oldenburgischen Landschaft, Isensee, Oldenburg 2004, ISBN 3-89995-142-5, S. 55 ff. * Ernst Andreas Friedrich: ''Der unterirdische Gang von Jever'', S. 182–185, in: ''Wenn Steine reden könnten'', Band I, Landbuch-Verlag, Hannover 1989, ISBN 3-7842-03973. == Weblenken == {{Commons}} * [http://www.schlossmuseum.de/ Slottmuseum Jever] * [https://web.archive.org/web/20170507080002/http://kulturportalnordwest.de/index.php/kulterbfriesl/150-frikatkearchitektur/113-schloss-jever Entwicklung vun dat Slott up Kulturportal Nordwest] * [http://burgrekonstruktion.de/main.php?g2_itemId=665/ Rekonstruktschoonsteeknung] {{Coordinate |NS=53/34/20/N |EW=7/54/11/E |type=landmark |region=DE-NI}} [[Kategorie:Slott|Jever]] [[Kategorie:Neddersassen]] [[Kategorie:Düütschland]] 408x4m2y29omqo10giaf8zeliqx0oat 0 77741 1070432 1058310 2026-06-25T19:32:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070432 wikitext text/x-wiki [[Datei:Berlin-Koepenick Schloss1 05-2014.jpg|mini|hochkant=1.3|Slott Köpenick – Ansicht vun de [[Lang Brügg (Berlin-Köpenick)|Lang Brügg]]]] Dat '''Slott Köpenick''' is en Slott in dat Zentrum vun den [[Berlin]]er Oortsdeel [[Berlin-Köpenick|Köpenick]]. == Geografie == [[Datei:Lage Insel Koepenick in Berlin.png|mini|Laag vun de Slottinsel in Berlin]] [[Datei:Bundesarchiv Bild 183-Z0115-027, Berlin, Köpenicker Schloss, Winter.jpg|mini|Slottkark in' Winter 1980/1981]] [[Datei:Schloss Köpenick 8.jpg|mini|Slottkark]] [[Datei:Schloss Köpenick Torhäuser.jpg|mini|Doorhüüs]] Dat Slott liggt gegenöver den [[Kietz (Berlin-Köpenick)|Köpenicker Stadtkarn]] mit dat [[Raathuus Köpenick]] up en [[Slottinsel (Köpenick)|Insel]] in de [[Dahme (Stroom)|Dahme]], nich wiet vun deren Münnen in de [[Spree (Stroom)|Spree]]. De Insel is dör en Brügg över den Slottschloot mit dat Fastland verbunnen. In unmittelbarer Nähe befind sück de [[Lang Brügg (Berlin-Köpenick)|Lang Brügg]], de as Dahme-Överquerung de Köpenicker Altstadt as ok de Slottinsel un dat Slott mit de westlich bzw. nordwestlich liggen neeeren Stadtveerteln un dat [[Historsch Mitte (Berlin)|Zentrum vun Berlin]] verbinnen deiht. == Dat Bauwark == === Oor- un Fröhgeschichte === De latere [[Slottinsel Köpenick]] wurr all to oorgeschichtlich Tiet besiedelt un is neben [[Berlin-Spandau|Spandau]] un de Düppelstadt [[Olt-Berlin]]/[[Cölln]] en vun de fröhesten Siedlungsrebeden in dat hüdiger Berliner Stadtrebeet. Hier funnen sück later [[Slawen (Volk)|slawisch]] Borgwälle, en slawisch Borg entstunn in dat 8. oder 9.&nbsp;Johrhunnert. De Slawenfürst [[Jaxa von Köpenick]] regeer hier in dat 12. Johrhunnert. Mehrere Nahfolgebauten folgten, dorünner en laatmiddelöllerich [[Kastellborg]]. Um 1245 hemm de [[Askanier]] de Slottinsel erobert. De Slawen wurrn up dat östliche Ufer vun de Dahme ümsiedelt, wo se sück in en [[Kietz (Berlin-Köpenick)|Kietz]] daalleeten.<ref>Georg Dehio: '' Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Berlin.'' Deutscher Kunstverlag, 2006, ISBN 3-422-03111-1, S. 540/541</ref> === Renaissance-Jagdslott === Nah dat Afrieten vun de old Bauwarken (vermootlich um 1550) hett Kurfürst [[Joachim II. von Brandenburg|Joachim&nbsp;II. von Brandenburg]] 1558 den Bau vun en Jagdslott in' Stil vun de [[Renaissance]] up den Weg brocht. De wurr mit twee Wahnflögels un twee Wehrmüern utstatt. Verantwortlich weer de Baumeester [[Wilhelm Zacharias]]. Över dissen Bau wurr nur wenig överleefert; Grött, Anordnung un Verteidigungsstärkt dröfft aber woll wat mächtiger ween hemm as dat erhollen bleeven [[Jagdslott Grunewald]]. Joachim is 1571 in de Nähe wiels en Jagdutflflug storven. === Barockslott === För [[Friedrich I. (Preußen)|Kurprinz Friedrich]] (later Kurfürst Friedrich&nbsp;III. vun Brannenborg, denn ok König Friedrich&nbsp;I. in Preußen) wurr dat Slott af 1677 grötter maakt. As Architekt weer dorbi [[Rutger van Langervelt]], en gebortig Nedderlänner ut [[Nimwegen]], verantwoortlich. De nördliche Pavillon entstunn in de Johren 1679–1682. De Architekt [[Johann Arnold Nering]] folg van Langervelt 1684 bi den Bau vun dat Slott un leet Wertschapsflögel mit de [[Reformatschoon|reformeert]] [[Slottkark Köpenick|Slottkark]] (inweeht an' 6. Januar 1685) un tovör all dat Hoffdoor (1682) entstahn. Friedrich hett later in dat Slott tosommen mit sien Gemahlin [[Elisabeth Henriette von Hessen-Kassel]] wahnt, de de Anstööt to den Bau vun de Kark geven hemm sall. In de Folgejohren hett man de Errichtung vun en dreeflögelig Anlaag plaant. De nördliche Pavillon wurr um en Mitteltrakt ergänzt, en südlich Pavillon is nee entstahn. Dat Slott kreeg dormit sien Form vun hüüd un weer bit 1690 utbaut. In de Johren 1693–1695 funnen Arbeiten an [[Corps de Logis]] statt, aber de Plaan vun en dreeflögelig Bauwark wurr aber nich ümsett. De Galerie wurrr 1750 dör dat Vermüern vun de [[Arkade]]n verännert. De beid Doorhüüs wurrn 1804–1806 baut. 1884 wurrn dat Getäfel un en Ofen vun en Prunkzimmer ut dat swiezerisch [[Slott Haldenstein]] an dat Düütsch Gewarfmuseum (later Kunstgewarfmuseum) in Berlin verköfft. Later wurr dat in dat Slott Köpenick inbaut. === Gebruuk hüüd === [[Wilhelm Unverzagt]] hett 1938 en archäologisch Ünnersöken up den Weg brocht. Dorbi wurr ünner annern en gröttere Deel vun de Fundamente vun dat Slott freeleggt. Jüst Krieg un dat Deelen vun Berlin hemm dat dezentraal Slott to en idealen Standoort för dat dormals wenig beacht Kunstgewarf maakt. 1963 wurr dat Slott eerstmals to en Museum 1994 sünd umfangriek Restaureerensarbeiten anfangen. Dorbi wurrn ok olt Bebauungsdeelen opdeckt. Nah Afsluss vun de Saneeren wurr dat Slott an' 27. Mai 2004 weer apen maakt un bargt nu dat tweet Huus vun dat [[Kunstgewarfmuseum Berlin|Kunstgewarfmuseum]] vun de [[Staatliche Museen to Berlin]] neben de sien Hööftsitt an dat [[Kulturforum Berlin|Kulturforum]] dicht bi den [[Potsdamer Platz]]. De Düersamutstellen mit den Titel ''Raumkunst aus [[Renaissance]], [[Barock]] und [[Rokoko]]'' wiest up dree Etagen in 21 Rüüms en Quersnitt vun de Utstattenskunst vun dat 16. bit to dat 18. Johrhunnert. Angrenzend an de Kirche bargt dat östliche Gebäude hüüd en gastronomschen Bedriev. === Örgel === In de Slottkark finnen regelmatig Konzerte statt. Bruukt wurrd dorbi ok de in' historsch-[[barock]]en Gehäuse upricht [[Orgel]] vun de Örgelbaufirma [[Mitteldeutscher Orgelbau A.&nbsp;Voigt]]. Dat rein mechanische Instrument hettt 14&nbsp;[[Register (Örgel)|Register]] up twee [[Klaviatur|Manualen]] un Pedal.<ref>Nähere Informatschonen to de Konzerte un to de {{Webarchiv|url=http://www.schlosskirche-koepenick.de/konzerte.htm |wayback=20171225202958 |text=Örgel vun de Slottkark |archiv-bot=2026-06-25 19:32:16 InternetArchiveBot }}</ref> {| border="0" cellspacing="16" cellpadding="12" style="border-collapse:collapse;" | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=16 | '''I Hööftwark''' C–a<sup>3</sup> ---- |- | 1. || Prinzipal || {{0}}8' |- | 2. || Gedackt || {{0}}8' |- | 3. || Oktave || {{0}}4' |- | 4. || Nasat || {{0}}2⅔' |- | 5. || Flachflöte || {{0}}2' |- | 6. || Mixtur III || {{0}}1⅓' |- | || ''Tremulant'' |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=16 | '''II Brustwark''' C–a<sup>3</sup> ---- |- | 7. || Gedackt || {{0}}8' |- | 8. || Rohrflöte || {{0}}4' |- | 9. || Prinzipal || {{0}}2' |- | 10. || Sesquialter II || {{0}}2⅔' |- | 11. || Zimbel II–III || {{0|00}}⅔' |- | || ''Tremulant'' |} | style="vertical-align:top" | {| border="0" | colspan=16 | '''Pedal''' C–f<sup>1</sup> ---- |- | 12. || Subbass || 16' |- | 13. || Kopptrompeet || {{0}}8' |- | 14. || Pommer || {{0}}4' |} |} * ''[[Koppel (Örgel)|Koppeln]]:'' II/I, I/P, II/P == Slottpark == [[Datei:Schlosspark Köpenick - Wiese 3.jpg|miniatur|Slottpark]] === Barockgorden === Um 1690 herüm wurr südlich vun dat Slott en lütt [[Barockpark|Barockgorden]] anleggt. För Upsehn sörg in' Sommer 1712 en [[Aloen|Aloe]] ''([[Agaven|Agave]] americana)'' mit en Hööcht vun knapp teihn Meter. Se harr 44&nbsp;Äste un 7277 Blööten. De Agave gung as „Wunderaloe“ in de Geschichte vun den Slottpark in un wurr vun den [[Russisch Kaiserriek|russischen]] [[Zar]]en [[Peter I. (Russland)|Peter den Grooten]] ebenso bewunnert as vun anner bedüüden Besöker vun de Park. Ut disse Tiet gifft dat meest kien Afbillen oder Plääns vun den Park. === Landschapspark === [[Datei:Hans Hennig Zwei Giraffen 1977.jpg|mini|links|[[Hans-Detlev Henning]]: <br />''Zwei Giraffen'', 1977]] [[Datei:Schlosspark Köpenick - Statue Hühnerdieb.jpg|mini|hochkant|[[Hermann Joachim Pagels]]: <br />''[[Hühnerdieb]]figur'', um&nbsp;1912]] De sück tovör in en gooden Tostand befindlich Gorden is nah den Dood vun de Hartogsche [[Henriette Marie von Brandenburg-Schwedt|Henriette Marie von Württemberg-Teck]] (1782) tonehmend verwildert. Af 1804 wurr dorher de barocke Slottgorden ünner [[Friedrich Wilhelm Carl von Schmettau]] to en [[Landschapsgorden|Landschapspark]] umgestalt. Nah den Dood vun Schmettau gung de Park an de Kroon torüch, de dat weer verkommen leet. In de Johren 1963/1964 funn en wiedere Verännern vun de Park statt. Dorbi wurrn historsch Gestaltungen aber nich upgreep, so dat de Slottpark fortan en ahistorsch Bild vermiddelt. Tominst de Gehölzvegetatschoon wiest in' Slottpark Köpenick noch up de Niederungsinflooten hen. In den Slottpark befinnen sück mehrere Skulpturen un Gedenktafeln. Sien Hööftpadd führt nich wiet vun dat Water lang, up dat he en goot Utsicht bütt. Midden in den Park gifft dat en gröttere Freeflach, de en unverstellten Blick up dat Slott mögelk maakt. De Slotthoff wurrd insbesünnere in de Sömmermaanden ok för Veranstaltungen un Konzerte bruukt. == Wat dor geschichtlich passeert is == Neben den begäng Gebruuk as Wahngebäude un Jagdslott kreegen en besünner Bedüüden: * 1631 nehm König [[Gustav II. Adolf (Sweden)|Gustav Adolf vun Schweden]] den [[#Renaissance-Jagdslott|Vörgängerbau]] as Hööftquartier in Beslag un hett sien Schwager, den wankelmodigen Kurfürsten [[Georg Wilhelm (Brandenburg)|Georg Wilhelm]] bedrängt, up sien Siet aktiv in' [[Dartigjohrig Krieg|Dartigjohrigen Krieg]] mittokämpen. En persönliche Begegnung in de Nähe vun Köpenick bleev ahn Ergevnis. * 1681–1684 Residenz vun den [[Kurprinz]] [[Friedrich I. (Preußen)|Friedrich]]. Sien Wappensaal sörg 1682 för en [[Eklat]] in' brannenborgschen Staat: De umfaaten Serie vun de Wappen maakt den Anspröök vun den Kurprinzen up de undeelten Arvschap vun all Landsdeelen düütlich, entgegen den testamentarischen Afsichten vun sien Vader, den „[[Friedrich Wilhelm (Brannenborg)|Grooten Kurfürsten]]“. * 1730 Kriegsgerichtsverfohren gegen [[Hans Hermann von Katte|Katte]] un Kronprinz [[Friedrich II. (Preußen)|Friedrich]] in' Wappensaal. * 1749–1782 Wittfruensitt vun de Prinzessin [[Henriette Marie von Brandenburg-Schwedt|Henriette Marie]]. * 1824–1846 Gebruuk vun de Insel as [[Train (militärisch)|Traindepot]] för de preußische Armee: In' Slottpark wurrn Schuppen un [[Remise]]n för Munitschoonsfuhrwarken upstellt (de Insellaag maak den Deevstahlschul eenfaker). * 1830–1848 ([[Restauratschoon (Geschichte)|Restauratschonstiet]]) Dat Gebäudes wurr as Gefängnis för so nömmt „[[Demagoge]]n“, also politische Fangene bruukt. * 1851–1926 Lehrerseminar (vörher in [[Potsdam]]). == Literatur == * Theodor Fontane: Wanderungen durch die Mark Brandenburg, Band 4: „Spreeland“ – An der Spree. * Josef Batzhuber: Garten der Schlossinsel Köpenick, Stadtbezirk Treptow-Köpenick. In: Bund Heimat und Umwelt in Deutschland (Hrsg.): Weißbuch der historischen Gärten und Parks in den neuen Bundesländern. 2. überarbeitete Auflage. Bonn 2005, ISBN 3-925374-69-8, S. 34–36. * Folkwin Wendland: Berlins Gärten und Parke von der Gründung der Stadt bis zum ausgehenden neunzehnten Jahrhundert. In: Das klassische Berlin. Propyläen, Berlin 1979, ISBN 3-549-06645-7, S. 338–341. * Walther Friebe: Schloß Köpenick. In: Zeitschrift für Bauwesen. Jahrgang 57 (1907), Sp. 505-540, Tafeln 60-65. Digitalisat im Bestand der Zentral- und Landesbibliothek Berlin. * Raimund Hertzsch: Schloß Köpenick. In: Der historische Ort 90. Kai Homilius, Berlin 1997, ISBN 3-89706-089-2. * Lothar Lambacher (Hrsg.): Schloss Köpenick. Archäologie, Baugeschichte, Nutzung. Schnell&Steiner, Regensburg 2005, ISBN 3-7954-1630-2. * Günter Schade: Schloß Köpenick. Ein Streifzug durch die Geschichte der Köpenicker Schloßinsel. 4. verbesserte Auflage. Staatliche Museen zu Berlin, Kunstgewerbemuseum, Berlin 1975. * Staatliche Museen zu Berlin (Hrsg.): Schloß Köpenick. Kunstgewerbemuseum: Europäisches Kunsthandwerk aus zehn Jahrhunderten. Staatliche Museen, Kunstgewerbemuseum, Berlin 1976. == Weblenken == {{Commons|Slott Köpenick}} * Gunnar Nath: ''[https://web.archive.org/web/20050828034930/http://www.stadtentwicklung.berlin.de/denkmal/denkmalpflege_vor_ort/de/schloss_koepenick/ Bodendenkmalpflege Schloss Köpenick]''. Denkmalpflege vor Ort. Senatsverwaltung für Stadtentwicklung Berlin. * Indrääg in de erliner Landesdenkmalliste: {{LDLBerlin|09095682|Schloss mit Schlosskirche}} und {{LDLBerlin|09046034|Schlosspark}} * Staatliche Museen zu Berlin: ''[https://web.archive.org/web/20100219142751/http://www.smb.spk-berlin.de/smb/standorte/index.php?n=6&objID=26&typeId=2&p=2&lang=de Kunstgewerbemuseum]''. Neben seinem Hauptsitz am Kulturforum Potsdamer Platz hat das Kunstgewerbemuseum im Mai 2004 Schloss Köpenick als zweiten Standort eröffnet. * Luftbilder.aero: ''[http://www.luftbilder.aero/luftbilder.php?t=K%F6penicker%20Schloss Luftbild Schloss Köpenick]'' == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=52/26/38/N|EW=13/34/22/E|type=landmark|region=DE-BE}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4477575-1|LCCN=n/81/106828}} [[Kategorie:Slott|Kopenick]] [[Kategorie:Berlin]] 71jgk8k5m3d9lso3af5nmu3vd4af3gc 3 78292 1070358 776590 2026-06-25T13:38:51Z Squasher 21195 Squasher verschob die Seite [[Bruker Diskuschoon:Aaronymus]] nach [[Bruker Diskuschoon:Renamed user ef464d24d3955ff8c48f8bf00468fe1e]], ohne dabei eine Weiterleitung anzulegen: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Aaronymus|Aaronymus]]“ in „[[Special:CentralAuth/Renamed user ef464d24d3955ff8c48f8bf00468fe1e|Renamed user ef464d24d3955ff8c48f8bf00468fe1e]]“ automatisch verschoben 776590 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Aaronymus}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 15:23, 19. Mär 2017 (CET) 4dc4ik8y7aodwvrlesemdc5qjegroqu 0 79565 1070444 928369 2026-06-25T20:39:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070444 wikitext text/x-wiki {{Dörpbox |NAAM=Süderwals |STAAT=Düütschland |LIGGT_IN= :[[Bundsland (Düütschland)|Bundsland]]: [[Neddersassen]] :[[Landkreis]]: [[Landkreis Rodenborg|Rodenborg]] :[[Samtgemeen]]: [[Samtgemeen Bootel|Bootel]] :[[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]]: [[Gemeen Westerwals|Westerwals]] |WAPEN= |FLAGG= |KOORT= |FLACH= |HÖÖCHD= |HÖÖCHD_REF=NN |KOOR_NS=53.0018502 |KOOR_OW=9.3659912 |INWAHNERS= |INWAHNERS_TIET= |POSTLEETTALL=27386 |VÖRWAHL=04269 |WEBSTEED= }} '''Süderwals''' ({{S|de|''Süderwalsede''}}) is en Dörp in de [[Gemeen Westerwals]] ([[Samtgemeen Bootel]]) in’n [[Landkreis Rodenborg]], [[Neddersassen]]. Bi Süderwals höört ok de Oort [[Rahnhorst]] mit to. == Geografie == De Oort liggt op de [[Geest]]. Dat Water ut dat Rebeed flütt in’n Noorden över Gravens na’n [[Fedderlohmöhlenbeek]] un in’n Süden över’n Kreepener Beek un Schmobeek na’n [[Gohbeek (Beek)|Gohbeek]]. De Naveröörd sünd [[Westerwals]] in’n Noorden, [[Karkwals]] in’n Noordoosten, [[Wittenmoor (Karkwals)|Wittenmoor]] un [[Lürken]] in’n Oosten, [[Odeweg]] un [[Groten Zähln]] in’n Süüdoosten, [[Lüttjen Zähln]] un [[Kreepm]] in’n Süden, [[Brammer (Gemeen Kerklinneln)|Brammer]] un [[Holbm (Geest)|Holbm]] in’n Süüdwesten, [[Weehoff]] in’n Westen un [[Ebersen]] in’n Noordwesten. == Historie == In dat Johr 1981 is Süderwals Bundswinner in’n Weddstried ''[[Uns Dörp schall schöner warrn]]'' worrn. === Verwaltungsgeschicht === In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de [[Mairie Karkwals]] in’n [[Kanton Rodenborg]] höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat [[Königriek Westfalen]] un von 1811 bet 1814 to dat [[Eerst Franzöösch Kaiserriek|Franzöösche Kaiserriek]] ünner [[Napoleon]] höört. De Oort hett vör 1885 to de Amtsvaagdie Karkwals in dat [[Amt Rodenborg]] tohöört. Na 1885 weer dat in’n [[Kreis Rodenborg]], de 1977 mit’n [[Landkreis Bremervöör]] to’n ne’en un grötteren [[Landkreis Rodenborg]] tohoopgahn is. De Oort weer fröher en egen [[Buurschop]] un [[Gemeen (Düütschland)|Gemeen]] un is an’n 1. März 1974 mit de [[Gemeenreform in Neddersassen]] Deel von de Gemeen Westerwals worrn. === Inwahnertall === {{Inwahnertall | 1791 / 13 Füürsteden /Scharf/ | 1812 / 149 /Lasius/ | 1824 / 28 Füürsteden /Jansen/ | 1848 / 190 Lüüd, 35 Hüüs /HarseimSchluter/ | 1871-12-01 / 165 Lüüd, 32 Hüüs /GemGutsbPreu/ | 1885-12-01 / 170 Lüüd, 35 Hüüs /gemeindelexikon1885/ | 1905-12-01 / 202 Lüüd, 35 Hüüs /gemeindelexikon1905/ | 1910-12-01 / 284 /gemeindeverzeichnis/ | 1925 / 292 /verwaltungsgeschichte/ | 1933 / 303 /verwaltungsgeschichte/ | 1939 / 285 /verwaltungsgeschichte/ }} === Religion === Süderwals is [[Evangeelsch-luthersche Kark|evangeelsch-luthersch]] präägt un höört to dat Kaspel von de [[Bartholomäus-Kark (Karkwals)|Bartholomäus-Kark]] in Karkwals. För de [[Kathoolsche Kark|Kathoolschen]] is de [[Corpus-Christi-Kark (Rodenborg)|Corpus-Christi-Kark]] in [[Rodenborg]] tostännig. == Kultur == === Verenen === De [[Schüttenvereen]] Süderwals is 1897 grünnt worrn. == Weertschop un Infrastruktur == Süderwals hett en egene [[freewillige Füürwehr]]. === Verkehr === Dör Süderwals löppt de [[Kreisstraat 206 (Landkreis Rodenborg)|Kreisstraat 206]], de in’n Noordoosten över Karkwals na de Bundsstraten [[Bundsstraat 440|B&nbsp;440]] un [[Bundsstraat 71|B&nbsp;71]] bi [[Rodenborg]] geiht un in’n Süüdwesten in’n [[Landkreis Veern]] as [[Kreisstraat 11 (Landkreis Veern)|K&nbsp;11]] na [[Holbm (Geest)|Holbm]] un in [[Wall (Gemeen Veern)|Wall]] an de [[Bundsstraat 215|B&nbsp;215]] ran. De K&nbsp;206 krüüzt sik in Süderwals mit de [[Kreisstraat 233 (Landkreis Rodenborg)|K&nbsp;233]], de in’n Noorden na Westerwals geiht un in’n Süden in’n Landkreis Veern as [[Kreisstraat 25 (Landkreis Veern)|K&nbsp;25]] na Kreepen. De nächste Autobahn is de [[Bundsautobahn 27|Autobahn 27]] (Afsnidd [[Bremen]]–[[Wasra]]). De Opfohrten [[Opfohrt 25 (A 27)|25 Veern-Noord]] (an de B&nbsp;215) un [[Opfohrt 26 (A 27)|26 Veern-Oost]] (an de [[Landsstraat 171 (Neddersassen)|L&nbsp;171]]) doot all beid so ölven Kilometer in’n Süüdwesten von Süderwals liggen. De nächsten Bahnhööv sünd so bi 14 Kilometer wied weg in’n Süüdwesten de [[Bahnhoff Langwedel]] an de Bahnlienen [[Bahnlien Wunsdörp–Bremen|Wunsdörp–Bremen]] un [[Bahnlien Ülzen–Langwedel|Ülzen–Langwedel]] un de [[Bahnhoff Veern]] an de [[Bahnlien Wunsdörp–Bremen]]. Disse Bahnhööv sünd ok inbunnen in dat Nett von de [[Regio-S-Bahn Bremen/Neddersassen]]. De [[Bahnhoff Rodenborg]] an de [[Bahnlien Hamborg–Bremen]] liggt 14 Kilometer in’n Noorden. === Scholen === De Kinner gaht na de [[Grundschool Karkwals]]. == Footnoten == <references> {{Inwahnertall-Footnoten Hannover |Scharf=223 |Lasius=98 |Jansen=634 |HarseimSchluter=154 |GemGutsbPreu=169|GemGutsbPreu2=1 |gemeindelexikon1885=180 |gemeindelexikon1905=150 |gemeindeverzeichnis=rotenburg |verwaltungsgeschichte=rotenburg }} </references> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20170427105827/http://suederwalsede.de/ Websteed över dat Dörp] (hoochdüütsch) {{DEFAULTSORT:Suderwals}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Rodenborg (Wümm)]] 7kni9a59vpwp9mpylhrzitnqv4y29hg 0 82903 1070373 792534 2026-06-25T15:33:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070373 wikitext text/x-wiki De '''Ollnbörger Schüttenbund''' e.V. (OSB) is as Bezirksverband en Dackverband von 185 [[Schüttenvereen|Schüttenverenen]] in 16 Kreise un hett üm un bi 24.000 Maten. He is dormit de Bezirk mit de gröttste Tall Maten von de ölven Bezirke in’n [[Noordwestdüütsch Schüttenbund|Noordwestdüütschen Schüttenbund]] (NWDSB). Dat Rebeed von’n OSB is dat [[Ollnbörger Land]]/de fröhere [[Verwaltungsbezirk Ollnborg]]. De Grenzen von de 16 Schüttenkreise stimmt aver nich mit de polietschen Grenzen von de [[Landkreis]]e övereen. To’n Bispeel gifft dat al in’n [[Landkreis Ammerland]] veer Schüttenkreise. == Geschicht == De Vereen hett sik an’n 19. August 1862 grünnt. In’t Leven ropen hett em de Oberst Lehmann, de een Johr nadem sik in [[Gotha]] de „[[Düütsch Schüttenbund|Allgemene Düütsche Schüttenbund]]“ grünnt harr, den eersten Dackverband in dat [[Groothartogdom Ollnborg]] grünnt harr. Dor hebbt de Schüttenverenen [[Jever]], [[Varel]], [[Ollnborg]], [[Brake]], [[Vechte]], [[Westerstäe]] un [[Landwörden]] tohöört. Dat eerste Ollnbörger Bundsscheten hett dat an’n 26. un 27. Juli 1863 in Varel geven. == Sportprogramm == De Vereen hett Meesterschoppen in düsse Kategorien:<ref>{{Webarchiv|url=http://www.oldenburger-schuetzenbund.de/index.php?id=10 |wayback=20180409011156 |text=Bezirksmeisterschaft |archiv-bot=2026-06-25 15:33:46 InternetArchiveBot }}, Ollnbörger Schüttenbund</ref> * [[Armbost]] * [[Bagen (Wapen)|Bagen]] * Grootkaliber Pistool un Revolver * [[Kleenkaliber]]gewehr * Kleenkaliberpistool * [[Luftgewehr]] * [[Luftpistool]] * [[Vorderlader]] * [[Toonduvenscheten]] * Zentraalfüürpistool == Footnoten == <references/> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20190929052306/http://www.oldenburger-schuetzenbund.de/ Websteed von’n Schüttenbund] (hoochdüütsch) [[Kategorie:Sportverband]] [[Kategorie:Neddersassen]] 610dlviryyoq0bsqvp3nikcj7l8n90r 3 86121 1070485 804912 2026-06-26T01:04:11Z Mfield 60616 Mfield hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Fandi89]] na [[Bruker Diskuschoon:ArtificialHumanity]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Fandi89|Fandi89]]“ in „[[Special:CentralAuth/ArtificialHumanity|ArtificialHumanity]]“ automatisch verschoben 804912 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=Fandi89}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 05:38, 10. Feb. 2018 (CET) 7w9a1osj483ajui7epy8js7pdmbbp58 0 93027 1070351 1070046 2026-06-25T12:57:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070351 wikitext text/x-wiki [[Bild:Buergermeisterin Martina Oertzen.jpg|duum|Martina Oertzen (2013)]] '''Martina Oertzen''' (boren as ''Martina Jobmann''; * [[6. Mai]] [[1964]]) is en [[Düütschland|düütsch]]e [[Kommunaalpolitik]]erin von de [[CDU]]. Oertzen is 1964 boren un in [[Ramßel]] opwussen. Siet 1990 leevt se in [[Ohlendörp (Landkreis Horborg)|Ohlendörp]]. Se is lehrte [[Bankkoopmann|Bankkoopfro]] un weer [[Prokurist]]in för [[Human Resources]] un [[Personalentwicklung]] (PE).<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/priv| titel= Website von Martina Oertzen - Privat| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}} {{Webarchiv|url=http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/priv |wayback=20131024105727 |text=Website von Martina Oertzen - Privat |archiv-bot=2026-06-25 12:57:50 InternetArchiveBot }}</ref> In de CDU is Oertzen 1995 rin. Siet 1996 is se Maat von’n [[Oortsraad]] von de [[Oortschop]] [[Ramßel/Ohlendörp/Holtörp]] von de [[Gemeen Seevdaal]]. Bet 2013 weer se ok [[Oortsbörgermeester]]sche för de Oortschop. Siet 2001 weer se tosätzlich Afornte in’n [[Kreisdag]] von’n [[Landkreis Horborg]]. Dor weer se Vörsitterin in’n Utschuss för School/Sport/Kultur un Maat in’n Bo- un Planungsutschuss. 2006 is se Maat von’n [[Verwaltungsraad]] von de [[Spoorkass Horborg-Buxthu]] worrn un hett dor in’n [[Kreditutschuss]] arbeidt. Siet 2006 is Oertzen ok Maat von’n [[Gemeenraad (Neddersassen)|Gemeenraad]] von de Gemeen Seevdaal. Dor weer se Maat in’n [[Verwaltungsutschuss]] (VA), in’n Boutschuss un in’n Ümwelt- un Planungsutschuss.<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/politi| titel= Website von Martina Oertzen - Politik| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}} {{Webarchiv|url=http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/politi |wayback=20131024065608 |text=Website von Martina Oertzen - Politik |archiv-bot=2026-06-25 12:57:50 InternetArchiveBot }}</ref> Bi de Wahl to’n ne’en Börgermeester von de Gemeen Seevdaal an’n 22. September 2013, de parallel to de [[Bundsdagswahl 2013]] weer, hett Oertzen in’n eersten Wahlgang 12.583 Stimmen (48,5&nbsp;%) kregen. Bi de [[Stichwahl]] an’n 6. Oktober 2013 twüschen ehr un Ulrich Sauck von de [[SPD]] hett Oertzen 59,7&nbsp;% von de Stimmen kregen un Ulrich Sauck 40,3&nbsp;%.<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/stichwahl| titel= Website von Martina Oertzen - Stichwahl| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}} {{Webarchiv|url=http://www.martina-oertzen.de/stichwahl |wayback=20131022151214 |text=Website von Martina Oertzen - Stichwahl |archiv-bot=2026-06-25 12:57:50 InternetArchiveBot }}</ref> An’n 9. Oktober 2013 hett se de Amtsgeschäften von ehren Vörgänger [[Günter Schwarz (Politiker, 1950)|Günter Schwarz]] von de SPD övernahmen. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Oertzen, Martina}} [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Börgermeester]] [[Kategorie:CDU]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 6t1i3rmrenhwjnjow9y6uuhjg99ybg0 0 95707 1070372 1070063 2026-06-25T15:27:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070372 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|Oliver Mark (Berlin, 2013)]] '''Oliver Mark''' (* [[20. Februar]] [[1963]] in [[Gelsenkiärken|Gelsenkirchen]]) is en düütschen [[Fotografie|Fotograaf]] un Künstler. He leevt un arbeidt in Berlin. In sien Wark widmet he sück sück insbesünnere de Porträtfotografie as ok serielle, konzeptuelle Arbeiten in den Kontext vun de billen Kunst. == Leven == In dat Öller vun negen Johren kreeg Mark sien eerste Kamera. Anlaat weer en Reis to de [[Olympsche Spele|Olympisch Spelen]] 1972 in München, de he as Pries vun en Malwettbewarf vun de Westdüütsch Zeitung wunn. Wiels düsse Reis hett he ünner ännern de lichtathletinnen Ulrike Meyfarth fotografeert.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/der-besondere-kick-die-portraits-von-oliver-mark |titel=Der besondere Kick – Die Portraits von Oliver Mark |datum=2021-10-01 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Nah en Utbillen to’n Fotografen hett Mark tonächst in de Fotostudios vun dat Burda-Verlag in Offenburg arbeit un weer tietwies in de Modefotografie tätig. Siet 1992 is he as egenständig Fotograf un Künstler in Berlin tätig.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Midden vun de 1990er Johren fung Mark mit Künstlerporträts an. To sien eerst hörrn de vun A. R. Penck (1994), Emil Schumacher (1995) as ok Jenny Holzer un Louise Bourgeois (1996).<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/early-works |titel=Early Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Marks Arbeiten wurrn in tallriek Publikatschonen herutbrocht, darünner ''Architectural Digest'', ''Der Spiegel'', ''Die Zeit'', ''Les Inrockuptibles'', ''Rolling Stone'', ''Stern'', ''Süddeutsche Zeitung, Magazin'', ''The New York Times'', ''The Wall Street Journal'', ''Time'', ''Vanity Fair'', ''Vogue'', ''Zeit Magazin''.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |titel=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |wayback=20190327091431 |text=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |archiv-bot=2026-06-25 15:27:15 InternetArchiveBot }}</ref> Mark hett as Gaststudent Seminare vun Katharina Sieverding (Visual Culture) an de Universität vun de Künste Berlin besöcht. Van 2012 bet 2014 harr he en Lehropdrag för Fotografie an de Hoochschool Hannover. Tüschen 2010 un 2022 bedreev he en Atelier an den Tempelhofer Ufer in Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> == Wark == === Porträtfotografie === In de 1990er Johren is de Porträtfotografie en zentrale Arbeitsfeld vun Oliver Mark. He hett nah egen Angaven ruchweg 850 Persönlichkeiten ut Kunst, Politik, Literatur, Musik un Film porträteert.<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Sayej |url=https://www.vice.com/en/article/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists/ |titel=Behind the Lens: Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists |werk=VICE |datum=2014-02-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> To de porträteerten Personen tellt ünner ännern Anthony Hopkins, Cate Blanchett, [[Angela Merkel]], Paapst Benedikt XVI., [[Joachim Gauck]], Yoko Ono, Daniel Barenboim, Sean Scully un Tom Hanks. Marks Porträts entstaht sowohl in' Opdrag as ok in' Rahmen vun free Projekten un wurrn internatschonal publizeert un ünner ännern in de National Portrait Gallery London utstellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2020s |titel=Present Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2000s |titel=2000s |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Technisch arbeidt Mark neven Spegelreflexkameras un Middelformatkameras faken mit en [[Polaroid]]-680-Kamera.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> === Gruppenporträts === [[Bild:Oliver Mark, Jungbrunnen 2015, Gelatinesilberabzug, 68,0 x 100,5 cm.jpg|duum|Oliver Mark: ''Jungbrunnen'' (2015) Gelatinesilberabzug, 68,0 × 100,5 cm.]] Parallel to dat Eenzelporträtfotografie sett sück Mark siet Midden vun de 2000er Johren intensiv mit Gruppenporträts utnanner. To de bekannten Arbeiten tellt ünner ännern „Künnen in den Gaarn vun de Prinzessin Majassa vun Hessen“ (Rom, 2006), as ok „Nikole Hackert, Jonathan Meese, Gudny Gudmundsdottir, Marc Brandenburg und Bruno Brunnet“ (Berlin, 2009). För de Utstellung „Heimat verplicht, Märkische Adlige – en Bilanz vun den Neuanfang in de Brandenburgischen Landeszentrale för politische Bildung“, Potsdam (2012/2013) hett Oliver Mark twölf torüchkehrt Adelsfamilien ut verscheeden Regionen vun Brandenburg porträteert.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Arbeiten entstaht faken ahn digital Kompositschoon un sünd normalerwies sorgfältig arrangeert. Mark fotografeert vun den Stativ ut un bruukt Drahtutlöser oder Funkutlöser, üm sück op den individuellen Utdruck vun de Deelnehmer binnen de Grupp to konzentreeren. Mit de Arbeit ''Jungbrunnen'' (Berlin, 2015) betreckt sück Mark explizit op dat glieknamig Gemälde vun Lucas Cranach den Ölleren (1546) un överträgt sien Motiv in en tietgenössischen fotografischen Kontext. === Kollaboratschonen === [[Bild:Hoischen Mark (Christian Hoischen, Oliver Mark) - Briefkopf, 2017.jpg|duum|Hoischen / Mark: Briefkopf, 36,5 × 42,5 cm, Missingtechnik op Farvfotografie, 2017]] Siet 2017 hett Oliver Mark tosamenarbeit Projekte mit anner Künstlerinnen un Künstler realiseert. De gemeensam Arbeit mit Christian Hoischen hett den Utgangspunkt bildt.<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/hoischen-mark/ |titel=Hoischen & Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2022 hett Mark op Inladen vun den Kunstbeupdragten vun dat Arzbisdom Berlin, Georg Maria Roers SJ, de Utstellung Collaborations I för de Guardini Galerie in Berlin. Mark hett 60 Künstlerinnen un Künstlerinladen. sien Fotografien as Utgangsmaterial för egen Interventschonen to bruken. De Arbeiten umfaat ünner ännern Övermalungen, Sniedern, Collagen un materielle Ergänzungen. Vun jeder Wark entstunnen twee Exemplare, een bleev bi de bedeeligten Künstler, een wurr Deel vun de Reeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.guardini.de/veranstaltung/ausstellung-collaborations-i/ |titel=Ausstellung {{!}} Collaborations I • Guardini Stiftung e.V. |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Utstellung un de Reeg thematiseert allgemeen Fragen vun de Autorschap, de Bildaneeren un de Grenz tüschen Fotografie un Billende Kunst. === Serielle Arbeiten / Warkgruppen (Utwahl) === Dat Langtietprojekt ''De Tied maakt wi later ut''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/raum-und-zeit |titel=Die Zeit machen wir später aus. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (siet 1985) dokumenteert urbane Övergangstostännen in Berlin un entstunn över mehrere Johrteihnten weg, letzt mit Swoorpunkten wiels de Corona-Lockdowns 2020 un 2021. In ''The Artist''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/the-artist |titel=The Artist |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2013) hett Mark den Maler Karl Otto Götz 2013 in sien privat Umfeld porträteert. De Fotografien wurrn gemeensam mit söven Gedichten vun Götz in de Kunstsammlungen Chemnitz utstellt un in dat Künstlerbook Ut den Trümmern kriegt dat Leven verapenlicht. (b. frank books, Zürich, 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |abruf=2026-03-05 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |wayback=20180828043727 |text=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |archiv-bot=2026-06-25 15:27:15 InternetArchiveBot }}</ref> [[Bild:Madeleine Albright fotografiert von Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|297x297px|Madeleine Albright, Berlin 2013]] De Publikatschoon ''Butensieden un Ingeweihter''<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> (2013) (Hatje Cantz, Berlin 2013), is to de glieknamig Utstellung rutbrocht, sammelt 32 Polaroid-Porträts, de ahn konkret Opdrag entstunn. De Arbeiten teken sück dör en spontan, intuitive Bildspraak ut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> In de Reeg ''Natura Morta''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/natura-morta |titel=Natura Morta |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2017) hett Mark Objekten ut de Asservatenkamer vun dat Bundsamt för Naturschutz in Bonn beslagnahmen. De meist ut dat Rebeet vun den Artenschuul stammend Gegenstände wurrn oorsprünglich as Souvenirs inführt un vun den Toll sekerstellt. De Arbeiten wurrn 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie der bildenden Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest un in Beziehung to historsch Stillleven vun de Maleree sett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.akbild.ac.at/de/museum-und-ausstellungen/kunstsammlungen/aktuelles/gemaeldegalerie/ausstellungen/2017/natura-morta.-photographien-von-oliver-mark |titel=Natura Morta |datum=2017-04-27 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Wiels de Saneeren vun de Nee Natschonalgalerie Berlin entstunn en Reeg vun 106 Fotografien ''Neue'' ''Nationalgalerie''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/neue-nationalgalerie |titel=Neue Nationalgalerie 2020–2021 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2020–2021), de den Umbau nich dokumentarisch begriepen, sünnern as künstlerisch Ünnersöken vun Ruum, Licht un Struktur. De Reeg ''MUSEO I''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/museo |titel=MUSEO |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2021) entstunn in italieensch Museen un Kunstinstitutionen. Mark hett ut siet Perspektive fotografeert un hett den Fokus op elementelle Elementen vun den Utstellungsbedriev richt, wodör Fragen na Wahrnehmung un Kontextualiseeren vun Kunst thematiseert wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> De Warkgrupp ''Ventotene Pictures''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/ventotene-pictures |titel=Ventotene Pictures |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2024) entstunn in' Rahmen vun dat Residenzprogramm IN/SU/LA op de Insel Ventotene. De Arbeiten verbinnt klassische Silbergelatinabzüge mit malerisch un Textilingreepen.<ref>{{Internetquelle |url=https://verenaosthoff.de/in-su-la/ |titel=IN/SU/LA – Verena Osthoff |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.materiagallery.com/insula-ventotene/ |titel=IN/SU/LA - Postcards from the 2024 Ventotene Residency |werk=Matèria |datum=2019-10-14 |abruf=2026-03-05 |sprache=it-IT}}</ref> == Sammlungen == Biller vun Oliver Mark befinnen sück ünner ännern in de Sammlungen vun dat Liechtensteinisch Landmuseum, de Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, dat Bukowina-Museum in Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Mihaela Tcaciuc |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/206286/expozitia-de-fotografie-celebritati-l-a-adus-la-suceava-pe-artistul-fotograf-german-oliver-mark-el-a-donat-muzeului-bucovinei-una-dintre-lucrarile-sale |titel=Expoziţia de fotografie „Celebrităţi” l-a adus, la Suceava, pe artistul fotograf german Oliver Mark. El a donat Muzeului Bucovinei una dintre lucrările sale |werk=NewsBucovina |datum=2017-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=New Times Media |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/236746/spiritualitatea-profunda-surprinsa-in-expozitia-bucovina-manastirile-traiesc-a-artistului-fotograf-oliver-mark-vernisata-la-muzeul-de-istorie-din-suceava-in-prezenta-autor |titel=Spiritualitatea profundă surprinsă în expoziţia „Bucovina – Mănăstirile trăiesc” a artistului fotograf Oliver Mark, vernisată la Muzeul de Istorie din Suceava în prezența autorului |werk=NewsBucovina |datum=2018-11-11 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref>, dat Goethe-Institut Dublin, de Sammlung Würth as ok in privat Sammlungen. Eenige vun sien Porträtupnahmen sünd na de Regeln vun de Creative-Commons-Lizenzenzen herutbrocht worrn. == Utstellungen (Utwahl) == Oliver Marks Arbeiten wurrn internatschonal in tallriek Eenzel- un Gruppenutstellungen utstellt. To de wichtigen institutionellen Eenzelutstellungen tellen ''still...lesen'' (2014) an dat Goethe-Institut Irland in Dublin as ok ''Ut den'' ''Trümmern kreiht dat Leven - Porträts vun Karl Otto Götz'' (2014) in den Kunstsammlungen Chemnitz.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Internatschonale Op kreeg Mark todem dör de Warkreeg ''Natura Morta'', de 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie vun de bildend Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest wurr.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Sien Arbeiten weern mehrfack in de National Portrait Gallery London vertreden, darünner in de Johren 2007/08 as ok 2013/14 in' Rahmen vun den Taylor Wessing Photographic Portrait Pries.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Wiedere zentrale Stäen sünd de Eenzelutstellung ''No Show'' (2019) in de Villa Dessauer, Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, Presentatschonen in musealen Kontexten as de Kunsthalle Würth in Swäbisch Hall (2024)<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/kunsthalle-wurth-2024 |titel=Kunsthalle Würth, 2024 |datum=2024-01-24 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> un de Deelnahm an internatschonale Kunstmeeten, darünner Paris Photo in dat Grand Palais.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> 2022 hett Mark tosommen mit Isa Melsheimer de Duo-Utstellung ''DELIVERY HERO'' in dat Open Berlin, en Projektruum vun Amélie Esterházy, entwkelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2025 hett he gemeensam mit Matthias Bitzer de Duo-Utstellung ''HIERSEIN IST HERRLICH''. in dat Galerienhuus Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> === Eenzelutstellungen === * 2021: ''MUSEO'', Kanya Kage Art Space Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2020: De Hannen vun ''Jenny Holzer,'' in de St. Peter un Paul-Kark, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.herder.de/stz/hefte/archiv/145-2020/6-2020/in-eure-haende-seien-sie-gegeben-betrachtung-von-oliver-marks-fotografie-die-haende-von-jenny-holzer-/ |titel=Betrachtung von Oliver Marks Fotografie "Die Hände von Jenny Holzer" |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019/2020: ''Bukowina Klöster Leven'', St.-Thomas-vun-Aquin-Kark in de Katholisch Akademie in Berlin. * 2019/2020: ''Goldene Schuhe'' – Fotografien ut de Sammlung vu dat Liechtensteinischen Landesmuseums vun Oliver Mark, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/goldene-schuhe-fotografien-aus-der-sammlung-des-liechtensteinischen-landesmuseums-von-oliver-mark-wgpla5r |titel=Goldene Schuhe – Fotografien aus der Sammlung des Liechtensteinischen Landesmuseums von Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2019: ''No Show'', Villa Dessauer – Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019: ''Bukowina Klöster Leben'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Bukowina Klöster Leben'', Bukowina-Museum, Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark in Korrespondenz zu Stillleben-Gemälden der Sammlung'', Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien<ref>{{Internetquelle |url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |titel=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |abruf=2026-03-05 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |wayback=20180917215726 |text=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |archiv-bot=2026-06-25 15:27:15 InternetArchiveBot }}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark'', Naturhistorisches Museum Wien<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2016/2017: ''Natura Morta'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/natura-morta-oliver-mark-aw6pkme |titel=Natura Morta – Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2014: ''Oliver Mark – still…lesen'', Goethe-Institut Irland, Dublin * 2014: ''Aus den Trümmern kriecht das Leben – Portraits von Karl Otto Götz'', Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2014: ''Märkische Adlige – eine Bilanz des Neuanfangs'', Fürst-Pückler-Museum, Cottbus * 2013/2014: ''Außenseiter und Eingeweihter'', Uno Art Space, Stuttgart<ref>{{Internetquelle |url=https://kulturplanet.wordpress.com/tag/uno-art-space/ |titel=UNO ART SPACE |datum=2013-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2013: ''Außenseiter und Eingeweihter'', pavlov’s dog, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pavlovsdog.org/newsletter/023_ralph_schulz/ralph_schulz.html |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2013: ''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag am 15.08.2012'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz * 2013: ''Heimat verpflichtet'', Kanzlei im Lübbenauer Schlossbezirk, Lübbenau * 2012/2013: ''Heimat verpflichtet'', Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2012: ''Shuteye'', °CLAIR Gallery, München<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kultur-vollzug.dearticle-36989/2012/11/07/in-traume-entruckt-auf-zerwuhlten-laken/ |titel=Fotografien von Oliver Mark: In Träume entrückt auf zerwühlten Laken |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/exhibition/86865 |titel=Exhibition shuteye - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2011: ''Portraits'', Neuer Pfaffenhofener Kunstverein, Pfaffenhofen a. d. Ilm<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstverein-pfaffenhofen.de/rueckschau/2011/rueckschau-2011/datum/2011/04/10/oliver-mark-portraits.html |titel=RÜCKSCHAU {{!}} Neuer Pfaffenhofener Kunstverein |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2011: ''7 Artists and 1 Nude'', Galerie Gloria, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=RS |url=https://www.rollingstone.de/bilder-der-ausstellung-7-artist-and-1-nude-von-oliver-mark-582261/ |titel=Bilder der Ausstellung "7 Artist And 1 Nude" von Oliver Mark |werk=Rolling Stone |datum=2011-09-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2006: ''Portraits & Stills'', Anna Augstein Fine Arts, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/institution/exhibitions/anna-augstein-fine-arts-berlin |titel=institution Anna Augstein Fine Arts Berlin - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2002/2003: ''Portraits'', Musée de la photographie, Mougins * 2001: ''Photographien'', Galerie Imago, Berlin * 2000: ''Portraits'' ''und Memorabilien'', Galerie Grauwert, Hamburg * 1999: ''Portraits'', Galerie 48, Saarbrücken === Kollaboratschonsutstellungen === * 2022: ''Treshold – Tim Plamper & Oliver Mark'', a °CLAIRbyKahn Exclusive at photo basel * 2022: ''Collaborations I'', Guardini Stiftung und Galerie Berlin * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten – Oliver Mark in Collaboration with Christian Hoischen'', König Galerie Berlin * 2018: ''Der kleine Tod und das pralle Leben'' (Hoischen & Mark), pavlov's dog, Berlin === Duo- un Gruppenutstellungen === * 2025 Galerienhaus Berlin, ''Hiersein ist herrlich.'' with Matthias Bitzer<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.matthiasbitzer.com/ondisplay/markdarkbitzer-2025-berlin/ |titel=Mark{{!}}Dark{{!}}Bitzer, 2025 – Matthias Bitzer |datum=2025-09-04 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2025: Paris Photo 2024. ''Returning to the Grand Palais,'' ºCLAIRbyKahn Gallery, Paris * 2022 O P E N Berlin (Amélie Esterházy): ''Delivery Hero'' – with Isa Melsheimer, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://open-berlin.net/delivery-hero/ |titel=O P E N BERLIN |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten,'' Salon Hansa im Glockenturm der Galerie König, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://galerie-franzkowiak.de/ein-turm-von-unmoeglichkeiten/ |titel=AUSSTELLUNGSBETEILIGUNG: STEFANIE HILLICH, CHRISTOPH LÖFFLER, SADOR WEINSčLUCKER, MARC GRÖSZER UND HANSA WISSKIRCHEN: Ein Turm von Unmöglichkeiten. SALON HANSA {{!}} GALERIE FRANZKOWIAK |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Artist Complex – Photographic Portraits from Baselitz to Warhol,'' Museum för Fotografie, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Staatliche Museen zu Berlin |url=https://www.smb.museum/en/exhibitions/detail/artist-complex/ |titel=Artist Complex |abruf=2026-03-05 |sprache=en}}</ref> * 2017: KUNST.ORT.KINO, Kunsthalle Erfurt * 2017: ''Eindrücke von Liechtenstein,'' The Vologda State Museum (Russland) * 2016/17: ''In Szene gesetzt. Aus Porträts werden Kleider,'' Lindenau-Museum Altenburg, Germany<ref>{{Internetquelle |url=https://lindenau-museum.de/details-ausstellungen/in-szene-gesetzt-aus-portraets-werden-kleider |titel=In Szene gesetzt Aus Porträts werden Kleider - Lindenau-Museum Altenburg |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2015: ''photos and postage stamps,'' Sofia History Museum, Sofia * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Wilson – Cheltenham Art Gallery & Museum, Cheltenham * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Beaney, City of Canterbury * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' Scottish National Portrait Gallery, Edinburgh * 2013/14: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2012: Photographien, °CLAIR Gallery at ART PARIS, Paris * 2007/08: ''Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2006: BFF-Ausstellung, International Photography Festival, Xining (China) === Kurateert Utstellungen === * 2019: ''small,'' Schau Fenster, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Lukasz |url=https://dasarty.com/small/ |titel=SMALL |werk=Das Arty |datum=2019-04-23 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Raum XVII'', Werkhalle Wiesenburg, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://www.werkhallewiesenburg.berlin/exhibitions-2018/ |titel=Exhibitions 2018 {{!}} Werkhalle Wiesenburg |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2017: ''Alles oder Immer'', Schau Fenster, Berlin * 2012: ''Der arge Weg der Erkenntnis'', Gloria, Berlin == Utteknungen un Stipendien (Utwahl) == * 2007 National Portrait Gallery London, The Photographic Portrait Prize, longlist * 2013/14 National Portrait Gallery London, The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize, longlist * 2024 Reisestipendium för de Insel Ventotene, IN/SU/LA == Biller == <gallery style="text-align:center" perrow="3"> Bild:Oliver Mark - Ridley Scott, Berlin 2005.jpg|[[Ridley Scott]], Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Jenny Holzer, Leipzig 1996.jpg|Jenny Holzer ehr Hannen, Leipzig 1996. Sülvergelaatin-Print op Alu-Dibond, 151 × 154 cm. Bild:Oliver Mark - George Lucas, Berlin 2005.jpg|George Lucas, Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Louise Bourgeois, New York 1996.jpg|Louise Bourgeois, New York 1996 Bild:Oliver Mark - Anthony Hopkins, Berlin 2001.jpg|Anthony Hopkins, Berlin 2001 Bild:Oliver Mark - Jeff Koons, Berlin 2000.jpg|Jeff Koons, fotografeert vun Oliver Mark vör dat Gemälde „Lips“, Öl op Lienwand, 304,8 × 427,7 cm, ut de Easyfun-Serie, in de Deutsche Guggenheim, Berlin, 2000. </gallery> == Publikatschonen (Utwahl) == *[[Bild:Oliver Mark - No Show (book cover), Distanz Verlag, Berlin 2019.png|duum|223x223px|Cover vun ''No Show'', Distanz Verlag, Berlin 2019]]''No Show''. Distanz Verlag, Berlin 2019, ISBN 978-3-95476-281-1. *''Bukowina Klöster Leben''. Editura Karl A. Romstorfer, Suceava 2018, ISBN 978-606-8698-29-8. *''Natura Morta.'' Kehrer Verlag, Heidelberg 2016, ISBN 978-3-86828-759-2.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.kehrerverlag.com/de/oliver-mark-natura-morta-978-3-86828-759-2|titel=Der Fotoband Natura Morta ist in der Asservatenkammer des Bundesamtes für Naturschutz entstanden und erinnert an die Bedeutung der Artenvielfalt - Kehrer Verlag|zugriff=2018-09-17|sprache=de}}</ref> *''Oliver – Nutte Künstler Fotograf. Die ganze Wahrheit über Oliver Mark.'' Grauel Publishing, Berlin 2014. (Tiedschrift) *''Aus den Trümmern kriecht das Leben.'' b.frank books, Zürich 2013, ISBN 978-3-906217-00-0. (mit Gedichten van [[:de:Karl_Otto_Götz|Karl Otto Götz]])<ref>{{Internetquelle|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben|titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books|zugriff=2018-09-17|sprache=en}}</ref> *''Außenseiter und Eingeweihter.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-7757-3756-2.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-5880-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> *''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag.'' Alpenland Verlag, Schaan 2013, ISBN 978-3-905437-34-8.<ref>{{Internetquelle|autor=Liechtenstein National Museum|url=http://www.llm.li/Ausstellungen/AktuelleSonderausstellungen/Sonderausstellungsdetail/tabid/214/Default.aspx?shmid=770&shact=1814470349&shmiid=NPZLklde__sls__a0__eql__|titel=Liechtenstein National Museum :|zugriff=2018-09-17|sprache=en-US}}</ref> * med Martina Schellhorn: ''Heimat verpflichtet. Märkische Adlige – eine Bilanz nach 20 Jahren.'' Potsdam 2012, ISBN 978-3-932502-60-6.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html|titel=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet|zugriff=2018-09-17|sprache=de}} {{Webarchiv|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html |wayback=20180917215435 |text=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet |archiv-bot=2026-06-25 15:27:15 InternetArchiveBot }}</ref> *''Portraits.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-7757-2484-5.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-2387-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> == Weblenken == {{Commons|Oliver Mark}} * [https://oliver-mark.com Offizielle Websteed] * Snack: ''[https://web.archive.org/web/20180922211538/https://noisey.vice.com/en_us/article/rjnx4r/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists]'' In: ''noisey.vice.com'' (engelsk) *[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=139349952 DNB-Katalog] (hoochdüütsch) == Enkeld Nahwiesen == <div style="column-width:60em;"> <references/> </div> {{SORTIERUNG:Mark, Oliver}} [[Kategorie:Fotograf]] [[Kategorie:Fotografie]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1963]] [[Kategorie:Gelsenkiärken]] [[Kategorie:Berlin]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 0ek238op5fiuuhgwcftr6nm6p4cmxo4 0 97731 1070463 1034001 2026-06-25T22:07:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070463 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gemeenverband in Düütschland |Oord = Verwaltungsgemeenschop |Naam = Velden (Vils) |Grünnt = |Wapen = |KOOR_NS = 48.36667 |KOOR_OW = 12.25000 |Laagplaan = Verwaltungsgemeinschaft Velden (Vils) in LA.svg |Bundsland = Bayern |Regerungsbezirk = [[Nedderbayern]] |Landkreis = Landshut |Gemeenslötel = 092745227 |NUTS = |Gemenen = 3 |Websteed = [http://www.vg-velden.info/ www.vg-velden.info] <br>[http://www.vg-velden.de/ www.vg-velden.de] |Organwalter = Ludwig Greimel |Organwaltertitel = Vörsitter |Partei = FW }} De '''[[Verwaltungsgemeenschop (Bayern)|Verwaltungsgemeenschop]] Velden''' liggt in’n [[Landkreis Landshut]], [[Nedderbayern]], [[Bayern]], un warrt von düsse Gemenen billt: [[Neufraunhofen]], [[Velden (Vils)|Velden]] un [[Wurmsham]]. == Geschicht == De Verwaltungsgemeenschop Velden is an’n 1.&nbsp;Mai 1978 grünnt worrn.<ref>Markt Velden: {{Webarchiv|url=http://www.vg-velden.de/index.php?id=217,27 |wayback=20160619151129 |text=''Geschichte des Marktes Velden'' |archiv-bot=2026-06-25 22:07:07 InternetArchiveBot }}. Online op www.vg-velden.de, afropen an’n 19.&nbsp;Mai 2016</ref> == Politik == Seet von de Verwaltungsgemeenschop is Velden. Den Vörsitt hett Ludwig Greimel, 1.&nbsp;Börgermeester von Velden.<ref>Verwaltungsgemeenschop Velden: [http://www.vg-velden.de/index.php?id=27,9&suche=Vorsitz+der+Verwaltungsgemeenschop ''Impressum'']. Online op www.vg-velden.de, afropen an’n 19.&nbsp;Mai 2016.</ref> De Verwaltungsgemeenschop Velden is nich to verwesseln mit de [[Verwaltungsgemeenschop Velden (Pegnitz)|Verwaltungsgemeenschop Velden]] in [[Middelfranken]]. {| class="Tabell sortable" |+ Verwaltungsgemeenschop Velden ! Gemeen || Wapen || Rebeed<br /><small>km²</small> || Inwahners<br /><small>{{EWD|DE-BY}}</small> |- | '''[[Neufraunhofen]]''' || align="center" | [[Datei:DEU Neufraunhofen COA.svg|30px]] || {{FL|DE|09274154|2}} || align="center" | {{EWZ|DE|09274154}} |- || '''[[Velden (Vils)|Velden]]''' || align="center" | [[Datei:DEU Velden (Vils) COA.svg|30px]] || {{FL|DE|09274183|2}} || align="center" | {{EWZ|DE|09274183}} |- | '''[[Wurmsham]]''' || align="center" | [[Datei:DEU Wurmsham COA.svg|30px]] || {{FL|DE|09274193|2}} || align="center" | {{EWZ|DE|09274193}} |} == Footnoten == <references/> == Weblenken == * [http://www.vg-velden.de Websteed von de Verwaltungsgemeenschop Velden] (hoochdüütsch) {{Navigatschoonsliest Verwaltungsgemeenschoppen in’n Landkreis Landshut}} {{SORTIERUNG:Velden (Vils)}} [[Kategorie:Verwaltungsgemeenschop in Bayern]] ehqwc6ade7wcqso0prk2t09j8snr0q2 0 104891 1070482 846393 2026-06-25T23:39:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070482 wikitext text/x-wiki [[Datei:BuikCymbaal.jpg|miniatur|Lütt Disch-Cymbal]] [[Datei:Hammerdulcimer.jpg|miniatur|Cymbal mit Dämpensmechanik]] Dat '''Zymbal''' (ok ''Zimbal''), '''Cimbalom''' oder '''Cymbalom''' (Konzertzymbal, Pedalzymbal) is en hööftsächlich in den [[Pannoonsche Deepebene|Pannoonschen Ruum]] verbreedt, mit Klöppeln slahn [[Hackbrett]]. Nah de Form wurrd dat [[Snereninstrument]] to de Kasten[[zither]]n tellt. Dat modern Zymbal steihr free up Fööt un hett meest en Dämpenspedal. == Etymologie == De slaawsch Naam ''zymbal'' bzw. de ungarsch Beteeken ''cimbalom'' kummt van dat greeksch Woort ''kymbalon'' un van dat latiensch ''cymbalum'', dorvan afleit in mehreren europääsch Spraaken sünd verscheeden Schrievwiesen un Bedüüden van ''[[Zimbel]]'' bit to ''[[Cembalo]]'' entstahn. En ungarsch ''facimbalom'' („Holt-Cimbalom“) is en [[Xylophon]]. == Herkunft un Verbreeden == De europääsch Hackbretter sünd mit den persischen ''[[santur]]'' verwandt. Dat modern Zymbal, dat Konzertzymbal oder Pedalzymbal, hett Venczel József Schunda um 1870 in [[Budapest]] entwickelt un maakt. Dragbar lüttgere Vörlöper laten sück bit dat 16. Johrhunnert in Ungarn nahwiesen. Dat [[Rumänien|rumäänsch]] ''țambal'' entspreckt den ''țimbal'' in de [[Republiek Moldau]]. Namensverwandt Hackbretter heeten in [[Polen]] ''cymbaly'', in [[Wittrussland]] ''tsimbali'', in de [[Ukraine]] ''tsymbaly'', in [[Lettland]] ''cimbole'' un in [[Litauen]] ''cimbolai''. In [[Grekenland]] is dat den ungarschen ''zymbal'' entsprekend ''tsimbalo'' hüüd selten, bekannter is dat van dat persisch ''santur'' afleit ''santouri''. == Speelwies == De Saiten sünd [[Chromatik|chromatisch]] stimmt bi en Toonumfang van veer [[Oktave]]n. In Rumänien, [[Ungarn]], de [[Slowakei]] un [[Südmähren]] speelt dat Zymbal in de [[Volksmusik]] bit hüüd en bedüüdend Rull. To en typisch Zymbal-Trio hörrn en Violine un en Kontrabass. Dorneben gifft dat Ensembles mit mehreren Striekern, dorünner blots regional verbreedt Typen van Striekinstrumenten, de etwa in de Slowakei ''[[husle]]'' nömmt wurrn. In de klassisch ungarsch Kunstmusik findt dat Cimbalom siet dat Orchesterstück ''Hódolat Kazinczy Ferenc szellemének'' (1860) van [[Mihály Mosonyi]] un de Oper ''[[Bánk bán (Oper)|Bánk bán]]'' van [[Ferenc Erkel]] (1861) Gebruuk. Ebenso wurrd dat as typisch ungarsch Klangfarv in de Bühnenmusik van [[Emmerich Kálmán]] sien Operette [[Gräfin Mariza]] insett. [[Franz Liszt]] hett dat in de revideert Version van den ''Ungarischen Sturmmarschs'' (1876) bruukt. In [[Zoltán Kodály]] sien völ speelt ''[[Háry János Suite]]'' (1927) wurrd dat prominent insett. Tietgenössisch Komponisten as [[György Kurtág]] un [[Péter Eötvös]] hemm dat Cimbalom mehrfack in hör Warlen insett. En solistisch Rull kummt den Zymbal ok in dat wenig speel „Concerto pour violoncelle et orchestre en forme de pas de trois“ van den düütschen Komponisten [[Bernd Alois Zimmermann]] to, ebenso in dat Orchesterstück „Mystère de l'instant“ van [[Henri Dutilleux]]. In Budapest un Minsk<ref>[http://www.youngmusicians.tv/page/history/by-year/participant-profile/?song=26633#About%20Alexandra%20Denisenya Biografie Alexandra Denisenya]</ref> wurr dat Zymbal in den akadeemschen Lehrbedriev upnommen == Literatur == * Jesse A. Johnston: [https://deepblue.lib.umich.edu/handle/2027.42/87955 ''The Cimbál (Cimbalom) and Folk Music in Moravian Slovakia and Valachia.''] In: ''Journal of the American Musical Instrument Society,'' Bd. 36, 2010, S. 78–117 * John Leach: ''The Cimbalom.'' In: ''Music & Letters,'' Vol. 53, No. 2, Oxford University Press, April 1972, S. 134–142 * ''Cimbalom.'' In: Laurence Libin (Hrsg.): ''The Grove Dictionary of Musical Instruments''. Bd. 1, Oxford University Press, Oxford/New York 2014, S. 535. * Friedemann Otterbach: ''Schöne Musikinstrumente.'' Schuler Verlagsgesellschaft, München 1975, S. 84–87. == Weblinks == {{Commons|Cimbalom|Zymbal}} * [https://web.archive.org/web/20160304082849/http://www.vintageaudioberlin.de/vabgalerien_2/sonstige_seltene_Musikinstrumente/Schunda_V.J._Budapest_Concert-Cimbalom_Cimbal_Zymbal/index.htm Detailbiller van en Concert Cimbalom van József Schunda] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Slaginstrument]] 6a0upm49u2lnp5qg3g1cq19kw74t92y 0 110077 1070487 898809 2026-06-26T05:15:11Z Demonax 26219 1070487 wikitext text/x-wiki '''Blyth''' betekent * [[Blyth (Northumberland)|Blyth]], Oort in Northumberland, England, * [[Blyth (Nottinghamshire)|Blyth]], Oort in Nottinghamshire, England, * [[Blyth (Suffolk)|Blyth]], Oort in Suffolk, England, * [[Blyth (Süüdaustralien)|Blyth]], Oort in Süüdaustralien, Australien, * [[Blyth (Ontario)|Blyth]], Oort in Ontario, Kanada, {{:River Blyth}}, * [[Blyth Dry Docks & Shipbuilding Company]], brietsche Warft. '''Blyth''' is de Familiennaam von * [[Ann Blyth]] (1928–2026), US-amerikaansche Schauspelerin, * [[Anna Blyth]] (* 1988), brietsche Radsportlerin, * [[Chay Blyth]] (* 1940), schottschen Segler un Roderer, * [[Edward Blyth]] (1810–1873), brietschen Zooloog, * [[Gavin Blyth]] (1969–2010), brietschen Feernsehproduzent, * [[Ian Blyth]] (* 1942), brietschen Swemmer, {{:James Blyth}}, * [[Madonna Blyth]] (* 1985), austraalsche Hockeyspelerin, * [[Mark Blyth]] (* 1967), brietsch-US-amerikaanschen Politikwetenschopper, * [[Reginald Horace Blyth]] (1898–1964), engelschen Schriever, * [[Ross Blyth]] (* 1961), brietschen Skirennlöper. Kiek ok bi: [[Blyth Spur]], [[Blyth Valley]], [[Blythe]]. {{Mehrdüdig Begreep}} sx3dd927ng4v8ln5s3rcatdcbzf3wxa 0 121867 1070428 881737 2026-06-25T19:20:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070428 wikitext text/x-wiki [[Datei:SchlossClemenswerthZentralbauSüdwesten.jpg|mini|hochkant=1.6|Slott Clemenswerth – Hööfthuus]] Dat '''Slott Clemenswerth''' is en för [[Clemens August I. von Bayern]] upricht Jagdsitt dicht bi dat [[Eemsland|eemsländsch]] [[Sögel]]. De ut en zentraal Hööftslott un acht Pavillons bestahn Anlaag hörrt to de Hööftwarken van den westfäälsch präägten [[Barock]]. Dat Jagdslott un sien Nebengebäude sünd för Besöker togänglich. Dor drin is dat ''Emslandmuseum Schloss Clemenswerth''. == Geschichtlich Överblick == De Slottanlaag wurr van 1737 bit 1747 för [[Kurfürst]] [[Clemens August von Bayern|Clemens August I.]] an den nördlichen Rand van sien wiet verstreet Herrschapsrebeet baut. De Entwürfe stammen van den westfäälschen Baumeester [[Johann Conrad Schlaun]], de all an [[Slötter Augustusburg un Falkenlust|Slott Augustusburg]] för den Kurfürsten tätig weer. To de Vörbiller van de Anlaag tellen de [[Pagodenburg (Rastatt)|Pagodenburg]] in Rastatt, de [[Eremitage (Waghäusel)|Eremitage]] in Waghäusel un dat [[Slott Marly-le-Roi]]. Dat barocke Slot tun sien Gebruuk för groot Jagdsellschoppen to de Tiet van Clemens August&nbsp;I. staht in’n Middelpunkt van de Heimatnovelle van den Preester un Schriever [[Bernhard Köster]]. Mit dat vörmals to dat [[Niederstift Mönster|Fürstbisdom Mönster]] gehörige [[Amt Meppen]] keem Clemenswerth 1803 in de Hann‘ van de [[Hartogdom Arenberg-Meppen|Hartöög van Arenberg]] (→ [[Huus Arenberg]]) un af 1928 in dat Eegedom van de [[Arenberg-Meppen GmbH]]. De Anlaag deent hüüd as regionales ''Emslandmuseum'' un is Sitt van de [[Emsländsch Landschap]]. Bekannt sünd vör allen de Sammlung van Straßburger Fayencen, dat Clemenswerther Jagdservice un Materialien to de barocke Jagd. Siet 2005 findt in de Slottanlaag Clemenswerth jedes Johr in’n August dat „Kleine Fest im großen Park“ statt. == Slottkomplex == === Slott un Pavillons === [[Datei:DBP 1987 1312 Schloss Clemenswerth.jpg|mini|hochkant=1.2|Anordnung van de Bauwarken mit zentraal Hööftslott un Nebengebäude<br />''(250 Jahre Jagdschloss Clemenswerth: düütsch Breefmark van 1987)]]'' De laatbarocke Anlaag is achteckig upbaut un besteiht ut en mittlere Hööftslott un acht umliggend Nebenbauwarken. Dat eegentliche Slott is en zentraal, achteckig [[Pavillon]], de de Gesellschapssäle van dat Slottkomplex bargt un ut dat veer Arms mit den dorin liggend Kabinetten un dat Treppenhuus ragen; dat Slott hett somit en meest krüüzförmigen Grundreet. De Fenster van den symmetrischen Bau sünd so anordnet, dat se in de acht Sichtpadden van de Butenanlaag rutführen. Dat Gebäude is tweegeschossig ut [[Backsteen]] upricht, de Bausmuck is ut Sandsteen maakt un nimmt in sien Dekor ebenso as de Binnenutstattung Betrecken up dat Thema [[Jagd]]. Dat zentraal Slott is van acht Pavillons umgeven, van de söben as Gästehüüs un Wertschapsgebäude deenen. De Pavillons hemm to’n Deel Naams van de [[Bisdom|Bisdömer]] van den Kurfürsten. De achte Pavillon in‘n Norden van de Anlage bargt de van Schlaun entworfen Slottkapelle. De Binnenruum is in’n Stil van den [[Rokoko]] gestalt, de künstlerische Utstattung geiht up [[Franz Joseph Roth]] un V. Bigari torüch. In den to de Gordenanlaag richt Trakt van dat Bauwark befinnd sück en lütt Kloster van den [[Kapuziner]]orden, den Clemens August 1741 nah Clemenswerth beropen hett.<ref>Franz Solan Nüßlein: ''Seelsorge der Ordensgemeinschaftenim Emsland.'' In: ''Von Klöstern und Klosterleuten. Orden wirken im Emsland.'' Emsländischer Heimatbund, Sögel 1999, S. 120–133.</ref> „Das Heulen der Jagdhunde ist verstummt, und hat dem Gesange der armen Kapuziner Platz gemacht“, hett [[Johann Gottfried Hoche]] 1798 up de Dörreis noteert.<ref>Johann Gottfried Hoche: ''Reise durch Osnabrück und Niedermünster in das Saterland, Ostfriesland und Gröningen''. Friedrich Wilmans, Bremen 1800, S. 446.</ref> <gallery heights="170" class="float-left" mode="packed" perrow="x"> Clemenswerth2.jpg|Pavillon van de Slottkapelle Clemenswerth3.jpg|Hoochaltar SchlossClemenswerthChapelPulpit.jpg|Kanzel Clemenswerth Kapelle Deckenbild.jpg|Deckenfresko </gallery> <div style="clear:both;"></div> Up den Kapellenpavillon folgt in’n Klocksinn in’n Nordosten van de Anlaag de ''Pavillon Münster'', in den sücl de Gästerüüm van dat Kapuzinerkloster befunnen. Up den Pavillon Münster folgt de ''Pavillon Hildesheim'', de as [[Kavaliershuus]] den Gästen van den Kurfürsten deen un an dat sück de ''Pavillon Paderborn'' ansluuten deiht, de sien Verlängerungsbau den Köökentrakt van dat Slott bargt. In’n Rahmen van den Mueseumsbedriev wurrn dor hüüd Porzellane un [[Fayence]]n utstellt. In‘n Süden van de Anlaag liggt de ''Pavillon Osnabrück'', de sien Sammlungen sück thematisch up den [[Düütsch Orden]] betrecken. De ansluutend ''Pavillon Clemens August'' deent to dat Utstellen van tietgenössisch Keramikkunst, de westlich folgende ''Pavillon Köln'' bargt to Tiet Rüüm van de Museumspädagogik. As letzt Pavillon folgt de ''Pavillon Mergentheim''. Dorin is hüüd de Slottverwalten ünnerbrocht. === Butenanlagen === Dat zentraal Slott steiht midden van en groot [[Jagdsteern]], de sien Schneisen van de Fenstern van de Salons beobachtet wurrn können. De Gesamtanlaag van den Jagdwald is ut de Luft ankeeken meest Glockenförmig. De Tipp is up de Gemeend Sögel richt, an dat gegensätzliche butere Enn‘ liggen dree dör Schlööt mitnanner verbunnen [[Diek (Water)|Dieken]]. Nördlich van dat Kapuzinerkloster liggt en aftrennt Gordenberiek, de mit sneeden [[Taxus]]- un [[Buxus]]-Strüüker siet dat 18. Johrhunnert meest ahn Ännern erhollen is un in de sien [[Sichtass]] as [[Point de vue]] de so nömmt Gloriette, en för Clemens August upricht [[Ensiedelee|Eremitage]], folgt. <gallery heights="135" class="float-left" mode="packed" perrow="x"> Clemenswerth Ziergarten.jpg|Blick dör den Klostergorden Sögel kastelo Clemenswerth, Ziergarten 3.JPG|Ziergorden Clemenswerth Allee.jpg|Allee to dat Hööftslott SchlossClemenswerthMarstall.jpg|Marstall Clemenswerth Clemens-August-Statue.jpg|Clemens-August-Denkmal </gallery> In‘ Westen van de Anlaag, up den Weg nah [[Sögel]], liggt dat halfrund swungen Bauwark van den [[Marstall]]. De Anlaag sull oorsprünglich en gliekaardig Pendant kriegen un so en meest kreisförmige Gebäudegrupp billen, wurr aber nich afslooten. Tegenöver van den Marstall steiht dat Clemens-August-Denkmal. Dat is en Afgööt van en Grootplastik, deren Original (van 1757) in den Park van de Metallfabrik Boesner in [[Niederbieber]] bi Neuwied steiht.<ref>Martin Miersch: ''Das Bild des Electeur soleil. Herrscherikonographie des Rokoko am Beispiel des Kölner Kurfürsten und Deutschordenshochmeisters Clemens August (1700–1761)''. Elwert, Marburg 2007, ISBN 978-3-7708-1305-6, S. 55.</ref> <div style="clear:both;"></div> == Literatur == <small>in de Reeg van dat Herutkommen</small> * [[Bernhard Köster]]: ''Clemenswerth: eine geschichtliche Heimatnovelle.'' 2. Uplaag. Krimphoff, Sassenberg 1982 * [[Hans-Herbert Möller]]: ''Reclams Kunstführer Deutschland.'' Band 5: ''Niedersachsen, Hansestädte, Schleswig-Holstein. Kunstdenkmäler und Museen.'' (= ''Universal-Bibliothek.'' 8473). 6. Uplaag. Reclam, Stuttgart 1984, ISBN 3-15-008473-3.<!-- genaue Seitenangabe fehlt --> * ''Zur Restaurierung von Jagdschloß Clemenswerth in Sögel.'' In: [[Hans-Herbert Möller]] (Hrsg.): ''Restaurierung von Kulturdenkmalen. Beispiele aus der niedersächsischen Denkmalpflege'' (= ''[[Berichte zur Denkmalpflege in Niedersachsen]].'' Beiheft 2). [[Niedersächsisches Landesamt für Denkmalpflege|Niedersächsisches Landesverwaltungsamt – Institut für Denkmalpflege]]. Niemeyer, Hameln 1989, ISBN 3-87585-152-8, S. 463–480. * Emslandmuseum Schloß Clemenswerth (Hrsg.): ''250 Jahre Kapuzinerkloster Clemenswerth 1741–1991''. Emslandmuseum, Sögel 1991, ISBN 3-88077-124-3. * [[Ernst Andreas Friedrich]]: ''Das Jagdschloss Clemenswerth.'' In: Ders.: ''Wenn Steine reden könnten. Aus Niedersachsens Geschichte.'' Band 2, Landbuch-Verlag, Hannover 1992, ISBN 3-7842-0479-1, S. 165–167. * ''Clemenswerth. Schloß im Emsland'' (= ''Emsland – Raum im Nordwesten.'' Band 9). 3., in‘n Bilddeel aktualiseerte Uplaag. Emsländischer Heimatbund, Sögel 2000, ISBN 3-88077-084-0. * Rainer Schomann (Hrsg.), [[Urs Boeck]]: ''Park des Jagdschlosses Clemenswerth'' in: ''Historische Gärten in Niedersachsen, Katalog zur Landesausstellung, Eröffnung am 9. Juni 2000 im Foyer des Niedersächsischen Landtages in Hannover''. Hannover, 2000, S. 116–117. * ''Emslandmuseum Schloss Clemenswerth – Ein Museum schafft sich eine gesteigerte Identität.'' In: ''Jahrbuch des Emsländischen Heimatbundes.'' Band 56, 2010, {{ISSN|0448-1410}}, S.&nbsp;295–302. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.clemenswerth.de/ clemenswerth.de] * [http://kleines-fest.de/index0.html „Kleines Fest im großen Park“], Kleinkunstfestival mit nationalen und internationalen Künstlern im Schlosspark Sögel * [https://web.archive.org/web/20190820114434/http://www.kulturportalnordwest.de/index.php/kulturerbeemsland/128-emslkearchitektur/18-schlossclemenswerth Slott Clemenswerth up dat Kulturportal Nordwest] {{Coordinate|article=/|NS=52.83835|EW=7.53719|type=landmark|region=DE-NI}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4605559-9|LCCN=sh/98/007835|VIAF=268621357}} [[Kategorie:Slott|Clemenswerth]] [[Kategorie:Neddersassen]] [[Kategorie:Landkreis Emsland]] bezwt8x6v27b5fv8f4v5cv4pztz5v3b 0 124612 1070404 1070084 2026-06-25T18:00:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070404 wikitext text/x-wiki [[Datei:University of Bonn seal.svg|mini|150x150px|Segel von de Universität]] [[Datei:Bonn 1266, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.jpg|mini|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Luftupnahm (2017)]] [[Datei:Bonn Tor Koblenzer3.jpg|mini|Koblenzer Tor mit Adenauerallee]] De '''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn''' is en van de groot [[Universität]]en in [[Düütschland]]. De nah den [[Preußen (Staat)|preußischen]] König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm&nbsp;III.]] nömmt un 1818 grünnd Hoochschool hett ehr Sitt in [[Bonn]] an‘n [[Rhien]] un betekent sück sülvst as namhafte, traditschonsbewusste Forschungsuniversität van internatschonalen Rang. In‘n Mai 2019 weern över 38.000&nbsp;Studeerende [[Immatrikulatschoon|immatrikuleert]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/die-universitaet/ueber-die-universitaet/die-universitaet-bonn-in-zahlen-und-fakten |titel=Zahlen und Fakten — Universität Bonn |abruf=2019-06-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/die-universitaet/ueber-die-universitaet/die-universitaet-bonn-in-zahlen-und-fakten |wayback=20201028064411 |text=Zahlen und Fakten — Universität Bonn |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}</ref> Ünner de Studenten, Afsolventen un Perfessers befinnen sück söben [[Nobelpries]]dräger – dorünner [[Harald zur Hausen]], [[Wolfgang Paul (Physiker)|Wolfgang Paul]], [[Reinhard Selten]] un [[Otto Wallach]] –, veerteihn Laureaten van den [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], dree Priesdräger van de [[Fields-Medaille]] as ok [[Benedikt XVI.|Joseph Ratzinger]] (de latere Paapst Benedikt XVI.), [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Konrad Adenauer]], [[Robert Schuman]], [[Joseph Schumpeter]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Joseph Goebbels]], [[Max Ernst]], [[Karl Barth]], [[August Kekulé]] un [[Heinrich Hertz]]. In dat [[Academic Ranking of World Universities]] Ranking 2019 van de [[Shanghai Jiao Tong University]] (Shanghai Ranking) belegg de Universität Bonn den 70. Platz weltwiet un den veerten Platz in‘n natschoonalen Vergliek.<ref>{{cite web|last=Shanghai Jiao Tong University |first= |authorlink= |title=Top 500 World Universities |year=2019 |url=http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |doi= |accessdate=2019-08-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120223838/http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |archivedate=2016-01-20 }}</ref> Besünners ansehn sünd de Facken Mathematik, Ökonomie (Volkswertschapslehre), Physik un Agrarwetenschapen, de in‘n internatschonalen Vergliek de Plätze 30, 35 un 46 beleggen. Düütschlandwiet stahn Mathematik un Ökonomie up Platz 1, de Agrarwetenschapen un de Physik up Platz 3. Ok de Fackberiek Rechtswetenschapen hett en internatschonal düchtig hooch Renommee. De Universität Bonn is todem siet 2018 bzw. 2019 de spoodriekste Universität in de [[Exzellenzstrategie]] mit de Utteknung as Exzellenzuniversität (umgangsspraaklich Elite-Universität) as ok insgesamt söss Exzellenzclustern.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |titel=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |abruf=2019-07-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |wayback=20200927102942 |text=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}</ref> == Geschichte == === Kurkölnische Akademie Bonn === [[Datei:Universität Bonn.jpg|mini|hochkant=1.5|Hööftgebäude an den süüdöstlichen Rand van de Bonner Binnenstadt]] [[Datei:FWIII.jpg|mini|König Friedrich Wilhelm III., Förderer van de Universität Bonn]] Vörgänger van de Bonner Universität weer de [[Kurköln]]ische Akademie Bonn, de 1777 mit den veer [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultäten]] för Gottes-, Rechts-, Arznei- un Weltgelehrtheit grünnd wurr. 1786 hett de düütsch Kaiser [[Joseph II. (HRR)|Joseph&nbsp;II.]] hör dat Recht to dat Verleehn van de in dat ganze [[Hillig Röömsch Riek| Hillig Röömsch Riek Düütsch Natschoon]] anerkannt Grade [[Lizenziat|Licentiaten]] un Dokter tospraaken. Dormit steeg de Akademie to en Universität up. 1798 wurr de kurkölnische Universität nah de Angleedern vun dat linke [[Rhien]]ufer an [[Frankriek]] uphaben. === Grünnenstiet === De hüüdige Universität Bonn wurr denn an’n 18. Oktober 1818 van den preußischen König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm III.]] as sösste preußische Universität neben de [[Universität Griepswohld]], de [[Humboldt-Universität zu Berlin|Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin]], de [[Albertus-Universität Königsbarg]], de [[Martin-Luther-Universität Halle-Wittenbarg|Universität Halle (Saale)]] un de slesisch Friedrich-Wilhelms-[[Universität Breslau]] grünnd. Anlaat to de Grünnen weer de Will, för de beid nee preußischen Provinzen Rhienland un Westfalen en akademische Utbillensstäe to schaffen. An den sülvigen Dag wurrn dorför de bestahn Universitäten in [[Westfälische Wilhelms-Universität|Mönster]] un [[Theologische Fakultät Patterbuorn|Patterbuorn]] uphaben. De Wahl full ut mehreren Grünnen up Bonn: Tonächst weer dör de beid losstahn arzbischöplich Slötter hier en för den Anfang utrecken Ruumangebot dor. Denn wull man en düütlich Teeken setten för en Neeanfang ok in den universitären Beriek. Dorum wurr weder de Kurkölnische Universität in Bonn noch de städtische [[Universität zu Köln|Universität in Köln]] weer begrünnd. De an’n 14. Oktober 1655 grünnd [[Olt Universität Duisburg|Duisburger Universität]] wurr in dat Johr van de Universitätsneegrünnen in Bonn uplöst. Dat Zepter un groot Deelen van de Universitätsbibliothek Duisburg gungen nah Bonn, so dat de Bonner Universität insowiet ok Nahfolgerin van de Duisburger Hoochschool is. Buterdem harr de kurkölnische Universität as Vörlöper woll blots wenige Johren Bestand, doch se gull as en Universität, de van de Upklärung präägt weer, wat goot in de preußischen Bildungsideale passen dee. To’n Anfang wurr de Hoochschool as „Rhein-Universität“ betekent. 1827 wurrn de endgültigen Statuten van de Universität Bonn fardigstellt un in dat folgend Johr dör den preußischen König vulltrucken. An’n 28. Juni 1828 geev Friedrich Wilhelm III. mit en [[Kabinettsorder]] de Inrichtung den hüüdigen Naam „Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität“.<ref>Karl Theodor Schäfer: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968, S. 100 un S. 423.</ref> De eerste Lehrstohl för Kunstgeschichte wurr an’n 4. Mai 1860 an de Universität Bonn inricht. De eerste Lehrstohlinhebber weer Anton Springer (1825 - 1891). <ref name="UB181110">[http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/301-2010 150 Jahre Kunstgeschichte in Bonn], Uni Bonn, afropen an’n 18. September 2019.</ref> Landeswiet Upmarksomkeit kreeg de [[Bonner Philologenstriet]] tüschen de Perfessers [[Otto Jahn (Archäoloog)|Otto Jahn]] un [[Friedrich Ritschl]], de 1865 to Ritschl sien Weggang nah Leipzig führen dee. 1868 hett de Medizinische Fakultät [[Louis Pasteur]] den Ehrendokter verleeht, den de 1870 wegen den [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Krieg]] torüch geven hett.<ref>[http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/louis-pasteur Biografie von Louis Pasteur] up de Website van de [[Académie française]].</ref> === 20. Johrhunnert === Mit den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] un den Zosommenbröök van dat Kaiserriek gung en Hoochtiet to Enn‘. De Juristen [[Ernst Zitelmann]] un de Industrielle [[Carl Duisberg]] hemm sück all 1917 in’n Henblick up de bevörstahn Hunnertjohrfier mit de „Gesellschaft der Freunde und Förderer der Universität Bonn“ (Geffrub) bemöht, private Hüllpsborn to ersluuten. De materielle Situatschoon van völ Studeerenden weer erbärmlich: de Roman „Barbaren“ van [[Günter Weisenborn]], de hier in den 1920er Johren Student weer, tüügt dorvan. Ut en Sülvsthelporganisatschoon van de Studenten gung 1920 de Vereen „Studentenwohl“, later dat [[Studentenwerk]] Bonn hervör. De tweet Satzung van de Universität wurr 1930 erlaaten. Nee weer ünner annern de „Studentenschaft“ as verfaatenmäßig Lidd van de Universität mit Sülvstverwaltung un Deelnahm an de Hoochschoolverwaltung. De „Allgemeine Studentische Arbeitsgemeinschaft“ (Astag) wurr 1930 inricht, deren Liddmaaten van de Studeerenden in geheim Wahl bestimmt. Hier wunnen in’n Ünnerscheed to anner Universitäten de natschonalsozialistischen Stimmen nie nich de Mehrheit. 1933 weern 23 % van de Perfessers NSDAP-Liddmaaten.<ref>Ralf Forsbach: Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im "Dritten Reich". Oldenbourg Verlag: 2006, S. 63.</ref> Mit de Inführen van dat [[Führerprinzip]] keem dat to de [[Gliekschaltung]]: de Rekter wurr van den Minister, de Dekane dör den Rekter insett. Hör Entscheeden weern weder an Beratung noch Afstimmen in Gremien bunnen. 40 Hoochschoollehrer (12,9 % van den Lehrkörper) wurrn entlaaten, wiel se [[Jodendom|Jööden]] oder den nee Machthebbern nich passen deen. De Philosophen [[Paul Ludwig Landsberg]] un [[Johannes Maria Verweyen]] sünd in’n Konzentratschoonslager storven. De Mathematiker [[Felix Hausdorff]] hett sück sülvst um’t Leven brocht.<ref>[[Michael Grüttner]], Sven Kinas: ''Die Vertreibung von Wissenschaftlern aus den deutschen Universitäten 1933–1945''. In: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte''. 55 (2007), S. 140, 160&nbsp;ff ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/2007_1_5_gruettner.pdf PDF]).</ref> Völ sünd utwannert, ok der Orientalist [[Paul Kahle]]: sien Söhn Wilhelm harr an’n 10. November 1938 de brennend Synagoog sehn un dornah tosommen mit sien Moder spontan en jöödsche Geschaftsfru bi dat Uprüümen van dat van SA-Männern verwöst Geschäft hulpen. En Polizist hett hör Personalien faststellt. De Folg weer de Verwies van den Studenten Wilhelm Kahle an de Universität wegen „mangelnder akademischer Würde“ as ok en maandlang düern apenlich Anprangern un Schikaneeren van den Perfesser un sien Angehörigen. In’t Fröhjohr 1939 sünd se dorum nah England emigreert. 1935 wurr de Theoloog [[Karl Barth]] (1886–1968) entlaaten, de den [[Eid up den Führer]] in de vörschreeven Form verwiegern dee, un 1936 de Aferkennen van de [[Thomas Mann]] 1919 verleeht philosophischen [[Ehrendokterwürde]]. De de SS anhörrn Dekan [[Karl Justus Obenauer#Obenauer un de Beleidigung van Thomas Mann|Obenauer]] harrn dat Enttrecken utspraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |titel=Universitätsgeschichte |zugriff=2018-01-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |wayback=20160804234152 |text=Universitätsgeschichte |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}</ref> Se wurr hüm nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer toerkannt.<ref>Universität Bonn: [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/ausstellung-der-neubeginn/der-umgang-mit-der-vergangenheit Der Umgang mit der Vergangenheit]</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.br.de/radio/bayern2/sendungen/kalenderblatt/1912-thomas-mann-ehrendoktor-aberkennung-100.html | wayback=20131015094821 | text=Thomas Mann wird Ehrendoktorwürde aberkannt}}, Bayerischer Rundfunk.</ref> 1934 wurr de Landwertschapliche Fakultät inricht. Se is de Nahfolgerin van de Landwertschaplichen Hoochschool Poppelsdorf.<ref name="LandwirtschaftlicheFak">{{Webarchiv|url=http://www.lwf.uni-bonn.de/ |wayback=20170222121504 |text=Willkommen an der Landwirtschaftlichen Fakultät der Universität Bonn |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}, lwf.uni-bonn.de, afropen an’n 19. September 2019.</ref> Siet dat Wintersemester 1941/1942 kunn wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] en normal Vörlesensbedriev nich mehr leist wurrn, wiel sowohl Perfessers as ok Studenten to’n Wehrdeenst intrucken wurrn weern un ok de Bedürfnisse van de Kriegsweertschaptschaft negativen Infloot up Forschung un Lehre harrn. In dat Wintersemester 1944/1945 wurr van [[Rieksministerium för Wetenschap, Uptrecken un Volksbille|Rieksminister för Wetenschap, Uptrecken un Volksbillen]] [[Bernhard Rust]] an den linksrhienschen Universitäten dat Instellen van den Lehrbedriev – mit Utnahm van de medizinischen Fakultäten anördnt. An‘n 18. Oktober 1944 – den 126. Johrsdag van de Universitätsgrünnen – wurr bi en Bombenangreep dat Hööftgebäude un dat an den Rhien liggen Klinikveert verneelt. To Kriegsenn‘ weer kien een van de fieftig to de Universität hörrn Hüüs heel. De entstahn Schaden wurr up etwa 50&nbsp;Mio.&nbsp;DM schätzt. An‘n 12. April 1945 hett sück ünner de Initiative van [[Theodor Brinkmann]] eerstmalig en Verwaltensraat tosommensett, de an’n 1. Juni en offizielle Bestätigung van de Militärregeeren un den Updrag to dat Wedderupmaaken van de Universität kreeg. Nah den Rückträe van Brinkmann wurr [[Heinrich Konen]] to’n Nee Vörsitter wählt, womit he to’n darten Mal an de Tipp van de Universität stunn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |titel=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |zugriff=2015-11-22 }} {{Webarchiv|url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |wayback=20151123030441 |text=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}</ref> To dat Wintersemester 1945/46 wurr de universitäre Bedriev weer upnommen, dat Rektorat keem övergangswies in en [[Joachimstraße 6/8 (Bonn)|Huus in de Joachimstraße]] ünner. Wegen de Kriegsschäden un de Tonahm van Studenten wurrn wesetlich Baumatnahmen notwennig. In de Adenauerallee entstunn en nee Huus för de Universitätsbibliothek un schräg tegenöver wurr en Gebäude för de Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät upricht. Dit Gebäude drocht den Naam „[[Juridicum (Bonn)|Juridicum]]“. De Universitätskliniken wurrn gröttstendeels ut de Binnenstadt in den Stadtdeel [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] verleggt. 1980 wurr de bither unafhängige [[Pädagogische Hochschule Rheinland]] mit Standort Bonn integreert. Dormit weer ok de [[Lehrerutbillen]] för de Hööft- un Grundschool en Upgaav van de Universität wurrn. === 21. Johrhunnert === 2001 wurr de Universität van de Landsregeeren anwiest, de Lehrerutbillen intostellen, wat in dat Folgejohr van de Universität umsett wurr. Mit de Umstellung van dat Lehramtsstudium in Noordrhien-Westfalen up [[Bachelor]]- un [[Master]]studiengänge kunn de Universität dat Lehramtsstudium to dat Wintersemester 2011/12 wedder inführen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bzl.uni-bonn.de/ |wayback=20190920195556 |text=bzl.uni-bonn.de |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}, bzl.uni-bonn.de, abgerufen am 29. September 2015.</ref> Verantwoort wurrn de Lehramtsstudiengänge binnerhalv van de Universität Bonn van dat ''Bonner Zentrum für Lehrerbildung'' (BZL).<ref>[https://www.bzl.uni-bonn.de/ Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL)] {{Webarchiv|url=https://www.bzl.uni-bonn.de/ |wayback=20190920195556 |text=Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL) |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}</ref> In‘n Februar 2012 hett man mit den Bau van en nee Campus in den Stadtdeel [[Poppelsdorf]] tüschen Carl-Troll-Straße und Endenicher Allee anfungen. Dat zirka 40.000&nbsp;m² groot Baufeld wurr tovör van de landwertschaplich Fakultät as [[Acker]] bruukt un weer insowiet free. Stuff bi den Bauplatz befinnen sück en Twiegstäe van de Universitäts- un Landesbibliothek, eenige Institute van de Universität un en [[Mensa]]. Disse universitären Inrichtungen söllt um en Hörsaalzentrum un um dat ''Bonn-Aachen International Center for Information Technology'' utwiet wurrn. Buterdem wurrn up dat Areal Rüüm för de Institute för Numerische Simulatschoon, för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap as ok för Informatik baut.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.blb.nrw.de/BLB_Hauptauftritt/Presse/120220/index.php | archive-is=20120804093202 | text=}}</ref> == Exzellenzinitiative == [[Datei:Hausdorff Center.jpg|mini|Ehmalg Gebäude van dat mathematische Institut – Eröffnung van dat Exzellenzcluster van de Mathematik]] Bi de ''[[Exzellenzinitiative]] des Bundes und der Länder'' hett de Universität Bonn gemischte Ergevnisse reckt. Dat Tokunftskonzept, also de Förderung van de gesamte Universität, wurr nich wunnen. In anner Förderliens geev dat aber doch Spood. In de eerste Runn 2006 is man mit Vörslääg för Gradurertenscholen in Physik un Wertschapswetenschapen (''Bonn Graduate School of Economics'' un ''[[Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy]]'' tosommen mit [[Universität zu Köln|Universität Köln]]) as ok en Exzellenzcluster in Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications – [[Hausdorff Center for Mathematics]])'' in de Endutwahl intrucken, den Toslag kreegen de Ökonomie-School un de Mathematik-Cluster.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026140244/http://www.bmbf.de/pub/Exzellenzinitiative.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2006], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de tweet Runn 2007 stunnen de Gradueertenschool ''Chemical Biology in Life and Medical Sciences'' un ok weer de ''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'' as ok as wiedere universitätsöbergriepend Projekte de Exzellenzcluster ''Media: Material Conditions and Cultural Practice'' tosommen mit de Universität zu Köln un de Gradueertenschool ''Bonn-Aachen International Graduate School of Applied Informatics'' tosommen mit de [[RWTH Aken]] in de Utwahl, den Toslag kreeg ditmal de Physik-Gradueertenschool.<ref>[https://web.archive.org/web/20120322031302/http://www.bmbf.de/pub/exzellenz_liste2007.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2007], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de dart Runn 2012 keemen dat Exzellenzcluster in de Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications)'' un de Gradueertenschool in Physik (''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'') to en wiedere Förderung. Buterdem kreeg dat nee Exzellenzcluster in den Beriek van de Immunologie (''Immunosensation: das Immunsystem als Sinnesorgan'') en Toseggen för en Fördern.<ref>[https://web.archive.org/web/20150923223252/http://www.bmbf.de/pubRD/FinaleFoerderlisteexcellenceinitiative.pdf Ergebnis der Sitzung des Bewilligungsausschusses am 15. Juni 2012], bmbf.de, afropen an’n 21. September 2019.</ref> Bi de veert Runn van den nu Exzellenzstrategie nömmt Wettbewarf weer de Universität mit insgesamt söss Exzellenzclustern (dorvan twee in Kooperatschoon mit anner Universitäten) un de tosätzliche Utwahl as Exzellenzuniversität de spoodriekste Hoochschool.<ref name=":0" /> == Standöörd un Architektur == [[Datei:Poppelsdorfer Schloss.jpg|mini|hochkant=1.5|Poppelsdorfer Slott]] [[Datei:AVZ III.jpg|mini|Standoort Römerstraße]] De Universität Bonn is kien Campus-Universität, sonnern verdeelt sück up mehrere Standöörd in dat ganze Stadtrebeet. In dat Hööftgebäude, dat ehmalge [[Kurfürstlich Slott Bonn|Kurfürstlich Slott]] direkt an den Rand van de Binnenstadt as ok in eenig modern Hüüs in de Umgegend (so das dat Juridicum) befinnen sück de Grootdeel van de Philosophischen, Theologischen as ok Rechts- un Staatswetenschaplichen Fakultäten. De Naturwetenschapler sünd hööftsächlich in [[Poppelsdorf]], wo neben dat [[Poppelsdorfer Slott]] Institutsgebäude ut dat 19. Johrhunnert in modern Bürobauten vörherrschen. De Slottgorden deent siet 1819 as [[Botanischer Garten Bonn]]. Dat Institut för Informatik is siet Anfang van dat Sömmersemester 2018 ebenfalls in Poppelsdorf ansiedelt, in en gemeensamen Neebau mit dat [[Bonn-Aachen International Center for Information Technology]], dat ut de Heussallee umtrucken is. Dormit wurrn sowohl dat [[Landesbehördenhaus]] as ok de Oltbau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III van de Universität aktuell nich brukkt. De Neebau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III is all siet 2010 wegen hooch Belastung van de Bausubstanz dör [[Polychloreerte Biphenyle]] rüümt, dat ehmals ebenfalls dor ansiedelt Institut för Psychologie is in 2008 ut dat Gebäude uttrucken un sitt jetzt an den Kaiser-Karl-Ring tegenöver de [[LVR-Klinik Bonn|LVR-Klinik]]. De Medizin is up den [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] ansiedelt. Eenzelne Institute un Inrichtungen sünd up wieder Stadtdeelen verdeelt, etwa de Astronomie, Deelen van de Chemie un de Pharmazie in [[Endenich]]. Insgesamt hörrt to de Universität över 371&nbsp;Gebäude.<ref name="statistik">Uni Bonn: ''{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten |wayback=20250210104713 |text=Zahlen und Fakten rund um die Universität |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}''. uni-bonn.de</ref> Dorto hörrn neben de wetenschaplich un to de Verwalten bruukt Hüüs ok veer Mensen un 34 Studentenwahnheime mit ca. 4200 Zimmern, för de dat [[Studierendenwerk Bonn]] toständig ist. Bit up wenig Hüüs, etwa dat Hööftgebäude un dat Poppelsdorfer Slott, hett de Universität praktisch all Gebäude van den [[Bau- un Leegenschapsbedriev NRW]] anhüert. == Planungen un Saneerungsprobleme == In’n Toog van en Neestruktureeren wurrd van de Universitätsleitung anstreevt, de dezentrale Struktur uptogeeven un sück up veer Swoorpunktstandöörd to konzentreeren: den ''Campus City'' mit de Philosophischen Fakultät, den Theologischen Fakultäten un de Staatswetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Poppelsdorf'' mit de Landwertschaplichen Fakultät un Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Endenich'' mit den övrigen Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät un den in en Neebau ünnertobringen Rechtswetenschapen as ok de Medizin up den Venusberg. Insbesünnere up den ''Campus Poppelsdorf'' wurrn dorum up ehmalgen Ackerflächen eenige Neebauten upricht. Hier entstunn en Hörsaalzentrum un Rüüm för de Institute för Informatik, för Numerische Simulatschoon un för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap. Wiels dat Hörsaalgebäude all in Gebruuk is, sünd de anner Gebäude to’n Deel noch nich in Bedriev. En nee Laborgebäude südwestlich van den Botanischen Gorden wurr 2008 fardigstellt.<ref>[https://web.archive.org/web/20130314175159/http://www.limes-zentrum.uni-bonn.de/Seiten/news/press/press.html], Press, afropen an’n 24. September 2019</ref> [[Datei:Bonn-517-Uni Campus Poppelsdorf.jpg|mini|Bonn – Uni Campus Poppelsdorf, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Wiel man mit de Tonahm van Studenten up den ''Campus Poppelsdorf'' reeken deiht, is langfristig en Neebau van de dortige Mensa plaant. För de bit 2020 plaant Saneeren un Neebauten sünd ca. 850 Mio. Euro vörsehn. De Finanzeeren is aber noch nich vullständig seker. Bit 2015 kreeg de Universität van dat Land 102 Mio. Euro ut dat Hoochschoolmoderniseerensprgramm van dat Land Noordrhien-Westfalen. Buterdem bedeeligt sück de Bau- un Liegenschapsbedriev NRW an de Saneeren.<ref name="planung2">[https://web.archive.org/web/20100506020707/http://www.general-anzeiger-bonn.de/index.php?k=loka&itemid=10004&detailid=645166 Generalanzeiger van’n 29. September 2009] afropen an’n 24. September 2019</ref> === Dichtmaaken van dat darte Bövergeschoss === An‘n 2. Januar 2019 muss de Universität den Forschungs- un Lehrbedriev in dat darte Stockwark van dat Kurfürstlich Slott instellen. Grund weer en Anordnung van den Bau- un Liegenschapsbedriev NRW, de up en Neebewerten van de Brandschutz-Situatschoon foot. Meest 100 Rüüm, 150 Beschäftigte un över 400 Studeerende van de geisteswetenschaplichen Fakultäten van de Universität Bonn weern dorvan bedrapen. De Anordnung keem unverwacht wenig Week för de Fortsetten van de Vörlesenstiet Anfang Januar, so dat in en körten Tiet all umstruktureert wurrn muss (Rüüm, Personal, Logistik un Utwiekmögelkeiten).<ref>Universität Bonn: Brandschutz: Universität räumt 3. Etage des Hauptgebäudes zum 2. Januar 2019. Online ünner: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/340-2018 |wayback=20201020123811 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, (Stand: 13. Februar 2019).</ref> Nahdem man dat Gebruukskonzept överarbeit harr, Fluchtwegsituatschoon un tosätzlich Brandschuulmatnahmen inricht harr, kunn man 43 Rüüm af März 2019 weer bruuken. Lehrveranstaltungen geev dat dor wiederhen nich, aber Bürorüüm un Materiallager kunnen weer bruukt wurrn. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/044-2019 |wayback=20200918070659 |text=43 Räume im Dachgeschoss des Hauptgebäudes können wieder genutzt werden |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 24. September 2019</ref> == Gleederung == De Universität wurrd van en Rektorat leit, den en Rektor vörsteiht. Dat Rektorat wurrd van den Senat kontrolleert, de ut wählt Vertredern, ut de Hoochschoollehrer van all Fakultäten, ut den akademischen un nichtakademischen Mitarbeiterstaff as ok de Studentenschap besteiht. En Hoochschoolraat, de to 70 % mit externen Personen besett is, övernimmt siet 2008 de Funktschoon van de wetenschaplich Beraden van de Universitätsleitung.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prwiss.uni-bonn.de/de/a-z/grundordnung-uni-bonn/at_download/file |wayback=20220328114436 |text=Grundordnung der Universität |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, Uni Bonn.</ref> De Universität hett de folgend Fakultäten: * Evangeelsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Kathoolsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Landwertschapliche Fakultät (inricht 1934) mit folgend söben Institute ** IEL – Institut för Nehrens- und Levensmiddelwetenschapen ** IGG – Institut för Geodäsie un Geoinformatschoon, ** ILR – Institut för Levensmiddel- un Ressourcenökonomik, ** ILT – Institut fär Landtechnik, ** [[Institut für Nutzpfantenwetenschapen un Ressourcenschuul|INRES – Institut för Nutzplantenwetenschapen un Ressourcenschuul]] ** [[Institut för Organischen Landbau|IOL – Institut för Organischen Landbau]], ** ITW – Institut för Deertenwetenschapen. * Mathematisch-Naturwetenschapliche Fakultät * Medizinische Fakultät * Philosophische Fakultät * Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät == Literatur == * ''Festschrift zur 200-Jahrfeier der. Universität Bonn. Die Geschichte der Universität Bonn seit 1818 in 4 Bänden.'' V&R Unipress, Bonn University Press, Bonn 2018, ISBN 978-3-8471-0889-4. ** Band 1: [[Dominik Geppert]] (Hrsg.): ''Preußens Rhein-Universität 1818–1918.'' ** Band 2: Dominik Geppert (Hrsg.): ''Forschung und Lehre im Westen Deutschlands 1918–2018.'' ** Band 3: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): '' Die Buchwissenschaften.'' ** Band 4: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): ''Die Lebenswissenschaften.'' * Thomas Becker: ''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. Ansichten – Einblicke – Rückblicke'' (= ''Die Reihe Campusbilder.''). Sutton Verlag, Erfurt 2004, ISBN 3-89702-741-0. * Thomas Becker (Hrsg.): ''Bonna Perl am grünen Rheine. Studieren in Bonn von 1818 bis zur Gegenwart'' (= ''Bonner Schriften zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte.'' Band 5). V&R unipress, Bonn University Press, Göttingen 2013, ISBN 978-3-8471-0131-4. * [[Friedrich von Bezold]]: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität von der Gründung bis zum Jahr 1870.'' A. Marcus & E. Webers Verlag, Bonn 1920, {{URN|nbn:de:hbz:5:1-10727}}. * [[Thaddäus Anton Dereser]]: ''Entstehung und Einweihungsgeschichte der Kurkölnischen Universität zu Bonn unter der glorreichen Regierung Maximilian Franzens, von Gottes Gnaden Erzbischofs zu Köln, des H.R. Reichs durch Italien Erzkanzlers und Kurfürsten … im Jahre 1786, den 20ten November und folgende Tage.'' Abshoven, Bonn ca. 1786, ({{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-84687}}) * [[Ralf Forsbach]]: ''Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im „Dritten Reich“.'' München 2006. ISBN 978-3-486-57989-5. * [[Manfred Groten]], Andreas Rutz (Hrsg.): ''Rheinische Landesgeschichte an der Universität Bonn. Traditionen – Entwicklungen – Perspektiven.'' Göttingen 2007. * Hans-Paul Höpfner: ''Die Universität Bonn im Dritten Reich. Akademische Biographien unter nationalsozialistischer Herrschaft'' (= ''Academia Bonnensia.'' Band 12). Bonn 1999. * Dietrich Höroldt: ''Stadt und Universität. Rückblick aus Anlass der 150-Jahr-Feier der Universität Bonn'' (= ''Veröffentlichungen des Stadtarchivs Bonn.'' Band 6). Bonn 1969. * [[Paul Egon Hübinger]]: ''Thomas Mann, die Universität Bonn und die Zeitgeschichte. Drei Kapitel deutscher Vergangenheit aus dem Leben des Dichters 1905–1995,'' München/Wien 1974. * Gerhard Kirchlinne: ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn. Geschichte und Geschichten aus zwei Jahrhunderten.'' Eegenverlag, Bonn 2017, ISBN 978-3-00-057968-4. * [[Josef Niesen]]: ''Bonner Personenlexikon.'' 3., verbesserte und erweiterte Auflage. Bouvier, Bonn 2011, ISBN 978-3-416-03352-7 (mit völ Professoren-Biographien). * [[Karl Theodor Schäfer]]: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968. * Matthias Schmoeckel (Hrsg.): ''Die Juristen der Universität Bonn im „Dritten Reich“'' (= ''Rechtsgeschichtliche Schriften.'' Band 18). Köln u. a. 2004. * Rektor und Senat der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität (Hrsg.): ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität. Ihre Rektoren und berühmten Professoren.'' (= [[Karl F. Chudoba]] (Hrsg.): ''[[Kriegsvorträge Universität Bonn|Kriegsvorträge der … Universität Bonn]].'' Band II). Bonner Universitäts-Buchdruckerei, Bonn 1943. * [[Heinz Schott (Medizinhistoriker)|Heinz Schott]] (Hrsg.): ''Medizin, Romantik und Naturforschung. Bonn im Spiegel des 19. Jahrhunderts. Anlässlich der 175-Jahrfeier der Universität Bonn'' (= ''Studium Universale.'' Band 18). Bonn 1993. * Herbert Kremer, Hubertus Büchs: ''Geschichte der Klinik und Poliklinik für Mund-, Zahn- und Kieferkrankheiten der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn.'' Bonn 1969, S. 49–99. == Weblinks == {{Commons}} * [https://www.uni-bonn.de/ Offizielle Website van de Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn] * [http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/296098 Digitaliseerte Borns un Literatur to de Geschichte van de Universität Bonn] an de [[Universitäts- un Landesbibliothek Bonn]] * [http://www.asta-bonn.de/ AStA van de Universität Bonn] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=50/44/02/N |EW=7/06/08/E |type=landmark |region=DE-NW}} {{Normdaten|TYP=k|GND=36150-1|LCCN=n/79/110441|VIAF=172114824}} {{SORTIERUNG:Rheinische Friedrichwilhelmsuniversitat Bonn}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] nw4xppvrjsv90hw9y06kp44fw2s6q09 0 125703 1070416 904305 2026-06-25T18:40:45Z ~2026-36903-57 62676 asd 1070416 wikitext text/x-wiki thats my after name wtf Kiek ok bi: [[Strauß]]. {{Mehrdüdig Begreep}} g372jcd2whujnzu0ffu7d487hdwyu1s 1070417 1070416 2026-06-25T18:40:52Z Icodense 29071 Ännern vun [[Special:Contributions/~2026-36903-57|~2026-36903-57]] ([[User talk:~2026-36903-57|Diskuschoon]]) rut un de Version vun [[User:Slomox|Slomox]] wedderhaalt 904305 wikitext text/x-wiki '''Straus''' is de Familiennaam von * [[Abraham Meier Straus]] (1856–1934), düütschen Banker un Mäzen, * [[Adolf Straus]] (1904–1986), düütschen Paläobotaniker, * [[Emil Straus]] (1899–1985), düütschen Pädagoog, Diplomaat un Politiker, * [[Ernst Gabor Straus]] (1922–1983), düütsch-US-amerikaanschen Mathematiker, {{:Erwin Straus}}, * [[Georg Straus]] (1926–2014), düütschen Politiker, Verbandsfunkschonär un Ünnernehmer, * [[Hercule Eugène Straus-Durckheim]] (1790–1865), franzööschen Zooloog, * [[Isidor Straus]] (1845–1912), US-amerikaanschen Geschäftsmann un Politiker, * [[Jack Straus]] (1930–1988), US-amerikaanschen Pokerspeler, * [[James Straus]], Speziaaleffektkünstler, * [[Joseph Straus]] (* 1938), italieenschen Patentrechtler, * [[Leo Straus]] (1897–1944), öösterriekschen Kabarettist un Dramaturg, * [[Luise Straus-Ernst]] (1893–1944), düütsche Kunsthistorikerin, Journalistin un Künstlerin, * [[Manfred Straus]] (1878–1942), düütschen Ünnernehmer, * [[Max Straus]] (1861–na 1939), düütschen Ünnernehmer, * [[Moritz Straus]] (1882–1959), düütschen Inschenör un Geschäftsmann, * [[Nathan Straus]] (1848–1931), düütsch-US-amerikaanschen Geschäftsmann un Philanthroop, {{:Oscar Straus}}, * [[Paula Straus]] (1894–1943), düütsche Gold- un Sülversmeedfro, * [[Rahel Straus]] (1880–1963), düütsche Doktersche un Froonrechtlerin, * [[Raphael Straus]] (1887–1947), jöödschen Historiker, * [[Reinhold Straus]] (1938–2010), düütschen Footballspeler un -trainer, * [[Seligman Löb Straus]] (1815–1880), düütschen Fabrikant. '''Straus''' betekent * [[Bettfedernfabrik Straus & Cie.]], düütsch Ünnernehmen. Kiek ok bi: [[Strauß]]. {{Mehrdüdig Begreep}} 67r6mmuv5oczuj8hfmydiyt64le3qnf 0 128669 1070430 1058303 2026-06-25T19:22:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070430 wikitext text/x-wiki [[Datei:Schloss Fürstenberg von der Weser aus.jpg|miniatur|Slott Fürstenberg vun dat Werserdaal ut sehn]] [[Datei:SchlossFürstenfeld1.jpg|miniatur|Bnnenhof vun Slott Fürstenberg]] Da '''Slott Fürstenberg''' befind sück in [[Fürstenberg (Werser)]] in‘ [[Landkreis Holtsminne]] in den [[Natuurpark Solling-Vogler]] un is Seet vun de 1747 grünnd [[Porzellanmanufaktur Fürstenberg]]. Dat ünner [[Denkmalschuul]] stahn Slott beherbargt siet 1957 dat [[Museum]] vun de Porzellanmanufaktur. == Geschichte == === Middelöller === Up den „Vorstenberch“ (Forstinbarg), den Felsrügg vun den Kathagenbarg, entstunn en Toornborg to dat Sekern vun den Heerweg un de Wersergrenz tegenöver de [[Brunsborg (Godelheim)|Brunsborg]] un de Stadt [[Höxter]] up de anner Wersersiet. De keem um 1300 to dat [[Fürstendom Brunswiek-Wulfenbüttel]] un wurr 1355 eerstmalsin en Oorkunn nömmt. 1382 weer de Toornborg Eegendom vun den Hartog [[Otto I. (Brunswiek-Chöttingen)|Otto I. vun Brunswiek-Chöttingen]] un hörr to dat [[Fürstendom Chöttingen]]. En vun [[Johannes Letzner]] bericht Sage nah hörr de Borg in dat fröh Middelöller to de [[Grafschap Dassel]].<ref>[http://books.google.de/books?id=mOQDAAAAYAAJ&pg=PA11&dq=f%C3%BCrstenberg+augau&hl=de&sa=X&ei=7e0vT7yZAYqk-gby8eCkDg&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=f%C3%BCrstenberg%20augau&f=false Paul Wigand: Der Corveysche Güterbesitz, 1831, S. 163]</ref> === Neetiet === [[Datei:Schloss Wehrden Sammlung Duncker.jpg|mini|[[Slott Wehrden]] un Slott Fürstenberg in‘ Achtergrund up de Barghööcht um 1860, Sammlung [[Alexander Duncker]]]] [[Datei:Wehrden-Fürstenberg-Tasse.jpg|mini|Wehrden mit Werser un Fürstenberg, old naiv Ansicht up Porzellan]] [[Datei:Schloss Fürstenberg an der Weser (Oswald Reißert).jpg|mini|hochkant|Slott Fürstenberg böverhalv vun de Werser, Foto van 1909]] Um 1600 hett Hartog [[Heinrich Julius (Brunswiek-Wulfenbüttel)|Heinrich Julius vun Brunswiek-Wulfenbüttel]] de Befestigungsanlaag to en [[Jagdslott]] umbaut, de sien Fassade in‘ Baustil vun de [[Werserrenaissance]] upricht wurr. Dat Jagdslott weer togliek Sitt vun dat Amt Fürstenberg, vun wo ut de fürstlichen Lännereen un Waldrebeeden verwalt wurrn. Midden vun dat 18. Johrhunnert wurr dat Slott blots noch deelwies as Jagdslott bruukt un [[Karl I. (Brunswiek-Wulfenbüttel)|Karl I. vun Brunswiek-Wulfenbüttel]] hett sien Hoffjägermeester [[Johann Georg von Langen]] mit de Errichtung vun en Porzellanmanufaktur beupdragt, deren Sitt sück siet de Grünnen an‘ 11. Januar 1747 an dat Slott befinnd. De bitherigen Amtshüüs wurr nah buterhalv vun dat Slott leggt un wiedere Wahnhüüs för de Arbeiter baut. Van 1807 bit 1813 hörr dat Slott mit de Manufaktur to dat [[Franzosentiet|napoleoonsch]] [[Königriek Westphalen]] un keem nah den [[Wiener Kongress]] to dat [[Hartogdom Brunswiek]]. 1972 wurrn neben dat Slott en nee Produktschonsgebäude för de Porzellanmanufaktur baut un de Produktschoon in dat Slott instellt. De nahträglichen Anbauten an dat oorsprünglich Slott wurrn weer wegreeten. Dat hüüd ünner Denkmalschuul stahn Slott beherbargt siet 1957 dat Museum vun de Porzellanmanufaktur un gifft en Överblick över deren Produktschoon vun de Anfänge to Tiet vun dat [[Rokoko]] bit hüüd. Siet 1997 wurrn ok Theaterupführen dör de Slotttheater GmbH upführt. Wiederhen gifft dat siet Johren en traditschonellen Wiehnachtsmarkt vun de Kunsthandwarker un en Ostereiermarkt in dat Slott in Fürstenberg. Wegen umfangriek Moderniseerensarbeiten weer dat Slott van‘ Oktober 2015 bit März 2017 dicht maakt. De Utstellung wurr in disse Tiet in de Old [[Remise]] wiest. De Saneerens- un Umbauarbeiten hemm 8. [[Million|Mill.]] EURO köst, de vun de [[Porzellanmanufaktur Fürstenberg]] un tallriek [[Sponsoring|Sponsoren]] upbrocht wurrn. An‘ 5. März 2017 wurr dat nee Museum in dat Slott Fürstenberg weer apen maakt. Wiest wurrn neben de neu gestalt Düerutstellen jetzt ok en Besökerwerkstäe, as ok themenbetrucken Sonnerutstellungen.<ref>http://www.fuerstenberg-schloss.com/museum/dauerausstellung</ref> In dat ehmalgen Kavalierhuus vun dat Slott is dat Slottcafé & Restaurant Lottine inricht. Hier wurrn all Spiesen sülvstverständlich up Fürstenberger Porzellan serveert.<ref>http://www.fuerstenberg-schloss.com/schlossensemble/cafe-restaurant {{Webarchiv|url=http://www.fuerstenberg-schloss.com/schlossensemble/cafe-restaurant |wayback=20180315190756 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:27:22 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * Ernst Andreas Friedrich: ''Das Schloß Fürstenberg'', S. 165–167, in: ''Wenn Steine reden könnten''. Band IV, Landbuch-Verlag, Hannover 1998, ISBN 3-7842-0558-5 *Thomas Krueger: ''Fürstenberg - Porzellan aus Niedersachsen'' in Niedersachsenbuch 2004, Seite 109 f., [[Niedersächsisches Ministerium für Inneres und Sport]], Vertrieb CW Niemeyer Druck, Hameln, {{ISSN|0946-5588}}' *Beatrix Freifrau von [[Wolff-Metternich]]: Die Porzellanmanufaktur Fürstenberg: eine Kulturgeschichte im Spiegel des Fürstenberger Porzellans, 2004, ISBN 3-7913-2921-9 * Michael Unterberg: Frühes Fürstenberger Porzellan - Die Sammlung Reichmann im [[Museum für Kunst und Gewerbe]], Museumspublikation, Hamburg 2010, ISBN 978-3-923859-76-4. * Thomas Engelke: [https://web.archive.org/web/20160305024524/http://www.creo-media.de/zeitzeichen "Zeitzeichen – Porzellan der Manufaktur Fürstenberg im 20. Jahrhundert"], creo-media, 2011, ISBN 978-3-9814883-0-2. == Weblenken == {{Commons|Fürstenberg Castle|Slott Fürstenberg}} * [https://www.youtube.com/watch?v=O9V-li7nhbg Das erste Porzellan-Brennhaus in Fürstenberg an der Weser (1748-1750)] * [https://web.archive.org/web/20180315200238/http://www.fuerstenberg-schloss.com/schlossensemble/schloss-anlage/ Porzellanmanufaktur FÜRSTENBERG - Das Schloss] * [https://web.archive.org/web/20180315190756/http://www.fuerstenberg-schloss.com/schlossensemble/cafe-restaurant/ Schlosscafé & Restaurant Lottine] * [http://www.fuerstenberg-porzellan.com/ Fürstenberg-Porzellan] * [https://web.archive.org/web/20170915070024/http://www.freundeskreis-fuerstenberger-porzellan.de/acapif/ffp/Startseite.prt Freundeskreis Fürstenberger Porzellan] * [https://web.archive.org/web/20191210183239/http://gemeinde-fuerstenberg.de/geschichte.htm Geschichtliche Daten über Fürstenberg und Die Sage vom "Weißen Ritter"] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=51/43/56.1/N |EW=9/23/56.7/E |type=landmark |region=DE-NI|dim=150}} {{Normdaten|TYP=k|GND=4692529-6|LCCN=nr/94/006130|VIAF=245887776}} [[Kategorie:Slott|Furstenberg an de Werser]] [[Kategorie:Neddersassen]] rohsmu0y61ukpfmq70qcf0ndz8b3344 0 128941 1070385 1070070 2026-06-25T16:40:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070385 wikitext text/x-wiki [[Datei:Peter J. Ratcliffe at Centro Cultural de la Ciencia 01.jpg|mini|Peter J. Ratcliffe]] Sir '''Peter John Ratcliffe''' [[Royal Society|FRS]] (* [[14. Mai]] [[1954]] in [[Morecambe]], [[Lancashire]]) is en britisch [[Nephrologie|Nephroloog]] un Perfesser an de [[University of Oxford]]. Hüm wurr 2019 de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin-Nobelpries]] för sien Forschungen to de Rull van [[Suerstoff]] in Zellen tospraaken. Ratcliffe hett opdeckt, dat dat in all Zellen van den minschlichen Körper un bi all Deerten up de Eer – ok bi de, de wedder en Hart noch Blootgefäße hemm – en System gifft, dat de Versörgen mit Suerstoff meeten un stüern deiht. Dat hannelt sück um en Enzymsystem, dat en [[Protein]] mit Suerstoff sülvst markeert – den [[Hypoxie-induzeert Faktor|Hypoxie-induzeerten Faktor]] (HIF). [[Datei:HIF Nobel Prize Physiology Medicine 2019 Hegasy DE.png|mini|Nobelpries för Physiologie/ Medizin 2019: Zelluläre Anpassung an de Verfügbarkeit van Suerstoff middels Hif-1]] == Leven == Ratcliffe hett de Lancaster Royal Grammar School besöcht.<ref>[https://gairdner.org/award_winners/peter-j-ratcliffe/peter-j-ratcliffe/ Biographie beim Canada Gairdner Award]</ref> Af 1972 hett he mit en Stipendium an de [[University of Cambridge]] (Gonville and Caius College) studeert un kreeg 1978 en [[Bachelor]] in Medizin (MB) un Chirurgie an de [[Queen Mary University of London]] (Barts and The London School of Medicine and Dentistry), wobi he sück in Nephrologie spezialiseeren dee. Sien klinische Utbillen funn an dat St. Bartholomew Hospital in London statt, dornah forsch he an de University of Oxford. 1987 kreeg he sien Doktertitel. Af 1989 hett he sück mit dat Thema befaat, wu Zellen hör Suerstoffversörgen regeln. Tonächst forsch he mit en Stipendium (Senior Fellowship) van den Wellcome Trust an dat Weatherall Institute of Molecular Medicine, denn in dat Henry Wellcome Building for Genomic Medicine un an dat Henry Wellcome Building for Molecular Physiology van de Universität Oxford. 1992 wurr he University [[Lecturer]] un 1996 Titularperfesser (för [[Binnere Medizin]]). 2003 wurr he ''Nuffield Perfesser för Medizin'' un van 2003 bit 2016 weer he Baas van de Afdeelen för klinische Medizin (Nuffield Department of Clinical Medicine) in Oxford. Ofschons he sück siet lang Tiet mit [[Zellbiologie]] un [[Molekularbiologie]] befaaten dee, bleev Ratcliffe dormit de klinischen Medizin verbunnen. He is Baas van dat van hüm grünnd Labor för [[Hypoxie (Medizin)|Hypoxie]]-Forschung an de University of Oxford, dat sück ok mit de Utwirken up Krebs un Kreislooperkrankungen befaat. Buterdem is he Direkter van dat Target Discovery Institute un Liddmaat van dat Ludwig Institute for Cancer Research un an dat [[Francis Crick Institute]] in London. == Utteknungen (Utwahl) == * 1991 Milne-Muerke Foundation Award * 1998 Graham Bull Prize * 2002 Liddmaat in de [[Royal Society]]<ref>[http://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ Fellows] van de [[Royal Society]] (royalsociety.org); afropen an’n 9. Mai 2011</ref> * 2002 International Society for Blood Purification Award * 2002 Liddmaat van de Academy of Medical Sciences * 2006 Liddmaat [[EMBO]] * 2007 Liddmaat in de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>[http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf Book of Members 1780–2010] (PDF, 155 kB) van de [[American Academy of Arts and Sciences]] (amacad.org); afropen an’n 14. Mai 2011</ref> * 2009 [[Louis-Jeantet-Stiftung|Louis-Jeantet-Preis]]<ref>{{Internetquelle |autor=prezenz.com |url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |titel=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |werk=jeantet.ch |datum= |sprache=en |abruf=2016-02-05 }} {{Webarchiv|url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |wayback=20160205204232 |text=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |archiv-bot=2026-06-25 16:40:03 InternetArchiveBot }}</ref> * 2010 [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://gairdner.org/content/peter-j-ratcliffe Peter J. Ratcliffe, M.D.] bei der [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an'n 5. Dezember 2012</ref><ref>[http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2810%2960526-0/fulltext Paul C. Webster: ''The winners of the 2010 Gairdner Awards.''] [[The Lancet]], Volume 375, Issue 9722, Page 1239, 10. April 2010</ref> * 2012 [[Pasarow Award]] för kardiovaskuläre Forschung * 2014 [[Knight Bachelor]]<ref>https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269031/New-Year-Honours-2014-PM-list.pdf</ref> * 2014 [[Wiley Prize in Biomedical Sciences]] * 2016 [[Albert Lasker Award for Basic Medical Research]] * 2017 [[Buchanan Medal]] * 2018 [[Massry-Pries]] * 2019 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] (deelt mit [[William George Kaelin]] un [[Gregg Leonard Semenza]] == Schriften (Utwahl) == * mit P.H.Maxwell, M.S.Wiesener, G.-W.Chang, S.C.Clifford, E.C.Vaux, M.E.Cockman, C.C.Wykoff, C.W.Pugh, E.R.Maher: ''The tumour suppressor protein VHL targets hypoxia-inducible factors for oxygen-dependent proteolysis'', Nature, Band 399, 1999, S. 271–275. * mit P .Jaakkola, D.R. Mole, Y.-M.Tian, M.I.Wilson, J. Gielbert, S.J.Gaskell, A. von Kriegsheim, H.F. Hebestreit, M. Mukherji, C.J. Schofield, P.H. Maxwell, C.W. Pugh: ''Targeting of HIF-a to the von Hippel-Lindau ubiquitylation complex by O2-regulated prolyl hydroxylation'', Science, Band 292, 2001, S. 468–472. * mit A.C.R.Epstein, J.M.Gleadle, L.A.McNeill, K.S.Hewitson, J.F.O’Rourke, D.R.Mole, M.Mukherji, E.Metzen, M.I.Wilson, A.Dhanda, Y.-M.Tian, N.Masson, D.L.Hamilton, P.Jaakkola, R.Barstead, J.Hodgkin, P.H.Maxwell, C.W.Pugh, C.J.Schofield: ''C. elegans EGL-9 and mammalian homologs define a family of dioxygenases that regulate HIF by prolyl hydroxylation'', Cell, Band 107, 2001, S. 43–54 * mit M. E. Cockman u.&nbsp;a.: ''Proteomics-based identification of novel factor inhibiting HIF (FIH) substrates indicates widespread asparaginyl hydroxylation of ankyrin repeat domain-containing proteins'', Molecular & Cellular Proteomics, Band 8, 2009, S. 535–546. * mit M. Mazzone u.&nbsp;a.: ''Heterozygous deficiency of PHD2 restores tumor oxygenation and inhibits metastasis via endothelial normalization'', Cell, Band 136, 2009, S. 839–851. * mit J. Adam u.&nbsp;a.: ''Renal cyst formation in Fh1-deficient mice is independent of the Hif/Phd pathway: roles for fumarate in KEAP1 succination and Nrf2 signaling'', Cancer Cell, Band 20,. 2011, S. 524–537. * mit N. Masson u.&nbsp;a.: ''The FIH hydroxylase is a cellular peroxide sensor that modulates HIF transcriptional activity'', EMBO Rep., Band 13, 2012, 251–257. * mit J. Schödel u.&nbsp;a.: ''Common genetic variants at the 11q13.3 renal cancer susceptibility locus influence binding of HIF to an enhancer of cyclin D1expression'', Nature Genetics, Band 44, 2012, S. 420–425. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/peter-ratcliffe Prof Peter J Ratcliffe FRS] bei der [[University of Oxford]] (ox.ac.uk); afropen an’n 8. Mai 2011 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1196562210|VIAF=989155042717172401114}} {{SORTIERUNG:Ratcliffe, Peter John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] fsfy0gr90af89agazxihylsr50pwrlt 0 129559 1070436 906930 2026-06-25T19:59:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070436 wikitext text/x-wiki [[Datei:Spremberg Mosaik.jpg|mini|300px|Spremberg – Perle der Lausitz]] '''Spremberg''', (sorbsch:Grodk), is en Stadt in den [[brannenborg]]schen [[Landkreis Spree-Neiße]]. Nah den bekannten Borns wurr Spremberg eerstmals 1301 nömmt. De Stadt is en lokales Zentrum in dat sorbsch Siedlungsrebeet in’n Süüden van de [[Niederlausitz]], deren fieftgröttste Stadt un offiziell tweespraakig. De Spremberger Schriever [[Erwin Strittmatter]] beschreev de Oortsnaam in sien Romantrilogie ''[[Der Laden]]'' as folgt: „Grodk liegt im Tale, sagen die [[Sorben]]. Spremberg liegt am Berge, sagen die Deutschen. Spree am Berg gleich Spremberg. Grodk gleich Stadt, sagen die Sorben, wir sein länger hier wie die Deitschen.“ Siet dem 8.&nbsp;August 2013 drocht de Stadt de offizielle Tosatzbeteeken „Perle der Lausitz – parlicka Łužyce“.<ref>[http://www.mi.brandenburg.de/media_fast/4055/Uebersicht_Zusatzbezeichnungen_zum_Gemeindenamen.pdf Mitdeelen van dat Binnenministerium van Brannenborg]</ref><ref>''[http://www.lr-online.de/regionen/spremberg/Ministerium-segnet-Perle-der-Lausitz-ab;art1050,4320789 Ministerium segnet „Perle der Lausitz“ ab].'' In: ''Lausitzer Rundschau-online.'' 6. August 2013.</ref> Disse Beteeken is aber nich Bestanddeel van den amtlichen Naam, so dat de wiederhen blots Spremberg/Grodk luut.<ref>''{{Webarchiv|url=https://stadt-spremberg.de/index.php?ber=katalog&pos_top=4&pos_left=12&hk=20&uk=372&klick=3&tiefe=1&nr=124&nr1=128 |wayback=20181020223745 |text=Zusätzliche Bezeichnung, Perle der Lausitz |archiv-bot=2026-06-25 19:59:15 InternetArchiveBot }}.'' Offizielle Webseite der Stadt Spremberg</ref> Se kann aber up de Oortsingangsschiller anbrocht wurrn. Spremberg hett 22.175 Inwahners (Stand: 31. Dezember 2018) up en Rebeet van 202,3 km². == Geografische Laag == De Stadt liggt etwa 20&nbsp;km südlich von [[Cottbus]] an de Grenz to den sassischen [[Landkreis Bautzen]]. Tüschen 1871 un 1918 gull de Oort as geografisch [[Middelpunkt van Düütschland|Middelpunkt van dat Düütsch Riek]], intüschen liggt Spremberg in’n ütersten Oosten van Düütschland, 25 Kilometer van de poolsch Grenz af. Dör de Stadt floot de Stroom [[Spree]]. == Geschichte == [[Datei:Spremberg Innenstadt 19 Jahrhundert.jpg|mini|Spremberger Binnenstadt, Midden van dat 19.&nbsp;Jahrhundert]] Spremberg wurr eerstmals 1301 in en Oorkunn nömmt. De Stadt kunn beddüdend öller ween, aber doröver gifft dat kien Nahwiesen. As eerst Besitter van de [[Herrschap Spremberg]] is en [[Huus Wettin|Wettiner]] ut de Nebenlien [[Mark Landsberg|von Landsberg]] verbürgt, de sück later vermootlich nah sien Sitt ''von Sprewenberc'' nannte. An‘n 3. August 1301 wurrn de Stadt un de Borg Spremberg eerstmals in en Koopverdrag tüschen den Döringer Landgrafen [[Dietrich IV. (Lausitz)|Dietrich den Jüngeren]] un de [[Meideborg]]er Arzbischop [[Burchard&nbsp;II. von Blankenburg]] nömmt.<ref>''[https://stadt-spremberg.de/index.php?ber=katalog&pos_top=4&pos_left=12&hk=20&uk=372&klick=3&tiefe=1&nr=129&nr1=133&ktm_nr2=2046&no_popup=1&ktm_nr2=2043&no_popup=1&externe_db Geschichte der Stadt Spremberg, Information der Stadtverwaltung, afropen an’n 16. Mai 2019]''</ref> Disse Oorkunn mit den nicht besehrten Afdruck van den Segelring befinnd sück in dat Böhmischen Kronarchiv in [[Prag]]. Se drocht de Beschrieven „S. THEODERICUS DER JÜNGERE, VON GOTTES GNADEN LANDGRAF VON THÜRINGEN UND MARKGRAF DES OSTENS UND VON LUSACIA“. De Stadt un de Borg Spremberg wurrn in disse Oorkunn as „oppidum et castrum Sprewenberch“ betekend. Anner Borns snacken van en eerstmalig Nömmen um 1200, as in en Koopverdrag vun „[[Weekbild|Wygbilde]] vnde Hus tzu Sprewenberg“ de Reed weer. An’n 3. Juni 1556 keem dat to’n eersten grooten Stadtbrand, wobi de Stadt meest kumplett verneelt wurr. De tweete Brand weer an’n 24. August 1604. Dorbi gungen mehr as 200 Hüüs, dat Raathuus und de beid Karken in Dutt. == Literatur == * Maritha Ihle: ''Spremberg in alten Ansichten''. Europäische Bibliothek Zaltbommel/ Niederlande, 1991, ISBN 90-288-5209-3. * Andreas Kottwitz: ''Spremberg ist Frontstadt''. 1993. * Maritha Ihle, Klaus Fischer: ''Stadtbilder aus Spremberg''. Stadt-Bild-Verlag, Leipzig 1993, ISBN 3-928741-52-7. * Maritha Ihle: ''Erinnerungen an den Altkreis Spremberg''. Europäische Bibliothek Zaltbommel/ Niederlande 1993, ISBN 90-288-5976-4. * [[Werner Bader]]: ''Der Teufelsaktuar von Spremberg''. Werner-Bader-Verlag, Görne 1997, ISBN 3-9805869-0-1. * ''700 Jahre Stadt Spremberg.'' Stadt Spremberg, 2000. * Torsten Richter: ''Gerettete Kirche an symbolischen Ort in Spremberg.'' In: ''Lausitzer Rundschau.'' 4. April 2009. * Gerhard Schmidt: ''Spremberg Perle der Lausitz''. KDI Euroverlag, 2001, ISBN 3-934989-17-9. * Rainer Weisflog, Dieter Kappelmüller: ''Spremberg. Schöne Seiten einer Stadt''. ALfA Verlagsgesellschaft, 2005, ISBN 3-935513-16-X. * Eckbert Kwast: ''Spremberg – Als die Schornsteine noch rauchten.'' Leipziger Verlagsgesellschaft Verlag für Kulturgeschichte und Kunst, 2007, ISBN 978-3-910143-99-9. * ''Spremberg – Aus der Geschichte, 2. Teil''. Stadt Spremberg, 2007. * Friederich Wertsch: ''Chronik von Spremberg in Verbindung mit einem Abriss der Geschichte der Niederlausitz'' (Jubiläumsschrift zur Feier des 1000-jährigen Bestehens von Spremberg). Spremberg 1893. == Borns == * Kulturbund Spremberg (Hrsg.): ''Heimatkalender des Kreis Spremberg 1958''. * Stadt Spremberg (Hrsg.): ''700 Jahre Stadt Spremberg''. * Kulturbund Spremberg (Hrsg.): ''Heimatkalender der Stadt Spremberg und Umgebung''. 2001, 2003. * Eckbert Kwast: ''Ein Stein erzählt aus seiner Vergangenheit.'' In: Kulturbund Spremberg (Hrsg.): ''Heimatkalender der Stadt Spremberg und Umgebung 2007''. * Manfred Ihle: ''Die Baugeschichte der Kreuzkirche.'' In: Stadt Spremberg (Hrsg.): ''Stadt Spremberg Aus der Geschichte 2. Teil''. * D. Böhrenz: ''Eine Turmuhr mit besonderen Charme.'' In: Kulturbund Spremberg (Hrsg.): ''Heimatkalender Stadt Spremberg und Umgebung 2012''. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20100303193250/http://www.stadt-spremberg.de/ Website der Stadt Spremberg] * [http://www.rbb-online.de/brandenburgaktuell/landschleicher/beitraege/spree-neisse/aktuell_20080907_tuerkendorf_spn.html Türkendorf] in der RBB-Sendung Landschleicher vom 7. September 2008 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4056533-6|LCCN=n/94/76270|VIAF=156093609}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Brannenborg]] p5hp4cesbdc0nhyg05juao559bur9w9 0 130355 1070360 1070052 2026-06-25T14:11:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070360 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barg |NAAM = Mount Hope |BILD = Mount Hope (Antarctica).jpg |BILDB = Mount Hope (links) in’n Dezember 1908 |HÖÖCHD = 835 |LAAG = [[Ross Dependency]], [[Oostantarktika]] |EERDREGION = Antarktika |BARGGRUPP = [[Transantarktische Bargen]] |KOOR_NS = -83.5166667 |KOOR_OW = 171.2666667 |REGION-ISO = AQ |TOEERST_BESTEGEN = 3. Dezember 1908 dör [[Ernest Shackleton]], [[Jameson Adams]], [[Frank Wild]] un [[Eric Marshall]] |NORMALWEG = }} '''Mount Hope''' is en {{Hööchd|835}}<ref>[http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=136:3:0::NO::P3_ANTAR_ID,P3_TITLE:6967,Mount%20Hope Mount Hope (Antarctica)] in dat ''[[Geographic Names Information System]]'' von’n ''[[United States Geological Survey]]''</ref> hogen [[Barg]] in de [[Ross Dependency]], [[Oostantarktika]]. He liggt an de [[Shackleton-Küst]] an de Münn von’n [[Beardmore-Gletscher]] in dat [[Ross-Schelfies]]. Opdeckt worrn is he an’n 2. Dezember 1908 von en Veer-Mann-Grupp üm’n brietschen Polarforscher [[Ernest Shackleton]], as se bi de [[Nimrod-Expeditschoon]] (1907–1909) versöcht hebbt, na’n [[Süüdpool|geograafschen Süüdpool]] to kamen. Shackleton un siene Lüüd sünd annern Dag op’n Barg ropkladdert un hebbt hööpt (engelsch: ''hope''), „[…] en [beteren] Indruck von de Landschop ümto to kriegen“<ref>„[…] to gain a view of the surrounding country“, Shackleton, ''The Heart of the Antarctic.'' Band I. 1909, Sieden 304–305 ({{archive.org|heartofantarctic01shac|Blatt=304}})</ref> un en Route för’n Weg na Süden dör de Transantarktischen Bargen to finnen. Düt Höpen hett slumpt, nadem se von Mount Hope ut den Beardmore-Gletscher un den Togang över dat [[The Gateway|Gateway]] opdeckt hebbt. Shackleton un sien Lüüd sünd bet na dat [[Polarplateau]] kamen, man müssen op’n Weg na’n Süüdpool üm un bi 180&nbsp;km vör’n Ennpunkt von de Reis von wegen slechte Utrüstung, opbruukte Vorrääd un mehr un mehr Slappheit ümdreihn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.nzaht.org/AHT/OccupationCapeEvans/ |titel=Occupation of Cape Evans By the Trans Antarctic Expedition |hrsg=Antarctic Heritage Trust |sprache=en |zugriff=2014-06-19 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140606074526/https://www.nzaht.org/AHT/OccupationCapeEvans/ |archiv-datum=2014-06-06 }} {{Webarchiv|url=http://www.nzaht.org/AHT/OccupationCapeEvans/ |wayback=20140606074526 |text=Occupation of Cape Evans By the Trans Antarctic Expedition |archiv-bot=2026-06-25 14:11:44 InternetArchiveBot }}</ref> Dree Johr later hett de brietsche Polarforscher [[Robert Falcon Scott]] bi siene [[Terra-Nova-Expeditschoon]] (1910–1913) desülve Route wählt. He un de veer Lüüd, de bi em weren, sünd bet na’n Süüdpool kamen, man sünd op’n Weg trügg doodbleven.<ref>Tyler-Lewis, ''The Lost Men.'' 2007, Sied 146.</ref> == Literatur == * [[Ernest Shackleton]]: ''The Heart of the Antarctic.'' William Heinemann, London 1909, Band I: {{archive.org|heartofantarctic01shac}} un Band II: {{archive.org|heartofantarctic002shac}} * Kelly Tyler-Lewis: ''The Lost Men. The Harrowing Story of Shackleton’s Ross Sea Party.'' Bloomsbury, London 2007, ISBN 978-0-7475-7972-4. * R. L. Oliver et al.: ''Antarctic earth science.'' Cambridge University Press, Cambridge 1983, ISBN 0-521-25836-7. == Weblenken == * {{GNIS|6967|Mount Hope|type=antarid}} * [http://geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=6967&fid=antgeo_111 Mount Hope] op geographic.org (engelsch) == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Hope, Mount}} [[Kategorie:Barg in de Transantarktischen Bargen]] [[Kategorie:Shackleton-Küst]] [[Kategorie:Ross Dependency]] 0ddd5ag9r7uftd6i8jw30pu2yney13r 0 130362 1070350 1070045 2026-06-25T12:53:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070350 wikitext text/x-wiki [[Bild:Martin Buschmann (48908325978) (cropped).jpg|duum|Martin Buschmann (2019)]] '''Martin Buschmann''' (* [[17. April]] [[1970]] in [[Hamborg]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Politiker]] von [[De Deerschuulpartei]]. Bi de [[Europawahl 2019]] is he as [[Maat von dat Europääsche Parlament]] wählt worrn. Von Juli 2019 bet Januar 2020 weer he Maat von de [[Konföderale Frakschoon von de Vereente Europääsche Linke/Nordische Gröne Linke|GUE/NGL-Frakschoon]], is aver in’n Januar 2020 ut de Frakschoon rut.<ref name=":3">{{Internetquelle |autor=Maïa de La Baume |url=https://www.politico.eu/article/german-mep-martin-buschmann-resigns-from-leftist-group-after-revelations-of-neo-nazi-past/ |titel=German MEP resigns from leftist group after revelations of neo-Nazi past |werk=Politico.eu |hrsg= |datum=2020-01-28 |abruf=2020-01-29 |sprache=}}</ref> == Leven == Buschmann is 1970 in Hamborg boren un in [[Vosshusen (Landkreis Horborg)|Vosshusen]] opwussen.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Axel Tiedemann |url=https://www.abendblatt.de/hamburg/harburg/article225891841/Unser-Mann-fuer-Bruessel.html |titel=Mit 0,6 Prozent. Unser Mann für Brüssel |werk=[[Hamburger Abendblatt]] |hrsg=Zeitungsgruppe Hamburg GmbH |datum=2019-06-02 |abruf=2019-06-03}}</ref> Na sien [[Abitur]] an dat [[Gymnasium Vosshusen]] hett he en Lehr as Butenhannelskoopmann maakt. Na de Lehr hett he för verscheden Reedereen un in dat Supply-Chain-Management arbeidt.<ref>[https://www.tierschutzpartei.de/partei/struktur/bundesvorstand/martin-buschmann/ Deerschuulpartei: Martin Buschmann]</ref> == Politik == Von 1992 bet 1996 weer Buschmann Maat von de [[NPD]]. He weer Vörsitter von’n NPD-Kreisverband Horborg-Land un Schattmeester von’n neddersassischen Landsverband von de [[Junge Nationalisten|Jungen Nationalisten]].<ref name=":2">{{Internetquelle |autor=Jörg Dammann |url=https://www.kreiszeitung-wochenblatt.de/neu-wulmstorf/c-politik/braune-vergangenheit-verschwiegen_a159422 |titel=Braune Vergangenheit verschwiegen |werk=Wochenblatt |hrsg=Wochenblatt-Verlag Schrader |datum=2020-01-26 |abruf=2020-01-27 }} {{Webarchiv|url=https://www.kreiszeitung-wochenblatt.de/neu-wulmstorf/c-politik/braune-vergangenheit-verschwiegen_a159422 |wayback=20200127110518 |text=Braune Vergangenheit verschwiegen |archiv-bot=2026-06-25 12:53:36 InternetArchiveBot }}</ref> 2009 is he in de Deerschuulpartei intreden, na egen Angaven is he över Akschonen gegen dat Deerversöökslabor in’n Naveroort [[Mienenbüddel]] to de Deerschuulpartei kamen.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Internetquelle |autor=Jörg Damman |url=https://www.kreiszeitung-wochenblatt.de/neu-wulmstorf/c-politik/auf-dem-weg-nach-bruessel_a141491 |titel=Neu Wulmstorfer wird wahrscheinlich als einziger Politiker aus der Region ins Europaparlament gewählt: Auf dem Weg nach Brüssel |werk=Kreiszeitung Wochenblatt |hrsg= |datum=2019-05-17 |abruf=2019-09-24}}</ref> He sett sik ünner annern för en vegane Levenswies un en Verbaad von Massendeerhollung in.<ref name=":1"/> Siet 2015 hett Buschmann hauptamtlich för siene Partei arbeidt, ünner annern as Generaalsekretär.<ref name=":0"/> För de [[Europawahl 2019]] hett em siene Partei för den eersten Listenplatz nomineert. De Partei hett 1,4 Prozent von de Stimmen kregen un kreeg dormit een von de 96 düütschen Mandate, so dat Buschmann direkt in dat [[Parlament]] intagen is.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bundeswahlleiter.de/europawahlen/2019/gewaehlte/bund-99.html#c6f2f74d-2301-4780-a2d3-72f058ee9e62 |titel=Alphabetisches Verzeichnis aller Gewählten - Der Bundswahlleiter |abruf=2019-05-27}}</ref> Buschmann is na de Europawahl Maat von de [[Konföderale Frakschoon von de Vereente Europääsche Linke/Nordische Gröne Linke]] (GUE/NGL) in dat Europaparlament worrn. To düsse Frakschoon höört ünner annern ok de düütsche Partei [[De Linke]]. För de Frakschoon weer Buschmann Maat in’n Utschuss för [[Bueree]] un ländliche Entwicklung un in’n Petitschoonsutschuss.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/197434/MARTIN_BUSCHMANN/home |titel=Martin Buschmann {{!}} Europääsch Parlament |abruf=2019-09-24}}</ref> He is an’n 28. Januar 2020 ut de Frakschoon rut, nadem an’n 26. Januar dör en Artikel in dat [[Wochenblatt]] siene Vergangenheit in de NPD bekannt worrn is.<ref name=":2"/> In en Stellungnahm hett he sik von dat, wo de NPD för steiht, afseggt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.facebook.com/EUWahl2019/posts/533852954150418 |titel=Martin Buschmann MEP - Stellungnahme |werk=facebook.com |abruf=2020-01-27}}</ref> De Frakschoon hett em üm en Stellungnahm beden, en Utsluss ut de Frakschoon is he dör sien egen Uttridd tovörkamen. Buschmann hett aver seggt, dat he sien Mandaat liekers behollen will.<ref name=":3"/><ref>{{Internetquelle | url=https://www.guengl.eu/statement-on-martin-buschmann/ | titel=Statement on Martin Buschmann GUE/NGL | werk=guengl.eu | sprache=en | zugriff=2020-01-29 }}</ref><ref>{{Internetquelle | url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/npd-vergangenheit-eu-abgeordneter-martin-buschmann-verlaesst-linksfraktion-a-cf9afca7-de88-466c-97eb-df47e84deb3f | titel=NPD-Vergangenheit: EU-Abgeordneter Martin Buschmann verlässt Linksfraktion | werk=spiegel.de | sprache=de | zugriff=2020-01-29 }}</ref> == Privaat == Buschmann is verheiraat un leevt in [[Vosshusen (Landkreis Horborg)|Vosshusen]]. == Weblenken == {{Commons}} * [https://www.tierschutzpartei.de/partei/struktur/bundesvorstand/martin-buschmann/ Deerschuulpartei: Martin Buschmann] (hoochdüütsch) * {{MdEP|197434|NAME=Martin Buschmann}} == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Buschmann, Martin}} [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:De Deerschuulpartei]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Mann]] 83ji4xqv6p8r98guqpzcf4bfy3xwdsh 0 132239 1070361 1070053 2026-06-25T14:20:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070361 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barg |NAAM = Mount Tyree |BILD = Mount Tyree (Antarctica) from East by Christian Stangl (flickr).jpg |BILDB = Mount Tyree von Oosten |HÖÖCHD = 4852 |LAAG = [[Ellsworthland]], [[Westantarktika]] |EERDREGION = Antarktika |BARGGRUPP = [[Sentinel Range]], [[Ellsworthbargen]] |KOOR_NS = -78.4 |KOOR_OW = -85.9167 |REGION-ISO = AQ |TOEERST_BESTEGEN = [[6. Januar]] [[1967]], dör [[Barry Corbet]] un [[John P. Evans]] |NORMALWEG = Hoochtour vergletschert }} '''Mount Tyree''' is en {{Hööchd|4852}} hogen [[Barg]] in de [[Sentinel Range]] von de [[Ellsworthbargen]], de na’n [[Mount Vinson]], de mit siene {{Hööchd|4892}} 13 Kilometer in’n Noordwesten liggt, de tweethöögste Barg von de [[Antarktis]] is. Mount Tyree liggt in [[Ellsworthland]], [[Westantarktika]]. == Geschicht == Mount Tyree is in’n Januar 1958 bi en Opklärungsfloog von dat US-Navy-VX-6-Geswader opdeckt worrn. In’n sülven Maand hett em de Marie Byrd Land Traverse Party karteert. De Barg is na Kunteradmiraal [[David M. Tyree|David Merrill Tyree]] (1904–1984) nöömt, de von’n 14. April 1959 bet 26. November 1962 Befehlshebber von de U.S. Naval Support Force in de Antarktis weer. De Barg kunn toeerst in dat Johr 1967 dör Maten von en Expeditschoon ünner Leid von [[Nicolas Clinch]] (*&nbsp;1930) bestegen warrn. De sülve Expeditschoon hett ok Mount Vinson, [[Mount Shinn]] (4661&nbsp;m) un [[Mount Gardner (Ellsworthland)|Mount Gardner]] (4587&nbsp;m) toeerst bestegen. Düsse Expeditschoon harr dormit de veer höögsten Bargen von de Antarktis bestegen. Mit’n [[Long Gables]] (4150&nbsp;m) un den [[Mount Ostenso]] (4180&nbsp;m) sünd se ok noch op twee annere Bargen toeerst rop.<ref>{{Internetquelle|url=http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.americanalpineclub.org/AAJO/pdfs/1967/Marts_Antarctc1967_vi-257.pdf|autor=Brian S. Marts|titel=American Antarctic Mountaineering Expedition|titelerg=Expeditionsbericht von’n [[American Alpine Club]]|kommentar=in’n Archiv bi wikiwix.com|sprache=en|format=pdf|zugriff=2010-07-26}}</ref> As tweethöögsten Barg in Antarktika tellt Mount Tyree to de [[Seven Second Summits]]. Jüst as vele von düsse Bargen gellt he as sworer to bestiegen as sien höger Pendant, de Mount Vinson. Kleddertechnisch feddert de blots 40 Meter siedere Mount Tyree mehr.<ref>{{Literatur |Autor= Jeff Rubin |Titel= Antarctica |Verlag= [[Lonely Planet]] |Jahr= 2008 |Auflage= 4. |ISBN= 9781741045499 |Seiten= 73 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url= http://www.skyrunning.at/mttyree-k2-de-antarktis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20091221073931/http://www.skyrunning.at/mttyree-k2-de-antarktis |autor= [[Christian Stangl]] |titel= Mt.Tyree - K2 von de Antarktis |archiv-datum=2009-12-21 |zugriff= 2011-03-31 }}</ref> Dor kummt noch to, dat he düüdlich slechter för Bargstiegers togänglich is as de Mount Vinson, de as een von de [[Seven Summits]] populär worrn is. Bet 2007 is Mount Tyree blots söven Maal bestegen worrn, wieldes bet dorhen al wied över dusend Bargstiegers op’n Mount Vinson weren.<ref>{{Internetquelle |url= http://www.antarcticmountains.com/Antarctic_Mountains/Updates/Entries/2007/11/12_Tyree.html |titel= Tyree - A History |autor= Damien Gildea |datum= 2007-11-12 |zugriff= 2010-12-11 |sprache= en |offline= ja }} {{Webarchiv|url=http://www.antarcticmountains.com/Antarctic_Mountains/Updates/Entries/2007/11/12_Tyree.html |wayback=20111007082708 |text=Tyree - A History |archiv-bot=2026-06-25 14:20:38 InternetArchiveBot }}</ref> {| class="Tabell" |+ Opstiegen <small>(Stand: 2012)</small><ref>{{Internetquelle | url= http://skyrunning.at/de/content/mt-tyree-0 | titel= Mt. Tyree | autor= Christian Stangl | zugriff= 2012-10-07 | archiv-url= https://web.archive.org/web/20120826150826/http://skyrunning.at/de/content/mt-tyree-0 | archiv-datum= 2012-08-26 | offline= ja }} {{Webarchiv|url=http://skyrunning.at/de/content/mt-tyree-0 |wayback=20120826150826 |text=Mt. Tyree |archiv-bot=2026-06-25 14:20:38 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Nr. !! Johr !! Deelnehmers |- | 1 | 1967 | Barry Corbet, John Evans |- | 2 | 1985 | Mugs Stump |- | 3 | 1997 | Antoine Chayrol, Antoine de Choudens |- | 4 | 1997 | [[Conrad Anker]], Alexander Lowe |- | 5 | 2012 | [[Hans Kammerlander]], Robert Miller, [[Christian Stangl]] |} == Galerie == <gallery widths="220px" heights="220px"> Vinson-Map.jpg|Koort von dat Rebeed üm’n Mount Tyree, Sentinel Range Vinson Massif from space.jpg|Sentinel Range, Satelliten-Opnahm von de [[NASA]] </gallery> == Footnoten == <references /> == Weblenken == * {{Internetquelle|url=http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.americanalpineclub.org/AAJO/pdfs/1967/Marts_Antarctc1967_vi-257.pdf|archiv-datum=2008-08-31|autor=Brian S. Marts|titel=American Antarctic Mountaineering Expeditschoon 1967|kommentar=Expeditionsbericht von’n [[American Alpine Club]] – in’n Archiv bi wikiwix.com|sprache=en|format=pdf|zugriff=2010-07-26}} {{DEFAULTSORT:Tyree, Mount}} [[Kategorie:Barg in de Ellsworthbargen]] [[Kategorie:Sentinel Range]] [[Kategorie:Ellsworthland]] p3mrlm0wr3sd8pv2cj46ommyjsvq491 0 134791 1070422 1070096 2026-06-25T19:01:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070422 wikitext text/x-wiki '''Selina Gasparin''' (* [[3. April]] [[1984]] in [[Samedan]]) is en [[Swiez]]er [[Biathlon|Biathletin]]. Selina Gasparin is 2004 vun den [[Skilangloop]] to’n Biathlon wesselt. Hör Süsters [[Elisa Gasparin|Elisa]] un [[Aita Gasparin|Aita]] sünd Biathlon-Sportler un starten ok in den Weltcup. Se billen tosommen mit [[Lena Haecki]] meestens de Swiezer Fruenstaffel. 2004 geev se hör Debüt in’n Europacup un 2005 keem se eerstmals in’n Biathlon-Weltcup to’n Insatz. 2007 nehm se as eerst Swiezer Frau un de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|Biathlon-Weltmeesterschapen]] deel un keem in dat Eenzelrennen up Platz 44. In‘n Januar 2009 wunn se in [[Oberhof]] as 29. in en Sprintrennen eerstmals Weltcuppunkte. Se nehm denn ok an de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspele]] deel, ahn dor en Medaille to recken. Af dat Johr reck se ok gelegentlich Platzeeren ünner de best Teihn in’n Weltcuprennen. To Anfang vun de Weltcupsaison 2013/14 fier se an’n 6. Dezember 2013 bi den Sprint in Hochfilzen hör eersten Weltcupsieg Weltcupsieg (vör [[Veronika Vítková]], [[Irina Starych]] un [[Tora Berger]], wat de eerste Sieg un de eerste Podestplatz vun en Swiezer bi de Fruen in disse Sportaart weer.<ref name="tagblatt20131206">{{Internetquelle|url = http://www.tagblatt.ch/aktuell/sport/weitere/weitere/weitereuo/art129479,3631400|titel = Selina Gasparin mit historischem Sieg|werk = St.Galler Tagblatt Online|datum = 2013-12-06|zugriff = 2013-12-10}}</ref> Een Week later wunn se ok dat Sprintrennen vun den darten Weltcup in [[Le Grand-Bornand]] (vör [[Kaisa Mäkäräinen]] un [[Walentyna Semerenko]]) un övernehm dormit ok eerstmal dat root Trikot vun de Disziplinführenden. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ vun de Saison up den 11. Platz und in de Sprintwertung up Platz 6. Anfang Januar 2014 reck de Fruenstaffel mit de dree Gasparin-Süsters un [[Irene Cadurisch]] as Slusslöperin in Ruhpolding mit Platz teihn de vun den Verband fordert Norm för de Deelnahm an de Olympisch Winterspelen.<ref>{{internetquelle|url = http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|titel = Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation|hrsg = Swiss-Ski|datum = 2014-01-08|zugriff = 2014-01-09|offline = ja|archiv-url = https://web.archive.org/web/20140109135359/http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|archiv-datum = 2014-01-09}} {{Webarchiv|url=http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html |wayback=20140109135359 |text=Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation |archiv-bot=2026-06-25 19:01:49 InternetArchiveBot }}</ref> Nah twee Top-20-Platzeeren in’n Sprint un in de Verfolgung wunn Gasparin am 14. Februar 2014 de Sülvermedaille in dat Eenzelrennen. Nah fehlerfree Scheeten keem se över een Minüüt achter de Olympiasiegerin [[Darja Domratschawa]], aber vör [[Nadseja Skardsina]] un [[Gabriela Soukalová]] in’t Teel un sörg dormit för en wiedere Premiere in’n Swiezer Biathlonsport.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.nzz.ch/aktuell/sport/sotschi-2014/selina-gasparin-gewinnt-silber-1.18243705|titel = Silber für Selina Gasparin: Null Fehler!|werk = NZZ Online|hrsg = Neue Zürcher Zeitung|datum = 2014-02-14|zugriff = 2014-02-14}}</ref> Dornah leep dat denn nich ganz so goot wieder un to de Saison 2014/15 hett se denn en Wettkamppaus inleggt, wiel se Moder wurr. To de Saison 2015/16 weer se weer an’n Start, keem een paar Mal ünner de best Teihn un in de Gesamtwertung an’t Enn‘ vun dat Johr up Platz 24. Hör best Eenzelergevnis weer dorbi Platz 2 in de Verfolgung vun Antholz achter [[Jekaterina Jurlowa-Percht]] un vör [[Dorothea Wierer]]. In de Folgesaison keem se nie up dat Podest, aber in de Gesamtwertung noch up den 17. Platz. Ähnlich weer dat Ergevnis in de Saison 2017/18, de se as 25. In den Gesamtweltcup afsluuten dee. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] keem se mit de Staffel up den 6. Platz 2018/19 hett se kien Weltcuppunkte haalt, keem aber in de Staffel to’n Insatz. In de Saison 2019/2020 keem se aber weer in de Punkteränge rin. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020]] reck se mit de Swiezer Fruenstaffel weer den 6. Platz. Bi Weltcuprennen harr se dorför mit de Staffel all tweemal den 3. Platz un to’n Uptakt in Östersund sogor Platz 2 reckt. To’n Afsluss vun de Saison, bi de de eegentliche Afsluss in Östersund wegen de COVID-19-Epidemie, afseggt wurrn weer, reck se hör best Ergebnisse in de Saison. Nahdem se in Kontiolahti in’n Sprint all en gooden teihnten Platz belegg harr, keem se in de ansluuten Verfolgung up den 2. Platz (achter [[Julia Simon]], aber vör [[Lisa Vittozzi]], [[Kaisa Mäkäräinen]] (in de hör letzt Rennen), [[Monika Hojnisz-Staręga]] un annern). In den Gesamtweltcup reck se so den 40. Platz. == Literatur == * Philipp Gurt: Selina Gasparin; Literaricum Buchverlag Philipp Gurt, 1. Uplaag, 2016, 232 Sieden; ISBN 978-3-9523-9619-3 == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.selinagasparin.ch/ Offizielle Webpräsenz] * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSUI20304198401 Selina Gasparin up de Sieden vun de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=19548 Indrag up de Sieden vun de FIS (engelsch)] * [http://web.swiss-ski.biz/steckbriefe/187.pdf Selina Gasparin] bi [[Swiss-Ski]] (PDF; 54&nbsp;KB) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1132274443|VIAF=8325149619428404010006}} {{SORTIERUNG:Gasparin, Selina}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1984]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Swiez)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Swiez)]] ni0172ols7tbqxik67nv5kqrm9zt6fj 0 135427 1070348 1070043 2026-06-25T12:30:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070348 wikitext text/x-wiki [[Datei:Mons,Léon 2015 Wien.JPG|rechts|duum|Léon Mons 2015]] '''Léon Mons''' (* [[10. September]] [[1995]] in [[Lübeck]]<ref>{{Internetquelle |autor=Richard Saathoff |url=https://www.sw-nuernberg-sued.net/index.php/turniere/bezirk/nachrichten/leon-mons-gm |titel=Léon Mons - bald GM |zugriff=2018-05-06 |sprache= }} {{Webarchiv|url=https://www.sw-nuernberg-sued.net/index.php/turniere/bezirk/nachrichten/leon-mons-gm |wayback=20240526080116 |text=Léon Mons - bald GM |archiv-bot=2026-06-25 12:30:48 InternetArchiveBot }}</ref>) is en düütsch [[Grootmeester (Schach)|Schachgrootmeester]]. Léon Mons hett dat Schachspeel van sien Vader lehrt, de ebenfalls Vereensspeler weer. In de Jöögd hett he regelmatig mit den Grootmeester [[Michael Prusikin]] traineert. Siet März 2019 is he [[Mathematikstudium|as Doktorand vun de Mathematik]] wetenschaplich Mitarbeiter an de [[Universität Soltborg]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.schachbundesliga.de/interviews/kein-prinz-aber-schon-fast-ein-koenig-interview-mit-im-leon-mons |titel=Kein Prinz, aber schon fast ein König – Interview mit IM Léon Mons |zugriff=2018-05-06 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=http://www.schachbundesliga.de/interviews/kein-prinz-aber-schon-fast-ein-koenig-interview-mit-im-leon-mons |wayback=20180505173345 |text=Kein Prinz, aber schon fast ein König – Interview mit IM Léon Mons |archiv-bot=2026-06-25 12:30:48 InternetArchiveBot }}</ref> In de [[Schachbundsliga 2012/13|Saison 2012/13]] vun de [[Schachbundsliga (Düütschland)|düütsch Schachbundsliga]] wurr sien Sieg gegen [[Arkadij Naiditsch]] up schachbundesliga.de to de best Partie vun de Saison wählt.<ref>{{Webarchiv|url=http://schachbundesliga.de/bundesliga/die-partie-der-saison-201213 |wayback=20210128005722 |text=Die Partie der Saison 2012/13 |archiv-bot=2026-03-14 05:20:43 InternetArchiveBot }}, Schachbundesliga.de, 11. September 2013</ref> Sien hööchste bit jetzt reck Elo-Tall weer 2559, de he in Mai 2019 harr. == Titel == * 2012: [[FIDE-Meester]] * August 2014: [[Internatschonaler Meester]] * April 2018: Grootmeester<ref>Leon Mons und Julian Martin holen GM-Norm beim Sants Open in Barcelona; Schach Nachrichten vun’n 29. August 2017 Online: [https://de.chessbase.com/post/leon-mons-und-julian-martin-holen-gm-norm-beim-sants-open-in-barcelona] afropen an’n 6. Mai 2018</ref> == Vereene == * in Düütschland: ** 2004–2014 ''[[Schachclub Forchheim|SC Forchheim]]'' (2. un [[Schachbundsliga 2012/13|1. Bundsliga]]) ** 2014–2015 ''[[Schachclub Eppingen|SC Eppingen]].'' [[Schachbundsliga 2014/15|1. Bundsliga]] ** 2015–2016 ''SC Hansa Dortmund''. [[Schachbundsliga 2015/16|1. Bundsliga]] ** siet 2016: ''[[MSA Zugzwang 82|MSA Zugzwang München 82]]'' (1. Bundsliga, [[Schachbundsliga 2016/17|Saison 2016/17, Saison 2017/2018, Saison 2018/2019]]) * in Öösterriek: ** siet 2011: ''SIR Royal Salzburg'' (2. un 1. Bundsliga (Saison 2011/12, 2013 bit 2016, 2017 bit 2019)) == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4614950 FIDE-Koort] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=121782 Indrag bi chessgames.com engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Mons, Leon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1995]] [[Kategorie:Schachspeler]] 032s963cqw3y7q4n4wij2vs8k0dmtw4 0 136219 1070429 1070100 2026-06-25T19:20:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070429 wikitext text/x-wiki [[File:Egeskov Castle (28103028186).jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot spejling Edit 2.jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot 08.jpg|mini|Slott Egeskov]] '''Slott Egeskov''' [{{IPA|ˈeːəsgɔu̯ʔ}}] is en Waterborg up de Insel [[Fünen]] in [[Däänmark]]. Dat noch middelöllerich präägt Bauwark hett sück in den Loop van sien Geschichte van en vun buten [[Laatgotik|laatgotisch]], binnen aber all in’n Stil van de [[Renaissance]] gestalt [[Waterborg]] to en wahnlich Landslott wannelt. Dat Bauwark is van umfangriek Gordens ümgeven (nah Angaven van de Eegendömer de gröttste historsch Gordenanlaag van Däänmark) un up dat Slottgelände befinnen sück mehrere Museen. == Geschichte == Dat Slott wurr van den [[Marschall|Rieksmarschall]] Frands Brockenhuus (1518–1569) upbaut un 1554 fardigstellt. He harr 1545 Anne Tinhuus heiraadt, de den oorsprünglichen Buurnhoff van hör Öllern övernommen harr. De politischen Unruhen, de [[Reformatschoon]] un de [[Grafenfehde|Börgerkrieg]] van 1534 bit 1536 Hemm völ Grootgrundbesitter to de Tiet dorto brocht, ehrn Wahnsitt as swoor intonehmen [[Festung]] to bauen. So ok Frands Brockenhuus, de sien Borg midden in en See uprichten dee, nah de Överleefern up en [[Fundament]] up so völ Eekenpahlen, dat „ein ganzer Eichenwald dabei draufging“.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.egeskov.dk/de/geschichte |titel=Die Geschichte Egeskovs |titelerg= |werk=egeskov.dk |hrsg= |datum= |seiten= |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |format= |sprache= |kommentar= |zitat=}}</ref> Dorum ok de Naam Egeskov (Eekenwald). Bit 1784 wurr Egeskov ünner de Nahkommen van Brockenhuus wiedergeven, dorünner [[Corfitz Ulfeldt]] un sien Bröers över hör Moder Anne Brockenhuus. 1784 hett de Geheemrat un Amtmann Henrik Bille-Brahe (1709–1789) dat Slott köfft. He stamm ut dat Adelsgeslecht [[Bille (Adelsgeslecht)|Bille]] un harr 1787 dat Patent van de utstorven Adelsfamilie Brahe erstaahn. Bit 1882 bleev Slott Egeskov in‘n Besitz van de Familie Bille-Brahe. Denn hett Julius Ahlefeldt-Laurvig-Bille dat Slott övernommen. He hett den sweedschen Architekten Helgo Zettervall mit de Renoveeren van dat Slott beupdraagt. He hett de Toornhelme höhger maakt, hett de fröheren Stufengeevel weer herstellt un den Doorbau upricht. Sien Nahkommen hörrt dat Slott noch hüüd. 1986 wurr dat för den Tourismus apen maakt. == Museen == === Slottmuseum === Wichtigst Deel van de musealen Anlagen is dat Renaissance-Slott sülvst. Dorin sünd ca. teihn prunkvull Rüüm in twee Stockwarken un en Utstellungsberiek in’n Böhn to besichtigen. En groot Antall van exotisch Jagdtrophäen wiest up de Jagdliedenschap van en fröheren Slottherrn hen. Möbel, Gemälde, Musikinstrumente, Porzellan un völ wiedere Kunstgegenstände dokumenteeren de lang Geschichte van dat Huss, de sien Eegendömer hüüd Graf Michael [[Ahlefeld (Adelsgeslecht)|Ahlefeldt]]-Laurvig-Bille is. === Titanias Palast === Bekanntst Exponat van dat Museum ist dat düchtig groot Puppenhuus „Titanias Palast“, nöömt nah de Elfenkönigin Titania. De engelsch Offizier Sir Neville Wilkinson hett mehr as 15 Johr an dit eenzigaardig Kunstwark baut. De zimmergroot Palast besteiht ut över 3000&nbsp;Deelen in groot Detailtrüe un bargt to’n Deel sülvst wertvull Kunstschätze. Ünner de Miniaturrüüm van den Palast befinnd sück ünner annern en Kapell mit speelbar [[Örgel]]. === Wiedere Museen === [[Datei:Schloss Egeskov Museum 05.JPG|mini|Wahnmobil van den Maler [[Sigurd Swane]] in dat Automobilmuseum]] In de Nebenhüüs befinnen sück mehrere wiedere Museen, dorünner Utstellungen van Automobilen (Oldtimer bit to de 1970er Johren), Floogtüüg un Motorrööd en Museum to de Geschichte vun dat Rettungswesen in Däänmark un en Utstellung van Puppenhüüs. Wiedere Utstellungen befaaten sück mit de Geschichte van de Landwertschap, den [[Hannel]] un dat [[Handwark]]. == De Sage van dat Holtmännchen == Up de Böhn van den Trappentoorn liggt en Holtfigur, de fröher en Saal van dat Slott smücken dee. Nah de Sage dröfft se nie van hör Platz wegnommen wurrn un moot to [[Wiehnacht|Wiehnachten]] jewiels en nee Strohlager maakt kriegen, ansonsten würr Egeskov in de Hillig Nacht in den Slottgraben afsuupen. == De Gorden == [[Datei:Schloss Egeskov Park 01.JPG|mini]] De den Burgsee ümgevend Gordenanlagen sünd to ünnerscheedlich Tieden entstahn un ok in de Gegenwart immer weer utwiet un den touristisch Verwachten anpasst wurrn. En formal Gordenberiek tegenöver van dat Slott wurr all in de 1950er-Jahren rekonstrueert. In‘n nordöstlichen Deel, de nich apenlich togänglich is, befinnd sück en historsch [[Irrgorden]] ut [[Hainböken]]heechen, de in sien Weggmust wietgahnd de berühmt Anlaaag bi den [[Hampton Court Palace]] entspreckt; sien Entstahn wurr up dat Johr 1733 dateert. En stark vergröttert un en beten utwiet Nahplanten, entworfen van den Multikünstler [[Piet Hein (Wetenschapler)|Piet Hein]], liggt südöstlich van den Borgsee, ebenso twee wiedere moderne Gordenlabyrinthe. De Goroden kreeg 2012 den „Europääschen Gordenpries“ van dat [[European Garden Heritage Network]] in de Kategorie „Weiterentwicklung historischer Anlagen“. == Weblinks == {{Commons|Egeskov Slot|Slott Egeskov}} *{{Internetquelle |url=https://www.egeskov.dk/de |titel=Deutsche Homepage |werk=egeskov.dk |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja}} *{{Internetquelle |autor=Thomas Soltau |url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |titel=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |werk=merian.de |hrsg= |datum= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja |sprache= }} {{Webarchiv|url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |wayback=20200215082536 |text=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |archiv-bot=2026-06-25 19:20:32 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=55/10/35/N |EW=10/29/22/E |type=landmark |region=DK}} [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Slott|Egeskov]] ou4f5p0nsezz8uhijm53qwf8n5h6v9m 0 141846 1070445 1036165 2026-06-25T20:48:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070445 wikitext text/x-wiki '''Take Four''' is en Singrupp vun veer Mannslüüd ut Kiel/Hamborg. Düt Singgrupp givt dat all bannig lang und se gehöört to de spoodrieksten in Düütschland. Se sing tomeest a cappella na den Vöörbild vun de amerikaanschen [[Barbershop]], man ok hochdüütsche Leeders to'n Bispill vun de [[Comedian Harmonists]] und mencheehn hett se all up plattdütsch singn höörn. Se sünd Lidmaaten vun de düütschen Barbershop-Vereen [[BinG!]]<ref>https://www.barbershop.de/de/Mitglieder</ref>. == Historie == Take Four is in't Johr 1986 grünnt worr'n.<ref>https://takefour.de/</ref> Domols wärrn dat ''Ekkehard Götz'' (bass), ''Till Kindschus'' (Bariton), ''Thomas Schröder'' (Lead) un ''Jörn Wengler'' (Tenor), de sich tosamen don hebbt. To'n Anfung wär dat blots so'n Idee. Man se hebbt wohl markt, dat da ok mehr ut warrn kunnt. Se hebbt denn Kontakt funnen to annere Barberschoppers, toerst in [[Düörpm]] un [[Bremen]], later ok in England un den USA. Man de Historie vun Take Four is keen graden Strich. So hett Ekkehard all 1990 seggt, dat he nich mehr wieter muken mucht. Do hebbt se noch een Schallplatte upnehmen don, ''On Top Of The World''. Man dat wärr denn doch nich dat Enn vun Take Four, denn dor küm ''Torge Bollert'' dorto un dat wärr denn doch ers de Anfung von de grote Tied vun Take Four. Se hebbt veele Uptreden hebbt, nich blots in Düütschland, man ok in Holland, England un in de USA. Dor hebbt se in de ''World Harmony Jamboree''<ref> https://www.instagram.com/takefouracappella/</ref> uptreden und later hebbt se Düütschland vertreten in den Wettbewerb vun de [[SPEBSQSA]] <ref>https://www.barbershop.de/de/page/geschichte</ref>(later BHS). Dat is sowat as de Weltmeesterschapt vun de Barberschoppers. Und in düsse Tied hebbt se ok dreei Alben upnehmen (süh unnen), un mennicheehn Utteknung noh Hus brukt (süh unnen). Ok düsse Tied kem to en Enn. Torge sökt 2003 dat Wiete un he givt Bucht för ''Patrick Scharnewski''<ref>http://www.misterjones-music.de</ref>. Patrick wor all ehn erfohrn Bass und so kunnt se glieks wieter muken, so as wenn nix woar. Patrick hett bannig veele un goode Ideen för ehr Uptreden. Nu is dat nienich ehn "Konzert", wenn Take Four op de Bühn steiht, nu is dat ehn "Event". 2009 is dann ok noh Till uttreten. Sit düsse Tied singt ''Georg Feige'' den Bariton<ref>Kieler Nachrichten vom 20. 2. 2009, S. 17</ref>. 2016 hebbt se wedder in de USA för Düütschland singt<ref>https://takefour.de/fotos/ {{Webarchiv|url=https://takefour.de/fotos/ |wayback=20200621172946 |text=— |archiv-bot=2026-06-25 20:48:33 InternetArchiveBot }}</ref>. Und nu singt se so good un geern tosomen un dat lett, as wenn se wohl noh in Ohlenhuus tosomen leev un sing warrn. == Utteknungen == * 1. Platz bi'n Landeschorwettstriet Schleswig-Holstein 1993 * Sieger bi'n Wettstriet vun BinG! 1994<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Barbershop_in_Germany</ref><ref>Dat muk wohl ween, dat se ok 2015 Sieger bi Bing weern. Dat qualifizeert se för den BHS-Wettstriet und da hebt se ja nu 2016 mitmukt. Man för den Sieg bi BinG! givt dat in Internet keen Nohwies.</ref> * Sieger bi'n Wettstriet vun BinG! 1995 * Sieger bi'n Wettstriet vun BinG! 1996 * Sieger bi'n Wettstriet vun BinG! 2000 * Publikumspries bi'n Wettstriet vun BinG! 2006 == Diskographie == * On Top Of The World (1990) * Take Four ... die CD (1993) * Afterglow! (1995) * 15th anniversary concert (2001) == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Vokalensemble]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Hoochdüütsch]] i5p5dl7vu90qv9bo5unt3aqgdb1o133 0 144965 1070405 1070085 2026-06-25T18:01:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070405 wikitext text/x-wiki [[Datei: Maischberger - 2016-12-14-7454.jpg|mini|Richard David Precht (2016)]] '''Richard David Precht''' (* [[8. Dezember]] [[1964]] in [[Solingen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Philosoph]] un [[Publizist]]. He is Honorarperfesser för Philosophie an de [[Leuphana Universität Lümborgg]] un Honorarperfesser för Philosophie un [[Ästhetik]] an de [[Hochschule für Musik Hanns Eisler]] in [[Berlin]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|titel=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana|zugriff=2011-06-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719114021/http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|archiv-datum=2011-07-19|datum=2011-06-01|hrsg=ndr.de}} {{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html |wayback=20110719114021 |text=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana |archiv-bot=2026-06-25 18:01:30 InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.leuphana.de/news/meldungen/titelstories/honorarprofessur-precht.html Pressemitdeelen vun de Uni], afropen an’n 4. November 2017.</ref> Siet den grooten Spood mit ''[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]]'' wurrn sien Böker to philosophischen oder sellschopspolitischen Themen Bestseller. == Privates == He weer mit de [[luxemborg]]schen Feernsehmoderatorin un stellvertreden Chefredakteurin vun [[RTL Télé Lëtzebuerg]], [[Caroline Mart]], verheiraadt. De Ehe wurr schett. Precht hett ut en fröher Betrecken een Söhn.<ref>https://www.morgenpost.de/berlin/article115993242/Sind-Sie-ein-guter-Vater-Herr-Precht.html</ref><ref name="welt_2014-12-05" /> == Publikatschonen == [[Datei:Frankfurter Buchmesse 2016 - Precht 2.JPG|mini|Richard David Precht bi de Frankforter Bookmesse (2016)]] === Böker === * {{Literatur | Titel=Noahs Erbe. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen | Verlag=Rowohlt | Ort=Reinbek bei Hamburg | Jahr=2000 | ISBN=3-499-60872-3 }} * {{Literatur | Titel=Die Kosmonauten. Roman | Verlag=Kiepenheuer & Witsch | Ort=München | Jahr=2003 | ISBN=978-3-462-03216-1 }} * ''Baader braun.'' In: Iris Radisch (Hrsg.): ''Die Besten 2004. Klagenfurter Texte. Die 28. Tage der deutschsprachigen Literatur in Klagenfurt.'' Piper, München/Zürich 2004, ISBN 3-492-04648-7. (Beitrag zum [[Ingeborg-Bachmann-Preis 2004|Ingeborg-Bachmann-Wettbewerb 2004]], [http://archiv.bachmannpreis.orf.at/bachmannpreisv2/bachmannpreis/texte/stories/13747/ online]). * {{Literatur | Titel=[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]] Eine philosophische Reise | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2007 | ISBN=978-3-442-31143-9 }} (Platz 1 vun de Spiegel-Bestsellerliste van’n 2. Juni bit to’n 21. September 2008]]) * {{Literatur | Autor=mit Georg Jonathan Precht | Titel=Die Instrumente des Herrn Jørgensen. Roman | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2009 | ISBN=978-3-442-47115-7 }} * {{Literatur | Titel=[[Liebe: Ein unordentliches Gefühl]] | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-15554-5 }} * {{Literatur | Titel=Die Kunst, kein Egoist zu sein. Warum wir gerne gut sein wollen und was uns davon abhält | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-31218-4 }} * {{Literatur | Titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid. Meine kleine deutsche Revolution | Verlag=Ullstein | Auflage=Erweiterte | Ort=Berlin | Jahr=2011 | ISBN=978-3-548-37323-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Warum gibt es alles und nicht Nichts?]] Ein Ausflug in die Philosophie |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2011 |ISBN = 978-3-442-31238-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Anna, die Schule und der liebe Gott]]. Der Verrat des Bildungssystems an unseren Kindern |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2013 |ISBN = 978-3-442-31261-0 }} ([[Liste der meistverkauften Sachbücher in Deutschland#2011 ff|Platz 1 der Spiegel-Bestsellerliste vom 6. bis zum 19. Mai 2013]]) * {{Literatur |Titel= Erkenne die Welt, Geschichte der Philosophie 1 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2015 |ISBN = 978-3-442-31262-7 }} * ''Tiere denken. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen'', Goldmann, München 2016, ISBN 978-3-442-31441-6. * ''Erkenne dich selbst, Geschichte der Philosophie 2''. Goldmann, München 2017, ISBN 978-3-442-31367-9 * ''[[Jäger, Hirten, Kritiker. Eine Utopie für die digitale Gesellschaft]]''. Goldmann, München 2018, ISBN 978-3-442-31501-7. * {{Literatur |Titel= Sei du selbst. Eine Geschichte der Philosophie 3 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2019 |ISBN = 978-3-442-31402-7 }} * {{Literatur |Titel= Künstliche Intelligenz und der Sinn des Lebens: Ein Essay |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2020 |ISBN = 978-3442315611 |Autor=|Hrsg=|Sammelwerk=|Band=|Nummer=|Auflage=|Seiten=}} === Upsätze un Artikel (Utwahl) === * ''[http://www.zeit.de/1997/33/precht.txt.19970808.xml/komplettansicht Die Invasion der Bilder].'' ''Niemand stellt Fragen, das Digitalfernsehen antwortet.'' In: ''Die Zeit.'' 8. August 1997 * ''Grüne Sorgen, schwarze Visionen. Ökologie in der angstfreien Gesellschaft.'' In: ''FAZ.'' 20. März 1999 * ''Nach den Spielregeln der Biologie. Ernst Haeckel und seine heutigen Nachfahren.'' In: ''FAZ.'' 15. Januar 2000 * [http://www.kultiversum.de/Literatur-Literaturen/Peter-Sloterdijk-Sphaeren-Plurale-Sphaerologie.html ''Einstürzende Sandburgen. Warum der Schöpfer der «Sphärologie» ein begnadeter Sprachkünstler und Kritiker, aber kein großer Philosoph ist.''] In: ''Literaturen.'' Juli/August 2004 * Der Spiegel: Feigheit vor dem Volk. Wider den verlogenen Menschenrechts-Bellizismus, 2009, Nr. 32 van'n 3. August 2009, Sieden 118–119 * Der Spiegel: Titel=Zwei Männer und der Mond. Zu einem seltsamen Hickhack hat sich der Streit zwischen Peter Sloterdijk und der Frankfurter Schule entwickelt, 2009, Nr. 45 van'n 2. November 2009, Sieden 150–152 * [http://www.zeit.de/2010/24/Bundespraesident-Wahl/komplettansicht ''… und keiner wacht auf. Leben wir noch in einer Demokratie, oder überlassen wir die Politik lieber einer kleinen Führungselite?''] In: ''Die Zeit.'' 24/2010 vom 10. Juni 2010. * Der Spiegel: Soziale Kriege. Vom Unbehagen der bürgerlichen Mittelschicht, 2010, Nr. 39 van'm 27. September 2010, Sieden 176–177 * ''Immer Mehr ist immer Weniger. Wer bestimmt eigentlich über den Fortschritt?'' In: ''Der Spiegel'' Nr.&nbsp;5/2011, 31.&nbsp;Januar 2011 [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-76659530.html online] * ''Vom Schlingern der Galeere. Bio-philosophische Betrachtungen über die obskuren „Märkte“.'' In: ''Der Spiegel'' 2/2012, 9. Januar 2012 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-83504590.html online]) * ''Kaltgestellte Frösche. Politik kennt kein Ethos mehr: Sie will die Welt vermessen, statt sie zu gestalten.'' In: ''Der Spiegel'' 37/2013, 9. September 2013 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-111320248.html online]) * ''Wer ist konservativer? Rechte Populisten und der Islam sind sich näher, als sie glauben''. In: ''Der Spiegel'' 6/2015, 31. Januar 2015 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-131578899.html online]) * ''Echte Träume, echte Not. Wohin wir driften, wer Deutschland abschafft und warum die Flüchtlinge nicht hier sind, um uns zu nutzen''. In: ''Die Zeit'' 1/2016, 14. Januar 2016 ([http://www.zeit.de/2016/01/moral-fluechtlinge-deutschland-fluechtlingspolitik-buerokratie online]) * (mit [[Harald Welzer]]): ''Jugend an die Macht! Unsere Debatte über die Flüchtlinge wird von älteren Intellektuellen bestimmt. Sie schüren Ängste, wo Offenheit vorherrscht. Ihre Verzagtheit ist gefährlich''. In: ''Die Zeit'' 13/2016, 17. März 2016 ([http://www.zeit.de/2016/13/migration-debatte-gefluechtete-zuversicht-jugend online]) * [http://www.zeit.de/2016/40/europa-erzaehlung-narrativ-politik-oekonomie-richard-david-precht/komplettansicht ''Unsere gereizten Seelen – Europa braucht Staatsbürger und keine User und Konsumenten. Ein Plädoyer für eine neue europäische Erzählung'']. Die Zeit Nr. 40/2016, 22. September 2016 * ''Vom Irrsinn, Maschinen Ethik einzuprogrammieren.'' In: ''Der Spiegel'' 48/2018, 24. November 2018 ([http://www.spiegel.de/plus/richard-david-precht-vom-irrsinn-maschinen-ethik-einzuprogrammieren-a-00000000-0002-0001-0000-000160960485 online]) === Interviews === * [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/richard-david-precht-vergesst-das-wissen?id=98d24fcc-21be-46e0-aeb0-f0fd53427ba9 ''Vergesst das Wissen!''] Richard David Precht gibt im Gespräch mit [[Barbara Bleisch]] Auskünfte über sein Selbstbild als Philosoph und öffentlicher Intellektueller in Deutschland, über seine Forderung nach einer „[[Bildungsrevolution]]“ und über seine Wünsche für eine gegenwartstaugliche Optimierung des philosophischen Diskurses im universitären und außeruniversitären Bereich. In: [[Schweizer Radio und Fernsehen]], 17. November 2013; abgerufen am 4. Juni 2020. * [https://www.augsburger-allgemeine.de/kultur/Richard-David-Precht-Die-Menschen-lieben-Verbote-id54827366.html Richard David Precht: ''„Die Menschen lieben Verbote“''] ''Augsburger Allgemeine'' vom 9. Juli 2019. == Film == * ''Lenin kam nur bis Lüdenscheid.'' Dokumentar- un Speelfilm, Düütschland, 2008, 88 Min., Dreihbook: Richard David Precht, Regie: André Schäfer, Produktion: Florianfilm, in’n Updrag vun den [[Westdeutscher Rundfunk Köln|WDR]], [[Südwestrundfunk|SWR]], Kino-Premiere: 1.&nbsp;Juni 2008 in Solingen,<ref>{{Webarchiv | url=http://www.solinger-tageblatt.de/index.php?redid=247272 | wayback=20090304010658 | text=Precht: ''Die Welt in meinem Kopf''}}, [[Solinger Tageblatt]], 2.&nbsp;Juni 2008.</ref> Film-Besprechung:<ref name="taz_2008-06-05" /> De [[Dokumentarfilm]] wurr för den [[Düütsch Filmpries 2009|Düütschen Filmpries 2009]] nomineert. == Literatur == * [[Gero von Boehm]]: ''Richard David Precht. 18. Februar 2009.'' Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten.'' Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S.&nbsp;650–660. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=115702318 Indrag in de DNB] * {{IMDb|nm3005548}} * [[zdf.de]]: [https://www.zdf.de/gesellschaft/precht ''Precht''] (Eigene Sendung) == Anmarken == <references responsive> <ref name="welt_2014-12-05"> {{Internetquelle | url=https://www.welt.de/print/welt_kompakt/koeln/article135037830/Philosophie-als-Erfolgsmodell.html | titel=Philosophie als Erfolgsmodell | titelerg=Richard David Precht wird 50: Kölner musste lange auf Anerkennung warten | werk=[[Die Welt]] | datum=2014-12-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> <ref name="taz_2008-06-05"> {{Internetquelle | autor=Barbara Schweizerhof | url=http://www.taz.de/!5181118/ | titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid | titelerg=Film-Besprechung | werk=[[Die Tageszeitung]] | datum=2008-06-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=115702318|LCCN=n/96/87437|VIAF=115547802|NDL=001093781}} {{SORTIERUNG:Precht, Richard David}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] lsfkz9en3e5pgw6crwbkdvyio0iubby 0 145716 1070481 1070131 2026-06-25T23:33:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070481 wikitext text/x-wiki [[Datei:Zugezogen Maskulin – Ackerfestival 2014 04.jpg|thumb|300px|Zugezogen Maskulin up de Ackerfestival 2014]] '''Zugezogen Maskulin''' is ein [[Berlin]]er [[Hip-Hop]]-[[Duett|Duo]] bestahnd ut [[Grim104]] un [[Testo (Rapper)|Testo]]. == Bandgeschicht == Grim104 un Testo hebben dat Duo an'n 1. Juli 2010 grünnt. De Nam is ein Anspillung up [[Westberlin Maskulin]] ([[Kool Savas]] un [[Taktloss]]) un [[Südberlin Maskulin]] ([[Fler]] un [[Silla (Rapper)|Silla]]). Beid Rapper kamen nich ierst ut Berlin, dorher stammt dat Wuurt „zugezogen“ in de Nam. 2011 keem dat Gratisalbum ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' rut. Dat Duo präsentiert sik, ähnlich as [[K.I.Z]], as Persiflage up [[Gangsta-Rap]] un [[Macho]]-[[Attitüde]], darför öwerspitzen un pointieren sei ünnerscheidlich [[Klischee]]s. Dortau perren [[Sarkasmus|sarkastisch]] un [[Ironie|ironisch]] Kommentare tau'n Tietgeest.<ref name="laut">{{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin|Linktext=Zugezogen Maskulin}}</ref> In'n Harfst 2013 ward dat Duo von'n Hamburger linksolternativ [[Independent-Label]] [[Buback (Ünnernähmen)|Buback]] ünner Verdrag nahmen. Tauierst keem dort de von Grim104 sülfstbetitelt [[Extended Play|EP]]. An'n 13. Februar 2015 folgt dat tweite Album von de Grupp ''Alles brennt''.<ref name="laut" /> An'n 20. Oktober 2017 ward dat drütt Album mit de Titel ''Alle gegen Alle'' verapentlich.<ref>{{Literatur|Autor=Oliver Marquart|Titel=Zugezogen Maskulin kündigen neues Album "Alle gegen alle" an - rap.de|Sammelwerk=rap.de|Datum=2017-07-08|Online=http://rap.de/news/106896-zugezogen-maskulin-kuendigen-neues-album-alle-gegen-alle-an/|Abruf=2017-07-10}}</ref> Dat fürt Album ''10 Jahre Abfuck'' kamt an'n 7. august 2020.<ref>{{Internetquelle |autor=Alex Wegerich |url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |titel=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |werk=rap.de |datum=2020-05-15 |abruf=2020-05-24 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |wayback=20200528045640 |text=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |archiv-bot=2026-06-25 23:33:33 InternetArchiveBot }}</ref> == Diskografie == * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Gratis-EP) * 2011: ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' (Gratis-Album) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (Freetrack) * 2015: ''Alles brennt'' (Album, [[Buback (Unternehmen)|Buback]]) * 2015: ''Füchse'' feat. [[LGoony]] (Juice-Exclusive auf Juice CD No 132) * 2016: ''Ratatat im Bataclan'' (Freetrack) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (Releasetrack), Uwe & Heiko * 2017: ''Alle gegen Alle'' (LP) * 2020: ''EXIT'' (Single) * 2020: ''Tanz auf dem Vulkan'' (Single) * 2020: ''Sommer Vorbei'' (Single) == Weblinks == {{Commonscat}} * {{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin}} * [https://web.archive.org/web/20170910212136/http://www.buback.de/zugezogen-maskulin.php Zugezogen Maskulin] bi [[Buback (Unternehmen)|Buback]] * [https://www.zeit.de/kultur/musik/2015-02/zugezogen-maskulin-alles-brennt Daniel Gerhardt: ''Zugezogen maskulin – Deutschrap brennt.'' Zeit online, 10. Februar 2015] == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Düütschland]] 2nj7k9lpybtn1ftgvbvi1ok8tagfwkq 0 145732 1070448 1070107 2026-06-25T20:58:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070448 wikitext text/x-wiki [[Datei:Testo – Ackerfestival 2014 05.jpg|mini|Testo bi'n Ackerfestival 2014 in [[Kummerfeld]]]] '''Testo''' (* [[1988]] in [[Leipzig]]; börgerlig: ''Hendrik Bolz''<ref>[https://www.deutschlandfunk.de/hip-hop-duo-zugezogen-maskulin-die-wut-ist-das-befreiende.807.de.html?dram:article_id=399006 „Die Wut ist das befreiende Element“, deutschlandfunk.de, 24. Oktober 2017, abgerufen am 25. August 2018]</ref>) is ein dütsch [[Rap]]per, de bi'n Hamburger Label ''[[Buback (Unternehmen)|Buback]]'' ünner Verdrag steiht. Tausamen mit de Rapper [[grim104]] billt hei dat Hip-Hop-Duo [[Zugezogen Maskulin]].<ref name="Musikmarkt">{{Internetquelle |autor=Musikmarkt.de |url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |titel="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |zugriff=2014-03-12 |archiv-url=https://archive.is/20140312212902/http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archiv-datum=2014-03-12 |offline=ja }} {{Webarchiv|url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |wayback=20140317224608 |text="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |archiv-bot=2026-06-25 20:58:32 InternetArchiveBot }}</ref> == Läben == Hendrik Bolz wür 1988 in Leipzig geburen un verbröcht sin Jugend na egen Utsag öwerwägend in [[Stralsund]]. Na'n Abitur töch hei na [[Berlin]], wur hei ünner annern ünner de Leitung von de Journalisten [[Marcus Staiger]] ein Praktikum in de Redaktion von de Internetsiet Rap.de absolviert hett. Hier hett hei de Rapper [[grim104]] kennenlihrt, mit em billt hei dat Hip-Hop-Duo Zugezogen Maskulin. Ein ierst kommün Album keem 2011 rut. näbenbi hett Bolz 2013 ein egen EP (''Töte deine Helden'') rutbröcht. Ut de EP sünd mihrer Stücke ok as Musikvideo rutkeem. == Diskografie == ; Alben * 2011: Kauft nicht bei Zugezogenen (Kostenloses Album mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) ; EP * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Kostenlose EP mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2013: ''Töte deine Helden'' ; Singles * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 ls Zugezogen Maskulin) ; Videos * 2011: ''Entartete Kunst'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Rotkohl'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Maskulin Maskulin'' (mit 3Plusss, Donetasy un grim104) * 2013: ''Champagner Für Alle'' * 2013: ''Töte deine Helden'' * 2013: ''Keine Ahnung Wo'' * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) == Weblinks == {{Commonscat|Testo}} == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Boren 1988]] 2eu5t191piwebokr4oor4cfdu2326u1 0 150006 1070438 1070102 2026-06-25T20:21:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070438 wikitext text/x-wiki [[Datei:Steven Chu official DOE portrait.jpg|mini|hochkant|Steven Chu (2009)]] '''Steven Chu''' (chineesch: 朱棣文; Pinyin: Zhū Dìwén}}; * [[28. Februar]] [[1948]] in [[St. Louis]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]]) is en US-amerikaansch Physiker. He kreeg 1997 gemeensam mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik]]. Sien Hööftrebeet is de [[Laserköhlen|Beinflooten vun Atomen middels Lasern]]. He weer Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] bit to sien Ernennung to’n Energieminister un hollt Professuren in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un [[Stanford University|Stanford]]. In dat Kabinett vun den US-Präsidenten [[Barack Obama]] weer Chu van 2009 bit 2013 Energieminister. == Leven == Chu stammt ut en [[Sino-Amerikaner|chineeschstämmig]] Akademikerfamilie, de 1943 över den Ümweg över [[Frankriek]] in de USA inwannert is. Sien Vader weer Chemie-Perfesser an dat [[Polytechnic Institute of New York University|Brooklyn Polytechnic]], un Chu is dicht bi Garden City upwussen. He hett anfangs an de [[University of Rochester]] studeert, wo he sien [[Bachelor]] maakt hett. Dornah is he an de [[University of California, Berkeley]] mit de Afsicht wesselt, sück up [[theoretische Physik]] to spezialiseeren. Bi [[Eugene David Commins]] hett he sück denn aber mit dat Meeten vun [[Paritätsverletzung]]en vun dat (in de [[Quantenelektrodynamik]] [[Verboden Övergang|verboden]]) magnetischen [[Dipol]]övergangs in [[Thallium]]atomen befaat, de nah de [[Elektroswaak Wesselwirken|elektroswaak Theorie]] in dat [[Standardmodell]] mögelk weern (de oorsprüngliche Vörslag för sückse Experimente keem vun [[Claude Bouchiat]] un [[Marie-Anne Bouchiat]] in Frankriek 1974) un sück in en swaak Asymmetrie vun de Absorptschoon vun rechts- un linkspolariseert Lucht ütern dee. För dat Experiment muss sück Chu intensiv mit den Bau vun Lasern befaaten. Dat Experiment nehm eenig Tiet in Anspröök, un wiels disse Tiet wurr he 1976 [[Post-Doktorand|Post-Doc]] – sien experimentelle Arbeit wurr as utreckend Qualifikatschoon anerkannt. Eerste Ergevnisse hett de Grupp 1979 bekannt maakt,<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.42.343 R. Conti, P. Bucksbaum, S. Chu, E. Commins, L. Hunter, Preliminary Observation of Parity Nonconservation in Atomic Thallium]</ref> dormals aber weer neutrale Ströme all an dat [[Stanford Linear Accelerator Center|SLAC]] in de Hoochenergiephysik nahwiest wurrn. Af 1978 hett he bi de [[Bell Laboratories]] in [[Murray Hill (New Jersey)]] arbeit, wo he mit Experimenten to dat nipp un nau Vermeeten vun de Spektren vun [[Positronium]] anfung, dat „Waterstoffatom“ vun de [[Quantenelektrodynamik]], bestahnd ut [[Positron]] un Elektron. Dat Experiment (mit Allen Mills) weer spoodriek, düer aber ok mehrere Johren. Dat weer dormals en vun de nauste Experimente to de Quantenelektrodynamik.<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.52.1689 Steven Chu, Allen P. Mills Jr., John L. Hall: Measurement of the Positronium 13S1-23S1 Interval by Doppler-Free Two-Photon Spectroscopy. In: Physical Review Letters. Band 52, Nr. 19, 1984, S. 1689–1692]</ref> 1983 wurr he Baas vun de Afdeelen för [[Quantenelektronik|Quantenelektronische]] Forschung vun dat Bell-Labor in [[Holmdel]]. To disse Tiet wull he sück eegentlich mit Fastkörperphysik befaaten (Pikosekunden-Laserpulse to dat Ünnersöken vun [[Exziton]]en-Anregungen), wurr denn aber (anreegt dör Arbeiten vun sien Kolleeg [[Arthur Ashkin]] bi de Bell Labs, de doran all siet 1970 arbeiten dee) to de Entwicklung vun optisch Fallen<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, J. M. Dziedzic, A. Ashkin |Titel=Observation of a single-beam gradient force optical trap for dielectric particles |Sammelwerk=[[Optics Letters]] |Band=11 |Nummer=5 |Datum=1986 |Seiten=288–290 |DOI=10.1364/OL.11.000288}}</ref> un hör Wiederentwicklung mit Laserköhlensverfohren to dat „Infangen“ vun Atomen führt, wat hüm sluutend den Nobelpries inbrocht hett.<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, L. Hollberg, J. E. Bjorkholm, Alex Cable, A. Ashkin |Titel=Three-dimensional viscous confinement and cooling of atoms by resonance radiation pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=55 |Nummer=1 |Datum=1985 |Seiten=48–51 |DOI=10.1103/PhysRevLett.55.48}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason Socrates Bardi |Titel=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms |Sammelwerk=Physical Review Focus |Band=21 |Nummer=11 |Datum=2008-04-02 |DOI=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> 1987 wurr he as Nachfolger vun [[Theodor Hänsch]] Perfesser för Physik un Anwennd Physik an de [[Stanford University]]. Dor hett he van 1990 bit 1993 un 1999 bit 2001 de Physikafdeelen leit un hett sück ok mit [[biophysik]]alischen Forschungen befaat. 2004 wurr he Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un hett dorto ok en Professur an de University of California, Berkeley annommen. Van 20. Januar 2009 bit to’n 22. April 2013 weer he Energieminister in de Obama-Regeeren. Bi de Reed för beid Hüüs vun den Kongress to’n Anlaat vun de Gesundheitsreform in dat Johr 2009 weer Chu [[Designated Survivor]]. He weer in’n Fall vun en Anslag up dat Kapitol de hööchstrangige Överlevende ween un harr de Nahfolge vun Barack Obama as Präsident antreeden. 2013 weer Chu bi de [[State of the Union Address]] weer Designated Survivor. To Tiet is Chu ''William R. Kenan, Jr., Professor of Physics'' un ''Professor of Molecular & Cellular Physiology'' in de ''Medical School'' an de Stanford University. Todem is he Liddmaat vun dat ''Bio-X Biosciences Institute'' un dat ''Wu Tsai Neurosciences Institute'' in Stanford.<ref name="CV" /> == Wirken == [[Datei:President Obama and Secretary Chu.jpg|mini|[[Barack Obama]] un Steven Chu (2009)]] Chu hett tallriek Verfohren un Reedschopp för optische un [[atomphysik]]alische Meeten entwickelt. So hett he mit Hülp vun stabiliseert Laser de Paritätsverletzung in Thalliumatomen meeten un mit de [[Laserspektroskopie#Spezielle Verfahren|Dopplerfree Twee-Photonen-Spektroskopie]] hett he [[Positronium]] un [[Myonium]] ünnersöcht (mit Mills hett he 1982 de Differenz vun 1s un 2s Niveau vun dat Positroniums mit en Nauigkeit vun en paar Deele nto een Milliarde meeten). Sien wichtigste wetenschapliche Leistung weer af Midden vun de 1980er Johren de [[Laserköhlen]] vun Atomen. Se is en zentraal Komponente vun [[Magneto-optische Falle|magnetooptischen Atomfallen]].<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, A. Ashkin, A. Cable |Titel=Experimental Observation of Optically Trapped Atoms |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=57 |Nummer=3 |Datum=1986 |Seiten=314–317 |DOI=10.1103/PhysRevLett.57.314}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=E. L. Raab, M. Prentiss, Alex Cable, Steven Chu, [[David E. Pritchard|D. E. Pritchard]] |Titel=Trapping of Neutral Sodium Atoms with Radiation Pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=59 |Nummer=23 |Datum=1987 |Seiten=2631–2634 |DOI=10.1103/PhysRevLett.59.2631}}</ref> Later hett Chu an dat Verfienern vun disse Methoden för [[Atomuhr]]en nah dat Fontänenprinzip un [[Bose-Einstein-Kondensat]]en arbeit. He hett sück an hoochnau Meeten vun de [[Gravitatschonskonstante]] un [[Fienstrukturkonstante]] bedeeligt un hett eenige vun sien optisch Methoden bi biophysikalischen Ünnersöken insett, etwa bi de Manipulatschoon vun eenzelt [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]-Moleküle mit [[Optische Pinzette|optischen Pinzetten]] (Optical Tweezers, 1989) oder in de [[Polymer]]dynamik. 1982 hett he mit Wong de Mögelkeit vun dat Utbreeden vun Pulsen in afsorberend Medien mit en Gruppengeschwindigkeit, de grötter as de Luchtgeschwindigkeit in dat Medium is, nahwiest.<ref>{{Literatur |Autor=S. Chu, S. Wong |Titel=Linear Pulse Propagation in an Absorbing Medium |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=48 |Nummer=11 |Datum=1982 |Seiten=738–741 |DOI=10.1103/PhysRevLett.48.738}}</ref> To Tiet befaat sück Chu vör allen mit de Forschung to biophysikalischen Themen (as de Synthees un Funktschonaliseeren vun Nanodeelken för de ''in vivo'' Afbillen vun zellulären Perzessen) un physikalischer Probleme mit Relevanz för Energie- un Umweltfragen (as de Entwicklung vun Batterien up Basis vun Lithium un Swefel, nee Methoden to de elektrochemische Upspalten vun Water, de Verminnern vun Kohlendioxidemissionen un de Extraktschoon vun Lithium ut Soltwaterr).<ref>{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu?tab=research-and-scholarship |titel=Current Research and Scholarly Interests |hrsg=Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> He weer en vun de Eersten, de de Petitschoon för ''Project Steve'' ünnerschreeven hett, en Kampagne, de för de Ünnerrichten vun de herkömmlichen wetenschaplich Upfaaten över de [[Evolutschonstheorie]] an Scholen intreeden deiht, un hett sück dormit gegen de in den USA populären Alternativkonzepte vun den [[Kreatschonismus]] un dat [[Intelligent Design]] stellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |titel=Bringing in the Steves |datum=2003-02-17 |autor=Steve Mirsky |werk=The Scientist |sprache=en |zugriff=2018-11-30 }} {{Webarchiv|url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |wayback=20200811050103 |text=Bringing in the Steves |archiv-bot=2026-06-25 20:21:26 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://ncse.com/project-steve |titel=Project Steve |hrsg=National Center for Science Education |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> == Insetten in den Beriek Energieversörgen un Klimawannel == [[Datei:OliverInderwildi-FatihBirol-StevenChu-OxfordUniversity.jpg|mini|Steven Chu (rechts) un [[Fatih Birol]] (Mitte) bi en Konferenz an de [[University of Oxford]]]] Chu is all lang för en starkere Forschung in den Beriek [[Regenerativ Energie|regenerativ Energien]] un de Wiederentwicklung vun de [[Karnenergie|Karnkraft]], wiel he de Meenen is, dat en Verlagerung weg vun fossilen Brennstoffen unverzichtbar is, um de [[globale Erwärmung]] to bekämpfen. Chu hett ok wohrschoot, dat globale Erwärmung de Landwertscha in‘n US-Bundsstaat [[Kalifornien]] noch binnerhalv vun dit Johrhunnert unmögelk maaken kunn. He is Liddmaat vun den Kopenhagener Klimaraat (Copenhagen Climate Council), en Vereenigung vun Wertschaps- un Wetenschapsvertredern, de inricht wurr, um en Impuls för de [[UN-Klimakonferenz in Kopenhagen]] in‘n Dezember 2009 to geven. Chu speel ok en wichtig Rull bi de Utarbeiten vun de spoodriek Bewarf för dat ''Energy Biosciences Institute'', en vun [[BP]] mit 500 Millionen Dollar finanzeert gemeensam Projekt vun de Universität Berkeley, dat ''Lawrence Berkeley Lab'' un de [[University of Illinois]]. Dat hett in Berkeley för en Striederee mit de führt, de bang weern, dat disse Tosommenarbeit dat Ansehn vun de Universität för akademische Integrität beschädigen kunn. == Utteknungen un Ehrungen == Chu kreeg 1987 den [[Herbert-P.-Broida-Pries]] för Laserspektroskopie vun de [[American Physical Society]], 1993 den [[König-Faisal-Pries]] för Naturwetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://kingfaisalprize.org/professor-steven-chu/ |titel=Professor Steven Chu: Winner of the 1993 KFP Prize for Science |hrsg=kingfaisalprize.org |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> 1994 den [[William F. Meggers Award]] vun de [[Optical Society of America]]<ref name="OSA" /> un den [[Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science]] vun de APS<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Chu&first_nm=Steven&year=1994 |titel=1994 Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science Recipient: Steven Chu |hrsg=APS |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un 1995 den [[Humboldt-Forschungspries]] vun de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]], vun de ok en [[Wolfgang-Paul-Vorlesung]] organiseert wurr, de he 1998 an dat Physikalischen Institut vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] hull.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |titel=1998: Steven Chu |hrsg=Universität Bonn |datum= |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |wayback=20200930183314 |text=1998: Steven Chu |archiv-bot=2026-06-25 20:21:26 InternetArchiveBot }}</ref> 1996 kreeg he en [[Guggenheim-Stipendium]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |titel=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |hrsg=Guggenheim Foundation |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |wayback=20181130030319 |text=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |archiv-bot=2026-06-25 20:21:26 InternetArchiveBot }}</ref> He is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], siet 1992 de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1998 de [[American Philosophical Society]]. 2014 wurr he in de [[Royal Society]] wählt un is todem Liddmaat vun de [[Academia Sinica]], de [[Chineesch Akademie vun de Wetenschapen]] un de ''Korean Academy of Science and Technology''.<ref name="OSA">{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/steven-chu/ |titel=Steven Chu |hrsg=OSA |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> Siet 2018 is he ordentlich Liddmaat vun de [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/10/20/0768/01652.html#me |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |hrsg=[[Presseamt vun den Hilligen Stohl]] |werk=Tägliches Bulletin |datum=2018-10-20 |zugriff=2018-10-20 |sprache=it}}</ref> Chu hett över 30 Ehrendoktertitel tospraken kreegen,<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu: Biography |hrsg=stanford.edu |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> dorünner dör de [[Boston University]] (2007),<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |titel=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |hrsg=Boston University |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |wayback=20181130071607 |text=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |archiv-bot=2026-06-25 20:21:26 InternetArchiveBot }}</ref> de [[Harvard University]] (2009)<ref>{{Internetquelle |url=https://harvardmagazine.com/commencement/2009-honorary-degrees |titel=In Esteemed Company |werk=Harvard Magazine |datum=2009-06-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> de [[Washington University in St. Louis]],<ref>{{cite web| url=http://news.wustl.edu/news/Pages/20707.aspx|title=Five to receive honorary degrees| publisher=Washington University}}</ref> [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/05/24/yale-graduation_n_587773.html |werk=Huffington Post |autor=Leah Finnegan |titel=Celebs Converge At Yale's Graduation Ceremony (PHOTOS) |datum=2010-05-24 |zugriff=2018-11-29}}</ref> un de [[University of Strathclyde]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |titel=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |hrsg=University of Strathclyde |datum=2010-11-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |wayback=20181130030426 |text=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |archiv-bot=2026-06-25 20:21:26 InternetArchiveBot }}</ref> (all 2010), de [[Australian National University]] (2014)<ref>{{Internetquelle |url=https://science.anu.edu.au/news-events/news/anu-honours-professor-steven-chu |titel=ANU honours Professor Steven Chu |hrsg=ANU |datum=2014-12-08 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> [[Dartmouth College]] (2015)<ref>{{Internetquelle |url=https://news.dartmouth.edu/news/2015/06/steven-chu-doctor-science |titel=Steven Chu (Doctor of Science) |hrsg=Dartmouth College |datum=2015-06-14 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un [[Amherst College]] (2018)<ref>{{Internetquelle |url=https://dailycollegian.com/2018/03/steven-chu-awarded-honorary-degree-offers-prediction-of-hope/ |titel=Steven Chu awarded honorary degree, offers prediction of hope |autor=Nate Procter |werk=Daily Collegian |datum=2018-03-22 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref>. 1997 kreeg Chu tosommen mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik|Physik-Nobelpries]] ''för dat Köhlen un Infangen vun Atomen mit Laserlucht''.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu |werk=Faculty Profiles, Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden van dne Nobelpries (engelsch)] * {{PhysHistNetw|ID=11504002|Titel=Steven Chu}} * {{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/zeit-wissen/2010/05/Steven-Chu/komplettansicht |titel=Der Erklärminister |autor=Jens Uehlecke |werk=ZEIT Wissen 05/2010 |datum=2010-08-03 |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://millercenter.org/president/obama/essays/chu-2009-secretary-of-energy Steven Chu] im ''Miller Center of Public Affairs'' der [[University of Virginia]] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=141983523|LCCN=no/2002/105390|VIAF=78456254}} {{SORTIERUNG:Chu, Steven}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Politiker]] mvvh1mftijvxx6dcm6zo55onta6wql9 0 151724 1070353 1070048 2026-06-25T13:02:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070353 wikitext text/x-wiki '''Matthias Wahls''' (* [[25. Januar]] [[1968]] in [[Hamborg]]<ref>DSB-Mitgliederdatenbank</ref>) is en düütsch [[Grootmeester (Schach)|Schachgrootmeester]] un Pokerspeler. == Leben == 1985 wurr Wahls düütsch Jöögdmeester.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.teleschach.com/dsj/dsj-dm85w.htm |wayback=20210226120613 |text=39. Deutsche Meisterschaft der Jugend (West), Telgte 1985 |archiv-bot=2026-03-14 05:37:52 InternetArchiveBot }} up [[TeleSchach]]</ref> 1988 wurr he vun de [[FIDE]] to‘n [[Internatschonaler Meester|Internatschonalen Meester]]<ref>Willy Iclicki: ''FIDE Golden book 1924-2002''. Euroadria, Slovenia, 2002, S. 100.</ref> nöömt, een Johr later to’n [[Grootmeester (Schach)|Grootmeester]].<ref>Willy Iclicki: ''FIDE Golden book 1924-2002''. Euroadria, Slovenia, 2002, S. 80.</ref> Bi den [[Berliner Sommer]] 1994 wurr he Tweet achter [[Hennadij Kusmin]], 1995 in Berlin achter [[Wjatscheslaw Dydyschko]] ebenfalls Tweet. 1996 (vör [[Stefan Kindermann]]) un 1997 (vör [[Christopher Lutz]]) wurr he Düütsch Meester. 1998 hett he sück för de FIDE-Weltmeesterschap, qualifizeert, de een Johr later in [[Las Vegas]] utdragen wurr. Dor hett he in de eerst Runn den Albaner [[Altin Cela]] mit 1½:½ slahn, is aber in de tweet Runn mit 0:2 an den ukrainschen Weltklassespeler [[Wassyl Iwantschuk]] scheitert. In de tweet Hälft vun de 1990er Johren fung he an, Seminare to Schachthemen, vör allen [[Anspeel (Schach)|Anspelen]], dörtoführen un hett sien Turnieraktivitäten rünnerfohren. Buterdem hett he 1997 de beid Schachböker ''Modernes Skandinavisch'' (ISBN 3-932861-00-0) un 2006 (tosommen mit [[Karsten Müller]] und [[Hannes Langrock]]) ''Modernes Skandinavisch, Band 2'' (ISBN 978-3-935748-13-1) as ok 2004 en Multimediakurs ''Die besten Eröffnungsfallen'' (ISBN 3-937549-09-9) herutbrocht. Siet Juli 2006 is sien [[Elo-Tall]] unverännert 2543, wiel he nah de [[Schachbundsliga 2005/06]] kien Elo-wert Turnierpartie mehr speelt hett.<ref>{{Internetquelle |url=http://ratings.fide.com/id.phtml?event=4600070 |titel=Rating Progress |hrsg=FIDE |zugriff=2010-03-04 |sprache=englisch }} {{Webarchiv|url=http://ratings.fide.com/id.phtml?event=4600070 |wayback=20141216123850 |text=Rating Progress |archiv-bot=2026-06-25 13:02:43 InternetArchiveBot }}</ref> Sien hööchste Elo-Tall vun 2609 reck he in’n Januar 1999.<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/player/Wahls,%20Matthias.html Elo-Historie] bi olimpbase.org (engelsch)</ref> Matthias Wahls hett sück nah sien Schachloopbahn up dat [[Poker|Pokerspiel]] konzentreert. 2007 hett he tosommen mit [[Dominik Kofert]] de mit över 8,7 Millionen Liddmaaten (Stand 2020) weltwiet gröttste Pokerschool grünnd ''PokerStrategy.com'' (Sitt in Gibraltar).<ref>[http://de.pokerstrategy.com/jobs/#1177 Geschichte des Unternehmens pokerstrategy.com] up ''pokerstrategy.com''</ref> He hett anstreevt, de Pokervariante [[Texas Hold’em]] in Düütschland to verbreeden. Nahdem he disse Tätigkeit eenige Johren maakt harrm wurr in’n November 2011 bericht, Wahls weer „nach einem finanziell erfolgreichen Ausflug ins Pokergeschäft“ nah Süüdspanien trucken.<ref>http://www.abendblatt.de/sport/article2105361/Dem-Hamburger-Schachklub-droht-das-Matt.html</ref> == Natschonalmannschap == Mit de düütsch Natschonalmannschap hett Matthias Wahls an de [[Schacholympiade]]n [[Schacholympiade 1990|1990]] un [[Schacholympiade 1992|1992]]<ref>[http://www.olimpbase.org/players/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi Schacholympiaden] up olimpbase.org (engelsch)</ref> as ok de Mannschapseuropameesterschap 1989 deelnommen. Bi de Mannschaps-EM 1989 in [[Haifa]] reck he mit de Mannschap den darten Platz un in de Eenzelwertung den tweeten Platz an dat fiefte Brett.<ref>[http://www.olimpbase.org/playerse/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi Mannschapseuropameesterschapen] up olimpbase.org (engelsch)</ref> == Vereens == Matthias Wahls harr sien schachlich Wuddels bi den SK Union Eimsbüttel, en Schachklub in Hamborg, mit den he ünner annern in de Saison 1984/85 in de 2. Bundsliga speelt hett<ref>Johannes Eising, Gerd Treppner: ''Schachbundesliga 1984-88'', Joachim Beyer Verlag, Hollfeld 1989, ISBN 3-88805-081-2, S. 109.</ref>. Van 1985 bit 2006 speel he in de 1. Bundsliga bi den [[Hamburger SK]], mit den he ok 1993 un 1995 an‘n [[European Club Cup]] deelnommen hett<ref>[http://www.olimpbase.org/playersc/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi European Club Cups] up olimpbase.org (engelsch)</ref>. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4600070 FIDE-Koort] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118193384 DNB-Katalog] * [https://www.365chess.com/players/Matthias_Wahls Partien vun Matthias Wahls up 365Chess.com (engelsch)] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22720 Biographie un Partien bi chessgames.com (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118193384|VIAF=47552874}} {{SORTIERUNG:Wahls, Matthias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Schachspeler]] [[Kategorie:Pokerspeler]] r36mmsdyg05cfd3rb31sohn9lsjwdip 0 152628 1070455 1070111 2026-06-25T21:23:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070455 wikitext text/x-wiki '''Timmel''' is een Deel van de Gemeente Grootfehn in´t Landkreis Auerk in [[Oostfreesland]] un liggt up een Geesteiland in´t midden van Leeg- un Hoogmooren. Bit in´t 19. Jahrhunnert weer dat Dörp besünners in´t Wintertied van de Welt ofsneden. == Histoorje == === Froe Middeloller === Archäologiske Utgraven van de Ostfreeske Landskup brochten in´t Oostdeel van Timmel Överblievsels van söven Husen un anner Findsels an´t Dag, de de Oorsprungen Timmels um dat Jahr 700 torügg föhrt. Dat grootste Wohnstallhuus hett een Besteck van 14 m Lengde und 5 m Breddte. De froomiddelollersten Husen laten sük as good 5 m brede eenasige (einschiffig) Wandpostenhusen beschrieven.<ref>{{Literatur |Autor=Rolf Bärenfänger |Titel="Timberlae-Timmel - Timmel im frühen Mittelalter", |Hrsg=Dorfverein "Uns Timmel e.V." |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten=44 f |Online= |Abruf=}}</ref> De Nawies van een Dörp wuur bibrocht, de bit um dat Jahr 900 Bestand harr. Daarna wuur dat Dörp an een anner Stee in´t Dörpbereck umleggt.<ref>{{Literatur |Autor=Ostfriesische Landschaft |Titel=Ausgrabungen 1999-2008 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Timmel |Datum=2007 |ISBN= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> De Oort wuur vör´t eerste Mal an´t Enn van dat 9./10. Jahrhunnert in de Kloosterurkunnen van Werden as „Timberlae“ (= Holt/Boom) upföhrt. === Middeloller === ==== Kloostervörwark ==== Um 1200 richtde dat Klooster Klaarkamp ut Westfreesland in Timmel een Kloostervörwark in, een Buurkeree as „Butenposten“, in de Laienbröers för hör egen as ok för de Versörgen van dat Hoofdklooster warkden. In een Ofgavenlist van´t Bisdom Münster wuur dat Vörwark as Monachi in Tibello ordinare Cistercienses nöömt. In´t Jahr 1468 wuur dat Kloostervörwark dat Klosters Ihlow unnerstellt, dat in´t Jahr 1228 stift worden is. Um 1510 keem´t unner de Bestüür van dat Benediktiner Nunnenklooster Thedinga. Na 1530 keem´t in´t Verloop van´t Reformation in´t Eegendom van de Fürsten von Oostfreesland, de dat daarna an dat Kloster Thedinga verhüürden. In´t Jahr 1619 wuur dat Kloostervörwark an de eerstde Hüürbuur Ulfert Heyen up Tied verhüürt. Tüsken 1622 un 1624, in´t Dartigjahrige Oorlog, wuur dat Dörp un dat Vörwark dör de Landsknechten van de Graaf Mansfeld schwoor verheert. 1630 wurrn veer halve Heerde, smaals um 20 Hektar groot, van´t Vörwark ofdeelt un an een Getall van Buren verhüürt. So grooide Timmel beständig. Um 1830 wuur dat Klostervörwark an de Familje Buß verköfft. In´t 20. Jahrhunnert weern de Sloten un Wallen noch to seen.<ref name="Schoon">{{Literatur |Autor=Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: |Titel=Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. |Hrsg=Print Media Vertrieb und Verlag |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Wiesmoor |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> ==== Hovetlingstied ==== In´t Jahr 1439 wurr Timmel tosamen mit anner Dörpen van´t Moormerland, to de Timmel to disse Tied behörde, van de Hambörgers an de Hovetlingsbroers Ulrik un Edzard Cirksena överdragen. In disse Urkunn wuur Timmel as Folkerdeborgh nöömt. Folkert Eckena of Eggena weer to disse Tied Hovetling to Timmel. Um 1454 versettde de Hovetling Hippeko to Strackholt sien Landstücken in Timmel an de Cirksenas. 1458 beloovde de Hovetling Broder Galtisna to Hatshusen, de Hambörger Radslüü un de Amtmann to Emden, Herrn Wigershop Urfehde. Daarför dat Galtisna Free hollen deit un kien Blockhusen un Festungen, neet in Hatshusen un ok nich in Freesland upboen deit, seggde Memmo Eggena ut Timmel Börg. Na de Dood van Folckart Eckena in´t Jahr 1460 sprook de Graaf Ulrich Cirksena, de Nalatenskupp van de Hovetling de Paap Wiltet to Westerhusen to. ==== Sassische Tweestried ==== Graaf [[Edzard I.]] vergaderde in de sassische Tweestried (Sächsischen Fehde ) sien Truppen in Timmel. In September 1517 lingt hum mit Hülp van sien Truppen de Börg Fredebörg torügg to winnen, de siet 1514 van sassischen Truppen besett weer.<ref name="Schoon" /> === Dat Dörp === Ok van Störmflooden bleev Timmel nich verschoont. De Wiehnachtsflood von 1717 överschwemmde de Landstücken in de Gemeente Timmel, dat Land weer versolten un weer vöör de Ackerbau nicht o bruken. In‘t Jahr 1805 wuurn de Meente Weyden, ok Gemeenteweiden nöömt, tüschen de Dörpinteressenten updeelt. To disse Tied harr Timmel sess Vulle Heerde, sess Halve Heerde, een 3/4 Heerd, een 1/4 Heerd, dree Plaatsen, veer Halve Plaatsen, dartein Warften und sess Halve Warften.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Das Ende der Meente Weyden''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 82 ff.</ref> === Möhlen in Timmel === In`t Jahr 1716 vergaav de vöörlesde Regent ut dat Huus Cirksena Fürst Georg Albrecht de Müller Harms Peters de Permisje, in`t butterste Südwestdeel van`t Dörp up egen Kösten een Koornwindmöhlen up to boen. Daarför harr he elke Jahr een Windgeld van 25 Rieksdaler to betalen. 1774 wuur een Waterscheppfmöhlen an`t Timmeler Verlaat baut, üm de Waterpegel in`t Spetzerfehnkanal to regeln.<ref name="Schoon" /> === De Fehnen rund um Timmel === Middenin de Dartigjahrige Krieg begunn man mit dat Kultiveeren van de Hoogmooren un dat Upsetten van Fehnsiedlungen stuuv in`t Umstreek van Timmel. Disse wuur besünners in´t 19. Jahrhunnert vorandreven. * 1633 wuur dat Timmeler Fehn, later Grootefehn upsett (in´t Noorden) * 1637 wuur dat Lübbertsfehn upsett (in`t Noord-Westen) * 1647 wuur dat Boeksedelerfehn föörmt (in`t Süden) * 1660 dat Neeie Timmeler Fehn, later Neeiefehn nöömt (in`t Süd-Oost) * 1746 dat Spetzerfehn (in`t Oosten) * 1754 dat Jheringsfehn (in`t Süden)[5] Mit de Upsetten van de Fehne nohm de Binnen- un de Küstenschipperee to. Döör fehlende Kennissen van de Kaptains in Navigation resulteerden daarut vööle Schippsunglücken, besünners in de Noordsee. De Kaptains mussen daarher een Utbilden an de Navigationsschool nawiesen. Na dat Upsetten van de Navigationsschoolen in Emden un in Papenbörg wuur in`t Jahr 1846 de Navigationsschool Timmel in Bedreev nohmen.<ref>[http://nordwestreisemagazin.de/timmel/navigationsschule.htm ''Navigationsschule Timmel''.] nordwestreisemagazin.de; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> Um 1780 wuur Timmel ok een Reedereestee. In`t 19. Jahrhunnert weern 25 Seeschepen in Timmel registreert. Eenige van dissen seilten bit na Noord- un Südamerika, man de Grootdeel seilten up de Oostsee na´t Baltikum, Finnland un Rußland, de Noordsee van Noorwegen över England na Portugal bit in´t Middelmeer. Van 16 Timmeler Kaptains sünd negen Kaptains mit hör Schepen un Mannskuppen verlüstiggahn.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Auch Timmeler … fuhren weit übers Meer''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 138 ff.</ref> === Franske Kaiserriek === 1811 wuur Oostfeesland een Deel van dat Franske Kaiserriek as Département Ems-Oriental. Timmel wuur een Amtsoord van de neeie Canton Timmel. Vöör`t eerste Maal mussen Ostfreesen in de Armee van een frömden Regentskupp deenen. In Auerk keem dat bi dat Utheeven van de Armee to Tegenwehr. De Hauptmackedoren kwemen ut de Canton Timmel un sullen uphaalt worden. An de Tatje Brügg kwemm dat to een Gefecht tüsken de Suldateree un de upstandisken Schippers. Döör de Upstand wuur up boverste Befehl Napoleon Bonapartes nachts Truppen up de Fehnen stüürt, um all Schippers intofangen. Een van de Hauptmackedoren wuur mit de Dodesstraav belegt, annern wuurn to´t Keddenhaft veroordeelt. Över 300 Schippers wuurn infangen un na Lille un Toulon to Deensten in´t Militär presst. Daarmit kwemm de Törfgraveree un de Schippfahrt up de Fehnen tot Stillstand.<ref name="Meyer">Gerhard Meyer: ''Timmel – Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes''</ref> === Königriek Hannover === In de Tied as Oostfreesland to dat Königreich Hannover (1815–1866) tohöört hett, weer Timmel de Sitz van Amtsvaagten. Van 1852 bit 1859 weer Timmel de Hoovdstee van dat gliek bemöömde Amt. === 20. Jahrhunnert === An´t 1. Juli 1972 wuurd Timmel een Paart van de neei föörmt Gemeente Grootefehn.<ref>{{Literatur |Hrsg=Statistisches Bundesamt |Titel=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27.5.1970 bis 31.12.1982 |Verlag=W. Kohlhammer |Ort=Stuttgart / Mainz |Datum=1983 |ISBN=3-17-003263-1 |Seiten=261}}</ref> == Sehnswardigheden == === Historske Boowarken === Petrus-un-Paulus-Kark van 1736 De Kark van binnen Ingang van de Navigationsschool An`t Oortsrand van Timmel liggt de evangeelsk-luthersk Petrus-und-Paulus-Kark van 1736, de as darde Karkenboe van een Holtkark ut 12. Jahrhunnert un een middelollersken Backsteenkark ut de 13. Jahrhunnert upfolgt. De Klockentoorn wurr 1850 upföhrt.<ref>{{Internetquelle |titel=Die Kirche in Timmel |werk=Timmel.net |url=https://www.timmel.net/infos/kirchengemeinde-timmel/ |abruf=2023-04-18}}</ref> Över de Region herut wuur Timmel döör de 1846 gründde Seefahrtsschool mit de Naam Königliche Navigationsschule Timmel bekennt. Bit 1918 kunnen hier Seefahrtschöler nautiske Kennissen sowoll vöör de Fehnschipperee, as ok Patente vöör de groote Fahrten kriegen. Dat hüdige Boowark wuur 1862 baut.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.timmel.net/index.php/chronik/seefahrtschule.html |text=Die „Alte Seefahrtschule“ in Timmel |wayback=20110918032022}}</ref> Tegen de Kark un de Navigationsschool gifft dat in´t Loog noch söven Gulfhusen de unner Denkmaalschuul stahn, as ok noch anner histoorske Boowarken, de dat Oortsbild bestimmen.<ref>Siegfried Lüderitz: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Timmel_-1_Luederitz_N_A_P.pdf |wayback=20150924062704 |text=''Timmel, Gemeinde Großefehn, Landkreis Aurich''.}} (PDF; 60&nbsp;kB) Arbeitskreis der Ortschronisten der [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> Daar sünd to nömen de Olle Küsteree (1857), de Olle School (1891), dat Olle Vaagdhuus (1794)[13], dat Geburtshuus van de Heimaaddichterin Antonie Wübbens (1842), dat Geburtshuus van de Philosoph Wilhelm Schapp (um 1850), de Lööwenaptheek (1885)<ref>Mohammad Hossein Beheshty: {{Webarchiv |url=http://www.loewenapo-timmel.de/apo_timmel/ueber_uns.html |text=''Geschichte der Apotheke''. |wayback=20121014055634 }} loewenapo-timmel.de; abgerufen am 22. Juni 2011.</ref>, de Gulfhusen Mesch (1802), de Kastanjehoff (1883)<ref>{{Webarchiv|url=http://hbepaper.emderzeitung.de/eweb/media/hb/2011/05/25/pdf/25_05_2011_HBO_13_fe2b952bd6.pdf |wayback=20160520115423 |text=''Nach vielen Jahren zieht wieder Leben in den „Kastanjehoff“ in Timmel ein''.}} (PDF; 4,2&nbsp;MB) In: ''[[Ostfriesen-Zeitung]]'', 25. Mai 2011; abgerufen am 28. September 2024.</ref>, dat Lüttje Hus (1910)<ref name="lienstromberg" /> un annern. === Histoorske Rundweg Timmel === All Boowarken könen över de Histoorske Rundweg Timmel van Buten bekeeken worden. Up de Lehrpadd döör de histoorske Oortskeern söllt Touristen un Inheemsken de lokaale Boohistoorje, dat Leven un Arbeiden van de Bewohners van dat oostfreeske Dörp Timmel vermiddeln un togliek över dat lokaal Arve herut een Insicht in de histoorske Bookultur Noordduitslands geven.<ref name="lienstromberg">Wilhelm Lienstromberg: [http://www.kuwi.europa-uni.de/de/studium/master/sek/_downloads/masterarbeiten/Abstract__Ma_W_Lien_21102009.pdf ''Spurensuche in Timmel. Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands''.] (PDF; 1,4&nbsp;MB) kuwi.europa-uni.de, Abstract; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> De Route kann sowoll up egen Fuust as ok in een van een Leder föhrt Koppel oflopen worden. Daarto wuur van´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn een Kaart mit Informationen herutgeven, in de de enkelde Stationen beschreven worden.<ref name="ONonline">[http://www.on-online.de/-news/artikel/82856/ ''Timmel: Historischer Rundweg mit 25 Häusern''.] In: ''[[Ostfriesische Nachrichten]]'', 5. Mai 2008; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> De Rundweg entstunn in 2007 up Grund van dat 175-jahrige Aptheekenjubiläum van de Timmeler Lööwen-Aptheek. As föhrt Spazeergang döör dat histoorske Timmel wuur een Utwahl van de histoorske Boowarken van´t Oort vöörstellt. De Erfolg van de eerste Rundweg weer de Anlass vöör dat Schapen van de ehrenamtliken Warkgrupp Historischer Rundweg Timmel in´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn. Disse stellde een vergrooterden Weg vöör, up de tosamen 26 histoorske Boowarken vöörstellt worden, de dat Utsehn van´t Oort mit sien ruugweg 900 Inwohners prenten. An´t 11. Mai 2008 wuur de Rundweg openmaakt.<ref name="ONonline" /> === Holtskulpturen to de Histoorje van Timmel === Up Grund van de 1111 Jahr Fier in´t Jahr 2011 wuurn döör de Auerke Künstler Heinrich Klemme-Zimmermann sess Holtskulpturen schafft, de vöör de Verloop van Timmel stahn. De Künstler hett daarvöör 400 Jahr oll Eekenholt ut een Timmeler Gulfhuus bruukt. Een Eekenstamm steiht vöör de eens mit Wald bestahnde Umstreek van Timmel; een Mönk steiht as Symbool vöör dat eens bestahnde Klooster; een Koh as Teken vöör de Buurkeree; een Anker vöör de Schipperee un de Navigationsschool; een Tweespits of Napoleoniske Hood, de van een Messförk upspitt word steiht vöör de Schipperupstand unner de napoleoniske Besettenstied; een Sünnenhood un een Fotoapparaat symboliseeren dee Tourismus. De Künstler leet sük daarbi van een van Hartmut Schoon verfaatden Gedicht anregen. De Skulpturen wuurn up dat Grundstück van´t Tourist-Information upstellt.<ref>''Sechs Holzskulpturen stehen für Timmel''. In: ''Ostfriesische Nachrichten'', 14. Juni 2011</ref> === De Meeren === In Südwest van Timmel liggt inmidden van de Meeden dat 25 Hektar groote Timmeler Meer, een groot Binnenmeer, de mit de wieder südelk liegende Boekzeteler Meer in Verbinnen steiht, dat allerdings al up dat Gewest van de Gemeente Moormerland in´t Landkreis Leer liggt. Dat 14 Hektar groote Boekzeteler Meer is een flack Leegmoormeer un liggt in een Schmeltwatergööt, in de ok dat Fehntjer Deep verlööpt. Dat Boekzeteler Meer un de Umstreek is as Naturschuulrebett utweesen.<ref>[http://www.nlwkn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=8062&article_id=41187&_psmand=26 Naturschutzgebiet ''Boekzeteler Meer'' (NSG WE 231)], abgerufen am 6. März 2011</ref> Nordoostelk liggt dat fast kreisrund Froenmeer. == Politik == === Buurrmeesters in Timmel === Buurmeesters, in´t hüütige Sinn, gifft dat in de Gemeente Timmel sied de Begünn van´t Franzoosentied van 1807 an bit to de nedersassiske Gemeentereform in´t Jahr 1972.<ref name="Meyer" /> ==== Buurmeester/Amtstied ==== * Johann Seben Onneken 1810–1812 * Egge Weers 1813–1835 * Berend Soeken 1835–1862 * Hermann Heinrich Cassens 1862–1880 * Reinder Rinderts Saathoff 1880–1886 * Soeke Soeken 1886–1899 * Hayo Schapp 1899–1914 * Egge Mansholt 1914–1920 * Ike Müller 1920–1922 * Heyo Bohlen 1922–1940 * Hermann Blank 1940–1948 * Hermann Onnen 1948–1954 * Hinrich Andreeßen 1954–1968 * Erich Cassens 1968–1972 Sied 1972 is Timmel een Deel van de Gemeentee Grootefehn. === Oortsbuurmeesters in Timmel === Sied 1972 gifftt dat in Timmel een Oortsbuurrmeester. In de Tied van 1976 bit 1981 wuurn in de Gemeente Grootefehn kien Oortsbuurmeester kiest. ==== Oortsbuurmeesters Amtstied ==== Erich Cassens 1972–1976 Erich Cassens 1981–1986 Siegfried Lüderitz 1986–2001 Dieter Rogge 2001–2006 Wilhelm Buschmann 2006-2021 Silke Bergmann 2021-heute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |titel=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |hrsg=Gemeinde Großefehn |sprache=de |abruf=2021-12-13 }} {{Webarchiv|url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |wayback=20211213101244 |text=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |archiv-bot=2026-06-25 21:23:30 InternetArchiveBot }}</ref> == Verenen und Choren == In Timmel gifftt dat een beleevt Vereensleeven.<ref name="Zukunft">Unser Dorf hat Zukunft, Timmel 2010</ref> * [[Uns Timmel e.V. |Dörpvereen „Uns Timmel e.V.“]] * Sportvereen SuS Timmel e.V. * Fahr- und Riedtvereen Timmel * Bootssportvereen Boekzeteler Meer (BSB) Timmel * Paddelfrünn Timmel * Wannerklootje Grootefehn mit Sitz in Timmel * Landfroen Timmel * Buurkereeske Twiegvereen Timmel-Ulbargen * Kanientuchtvereen J16 * Shantychor van´t Koniglike Navigationsschool Timmel * Vokalensemble Cantarella Timmel * Wannergruppendanzers * Timmeler Dörptheater === Förderverenen === Daaröver herut gifft dat noch twee Förderverenen:<ref name="Zukunft" /> * Fördervereen Oll Dörpschool * Fördervereen van de Königlike Navigationsschool Timmel == Bekennde Minsken == To de bekennde Söhns un Dochters Timmels behören: * de Gymnasialmeester un Historiker Ufke Cremer (* 30. September 1887 in Timmel; † 16. Oktober 1958 in Norden) * de Navigationsmeester und Wereldumseiler Carl Ewald Kruse (3. August 1831 in Timmel; † 29. August 1891 in Emden) * de Philosoph un Jurist Wilhelm Schapp (* 15. Oktober 1884 in Timmel; † 22. März 1965 in Aurich) * de Schrieverke [[Toni Wübbens]], geboorn Töpfer (* 12. Mai 1850 in Timmel; † 15. Dezember 1910 Hannover). == In Timmel upwussen bekennde Minsken: == * de Aptheeker, Chemiker und Fachhoogschooldirektor Johann August Kruse, ok John Kruse nöömt (* 7. Juli 1822 in Aurich; † 19. Oktober 1895 in Melbourne, Australien) == Literatur == * Gerhard Meyer: Timmel- Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes. Timmel 1986 * Gerhard Meyer: Die Familien der Kirchengemeinde Timmel Teil 1 + 2. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1987 * Wilhelm Lienstromberg: Spurensuche in Timmel - Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands. Masterarbeit, Meppen, Frankfurt/Oder 2009 * Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. Print Media Vertrieb und Verlag, Wiesmoor 2011 == Weblinks == {{Commonscat}} * [http://www.timmel.net/ Internetoptritt vun Dörp] * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Timmel.pdf Beschreibung von Timmel.] (PDF; 656&nbsp;kB) In: [[Historische Ortsdatenbank für Ostfriesland|Historische Ortsdatenbank]] der [[Ostfriesische Landschaft|Oostfreeske Landskupp]]. == Einzelnachweise == • Dettmar Coldewey: Frisia Orientalis - Daten zur Geschichte des Landes zwischen Ems und Jade. Wilhelmshaven 1967 • Genealogie-Forum: Timmel (Memento des Originals vom 10. Juni 2008 im Internet Archive) Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., gesehen 21. Juni 2011. • Dieter Rogge in "Timberlae - Timmel - Die Gebietsreform nimmt Timmel die Selbstständigkeit", Hrsg. "Uns Dörp Timmel e.V.", 2011, Seite 182 f. [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] [[Kategorie:Oostfreesland]] khzm4n4lwwhviro4qfejt53wx4wju5s 0 153823 1070346 1070041 2026-06-25T12:15:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070346 wikitext text/x-wiki '''Lottie Cunningham Wren''' (* [[29. September]] [[1959]] in [[Bilwaskarma]], [[Nicaragua]]) is en [[Nicaragua|nicaraguaansche]] [[Avkatin]] ut de Volksgrupp von de [[Miskito (Volk)|Miskito]]. Se sett sik för de Rechten von de indigenen Völker in Nicaragua in, dat se sülvsbestimmt op jemehr Land un Ressourcen togriepen köönt. == Leven == Wren hett en Lehr as [[Krankenswester]] maakt, hett aver later tosätzlich [[Juristeree]] studeert. Se wull geern wat doon, de indigenen Minschen to jemehr Rechten to helpen. Se hett an de [[Universidad Centroamericana]] in [[Managua]] studeert un dat Studium 1994 mit en [[Dokter (akadeemsch Graad)|Dokter]] afslaten. Siet 1995 arbeidt se as Avkatin. 2003 hett Wren de [[NGO]] „Centro por la Justicia y Derechos Humanos de la Costa Atlántica de Nicaragua“ (CEJUDHCAN, ''Zentrum för Gerechtigkeit un Minschenrechten an de Atlantikküst von Nicaragua'') grünnt un is Präsidentin von de Organisatschoon.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.frontlinedefenders.org/en/testimonial/lottie-cunningham-wren-testimony |titel=Lottie Cunningham Wren Testimony |datum=2016-04-18 |abruf=2020-10-01 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://elaw.org/users/lottie-cunningham-wren |titel=ELAW |abruf=2020-10-01 }} {{Webarchiv|url=https://elaw.org/users/lottie-cunningham-wren |wayback=20200927080722 |text=ELAW |archiv-bot=2026-06-25 12:15:37 InternetArchiveBot }}</ref> 2020 hett se för ehr Arbeid den [[Right Livelihood Award]] kregen.<ref>[https://www.nzz.ch/international/alternativer-nobelpreis-fuer-aktivisten-in-weissrussland-und-im-iran-ld.1579456 ''Alternativer Nobelpreis geht nach Weissrussland und an die iranische Menschenrechtsanwältin Nasrin Sotoudeh''], [[Neue Zürcher Zeitung]] an’n 1. Oktober 2020</ref> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20201006164334/https://www.rightlivelihoodaward.org/announcement/lottie-cunningham-wren/l2-de/ Kortbiografie] bi ''The Right Livelihood Award Foundation''. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Wren, Lottie Cunningham}} [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Aktivist]] [[Kategorie:Börger von Nicaragua]] [[Kategorie:Boren 1959]] [[Kategorie:Fru]] 4j0b9s3dvelpxxn91twpq21diyu01yv 0 158548 1070412 1070091 2026-06-25T18:26:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070412 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roger Penrose 9560.JPG|mini|hochkant|Roger Penrose (2011)]] Sir '''Roger Penrose''' [[Order of Merit|OM]] (* [[8. August]] [[1931]] in [[Colchester]], [[Graafschop Essex|Essex]]) is in [[Grootbritannie|britisch]] [[Mathematiker]] un [[Theoretische Physik|theoretischer Physiker]]. Hööftforschungsrebeeden vun Penrose sünd de [[mathematische Physik]] un de [[Kosmologie]], sien Arbeiten up disse Rebeeden sünd hooch acht. He hett sück in tallriek populärwetenschaplich Böker to Themen vun de [[Philosophie]] ütert. Hüm wurr 2020 de Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] tospraaken, ''für die Entdeckung, dass die Bildung [[Schwarzes Loch|Schwarzer Löcher]] eine robuste Vorhersage der [[Allgemeine Relativitätstheorie|allgemeinen Relativitätstheorie]] ist'' (Laudatio).<ref>Laudatio: ''for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity'', [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ Press Release, Nobel Prize Physics 2020]</ref> Meent is dormit, dat sien Arbeiten ünner blots wenig global Annahmen de Existenz vun Swaart Löcker vörherseggen deen. == Leven == Roger Penrose is de Söhn vun den medizinischen Genetiker [[Lionel Penrose]] (Begrünner vun dat ''Colchester Surveys'' to dat Opdecken vun genetisch bzw. Umwelt-Oorsaken vun geistig Erkrankungen) un vun Margaret Leathes, en Doktersche. He is de Bröer vun den Physiker [[Oliver Penrose]] un den teihnmaligen (1958–1969) britisch [[Schach]]meester un Psycholoog [[Jonathan Penrose]]. Sien Vader is 1939 nah [[London (Ontario)|London]] in [[Ontario]], [[Kanada]], utwannert (he weer dor Direkter vun de psychiatrisch Klinik an dat Hospital), wo Penrose de School besöcht hett. 1945 kehr de Familie nah England torüch, un Penrose hett dat [[University College London]] besöcht, wo sien Vader Perfesser för Genetik weer. Nah den Bachelor is he an de [[Cambridge University]] wesselt, um in [[Algebraische Geometrie|algebraische Geometrie]] bi [[William Vallance Douglas Hodge]] to arbeiten, is denn aber to [[John Arthur Todd]] wesselt, bi de he 1957 sien Doktertitel maakt hett. Dorneben hett he ok Physik-Kurse bi [[Paul Dirac]] un [[Hermann Bondi]] hört un wurr buterdem stark dör den Kosmologen [[Dennis Sciama]] beinfloot. 1956/57 weer he Assistant [[Lecturer]] an dat [[Bedford College]] in London, wessel dornah as ''Research Fellow'' an dat [[St John’s College (Cambridge)|St. John's College]] in Cambridge. 1959–1961 hett he in den [[USA]] an de [[Princeton University]] un an de [[Syracuse University]] arbeit, dornah 1961–1963 an dat [[King’s College (Cambridge)|King's College]] in Cambridge un 1963/64 as Gastperfesser an de [[University of Texas at Austin]]. 1964 wurr he [[Lecturer|Reader]] an dat [[Birkbeck, University of London|Birkbeck College]] in London un 1966 dor Perfeeser för anwennd Mathematik. Penrose weer van 1973 bit 1998 [[Rouse Ball Professor]] an de [[Oxford University]]. Dornah wurr he Geometrie-Perfesser an dat [[Gresham College]] in [[London]]. Van 1992 bit 1995 weer he Präsident vun de ''International Society on General Relativity and Gravitation''. He weer van 1959 bit 1981 in eerst Ehe mit de Amerikanerin Joan Isabel Wedge verheiraadt, mit de he dree Kinner hett. In tweet Ehe hett he 1988 de Lehrerin Vanessa Thomas heiraadt mit de he twee Kinner hett.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://prabook.com/web/roger.penrose/536286 |titel=Roger Penrose (born August 8, 1931), British Professor |werk=prabook.com |hrsg= |datum= |format= |sprache=en |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |abruf=2019-01-04}}</ref> == Apenlichkeit == In de Apenlichkeit is Penrose dör sien populärwetenschaplich Arbeiten bekannt: In mehreren Böker (''[[The Emperor's New Mind]]''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=Computerdenken: Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Physik |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2001 |ISBN=3-8274-1332-X}}</ref>, ''Shadows of the Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=[[Schatten des Geistes]] |Verlag=Spektrum Verlag |Datum=1995 |ISBN=3-86025-260-7}}</ref>, ''The Large, the Small and the Human Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose, Abner Shimony, [[Nancy Cartwright (Philosophin)|Nancy Cartwright]], [[Stephen W. Hawking]] |Titel=Das Große, das Kleine und der menschliche Geist |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2002 |ISBN=3-8274-1331-1}}</ref>) sett he sück mit mathematisch-physikalisch mit Problemen vun dat [[Bewusstween]] un de [[Künstlike Intelligenz|künstlichen Intelligenz]] utnanner. == Leistungen == === Physik === [[Datei:WMAP 2010.png|mini|Temperaturswankungen vun de kosmisch Achtergrund&shy;strahlung, meeten dör WMAP.]] Penrose hett [[Spin-Nettwark]]en inführt, ut de later de Theorie vun de [[Loop-Quantengravitatschoon]] un de [[Twistor-Theorie]] entwickelt wurr. Insbesünnere de Utbau vun de Twistor-Theorie, de he begrünnd hett un de he as Basis vun en umfaaten physikalischen Theorie vun de fundamentalen Wesselwirkungen un Deelken sücht, weer hüm een vun de Hööftanliggen in sien Wetenschaps-Karriere. En wiedere grundleggend Erkenntnis in de Kosmologie geiht up hüm un [[Stephen Hawking]] torüch: de Satz vun Hawking-Penrose, nah den de Einsteinschen Feldgliekungen notwendig Lösungen mit [[Singularität (Astronomie)|Singularitäten]] (to’n Bispeel Oorknall oder Swaart Löcker) existeeren (kiek [[Singularitäten-Theorem]]). Nah Penrose sünd Singularitäten aber immer dör Ereignishorizonte afschermt un ''nakend Singularitäten'' kommen nich vör ([[Cosmic Censorship]] Hypothese vun Penrose). De vun hüm 1969 opdeckt [[Penrose-Perzess]]<ref>Penrose, Gravitational collapse: the role of general relativity, Rivista del Nuovo Cimento, Serie 1, Band 1, 1969, S. 252</ref> maakt dat mögelk, ut roteeren swaart Löcker, Energie to entnehmen. Sluutend hett Penrose 1979 mit de [[Weylkrümmungshypothese]] ok en Vörslag maakt, wu de [[Tweete Hööftsatz vun de Thermodynamik]] in de Kosmologie verwuddelt ween kunn, un wu somit up de een Siet de kosmologische [[Tietpiel]], up de anner Sie de beindruckende beobachtete rüümliche Homogenität un Isotropie vun dat [[Universum]] verklort wurrn kunn. In’n Tosommenhang mit de Allgemeen Relativitätstheorie hett he ok dat [[Penrose-Diagramm]] entwickelt, mit dat man de globale Struktur vun en [[Ruumtiet]] graphisch dorstellen kann. Penrose fordert de Entwicklung vun en Theorie vun de [[Quantengravitatschoon]] ünner Berücksichtigung vun en gewissen [[Berekenbarkeit|Nichberekenbarkeit]] in de Welt vun de [[Quantenphysik|Quantenphänomene]] bzw. hör Düüden un de Integratschoon vun de Prinzipien vun Einstein sien Allgemeen Relativitätstheorie. Disse nee Physik hett he ''OR-Physik'' nömmt. === Mathematik === [[Datei:Roger-Penrose-Kachelstruktur.jpg|rechts|duum|Umsetten vun de 5-fack symmetrisch Kachelstruktur vun Roger Penrose]] [[Datei:Pentaflake-C 3rd Iteration Blue.svg|rechts|duum|Penta Plexity]] Noch as Student hett Penrose 1955 de [[Pseudoinverse|Penrose-Inversen]] vun Matrizen opdeckt. Penrose hett 1974 mehrere tonanner verwandt lütt nicht-perioodsch Mengen von Kacheln, insbesünnere ok mehrere ''aperiodische Paare'' opdeckt. Mit sückse Kacheln kann de Ebene parketteert wurrn, aber kien vun disse [[Parketteeren]] is perioodsch (dat heet, dat wedderhaalt sück nich up de nipp un nau Wies). Se hemm aber immer en gewisse Ordnung un sünd fieftalig dreihsymetrisch. Se wurrn dorum ''quasiperiodisch'' nömmt. Disse [[Penrose-Parketteeren]] sünd ut en hierarchisch struktureert Packung vun regelmatig Fiefecken (kiek ünnern) afleit. 1984 wurrn ähnliche Strukturen bi [[Quasikristall]]en funnen. Roger Penrose hett ünner annern dat [[Penrose-Dreeeck]], en Dreeeck mit dree upnanner stahn rechten Winkeln, utfunnen. De Konstruktschoon, de in de Realität nich mögelk is, hett den nedderlannschen Grafiker [[M. C. Escher]] to de Biller ''Wasserfall'' un ''Belvedere'' anreegt. In de Mathematik wurrd Schönheit faken mit Eenfackheit in Verbindung brocht. Penrose kummt hier to dat Ergevnis, dat in de Mathematik nich Eenfackheit as sückse mui is, sonnern vör allen ''unverwacht Eenfackheit''.<ref>Roger Penrose: ''The Role of Aesthetics in Pure and Applied Mathematical Research''. In: ''Bull. Inst. Math. Appl.'' Band 10, 1974, S. 266–271.</ref> === Physik un Bewusstween, Arbeiten to de Grundlagen vun de Quantenmechanik === Penrose versöcht in mehreren Warken mit en [[Dree-Welten-Lehre]] [[Metaphysik|metaphysische]] Probleme populärwetenschaplich to beschrieven un sien Lösungsvörslääg dortostellen. Ut de eerst Welt in dat platonisch-mathematischen Logo is de physikalische Realität blots en lütt Utsnitt (dat weern anner Natuurgesetten denkbor). De darte, geistige Welt is dat Bewusstween vun Jedereen. As ok [[Stuart Hameroff]] up de Söök nah „en physikaalsch Heimat för Bewusstween“, sleiht Penrose en –&nbsp;kontrovers diskuteert&nbsp;– Modell vörr, nah dat dit in’n Wesentlichen up to Tiet in’t Eenzelne noch unbekannten [[Quantenmechanik|quantenmechanischen]] Effekten as [[Einstein-Podolsky-Rosen-Paradoxon|EPR-Phänomenen]], [[Quantenverschränkung]] oder [[Quanten-Nichtlokalität]] un [[Dekohärenz|Quantenkohärenz]] foot, de he in in [[Mikrotubuli]] vun dat [[Cytoskelett|Zellskeletts]] un de Snittstäe mit dat [[Nervenzelle|Neuron]] lokaliseert. Nah disse Theorie führen subtile physikalische Perzesse up Nanometerskala (10⁻⁹ m) in dat Grenzrebeet tüschen klassisch Physik un Quantenmechanik in en hoochentwickelt Nervensystem to dat, wat wi „[[Geist]]“ oder „[[Bewusstween]]“ nömmen. Vun anner Quantenphysikern, Neurobiologen un Philosophen, as [[Thomas Metzinger]], [[Gerhard Roth (Bioloog)|Gerhard Roth]] oder [[Christof Koch]], wurrd dat Hameroff-Penrose-Modell allerdings aflehnt. Aber, för sien Theorie kriggt he vun verscheeden Natuurwetenschaplern ok Ünnerstütten, so to_n Bispeel dör de Physiker [[Hans-Peter Dürr]] un [[Amit Goswami]] as ok den Chemiker [[Rolf Froböse]].<ref>[https://www.livenet.ch/themen/wissen/naturwissenschaften/300896-seele_lebt_nach_tod_des_koerpers_weiter.html ], zuletzt gesehen am 3. Mai 2020.</ref><ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/article1938328/Die-Seele-existiert-auch-nach-dem-Tod.html Die Seele existiert auch nach dem Tod], toletzt ankeeken an’n 3. Mai 2020.</ref> Penrose hett 2003 gemeensam mit den nedderlannschen Experimentalphysiker [[Dirk Bouwmeester]] vörslahn, sien Hypothese vun den Infloot vun de gravitativen Ruumkrümmung up de Superpositschoon vun quantenmechanisch Tostände<ref>{{Cite journal | last = Penrose | first = Roger | title = On Gravity's Role in Quantum State Reduction | journal = General Relativity and Gravitation | volume = 28 | issue = 5 | pages = 581–600 | year = 1996 | doi = 10.1007/BF02105068|bibcode = 1996GReGr..28..581P }}</ref> an Nano-Spegeln to testen.<ref>[http://www.news.leiden.edu/news-2011/roger-penrose.html Universität Leiden 2011 to Penrose]</ref><ref>W. Marshall, C. Simon, Penrose, Bouwmeester: ''Towards the quantum superposition of a tiny mirror.'' In: ''Phys. Rev. Lett.'' Band 91, 2003, S. 130401–1, [http://pitp.physics.ubc.ca/confs/7pines2010/individualreadings/10-bouwmeester.pdf pdf]</ref> == Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 1971 [[Dannie-Heineman-Pries för mathematische Physik]] * 1972 Fellow vun de [[Royal Society]] (FRS) * 1975 [[Eddington-Medaille]] * 1978 Plenarvördrag up den Internatschonalen Mathematikerkongress in Helsinki (The complex geometry of the natural world) * 1985 [[Royal Medal]] vun de [[Royal Society]] * 1988 [[Wolf-Pries]] för Physik * 1990 [[Albert-Einstein-Medaille]] * 1994 as [[Knight Bachelor]] to’n Ridder slahn * 1998 Liddmaat vun de [National Academy of Sciences]] vun de USA * 1998 [[Helmholtz-Medaille]] vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2000 [[Karl-Schwarzschild-Medaille]] vun de [[Astronoomsche Sellschop]] * 2000 [[Order of Merit]] * 2001 Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ria.ie/roger-penrose |titel=Members: Roger Penrose |hrsg=Royal Irish Academy |abruf=2019-05-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.ria.ie/roger-penrose |wayback=20190511152646 |text=Members: Roger Penrose |archiv-bot=2026-06-25 18:26:31 InternetArchiveBot }}</ref> * 2004 [[Amaldi-Medaille]] * 2004 [[De-Morgan-Medaille]] * 2006 [[Dirac Medal (UNSW)|Dirac Medal]] vun de [[University of New South Wales]] * 2008 [[Copley-Medaille]] * 2011 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]] * 2018 [[Clay Award for Dissemination]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.claymath.org/events/news/dissemination-award |titel=Dissemination Award |werk=claymath.org |hrsg= |datum=2018-03-08 |sprache=en |abruf=2019-01-04}}</ref> * 2019 [[Pomerantschuk-Pries]] * 2020 [[Erasmus Medal]] * 2020 [[Nobelpries för Physik]] </div> == Böker (Utwahl) == * ''Tensor Methods in Algebraic Geometry''. [[University of Cambridge]] 1956. ([[Dissertatschoon]]) * ''Geometrical Algebras: A New Approach to Invariant Theory''. [[Bedford College]], London 1957. *''Techniques of Differential Topology in Relativity'', SIAM, Philadelphia 1972. * mit [[Wolfgang Rindler]]: ''Spinors and Space-Time. Volume 1: Two-Spinor Calculus and Relativistic Fields.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-33707-0. * ''The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics.'' Oxford University Press, 1989, ISBN 0-14-014534-6. ** dt. Utgaav: ''Computerdenken. Des Kaisers neue Kleider oder Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Natur.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 1991, ISBN 3-8274-1332-X. * ''Shadows of the Mind. A Search for the Missing Science of Consciousness.'' Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-853978-9. ** dt. Utgaav: ''[[Schatten des Geistes]]. Wege zu einer neuen Physik des Bewusstseins.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin/Oxford 1995, ISBN 3-86025-260-7. * mit [[Stephen Hawking]]: ''The Nature of Space and Time.'' Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-03791-4. ** dt. Utgaav: ''Raum und Zeit.'' Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-498-02934-7. ** Hawkings Teil des Buches ist frei erhältlich unter: {{arXiv|hep-th|9409195}} * ''The Large, the Small and the Human Mind.'' Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5. ** dt. Utgaav: ''Das Große, das Kleine und der menschliche Geist.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin 2002, ISBN 978-3827402899 * ''Quantum Computation, Entanglement and State Reduction.'' In: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' Series A, 356, 1998, S. 1927–1939. * ''[[The Road to Reality]]. A Complete Guide to the Laws of the Universe.'' Jonathan Cape, London 2004, ISBN 0-224-04447-8. **Düütsch Deelöversetten: ''Der Weg zur Wirklichkeit: die Teilübersetzung für Einsteiger'', Översettersche Anita Ehlers, Bidrääg vun [[Markus Pössel]], Spektrum Akademischer Verlag 2010, ISBN 978-3827423412 *mit Wolfgang Rindler: ''Spinors and Space-Time. Volume 2: Spinor and Twistor Methods in Space-Time Geometry.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-34786-6. *''Cycles of Time.'' Bodley Head, 2010, ISBN 978-0-224-08036-1. ** düütsch: ''Zyklen der Zeit. Eine neue ungewöhnliche Sicht des Universums.'' Översett vun Thomas Filk. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2011, ISBN 978-3-8274-2801-1. *''Collected Works'', 6 Bände, Oxford University Press 2011. *''Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, USA 2016, ISBN 978-0-691-11979-3. *''Consciousness and the Universe: Quantum Physics, Evolution, Brain & Mind'', Science Publishers, New York, 2010, ISBN 978-1938024306 == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520567 DNB-Katalog] * John J. O’Connor, Edmund Frederick Robertson: [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ Roger Penrose] In: MacTutor History of Mathematics archive * {{Internetquelle |url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |titel=Penrose Tilings |hrsg=Southern Polytechnic State University |datum=2011-08-15 |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |wayback=20150316233147 |text=Penrose Tilings |archiv-bot=2026-06-25 18:26:31 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |titel=Science and the Mind |datum=1999-05-12 |sprache=en |kommentar=Audio-Vortrag von Roger Penrose zum ''Orch OR''-Modell des Bewusstseins |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |wayback=20160304080418 |text=Science and the Mind |archiv-bot=2026-06-25 18:26:31 InternetArchiveBot }} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520567|LCCN=n/82/139094|NDL=00515478|VIAF=108188624}} {{SORTIERUNG:Penrose, Roger}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Mathematiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] gz1oqv638y3hrz603js64rqlnj2qsb4 0 159166 1070347 1070042 2026-06-25T12:16:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070347 wikitext text/x-wiki '''Louise Elisabeth Glück''' [{{IPA|ˈglɪk}}] (ok ''Gluck''; * [[22. April]] [[1943]] in [[New York City]]; † [[13. Oktober]] [[2023]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Lyrik]]erin un [[Essay]]istin. Hör wurr 2020 de [[Nobelpries för Literatur]] tospraaken. == Leven == Glück hör jöödsch Grootöllern vun Vaders Siet stammten ut [[Ungarn]] un harr nah hör Inwannern in de USA en Levensmiddelgeschäft in New York. Hör Vader weer all in de USA boren, hör Moder weer vun russisch-jöödsch Afstammen<ref>{{cite book|author=Daniel Morris|title=The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction|url=https://books.google.com/books?id=w4pY_Ov3oe0C&pg=PA67|year=2006|publisher=University of Missouri Press|isbn=978-0-8262-6556-2|pages=67}}</ref> un weer Afsolventin vun dat [[Wellesley College]]. Louise Glück is up [[Long Island]] upwussen. In hör Kindheit hemm hör de Öllern[[greeksch Mythologie]] un klassische Stoffe nahe brocht, etwa dat Leven vun [[Jeanne d’Arc]]. Se hett all in jung Johren anfungen, Gedichte to schrieven. As Teenager hett Glück en [[Anorexia nervosa]] entwickelt.<ref>{{Cite news|last=Weeks|first=Linton|date=2003-08-29|title=Gluck to Be Poet Laureate|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2003/08/29/gluck-to-be-poet-laureate/c168beab-27d5-4b4d-8156-e5b6dbe99598/|url-status=live|access-date=}}</ref> Se hett de Oorsaak vun hör Krankheit in en Upsatz as Versöök beschreeven, sück vun hör Moder to lösen.<ref>{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=11}}</ref> An anner Stäe hett se hör Krankheit mit den Dood vun en öllere Süster in Verbindung brocht, en Ereignis, dat vör hör Gebort stattfunn. In’n Harvst vun hör Afslussjohrgang an de George W. Hewlett High School in [[Hewlett Bay Park]], New York, hett se sück söben Johr lang in [[Psychoanalyse|psychoanalytische Behandlung]] begeeven. Se hett an dat [[Sarah Lawrence College]] un an de [[Columbia University]], insbesünnere bi [[Léonie Adams]] un [[Stanley Kunitz]] studeert.<ref>{{Internetquelle|autor=Dan Chiasson|url=https://www.newyorker.com/magazine/2012/11/12/the-body-artist|titel=The Body Artist|werk=[[The New Yorker]]|datum=2012-11-12|abruf=2020-10-09|sprache=en-us}}</ref> 1967 hett se Charles Hertz Jr. Heiraadt, de Ehe wurr aber bald weer schett. Nahdem hör eerst Gedichtband ''Firstborn'' 1968 herutkommen weer, hett se an en [[Schrievblockade]] leeden, de se eerst överwinnen dee, as se 1971 en Dozentur an dat [[Goddard College]], en Privatschool in [[Plainfield (Vermont)|Plainfield]], [[Vermont]], annehm. Ansluutend harr se 20 Johren lang en Professur an dat [[Williams College]] inne. 1973 wurr de Söhn Noah boren, den se mit hör dormaligen Partner John Dranow harr, en Schriever, de dat Sömmer-Schrievprogramm an dat Goddard College anfungen harr. 1977 hemm se heiraadt, de Ehe hull bit Enn’n vun de 1990er Johren.<ref>[https://www.sevendaysvt.com/vermont/vermonts-struggling-culinary-school-plans-its-next-course/Content?oid=2332056 Vermont's Struggling Culinary School Plans Its Next Course], Seven Days, 12. März 2014. Afropen ann 9. Oktober 2020.</ref> Van 1999 bit 2003 hörr Glück den ehrenamtlichen Board of Chancellors vun de [[Academy of American Poets]] an. Siet 2004 is Glück ''Rosenkranz Writer in Residence'' un Perfessersche för Engelsch an de [[Yale University]]. == Wark == En Themenswoorpunkt vun de in’n free Rhythmus vun en natürlich dahenflooten Spraak verfaat, komplex struktureerten Gedichte mit pulseeren Versen is de Utnannersstte vun den Minschen mit den Unwägbarkeiten vun de Natuur, wobi Glück in hör [[Lyrik]] deelwies ok de Natuur sülvst mit den Minschen snacken lett.<ref>''[https://www.deutschlandfunkkultur.de/auszeichnung-fuer-amerikanische-lyrikerin.1895.de.html?dram:article_id=485457 Literaturnobelpreis geht an Louise Glück]'', deutschlandfunkkultur.de, sennd un afropen an’n 8. Oktober 2020.</ref> 2020 wurr Glück de [[Nobelpries für Literatur]] för hör „nicht o verwesseln poetische Stimm“ tospraaken. Mit hör literarisch Schaffen würr se de individuelle Existenz to en universelle Erfohrung maaken.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.youtube.com/watch?v=j-6f1IPOm5c&feature=emb_logo |titel=Livestream der Akademie zur Verkündung des Preisträgers 2020 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-10-08 |sprache=}}</ref> Hör Arbeiten wurrn in tallriek Spraaken översett. Twee Gedichtbände (''The Wild Iris'' un ''Averno'') wurrn vun [[Ulrike Draesner]] in’t Düütsche överdragen un sünd bi [[Luchterhand Literaturverlag|Luchterhand]] herutbrocht wurrn. == Eenzeltitel (Utwahl) == === Originalutgaven === * ''Firstborn''. The Ecco Press, New York 1968. * ''The House on Marshland''. The Ecco Press, New York 1975. * ''Descending Figure''. The Ecco Press, New York 1980. * ''The Triumph of Achilles''. The Ecco Press, New York 1985. * ''Ararat''. The Ecco Press, New York 1990. * ''The Wild Iris''. The Ecco Press, New York 1992. * ''Proofs and Theories: Essays on Poetry''. The Ecco Press, New York 1994. * ''The First Four Books of Poems''. The Ecco Press, New York 1995. * ''Meadowlands''. The Ecco Press, New York 1996. * ''Vita Nova''. The Ecco Press, New York 1999. * ''The Seven Ages''. The Ecco Press, New York 2001. * ''Averno''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2006. * ''A Village Life''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2009. * ''Poems: 1962–2012''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2013. * ''Faithful and Virtuous Night''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2014. * ''American Originality: Essays on Poetry''. Macmillan, New York 2017. === Översett in’t Düütsche === * ''Averno''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun [[Ulrike Draesner]], Luchterhand Literaturverlag, München 2007, ISBN 978-3-630-87251-3. * ''Wilde Iris''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun Ulrike Draesner, Luchterhand Literaturverlag, München 2008, ISBN 978-3-630-62144-9. * ''Abenteuer. Gedichte''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 2/2017, S. 174–180, ISBN 978-3-943297-34-8. * ''Treue und edle Nacht. Gedicht''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 6/2019, S. 737–743, ISBN 978-3-943297-50-8. == Utteknungen (Utwahl) == * 1975 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf">{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/louise-gluck/ |titel=John Simon Guggenheim Foundation – Louise Glück |autor= |werk=gf.org |sprache=en |datum=2020-06-14 |zugriff=2018-07-04 }} {{Webarchiv|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/louise-gluck/ |wayback=20200623095007 |text=John Simon Guggenheim Foundation – Louise Glück |archiv-bot=2026-06-25 12:16:23 InternetArchiveBot }}</ref> * 1985 [[National Book Critics Circle Award]] för Lyrik (för ''The Triumph of Achilles'')<ref>{{Internetquelle |url=http://bookcritics.org/awards/past_awards#1985 |titel=National Book Critics Circle: Awards |autor= |werk=bookcritics.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04 }} {{Webarchiv|url=http://bookcritics.org/awards/past_awards#1985 |wayback=20191006045535 |text=National Book Critics Circle: Awards |archiv-bot=2026-06-25 12:16:23 InternetArchiveBot }}</ref> * 1987 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf" /> * 1993 [[Pulitzer-Pries/Dichtung|Pulitzer-Pries för Dichtung]] (för ''The Wild Iris'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pulitzer.org/winners/louise-gluck |titel=The Wild Iris, by Louise Glück (The Ecco Press) |autor= |werk=pulitzer.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 1993 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 1996 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Letters]]<ref>{{Internetquelle| url=https://artsandletters.org/academy-members/ | titel=Academy Members| hrsg=American Academy of Arts and Letters| zugriff=2019-01-14}}</ref> * 2001 [[Bollingen Prize in Poetry]] vun de [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://bollingen.yale.edu/poet/louise-gluck |titel=Louise Gluck – The Bollingen Prize for Poetry |autor= |werk=bollingen.yale.edu |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2003 [[Poet Laureate der Library of Congress]]<ref>[http://www.loc.gov/poetry/laureate-2001-2010.html ''Past Poets Laureate: 2001–2010'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Abgerufen am 4. Juli 2018.</ref><ref>[http://www.loc.gov/poetry/more_gluck.html ''More about Louise Glück'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Afropen an’n 4. Juli 2018.</ref> * 2010 Finalistin vun den [[Griffin Poetry Prize]] (mit ''A Village Life'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.griffinpoetryprize.com/see-and-hear-poetry/a-g/louise-gluck/ |titel=Griffin Poetry Prize: Louise Glück |autor= |werk=griffinpoetryprize.com |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2012 [[Los Angeles Times Book Prize]] för Lyrik (för ''Poems 1962–2012'') * 2014 [[National Book Award/Lyrik|National Book Award för Lyrik]] (för ''Faithful and Virtuous Night'')<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalbook.org/books/faithful-and-virtuous-night/ |titel=Winner, National Book Awards 2014 for Poetry |autor= |werk=nationalbook.org |datum= |zugriff=2019-04-27}}</ref> * 2014 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Gl%C3%BCck;smode=advanced;f1-date=2014 |titel=Member History |autor= |werk=search.amphilsoc.org |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2015 [[National Humanities Medal]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/louise-gl%C3%BCck |titel=Louise Glück |autor= |werk=neh.gov |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2020 [[Tomas Tranströmerpriset]] * 2020 [[Nobelpries för Literatur]] == Literatur == * {{Literatur |Titel=On Louise Glueck. Change what you see |Autor=Joanne Feit Diehl |Verlag=University of Michigan Press |Ort=Ann Arbor, Michigan |Datum=2005 |ISBN=0472030620}} * {{Literatur |Titel=Assembling a Landscape. The Poetry of Louise Glück |Autor=R. Miklitsch |Hrsg=R. H. W. Dillard |Sammelwerk=Companion to Contemporary Literature in English |Band=1 |Seiten=347–359 |Datum=2002}} * {{Literatur |Titel=Poetry of Louise Gluck. A Thematic Introduction |Autor=Daniel Morris |Verlag=University of Missouri Press |Ort=Columbia |Datum=2006 |ISBN=9780826265562}} * {{Literatur |Titel=Glück, Louise. Das lyrische Werk |Autor=[[Werner Reinhart (Amerikanist)|Werner Reinhart]] |Sammelwerk=[[Kindlers Literatur Lexikon]] |Auflage=3., völlig neu bearbeitete Auflage |Datum=2009 |Kommentar=Online-Ausgabe}} == Audio == * {{Internetquelle |url=http://hdl.handle.net/2374.UC/697028 |titel=Poetry Reading |datum=1997-11-07 |autor=Louise Glück |werk=The Elliston Project: Poetry Readings and Lectures at the University of Cincinnati |sprache=en |kommentar=Öffentliche Lesung; Aufnahme im Format mp3 unter CC-BY-NC-ND 3.0 |abruf=2020-10-08}} == Weblinks == {{Commons|Louise Glück}} * [https://english.yale.edu/people/adjunct-professors-and-senior-lecturers-creative-writers/louise-gluck Offizielle Webpräsenz] bi de [[Yale University]] * [https://www.poets.org/poetsorg/poet/louise-gl%C3%BCck Louise Glück] bei der ''Academy of American Poets'' (Profil und Gedichte) * [https://www.poetryfoundation.org/poets/louise-gluck Louise Glück] bei der ''Poetry Foundation'' (Profil und Gedichte) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=119122960|LCCN=n80005703|NDL=|VIAF=84538845}} {{SORTIERUNG:Gluck, Louise}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 91nfmag0oswpmfpxaggpj7zts0zh6br 0 159896 1070371 1070062 2026-06-25T15:23:19Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070371 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oleg Kononenko in 2002.jpg|rechts|duum|Oleg Kononenko]] '''Oleg Dmitrijewitsch Kononenko''' ({{S|ru|Олег Дмитриевич Кононенко|Oleg Dmitrievič Kononenko}}, {{S|tk|''Oleg Dmitriýewiç Kononenko''}}; * [[21. Juni]] [[1964]] in [[Türkmenabat]], [[Turkmensche SSR]], [[Sowjetunion]]) is en [[Russland|russ'sch]] [[Kosmonaut]]. He hett de Utteeken „[[Held vun Turkmenistan]]“ kreegen.<ref>''[http://tdh.gov.tm/news/articles.aspx&article19755&cat11 Указ о присвоении Олегу Кононенко звания «Герой Туркменистана»]'', 25. September 2019.</ref> == Kosmonautenloopbahn == === ISS-Expeditschoon 9 === Anfang 2002 wur Kononenko as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 9]] nomineert. Neben Kononenko sullen [[Gennadi Iwanowitsch Padalka|Gennadi Padalka]] as Kommandant un [[Edward Michael Fincke|Mike Fincke]] as Bordingenieure fleegen. Nah dat [[STS-107|Unglück vun de Columbia]] in‘n Februar 2003 wurr de Besattenstärkt vun de [[Internatschonale Ruumstatschoon|ISS]] ut Versörgensgrünnen up twee Personen minneseert. Dat harr Utwirken up all bit dorhen nomineert Mannschapen. As de Mission in’n April 2004 sluutend starten dee, weer Kononenko nich dorbi. === ISS-Expeditschoon 17 === Kononenko hett van April bit Oktober 2008 mit as Bordingenieur vun de [[ISS-Expeditschoon 17|Expeditschoon 17]] up de ISS arbeit. Start is sien Mission an’n 8. April 2008, as he tosommen mit den Kommandanten [[Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] un de Süüdkoreanerin [[Yi So-yeon]] an Bord vun Sojus TMA-12 losflaagen is. Dor hemm se denn de bitherig Stammcrew [[Peggy Annette Whitson]] un [[Juri Iwanowitsch Malentschenko]] arbeit, de nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Yi torüch to de Eer floog. Van de olt Stammbesatten bleev [[Garrett Erin Reisman]] up de ISS, de later vun [[Gregory Errol Chamitoff]] aflööst wurr. Chamitoff keem wiels de Mission STS-124 to de Statschoon. Kommandant vun STS-124 weer [[Mark Edward Kelly]] un de Pilot [[Kenneth Todd Ham]]. Dorto keemen de Missionsspezialisten [[Karen Lujean Nyberg]], [[Ronald John Garan]], [[Michael Edward Fossum]] un [[Akihiko Hoshide]] ut Japan. De Mission gung vör hüm un Wolkow to Enn‘, as de Nahfolgecrew mit Edward Michael Fincke un [[Juri Walentinowitsch Lontschakow]] un den Weltruumtouristen [[Richard Garriott]] an de Statschoon ankommen deen, un he un Wolkow nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Garriott weer torüch fleegen deen. Se sünd an’n 24. Oktober 2008 weer up de Eer lannd. Wiels sien Mission hett Kononenko twee Butenbordinsätze harrt. === ISS-Expeditschoon 30/31 === In‘n Oktober 2009 wurr Kononenko to’n tweeten Mal för en Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert.<ref>{{internetquelle |hrsg=NASA |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/oct/HQ_09-233_Space_Station_Crews_prt.htm |sprache=englisch |titel=NASA and its International Partners Assign Space Station Crews |werk=Release 09-233 |datum=7. Oktober 2009 |zugriff=14. Oktober 2009 }} {{Webarchiv|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/oct/HQ_09-233_Space_Station_Crews_prt.htm |wayback=20100203014611 |text=NASA and its International Partners Assign Space Station Crews |archiv-bot=2026-06-25 15:23:19 InternetArchiveBot }}</ref> Tosommen mit [[André Kuipers]] vun de ESA ut den Nedderlannen un den Amerikaner [[Donald Roy Pettit ]] flog he in’n Dezember 2011 to de ISS, wo all [[Daniel Christopher Burbank]], [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]] un [[Anatoli Alexejewitsch Iwanischin]] arbeiten dee. Kononenko weer en vun de Bordingenieure vun de [[ISS-Expeditschoon 30]] un övernehm Enn’n April 2012 das Kommando vun de [[ISS-Expeditschoon 31]], nahdem Burbank, Schkaplerow un Iwanischin dör [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Sergei Nikolajewitsch Rewin]] un [[Joseph Michael Acaba]] aflöst wurrn weern. De Mission vun Kononenko, Kuipers un Pettit gung an’n 1. Juli 2012 to‘ Enn’n. === ISS-Expeditschoon 44/45 === In‘n Oktober 2012 wurr Kononenko för sien nächsten Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert. He flog an’n 22. Juli 2015 as Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus TMA-17M]] tosommen mit den japaanschen Ruumfohrer [[Kimiya Yui]] un den amerikaanschen Astronauten [[Kjell Norwood Lindgren]] to de ISS, wo all [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Michail Borissowitsch Kornijenko]] un [[Scott Joseph Kelly]] arbeiten deen. An’n 4. Dezember keemen [[ Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] as Langtietkolleeg un [[Andreas Mogensen]] un [[Aidyn Ajymbetow]] för en negen Daag düern Körttietupenholt dorto. Mogensen un Ajmbetow sünd denn tosommen mit Padalka torüchflagen. Kononenko weer bit to’n 11. Dezember 2015 an Bord vun de ISS un kehr denn mit Yui un Lindgren weer to de Eer torüch. === Wiedere Loopbahn bi Roskosmos === An‘n 10. November 2016 wurr Kononenko vun den Baas vun dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]], [[Juri Walentinowitsch Lontschakow|Juri Lontschakow]], to’n Kommandanten vun dat Kosmonautenkorps nöömt.<ref>{{Internetquelle |autor= |hrsg= |url=http://www.gctc.ru/main.php?id=3660 |sprache=ru |titel=Олег Кононенко назначен командиром отряда космонавтов |datum=2016-11-10 |zugriff=2016-11-10}}</ref> === ISS-Expeditschoon 57–59 === An’n 3. Dezember 2018 is Kononenko to sien veerte Mission upbraaken. As Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-11]] is he mit de US-Amerikanerin [[Anne Charlotte McClain]] un den Kanadier [[David Saint-Jacques]] to de ISS flagen un hett för en körten Tiet as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 57]], to de ok de Düütsche [[Alexander Gerst]], [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]] ut Russland un de US-Amerikanerin [[Serena Auñón|Serena Auñón-Chancellor]] hörrn deen, arbeit. An’n 20. Dezember 2018 hett he dat Kommando över de [[ISS-Expeditschoon 58]] övernommen. He, McClain un Saint-Jacques hemm denn ok de Anfangscrew vun de [[ISS-Expeditschoon 59]] billd, to de in’n März 2019 noch [[Alexei Nikolajewitsch Owtschinin]], [[Tyler Nicklaus Hague]] un [[Christina Hammock Koch]] keemen. De Rückkehr to de Eer mit McClain un Saint-Jacques weer an’n 25. Juni 2019. == Privates == Kononenko is in eenfack Verhältnissen upwussen. Sien Vader weer Fohrer in en Speditschoon, sien Moder Telefonistin an en Flooghaven. Kononenko hett an en Fackschool vör Volleyball studeert un weer Liddmaat vun de Jöögdmannschap vun [[Turkmenistan]].<ref>''[https://turkmenportal.com/compositions/619 Биография космонавта МКС, уроженца Туркменистана - Олега Дмитриевича Кононенко]'', 6. Dezember 2018</ref> Kononenko is verheiraadt un hett een Söhn un een Dochter. As völ anner Ruumfohrer ok, is he [[Funkamateur]], sien [[Amateurfunkroopteeken]] is RN3DX.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.arrl.org/news/view/two-more-radio-amateurs-join-international-space-station-crew |titel=Two More Radio Amateurs Join International Space Station Crew |hrsg=[[ARRL]] | sprache=en |datum=2015-03-28 |zugriff=2015-07-23}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Weblinks == {{commons|Oleg Kononenko}} * [http://spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/kononenko_oleg_d.htm Körtbiografie bi spacefacts.de] * [http://www.astronautix.com/k/kononenko.html Biografie in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)] * [http://www.gctc.ru/main.php?id=3304 Biografie vun Oleg Kononenko] bi dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]] (russisch) {{DEFAULTSORT:Kononenko, Oleg Dmitrijewitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] 7jssminkb61g0lmkaz9mg7i5hor2xj0 0 161905 1070402 1070083 2026-06-25T17:51:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070402 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Genzel.jpg|mini|alt=Reinhard Genzel|Reinhard Genzel (2012)]] '''Reinhard Genzel''' (* [[24. März]] [[1952]] in [[Bad Homburg vor der Höhe]]) is en düütsch [[Astrophysiker]]. He is Direkter vun dat [[Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik]] in Garching bi München. Genzel kreeg 2020 gemeensam mit de US-amerikaansch Astronomin [[Andrea Mia Ghez]] en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] för dat Opdecken vun dat hüüd as [[Sagittarius A*]] bekannt, supermasseriek [[Swaart Lock]] in dat Zentrum vun de [[Melkstraat]]. == Leven un Wark == Reinhard Genzel is de Söhn vun den Perfesser för [[Fastkörperphysik]] [[Ludwig Genzel]] (1922–2003). In de Jöögd tell he to de best düütüsch Nahwussathleten in’t [[Speersmieten]].<ref name="sz" /> Nah dat Abitur an dat [[Berthold-Gymnasium Freiburg|Berthold-Gymnasium]] in [[Freiburg in‘n Breisgau]] hett he as Stipendiat vun de [[Studienstiftung des deutschen Volkes]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.studienstiftung.de/aktuelles/artikel/studienstiftung-gratuliert-ihrem-alumnus-reinhard-genzel-zum-nobelpreis-fuer-physik/|titel=Studienstiftung gratuliert ihrem Alumnus Reinhard Genzel zum Nobelpreis für Physik|abruf=2020-10-07|datum=2020-10-06}}</ref> [[Physik]] an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] studeert (Diplom 1975) un wurr 1978 bi [[Peter Georg Mezger]] an dat [[Max-Planck-Institut für Radioastronomie]] [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]]. He gung ansluutend an dat [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] un weer van 1980 bit 1982 as Miller Fellow un af 1981 as [[Associate Professor]] an de [[University of California, Berkeley]], an de he 1985/86 un van 1999 bit 2008<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |titel=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |hrsg=Reinhard Genzel |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |wayback=20201030195231 |text=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |archiv-bot=2026-06-25 17:51:37 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://news.berkeley.edu/2020/10/06/uc-berkeleys-reinhard-genzel-awarded-nobel-prize-in-physics/ |titel=UC Berkeley’s Reinhard Genzel awarded Nobel Prize in Physics |werk=Berkeley News |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/reinhard-genzel |titel=Reinhard Genzel (E): Biography |abruf=2020-10-06}}</ref> en Professur („Full Professor“) inneharr. Genzel wurr 1986 to’n wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]] un to’n Direkter an dat Max-Planck-Institut för extraterrestrische Physik in [[Garching bi München]] beropen. Siet 1988 is he [[Honorarperfesser]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]]. Reinhard Genzel weer maatgevnd an de Entwicklung vun de [[Infrarotastronomie|Infrarot-]] un [[Submillimeter-Astronomie]] bedeeligt. So gelung hüm mit sien Team tonächst an dat [[La-Silla-Observatorium]] (af 1992) un denn ann dat [[Very Large Telescope]] över langjohrig Beobachtungen vun de Bahnen vun Steerns dicht an dat Zentrum vun de Melkstraat de Nahwies, dat sück dor en supermasseriek Swaart Lock vun etwa 4,3 Millionen [[Sünnenmasse]]n befinnd. Unafhängig gelung dat ok Astronomen um [[Andrea Mia Ghez]] an dat [[Keck-Observatorium]]. Beid kreegen för hör Opdecken en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] 2020, de anner Hälft kreeg [[Roger Penrose]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2020/10/press-physicsprize2020.pdf |titel=The Nobel Prize in Physics 2020 |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://www.leopoldina.org/presse-1/nachrichten/nobelpreis-fuer-physik-2020/ |titel=Leopoldina-Mitglied Reinhard Genzel erhält Nobelpreis für Physik |werk=Pressemitteilung der Leopoldina - Nationale Akademie der Wissenschaften |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref> Genzel is mit de Kinderdoktersche un Perfessersche [[Orsolya Genzel-Boroviczeny]] verheiraadt un hett twee Kinner.<ref name="sz" >[https://www.sueddeutsche.de/muenchen/garching-physik-nobelpreis-reinhard-genzel-karriere-1.5056950 ''Durch ein Schwarzes Loch zum Nobelpreis.''] In: ''sueddeutsche.de'', 6. Oktober 2020.</ref> == Ehrungen un Utteknunen == * [[Otto-Hahn-Medaille]], [[Max-Planck-Gesellschaft]], 1980 * Presidential Young Investigators Award, [[National Science Foundation]], 1984 * [[Newton-Lacy-Pierce-Pries för Astronomie]], [[American Astronomical Society]], 1986 * [[Gottfried Wilhelm Leibniz-Pries|Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], [[Deutsche Forschungsgemeinschaft]], 1990 * De Vaucouleurs Medaille, Universitäty of Texas, 2000 * [[Jules-Janssen-Pries]], [[Société astronomique de France]], 2000 * [[Stern-Gerlach-Medaille]] för experimentelle Physik, [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]], 2003 * [[Balzan-Pries]] för Infrarot-Astronomie, 2003 * [[Petrie Prize Lecture]], 2005 * Naamgever för den [[Asteroid]]en [[(18241) Genzel]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2005/MPC_20050918.pdf Minor Planet Circ. 54827]</ref> * [[Albert-Einstein-Medaille]], 2007 * [[Shaw Prize]], 2008 * Premio „Galileo 2000“, 2009<ref>{{Webarchiv | url=http://iltempo.ilsole24ore.com/spettacoli/2009/10/26/1085902-benigni_show_sotto_sguardo_michelangelo.shtml | archive-is=20100102050508 | text=Artikel vom 26. Oktober 2009 aus „Il Sole 24 Ore“ (italienisch)}}</ref> * [[Karl-Schwarzschild-Medaille]], 2011 * [[Crafoord-Pries]], 2012 * [[Tycho-Brahe-Pries]], 2012 * [[Herschel-Medaille]], 2014 * Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun de Bundsrepubliek Düütschland, 2014 * [[Harvey-Pries]], 2014 * [[Nobelpries für Physik]], 2020 == Liddmaatschapen == * Fellow der [[American Physical Society]], 1985 * Liddmaat vun de [[Düütsch Physikaalsch Sellschop]], 1990 * Utlännsch Liddmaat vun de [[Académie des sciences]] ([[Institut de France]]), 1998 * Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] vun de USA, 2000 * Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]], 2002 * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]], 2002 * Ordentlich Liddmaat vun de [[Bayerische Akademie vun de Wetenschapen]], 2003 * Foreign Member of the [[Royal Society]], 2012<ref>siehe http://royalsociety.org/people/reinhard-genzel/</ref> * Orden [[Pour le Mérite#Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]], 2013 * [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]], 2020<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]] |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/10/15/0526/01220.html#mem |werk=Tägliches Bulletin |datum=2020-10-15 |abruf=2020-10-15 |sprache=it}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit [[Charles Hard Townes]]: ''Physical conditions, dynamics, and mass distribution in the center of the Galaxy'', Annual Review Astron. Astroph., Band 25, 1987, S. 377 * mit D. Hollenbach, C. H. Townes ''The nucleus of our Galaxy'', Rep. Progr. Phys., Band 57, 1994, S. 417 * mit [[Andreas Eckart]]: ''Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre'', Nature, Band 383, 1996, S. 415–417, [https://www.nature.com/articles/383415a0 Abstract] * mit A. Eckart, N. Thatte, A. Krabbe, H. Kroker, L. E. Tacconi-Garman: ''The dark mass concentration in the central parsec of the Milky Way'', Astrophysical Journal, Band 472, 1996, S. 153 * mit A. Eckart: ''Stellar proper motions in the central 0.1 pc of the Galaxy'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 284, 1997, S. 576598, [https://academic.oup.com/mnras/article/284/3/576/984237 Abstract] * mit A. Eckart, T. Ott, F. Eisenhauer: ''On the nature of the dark mass in the centre of the Milky Way'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 291, 1997, S. 219–234, [http://adsabs.harvard.edu/full/1997MNRAS.291..219G Online] * mit A. Eckart: Erster schlüssiger Beweis für ein massives Schwarzes Loch ?, Physikalische Blätter, Band 54, 1998, Nr. 1, S. 25–30 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/phbl.19980540107 Digitalisat] * mit A. Eckart: ''First Conclusive Evidence for a Massive Black Hole in the Center of the Milky Way'', in: Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Hrsg.), Black Holes: Theory and Observation, Springer 1998, S. 60–68 * Massereiche Schwarze Löcher – vom galaktischen Zentrum bis zu Quasaren in der Frühzeit des Universums, Physik Journal, Juli/August 2003, S. 45–49, [https://www.pro-physik.de/physik-journal/juli-august-2003 Online] == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=142745391 DNB-Katalog] * [https://www.mpe.mpg.de/ir/userpage.php?id=genzel Genzels Homepage an dat MPE] * [https://www.mpg.de/463056/extraterrestrische_physik_wissM1 Genzels Profil bi de MPG] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PHY&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&adsobj_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Genzel%2C+R.&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=200&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 Veröffentlichungen vun Reinhard Genzel] in dat [[Astrophysics Data System]] * [http://www.balzan.it/premiati.aspx?Codice=0000000096&lang=en&show=1&from=0000000096&from2=10 Würdigung vun de Balzan-Stiftung] * [http://www.eso.org/public/news/eso0818/ Würdigung to’n Shaw Prize] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZDxFjq-scvU Black Holes and Galaxies: Professor Reinhard Genzel (ANU TV up Youtube)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=142745391|LCCN=n/84/176562|VIAF=76416524}} {{SORTIERUNG:Genzel, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] iyqlpr4qlkssb2zbzrywvna7gnypkbn 0 164934 1070364 1070055 2026-06-25T14:57:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070364 wikitext text/x-wiki [[Bild:Inscope21 2016.jpg|duum|353x353px|Nicolas Lazaridis bi de Europa-Premiere van ''[[Sing]]'' (2016)]] '''Nicolas Lazaridis''' (* [[13. Dezember]] [[1994]] in [[Stuttgart]]; ok bekennt as '''inscope21''')<ref>{{Internetquelle |autor=Stuttgarter Nachrichten, Stuttgart Germany |url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.stuttgarter-auf-youtube-zwei-freunde-drehen-comedy-fuer-das-netz.fbfd55df-b0f3-406a-980d-72918cba02ab.html |titel=Stuttgarter auf Youtube: Zwei Freunde drehen Comedy für das Netz |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> is een düütschen Webvideoproduzent, de dör [[YouTube|YouTube-Videos]] bekennt wurr. == Allgemeen == Lazaridis erstellde sien YouTube-Kanaal an 9. Juni 2010. Daar laadt he Middeweek un Sönndag üm 18 Klock een Comedy-Video hoog.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.quotenmeter.de/n/116036/inscope21-verrueckter-comedy-youtuber-mit-abgedrehten-aktionen |titel=Inscope21 � Verrückter Comedy-Youtuber mit abgedrehten Aktionen |datum=2020-02-29 |abruf=2021-05-07 |sprache=de-DE}}</ref> Neben sien Hööftkanaal bedrifft Lazaridis siet den 6. Juli 2014 den Tweedkanaal ''InscopeLifestyle''. In den Videos vertellt he van Geschichten ur sien Leven of diskuteert över aktuell Themas. Siet Begünn 2020 is Lazaridis op de [[Twitch]] aktiv. Hier streamt he besünners Computerspillen, doch finnen daar ok stadig Talk-Formaten of Kochshows mit Gasten statt. De Highlights van den Streams warrt op den daarför maakde Kanalen ''Getaildetreu'' un ''Ardyt'' in geschnittener Form hochgeladen. Op sien Hööftkanaal ''inscope21'' bekwamm he in'n Harvst 2015 een Million Abonnenten, de Grenz van twee Millionen Abonnenten is in'n Harvst 2018 överschreeden worrn. Derzeit (Stand September 2020) hett de Kanaal mehr as 2,5 Millionen Abonnenten. Op [[Instagram]] harr Lazaridis Begünn September 2020 knapp 2 Millionen Follower.<ref>{{Internetquelle |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Inscope21#cite_note-nindo-3 |titel=inscope21 |werk=nindo.de |abruf=2021-05-07}}</ref> In'n Animationsfilm ''Sing'' övernamm Lazaridis 2016 in de düütschen Fassuun de Spreekrull van ''Lance.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.synchronkartei.de/sprecher/9820/2 |titel=Deutsche Synchronkartei {{!}} Synchronsprecher {{!}} Nicolas Lazaridis |abruf=2021-05-07}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.moviepilot.de/news/sing-wer-steckt-hinter-den-tierischen-charakteren-181878 |titel=Sing - Wer steckt hinter den tierischen Charakteren? |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> De Radio-Jöögdsenner [[Dasding]] hett in'n Harvst 2019 över een Instagram-Video bericht, in de Lazaridis angeblich en Gericht ut en Babydefin tobereiten woll. Dat Video hett sück as Werbeaktschoon för den Bio-Eetwarkhersteller [[followfish]] entpuppt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dasding.de/lifestyle/essen-und-trinken/INSTAGRAM-Echt-oder-Fake,baby-delfin-inscope21-artikel-100.html |titel=INSTAGRAM: NUR EIN FAKE: INSCOPE21 ISST (K)EINEN BABY-DELFIN |werk=dasding.de |datum=2019-10-02 |abruf=2021-05-07 }} {{Webarchiv|url=https://www.dasding.de/lifestyle/essen-und-trinken/INSTAGRAM-Echt-oder-Fake,baby-delfin-inscope21-artikel-100.html |wayback=20191004101153 |text=INSTAGRAM: NUR EIN FAKE: INSCOPE21 ISST (K)EINEN BABY-DELFIN |archiv-bot=2026-06-25 14:57:48 InternetArchiveBot }}</ref> Lazaridis is butendeem siet 2015 Geschäftföhrer de ''G-IN Fitness & Lifestyle GmbH'', de dat Modelabel ''OLA KALA'' bedrifft, welke ok Lazaridis höört.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.olakala.de/ |titel=OLA KALA® SHOP |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == * '''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:inscope21?uselang=nds Commons: inscope21]''' – Sammlung van Biller * [https://www.youtube.com/channel/UCXDi1F7Q-cJQ4mGGavtfYRQ Kanaal van Inscope21] op YouTube == Nawiesen == {{SORTIERUNG:Lazaridis, Nicolas}} [[Kategorie:Boren 1994]] [[Kategorie:Mann]] h57955chxotzd9de2ykzxmw84jwli00 0 165224 1070415 1070093 2026-06-25T18:39:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070415 wikitext text/x-wiki [[Datei:William of Orange Rutgers.jpg|mini|250px|Statue vun den William of Orange Rutgers]] [[Datei:Voorhees Chapel.jpg|mini|De ''Rutgers''-Kark]] De '''Rutgers University''', offiziell '''The State University of New Jersey''', is de gröttste Hoochschool in den US-Bundsstaat [[New Jersey]]. De Hööft[[campus]] vun de Universität befind sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. Twee lüttgere Campus liggen in [[Newark (New Jersey)|Newark]] un in [[Camden (New Jersey)|Camden]]. Rutgers bütt mehr as 100 [[Bachelor]]-Programme, 100 [[Master]]-Programme as ok 80 Doktoratsprogramme in 29 diplomvergevend Scholen un Colleges, vun de 16 Graduate-Programme anbeeden. De ''Rutgers University'' hörrt to de best staatlichen Universitäten vun de [[USA]], den so nöömt ''[[Public Ivy]]s'', un is Liddmaat vun de ''[[Association of American Universities]]'', en siet 1900 bestahn Verbund vun führend forschungsintensiver nordamerikansch Universitäten. In dat akademisch Johr 2013/14 gungen 26 [[Fulbright-Programm|Fulbright-Stipendiaten]] up de ''Rutgers University'', de somit up Rang 3 vun de Research Universities achter de [[Harvard University]] un de [[University of Michigan]] stunn.<ref>{{Internetquelle |zugriff=2014-02-13 |url=http://us.fulbrightonline.org/uploads/files/top_producing/2013-14/doctoral.pdf |titel=Liste der Universitäten mit den meisten Fulbright-Stipendiaten |hrsg=Fulbright Program |format=PDF}}</ref> Dat Motto vun de Universität luut: ''Sol Iustitiae et Occidentem Illustra''. == Geschichte == De hüüdige Universität gung ut dat 1766 grünnd ''Queen’s College'' hervör un is somit de achtöldste höhgere Bildungsinrichtung in den USA. Oorsprünglich weer se mit de [[Nederlandse Hervormde Kerk]] affilieert, is hüüd aber nich mehr religiöös orienteert. 1825 kreeg se den hüüdigen Naam to Ehren vun ehrn Mäzen [[Henry Rutgers]], en Held vun den [[Amerikaansch Unafhängigkeitskrieg|Unafhängigkeitskrieg]]<ref>{{Internetquelle |zugriff=2012-11-09 |url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |titel=Rutgers History |hrsg=Rutgers University }} {{Webarchiv|url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |wayback=20200505143352 |text=Rutgers History |archiv-bot=2026-06-25 18:39:17 InternetArchiveBot }}</ref>. De Hööftcampus befinnd sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. 1946 hett sück de Rutgers mit de ''University of Newark'', hüüd ''[[Newark (New Jersey)|Newark]] Campus'', un 1950 mit dat ''College of South Jersey'' un de ''South Jersey Law School'', hüüd ''[[Camden (New Jersey)|Camden]] Campus''. Dör Verwaltungsakte van 1945 un 1956 wurr Rutgers to ''State University of New Jersey'' verklort. == Organisatorsch Gleedern == '''''New Brunswick / Piscataway Campus''''' * Anwennt un Beropspsychologie * Ingenieurwetenschapen * Kommunikatschons-, Informatschons- un Bibliothekswetenschapen * Künste (''Mason Gross School of the Arts'') * Künste un Wetenschapen ** ''Douglass College'' ** ''Livingston College'' ** ''Rutgers College'' ** ''University College'' – New Brunswick * Management un Arbeitsbeziehungen * Pädagogik * Pharmazie (''Ernest Mario School of Pharmacy'') * Pleeg * Planung und Öffentliche Richtlinien (''Edward J. Bloustein School of Planning and Public Policy'') * Sozialarbeit * Umwelt un Biologie * Wertschaftswetenschapen (''Rutgers Business School'' – New Brunswick) * ''Graduate School'' – New Brunswick '''''Camden Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen * ''Graduate School'' – Camden * ''University College'' – Camden '''''Newark Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Kriminaljustiz * Apenliche Angelegenheiten un Verwaltung * Pleeg * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen (''Rutgers Business School'' – Newark) * ''Graduate School'' – Newark * ''University College'' – Newark == Sport == [[Datei:Rutgers Stadium.jpg|mini|Die ''Scarlet Knights'' gegen de ''Cincinnati Bearcats'' vör 43.768 Tokiekern]] De Sportteams vun de ''Rutgers University'' sünd de ''Scarlet Knights''. De Hoochschool is Liddmaat vun de ''[[Big Ten Conference]]'' siet 1.&nbsp;Juli 2014. == Besünnere Forschungsergevnisse == De Söökmaschien ''[[Teoma]]'' wurr dor entwickelt. == Berühmte Perfessers == * [[Ruth Adams]] (1914–2004), Perfessersche för Engelsch un Dekanin vun dat Douglass College * [[Clayton Paul Alderfer]] (1940–2015), Psycholoog * [[John Harry Dunning]] (1927–2009), britisch Ökonom * [[Jerry Alan Fodor]] (1935–2017), Philosoph un Kognitschonswetenschapler * [[Gary Lawrence Francione]] (* 1954), Rechtsperfesser un Deertenrechtler * [[Käthe Bauer-Mengelberg]] (1894–1968), düütsch Soziologin * [[Robert Ludlow Trivers]] (* 1943), Soziobioloog un Evolutionsbioloog * [[Endre Szemerédi]] (* 1940), Mathematiker, [[Abelpries]] 2012 * [[Melitta Schachner]] (* 1943), düütsch Neurobiologin * [[Lionel Tiger]] (* 1937), Anthropoloog * [[Ousseina Alidou]] (* 1963), Sprachwetenschaplerin * [[Gary Kuehn]] (* 1939), Künstler * [[Helen Fisher]] (* 1945), Anthropologin * [[Geoffrey Hendricks]], Künstler * [[Allan Kaprow]] (1927–2006), Künstler * [[Alexander John Motyl]] (* 1953), Politikwetenschapler un Historiker == Bekannte Afsolventen == * [[Kenny Britt]] (* 1988), American-Football-Speler * [[Deron Cherry]] (* 1959), American-Football-Speler * [[Calista Flockhart]] (* 1964), Schauspelerin * [[Carli Lloyd]] (* 1982), Footballnatschonalspelerin * [[Judea Pearl]] (* 1936), Informatiker * [[Ray Rice]] (* 1987), American-Football-Speler * [[Paul Robeson]] (1898–1976), American-Football-Speler, Schauspeler, Singer * [[Sebastian Stan]] (* 1982), Schauspeler * [[Louise Audino Tilly]] (1922–2002), Historikerin un Hoochschoollehrerin == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.rutgers.edu/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=40.741632|EW=-74.17486|type=landmark|region=US-NJ}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2019996-X|LCCN=n/79/060586|VIAF=158796171}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:New Jersey]] grqdszzc6za36upcj71xbjyixc7ffvi 0 170308 1070399 1070081 2026-06-25T17:44:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070399 wikitext text/x-wiki '''Rebecca Ellen Manuel''', borene ''Gilmore'' (* [[13. Juni]] [[1979]] in [[Sydney]]) is en ehmalge [[Australien|austraalsch]] [[Waterspringen|Waterspringerin]]. Se sprung in‘n 3-m-Kunst- un 10-m-Toornspringen as ok in dat 10-m-Synchroonspringen. Hör gröttste Spood weer de Gewinn vun de Bronzemedaille bi [[Olympisch Spelen]]. Gilmore harr bi de [[Swemmweltmeesterschapen 1998]] in [[Perth]] ihör eerst internatschonalen Wettkamp in den Utwussenberiek. Mit [[Phil Tosh]] kemm se in dat 10-m-Synchroonspringen up den achten Platz. Bi de [[Commonwealth Games 1998|Commonwealth Games]] in dat glieker Johr verpass se in dat Toornspringen blots knapp en Medaille. In dat Johr 2000 hett se an de [[Olympisch Sömmerspelen 2000|Olympisch Spelen]] in hör Heimatstadt deelnommen un wunn mit [[Loudy Wiggins|Loudy Tourky]] Bronze in dat 10-m-Synchroonspringen. Vun dat 3-m-Brett reck se in dat Halffinale Platz 17 un vun den 10-m-Toorn in dat Finale den elfsten Platz. Een Johr later reck dat Duo Duo Gilmore und Tourky bi de [[Swemmweltmeesterschapen 2001|Weltmeesterschap]] in [[Barcelona]] Rang fiev. 2002 hett Gilmore en Wertschaps-Studium an de [[Universität Sydney]] afslooten. Se hett denn noch an de [[Commonwealth Games 2002|Commonwealth Games]] deelnommen un dornah hör Loopbahn afslooten. Siet 2005 arbeit se bi den Vereen ''Perfect 10 Diving'' as Trainerin.<ref>{{Internetquelle|titel=Meet the Coaches|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html|zugriff=2011-09-28|sprache=englisch|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120321013723/http://perfect10diving.com.au/the-coaches.html|archiv-datum=2012-03-21|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html |wayback=20120321013723 |text=Meet the Coaches |archiv-bot=2026-06-25 17:44:30 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblinks == * [https://www.olympedia.org/athletes/24266 Rebecca Manuel] in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch) * [http://www.the-sports.org/swimming-gilmore-rebecca-results-identity-s10-c2-b4-o8-w42283.html Ergevnisöversicht up the-sports.org] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Manuel, Rebecca}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Australien]] [[Kategorie:Boren 1979]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Australien)]] [[Kategorie:Waterspringer]] eh1d56byxwqy7p6mcvt89nkq43ookwb 0 171018 1070454 1070110 2026-06-25T21:22:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070454 wikitext text/x-wiki [[Datei:Till Brönner.jpg|mini|250px|Till Brönner (2008)]] '''Till Brönner''' (* [[6. Mai]] [[1971]] in [[Viersen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Trompete]]r, [[Komponist]], [[Perfesser]] för Jazztrompete un [[Fotograf]]. == Werdegang == [[Datei:Till Broenner.jpg|mini|hochkant|Till Brönner (2016)]] De Familie gung eenige Johren nah sien Gebort för fiev Johr nah Rom, wo de Öllern vun Brönner as Lehrer an de düütsch School Ünnerricht geven un Brönner den Kinnergorden besöcht hett. <ref name="Ein Portrait" /> He full dör sien Talen bi verscheeden Schoolorchestern up. He hett 1990 sien [[Abitur]] up de Jesuitenschool [[Aloisiuskolleg]] in [[Bonn]]-[[Bad Godesberg]] maakt un studeer denn Jazztrompete an de [[Hoochschool för Musik Köln]]. To sien wichtigst Mesters hörrn [[Malte Burba]] un de amerikaansch Jazz-Trompeter [[Bobby Shew]]. 1991 wurr Brönner Liddmaat vun de [[RIAS Big Band]] (dormals noch [[RIAS Tanzorchester]]) ünner [[Horst Jankowski]]. 1993 keem sien eerst Album herut ''[[Generations of Jazz]]'' (mit [[Ray Brown]], Jeff Hamilton, [[Frank Chastenier]] un [[Grégoire Peters]]). He kreeg den ''[[Preis der Deutschen Schallplattenkritik]]'' un den ''Preis der Deutschen Plattenindustrie''. In Folge speel he mit internatschonalen Jazzgrötten as [[Dave Brubeck]], [[Tony Bennett]], [[Mark Murphy (Musiker)|Mark Murphy]], [[James Moody (Saxophonist)|James Moody]], [[Monty Alexander]], [[Nils Landgren]] as ok [[Klaus Doldinger]] un [[Joe Sample]] un gung 2003 mit de Soulsängerin [[Joy Denalane]] up Tour. He hett för [[Hildegard Knef]] dat Album ''17 Millimeter'' (1999) komponeert un produzeert un schreev [[Soundtrack]]s för ''[[Jazz Seen]]'' (2001) as ok ''[[Höllentour]]'' (2004) vun [[Pepe Danquart]]. In‘n April 2006 keem sien in Los Angeles upnommen Studioalbum ''Oceana'' herut. Up de vun [[Larry Klein]] produzeert CD sünd ünner annern [[Madeleine Peyroux]] un Singerin [[Carla Bruni]] as Gaststars bedeeligt. 2006 hett he för den Bariton [[Thomas Quasthoff]] dat Jazzalbum ''Watch What Happens'' produzeert, bi dat he ok as Trompeter mitwiarkt hett. Dat Album hett den europääschen Musikpries [[Echo]] wunnen. Van 2004 bit März 2010 weer he Moderator un speel in de Reeg ''Talkin’ Jazz'' vun de [[Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland]] in Bonn mit sien Band un utwählt Gästen, dorünner [[Paul Kuhn]], [[Mousse T.]], [[Stefan Raab]], [[Anke Engelke]], Thomas Quasthoff, [[Nana Mouskouri]] un annern. An‘n 5. März 2010 weer [[Peter Kraus]] sien letzt Gast in de Reeg. 2009 speel he as en vun de Gastmusiker de [[Flögelhorn]]parts up dat Album ''Touch'' vun dat bekannt Swiezer Electronicmusic-Duo [[Yello]]. 2009 wurr Brönner to’n [[Perfesser]] an de [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber Dresden]] beropen. Siet dat Wintersemester 2009/2010 lehrt he dor tosommen mit [[Malte Burba]] in de Fachricht Jazz, Rock un Pop.<ref name="focus-384404">{{Internetquelle |autor=DPA |url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |titel=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |werk=[[Focus Online]] |datum=2009-03-26 |abruf=2018-10-14 }} {{Webarchiv|url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |wayback=20190114041420 |text=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |archiv-bot=2026-06-25 21:22:33 InternetArchiveBot }}</ref> Vun August bit November 2010 weer Brönner gemeensam mit [[Sarah Connor]] un [[George Glueck]] Juryliddmaat un Mentor in de Castingshow ''[[X Factor (Düütschland)|X Factor]],'' de up [[RTL Television|RTL]] un [[VOX]] sennd wurrn is. He kreeg de Kategorie vun de af 25-Johrigen todeelt un wunn den Wettbewarf mit sien Kandidatin [[Edita Abdieski]]. In de tweet Staffel, de an‘n 30. August 2011 los gung, hett he den glieker Part övernommen un wunn an’n 6. Dezember 2011 weer, ditmal mit sien Kandidaten [[David Pfeffer]]. Sien Utstiegen ut de VOX-Talentshow hett he mit sien Hööftberop as Jazzmusiker begrünnd, de weer sien nich deelt Upmarksomkeit verdeenen würr. 2010 fung Brönner an, ok as [[Fotograf]] to arbeiten. Sien Porträts, meest mit en Leica „M“ Kamera fotografeert, keemen Enn’n 2014 in den Bildband ''Faces of Talent'' (teNeues Verlag) herut. Dornah folgten mehrere Galerie- un Museums-Utsstellungen. Besünnere Upmarksomkeit kreeg 2019 en Updragsarbeit vun de Essener [[Brost-Stiftung]], för de Brönner een Johr lang dat Ruhrreebeet porträteert hett. De Utstellung funn in dat Duisborger [[Museum Küppersmühle für Moderne Kunst]] ünner den Titel „Melting Pott“ statt.<ref>Till Brönner: ''Melting Pott'' (Katalog zur Ausstellung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst, Duisburg, 2019), ISBN 978-3868325386.</ref> In‘n April 2016 wurr Till Brönner as eenzig Jazzkünstler ut den düütschspraakigen Ruum vun US-Präsident [[Barack Obama]] in dat [[Witt Huus]] nöögt, um mit 45 internatschonalen Kollegen den [[Internatschonaler Dag vun den Jazz|International Jazz Day]] vun de [[UNESCO]] (30. April) mit en Konzert to fiern.<ref>Peter Kümmel: ''Das Fest.'' In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 20/2016 ([http://www.zeit.de/2016/20/barack-obama-international-jazz-day-weisses-haus-dizzy-gillespie zeit.de] [4. Mai 2016, afropen an’n 18. November 2019]).</ref> In dat All-Star-Ensemble weern ünner annern [[Aretha Franklin]], [[Morgan Freeman]], [[Herbie Hancock]], [[Sting]], [[Pat Metheny]], [[Diana Krall]], [[Marcus Miller]], [[Wayne Shorter]], [[Chick Corea]], [[John McLaughlin (Musiker)|John McLaughlin]], [[Al Jarreau]] un [[Dianne Reeves]]. In‘n Mai 2016 hett Brönner nah över 15 Johr bi dat Plattenlabel Universal en internatschonalen Verdrag bi dat Label [[Sony Masterworks] afslooten]. 2020 wurrn Fotos vun Brönner in de Potsdamer [[Villa Schöningen]] ünner den Titel ''Heimweh'' utstellt. Kurator vun de Utstellung weerrn [[Harald Falckenberg]] un Bernd Dinter, de neben Fotografien vun Brönner ok Warken vun [[Klaus Staeck]] und de ''Open Memory Box'' präsenteeren deen.<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=https://broststiftung.ruhr/ausstellung-heimweh/ |titel=Ausstellung „Heimweh“ |werk=broststiftung.ruhr|abruf=2020-11-26}}</ref> Angesichts de weer drohend Sluuten vun all Kulturinrichtungen in Tosommenhang mit de Corona-Pandemie hett sück Brönner Enn’n Oktober 2020 per Video mit en indringlichen Appell an de Apenlichkeit wennd, dat se de Kulturbranche nich starven laaten söllen. „Unser erfolgreiches pluralistisches System“ weer „in Gefahr, wenn Kultur nicht mehr frei arbeiten und frei wirtschaften kann“.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.youtube.com/watch?v=zzOIL--vcuc|autor=Till Brönner|titel=Zur Lage|datum=2020-10-27|abruf=2021-05-05}}</ref> Insbesünnere hett he kritiseert, dat de Kultur as Deel vun de „Freizeitwirtschaft“ verstahn würrd.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.br-klassik.de/aktuell/news-kritik/till-broenner-interview-kritik-corona-kultur-lockdown-stinksauer100.html|werk=[[BR-Klassik]]|autor=Ulrich Habersetzer|titel=Till Brönner zum Kultur-Lockdown:"Ich bin stinksauer"|datum=2020-11-02|abruf=2021-05-05}}</ref> Ok en half Johr later harr disse Appell nichts an Aktualität verloren.<ref>{{Internetquelle|werk=[[Berliner Zeitung]]|url=https://www.berliner-zeitung.de/news/till-broenner-verteidigt-allesdichtmachen-li.157072|titel=Till Brönner: Kritik an #allesdichtmachen hat erschreckendes Ausmaß angenommen|datum=2021-05-05|abruf=2021-05-05}}</ref> Brönner hett (Stand 2014) en Wahnsitt in [[Berlin-Charlottenburg]] un siet 2013 en Tweetwahnsitt in [[Los Angeles]].<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |titel=„As Time Goes By“: Till Brönner spielt Filmmusik |werk=Berliner Zeitung |datum=2014-09-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141214133130/http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |archiv-datum=2014-12-14 |abruf=2019-11-18 |offline=1}}</ref> He is Vader vun en Söhn un en Dochter.<ref>freundin.de: [http://www.freundin.de/Artikel/interview-_375924.html ''Brönner Bossa Nova.''] (Interview).</ref><ref>[https://www.promiflash.de/news/2020/09/17/im-oktober-jazz-star-till-broenner-wird-zum-zweiten-mal-papa.html Till Brönner wird zum zweiten Mal Papa] up www.promiflash.de, afropen an’n 30. Juni 2021</ref> == Utteknungen == * [[Echo (Musikpreis)|Echo-Preis]] „Jazz national/international“ 2007, 2008 un 2009 * [[Grammy Awards 2009|2009]]: [[Grammy Awards|Grammy]]-Nomineeren in de Kategorie „Best instrumental Jazz solo“ * 2012: Praxisstipendiat in de [[Deutsche Akademie Rom Villa Massimo|Deutschen Akademie Rom Villa Massimo]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.villamassimo.de/de/stipendiaten/till-broenner |titel=Villa Massimo {{!}} Till Brönner |werk=villamassimo.de |abruf=2019-08-21}}</ref> * 2014: [[Joachim-Ernst Berendt|Joachim-Ernst-Berendt]]-Ehrenpries vun de Stadt [[Baden-Baden]] (Verleehn an’n 12. März 2014 in Baden-Baden in’n Rahmen vun dat Mr. M’s Jazz Club Festival) * 2019: [[Verdeenstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/ministerpraesident-laschet-zeichnet-19-buergerinnen-und-buerger-mit-dem |titel=Verleihung des Landesverdienstordens |werk= |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |datum=2019-05-14 |abruf=2019-05-15}}</ref> == Diskografie (Utwahl) == === Alben === * 1990: ''The Best of Schäng and the Gäng Vol. 3'' (mit [[Stefan Raab]]) * 1994: ''Generations of Jazz'' * 1995: ''My Secret Love'' * 1996: ''German Songs'' * 1996: ''Midnight'' * 1998: ''Love'' ([[Goldene Schallplatte|Gold]], Jazz-Award 1999)<ref name="Ausz.">Auszeichnungen für Musikverkäufe: [https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank DE]</ref> * 2000: ''Chattin with Chet'' (En Tribut an [[Chet Baker]]) (Gold, Jazz-Award 2000) * 2001: ''Jazz Seen'' (Gold, Jazz-Award 2005) * 2002: ''Blue Eyed Soul'' (5× Gold, Jazz-Award 2005) * 2004: ''That Summer'' (3× Platin, Jazz-Award 2005) * 2004: ''For You'' ([[Frank Chastenier]] un Till Brönner) (Gold 2009) * 2006: ''Oceana'' (Gold 2012) * 2007: ''The Christmas Album'' (mit [[Curtis Stigers]], [[Yvonne Catterfeld]]) (Gold 2013) * 2008: ''Rio'' (mit [[Annie Lennox]], [[Aimee Mann]], [[Sérgio Mendes]], [[Milton Nascimento]], [[Melody Gardot]], [[Vanessa da Mata]], [[Luciana Souza]], [[Kurt Elling]]) * 2010: ''At the End of the Day'' * 2012: ''Till Brönner'' * 2014: ''The Movie Album'' (mit [[Gregory Porter]], [[Joy Denalane]] u. a.) * 2015: ''Best of the Verve Years'' * 2016: ''The Good Life'' (mit [[Larry Goldings]], [[Anthony Wilson (Jazzgitarrist)|Anthony Wilson]], [[John Clayton (Bassist)|John Clayton]], [[Jeff Hamilton (Musiker)|Jeff Hamilton]]) (3× Gold, Jazz-Award 2017) * 2018: ''Nightfall'' (mit [[Dieter Ilg]]) (Platin, Jazz-Award 2018) * 2020: ''On Vacation'' (mit [[Bob James]]) === Videoalben === * 2005: ''A Night in Berlin'' (Gold, Jazz-Award 2006) == Böker == * Till Brönner, Claudius Seidl: ''Talking Jazz.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010, ISBN 978-3-462-04167-5. * Till Brönner: ''Faces of Talent.'' teNeues Verlag, Kempen 2014, ISBN 978-3-832-79865-9. * Gastsnacker bi dat Hörbook ''But Beautiful: ein Buch über Jazz'' vun [[Geoff Dyer]]. * Walter Smerling, Eva Müller-Remmert (Hrsg.): ''Till Brönner. Melting Pott.'' Wienand, Köln 2019, ISBN 978-3-86832-538-6 (Katalog zur gleichnamigen Ausstellung der Stiftung für Kunst und Kultur e.&nbsp;V., Bonn, und der Brost-Stiftung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst MKM, Duisburg). == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=134918533 DNB Katalog] * [https://tillbroenner.de/ Offizielle Website] * [http://www.jazzecho.de/tillbroenner/biografie/ Biografie bi JazzEcho] * [https://www1.wdr.de/mediathek/audio/wdr3/wdr3-mosaik/audio-samstagsgespraech-mit-dem-musiker-und-fotografen-till-broenner-100.html ''Mosaik. Gespräch am Samstag.''] In: ''[[WDR 3]]'' (Westdeutscher Rundfunk), 6. Juli 2019 * Till Brönner in der [https://leicagalleryla.com/gallery-view/till-bronner-faces-of-talent/ Leica-Gallery Los Angeles] * [http://www.tillbroenner-photography.com/the-artist The Artist] up www.tillbroenner-photography.com == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Ein Portrait"> {{Internetquelle | autor = Sabrina Pfeiffer | url = https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | titel = Till Brönner – Ein Portrait | hrsg = [[3Sat]] | datum = 2018 | archiv-url = https://web.archive.org/web/20180630203653/https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | archiv-datum = 2018-06-30 | abruf = 2021-08-11 }}</ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=134918533|LCCN=no/00/28040|VIAF=71601722}} {{SORTIERUNG:Bronner, Till}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1971]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Fotograf]] 828gw06jm71ktuyxs0xp8fjej34xaze 0 171419 1070383 1057349 2026-06-25T16:16:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070383 wikitext text/x-wiki [[Datei:Patti Smith performing in Finland, 2007.jpg|mini|Patti Smith (2007)]] '''Patricia Lee „Patti“ Smith''' (* [[30. Dezember]] [[1946]] in [[Chicago]], [[Illinois]], [[USA]]) is en US-amerikaansch [[Lyrik]]erin, [[Punk (Musik)|Punk]]- un [[Rockmusikerin]], [[Singer-Songwriterin]], [[Fotografin]] un [[Maleree|Malerin]]. Se gellt as „Godmother of Punk“.<ref>{{cite news |first=Manohla |last=Dargis |authorlink=Manohla Dargis |title=Patti Smith: Dream of Life |url=http://movies.nytimes.com/2008/08/06/movies/06patt.html|work=[[The New York Times]] |publisher=[[The New York Times Company]] |location=New York City |date=2008-08-06 |accessdate=2012-07-19 |quote=Godmother of Punk, Celebrator of Life}}</ref><ref>Kate Davy: [http://books.google.com/books?id=FCnf1HT95pMC&pg=PA98 ''Lady dicks and lesbian brothers : staging the unimaginable at the WOW Café Theatre'']. University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, ISBN 978-0-472-07122-7, S. 98.</ref> == Biografie == Patti Smith stammt ut en armer Öllernhuus mit religiöös Nähe to de [[Tüügen vun Jehova]].<ref>{{Literatur |Titel=Patti Smith: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=ZEIT ONLINE |Online=https://www.zeit.de/2007/27/Traum-Patty-Smith-27 |Abruf=2018-08-21}}</ref> Se hett mit sössteihn Johr hör Schoolutbillen afslooten un dornah in en Fabrik arbeit. Mit 18 Johr kreeg se en Dochter, de se to Adoptschoon freegeeven hett.<ref>Mark Paytress, Patti Smith’s Horses and the Remaking of Rock and Roll, utwiet Taschenbookutgaav 2010.</ref> Se truck nah [[New York City]], hett dor in’n Sömmer 1967 den Künstler un later as Fotograf berühmt wurrn [[Robert Mapplethorpe]] kennen lehrt un hett mehrere Johren mit hüm tosommen leevt. Vun hüm stammen tallriek Fotografien, de deelwies för hör latere Plattencover bruukt wurrn. 1969 fung se an, hör vun de [[Beat Generatschoon]] beinfloot Poesie in Tietschriften as ''Rock'' un ''Creem'' bekannt to maken. Reisen hemm hör nah Frankriek führt, wo se ünner annern de Graffstäen vun hör Idole [[Jim Morrison]] un [[Arthur Rimbaud]] besöcht hett.<ref>Patti Smith: ''Just Kids.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010.</ref> Hör Früendschap mit [[Lenny Kaye]], [[Sam Shepard]], [[Todd Rundgren]] un [[Tom Verlaine]] (dormals bi de [[Punk (Musik)|Proto-Punk]]-Grupp [[Television (Band)|Television]]) hett hör Moot maakt för hör eerste Single, ''Hey Joe'' in dat Johr 1974, in de Patti Smith de dormals jüst aktuelle Entführung vun [[Patty Hearst]], de Enkelin vun den Zeitungsmagnaten [[William Randolph Hearst]], verarbeiten dee. Nah eegen Utseggen weer för hör dat Singen vör allen en Mögelkeit, hör Gedichte vörtodragen, se weer „tofällig“ in de Musik lannd.<ref>''Ich bin eine Spätzünderin.'' Interview mit Patti Smith in [[Weltwoche]], 10/2016.</ref> Se sülvst sücht sück in eerst Lien as Lyrikerin un schrifft jeden Dag disziplineert. All Enn’n vun de 1960er Johren harr se ok eng Verbinnen to Rockmusikern knütt, vör allen to de New Yorker Avant Garde-Hardrockband [[Blue Öyster Cult]]. Mit deren Keyboarder Allen Lanier weer se vun 1971 bit 1978 tosommen un hett mit hüm in Manhattan in de Fifth Avenue wahnt. Se hett över Johren Texte för Songs vun de Grupp leefert, dorünner ''Baby Ice Dog'', ''Career of Evil'', ''The Revenge of Vera Gemini'' (bi dat se reziteert un singt), ''Debbie Denise'', ''Fire of Unknown Origin'' und ''Shooting Shark''.<ref>Martin Popoff: Agents of Fortune: The Blue Öyster Cult Story, Bedford UK 2016</ref> [[Datei:Patti Smith Copenhagen 1976.jpg|mini|hochkant|Patti Smith, 1976 in [[Kopenhagen]]]] 1975 keem ''[[Horses]]'' herut, de eerste LP vun de latere Patti Smith Group mit Lenny Kaye, [[Ivan Král]], Richard Sohl un Jay Dee Daugherty. De Band wurr as Vörlöper un Vörbild vun de engelsch un amerikaansch Punk- un [[New Wave|New-Wave-Bewegung]]. Patti Smith wurr todem to en groot Vörbild för de nee [[Fruenbewegung]]. De free assozieernde Lyrik, de Patti Smith halbf oomlos, half [[Synkope (Musik)|synkopisch]] över blots schienbar primitiv Rockakkorde leggen dee, geev hör Songs un ok den vun hör wählt [[Coverversion]]en (''[[Gloria (Them-Leed)|Gloria]]'' vun [[Them]], ''[[My Generation (Leed)|My Generation]]'' vun [[The Who]]) en upbegehren un nervösen Reiz. 1976 folg dat Album ''Radio Ethiopia''. 1977 hett sück Smith bi en swooren Unfall up de Bühne twee Rüggwirbel braaken un muss länger utsetten. In dat Johr dorup hett se mit ''[[Easter (Album)|Easter]]'' hör eenzig Album herutbrocht, dat ok kommerziell spoodriek weer. De dorut utkuppelt Single ''Because The Night'' stammt ut en Tosommenarbeit mit [[Bruce Springsteen]] un reck in Grootbritannien Platz 5.<ref>[https://www.last.fm/de/music/Patti+Smith/_/Because+the+Night ''Because the Night''] up [[Last.fm]]. Afropen an’n 29. April 2017.</ref> 1979 keem mit ''Wave'' hör för lang Tiet letzt LP herut. [[Datei:Patti Smith in Rosengrten 1978.jpg|mini|Patti Smith in‘n Rosengarten (Mannheim) 1978]] In de 1980er-Johren leev se mit hör Mann, den Gitarristen Fred „Sonic“ Smith ([[MC5]]) un de twee gemeensam Kinner torüchtrucken in [[Detroit]] un hett dor as Bookhändlerin arbeit. En [[Comeback]]-Anloop mit dat Album ''Dream of Life'' (1988) wurr dör den Dood vun Richard Sohl (1990) un vun hör Mann (1994) bremst. Se kehr dornah nah eegen Angaaven up de Bühne torüch, „um Geld to verdeenen“. Nah 1996 un dat Album ''Gone Again'' hett Patti Smith regelmatig nee Warken afleefert. 2002 hett se en Coverversion vun den [[Prince]]-Song ''[[When Doves Cry]]'' herutbrocht, un up hör in’n April 2004 herutbrocht CD ''Trampin’'' is de ''Horses''-Besetten mit Lenny Kaye un Jay Dee Daugherty to hören. In‘n April 2007keem hör Album ''Twelve'' herut mit twalf Neeaufnahmen vun Rockklassikern as ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' vun de Band [[Nirvana (US-amerikaansch Band)|Nirvana]] un ''[[Gimme Shelter (Leed)|Gimme Shelter]]'' vun de [[The Rolling Stones|Rolling Stones]]. De Fotografien, de se över Johrteihnten mit hör Vintage [[Polaroid]] Land 250 [[Sofortbildkamera]] upnommen hett, wurrn up Utstellungen weltwiet wiest <ref>{{Internetquelle|url=http://www.viennale.at/de/blog/patti-smith |titel=PATTI SMITH: 28 PHOTOGRAPHS |autor= Viennale |datum=2016-10-21 |zugriff=2017-06-27}}</ref>, ünner annern ok in en Utstellung mit Fotos vun [[Christoph Schlingensief]], mit de se befrüend weer.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.schlingensief.com/weblog/?p=539 |titel=Patti Smith & Christoph Schlingensief |werk= |hrsg=Nachlass Christoph Schlingensief – www.schlingensief.com |datum= |abruf=5. Oktober 2020 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.schlingensief.com/weblog/?p=539 |wayback=20220707094353 |text=Patti Smith & Christoph Schlingensief |archiv-bot=2026-06-25 16:16:44 InternetArchiveBot }}</ref> Up de [[Internatschonale Filmfestspelen Berlin|Berlinale]] 2008 wurr de Doku-Speelfilm ''Dream of Life'' (2007) vun Steven Sebring över dat Leven vun Patti Smith eerstmals upführt, mit den se sück mehr as teihn Johr befaat harr. Dat [[Sundance Film Festival]] hett den Film 2008 mit den „Excellence in Cinematography Award: Documentary“ uttekent.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20080528101049/http://www.sundance.org/festival/press_industry/releases/2008-01-26-Awards.asp |titel=Press & Industry — Sundance Film Festival |datum=2008-05-28 |abruf=2020-06-15}}</ref> Patti Smith hett Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] in‘n April 2013 an‘n Rand vun en Generalaudienz up den [[Petersplatz]] sehn. Dormit hett se en Verspreeken inlööst, dat se bi de Wahl vun den Paapst geeven harr. <ref>{{Internetquelle |url=https://www.kath.net/news/40879 |titel=Punksängerin Patti Smith trifft Papst Franziskus.|datum=2013-04-11 |abruf=2017-04-29}}</ref> 2014 is se in’n [[Vatikanstadt|Vatikan]] uptreden un hett up de Fraag antwoort, worum en Singersche, de hör eerst Plaat mit ''Jesus died for someone’s sins, but not mine'' (Jesus is nich för mien Sünden storven) anfangen leet, vör den Paapst singt: :“I had a strong religious upbringing, and the first word on my first LP is Jesus. I did a lot of thinking. I’m not against Jesus, but I was 20 and I wanted to make my own mistakes and I didn’t want anyone dying for me. I stand behind that 20-year-old girl, but I have evolved. I’ll sing to my enemy! I don’t like being pinned down and I’ll do what the fuck I want, especially at my age … oh, I hope there’s no small children here!”<ref>{{Internetquelle|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2014/nov/18/patti-smith-christmas-concert-vatican |titel=Patti Smith on singing at the Vatican: ‘Anyone who would confine me to an old line is a fool’ |autor=Vivien Goldman |hrsg=[[The Guardian]] |datum=2014-11-18 |zugriff=2017-06-27}}</ref> – „Ich bin nicht gegen Jesus, aber ich war 20 und wollte meine eigenen Fehler machen und nicht, dass irgendjemand für mich stirbt. Ich stehe hinter diesem 20-jährigen Mädchen, aber ich habe mich weiterentwickelt […].“ För den in‘n November 2014 herutkommen Film ''[[The Hunger Games: Catching Fire|Die Tribute von Panem – Catching Fire]]'' hett Smith den eegens verfaaten Song ''Capitol Letter'' upnommen.<ref>[https://www.promicabana.de/hunger-games-catching-fire-songs-soundtrack/ ''„Hunger Games: Catching Fire“: Diese Songs sind auf dem Soundtrack!''] Promicabana.de. 1. November 2013, abgerufen am 29. April 2017.</ref> In‘n Dezember 2016 hett Patti Smith in [[Stockholm]] in Vertretung vun hör Früend [[Bob Dylan]] den hüm verleeht [[Nobelpries för Literatur]] an, wobi se ünner annern den Dylan Song ''A Hard Rain’s a-Gonna Fall'' vördragen dee.<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/musik/patti-smith-erklaert-ihre-bob-dylan-panne-bei-nobelpreis-verleihung-a-1125970.html ''Nobelpreis-Zeremonie. Patti Smith erklärt ihre Bob-Dylan-Panne.''] [[Der Spiegel]]. 15. Dezember 2016</ref> Patti Smith hett doruphen den Essay ''How Does It Feel'' in‘n ''The New Yorker'' bekannt maakt, in den se vertellt, wu se dat Stück ünnerbreeken muss, wiel se överfull an Emotschonen weer.<ref>[https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/patti-smith-on-singing-at-bob-dylans-nobel-prize-ceremony newyorker.com: How Does It Feel]</ref> [[Datei:Roche-FR-08-Maison Cuif-12.jpg|mini|Rimbaud-Huus in Roche]] 2017 hett se dat Huus vun den franzööschen Dichter [[Arthur Rimbaud]] in [[Chuffilly-Roche|Roche]] köfft. Rimbaud is in dem Oort upwussen un hett dor 1873 sien Wark ''[[Une saison en enfer|Eine Zeit in der Hölle]]'' verfaat. Patti Smith schrifft in hör Autobiographie ''Just Kids'' över Rimbaud: „Ich umarmte ihn als Landsmann … als Verwandten, ja als heimlichen Geliebten“.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/europaeer-und-amerikaner-mon-ami-go-home-15045720.html |titel=Mon Ami, go home! |autor=Tobias Rüther |hrsg=FAZ |datum=2017-06-05 |zugriff=2017-06-29}}</ref> == Billerzyklus == De Swiezer Maler [[Franz Gertsch]] hett Patti Smith en fiefdeeligen Billerzyklus vun grootformatig, [[Fotorealismus|fotorealistischen]] Porträts widmet.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20191228071000/http://www.museum-franzgertsch.ch/de/ausstellungen/archiv/franz-gertsch-patti-smith-1443/ |titel=Museum Franz Gertsch - Ausstellungen - Archiv - franz gertsch - patti smith |datum=2019-12-28 |abruf=2021-02-28}}</ref> Gertsch hett Smith eerstmals up en [[Vernissage]] vun sien Kölner Galeristen drapen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.museum-franzgertsch.ch/de/ausstellungen/franz-gertsch-patti-smith/ |titel=Patti Smith / Museum Franz Gertsch |abruf=2021-02-28 |sprache=de-CH }} {{Webarchiv|url=https://www.museum-franzgertsch.ch/de/ausstellungen/franz-gertsch-patti-smith/ |wayback=20220331022132 |text=Patti Smith / Museum Franz Gertsch |archiv-bot=2026-06-25 16:16:44 InternetArchiveBot }}</ref> == Utteknungen == * 2007 Upnahm in de [[Rock and Roll Hall of Fame]] in Cleveland (US-Bundesstaat Ohio) * 2010 [[National Book Award]], de wichtigst amerikaansch Bookpries, in de Afdeelen Saakbook för hör Book ''Just Kids''<ref>Börsenblatt des Deutschen Buchhandels 47/2010 vom 25. November 2010, S. 12.</ref> * 2011 [[Polar Music Prize]], gemeensam mit dat [[Kronos Quartet]] * 2016 Ehrendokterwürde [[Wesleyan University]] * 2017 Grand Vermeil [[Médaille de la Ville de Paris]] * De ''[[Rolling Stone]]'' hett Smith up Rang 47 der [[De 100 gröttsten Musiker vun all Tieden|100 gröttsten Musiker]] as ok up Rang 83 vun de [[De 100 besten Singer vun all Tieden|100 besten Singer]] un Rang 74 vun de [[De 100 besten Songwriter vun all Tieden|100 besten Songwriter vun all Tieden]] list.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/patti-smith-20110420|titel=100 Greatest Artists of All Time|hrsg=[[Rolling Stone]]|sprache=englisch|datum=2010-12-02|zugriff=2017-08-07}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-singers-of-all-time-19691231/patti-smith-20101202|titel=100 Greatest Singers of All Time|hrsg=[[Rolling Stone]]|sprache=englisch|datum=2010-12-02|zugriff=2017-08-07}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#patti-smith|titel=The 100 Greatest Songwriters of All Time|hrsg=[[Rolling Stone]]|sprache=englisch|datum=2015-08|zugriff=2017-08-07}}</ref> * 2019 Öösterrieksch Ehrenteeken för Wetenschap un Kunst<ref>{{Internetquelle|url=https://www.bundespraesident.at/aktuelles/detail/news/empfang-fuer-die-mitglieder-der-kurie-fuer-wissenschaft-und-kunst/|titel=Jährlicher Empfang für die Mitglieder der Kurie für Wissenschaft und Kunst|abruf=2020-06-08|sprache=de|autor=|werk=bundespraesident.at|archiv-url=https://web.archive.org/web/20191031132326/https://www.bundespraesident.at/aktuelles/detail/news/empfang-fuer-die-mitglieder-der-kurie-fuer-wissenschaft-und-kunst/|archiv-datum=2019-10-31|offline=ja}}</ref> *2020 [[Beethoven-Pries#Internatschonaler Beethovenpries|Internatschonaler Beethovenpries]] === Böker === [[Datei:Patti Smith Jane Ciabattari John Reed 2 2011 Shankbone.jpg|mini|Smith mit Jane Ciabattari, Präsidentin vun den ''National Book Critics Circle'' un Schriever John Reed.<ref>Smith hör Autobiografie ''[[Just Kids]]'' weer 2010 för den Pries vun den ''National Book Critics Circle'' nomineert, kiek [https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ Website des NBCC], abgerufen am 4. April 2020</ref>]] * ''Seventh Heaven'', Gedichtband, 1972. * ''A Useless Death'', New York 1972 * ''Kodak'', Philadelphia 1972 * ''Early Morning Dream'' ? 1973 (limiteert up 100 Kopien) * ''Witt'', Gedichtband, 1973 * ''Big Mouth'', in: [[Sam Shepard]], ''Angel City, Curse of the Starving Class & Other Plays'', New York 1976 (tosommen mit Sam Shepard) * ''The Night'', London 1976 (mit [[Tom Verlaine]]) * ''Ha! Ha! Houdini!'', Gedicht, 1977. * ''Babel'', Sammlung vun Gedichten, Prosa, Leedtexten un Teeknungen, 1978 * ''Robert Mapplethorpe'', New York 1987 (Herutgever: Patti Smith) * ''Flowers Mapplethorpe'', Boston 1990 (Herutgever: Patti Smith) * ''Woolgathering''. 1992. ** Översetten [[Brigitte Jakobeit]]<ref>boren 1955. {{Webarchiv|url=https://literaturuebersetzer.de/uevz/eintraege/Jakobeit_Brigitte.htm |wayback=20230422211112 |text=Jakobeit |archiv-bot=2026-03-14 07:03:42 InternetArchiveBot }} in der Übersetzer-Datenbank des [[VdÜ]], 2019</ref>: ''Traumsammlerin''. Kiepenheuer & Witsch, Köln 2013 ISBN 978-3-462-04570-3 * ''Early Work'', Gedichtsammlung (1970–1979), 1994 * ''The Coral Sea'', 1996. * ''Complete'', Sammlung vun Leedtexten, 1998 * ''Auguries Of Innocence'', Gedichtsammlung, 2005 * ''Just Kids. Die Geschichte einer Freundschaft'', Autobiografie, Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010 ISBN 978-3-462-04228-3<ref>De Titel betreckt sück up de Früendschap tüschen Smith un hör Levensgefährten [[Robert Mapplethorpe]] un beschrifft buterdem de fröh Johren vun hör Loopbahn as bildend Künstlerin.</ref> * ''M Train'', autobiographische Texte, mit Illustratschonen („A roadmap to my life“). Alfred A. Knopf, New York 2015 ISBN 978-1-101-87510-0 **[http://www.nytimes.com/2015/10/02/books/review-m-train-patti-smith-on-all-the-roads-she-has-taken.html?_r=0 Rezension,] [[The New York Times]], 1. Okt. 2015 ** Übers. Brigitte Jakobeit: ''[[Mark Twain|M Train.]] Erinnerungen''. Kiepenheuer & Witsch, Köln 2016 ISBN 978-3-462-04863-6 * ''Collected Lyrics 1970–2015''. Bloomsbury, London 2015 ISBN 978-1-4088-6300-8 * ''Devotion (Why I Write)'', Yale University Press, New Haven 2017 ISBN 978-0-300-21862-6<ref>{{Cite book |title=Devotion |url=https://yalebooks.yale.edu/book/9780300218626/devotion |series=Why I Write |location=New Haven, Conn. |publisher=Yale University Press |year=2017 |isbn=978-0-300-21862-6 |oclc=989978146}} ({{Google Buch |BuchID=Uqc0DwAAQBAJ}})</ref> * ''Year of the Monkey.'' Knopf, New York, Toronto 2019, ISBN 978-0525657682. ** Översetten: Brigitte Jakobeit: ''Im Jahr des Affen'', Kiepenheuer & Witsch, Köln 2020, ISBN 978-3-462-05384-5 == Filme == * ''[[20 Stunden mit Patti Smith]]''. Fernsehdokumentatschoon, Öösterriek, 1978, 80 Min., Regie: [[Rudi Dolezal]]. * ''Patti Smith – Dream Of Life''. Dokumentatschoon, USA, 1996–2007, 109 Min., Regie: Steven Sebring. [http://www.berlinale.de/external/de/filmarchiv/doku_pdf/20084707.pdf Inholtsangaav] (PDF-Datei; 113&nbsp;kB) vun de [[Internatschonale Filmfestspelen Berlin 2008|Berlinale 2008]], [http://www.dreamoflifethemovie.com/trailer Trailer, 1:41 Min.] * ''Film socialisme''. Speelfilm, Swiez/Frankriek, 2010, 141 Min., Regie: [[Jean-Luc Godard]] == Literatur == * ''Patti Smith – American Artist''. Fotografien vun Frank Stefanko, Vörwort vun Patti Smith. Grootformatig Bildband, Schwarzkopf & Schwarzkopf Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-89602-729-0. * [[Michael Stipe]]: ''Two Times Intro: On The Road With Patti Smith''. [[Little, Brown and Company]], 1998. * Nick Johnstone: ''Patti Smith''. Palmyra, Heidelbarg 1999, ISBN 3-930378-26-4. * Victor Bockris: ''Patti Smith''. Krüger, Frankfort 2000, ISBN 3-8105-0435-1. * Martin C. Strong: ''The Great Rock Discography''. Canongate Books Ltd., Edinburgh, 6. Uplaag 2002. * Simon Reynolds, Joy Press: ''The Sex Revolts'', 1995. (Standardwark över Gender, Rebellion un Rock ‘n’ Roll). * [[Gero von Boehm]]: ''Patti Smith. 9. April 2010''. Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten''. Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S. 712–721. * Henning E. Kuckuk: ''Patti Smiths kosmopolitische Stimme. Performances – Netzwerke – Autobiografie.'' transcript Verlag, Bielefeld, 2018; Print-ISBN 978-3-8376-4417-3, PDF-ISBN 978-3-8394-4417-7. == Presse == * [http://www.zeit.de/2000/13/200013.patti_smith_.xml ''Mutter der Rockmission – Patti Smiths neue Platte „Gung Ho“.''] In: ''[[Die Zeit]]'', 23. März 2000, afropen 12. April 2010 * [https://web.archive.org/web/20130514075051/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/patti-smith-zum-sechzigsten-der-traum-vom-leben-1229972.html Rose-Maria Gropp: ''Der Traum vom Leben – Patti Smith zum Sechzigsten.''] In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'', 30. Dezember 2006, afropen 12. April 2010 * [http://www.tagesspiegel.de/kultur/kino/berlinale/Berlinale-Patti-Smith-Panorama;art16892,2473716 ''Die Seeräuberin.''] In: ''[[Der Tagesspiegel]]'', 10. Februar 2008, afropen 12. April 2010 * [http://www.tagesspiegel.de/zeitung/patti-smith-kommen-sie-mit-auf-den-friedhof/1167100.html ''Kommen Sie mit auf den Friedhof?''] Interview in: ''Der Tagesspiegel'', 17. Februar 2008, afropen 12. April 2010 * [http://www.nzz.ch/nachrichten/kultur/aktuell/ich_hatte_eine_mission_1.757761.html ''«Ich hatte eine Mission» Patti Smith in einem Gespräch<!-- sic! Ohne „über“ --> Musik, Kunst und den amerikanischen Wahlkampf.''] In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'', 13. Juni 2008, afropen 12. April 2010 * [http://www.zeit.de/2010/11/Patti-Smith ''Die Überlebende.''] In: ''Die Zeit'', Magazin, 11. März 2010, afropen 13. März 2010 * [http://www.taz.de/1/leben/musik/artikel/1/rimbaud-im-east-village/ Nina Apin: ''Rimbaud im East Village.''] In: ''[[die tageszeitung]]'', 13. März 2010, afropen 12. April 2010 * [http://www.emma.de/hefte/ausgaben-2010/fruehling-2010/patti-smith// ''Patin des Punk.''] In: ''[[Emma (Zeitschrift)|EMMA]]'', 25. März 2010, afropen 12. April 2010 * ''Minimal Rock'' Vol. 1, Nr. 4/5, 25. Mar 1977, Thema: Patti Smith, edited by [[Robert A. Fischer|Robert O'Fisher]], Novaggio, Switzerland. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.pattismith.net/ Offizielle Website] * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000747445 Patti Smith bi AllMusic] * [http://www.rollingstone.com/music/artists/patti-smith Patti Smith] in dat Musikmagazin ''[[Rolling Stone]]'' * [https://www.rockhall.com/inductees/patti-smith/ Patti Smith] in dr ''[[Rock and Roll Hall of Fame]]'' * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118748556 DNB-Katalog] * {{IMDb|nm0005446}} * [https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/patti-smith/ Indrag bi FemBio] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118748556|LCCN=n/84/95418|NDL=00475278|VIAF=84037206}} {{SORTIERUNG:Smith, Patti}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1946]] [[Kategorie:Punk]] [[Kategorie:Punk-Musik]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Fotograf]] 2bqdbwz8qhhibdkhiac486pjttgmdme 0 173208 1070345 1056243 2026-06-25T12:12:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070345 wikitext text/x-wiki [[Bild:Angelica_Kauffmann_-_Lorenzo_Hervás.jpg|duum|Lorenzo Hervas y Panduro (1794), Porträt vun Angelica Kauffmann]] '''Lorenzo Hervás y Panduro''' (* [[1. Mai|1.]] [[1. Mai|Mai]] [[1735]] in Horcajo de Santiago, Provinz Cuenca, [[Spanien]]; † [[24. August|24.]] [[24. August|August]] [[1809]] in [[Rom]], [[Italien]]) weer en [[Spanien|spaanschen]] Jesuit, de as Spraakgenie gull, dat en groten Infloot op dat Vörankamen vun de [[Spraakwetenschop]] utööv. He schall binah 40 Spraken snackt hebben. He gellt as een vun de Begrünner vun de Histoorschen Linguistik. == Leven un Warken == He keem as Söhn vun Juan García de Hervás († 1736) un vun de borene Inés Panduro († 1777) in de Provinz Cuenca as drütt un letzt Kind to de Welt. 1749 treed he in Madrid den Jesuitenorden bi. He studeer Philosophie, Theologie un Karkenrecht an de Universität Alcalá in [[Alcalá de Henares]]. De Schillerns vun sien Mitbröder, de as Mischonoren op de amerikaansche Kontinent arbeiden, wecken sien spraakwetenschoplich Intress. == Warken (Utwahl) == * ''De’vantaggi e esvanttaggi dello stato temporale di Cesena'' (Cesena 1776) * ''Idea dell’Universo'', (Cesena, 1778–1792). La obra se divide en once tomos repartidos en 21 volúmenes y tres partes: "Historia de la vida del hombre" (ocho volúmenes), "Elementos cosmográficos" (ocho volúmenes) y, sobre todo, "Lengua" (cinco volúmenes). * ''Analisi filosofico-teologica della natura della carita'' (Foligno 1792) (''Análisis filosófico-teológico de la caridad, o sea, del amor de Dios'') * ''Virilità dell' Uomo'' ("Virilidad del Hombre", en 4 volúmenes., 1779–80) * ''Vecchiaja e morte dell' Uomo'' ("Envejecimiento y muerte del Hombre", 1780). * ''Viaggio statico al Mondo planetario'' ("Viaje estático al mundo planetario", 1780, de la que después hará una versión revisada en español, ''Viaje estático al mundo planetario: en el que se observan el mecanismo y los principales fenómenos del cielo; se indagan las causas físicas, y se demuestran la existencia de Dios y sus admirables atributos'', Madrid, Imp. de Aznar, 1793 y 1794, 4 vols.). * ''Storia della Terra'' ("Historia de la Tierra", 1781–83, en 6 volúmenes). * ''Descripción del archivo de la Corona de Aragón, existente en la ciudad de Barcelona y noticia del archivo general de la Orden militar de Santiago en su convento de Uclés'' (Cartagena en 1801). * ''Preeminencias y dignidad que en la militar Orden de Santiago tienen su prior eclesiástico y su casa matriz'' (Cartagena en 1801). * ''Catálogo de las lenguas de las naciones conocidas y enumeración, división y clases de estas según la diversidad de sus idiomas y dialectos'' (Madrid, 1800–1805, seis vols.). * ''Gramáticas abreviadas de las dieciocho lenguas principales de América''. * ''Escuela española de Sordomudos o arte para enseñarles a escribir y hablar el idioma español'' (Madrid, 1795, 2 vols.) y un ''Catecismo de doctrina cristiana''. * ''Historia de la vida del hombre'' (Madrid, 1789 a 1799, siete vols.), * ''Viaje estático al mundo planetario'' (Madrid, 1793 a 1794). * ''El hombre físico''. * ''Biblioteca jesuítica-española'', 2 vols. Hay edición moderna: ''Biblioteca jesuítico-española (1759–1799)''. Estudio introductorio, edición crítica y notas por Antonio Astorgano Abajo, Madrid, LIBRIS, 2007. * ''Causas de la revolución de Francia'', 1807, 2 vols. * ''Cotejo entre Cano y Villavicencio'', folleto inédito. * ''Gramática de la lengua italiana'', manuscrito inédito. * ''Disertación sobre la escritura china'', manuscrito inédito. * ''Disertación sobre la peste'', manuscrito inédito. * ''Ensayo de paleografía universal'', 3 vols. manuscritos inéditos. * ''Historia del arte de escribir'', 2 vols. manuscritos inéditos. * ''Tratado de la doctrina práctica de la Iglesia'', 2 vols. manuscritos inéditos. * ''Primitiva población de América'', 4 vols. manuscritos inéditos. * ''Compendio de la medicina de Brown'', manuscrito inédito. * ''Lettera sul calendario messicano'', un folleto impreso en italiano. * ''Los Salmos de David'', volumen manuscrito inédito. * ''El hombre en sociedad'', volumen manuscrito inédito. * ''El hombre en religión'', 3 vols. manuscritos inéditos. * ''Celtiberia primitiva'', volumen manuscrito inédito. * ''De la primitiva división del tiempo'', volumen manuscrito inédito. * ''Catálogos de manuscritos españoles en Roma'', volumen manuscrito inédito. == Nettverwiesen == * [https://web.archive.org/web/20070927184451/http://www.cultura-sorda.eu/resources/Lorenzo_Hervas_y_Panduro.pdf Biographie] (PDF-Datei, spaansch; 111&nbsp;kB) * [https://web.archive.org/web/20221128123452/https://www.cervantesvirtual.com/portales/lorenzo_hervas_y_panduro/ Lorenzo Hervás y Panduro. Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes] * [http://webdoc.sub.gwdg.de/ebook/ah/a/gbs/gbs_33.pdf Elmar Mittler; Ulrich Mücke (Hrsg.): ''Die spanische Aufklärung in Deutschland.'' Göttinger Bibliotheksschriften 33 Göttingen 2005, S.&nbsp;14, 97, 100] == Enkelten Nawies == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1809]] [[Kategorie:Boren 1735]] [[Kategorie:Börger von Spanien]] f1z4mq5c0j7bc9mm1qk9cq9mu59sywz 0 173625 1070446 1070105 2026-06-25T20:51:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070446 wikitext text/x-wiki '''Tasmanien''' (engelsch ''Tasmania''}}, in de rekonstrueerten [[Aborigines]]-Spraak ''lutruwita''<ref>{{Internetquelle |autor=Kristyn Harman |url=http://theconversation.com/explainer-how-tasmanias-aboriginal-people-reclaimed-a-language-palawa-kani-99764 |titel=Explainer: how Tasmania's Aboriginal people reclaimed a language, palawa kani |abruf=2019-05-29 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |titel=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |abruf=2019-05-29 }}</ref> un in dat [[Austraalsch Englelsch|austraalsch Engelsch]] faken ''Tassie''; bit Enn’n 1855<ref name="buch-EtxZLQPf77AC-10">Barbara Boron: ''Natur- und kulturtourismuswirtschaftliches Destinationsmanagement am Beispiel von Tasmanien.'' GRIN Verlag, 2006, ISBN 978-3-638-46258-7, S.&nbsp;10. {{Google Buch |BuchID=EtxZLQPf77AC |Seite=10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/T/Tasmania%20name.htm |titel=Tasmania, the Name |abruf=2019-05-29}}</ref> '''Van-Diemens-Land''') is en to den Staat [[Australien]] hörend Eiland an’n östlichen Rand vun den [[Indischer Ozean|Indischen Ozean]]. Se is ruch weg 240 km südlich vun de [[Australien (Kontinent)|austraalsch Kontinentalmasse]] vörlagert. ''Tasmanien'' heet ok de austraalsch Bundsstaat, de över de Hööftinsel herut noch mehrere lütt, meestens nich bewahnt Inselgruppen in de Region umfaat. Sien [[Hööftstadt]] un gröttste Stadt is [[Hobart]], de tweetgröttste Stadt [[Launceston (Tasmanien)|Launceston]]. == Geographie == [[Datei:Tasmania Satellitenfoto.jpg|mini|hochkant=1.2|links|Satellitenfoto vun Tasmanien]] As Bundsstaat umfaat Tasmanien mit 68.400&nbsp;[[Quadratkilometer|km²]] 0,89 % vun de Gesamtflach vun Australien. Ahn de vörlagert Inseln bedrocht de Flach vun de Hööftinsel 64.519&nbsp;km² un wiest en Längt vun 296&nbsp;km vun Norden nah Süden un en Längt vun 315&nbsp;km vun Osten nah Westen up. Se is mit Afstand de gröttste Insel vun den Austraalschen Bund. Di [[Bass-Straat]], de dat Eiland vun dat austraalsch Fastland trennt, wurr in’n Nordwesten dör [[King Island (Tasmanien)|King Island]], an de Nordosttipp vun [[Flinders Island]] flankeert. Landschaplich domineeren Gebirge un Hoochebenen bit circa 1600&nbsp;m Hööcht de Insel. De hööchste Barg is de [[Mount Ossa]] (1617&nbsp;m). Tasmanien liggt up de Südtipp vun dat austraalsch [[Schelf|Kontinentalschelf]], tüschen 40° un 44° südlich Breedt as ok tüschen 144° un 149° östlich Längt. Se is bi wieden gröttste vun de över hunnert Eilannen vun dat Bass-Archipel un hett etwa dree Veertel Grött vun de [[Irland (Insel)|Insel Irland]]. == Literatur == * Dirk Halfmann: ''Die Tasmanischen Aborigines – Quellenkritische Bestandsaufnahme bisheriger Forschungsergebnisse'', GRIN Verlag, 1998, ISBN 3-638-10031-6. * Lloyd Robson, Michael Roe: ''A Short History of Tasmania'', 2. Auflage, Oxford University Press, Melbourne 1997, ISBN 0-19-554199-5. * Nicholas Shakespeare: ''In Tasmanien (Roman)'', 2005, Marebuchverlag, Hamburg, ISBN 3-936384-40-1. == Weblinks == {{Commons|Tasmania|Tasmanien}} * [https://www.tas.gov.au/ Offizielle Website] der tasmanischen Landesregierung (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=42/3/20/S |EW=146/36/58/E |type=isle |region=AU-TAS}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4059099-9|LCCN=n/79/115474|NDL=00628719|VIAF=123100758}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Australien]] gi6rxe9brd6trcowclsm5a8qbkun3ky 0 174107 1070382 1070068 2026-06-25T16:08:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070382 wikitext text/x-wiki [[Datei:Virginia-Algonkin.png|miniatur|hochkant=1.8|Verbreeden vun de Stämme in Virginia um 1610]] '''Pamunkey''' is de Naam vun en Indianerstamm in’n Nordosten vun de [[USA]], de an den glieknamigen Stroom in [[Virginia]] leven dee un dor hüüd noch en [[Indianerreservat|Reservat]] besitt, de sien Spraak aber nich mehr snackt wurr. In dat 17. Johrhunnert hemm de Pamunkey to de [[Powhatan-Konföderatschoon]] höört un weern en vun de gröttsten un führenden Stämme vun dat Bündnis. == Naam un Wahnrebeet == De Naam ''Pamunkey'' is de engelsch Form vun en Algonkinwort un kunn ''geheimnisvull Oort'' oder ''Oort vun en Geheimniss'' bedüüden. De [[Virginia-Algonkin]] hemm ünnerscheedlich Dialekte vun de sülvig Spraak harrt, vun de de meesten hüüd utstorven sünd. De Stamm weer to Anfang vun dat 17. Ohrhunnert an den Ünnerloop vun den Pamunkey River in de Küstenregion an de Chesapeake Bay to Huus. Dat hüdige rund 3,6 km² groot Reservat liggt binnerhalv vun dit traditschonsriek Stammesrebeet in’n [[King William County]], Virginia. == Levenswies == Dat Leven vun de Pamunkey dreih sück hööftsächlich um de Nehrensbeschaffen, de ut de Jagd, den Fischfang un dat Sammeln vun Wildkrüder bestunn. Rund en Veertel vun den Bedarf wurr doröver herut dör den Anbau vun Mais, Bohnen, Melonen un Kürbissen deckt. Dünger harrn se nich in Gebruuk, so dat se de Dörper un Felder latestens all teihn Johr verleggen mussen, dormit sück de Bodden verhaalen kunn. De Stroom weer Hööfttransportweg un de wichtigst Nehrensborn. Hier hemm de Mannlüüd mit Stroomwheren ut Röhr, Angelhaken, Netten un Pielen, de dör en Band mit den Bagen verbunnen weern, fischt. Se hemm Barsche, [[Heren]], Felchen, Maränen, Maifische un Störe fischt. Ok Watervagels, as Wildgöös, Aanten un Puters hemm se jaagt oder fangen. In’n Harvst geev dat groot Mengen an Moorhöhner, Sora (Porzana carolina) nöömt, un de Pamunkey harrn en besünners Fangmethood entwickelt. Se hemm en so nömmt ''Sorapeerd'' baut, en Fatt ut Ton oder Körvgeflecht, de up en Posten oder in en Boot fastmaakt wurr. In dit Fatt wurr bi Nacht en Lucht anzünnd, dat de Vagels magisch antrecken dee. Bi dat Umkreisen vun dat Lucht kunnen de Indianer se licht mit lang Stöcker rünnerhalen.<ref name="smithsonian">{{internetquelle|titel=Pamunkey, Smithsonian Institution|url=http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm|zugriff=20. Januar 2009}}</ref> De Pamunkey hemm bagenförmige [[Langhuus (Wohngebäude)|Langhüüs]] ut en Gerüst ut krümmt Boomschößlingen baut, de mit Matten bedeckt wurden. De Hüüs harrn twee Dören ut beweglich Matten, en Lock in de Decke as Rookaftrecken un en apen Füür in de Midden. Mattenbedeckte höhger sett Plattformen entlang vun den Wannen hemm as Nachtlager deent. Hööftlinge un Liddmaaten vun de Böverklass harrn lever mit Rinde bedeckt Hüüs.<ref name="smithsonian" /> == Politische Organisatschoon un Gerichtsbarkeit == Dorto gifft dat en Bericht ut dat Johr 1894: ''Während die Exekutive durch den [[Weroance]] oder Stammeshäuptling ausgeübt wird, übernimmt ein Stammesrat legislative und juristische Funktionen. Früher wurde der Häuptling auf Lebenszeit gewählt, heute dagegen wählen die männlichen Bürger alle vier Jahre einen Häuptling und vier Ratsmitglieder. Die Wahlmethode ist bemerkenswert. Der Stammesrat schlägt zwei Kandidaten vor. Die Wähler des ersten Kandidaten werfen ein Maiskorn in die Wahlurne, während der zweite Kandidat durch den Einwurf einer Bohne gewählt wird. Wer die meisten Maiskörner bzw. Bohnen erhält, gilt als gewählt.''<ref name="smithsonian" /> Weroance un Stammesrat weern also Richter un Jury, seeten över Gesettbreeker to Gericht un hemm versöcht, Striedigkeiten tüschen de Börger to schlichten. Dat Stammesgericht weer vör all in dat Reservat vörkommend Fälle tostännig, mit Utnahm vun Mord. De wurrn vör dat County-Gericht vun dat King Williams County verhannelt. All Bewahner vun dat Reservat ünnerliggen den Stammesgesetten.<ref name="smithsonian" /> == Geschichte == De eersten Kuntakte mit Europäern geev dat um 1570 överweegend mit Engländern, de in de folgend Jahren in immer körter Afstände an de Küst updüüken deen. 1607 hemm de Engländer ünner Captain [[John Smith (Avendüerer)|John Smith]] de [[Jamestown (Virginia)|Kolonie Jamestown]] grünnd, de midden in dat Herrschapsrebeet vun de Powhatan-Konföderatschoon leeg u nto disse Tiet rund 14.000 Liddmaaten tellen dee. De freedlich Hannelsbetrecken un Verbindungen wurrn dör den tonehmend herrischen un fordernd wurrn Toon vun de engelsch Kolonisten ünnergraven. Bi sien Erkundungen vun dat Rebeet um de Chesapeake Bay hett Captain John Smith diverse Maislager in Beslag nommen, wenn he de nich dör Hannel kriegen kunn. De Indianer hemm faststellt, dat de engelsch Forderungen an Umfang un Willkür tonehmen deen un de Respekt vör de indiaansch Souveränität immer minner wurr.<ref name="Virginia95f">Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''Handbook of North American Indians.'' Band 15: ''Northeast.'' Kapitel: ''Seventeenth-Century Indian Wars.'' S. 95f.</ref> De wohlwullend Politik vun de Powhatan-Konföderatschoon änner sück dordör. 1608 fungen de [[Engelsch Powhatankriege|Powhatankriege]] an. An‘n 22. März 1622 hemm de Indianer ünner de Führung vun den Pamunkey-Hööftling [[Opechancanough]] de engelsch Siedlungen överfallen un hemm in en koordineerten Angreep 350 Kolonisten ümbrocht. De Kolonie Jamestown hett dissen Anstorm överleeft un hett Vergeltung öövt. In de Summe leefer disse Angreep en echte Rechtfertigung för dat Führen vun en fortwährend Krieg gegen de „verräterischen Wilden“.<ref name="Virginia95f" /> De Kolonisten hemm de Schikanen an hör indiaansch Nahbers över 10 Johr lang fortsett, hemm de Arnten un Nehrensmiddelvörräte vun de Pamunkey un de hör Nahbers vernicht. En Vertruensverhältnis geev dat nie mehr, sülvst denn nich, as de apen Feindseligkeiten afnemmen deen. En Gesett ut dat Johr 1632 hett en Siedler en streng Straaf androht, de freewillig mit en Indianer snacken dee un hüm nich sofort to’n engelschen Kommandanten broch. <ref name="Virginia95f" /> En nee Krieg is utbraaken, as Opechacanough an‘n 18. April 1644 en Angreep gegen den Kolonisten führen dee. Bi disse Angreep wurrn meest 500 Kolonisten ümbrocht. Nah twee Johr gung de Krieg mit de Fangennahm vun Opechacanough dör Gouverneur Sir [[William Berkely]] to Enn’n In den Verdrag vun Oktober 1646 wurrn Bedingungen fastleggt, de dat Wahnrebeet vun de Indianer düchtig minneseeren dee un deren Bewegungsfreeheit knapper hull. De fangen hollen Opechanacough keem to Dood, as en vun de engelsch Waaklüüd hüm van achtern dood scheeten dee.<ref name="Virginia95f" /> Nah de Nedderlaag vun de Powhatan-Konföderatschoon hett sück de engelsch Expansion fortsett. 1652 hett sück de königliche Herrschap över de Kolonie lockert, de witt Bevölkerung wuss gauer un dat keem to illegalen Landnahmen vun de Kolonisten an den Stroommünnen, wordör de Verdrag vun 1646 braken wurr. So geev dat denn weer nee Konflikte mit den Indianern. Dat Land längs de Virginia-Strööms hemmt o de begehrtesten Ländereien för de Kolonisten tellt, de up de Söök nah nee Land för den Tabakanbau weern. De Pamunkey as benahbert Indianer weern tonehmend Anlaat för engelsch Överwaaken un wurrn as ''tributplichtige Indianer'' betekent, in’n Gegensatz to ''frömd Indianern'', as den [[Susquehannock]], den [[Monacan]] un annern jensiets vun de Siedlungsgrenz, mit de de Engländer tonehmend dör Hannel un Erkundungsfohrten in Berührung keemen.<ref name="Virginia95f" /> In disse Tiet wurrn Vörkehrungen drapen, Reservate för de Indianer intorichten un Hannel as ok Warenuttuusch mit hör to regeln. Nah de [[Bacon’s Rebellion]] in dat Johr 1676, bi de de Pamunkey up de Siet vun Gouverneur Sir [[William Berkeley]] stunnen, wurr 1677 in de Naam vun König [[Karl II. (England)|Charles II.]] en Freedensverdrag mit de bedeeligt Indianerstämmen afslooten. Eenige vun de, to’n Bispeel de ''Queen vun de Pamunkey'' [[Cockacoeske]], hett Charles as ''Zeichen seiner Zuneigung für ihre Standhaftigkeit angesichts Bacons unberechtigter Angriffe'' belohnt. Togliek wurr dat all 1658 towiest Reservat an’n Ünnerloop vun den Pamunkey River bestätigt.<ref name="Virginia95f" /> == Hüüdig Situatschoon== De rund 3,6 km² (900 [[Acre (Eenheit)|Acres]]) groot ''Pamunkey Indian Reservation'' liggt an‘n Pamunkey River, etwa 30 km nordwestlich vun de Stadt [[West Point (Virginia)|West Point]] in Virginia. Meest 2,2 km² (550 Acres) dorvan sünd bewaldet Sump oder ut anner Grünnen nich för de Landwertschap to gebruuken. Wiels dat anbaufähige Land ünner de Bwahner updeelt is, wurrd de Rest in söss Flachen oder Jagdrebeeden ünnerdeelt un jedes Johr an den hööchsten, meestens witten Anbeeder verpacht. In dat Reservat leven to Tiet 28 Pamunkey-Familien un wiedere Stammesliddmaaten sünd in dat benahbert [[Richmond (Virginia)|Richmond]], as ok in’n gesamten Staat Virginia un den USA to finnen. 1979 entstunn upp dat Gelände vun dat Reservat da ''Pamunkey Indian Museum'' in‘n Stil vun en traditschonell Langhuus, in dat de oorsprüngliche Levenswies un de Historie vun de Pamunkey dorstellt wurr. Dorin gifft dat ok noch en Utstellung över dat Pottereehandwark vun den Stamm. De Stamm wurrd vun en Hööftling un en sössköppig Stammesraat (Council) führt, de all veer Johr dör de Stammesliddmaaten in de baben beschreeven traditschonell Wies wählt wurr. Intüschen hett man de Methood aber wat afännert. Hüüd nimmt man Maiskarls un Aafken bi de Afstimmen, wobi en Maiskarl ''ja'' bedüüd, wiels en Aafk as ''nee'' weert wurrd. De US-Zensus ut dat Johr 2000 hett 347 Stammesliddmaaten angeven.<ref>{{internetquelle|titel=Census 2000, American Indian Tribes|url=http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t18/tab001.pdf|zugriff=22. Januar 2009|format=PDF; 145&nbsp;kB}}</ref> Hööftling vun de Pamunkey is to Tiet Kevin Brown.<ref>{{internetquelle|titel=Pamunkey, Geschichte|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|zugriff=22. Januar 2009|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090130034853/http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|archiv-datum=2009-01-30|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm |wayback=20090130034853 |text=Pamunkey, Geschichte |archiv-bot=2026-06-25 16:08:12 InternetArchiveBot }}</ref> == Kiek ok == [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] == Literatur == * Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 15: ''Northeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1978, ISBN 0-16-004575-4. * Wilcomb E. Washburn (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 4: ''History of Indian-White Relations.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1988, ISBN 0-16-004583-5. == Weblinks == *[https://web.archive.org/web/20230317093838/http://www.pamunkey.net/ Pamunkey Indian Tribe Homepage] *[http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm Pamunkey Indians of Virginia] *[http://www.virginiaplaces.org/nativeamerican/anglopowhatan.html The Anglo-Powhatan Wars] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Virginia]] tsrykpjrwggwynhdwxkqdtknbxqan14 0 174190 1070433 1070101 2026-06-25T19:41:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070433 wikitext text/x-wiki [[Bild:Sorbisches_Siedlungsgebiet.png|duum|Dat amltlike Sedelgebeud van den Sorben]] '''Sorbsk Sedelgebeud''' (in [[Sassen (Bundsland)|Sassen]] amtlik: ''Sorbisches Siedlungsgebiet,'' [[Böversorbsche Spraak|böversorbsk]]: ''Serbski sydlenski rum;'' in [[Brannenborg]] amtlik: ''Siedlungsgebiet der Sorben/Wenden,'' [[Niedersorbske Sproke|niedersorbsk]] ''Serbski sedleński rum'') beteuket dat Gebeud in’n Austen van Sassen un in’n Süden van Brannenborg, in den dat westslaavske Volk van’n [[Sorben]] (in Brannenborg auk os Wennen beteuked) os [[Indigene Völker|autochthone]] Minnerheud lievet. Ümgangssprooklik hett dat Sedelgebeud auk ''Sorbenland;'' vöör 1945 was – deulwüise minnächtig – auk de Begrepp ''Wendei'' begäng.<ref>Teo „Sorbenland“ vgl.<br />Miriam Schönbach: [https://www.saechsische.de/im-sorbenland-droht-lehrermangel-3462315.html ''Im Sorbenland droht Lehrermangel.''] In: ''Sächsische Zeitung'', 8. August 2016, afreopen den 15. Meu 2017, 18:45; DPA: {{Internetquelle |url=https://www.berlin.de/aktuelles/berlin/4613858-958092-fruehe-fotografien-aus-dem-sorbenland.html |titel=Frühe Fotografien aus dem Sorbenland |werk=berlin.de |datum=2016-10-22 |abruf=2021-12-12 |abruf-verborgen=1}}; Torsten Richter: [https://www.lr-online.de/lausitz/hoyerswerda/mit-der-kamera-unterwegs-im-katholischen-sorbenland-34047832.html ''Mit der Kamera unterwegs im katholischen Sorbenland.''] In: ''Lausitzer Rundschau'', 20. Juli 2012, afreopen den 15. Meu 2017, 18:50; [[Karl Christian Kanis Gretschel]]: ''Geschichte des sächsischen Volkes und Staates. Band 1.'' Verlag van Reinhold Beyer, Leipzig 1841, S. 17ff. Cathrin Carmin Alisch: ''HochZeit unterm Abendrot der Sorben in der Lausitz. Musik, Magie und Minderheit im Spiegel der Kultursemiotik.'' LIT Verlag, Münster 2003, S. 18 u. 49; [[Reetta Toivanen]]: ''Minderheitenrechte als Identitätsressource. Die Sorben in Deutschland und die Saamen in Finnland.'' LIT Verlag, Hamborg 2001, S. 11; Martin Kasper: ''Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990.'' Domowina Verlag, 2000, S. 125.<br /><br /> Teo’r „Wendei“ vgl.<br />Karl Andree (Eds.): ''Globus: Illustrierte Zeitschrift für Länder- und Völkerkunde.'' 2. Band, Verlag van’n ''Bibliographischen Institut'', Bildburghausen 1862, S. 245 ff.; Th. Campe: ''[https://de.wikisource.org/wiki/Aus%20der%20Wendei Aus der Wendei].'' In: ''Die Gartenlaube'', Nr. 51, 1891, S. 864–867.</ref> Düt Gebeud es in den verlieden Joorhunnerden döör [[Assimilatschoon|Assimilatscheon]], [[Germanisatschoon|Germanisatscheon]] un döör in’n 20. Joorhunnerd auk döör den Dagbiu vör Briunkölen ollnogrode schrumped un lütter woren. == Offitschell Sedelgebeud == Dat offitschell geodkennd Sedelgebeud defineurt de Landsgesetten van’n Lännnern Sassen un Brannenborg. In’n Früistoot Sassen legt ''Gesetz über die Rechte der Sorben im Freistaat Sachsen'' (kort ''Sächsisches Sorbengesetz'') dat sorbske Sedelgeud up Diur vast. De Grensen baseurt teo’n grauten Deul up de Statistiken van [[Arnošt Muka]] iut’n 1880er Joren. Düt Praxis kümmt den Ansproik no, dat Sedelgebeud teo beworen un teo beschermen, ofscheon et besunners in’n Austen van den Gebeud, t.B. in’n Landkreis Görlitz, Dörper givt, in den de sorbske Sproke in’n Olldag meust goor nich present es. Anners förder dat brannenborgske ''Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg'' (kort ''Sorben/Wenden-Gesetz'') bet 2014 dat de Gemeunen, de Deul van Sedelgebeud weren wilt, lüikmotig sprooklike un kulturelle sorbske Traditscheonen bet in de Niutüid no wüisen mott. Düt Regel kritiseuren sorbske Vertreders vöör ol dorümme dat et seo van’r Gunst van eune Gemeune afhänget dat Sorbske teo fördern. Biutendem es et swoor de sprookliken un kullturellen Traditscheonen bet in de Niutüid no teo wüisen, dän in’r Verliedentüid hadde [[Preußen|Preussen]] eune vil striktere Assilimilatscheonpolitk un unnerdrücke de Sorben stärker os in Sassen. Vandage mott eun olleun sprooklike un kulturelle Traditscheonen nowüisen un de soorbske/wendske Rood in Brannenborg oder de Landdag kann beandragen eune Gemeune in dat sorbske Sedelgebeud up teo niemen. [[Bild:Róžant_–_znački.jpg|duum|[[Tweesprakige Stratenschiller|Tweusprokige Strotenschiller]] up Duitsk un Böversorbsk]] De Gemeunen un Vereune in’n Sedelgebeud sind teostännig de [[Sorbsche Spraken|sorbske Sproke]] un Kultuur, teo’n Büispill med [[Tweesprakige Stratenschiller|tweusprokigen Strotenschillers]] teo fördern. Tweusprokige Strotenschiller sind ol Vöörschrivt. Düt settet man noch nich olle Gemeunen konsequent ümme. In Brandenburg dreget Gemeunen in’n sorbsken Sedelgebeud sinds 2014 offitschell eunen duitsk-niedersorbsken Dubbelnomen. Teo den Sedelgebeud häurt upstunds düsse Gemeunen un Gemeunedeule teo: * in’n Früistote Sassen: ** Landkreis Bautzen (28 van 59 Gemeunen): Bautzen/Budyšin, Burkau ( Neuhof/Nowy Dwór), Crostwitz/Chrósćicy, Doberschau-Gaußig/Dobruša-Huska (man nich Cossern un Naundorf), Elsterheide/Halštrowska Hola, Elstra (olleun Kriepitz/Krěpjecy), Göda/Hodźij, Großdubrau/Wulka Dubrawa, Großpostwitz/Budestecy (man Eulowitz), Hochkirch/Bukecy (man nich Breitendorf), Hoyerswerda/Wojerecy, Kamenz/Kamjenc (Deutschbaselitz/Němske Pazlicy, Jesau/Jěžow, Kamenz/Kamjenc, Thonberg/Hlinowc, Wiesa/Brěznja), Königswartha/Rakecy, Kubschütz/Kubšicy, Lohsa/Łaz, Malschwitz/Malešecy, Nebelschütz/Njebjelčicy, Neschwitz/Njeswačidło, Obergurig/Hornja Hórka, Oßling (olleun Milstrich/Jitro), Panschwitz-Kuckau/Pančicy-Kukow, Puschwitz/Bóšicy, Räckelwitz/Worklecy, Radibor/Radwor, Ralbitz-Rosenthal/Ralbicy-Róžant, Spreetal/Sprjewiny Doł, Weißenberg/Wóspork unWittichenau/Kulow ** Landkreis Görlitz (14 van 53 Gemeunen): Bad Muskau/Mužakow, Boxberg/Hamor, Gablenz/Jabłońc, Groß Düben/Dźěwin, Hohendubrau/Wysoka Dubrawa (man nich Groß Radisch, Jerchwitz, Thräna), Krauschwitz/Krušwica, Kreba-Neudorf/Chrjebja-Nowa Wjes, Mücka/Mikow, Quitzdorf am See (olleun Horscha/Hóršow un Petershain/Hóznica), Rietschen/Rěčicy, Schleife/Slepo, Trebendorf/Trjebin, Weißkeißel/Wuskidź un Weißwasser/Běła Woda<ref>vgl. Anhang in: Sächsisches Gesetz- und Verordnungsblatt, Nr. 7/1999</ref> * in’n Lanne Brannenborg:<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |titel=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |hrsg=Lansregeurnge Brannenborg |abruf=2015-01-21 |kommentar=siehe §&nbsp;14&nbsp;&nbsp;SWG – „Verkündung“ }}</ref> ** Stad [[Cottbus|Cottbus/Chóśebuz]] ** Landkreis Spree-Neiße (23 van 29 Gemeunen): Burg/Bórkowy, Briesen/Brjazyna, Dissen-Striesow/Dešno-Strjažow, Drachhausen/Hochoza, Drebkau/Drjowk, Drehnow/Drjenow, Felixsee/Feliksowy Jazor (olleun Bloischdorf/Błobošojce), Forst/Baršć, Guhrow/Góry, Heinersbrück/Móst, Jänschwalde/Janšojce, Kolkwitz/Gołkojce, Neuhausen/Kopańce (olleun Haasow/Hažow un Groß Döbbern/Wjelike Dobrynje), Peitz/Picnjo, Schenkendöbern/Derbno (olleunGrano/Granow, Kerkwitz/Keŕkojce, Groß Gastrose/Wjeliki Gósćeraz, Taubendorf/Dubojce), Schmogrow-Fehrow/Smogorjow-Prjawoz, [[Spremberg|Spremberg/Grodk]], Tauer/Turjej, Teichland/Gatojce, Turnow-Preilack/Turnow-Pśiłuk, Welzow/Wjelcej, Werben/Wjerbno un Wiesengrund/Łukojce ** Landkreis Dahme-Spreewauld (7 van 37 Gemeunden): Byhleguhre-Byhlen/Běła Góra-Bělin, Lübben/Lubin, Märkische Heide/Markojska Góla (olleun Dollgen/Dołgi, Groß Leuthen/Lutol, Klein Leine/Małe Linje, Pretschen/Mrocna), Neu Zauche/Nowa Niwa, Schlepzig/Slopišća, Spreewaldheide/Błośańska Góla un Straupitz/Tšupc ** Landkreis Oberspreewald-Lausitz (6 van 25 Gemeunen): Calau/Kalawa, Lübbenau/Lubnjow, Neupetershain/Nowe Wiki, Neu-Seeland/Nowa Jazorina, Senftenberg/Zły Komorow, Vetschau/Wětošow ** Düsse Gemeunen tellt no den Brannenborger Landdag teo’n sorbsken Sedelgebeud, man hebt tiegen de Upnohme klaget:: Alt Zauche-Wußwerk/Stara Niwa-Wózwjerch, Döbern/Derbno, Felixsee/Feliksowy Jazor, Großräschen/Rań, Märkische Heide/Markojska Góla, Neiße-Malxetal/Dolina Nyse a Małkse (Groß Kölzig/Wjeliki Kólsk und Klein Kölzig/Mały Kólsk), Neuhausen/Kopańce, Schenkendöbern/Derbno (Bärenklau/Barklawa, Grabko/Grabkow, Pinnow/Pynow un Schenkendöbern/Derbno), Schwielochsee/Gójacki Jazor, Tschernitz/Cersk. == Historisk Sedelgebeud == [[Bild:Smoler_korta01.jpg|duum|Sedelgebeud no [[Jan Arnošt Smoler|Smoler]] 1843. ]] Oll doorno wecke westslaavsken Völker man os Sroben telt un wecke Joorhunnerd eun beküiket, kann eun dat sorbske Sedelgebeud unnerscheudlik beschrüiven. Künnig es dat [[Martin Luther]] sik in’n 16. Joorhunnerd minnächtig över de Sorbsksprekers un -sprekersksen in’n Dörpern rund ümme [[Wittenbarg|Wittenberg]] uitere. Eun annere Sake sind sorbske Sprookverbode, t.B.1327 in [[Leipzig]], 1377 in [[Altenburg]], [[Zwickau]] und [[Chemnitz]], de seo de Existenzt van’r sorbsken Sproke in düssen Steden betuiget. In’n Noordausten grense dat Sedelgebeud an dat poolske Gebeud (büi Crossen un Sorau). Auk in sömmige Dörper an’r [[Oder]] un [[Bober]] konn sik de sorbske Sproke bet in’t 17. Joorhunerd haulen.<ref>[[Frido Mětšk]]: ''Serbsko-pólska rěčna hranica w 16. a 17. lětstotku [De sorbsk-poolske Sprookgrense in’n 16. un 17. Joorhunnerd].'' In: ''Lětopis'', Rüige B, Band III (1958), Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen 1958, S. 4–25.</ref> Auk Stedenomen os [[Dresden]], Leipzig, [[Meißen]], [[Chemnitz]] oder [[Torgau]] stamt iut’r sorbsken Sproke.<ref>[[Dietmar Urmes]]: ''Handbuch der geographischen Namen.'' Marix Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-70-3.</ref> [[Jan Arnošt Smoler]] unnersöchte 1843 os Eurster systemaatsk dat sorbske Sedelgebeud. 1884/1885 unnersöchte [[Arnošt Muka]] dat Sedelgebeud noch wat akkuroter. Wüildes Smola vöör ol Folklore sammele, wannere Muka döör de Lausitzer Dörper un make sik över den Stand van’r sorbsken Sproke in den Dörpern künnig. Olns teohaupe telle Muka 166.000 Sorben un Sorbsken; schreiv man teoglüik över de rasante Germanisatscheon van sorbsken Dörpern vöör ol in’r Niederlausitz. == Kernsedelgebeed == Os sorbsk „Kernland“ beteuket eun vandage meust dat Gebeud, in den sorbske Sproke auk vandage noch Olldagssproke es. Dat es in’r Böverlausitz vöör ol dat katholske Gebeud twisken den Steden Bautzen, Kamenz un Hoyerswerda, in’n engen Sinne de füiv Gemeunen van’n ''Verwaltungsveband am Klosterwasser'' un de Gemeune Radibor. In düssen Gebeuden spreket meir os de Halve van’n Luiden Böversorbsk. Auk in Deulen van’n Gemeunen Göda, Neschwitz, Puschwitz un de Stad Wittichenau häurt büi den böversorbsken Kernsedelgebeud teo; in düsse Gemeunen spreket ca. eun Drüddel van’n Inwoners un Inwonersken Böversorbsk. In’r Niederlausitz passt de Begrepp up’t eurst vör de Gemeunen nöördlik van Cottbus (t.B. Drachhausen, Dissen-Striesow, Jänschwalde). Man door es dat Niedersorbske vill minner present, os in’n böversorbsken Kernsedelgebeud. Olleun 15 bet 30 Perzent in düsse Gemeune spreket Niedersorbsk. == Literatur == * Peter Kunze, Andreas Bensch: ''Die Sorben / Wenden in der Niederlausitz''. Ein geschichtlicher Überblick. In: ''Wobrazki ze Serbow'' . 2. Uploge. Domowina, Bautzen 2000 (Eurste Uploge 1996), [[:de:Special:BookSources/3742016687|ISBN 3-7420-1668-7]]. * Gertraud Eva Schrage: ''Die Oberlausitz bis zum Jahr 1346''. In: Joachim Bahlke (Eds.): ''Geschichte der Oberlausitz''. 2.Uploge, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2004 (Eurste Uploge 2001), [[:de:Special:BookSources/9783935693462|ISBN 978-3-935693-46-2]], S.&nbsp;55–97. * [[:de:Arnošt_Muka|Arnošt Muka]]: ''Statistika łužiskich Serbow'' [Statistik van’n Lausitzer Sorben]. Sülstverlag, Bautzen 1884–1886; 5. Uploge unner den Titel ''Serbski zemjepisny słowničk'' [Sorbsk geograaphsk Woirbeok]. Bautzen 1927; Nüudruck: Domowina, Bautzen 1979. == Einzelnachweise == <references /> [[Kategorie: Sorben]] [[Kategorie: Brannenborg]] [[Kategorie: Sassen (Bundsland)]] cdwewanu5xi3b7q3l1a5a5i8o0rnyfk 0 174261 1070461 1070117 2026-06-25T21:49:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070461 wikitext text/x-wiki De '''Université des Antilles et de la Guyane''' (UAG) weer en Universität mit fief Standöörd in de [[Frankriek|franzöösch]] [[Regionen van Frankriek|Överseeregionen]] [[Franzöösch-Guayana]] in Süüdamerika as ok [[Guadeloupe]] un [[Martinique]] in de [[Karibik]]. Se weer in söss Fakultäten (''UFR'') un fief Institute gleedert un harr rund 12.000 Studenten. Ut den Campus in Franzöösch-Guayana gung de '''Université de Guyane''' hervör, de siet 2014 unafhängig van de '''Université des Antilles''' is.<ref>{{Internetquelle|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf|titel=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane|autor=|hrsg=|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-05}} {{Webarchiv|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf |wayback=20160505220334 |text=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane |archiv-bot=2026-06-25 21:49:26 InternetArchiveBot }}</ref> De Hoochschool weer de eenzige franzöösch Universität in Amerika un een van veer buterhalv van dat franzöösch Moderland (''France metropolitaine''). ==Weblinks== * [http://www.univ-ag.fr Offizielle Webpräsenz van de Université Antilles] (franzöösch) * [https://www.univ-guyane.fr Offizielle Webpräsenz van de Université de Guyane] (franzöösch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=k|GND=1218839-6|LCCN=n/84/120302|VIAF=162542263}} {{SORTIERUNG:Universite des Antilles et de la Guyane}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Frankriek]] 3ib284t7u4qlpo84zvinyonn4kciy4h 0 175567 1070450 1070108 2026-06-25T21:03:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070450 wikitext text/x-wiki [[Bild:KinksFanclubCropped.png|rechts|duum|The Kinks, 1967]] '''The Kinks''' (engelsch ''kinky'' ‚schrullig‘, ‚utflippt‘ aber ok ‚pervers‘; also ‚De Schrulligen‘ oder ‚De Utflippten‘ oder ‚De Perversen‘, buterdem [[Paronym]] vun ''The Kings''; also ‚De Könige‘) sünd en [[England|engelsch]] [[Band (Musik)|Musikgrupp]]. Se gellen neben den [[The Beatles|Beatles]], [[The Who]] un den [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] as en vun de spoodrieksten britischen Bands vun den1960er Johren ([[British Invasion]]). Hüüd tellen de Kinks to de Oorvaders vun [[Punk (Musik)|Punk]] un [[Britpop]].<ref name="dz" /><ref>{{Internetquelle |autor=Lothar Trampert |url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |titel=Ray Davies & The Kinks |werk=Gitarre & Bass 10/1998 |datum=1998-08-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090911182915/http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |archiv-datum=2009-09-11 |abruf=2017-05-21 |offline=1 }} {{Webarchiv|url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |wayback=20090911182915 |text=Ray Davies & The Kinks |archiv-bot=2026-06-25 21:03:17 InternetArchiveBot }}</ref> Tallriek Gruppen wurrn in de Vergangenheit un ok noch van Daag dör hör Musik inspireert, so to’n Bispeel [[The Jam]] un [[The Pretenders]].<ref name="HallofFame">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref><ref name="RollingStoneWebsite">''{{Webarchiv|url=http://www.rollingstone.com/music/artists/the-kinks/biography |wayback=20150111065426 |text=rollingstone.com }}''; Band-Biografie, afropen an’n 23. September 2014.</ref> == Geschichte == De Kinks wurrn Enn’n 1963 in Nord-[[London]] vun de Bröers [[Ray Davies|Ray]] un [[Dave Davies]] grünnd,<ref>Savage, John: ''The Kinks – The Official Biography'', 1984, S.&nbsp;17.</ref> nahdem se tovör ünner de Naam „The Ravens“ (för en körten Tiet ok: „Robert Wace & The Boll-Weevils“)<ref>Wace, in den Anfangsjohren en vun mehreren Managern vun de Kinks, harr sück vörövergahnd ok as Leadsänger versöcht; vgl. Visitenkarte bi Savage, as baben, S.&nbsp;16, as ok: ''Tales of Ordinary Madness'' in: ''Mojo'', March 2006, S.&nbsp;72.</ref> kien Spood haarrt harrn. In‘n Januar 1964 kreegen se en Plaatenverdrag bi [[Pye Records]] un wurrn vun [[Shel Talmy]] produzeert.<ref>John Savage, wie oben, S.&nbsp;21.</ref> An’n 24. Januar 1964 stunnen se eerstmals in dat Pye-Tonstudio un hemm veer Titel upnommen. De wurrn up twee Single-Plaaten presst, de stilistisch noch stark an de fröh Beatles anlehnt weern un kien Beachtung funnen. An’n 12. Juli 1964 entstunn hör darte [[Single (Musik)|Single]], ''[[You Really Got Me]]'', mit de de hör de internatschonal Dörbröök gelung.<ref name="AMG">{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/artist/mn0000100160 |titel=The Kinks Songs, Albums, Reviews, Bio & More |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> Dat Stück mit den berühmten [[Riff (Musik)|Gitarrenriff]] wurrd gelegentlich as de Anfang vun den [[Hard Rock]] ansehen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/song/mt0007109441 |titel=You Really Got Me by The Kinks - Track Info {{!}} AllMusic |sprache=en |abruf=2022-06-18}}</ref> und entwickelte sich zum [[Millionenseller]].<ref>Joseph Murrells, ''Million Selling Records'', 1985, S.&nbsp;193&nbsp;f.</ref> Insbesünnere bit 1967 harr de Band tallriek wiedere Hitparadenerfolge in [[Europa]] un den [[USA]]. Dorbi hett sück Ray Davies ünner annern mit Kompositschonen as ''[[Sunny Afternoon]],'' ''Dead End Street'' un ''Waterloo Sunset'' neben [[John Lennon]] un [[Paul McCartney]] en Naam as en vun de besten britischen Songschriever maakt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.theguardian.com/uk/2003/dec/31/christmas2003.monarchy |titel=CBEs for Ray Davies and Eric Clapton |datum=2003-12-31 |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.rollingstone.com/artists/raydavies/articles/story/19361205/the_lonely_kink |text=''rollingstone.com'' |wayback=20081208195200}}, afropen an’n 27. September 2014.</ref> En Uptrittsverbot in de Johren 1965 bit 1969 in den USA, Oorsaak weer en Striet mit de US-amerikaansch Musikergewarkschap, hett to disse Tiet aber den entscheeden Spood in de USA verhinnert. <ref name="RollingStoneWebsite" /><ref name="AMG" /> De fröhen [[Schallplaat|Langspeelplatten]] vun de Grupp ''(Kinks, Kinda Kinks, [[The Kink Kontroversy]])'' weern för de Tiet typische nich tosommenhangend Kollektschonen vun Hitsingles, [[Coverversion]]en un sülvst schreeven üllmaterial. Neben den Hits sünd ut disse Tiet (1964/1965) vör allen Stücke bekannt as de Ballade ''Stop Your Sobbing,'' dat atmosphärisch-bedrohliche ''Nothin’ in the World Can Stop Me Worryin’ ’bout that Girl,'' de [[Extended Play|EP]]-Klassiker ''A Well Respected Man,'' dat verqueer ''I’m on an Island'' as ok de beid [[B-Siet|B-Sieden]] ''Where Have All the Good Times Gone'' un ''I’m Not Like Everybody Else.'' Mit ''[[Face to Face (The-Kinks-Album)|Face to Face]]'' hemm de Kinks 1966 de Langsprelplaat as eegenständige Kunstform opdeckt.. Eerstmals weern in en atmosphärisch dichten Mischung ahn Utnahm Davies-Eegenkompositschonen to hören. Dat Album entholt mit ''Dandy'' ok den eenzigen Nummer-een-Hit vun de Kinks in [[Düütschland]]. En vun den Arrangements her noch afwesselndriekere Kollektschoon an Leedern hett de Nahfolger ''[[Something Else by The Kinks]]'' vun 1967 boden. Allerdings weer bi dit Övergangsalbum ok en gewisser Mangel an Tosommenhang fasttostellen, de dör de uneenheitlich [[Musikproduzent|Produktschoon]] noch verstärkt wurr. Kurioserwies is dit Problem in de [[Stereofonie|Stereo]]-Version vun dat Album völ öffensichtlicher as in de [[Monophonie (Elektroakustik)|Mono]]-Faaten, de folgerichtig ok för de [[Remastering|remasterte]] Verapenlichung up [[Compact Disc Digital Audio|CD]] bruukt wurr. 1968 keem dat [[Konzeptalbum]] ''[[The Kinks Are the Village Green Preservation Society|The Village Green Preservation Society]]'' herut. Dat Album kunn sück dormals kommerziell nich neben den to glieker Tiet herutbrocht Alben vun de Beatles ''([[The Beatles (Album)|Wit Album]])'' un vun de Rolling Stones ''([[Beggars Banquet]])'' dörsetten, wiel dormals dat Publikum vun dat opsternatsche Johr 1968 an völlig anner Themen interesseert weer. Lang Tiet meest vergeeten, gellt dat hüüd faken as dat beste Album vun de Band. Mit ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' folg 1969 en wieder Konzeptalbum. Dat vertellt de Geschichte vun den Teppichlegger Arthur, de de Sinnlosigkeit vun sien Leven erkennt, an [[Winston Churchill]] twiefelt un vun de Flucht nah [[Australien]] dröömt. Trotz en interessant Konzept, wiet weg vun den ''[[Tommy (The Who)|Tommy]]-''Glamour vun den [[The Who|Who]], kunn dat Album in musikalisch Hensicht nich an de Qualität vun den Vörgänger anknütten. 1970 hemm de Kinks mit ''[[Lola versus Powerman and the Moneygoround, Part One]]'' nochmals en Konzeptalbum herutbrocht, up dat sück Ray Davies eegen Erfahrungen verarbeitend kritisch un zynisch mit den Gepflogenheiten un Dwang vun de Musikindustrie utnannersetten dee. Musikalisch hett sück de Band vun britisch Fiensinnigkeit weg bewegt un mehr up de US-amerikaansch klingenden Stadionrock sett. Mit ''Apeman'' un insbesünnere ''[[Lola (Leed)|Lola]]'' weern ok weer twee internatschonale Single-Hits enthollen. De Text vun ''[[Lola (Lied)|Lola]]'' gull to de Tietpunkt vun dat Herutkommen as anstößig, wiel Ray Davies över en sexuelle Betrecken tüschen en [[Transvestitismus|Transvestiten]] un en heterosexuellen Mann sung – angevlich inspireert vun en persönlich belevnis. Aber nich dorum hett de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] sück vörstellt, dat Leed up den [[Indizierung|Index]] to setten, sonnern wegen vermoot [[Schleichwarf]] för [[Coca-Cola]] in de inleitend Strophe vun de Albumversion vun dat Leed: „… where you drink champagne and it tastes just like Coca-Cola …“. För de Singleversion wurr dorüm „Coca-Cola“ dör „Cherry-Cola“ ersettt. 2007 wurr dat Stück in en Warfspot för Coca-Cola bruukt. Nah den Soundtrack för den Film ''Percy'' ut dat Johr 1971 (en Kummedie [[Elke Sommer]] un [[Britt Ekland]]) keem in dat sülvig Johr dat Album ''[[Muswell Hillbillies]]'' herut, dat ünner Kritikern as en vun de besten Verapenlichungen vun de Band gellt: ahn Hitsingle, aber in sück slooten un stimmig, de Musik düchtig US-amerikaansch präägt un up de Hööcht vun de Tiet, krachmakend [[Vaudeville]]-Rock mit [[Country-Musik|Country]]-Anlehn to melancholisch anhauchten Texten. 1972 folg ''[[Everybody’s in Show-Biz]],'' dat mit ''[[Celluloid Heroes]]'' de luut eegen Utseggen best Ballade vun Ray Davies enthull. Dat Düppelalbum (en Studio- un en Livealbum) hett sück aber an beid Sieden vun den [[Atlantik]] schlecht verköfft, blot de an’n 5. Mai 1972 herutbrocht Single ''Supersonic Rocket Ship'' reck in England Platz 16 in de Charts. In de Jahren 1973 bit 1976 geev dat en Reeg vun textlastigen Konzeptalben (''Preservation Act 1/2'', ''Schoolboys in Disgrace'', ''Soap Opera''), de in de Bewertung bi Fans un Kritikern umstreeden sünd un sück ok schlecht verkoopen leeten. Immerhin kreeg Ray Davies to disse Tiet sien Drogen- un Alkoholprobleme in Greep. Eerst in de laat 1970er Johren gelung den Kinks vör allen in den USA en kommerzielles Comeback: Ray Davies – anreegt dör de mittlelrwiel spoodriek [[Punk (Musik)|Punkmusik]] – erinner sück mit den Alben ''Sleepwalker'' (1977), ''Misfits'' (1978) un ''Low Budget'' (1979) an den kraftvullen, stringenten Sound vun de Anfangsjohren. Besünners dat toletzt nöömt Album harr in den USA grooten Spood un reck dor Platz 11 in de Albumhitparade. En Tosommenfaaten vun de besten Stücke vun de letzt dree Alben finnd sück up dat 1980 herutbrocht, live inspeelt Album ''One for the Road''. In den [[1980er]] Johren folgten noch ''Give the People What They Want'' (1981) mit ''Art Lover, State Of Confusion'' (1983) mit den Hitsingles ''Come Dancing'' (Dezember 1982), en letzten grooten Spood in England un den USA, un ''Don’t Forget to Dance'' (Oktober 1983), denn ''Word of Mouth'' (1984) mit de Single ''Do It Again'' as ok 1986 ''Think Visual,'' dat ''Lost & Found'' un ''How Are You?'' enthull. De Slagtüüchspeler Mick Avory is 1984 utscheeden. He weer immer dat ruhige utgliekend Element bi de ständig Striedereen in de Band un in de Studioarbeitween, harr aber sluutend noog vun de Spannungen tüschen de Davies-Bröers. Wesentlich för sien Utstieg weer, dat Avory un Dave Davies övereenstimmend verklort harrn, nich mehr mitnanner arbeiten to wullen.<ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%201.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 1: „My First Impression Was That They Were Gay!“ |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%202.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 2: “Not many drummers from West Molesey have done that!” |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref> Sien Nahfolger wurr Bob Henrit, de tovör – ebenso as Jim Rodford – Liddmaat vun de Band ''[[Argent]]'' ween weer. 1990 wurr de Band in de „[[Rock and Roll Hall of Fame]]“ upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref> De Kinks wurrn bit hüüd nich offiziell uplöst, besteiht aber woll nich mehr, dat letzte reguläre Studioalbum ''Phobia'' wurr all 1993 herutbrocht, twee wiedere Studioupnahmen geev dat noch 1996 up dat Album ''To the Bone,'' dat ansonsten Liveupnahmen un Neeinspeelungen vun de gröttsten Erfolge vun de Band enthollt. En letzt Mal ünner de Naam „The Kinks“ is de Band in’n Juli 1996 in Oslo bi dat Norwegian-Wood-Festival uptreeden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.norwegianwood.no/ |titel=www.norwegianwood.no |archiv-url=https://web.archive.org/web/19990125101658/http://www.norwegianwood.no/ |abruf=2022-06-18}}</ref> De Bröers Davis fungen in de Folge an, alleen oder mit Band up Tournee to gahn. Ray Davies is dorbi ünner annern ok un Fan-Drapen mit de Band „Kast Off Kinks“ uptreeden, in de ok mehrere ehmalge Liddmaaten vun de Band as Mick Avory, John Dalton, John Gosling, Jim Rodford un Bob Henrit spelen deen. Faken weer upkommend, ok vun Ray Davies street Gerüchte, de Kinks wüürn weer gemeensam spelen, gellen wegen de nich lööst Probleme tüschen den Davies-Bröers intüschen as nich wohrscheinlich. 2007 schreev Dave Davies in sien Internet-Forum, he würr sück nie nich weer mit sien Bröer in’t Studio setten, hööchstens live spelen, all anner weer en Tortur.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160921200825/http://www.davedavies.com/forum/index.php?PHPSESSID=n2K6qowPrAEbDn9PUPNv92;wwwRedirect;id=445 |titel=Dave Davies Message Board - Index |datum=2016-09-21 |abruf=2023-01-21}}</ref> Ray Davies wedderum hett seggt, wenn he över en Weddervereenigen nahdenken dee, grundsätzlich blots över en nee Album.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pastemagazine.com/music |titel=Paste Music - Guides to the Best Albums, Reviews and Live Music Video |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> An‘n 18. Dezember 2015 geev dat aber in London den eersten gemeensamen Upträe vun de beid siet 1996, as Ray bi en Liveupträe vun sien Bröer up de Bühne beeden wurr; beid hemm ünner annern ''You Really Got Me'' tosommen speelt. De Naamsrechte för ''The Kinks'' liggen bi de Bröers Davies gemeensam. [[Peter Gabriel]] hett up dat 2020 herutbrocht [[Musikalbum#Studioalbum/Livealbum|Studioalbum]] mit den Naam ''[[Scratch My Back]]''<ref name="PG-Scratch My Back-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Christian Gerhardts, Martin Klinkhardt, Steffen Gerlach |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-Scratch-My-Back-CD-Rezension-s347.html |titel=Peter Gabriel – Scratch My Back |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2010 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-Scratch My Back-5years-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/news/scratch-my-back-5-years-on/ |titel=Scratch My Back 5 years on |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2015-02-15 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-01}}</ref> dat Leed ''Waterloo Sunset'' vun The Kinks in en [[Orchester|orchestralen]] Faaten [[Coverversion|covert]], dat sluutend as [[Bonustrack]] up de tweet CD vun de ''Special Edition''herut keem. [[Ray Davies]] hett dat aber aflehnt, an dat later in dat Johr 2013 herutbrocht [[Kompilatschoon (Musik)|Kompilatschons]]-[[Musikalbum|Album]] vun dat Folgeprojekt ''[[And I’ll Scratch Yours]]''<ref name="PG-And I'll Scratch Yours-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Thomas Schrage |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-And-Ill-Scratch-Yours-CD-Rezension-s615.html |titel=Peter Gabriel - And I'll Scratch Yours - Zweiter Teil; Verspätung: drei Jahre |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2013 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-And I’ll Scratch Yours-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/release/and-ill-scratch-yours/ |titel=And I’ll Scratch Yours - Released 23rd September, 2013 |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2013-09-23 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-17}}</ref> deeltonehmen un wurr dör en anner Künstler ersett. De Bassist Peter Quaife, en Grünnensliddmaat vun de Grupp, muss sück mehr as teihn Johr lang wegen en Nierenverseggen en [[Dialyse]]therapie ünnertrecken. He is an’n 23. Juni 2010 storven.<ref>{{Literatur |Autor=Claire Noland |Titel=Pete Quaife, original bassist for the Kinks |Datum=2010-06-29 |ISSN=0190-8286 |Online=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/06/28/AR2010062804972.html |Abruf=2023-01-21}}</ref> Jim Rodford (ebenfalls Bass) keem all an’n 20. Januar 2018 in dat Öller vun 76 Johren an den Folgen vun en Trappenstört to Dood. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.rollingstone.com/music/news/jim-rodford-kinks-and-argent-bassist-dead-at-76-w515670 |wayback=20180121215753 |text=Jim Rodford, Kinks and Argent Bassist, Dead at 76 }}, afropen an’n 22. Januar 2018 (engelsch)</ref> In‘n Juni 2018 hett Ray Davies de Arbeit an en nee Studioalbum bestätigt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/kinks-feiern-reunion-und-veroeffentlichen-neues-album-1521315/ |titel=The Kinks feiern Reunion und veröffentlichen neues Album |datum=2018-06-26 |abruf=2020-05-26 |sprache=de-DE}}</ref> De ''[[Rolling Stone]]'' hett de Kinks up Rang 65 vun de 100 gröttsten Musiker vun all Tieden list.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-kinks-20110420 |titel=100 Greatest Artists of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2010-12-02 |abruf=2017-08-08 |sprache=en}}</ref> == Film == * ''The Kinks. Die bösen Jungs des Rock'n' Rolls.'' [[Dokumentatschoon]], 50 Min., FR 2020, Regie: Christophe Conte.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |titel=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |abruf=2020-05-26 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |wayback=20200804100913 |text=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |archiv-bot=2026-06-25 21:03:17 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * John Mendelssohn: ''The Kinks Kronikles''. Quill, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-688-02983-3. * Johnny Rogan: ''The Kinks. A Mental Institution''. Proteus Publishing Company, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-86276-064-X. * [[Jon Savage]]: ''The Kinks – The Official Biography''. Faber and Faber Limited, London 1984, ISBN 0-571-13379-7. * Jacques Vincent / Didier Delinotte: ''The Kinks''. Librairies Parallèles, Paris 1993. * Rebecca Bailey (Hrsg.): ''The Kinks. Reflections On Thirty Years Of Music''. Trillium Publications, Kentucky 1994, ISBN 0-9640755-1-2. * Neville Martin / Jeffrey Hudson: ''The Kinks – Well Respected Men''. Castle Communications, Chessington / Surrey 1996, ISBN 1-86074-135-5. * Thomas M. Kitts / Michael J. Kraus (Hrsg.): ''Living On A Thin Line: Crossing Aesthetic Borders With The Kinks''. Illustrationen von Pete Quaife. Rock ’n’ Roll Research Press, Rumford / Rhode Island 2002, ISBN 0-9641005-4-1. * Andy Miller: ''The Kinks Are Village Green Preservation Society''. Continuum International Publishing Group, New York/London 2003, ISBN 0-8264-1498-2. * Peter Krause: ''The Kinks. A Rock ’n’ Roll Fantasy''. Parthas Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-86601-432-5. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.thekinks.info/ Offizielle Website] * [http://www.kindakinks.net/ Dave Emlen's Unofficial Kinks Website] * [http://www.davedavies.com/ Website vun Dave Davies] * [http://www.tantepop.de/2012/09/album-fur-album-kinks.html Rezensionen aller Studioalben bei Tante Pop] * [http://www.tabularasamagazin.de/fuenfzig-jahre-rockmusik-aus-london-the-kinks/ Karl-Heinz Hense: ''Fünfzig Jahre Rockmusik aus London''] * {{Internetquelle |url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |titel=Kinks: Interview With Mick Avory |werk=www.pennyblackmusic.co.uk |datum=2011-03-20 |abruf=2017-05-21 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |wayback=20161024205900 |text=Kinks: Interview With Mick Avory |archiv-bot=2026-06-25 21:03:17 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="dz"> {{Literatur |Autor=Böckem, Jörg |Titel=Ray Davies: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=[[Die Zeit]] |Datum=2006-05-17 |Online=http://www.zeit.de/2006/21/Traum_2fDavies_21}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=k|GND=5066867-5|LCCN=n/84/54310|VIAF=268270093|REMARK=Zweite VIAF mit zweiter GND und zweiter LCCN: 139488216}} {{SORTIERUNG: Kinks, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] 18lbotgy1hi2fnfbpiyaqtorceiaaew 0 176340 1070359 1070051 2026-06-25T13:55:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070359 wikitext text/x-wiki '''Moungi Gabriel Bawendi''' (* [[15. März]] [[1961]] in [[Paris]]) is en [[Tunesien|tuneesch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Chemie|Chemiker]].<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20231004-moungi-bawendi-louis-brus-et-alexei-ekimov-re%C3%A7oivent-le-prix-nobel-de-chimie-2023 |titel=Nobel de chimie 2023: Moungi Bawendi, Louis Brus et Alexei Ekimov récompensés pour leurs travaux sur les points quantiques |werk=rfi.fr | sprache=fr |datum=2023-10-04 |abruf=2023-10-04}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.jmaterenvironsci.com/Document/vol7/vol7_N4/121-JMES-2150-Turki.pdf |format=PDF |titel=An overview of the main Tunisian scientists in Chemistry and Materials Science |hrsg=Houcemeddine Turki, Faculty of Medicine of Sfax, University of Sfax, Sfax, Tunisia |werk=Journal of Materials and Environmental Science 7 (4) (2016) 1064-1071 |sprache=en |abruf=2023-10-05 }}</ref> Hüm wurr 2023 de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken. == Leven un Wirken == Bawendi, boren 1961 in Frankriek,<ref>[http://web.mit.edu/spectroscopy/events/newsletter/news_v23_n2.pdf ''The Spectograph.'' Fröhjohr 2007] bi mit.edu; afropen an’n 2. Mai 2019.</ref> is Söhn vun den ut [[Tunesien]] stammen Mathematiker [[M. Salah Baouendi]].<ref>[http://www.legacy.com/obituaries/nytimes/obituary.aspx?pid=155534170 Salah Baouendi Obituary] bi de [[New York Times]] (legacy.com); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> Bawendi is in Frankriek, Tunesien un [[West Lafayette (Indiana)|West Lafayette]], [[Indiana]], upwussen.<ref name="Tech">{{Webarchiv|url=http://tech.mit.edu/V128/N35/bawendi/info.html |wayback=20160419084903 |text=''The Tech.'' 29. August 2008 |archiv-bot=2026-03-14 06:01:00 InternetArchiveBot }} bi dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (mit.edu); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> Bawendi kreeg 1982 en [[Bachelor]] in Chemie an de [[Harvard University]], 1983 en [[Master]] in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] ok dor un 1988 bi Karl F. Freed sien Doktertitel [[Ph.D.]] in Chemie an de [[University of Chicago]].<ref>{{Academictree |chemistry |63189|Name=Moungi G. Bawendi |Datum=6. Januar 2018}}</ref> As [[Postdoktorand]] hett he bi [[Louis Eugene Brus]] an den [[AT&T Bell Laboratories]] arbeit. Siet 1990 is he Liddmaat vun den Lehrkörper an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]], 1995 wurr he ''Associate Professor'', 1996 kreeg he dor en ordentliche Professur.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.rsc.org/ConferencesAndEvents/ISACS/PhysicalChemistryandNanoscience/MoungiGBawendi.asp |text=Professor Moungi G Bawendi bei der Royal Society of Chemistry (rsc.org) |wayback=20160304121348}}</ref> Bawendi hett Methoden entwickelt, um [[Halfleiter]]-[[Nanokristall]]e hertostellen, de in hör Grött un hör Eegenschapen nipp un nau fastleggt wurrn können. Sien Forschungsswoorpunkte sünd de [[Synthese (Chemie)|Synthese]] un de [[Elektronik|elektronischen]] un [[Optik|optischen]] Eegenschapen vun [[Quantenpunkt]]en ''(quantum dots)'' as ok deren Anwennen in [[Biologie]], [[Optoelektronik]] un [[Nanoelektronik]].<ref name="Tech" /> Siet 2020 tellt hüm de Medienkonzern ''Clarivate'' wegen de Antall vun sien Ziteeren to de Favoriten up en [[Nobelpries]] ([[Clarivate Citation Laureates]]). En Arbeit vun hüm, [[Christopher B. Murray]] un D. J. Norris<ref>C. B. Murray, D. J. Norris, M. G. Bawendi, Synthesis and characterization of nearly monodisperse CdE (E= sulfur, selenium, tellurium) semiconductor nanocrystallites, Journal of the American Chemical Society, Band 115, 1993, S. 8706–8715</ref> wurr över 13.000-mal ziteert (2020). Luut [[Google Scholar]] hettt Bawendi en [[h-Index]] vun 178,<ref>{{Internetquelle |url=https://scholar.google.com/citations?user=8086TkwAAAAJ&hl=en |titel=Moungi G. Bawendi |werk=scholar.google.com |abruf=2022-09-10}}</ref> luut Datenbank [[Scopus (Datenbank)|Scopus]] en vun 152 (Stand jewiels September 2022).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7005959235 |titel=Bawendi, Moungi G. |werk=scopus.com |sprache=en |abruf=2022-09-10}}</ref> An‘n 4. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit [[Louis Eugene Brus]] un [[Alexei Iwanowitsch Jekimow|Alexei Jekimow]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken för hör Leistung för de Opdecken un Synthese vun Quantenpunkten.<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Chemistry 2023 |sprache=en |datum=2023-10-04 |abruf=2023-10-04}}</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 1994 [[Sloan Research Fellowship|Sloan Research Fellow]]<ref>{{Internetquelle |url=https://sloan.org/past-fellows |titel=Past Fellows |hrsg=Alfred P. Sloan Foundation |sprache=en |abruf=2019-08-11 }} {{Webarchiv|url=https://sloan.org/past-fellows |wayback=20180314000756 |text=Past Fellows |archiv-bot=2026-06-25 13:55:15 InternetArchiveBot }}</ref> * 2001 [[Raymond and Beverly Sackler International Prize]] in Chemie („Physical Sciences“)<ref>{{Webarchiv|url=http://english.tau.ac.il/sackler_prize_in_chemistry_past_laureates |wayback=20231024144700 |text=Past Laureates of the Raymond and Beverly Sackler International Prize in the Physical Sciences |archiv-bot=2026-06-25 13:55:15 InternetArchiveBot }} bi de [[Universität Tel Aviv]] (tau.ac.il); afropen an'n 12. Oktober 2013</ref> * 2004 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2006 [[Ernest-Orlando-Lawrence-Pries]]<ref>[http://science.energy.gov/lawrence/award-laureates/2000s/bawendi/ Moungi G. Bawendi, 2006] bi dat [[Energieministerium vun de USA]] (energy.gov); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> * 2007 Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/2539086.html Moungi G. Bawendi] bi de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> * 2010 [[ACS Award in Colloid Chemistry]] * 2023 [[Nobelpries för Chemie]] == Weblinks == * [http://nanocluster.mit.edu/ Bawendi Group] bi dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (mit.edu) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1246209977|LCCN=no2004063301|NDL=|VIAF=2180126}} {{SORTIERUNG:Bawendi, Moungi Gabriel}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1961]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 1xq56tpjhd6rdajpzv32rjg74m1wuu0 0 177128 1070367 1070060 2026-06-25T15:05:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070367 wikitext text/x-wiki [[Bild:OmegaNasaNOrwayJapanDakota.png|duum|De Polaaregioon van’r Eerdassen uut bekèken. (Ies uut’n Bild retuscheerd)]] De '''Noordpool''' es een van den twee [[Pool (Geografie)|geograafschen Polen]] un allgemeen seggt de nöördlikste Punkt up’r [[Eer|Eerden]]. De Noordpool kümmt den nöördliksten Dreigepunkt van’r Eerdassen liek un heet ook ''geograafsch Noordpool''. Bòvento givt et ook noch den ''arktischen Magneetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' == Geograafsche Lage == Upstunds ligget de dree verscheden Noordpole bi jede Definitschoon in’r Noordpolaarsee, de ook [[Arktischen Ozean|Arktischen Ozeaan]] heet oder up den Eilanden binnen de See. Wenn sik dat Eerdmagneetfeld verschuuvt, verschuuvt sik ook de Lage van den ''arktischen Magnetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' === Geograafsche Noordpool === [[Bild:North_Pole,_Arctic_Ocean,_sea_ice_07.jpg|duum|Forschercamp up’n arktischen Packies an’n geograafschen Noordpool]] De geograafsche Noordpool es de nöördlikste Punkt up’ Eerden un na de Defintschoon för de geograafschen Pole, de Punkt wo de Eeerdassen de Eerdbòvensiede snidd. De geograafsche Noordpool es de Antipode to den geograafschen Süüdpool un het ene faste Positschoon bi {{Coordinate|article=DMS|text=DM|NS=90/0//N|EW=0/0//E|type=landmark|region=XN|name=Geographischer Nordpol}}. So richt sik van hier uut de Blick alleen in ene Richte: na Süden hen. De geograafsche Noordpool liggt up’r [[Noordamerikaansche Plaat|Noordamerikaanschen Platen]], man nich up’n Land, man up 2–3&nbsp;km dicken [[Packies]]. Under liggt de Noordpolaarsee, de hier 4087&nbsp;m deep es.<ref>{{Internetquelle |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1108_041108_north_pole.html |titel=Beyond “Polar Express”: Fast Facts on the Real North Pole |werk=National Geographic News |datum=2004-11-04 |offline=1 |archiv-bot=2023-06-06 19:00:52 APPERbot |zugriff=2019-03-05 |sprache=en}}</ref> Dicht bi den [[Zenit]], den höögsten Hèvenpunkt, steet œver den geograafschen Noordpool de [[Polarsteern|Polaarsteern]] med bloot 42' Afstand. De [[Polardag|Polaardag]] duurt hier van’n 21.&nbsp;März bet to’n 23.&nbsp;September, dat heet de Sunnen geet in de Tied nich under. Achterran geet de Sunnen allnagrade unner, et schummert œver een paar Wèken, un denn beginnt de sess Maande lange [[Polaarnacht]], upletst duurt et wieder een paar Wèken lang bet et helle werd un de Sunnen upgeet. Ümme dat sik de Lage van’r Eerdassen up lange Sicht verschuuvt, verschuuvt sik ook de Positschoon van den geograafschen Noordpool. Dat sind man wat bi 3 Millimeter dat Jaar. Uut den Welruum kann een bekieken, dat de geograafsche Noordpool na Westen hen drivt. Satteliten könnt de Eerdswaarkraft mèten un so wiesen, dat sik de Lage van’n geograafschen Noordpool swänker verschuuvt, vanwègen dat’t Ies an’n Polen wegsmelt un so de Seespegel anstigt.<ref name="GSR-2013">Chen, J. L., Wilson, C. R., Ries, J. C., & Tapley, B. D. (2013).</ref><ref>https://www.br.de/nachrichten/wissen/klimawandel-schmelzende-gletscher-verschieben-erdpole,SW4D9S7</ref> === Arktische Magneetpool === De arktsche Magnetpol es de Punkt up’r nöördliken Halvkugel, wo sik de magneetschen Feldlinien van’n Eerdmagneetfeld lootrecht to de Eerdbòvensiede in de Eerden in rinkümmt. Een normalen Kompass, kann sik binnen 2000&nbsp;km ümme den arktischen Magneetpool nich länger na Noorden hen uutrichten. De Eerste, de den magneetschen Noordpool besochte, was up den 1.&nbsp;Juni 1831 [[James Clark Ross]] dicht bi den Kap Adelaide up’n [[Boothia-Halveiland]] in [[Kanada]]. To de Tied lag de magneetsche Pool bi den Koordinaten {{Coordinate|text=DM|NS=70/5//N|EW=96/28//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1831}}. Ene Expeditschoon van de {{Lang|en|''Geographical Survey of Canada''}} in’n jare 2001 bestimme de Positschoon van den magneetschen Pool un reken uut wo de magneetsche Pool bet 2005 hen wandert. 2007 mèten se den Magneetpool nocheenmaal.<ref>{{Internetquelle |autor=L. R. Newitt, Arnaud Chulliat, J.-J. Orgeval |url=http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/pdf/2009/6106/61060703.pdf |titel=Location of the North Magnetic Pole in April 2007 |werk=Earth Planets Space 61 |datum=2009 |seiten=703–710 |zugriff=2019-03-05 |format=pdf, 3,2&nbsp;MB |sprache=en |kommentar=[http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/abstract/6106/61060703.html Abstract]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |titel=Geomagnetism – North Magnetic Pole |hrsg=Geological Survey of Canada |datum=2008-01-16 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20111206041530/http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |archiv-datum=2011-12-06 |zugriff=2009-04-10 |sprache=en}}</ref> [[Bild:Magnetic_North_Pole_Positions_2015.svg|duum|598x598px|Woans de arktische Magneetpool wandert.]] {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograafsche Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} De arktische Magneetpool blivt also nich up enen Punkt, man he wandert jümmers. Daar givt et een Munster bi: Jaar up’t Jaar verlagert sik de Magneetpool um wat bi 40&nbsp;km na Noordwest hen. Wo wied un in wat för een Richte de Magneetpool wander blivt man up lange Sicht nich liek. Na ene Studie van 2020 wandert de magneetsche Noordpool binnen den tokòmen teggen Jaren twischen 390 un 660&nbsp;km na Sibirien hen.<ref name="bbc-pole2">{{cite news|last1=Amos|first1=Jonathan|title=Scientists explain magnetic pole's wanderings|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52550973|work=BBC News|date=2020-05-06}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Livermore|first1=Philip W.|last2=Finlay|first2=Christopher C.|last3=Bayliff|first3=Matthew|title=Recent north magnetic pole acceleration towards Siberia caused by flux lobe elongation|journal=Nature Geoscience|year=2020|volume=13|issue=5|pages=387–391|doi=10.1038/s41561-020-0570-9|bibcode=2020NatGe..13..387L}}</ref> Ümme dat de magneetsche Noorpool jümmerto wandert, mutt een in’r Navigatschoon un Seefaart Kaarten, [[Funkfüür|Funkfüre]] un andere Helpsmiddel jümmers wedder passig maken, wat ook den Kursch beschicken heet. Wenn dat Eerdmagneetfeld stöörd es, kann de Magneetpool – bet dat Stöörnisse œver es – bet to 50&nbsp;km van siene middelste Positschoon verschuven. In’r Eerdhistorie pole sik dat Magneetfeld meermaals ümme, dat heet dat Noord- un Süüdpool wesselt. Düsse Poolsprünge könn’ wi nawiesen, indem dat wi us ankieket woans [[Iesen]] in Sedimentstenen uutricht is. Na welken Forscherlüden es de Fakt dat sik de Magneetpool jümmers swänker beweegt een henwies dat een Poolsprung up us tokümmt. === Arktischen geomagneetschen Pool === De arktische geomagneetsche Pool es een theoreetschen Pool, de Anname liek kümmt, dat de Eerden as een Stickmagneet were. In’r Realitäät het de Eerden man en unregelmatig Magneetfeld. De Magneetpole bestimmt een konkreet dœr Namèten, man de geomagneetschen Pole sind theorretsch un uutrèkent.. 2010 lee de geomagneetsche Noordpool bi{{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} up’n [[Darling-Halveiland]], dat to’t kanaadsche [[Ellesmere-Eiland]] tohöört. {| class="wikitable" |- ! Jahr ! Geographische Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} === Arktischer geomagnetischer Pol === Der ''arktische [[Pol (Geomagnetismus)|geomagnetische Pol]] (3)'' auf der nördlichen Halbkugel ist ein theoretischer Pol des unregelmäßigen [[Geomagnetismus|Erdmagnetfeldes]], dem die Annahme entspricht, dass sich im Erdmittelpunkt ein [[Stabmagnet]] befände. Er lag 2010 bei etwa {{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} auf der Darling-Halbinsel der zu Kanada gehörenden [[Ellesmere-Insel]]. {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograagsche Koordinaten<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/data/poles/NP.xy |titel=Geomagnetic Data: poles |werk=National Geophysical Data Center |hrsg=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |datum=2015-01-30 |zugriff=2019-03-05}}</ref> |- | 2008 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.36|EW=-126.1|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2008}} |- | 2009 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.7|EW=-129.25|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2009}} |- | 2010 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.01|EW=-132.66|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2010}} |- | 2011 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.29|EW=-136.34|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2011}} |- | 2012 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.53|EW=-140.29|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2012}} |- | 2013 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.75|EW=-144.46|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2013}} |- |} Vergliekt een de Koordinaten van den arktischen un antarktischen Magneetpool springt in’t Oge, dat de Magneetpole nich exakt œver ene ligget. De geomagneetschen Pole ligget exakt œver ene. == Undersöök == De US-amerikaanschen Forschers [[Robert Edwin Peary]] un [[Matthew Henson]] tohope med gröönländschen Leidsmann van de Expeditschoon [[Ôdâĸ|Ôdâĸ]], enen [[Inughuit|Inughuaq]], un den anderen Inughuit Iggiánguaĸ, Sigdluĸ un Uvkujâĸ, segget dat se up’n 6.&nbsp;April 1909 de eersten Minschen an’n geograafschen Noordpool weren. Man et es nich sèker, dat düsse Expeditschoon ook an den geograafschen Noordpool anlanged es.<ref>Bryan u. Cherry Alexander: ''Eskimo – Jäger des hohen Nordens.'' (uut’n Engelschen van Susanne Stephan) Belser, Stuttgart, Zürich 1993, ISBN 3-7630-2210-4.</ref> Ook [[Frederick Cook]] seggt, dat he up’n 21.&nbsp;April 1908, also een jaar vœr de Expeditschoon van Peary un Henson, de Eerste an’n Noordpool was. Peary begunn daarümme med ene Smeerkampagne tègen Cook. He vertelle, dat Cook legen hadde un ook den [[Denali]], den höögsten Bärg van Noordamerika, nich bestègne hädde. Läter kam ruut, dat Cook waarhaftig nich up den Denali klommen was. De Vertellen van Cook het vèle unklare un wedderstriedige Uutsagen, so dat vandage nems lövt, dat Cook bi’n Noordpool was. Wat Peary œver de Expeditschoon upschrèven hadde es man ook wedderstriedig, so dat vèle vandage denket dat nich würklik bi’n Noordpool was. As he wat bi 120&nbsp;km wied van’n Noordpool af was, vertellt he, he were allenemed’n Slidden bet na den Noordpool fören un al na 56 Stunden Tied wedder trügge wesen. Alle Polaarforscher to de Tied twieveln an, dat een bi de Külle un den Wedder in’r Arktis so swanke 120&nbsp;km hen un retor fören könne. Dat {{Lang|en|''US Navy Hydrographic Office''}} DMSke ook up, dat’t fiev geograafsche Begèvenheden, de Peary beschrèven hadde nich givt. Daarümme geld de Uutsagen van Peary vandage as legenhaftig.<ref name="wille1862">Hermann Heinz Wille: ''Lockende Pole.'' 1979, Urania-Verlag Leipzig, S. 186</ref> In’n Jare 1926 flœgen [[Umberto Nobile]], [[Roald Amundsen]], un [[Lincoln Ellsworth]] med den Luftschipp ''Norge'' œver den Noordpool, wat ook unstriedig es. Ene Gruppe sowjeetsche Forscherlüde med [[Iwan Papapin]] as Leidsmann floog 1937 dicht bi œver den Noordpool (20&nbsp;km wied af), de eerste Polaatstatschoon, de Noordpool-1 uptorichten. Den 23.&nbsp;April 1948 floog de sowjeetsche Expeditschoon ''Nord-2'' med den Leidsmann [[Alexander Kusnezow]] bet na den Noordpool un lange denn up’n Föten bet exakt na den geograafschen Noordpool. So sind se de eersten Minschen, de unbestrèden up’n geograafschen Noordpool stünden.<ref>Fergus Fleming: ''[[iarchive:ninetydegreesnor00flem/page/417|Ninety Degrees North: The Quest for the North Pole]]''.</ref><ref>R. K. Headland: [https://www.spri.cam.ac.uk/resources/infosheets/polarapproaches.pdf Concise Chronology of Approach to the Poles], [[Scott Polar Research Institute]], 18. Mai 2017.</ref> De eerste Minsche, de unbestrèden œver’t Packies bet na Noordpool kam, es de US-Amerikaner [[Ralph Plaisted]], de 1968 ene Expeditschoon med veer Mann up Sneemobilen bet na Noordpool anleide. Een Jaar läter kam de Brite [[Walter William Herbert]] up enen Slidden bet na den nöördliksten Punkt van’r Eerden.<ref>{{Internetquelle |autor=Guy Lawson |url=https://www.nytimes.com/2016/03/20/magazine/an-insurance-salesman-and-a-doctor-walk-into-a-bar-and-end-up-at-the-north-pole.html |titel=An Insurance Salesman and a Doctor Walk Into a Bar, and End Up at the North Pole |werk=[[The New York Times|The New York Times Magazine]] |datum=2016-03-17 |zugriff=2016-03-20 |sprache=en}}</ref> Dat U-Boot USS ''Nautilus'' kam up den 3.&nbsp;August 1958 as dat eerste U-Boot bet na den geograafschen Noordpool. Den 17. August 1977 kam de sowjeetsche Iesbrèker ''Arktika'' as dat eerste Schipp bet na den Noordpool hen. == Ümmewelt un Klima == De Noordpool es es med ene polare Ieskapen beDMSkt. An’n Noordpool es dat een paar Meter dick Ies, dat up’n Water drivt. Ümme dat sik de Eerden upwärmt smelt ook den Ieskapen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christoph Seidler, DER SPIEGEL |url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/klimawandel-in-der-arktis-das-eis-am-nordpol-ist-nicht-mehr-zu-retten-a-d923c467-e6ff-4e94-92c1-03fe20c20d1b |titel=Klimawandel in der Arktis: Das Eis am Nordpol ist nicht mehr zu retten - DER SPIEGEL - Wissenschaft |abruf=2020-04-22 |sprache=de}}</ref> De Noordpool het man enen groten Inflood up dat Klima. De Polaarwärvel un de arktische Oszillatschoon wärket up den [[Jetstroom]] un de [[Seeströme]] binnen den Ozeanen in. == Politschen Status == Den 2.&nbsp;August landen twee russische U-Bote up den Seegrund bi’n Noordpool 4261&nbsp;m deep. Daar setten se ene Titankapsel med ene russische Flagge af. De Expeditschoon woll Proven van’n Seegrund sammeln to bewiesen dat de Noordpool up den Fastlandsockel van Sibirien liggt un so to’t russische Seegebeed tohöört. Man ook [[Däänmark|Dänemark]], [[Kanada]] un [[Noorwègen]] könnt stellt Anspröke up den Noordpool.<ref>{{Internetquelle |autor=Matthias Hannemann |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/bilder-und-zeiten-1/gespraech-mit-einem-polar-abenteurer-schmilzt-die-arktis-herr-fuchs-1407494.html |titel=Gespräch mit einem Polar-Abenteurer: Schmilzt die Arktis, Herr Fuchs? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2007-02-03 |zugriff=2019-03-05 }} {{Webarchiv|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/bilder-und-zeiten-1/gespraech-mit-einem-polar-abenteurer-schmilzt-die-arktis-herr-fuchs-1407494.html |wayback=20160315233209 |text=Gespräch mit einem Polar-Abenteurer: Schmilzt die Arktis, Herr Fuchs? |archiv-bot=2026-06-25 15:05:15 InternetArchiveBot }}</ref> == Litteratuur == * Hampton Sides: ''Die Polarfahrt – Von einer unwiderstehlichen Sehnsucht, einem grandiosen Plan und seinem dramatischen Ende im Eis''. Mare Verlag. ISBN 978-3-86648-243-2. * Frank Berger: ''Frankfurt und der Nordpol – Forscher und EntDMSker im ewigen Eis'', Schriften des Historischen Museums, Frankfurt am Main, Band 26, Michael Imhof Verlag Petersberg 2007. ISBN 978-3-86568-285-7. * Fergus Fleming: ''Neunzig Grad Nord. Der Traum vom Pol'', Piper, 2004, ISBN 3-492-24205-7. * Lars Schmitz-Eggen: ''Verschollen im Packeis. Die 2. deutsche Nordpolarfahrt 1869/70.'' Books on Demand, Norderstedt 2007. ISBN 978-3-8334-6877-3. * Christoph Seidler: ''Arktisches Monopoly. Der Kampf um die Rohstoffe der Polarregion.'' Deutsche Verlags-Anstalt, München 2009, ISBN 978-3-421-04415-0. * Heinz Strathmann: ''Auf Mokassins zum Nordpol. Die Geschichte und Hintergründe eines kalten Abenteuers. 8 Jahre später.'' Books on Demand, Norderstedt 2008, ISBN 978-3-8370-3133-1. == Weblenken == * [http://www.abmcdonald.freeserve.co.uk/north.htm abmcdonald.freeserve.co.uk: ''Nördliche EisbeDMSkung''] von 1998 bis heute (täglich aktualisiert) * {{Internetquelle |autor=Truls Lynne Hansen |url=https://www.tgo.uit.no/articl/derwegzum.html |titel=Der Weg zum magnetischen Nordpol |werk=[[Universität Tromsø|Tromsø Geophysical Observatory]] |datum=1996 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1 |kommentar=Zur Geschichte der wissenschaftlichen Bestimmung des arktischen Magnetpols; übersetzt von Ralph Leucht, 2012}} * {{Internetquelle |autor=Josef Girshovich |url=https://www.nzz.ch/articlee3az2-1.38130 |titel=Wem gehört eigentlich der Nordpol? |werk=[[Neue Zürcher Zeitung]] |datum=2007-03-14 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1}} * visualcapitalist.com, 24. Dezember 2019, Nicholas LePan: [https://www.visualcapitalist.com/magnetic-north-pole-moving-to-russia/ ''Santa’s New Home: The North Pole is Moving to Russia''] ("Die neue Heimat des Weihnachtsmanns: Der [magnetische] Nordpol zieht nach Russland") == Nawiese == [[Kategorie:Arktis]] [[Kategorie:Geografie]] <references /> [[Kategorie:Nöördliche Iessee]] qt3d98anecfekxdsntn2z4ts4oqmsmd 0 178128 1070344 1070040 2026-06-25T12:08:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070344 wikitext text/x-wiki De '''Liste van Staten in Afrika''' list de unafhängigen Staten un afhängigen Gebede up den Eerdeel [[Afrika]] up. De grote Deel van den Staten sind Liddmaten van de [[Afrikaansche Union|Afrikaanschen Unioon]] Dat Sinaihalveiland binnen [[Ägypten]] liggt geograafsch in [[Asien]], de grote Deel van den ägyptschen Staatsgebeed liggt man in Afrika. == Egenständige Staten == De 54 Staten in düsse Liste under sind Liddmaten bi den [[Vereente Natschonen|Vereenden Natschonen]] un geld för alle andere Staten as legitim: {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners 1. Juli 2021<ref name="einwohner">{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed |titel=UN World Population Prospects 2022 |werk=population.un.org |abruf=2023-06-13 }} {{Webarchiv|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed |wayback=20230614131044 |text=UN World Population Prospects 2022 |archiv-bot=2026-06-25 12:08:30 InternetArchiveBot }}</ref><br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km²<ref>{{Internetquelle |url=https://www.worlddata.info/alliances/un-united-nations.php |titel=Member states of the UN United Nations |werk=www.worlddata.info |abruf=2023-06-13}}</ref> ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Ägypten]] |Arabische Republik Ägypten |[[Kairo]] | style="text-align:right" |109,3 | style="text-align:right" |1.001 | style="text-align:right" |109,8 | style="text-align:center" |{{EGY|#|WIDTH=30}} |EGY |EG |- |[[Algerien]] |Demokraatsche Volksrepublik Algerien |[[Algier]] | style="text-align:right" |44,2 | style="text-align:right" |2382 | style="text-align:right" |18,5 | style="text-align:center" |{{DZA|#|WIDTH=30}} |DZA |DZ |- |[[Angola]] |Republik Angola |Luanda | style="text-align:right" |34,5 | style="text-align:right" |1247 | style="text-align:right" |27,7 | style="text-align:center" |{{AGO|#|WIDTH=30}} |AGO |AO |- |[[Äquatoriaal-Guinea|Äquatoriaalguinea]] |Republik Äquatorialguinea |Malabo | style="text-align:right" |1,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |58,3 | style="text-align:center" |{{GNQ|#|WIDTH=30}} |GNQ |GQ |- |[[Äthiopien]] |Demokraatsche Bundsrepublik Äthiopien |Addis Abeba | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:right" |1104 | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:center" |{{ETH|#|WIDTH=30}} |ETH |ET |- |[[Benin]] |Republik Benin |Porto-Novo | style="text-align:right" |13,0 | style="text-align:right" |115 | style="text-align:right" |99,1 | style="text-align:center" |{{BEN|#|WIDTH=30}} |BEN |BJ |- |[[Botswana]] |Republik Botsuana |[[Gaborone]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |582 | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:center" |{{BWA|#|WIDTH=30}} |BWA |BW |- |[[Burkina Faso]] |Burkina Faso |Ouagadougou | style="text-align:right" |22,1 | style="text-align:right" |274 | style="text-align:right" |80,8 | style="text-align:center" |{{BFA|#|WIDTH=30}} |BFA |BF |- |[[Burundi]] |Republik Burundi |[[Gitega]] | style="text-align:right" |12,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |483,7 | style="text-align:center" |{{BDI|#|WIDTH=30}} |BDI |BI |- |[[Dschibuti]] |Republik Dschibuti |Dschibuti-Stadt | style="text-align:right" |1,1 | style="text-align:right" |23 | style="text-align:right" |47,7 | style="text-align:center" |{{DJI|#|WIDTH=30}} |DJI |DJ |- |[[Elfenbeenküst|Elfenbeenküste]] |Republik Côte d’Ivoire |Yamoussoukro | style="text-align:right" |27,5 | style="text-align:right" |322 | style="text-align:right" |86,4 | style="text-align:center" |{{CIV|#|WIDTH=30}} |CIV |CI |- |[[Eritrea]] |Staat Eritrea |[[Asmara]] | style="text-align:right" |3,6 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |29,9 | style="text-align:center" |{{ERI|#|WIDTH=30}} |ERI |ER |- |[[Swasiland|Eswatini]] |Köningriek Eswatini |[[Mbabane]] | style="text-align:right" |1,2 | style="text-align:right" |17 | style="text-align:right" |68,7 | style="text-align:center" |{{SWZ|#|WIDTH=30}} |SWZ |SZ |- |[[Gabun]] |Gabuunsche Republik |Libreville | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |268 | style="text-align:right" |9,1 | style="text-align:center" |{{GAB|#|WIDTH=30}} |GAB |GA |- |[[Gambia (Land)|Gambia]] |Republik Gambia |[[Banjul]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |11 | style="text-align:right" |260,9 | style="text-align:center" |{{GMB|#|WIDTH=30}} |GMB |GM |- |[[Ghana]] |Republik Ghana |Accra | style="text-align:right" |32,8 | style="text-align:right" |239 | style="text-align:right" |144,3 | style="text-align:center" |{{GHA|#|WIDTH=30}} |GHA |GH |- |[[Guinea]] |Republik Guinea |Conakry | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |246 | style="text-align:right" |55,1 | style="text-align:center" |{{GIN|#|WIDTH=30}} |GIN |GN |- |[[Guinea-Bissau]] |Republik Guinea-Bissau |Bissau | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:right" |36 | style="text-align:right" |73,3 | style="text-align:center" |{{GNB|#|WIDTH=30}} |GNB |GW |- |[[Kamerun]] |Republik Kamerun |Yaoundé | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:right" |475 | style="text-align:right" |58,4 | style="text-align:center" |{{CMR|#|WIDTH=30}} |CMR |CM |- |[[Kap Verde]] |Republik Kap Verde |[[Praia (Kap Verde)|Praia]] | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |145,9 | style="text-align:center" |{{CPV|#|WIDTH=30}} |CPV |CV |- |[[Kenia]] |Republik Kenia |[[Nairobi]] | style="text-align:right" |53,0 | style="text-align:right" |580 | style="text-align:right" |91,3 | style="text-align:center" |{{KEN|#|WIDTH=30}} |KEN |KE |- |[[Komoren]] |Unioon van den Komoren |Moroni | style="text-align:right" |0,8 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |441,5 | style="text-align:center" |{{COM|#|WIDTH=30}} |COM |KM |- |[[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo, Demokraatsche Republik]] |Demokraatsche Republik Kongo |Kinshasa | style="text-align:right" |95,9 | style="text-align:right" |2345 | style="text-align:right" |42,3 | style="text-align:center" |{{COD|#|WIDTH=30}} |COD |CD |- |[[Republiek Kongo|Kongo, Republik]] |Republik Kongo |[[Brazzaville]] | style="text-align:right" |5,8 | style="text-align:right" |342 | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:center" |{{COG|#|WIDTH=30}} |COG |CG |- |[[Lesotho]] |Königriek Lesotho |[[Maseru]] | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |75,1 | style="text-align:center" |{{LSO|#|WIDTH=30}} |LSO |LS |- |[[Liberia]] |Republik Liberia |Monrovia | style="text-align:right" |5,2 | style="text-align:right" |111 | style="text-align:right" |53,9 | style="text-align:center" |{{LBR|#|WIDTH=30}} |LBR |LR |- |[[Libyen]] |Staat Libyen |[[Tripolis]] | style="text-align:right" |6,7 | style="text-align:right" |1760 | style="text-align:right" |4,0 | style="text-align:center" |{{LBY|#|WIDTH=30}} |LBY |LY |- |[[Madagaskar]] |Republik Madagaskar |[[Antananarivo]] | style="text-align:right" |28,9 | style="text-align:right" |587 | style="text-align:right" |49,7 | style="text-align:center" |{{MDG|#|WIDTH=30}} |MDG |MG |- |[[Malawi]] |Republik Malawi |[[Lilongwe]] | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |210,4 | style="text-align:center" |{{MWI|#|WIDTH=30}} |MWI |MW |- |[[Mali]] |Republik Mali |[[Bamako]] | style="text-align:right" |21,9 | style="text-align:right" |1240 | style="text-align:right" |18,0 | style="text-align:center" |{{MLI|#|WIDTH=30}} |MLI |ML |- |[[Marokko]]<br /><br /><small>sunder Westsahara</small> |Königriek Marokko |[[Rabat]] | style="text-align:right" |37,1 | style="text-align:right" |447 | style="text-align:right" |83,1 | style="text-align:center" |{{mAR|#|WIDTH=30}} |MAR |MA |- |[[Mauretanien]] |Islaamsche Republik Mauretanien |Nouakchott | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:right" |1031 | style="text-align:right" |4,5 | style="text-align:center" |{{MRT|#|WIDTH=30}} |MRT |MR |- |[[Mauritius]] |Republik Mauritius |Port Louis | style="text-align:right" |1,3 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |639,9 | style="text-align:center" |{{MUS|#|WIDTH=30}} |MUS |MU |- |[[Mosambik]] |Republik Mosambik |Maputo | style="text-align:right" |32,1 | style="text-align:right" |786 | style="text-align:right" |40,8 | style="text-align:center" |{{MOZ|#|WIDTH=30}} |MOZ |MZ |- |[[Namibia]] |Republik Namibia |[[Windhuk|Windhoek]] | style="text-align:right" |2,5 | style="text-align:right" |824 | style="text-align:right" |3,1 | style="text-align:center" |{{NAM|#|WIDTH=30}} |NAM |NA |- |[[Republiek Niger|Niger]] |Republik Niger |Niamey | style="text-align:right" |25,3 | style="text-align:right" |1267 | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:center" |{{NER|#|WIDTH=30}} |NER |NE |- |[[Nigeria]] |Bundsrepublik Nigeria |Abuja | style="text-align:right" |213,4 | style="text-align:right" |924 | style="text-align:right" |234,3 | style="text-align:center" |{{NGA|#|WIDTH=30}} |NGA |NG |- |[[Ruanda]] |Republik Ruanda |[[Kigali]] | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |26 | style="text-align:right" |556,0 | style="text-align:center" |{{RWA|#|WIDTH=30}} |RWA |RW |- |[[Sambia]] |Republik Sambia |Lusaka | style="text-align:right" |19,5 | style="text-align:right" |753 | style="text-align:right" |26,2 | style="text-align:center" |{{ZMB|#|WIDTH=30}} |ZMB |ZM |- |[[São Tomé un Príncipe|São Tomé und Príncipe]] |Demokraatsche Republik São Tomé und Príncipe |São Tomé | style="text-align:right" |0,2 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |232,4 | style="text-align:center" |{{STP|#|WIDTH=30}} |STP |ST |- |[[Senegal]] |Republik Senegal |Dakar | style="text-align:right" |16,9 | style="text-align:right" |197 | style="text-align:right" |87,7 | style="text-align:center" |{{SEN|#|WIDTH=30}} |SEN |SN |- |[[Seychellen]] |Republik Seychellen |Victoria | style="text-align:right" |0,1 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |233,0 | style="text-align:center" |{{SYC|#|WIDTH=30}} |SYC |SC |- |[[Sierra Leone]] |Republik Sierra Leone |Freetown | style="text-align:right" |8,4 | style="text-align:right" |72 | style="text-align:right" |117,4 | style="text-align:center" |{{SLE|#|WIDTH=30}} |SLE |SL |- |[[Simbabwe]] |Republik Simbabwe |Harare | style="text-align:right" |16,0 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |41,3 | style="text-align:center" |{{ZWE|#|WIDTH=30}} |ZWE |ZW |- |[[Somalia]]<br /><br /><small>mit Somaliland</small> |Bundsrepublik Somalia |[[Mogadischu]] | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:right" |638 | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:center" |{{SOM|#|WIDTH=30}} |SOM |SO |- |[[Süüdafrika]] |Republik Süüdafrika |Pretoria | style="text-align:right" |59,4 | style="text-align:right" |1219 | style="text-align:right" |48,7 | style="text-align:center" |{{ZAF|#|WIDTH=30}} |ZAF |ZA |- |[[Sudan]] |Republik Sudan |[[Khartum]] | style="text-align:right" |45,7 | style="text-align:right" |1879 | style="text-align:right" |25,9 | style="text-align:center" |{{SDN|#|WIDTH=30}} |SDN |SD |- |[[Süüdsudan]] |Republik Süüdsudan |Juba | style="text-align:right" |10,7 | style="text-align:right" |644 | style="text-align:right" |19,1 | style="text-align:center" |{{SSD|#|WIDTH=30}} |SSD |SS |- |[[Tansania]] |Vereinigte Republik Tansania |Dodoma | style="text-align:right" |63,6 | style="text-align:right" |947 | style="text-align:right" |71,8 | style="text-align:center" |{{TZA|#|WIDTH=30}} |TZA |TZ |- |[[Togo]] |Republik Togo |[[Lomé]] | style="text-align:right" |8,6 | style="text-align:right" |57 | style="text-align:right" |158,9 | style="text-align:center" |{{TGO|#|WIDTH=30}} |TGO |TG |- |[[Tschad]] |Republik Tschad |N’Djamena | style="text-align:right" |17,2 | style="text-align:right" |1284 | style="text-align:right" |13,6 | style="text-align:center" |{{TCD|#|WIDTH=30}} |TCD |TD |- |[[Tunesien]] |Tuneesche Republik |Tunis | style="text-align:right" |12,3 | style="text-align:right" |164 | style="text-align:right" |78,9 | style="text-align:center" |{{TUN|#|WIDTH=30}} |TUN |TN |- |[[Uganda]] |Republik Uganda |[[Kampala]] | style="text-align:right" |45,9 | style="text-align:right" |242 | style="text-align:right" |229,5 | style="text-align:center" |{{UGA|#|WIDTH=30}} |UGA |UG |- |[[Zentraalafrikaansche Republiek|Zentralafrikaansche Republik]] |Zentralafrikaansche Republik |[[Bangui]] | style="text-align:right" |5,5 | style="text-align:right" |623 | style="text-align:right" |8,8 | style="text-align:center" |{{CAF|#|WIDTH=30}} |CAF |CF |} == Staten, de nich alle as legitim ankieket == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners<br /><br /> 1. Juli 2021<ref name="einwohner"/> <br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |Westsahara |Demokraatsche Araabsche Republik Sahara |El Aaiún | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |252 | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:center" |{{ESH|#|WIDTH=30}} |ESH |EH |} == Gebede, de to Staten buten Afrika höört == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Alhucemas-Eilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |350 | style="text-align:right" |0,05 | style="text-align:right" |7.000,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |Ceuta |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |84.777 | style="text-align:right" |18 | style="text-align:right" |4.582,5 | style="text-align:center" |{{ES-CE|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Chafarineneilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |60,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Kanaarsche Eilanden]] |Santa Cruz de Tenerife un<br /><br />Las Palmas de Gran Canaria |[[Spanien]] | style="text-align:right" |2.153.389 | style="text-align:right" |7.492 | style="text-align:right" |287,4 | style="text-align:center" |{{ES-CN|#|WIDTH=30}} |– |– |- |Madeira |[[Funchal]] |[[Portugal]] | style="text-align:right" |235.166 | style="text-align:right" |801 | style="text-align:right" |293,6 | style="text-align:center" |{{PT-30|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Mayotte]] |Mamoudzou |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |256.518 | style="text-align:right" |366 | style="text-align:right" |685,9 | style="text-align:center" |{{MYT|#|WIDTH=30}} |MYT |YT |- |Melilla |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |86.487 | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |6.454,3 | style="text-align:center" |{{ES-ML|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Pelaagsch Eilannen|Pelaagsch Eilanden]] |– |[[Italien]] | style="text-align:right" |6.494 | style="text-align:right" |25 | style="text-align:right" |254,9 | style="text-align:center" | |– |– |- |Peñón de Vélez de la Gomera |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |0 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:right" |– | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Réunion]] |Saint-Denis |[[Frankriek|Frankreich]] | style="text-align:right" |861.210 | style="text-align:right" |2.503 | style="text-align:right" |344,0 | style="text-align:center" |{{REU|#|WIDTH=30}} |REU |RE |- |Sokotra |Hadibu |[[Jemen]] | style="text-align:right" |42.842 | style="text-align:right" |3.814 | style="text-align:right" |11,2 | style="text-align:center" | |– |– |} == Afhängige Gebede == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |Fransche Süüd- un Antarktisgebede |Saint-Pierre up [[Réunion]] |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |200 | style="text-align:right" |7676 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:center" |{{ATF|#|WIDTH=30}} |ATF |TF |- |St. Helena, Ascension un Tristan da Cunha |Jamestown |[[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigd Köningriek]] | style="text-align:right" |5.633 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |14,4 | style="text-align:center" |{{SHN|#|WIDTH=30}} |SHN |SH |} == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Afrika]] [[Kategorie:Staat]] [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:List (Geografie)]] jdbwv7889aihzw5aqaqd8rtf4t3cglv 0 178438 1070355 1070049 2026-06-25T13:18:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070355 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM = Mexiko-Stadt |NAAM_INHEEMSCH = {{S|es|''Ciudad de México''}}<br/> {{S|nah|''Āltepētl Mēxihco''}}<br/> {{S|ote|''’Monda''}} |SITT = |STAAT = Mexiko |LIGGT_IN = {{MEX}} |WAPEN = Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg |FLAGG = Flag of Mexico City, Mexico.svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = |FLACH = 1.495 |HÖÖCHD = |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = 19.419444 |KOOR_OW = -99.145556 |INWAHNERS = 209944 |INWAHNERS_TIET = 2020 |POSTLEETTALL = 01000―16999 |VÖRWAHL = (+52) 55 |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = www.cdmx.gob.mx }} '''Mexiko-Stadt''' ({{S|es|''Ciudad de México''}}, lokale Uutsprake: {{IPA|sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko}}; afkört: '''CDMX'''; {{S|nah|''Āltepētl Mēxihco''}} {{IPA|aːl'tepeːt͡ɬ meːˈʃiʔko}}; {{S|ote|''’Monda''}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstadt]] un gröttste Stadt van [[Mexiko]].<ref>{{Internetquelle |titel = Artículo 44 |url = http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf |hrsg = Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |abruf = 2010-05-14 |archiv-datum = 2020-01-17 |archiv-url = https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf }} {{Webarchiv|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf |wayback=20200117163053 |text=Artículo 44 |archiv-bot=2026-06-25 13:18:28 InternetArchiveBot }}</ref> Mexiko-Stadt es een van den wichtigsten Zentren för Kultuur un ook för Finanzen weltwied.<ref>{{Internetquelle|titel = De 2008 Global Cities Index |url = https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |abruf = 2099-12-12 |archiv-url = https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |archiv-datum = 2010-01-10}}</ref> Se liggt in den [[Daal van Mexiko]] binnen den zentraal mexikaanschen Hoogland up ene Höögde van 2240&nbsp;m. De Stadt deelt sik 16 ''{{lang|es|delegaciones}}'', de sik wedder in Naverschoppen (''{{lang|es|colonias}}'') deelt. 2020 lèven in’r Kärnstad 9.209.944 Minschen up ene Pläcke van 1495 Quadraatkilometern.<ref>{{Literatur | Autor=Brian W. Blouet, Olwyn M. Blouet | Titel=OECD Reviews van Regional Innovation OECD Reviews van Regional Innovation: 15 Mexican States 2009 | Hrsg=OECD Publishing | Jahr=2009 | Seiten=418, 299 | ISBN=978-92-64-06012-8}}</ref> Binnen de Metropoolregioon lèvet œver 21 Millionen Minschen, was de Regioon de sesst gröttste [[Metropolregion|Metropoolregioon]] weltwied maket un de gröttste [[Spaansche Spraak|spaanschsprakige]] Stadt up’r Eerden.<ref>{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |titel=World Urbanization Prospects 2018 |autor=United Nations |abruf=2021-10-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200211222646/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |archiv-datum=2020-02-11 }} {{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |wayback=20200211222646 |text=World Urbanization Prospects 2018 |archiv-bot=2026-06-25 13:18:28 InternetArchiveBot }}</ref> De Höövdstadt van Mexiko es öldste Höövdstadt in [[Noordamerika|Noord]]- un [[Süüdamerika]] un tohope med [[Quito]] in [[Ecuador]] ene van twee Höövdstäden, de amerikaansche [[Indianer|Indigene]] gründ hebbet. Dat atzteeksche Volk van den [[Azteken|Mexica]] richte de Stadt ümme 1325 up ene Gruppe Eilanden binnen den [[Texcoco-See]] up un gav den Oort den Namen [[Tenochtitlan]]. As de Spaniers Tenochtitlan 1521 belagern, maken se de atzeeksche Stadt meest gans tonichte un richten den Oord na den Vœrbild van spaanschen Städen wedder up. 1524 geven se de Stad den Namen „{{lang|es|México Tenochtitlán}}“ un nömen se 1585 offitschell „{{lang|es|Ciudad de México}}“ (Mexiko-Stadt).<ref name="gobdf">{{Internetquelle |autor=Government van de Federal District |titel=Historia de la Ciudad de México |url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |archiv-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |archiv-datum=2009-12-19 |abruf=27 December 2009 |hrsg=df.gob.mx |sprache=es}}</ref> Mexiko-Stadt was binnen den spaanschen Koloniaalriek een politsch, administrativ un ook finantschell Zentrum.<ref name="UN">{{Internetquelle |autor = United Nations |titel = Mexiko-Stadt, Mexiko |url = https://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |abruf = 27 December 2009 |sprache=es |archiv-url = https://web.archive.org/web/20100502045456/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |archiv-datum = 2020-05-02}}</ref> Na dat Mexiko den Unafhängigheedskrieg wunnen hadde, richte de niege Staat dat „Bundsdistrikt Mexiko-Stadt“ (''{{lang|es|Distrito Federal}}'') up, dat sik 2016 uplöse un de Stad so gröttere Autonomie kreeg. ==Bilder== <gallery> Painting of Tenochtitlan-Tlatelolco on Lake Texcoco (9755215791).jpg|Mexiko-Stadt as Tenochtitlan Zócalo, Ciudad de México (32846556446).jpg|Zócalo Mexiko-Stadt Monumento a la Revolución 2 (cropped).jpg|Monumento a la Revolución </gallery> = Literatur == * Juan Villoro: ''Horizontal Vertigo: A City Called Mexico.'' Ballantine, New York 2021, ISBN 978-1-5247-4888-3 (aus dem Spanischen von Alfred MacAdam). * Ana Álvarez (Hrsg.), Citámbulos (Mexiko), DAZ (Berlin): ''Citámbulos – Mexico City: Reise in die mexikanische Megacity.'' Jovis Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-939633-76-1. * Christof Parnreiter: ''Historische Geographien, verräumlichte Geschichte. Mexico City und das mexikanische Städtenetz von der Industrialisierung bis zur Globalisierung.'' Franz Steiner Verlag, [[Stuttgart]] 2007, ISBN 978-3-515-09066-7. * York Lohse: ''Mexiko-Stadt im 18. Jahrhundert. Das Bild einer kolonialen Metropole aus zeitgenössischer Perspektive.'' Peter Lang, Frankfurt 2005, ISBN 3-631-53603-8. * Hans G. Hofmeister: ''Mexico-City – Eine Metropole des Südens im globalen Restrukturierungsprozess.'' [[Kassel]] University Press, Kassel 2002, ISBN 3-89958-016-8. * Eckhart Ribbeck: ''Die informelle Moderne – Spontanes Bauen in Mexiko-Stadt „Informal Modernism – Spontaneous Building in Mexico-City“.'' AWF, Bensheim 2002, ISBN 3-933093-25-2. * [[Martin Heintel]], Heinz Nissel, Christof Parnreiter, Günter Spreitzhofer, Karl Husa, [[Helmut Wohlschlägl]] (Hrsg.): ''Megastädte der Dritten Welt im Globalisierungsprozess. Mexico City, Jakarta, Bombay – Vergleichende Fallstudien in ausgewählten Kulturkreisen.'' Institut für Geographie, Wien 2000, ISBN 3-900830-40-1. * Oscar Lewis: ''Die Kinder von Sanchez. Selbstporträt einer mexikanischen Familie.'' Lamuv, Göttingen 1992, ISBN 3-921521-62-9. * Uwe Schmengler: ''Umweltprobleme in Mexiko-Stadt.'' Schmengler, Berlin 1992, ISBN 3-9801643-0-6. (Kopie der ursprünglichen Examensarbeit: {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt1-37.pdf |text=S. 1–37 |wayback=20070930073757}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt38-67.pdf |text=S. 38–67 |wayback=20070930170442}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt68-95.pdf |text=S. 68–95 |wayback=20070927210202}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt96-120.pdf |text=S. 96–120 |wayback=20070930073742}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt_literatur.pdf |text=Literatur |wayback=20070927205819}}.) * Dieter Klaus, Wilhelm Lauer, Ernesto Jauregui: ''Schadstoffbelastung und Stadtklima in Mexiko-Stadt.'' F. Steiner, Stuttgart 1988, ISBN 3-515-05410-3. * Anne Becker, Olga Burkert, Anne Doose, Alexander Jachnow, Marianna Poppitz (Hrsg.): ''Verhandlungssache Mexiko-Stadt. Umkämpfte Räume, Stadtaneignungen, imaginarios urbanos.'' b-books, Berlin 2008, ISBN 978-3-933557-89-6. == Kiek ook bi == * [[Städer in Mexiko]] == Nawiese == <references/> == Weblinks == {{Commons|Ciudad de México|Mexiko-Stadt|audio=1|video=0}} * [https://web.archive.org/web/20240501061032/https://www.cdmx.gob.mx/ Webstède van Mexiko-Stadt] (spaansch) * [http://www.mexicocity.gob.mx/guias/biblioteca/folleto_delegacional/04_PDF_aleman.pdf Tourismusbüro ] (spaansch un engelsch) * [https://www.goethe.de/ins/mx/de/lp.html?wt_sc=mexiko Goethe-Institut Mexiko-Stadt] * [http://www.ciudadmexico.com.mx/imagenes.htm Bilder van Mexiko-Stadt] (spaansch und englisch)<br /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4039060-3|LCCN=n79093328|NDL=00629320|VIAF=316429178}} [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Mexiko]] cu1kf3iuu69i9o7i6lcla1rbog1ctfn 0 178540 1070424 1070098 2026-06-25T19:03:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070424 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM=Seoul |NAAM_INHEEMSCH= '''Seoul'''<br / >'''Besundere Stad Seoul'''<br /><small>{{S|ko|서울특별시서울特別市|Seoul Teukbyeolsi}}</small> |SITT=Seoul ([[Jung-gu (Seoul)|Jung-gu]]) |STAAT=Süüdkorea |LIGGT_IN= {{KOR}}<br/> Besundere Stad Seoul |WAPEN=Seal of Seoul, South Korea.svg|FLAGG=Flag of Seoul.svg |MOTTO= |KOORT= |KOORT2=Seoul in South Korea 2023.svg| FLACH=605.52 |HÖÖCHD=35 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=37.565654 |KOOR_OW=126.978135 |INWAHNERS=9766886 |INWAHNERS_TIET=2019 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=https://english.seoul.go.kr/ |ÖÖRD=25 Bezirke (Gu) |GEMEENSLÖTEL=}} '''Seoul''' ({{S|ko|서울|Seoul}} {{IPA|sʌ.ul/sɔʊl}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstad]] van [[Süüdkorea]]. Amtlik heet de Stad „Besundere Stad Seoul“ ({{Lang|ko|서울특별시|Seoul Teukbyeolsi}}), wat bedüd dat Stad den glieken Status het as de süüdkroeaanschen Provinzen. In Seoul lèvet wat bi 9,8&nbsp;Millionen (2019). De Stad es dat Zentrum van’r Metropoolregioon Sudogwon ({{Lang|ko|수도권}}, {{Lang|ko|首都圈}}), in de 25,4&nbsp;Millionen Minschen (2015) lèvet,<ref name="Volkszählung">{{Internetquelle |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |titel={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |hrsg=Ministerium für Verwaltung und Inneres (MOGAHA, {{lang|ko|행정자치부}}) |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |archiv-datum=2011-03-03 |abruf=2018-02-23 |sprache=ko |kommentar=Originalwebseite nicht mehr verfügbar }} {{Webarchiv|url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |wayback=20110303195830 |text={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |archiv-bot=2026-06-25 19:03:27 InternetArchiveBot }}</ref> wat een Drüddel van allen Minschen up den koreaanschen Halveiland es. Sudogwon geld för enen van den gröttsten Metropoolregionen weltwied. Seoul es nich olleen Höövdstad man ook dat Zentrum för Finansen, Kultuur, Universitäten un Hoogscholen in Süüdkorea. Vèle grote Firmen as [[Samsung]], LG un Hyundai hebbet œren Sitt in Seoul. De Stad richte 1988 den olmypschen Summerspèle un 2002 de [[Football-Weltmeesterschop 2002|Football-Weltmeesterschop]]. Seoul es ook de Middelpunkt för den K-Pop, vundeswègen 2018 œver 9,5 Millionen Touristen Seoul besöchten, wat de Stad ene mang den meest besochten Städen weltwied maket.<ref>{{Internetquelle |url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |titel=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |werk=[[MasterCard]] |datum=2018-09-25 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180928121613/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |archiv-datum=2018-09-28 |archiv-bot=2023-01-08 19:32:47 InternetArchiveBot |abruf=2019-05-04 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |wayback=20180928121613 |text=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |archiv-bot=2026-06-25 19:03:27 InternetArchiveBot }}</ref> Ol 18&nbsp;v. Chr. bis 475 was Seoul Höövdstad van Köningriek [[Baekje]] un in’r Tied van 1394 bet 1910 ook Höövdstad van den Joseon-Riek un den Koreaanschen Keiseriek. 1945 worde Seoul offitschell Höövdstad van’r [[Süüdkorea|Republik Korea]] un was na dat Grundgesett van [[Noordkorea]] bet 1972 ook de noordkoreaansche Höövdstad, as [[Pjöngjang]] de offitschele Höövdstad worde, van wo Noordkorea na’n [[Tweete Weltkrieg|tweden Weltkrieg]] dat Land provisoorsch regeerd hadde. == Persöönlikheden == * [[Kim Jeon]] (1458–1523), koreaanschen Politiker, neokonfuzianischen Philosouph un Dichter == Bilder == <gallery> Aerial view of Seoul 1.jpg|Blick van bòven up Seoul Downtown Seoul.jpg|Binnenstad Seoul </gallery> == Literatur == * Robert Nilsen: ''South Korea Handbook.'' 3. Auflage. Moon, Emeryville Cal 2004, ISBN 1-56691-418-3, S. 157ff. * Dirk Bronger: ''Manila-Bangkok-Seoul. Regionalentwicklung und Raumwirtschaftspolitik in den Philippinen, Thailand und Südkorea''. Institut für Asienkunde, Hamborg 1997, ISBN 3-88910-178-X. * Beom Chu: ''An der Tradition orientierter Wohnungs- und Städtebau: Entwicklung eines Konzeptes für die Neuordnung historischer Wohngebiete in Seoul.'' Vertrieb für Bau- und Planungsliteratur, Düörpm 1999, ISBN 3-929797-53-4. * Lothar Coenen (Hrsg.): ''Der Wind weht aus dem Süden. Zeugnisse aus Seoul.'' Calwer, Stuttgart 1990, ISBN 3-7668-3109-7. * Young-Jun Lee: ''Luftreinhaltepolitik im städtischen Ballungsraum Seoul.'' Verlag für Wissenschaft und Forschung, Berlin 1994, ISBN 3-930324-09-1. * In-Ju Song: ''Analyse des Stadtökosystems als ökologische Grundlage für die Stadtplanung. Am Beispiel von Seoul.'' Verlag Dr. Kovac, Hamborg 1998, ISBN 3-86064-800-4. * Martin Robinson: ''Seoul.'' Lonely Planet, Melbourne 2003, ISBN 1-74059-218-2. (Englischer Reiseführer) * Keith Pratt: ''Old Seoul.'' Oxford University Press, Oxford 2002, ISBN 0-19-593087-8. * Peter Messingfeld: ''Abenteuer Seoul'' Verlag Lydia Messingfeld, 2008, ISBN 978-3-00-024362-2 (Deutscher Kultur- und Reiseführer) == Weblinks == * Offitschelle Webstède [https://www.seoul.go.kr/ koreaansch] un [https://english.seoul.go.kr/ engelsch] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Seoul]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Süüdkorea]] ldw5l9lx1yfoc3qiac4zi0jqwyqs0jz 0 178642 1070409 1070088 2026-06-25T18:18:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070409 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Solow by Olaf Storbeck.jpg|mini|Robert Solow (2008)]] '''Robert Merton Solow''' (* [[23. August]] [[1924]] in [[New York City|New York]]; † [[21. Dezember]] [[2023]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert D. Hershey Jr, Michael M. Weinstein |Titel=Robert M. Solow, Groundbreaking Economist and Nobelist, Dies at 99 |Sammelwerk=The New York Times |Datum=2023-12-21 |ISSN=0362-4331 |Online=https://www.nytimes.com/2023/12/21/business/robert-solow-dead.html |Abruf=2023-12-21}}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Ökonom]]. He kreeg 1987 den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] för sien Arbeiten över ökonomische [[Wertschapswasdom|Wasdomstheorien]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1987/|titel=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1987|hrsg=nobelprize.org|autor=|zugriff=2014-10-28|sprache=en}}</ref> Dorneben weer he ok Dräger vun den Orden [[Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]] un de [[Presidential Medal of Freedom]] (2014).<ref>{{Internetquelle|url=http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/robert-merton-solow?m=4&u=9&p=2|titel=Robert Merton Solow Orden Pour le Mérite|hrsg=orden-pourlemerite.de|autor=|zugriff=2014-10-28}}</ref> Veer vun sien Schölers, [[George Arthur Akerlof|George Akerlof]], [[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph Stiglitz]], [[Peter Arthur Diamond|Peter Diamond]] un [[Paul Robin Krugman|Paul Krugman]], heem egenständige Nobelpriesen kreegen. == Leven == Solow wurr 1924 in den New Yorker Bezirk [[Brooklyn]] in en jöödsch Familie boren un is dor upwussen. Sien 1940 anfungen Studium wurr dör en dreejohrigen Kriegsinsatz ünnerbraaken. 1949 kreeg he an de [[Harvard University]] sien Doktertitel ([[Ph.D.]]). Sien wichtigst Lehrer weer [[Wassily Leontief]]. Dornah is he an de [[Columbia University]] wesselt un anslutend as [[Assistant Professor]] to dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT), wo he siet 1958 ordentlicher Perfesser weer. 1956 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] wählt, 1972 in de [[National Academy of Sciences]], 1975 in de [[British Academy]]<ref>{{Internetquelle| url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/fellows/robert-solow-FBA/| titel=Fellows: Robert Solow| hrsg=British Academy| zugriff=2020-12-02}}</ref> un 1980 in de [[American Philosophical Society]].<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+M.+Solow&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: Robert M. Solow| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-12-27}}</ref> Siet 1999 weer he Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ria.ie/robert-m-solow| titel=Members: Robert M. Solow| hrsg=Royal Irish Academy| zugriff=2019-05-12}} {{Webarchiv|url=https://www.ria.ie/robert-m-solow |wayback=20190512144300 |text=Members: Robert M. Solow |archiv-bot=2026-06-25 18:18:52 InternetArchiveBot }}</ref> 1979 stunn Solow de [[American Economic Association]] as wählt Präsident vör.<ref name="AEA">{{Internetquelle|url=https://www.aeaweb.org/honors_awards/officerspast.php|sprache=en|zugriff=2015-10-28|titel=Past and Present Officers|hrsg=aeaweb.org ([[American Economic Association]])}}</ref> == Forschung == [[Datei:Solow natmedal.jpg|mini|Robert Merton Solow kriggt 1999 vun [[Bill Clinton]] de [[National Medal of Science]].]] Sien wichtigsten Bidrag to de Wetenschap hett Solow all 1956 brocht, as sien Upsatz ''A Contribution to the Theory of Economic Growth'' herut keem. Dorin hett he dat [[Solow-Modell]] entwickelt, dat langfristig Wertschapswasdom in en Volkswertschap blots dör [[Technischer Fortschritt|technischen Fortschritt]] verklort. 1957 hett he mit Hülp vun [[Empirie|empirischen]] Henwiesen an dat Bispeel vun de USA sien Theorie nahwiest. Er funn herut, dat en Grootdeel vun dat amerikaansch Wertschapswasdom in de eerst Hälft vun dat 20. Johrhundert vun technologischen Fortschritt vörandreven wurr ([[totale Faktorproduktivität]]) un blots en düchtig lütten Deel dör den stiegend Insatz vun [[Arbeit (Volkswertschapslehre)|Arbeit]] un [[Kapitaal]]. Neben sien Arbeiten to dat Wertschapswasdom hett Solow ok fundamentale Bidrääg to de Arbeitsmarktökonomie leist, to’n Bispeel de Lohnsetten. Mehrere ökonomisch Konzepte dragen sien Naam, as dat [[Totale Faktorproduktivität|Solow-Residuum]] (Wasdom), de [[Solow-Stiglitz-Effizienzbedingung]] (Ressourcenökonomik) un de [[Solow-Elastizität]] (Effizienzlohntheorie). == Schriften == * ''A Contribution to the Theory of Economic Growth.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' Band 70, Februar 1956, S. 65–94. * ''Technical Change and the Aggregate Production Function.'' In: ''Review of Economics and Statistics.'' Band 39, August 1957, S. 312–320. * mit Robert Dorfman und [[Paul A. Samuelson|Paul Samuelson]]: ''Linear Programming and Economic Analysis.'' McGraw-Hill, New York 1958 * ''The New Industrial State or Son of Affluence.'' In: ''The Public Interest.'' Fall 1967, S. 108. * ''Capital Theory and the Rate of Return.'' 1963. * ''The Economics of Resources or the Resources of Economics.'' In: ''American Economic Review.'' Band 64, 1974, S. 1–14. * ''Wage Bargaining and Employment.'' In: ''American Economic Review.'' Band 71, 1980, S. 896–908. * {{Literatur|Titel=An almost practical step toward sustainability: an invited lecture on the occasion of the Fortieth Anniversary of Resources for the Future |Verlag=Resources for the Future |Ort=Washington, DC |Datum=1992 |ISBN=978-0-915707-92-8}} * {{Literatur |Titel=Work and welfare |Verlag=Princeton University Press |Ort=Princeton, NJ |Datum=1998 |Reihe=The University Center for Human Values series |ISBN=978-0-691-05883-2}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Growth theory: an exposition; the Radcliffe lectures, delivered in the University of Warwick 1969; Nobel Prize lecture 1987; the Siena lectures, delivered in the University of Siena 1992 |Auflage=2 |Verlag=Oxford Univ. Press |Ort=New York |Datum=2000 |ISBN=978-0-19-510903-0}} == Weblinks == {{Commons|Robert Solow}} * [https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A118994204 Indrag bi EconBiz] * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1987/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118994204 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118994204 Indrag in Düütsche Digitale Bibliothek] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118994204|LCCN=n50013075|NDL=00457147|VIAF=108671555}} {{SORTIERUNG:Solow, Robert Merton}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] khjelqc3kitx434wfk6yomldhifkecs 0 179064 1070403 1066315 2026-06-25T17:53:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070403 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Selten2.jpg|mini|hochkant|Reinhard Selten (2001)]] '''Reinhard Justus Reginald Selten''' (* [[5. Oktober]] [[1930]] in [[Breslau]]; † [[23. August]] [[2016]] in [[Posen]]<ref>{{Literatur |Autor=Philip Plickert |Titel=Trauer um berühmten Ökonom: Wirtschaftsnobelpreisträger Reinhard Selten gestorben |Sammelwerk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |Datum=2016-09-01 |ISSN=0174-4909 |Online=http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/wirtschaftswissen/trauer-um-beruehmten-oekonom-wirtschaftsnobelpreistraeger-reinhard-selten-gestorben-14415860.html |Abruf=2016-09-01}}</ref>) weer en düütsch [[Volkswertschapslehre|Volkswert]] un [[Mathematik]]er. 1994 kreeg he as bither eenzig Düütscher <ref>{{Internetquelle |url=http://www.manager-magazin.de/politik/weltwirtschaft/nobelpreistraeger-spieltheoretiker-reinhard-selten-wurde-85-jahre-alt-a-1110542.html |titel=Nobelpreisträger: Spieltheoretiker Reinhard Selten wurde 85 Jahre alt - manager magazin |abruf=2016-09-02}}</ref> tosommen mit [[John Forbes Nash, Jr.|John Nash]] un [[John Charles Harsanyi]] den [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] för de gemeensamen Leistungen up dat Rebeet vun de [[Speeltheorie]]. == Leven == Selten sien Vader weer [[Jodendom|Jööd]], de mit en Protestantin verheiraadt weer. Reinhard Selten gull dorüm in de Tiet vun dat [[Dart Riek]] as [[Halfjööd]]. De Vader bedreev en [[Lesezirkel]], den he aber wegen sien jöödsch Afstammen Miden vun de 1930er Johren upgeven muss. He is 1942 nah lang swoor Krankheit storven. Mit 14 Johren muss Selten dat [[Gymnasium]] wegen sien jöödsch Afstammen verlaaten. Anfang 1945 sünd he un sien Familie vör de anrullen [[Rood Armee]] ut Breslau flücht. Över Sassen un Öösterriek keemen se slutend nah Hessen. Dor hett he af 1946 weer en höhere School besöcht un bestunn 1951 sien Abitur an dat Geschwister-Scholl-Gymnasium in [[Melsungen]] mit Utteknung.<ref>[http://www.kulturwerk-schlesien.de/kulturlandschaftschlesien/nobelpreistraeger/portrait-der-nobelpreistraeger/353._-_Nobelpreis_fuer_Wirtschaftswissenschaften_an_Reinhard_Selten.html Levensloop up de Online-Siet vun de "Stiftung Kulturwerk Schlesien"; afropen an’n 2. Juni 2015 (is aber nich mehr vörhannen).] {{Webarchiv|url=http://www.kulturwerk-schlesien.de/kulturlandschaftschlesien/nobelpreistraeger/portrait-der-nobelpreistraeger/353._-_Nobelpreis_fuer_Wirtschaftswissenschaften_an_Reinhard_Selten.html |wayback=20171201081312 |text=Levensloop up de Online-Siet vun de "Stiftung Kulturwerk Schlesien"; afropen an’n 2. Juni 2015 (is aber nich mehr vörhannen). |archiv-bot=2026-03-14 07:41:32 InternetArchiveBot }}</ref> Selten hett [[Mathematik]] an de [[Johann-Wolfgang-Goethe-Universität Frankfurt am Main|Goethe-Universität in Frankfurt am Main]] studeert un kreeg dor 1957 das Diplom. Ansluutend weer he bit 1967 wetenschaplich Mitarbeiter bi [[Heinz Sauermann]]. 1961 hett he sien Doktertitel, ebenfalls in Frankfurt, in Mathematik mit en Arbeit över de ''Bewertung von n-Personenspielen'' to’n Dr. phil.<ref>{{MathGenealogyProject|56908|name=Reinhard Selten}}</ref> kreegen. He weer Gastperfesser in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un hett sück dornah in Frankfort habiliteert. Van 1969 bit 1972 lehr he an de [[Freie Universität Berlin|Free Universität Berlin]] as ok van 1972 bis 1984 an de [[Universität Builefeld]]. An dat [[Zentrum für interdisziplinäre Forschung]] (ZiF) hett he 1987/88 de Forschungsgrupp „Game Theory in the Behavioral Sciences“ leit. Van 1982 bit 2015 weer Selten Liddmaat in’n Beirat vun dat ZiF. 1984 nehm he en Roop an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Bonn an. Dor hett he dat [[BonnEconLab]] upbaut, en Laboratorium för experimentelle Wertschapsforschung, an dat he ok nah sien Emeriteeren aktiv tätig weer. Af 2006 hett he en Akademieprojekt vun de [[Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften und der Künste]] mit den Titel ''Rationalität im Lichte der experimentellen Wirtschaftsforschung''<ref>{{Webarchiv |url=http://www.rilexecon.uni-bonn.de/ |text=Archivierte Kopie |wayback=20101106115513}}</ref> leit. 1959 hett he Elisabeth Langreiner heiraadt, de 2014 storven is. Dat kinnerlos Ehepaar hett in [[Ittenbach|Königswinter-Ittenbach]] wahnt. == Wirken == Selten hett 1965 dat Konzept vun dat [[Teilspielperfektes Gleichgewicht|teilspielperfekten Gleichgewichts]] un 1975 dat Konzept vun dat [[Trembling-hand-perfektes Gleichgewicht]] entwickelt. 1994 wurr hüm för sien Bidrag in de [[Speeltheorie]] de [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen|Alfred-Nobel-Gedächtnispreis für Wirtschaftswissenschaften]] tospraaken, tosommen mit [[John Charles Harsanyi]] un [[John Forbes Nash Jr.|John Nash]]. He wurr todem dör sien Arbeiten in den Beriek vun de [[Inschränkt Ratschonalität]] bekannt (kiek bispeelswies de so nöömt Anspruchsanpassungstheorie vun Sauermann un Selten un dat Konzept vun dat Imitatschonsgliekgewicht vun Ostmann un Selten), un he tell to de Begrünner vun de [[Experimentelle Ökonomie|experimentellen Ökonomie]]. Tosommen mit [[Gerd Gigerenzer]] hett he dat Book ''{{lang|en|Bounded rationality: The [[adaptive toolbox]]}}'' herutbrocht. Sien letzt Wark weer ''{{lang|en|Impulse Balance Theory and its Extension by an Additional Criterion}}''. Reinhard Selten weer Liddmaat vun de [[Econometric Society]] un de [[European Economic Association]] (EEA), deren langjohrig Präsident he weer. He weer Ehrenliddmaat vun de [[American Economic Association]] (AEA). 1990 wurr he Liddmaat vun de [[Academia Europaea]]<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Selten_Reinhard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> un 2012 Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]].<ref>{{Leopoldina|7689|IDName=reinhard-selten|Name=Reinhard Selten|Kommentar=mit Bild|Datum=1. Februar 2016}}</ref> Todem weer he ordnetlich Liddmaat vun de [[Nordrhein-Westfälische Akademie der Wissenschaften und der Künste]], buterordnetlich Liddmaat vun de [[Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]] un siet 1992 utwärtig Ehrenliddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1996 vun de [[National Academy of Sciences]]. He weer Grünnensliddmaat vun de „Internationale Akademie der Wissenschaften San Marino“. Selten hett, ebenso as sien Fru, siet sien Jöögd [[Esperanto]] snackt<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1994/selten/biographical/ Autobiografie]</ref> un hett eenige Warken in Esperanto verfaat un herutgeven, ünner annern över dat Anwennen vun de Speeltheorie up dat Problem vun de Wahl vun en internatischonalen Spraak. Selten hett bi de Europawahl 2009 as düütsch Spitzenkandidat för de List [[Europa – Demokratie – Esperanto]] (EDE). To sien Schölers telle völ Ökonomen un Forscher as [[Bernd Irlenbusch]], [[Axel Ockenfels]], [[Christian Rieck]], [[Bettina Rockenbach]], Abdolkarim Sadrieh, Benny Moldovanu un Rosemarie Nagel. == Ehrungen un Utteknungen == * 1989: [[Ehrendokter]]würde in Ökonomie vun de [[Universität Builefeld]] * 1991: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Johann Wolfgang Goethe-Universität]] Frankfort an’n Main * 1994: [[Nobelpries för Wertschapswetenschapen]] * 1995: Groot Verdeenstkrüüz mit Steern un Schullerband]] * 1996: [[Verdienstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.land.nrw/de/verdienstorden-des-landes-nordrhein-westfalen |titel=Liste der Träger des Landesverdienstordens |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160428052832/https://www.land.nrw/de/verdienstorden-des-landes-nordrhein-westfalen |archiv-datum=2016-04-28 |abruf=2020-06-23}}</ref> * 1996: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Universität Graz]] * 1996: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Universität Breslau]] * 1996: Ehrenprofessur vun de [[Jiaotong-Universität Shanghai]] * 1997: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Norwich University]], USA * 1998: Ehrendokterwürde vun de [[École normale supérieure de Cachan]], Paris * 2000: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Innsbruck]] * 2000: [[Staatspries vun dat Land Noordrhien-Westfalen]] * 2003: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Hongkong]] (CHUK) * 2005: Ehrenprofessur vun de [[Tongji-Universität]] Shanghai * 2006: [[Pour le Mérite|Pour le mérite für Wissenschaften und Künste]] * 2006: Ehrendokterwürde vun de [[Universität Ossenbrügge]] * 2007: Ehrensenator vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] * 2009: Ehrendokeorwürde vun de [[Georg-August-Universität Chöttingen]] * 2010: Ehrendokterwürde in Ökonomie vun de [[Universität Białystok]] * 2010: Ehrenprofessur vun de Nanjing Audit University<ref>{{Webarchiv |url=http://english.nau.edu.cn/webpage/view.jsp?detailid=87301 |text=Bericht von der Verleihung der Ehrenprofessur, Website der Nanjing Audit University |wayback=20110410190752}} engelsch.</ref> De [[Verein für Socialpolitik]] vergifft de nah hüm nöömt [[Reinhard-Selten-Pries]]. 2019 wurr up den nee [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn#21. Jahrhundert|Campus Poppelsdorf]] vun de Universität en Straat nah hüm nöömt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www2.bonn.de/bo_ris/daten/o/pdf/19/1912153.pdf |titel=Straßenbenennung im Bereich des Uni-Campus Poppelsdorf |werk=Ratsinformationssystem |hrsg=Stadt Bonn |datum=2019-07-09 |format=PDF; 133 kB |abruf=2020-04-13}}</ref> == Warken (Utwahl) == === Al Schriever === * ''Bewertung von n-Personenspielen''. Dissertatschoon van’n 24. Juli 1961, Universität Frankfurt, Naturwiss. Fakultät. Frankfurt, 1961. * ''Preispolitik der Mehrproduktenunternehmung in der statischen Theorie''. Habilitatschonsschrift. FU Berlin. Springer, Berlin [u.&nbsp;a.] 1970. (Ökonometrie und Unternehmensforschung, Band 16) * {{Literatur |Autor=Mit [[Otwin Becker]] |Titel=Experiences with the Management Game SINTO-Market |Sammelwerk=Beiträge zur experimentellen Wirtschaftsforschung |Band=2 |Hrsg=[[Heinz Sauermann]] |Verlag=J.C.B. Mohr (Paul Siebeck) |Ort=Tübingen |Datum=1970 |Seiten=136–150}} * Mit [[Werner Güth]]: ''Macht Einigkeit stark? Spieltheoretische Analyse einer Verhandlungssituation''. (= ''Working papers / Institute of Mathematical Economics.'' Nr. 58). Institut für Mathemat. Wirtschaftsforschung an der Univ. Bielefeld, Bielefeld 1977. * {{Literatur |Autor=Mit Thomas Marschak |Titel=General Equilibrium with Price-Making Firms |Reihe=Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems |BandReihe=91 |Verlag=Springer-Verlag |Ort=Berlin/Heidelberg/New York |Datum=1974 |ISBN=978-3-540-06624-8}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Einführung in die Theorie der Spiele mit unvollständiger Information |Sammelwerk=Information in der Wirtschaft – Verhandlungen auf der Arbeitstagung des Vereins für Socialpolitik in Graz 1981 |Hrsg=[[Erich W. Streissler]] |Reihe=Schriften des Vereins für Socialpolitik |BandReihe=126 |Verlag=Duncker & Humblot |Ort=Berlin |Datum=1982 |ISBN=978-3-428-05194-6 |Seiten=81–147}} * {{Literatur |Autor=Mit Werner Güth |Titel=Original oder Fälschung - Gleichgewichtsauswahl in einem Verhandlungsspiel mit unvollständiger Information - (Zusammenfassung) |Sammelwerk=Information in der Wirtschaft – Verhandlungen auf der Arbeitstagung des Vereins für Socialpolitik in Graz 1981 |Hrsg=[[Erich W. Streissler]] |Reihe=Schriften des Vereins für Socialpolitik |BandReihe=126 |Verlag=Duncker & Humblot |Ort=Berlin |Datum=1982 |ISBN=978-3-428-05194-6 |Seiten=153–154 }} * Mit Werner Güth: ''Original oder Fälschung – Gleichgewichtsauswahl in einem Verhandlungsspiel mit unvollständiger Information''. (= ''Working papers.'' Nr. 113). Institut für Mathemat. Wirtschaftsforschung an der Univ. Bielefeld, Bielefeld 1982. * {{Literatur |Autor=Mit Ulrike Leopold |Titel=Gleichgewichtsauswahl in einer Gehaltsverhandlungssituation mit unvollständiger Information |Sammelwerk=Information in der Wirtschaft – Verhandlungen auf der Arbeitstagung des Vereins für Socialpolitik in Graz 1981 |Hrsg=[[Erich W. Streissler]] |Reihe=Schriften des Vereins für Socialpolitik |BandReihe=126 |Verlag=Duncker & Humblot |Ort=Berlin |Datum=1982 |ISBN=978-3-428-05194-6 |Seiten=155–161}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Die konzeptionellen Grundlagen der Spieltheorie einst und jetzt |Sammelwerk=[[John von Neumann]]s und [[Oskar Morgenstern]]s „Theory of Games and Economic Behavior“ – Vademecum zu dem Klassiker der Spieltheorie |Hrsg=[[Karl-Dieter Grüske]] |Verlag=Wirtschaft und Finanzen |Ort=Düsseldorf |Datum=2001 |ISBN=3-87881-161-6}} <!-- ''Die konzeptionellen Grundlagen der Spieltheorie einst und jetzt''. (= ''Bonn Econ Discussion Papers / Bonn Graduate School of Economics, Department of Economics, University of Bonn; 2001.'' 2). Bonn Graduate School of Economics, Departments of Economics, Bonn 2001. --> * {{Literatur |Autor= |Titel=Remarks about Karl Otwin Becker |Sammelwerk=[[Central European Journal of Operations Research and Economics]] |Band=10 |Nummer=3 |Datum=2002 |ISSN=1435-246X |Seiten= 187–188}} * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Susanne Lind-Braucher, Jörg Schütze, [[Ulrike Leopold-Wildburger]] |Titel=The Management Game SINTO-Market — Report on Some Recent Experiments |Sammelwerk=[[Operations Research Proceedings]] 2002 |Datum=2003 |Seiten=453–458}} * Mit Jonathan Pool: ''Enkonduko en la teorion de lingvaj ludoj : Ĉu mi lernu Esperanton?'' = ''Einführung in die Theorie sprachlicher Spiele '' (= ''Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft.'' Band 36, [Beih.]). Akad. Bücherdienst, Berlin 1995, ISBN 3-929853-03-5. * Mit Helmar G. Frank: ''Für Zweisprachigkeit in Europa/Por dulingveco en Eŭropo.'' IFB Verlag, Paderborn 2005. * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Jörg Schütze, Ulrike Leopold-Wildburger |Titel=Das Marketingspiel SINTO und seine Vorzüge als Unternehmensplanspiel |Sammelwerk=Sem&#124;Radar: Zeitschrift für Systemdenken und Entscheidungsfindung im Management |Band=4 |Nummer=1 |Datum=2005 |Seiten=3–18}} * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Robin Pope, Ulrike Leopold-Wildburger |Titel=Männer schöpfen Märkte besser aus – Empirische Evidenz anhand des Unternehmensplanspiels SINTO-Markt. |Sammelwerk=[[Perspektiven der Wirtschaftspolitik]] |Band=7 |Nummer=4 |Datum=2006 |Seiten=445–458 |DOI=10.1111/1468-2516.00221}} <!-- Die DOI ist richtig, wird aber nicht aufgelöst. Siehe https://www.degruyter.com/document/doi/10.1111/1468-2516.00221/html --> * {{Literatur |Autor=Mit Otwin Becker, Tanja Feit, Vera Hofer, Ulrike Leopold-Wildburger |Titel=Educational effects in an experiment with the management game SINTO-Market |Sammelwerk=[[Central European Journal of Operations Research and Economics]] |Band=15 |Datum=2007 |Seiten=301–308}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Impulse Balance Theory and its Extension by an Additional Criterion |Verlag=Books on Demand |Ort=Norderstedt |Datum=2015 |ISBN=978-3-7347-8528-3}} === As Herautgever === * {{Literatur |Hrsg=Mit Reinhard Tietz, Wulf Albers |Titel=Bounded Rational Behavior in Experimental Games and Markets |Reihe=[[Lecture Notes in Economics and Mathematical Systems]] |BandReihe=314 |Verlag=Springer |Ort=Berlin |Datum=1988 |ISBN=978-3-540-50036-0 |DOI=10.1007/978-3-642-48356-10}} * ''The Costs of European Linguistic (Non) Communication.'' Übers. aus dem Italienischen durch Jonathan Chaloff. Verlag Roma Esperanto Radikala Asocio 1996. * {{Literatur |Hrsg=Mit [[Gerd Gigerenzer]] |Titel=Bounded Rationality – The Adaptive Toolbox |Verlag=MIT Press |Ort=Cambridge, MA |ISBN=978-0262571647 |Datum=2001}} == Literatur == * [[Axel Ockenfels]], Abdolkarim Sadrieh (Hrsg.): ''The Selten school of behavioral economics: A collection of essays in honor of Reinhard Selten''. Springer, Berlin/Heidelberg 2010, ISBN 978-3-642-13982-6, {{DOI|10.1007/978-3-642-13983-3}}. * {{Literatur |Autor=Reinhard Tietz |Titel= [Nachruf] Prof. Dr. Reinhard Selten (1930 – 2016) |Hrsg=Goethe-Universität Frankfurt am Main |Sammelwerk=Uni-Report |Band=49| Nummer=5 | Datum=2016 |Seiten=25 |Online=http://publikationen.ub.uni-frankfurt.de/frontdoor/index/index/docId/64861}} == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20230603052832/https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd:119479273 Reinhard Selten] in den Katalog vun de ZBW – Leibniz-Informationszentrum Wirtschaft (ZBW) * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1994/selten/biographical/ Reinhard Selten – Autobiography] in engelsch Spraak * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119479273 DNB-Katalog] * [http://www.awk.nrw.de/akademie/klassen/ingenieurwirtschaft/ordentliche-mitglieder/selten-reinhard.html Reinhard Selten bi de Nordrhein-Westfälischen Akademie der Wissenschaften und der Künste] * [https://web.archive.org/web/20220125015103/https://www.bonneconlab.uni-bonn.de/team/selten.reinhard Reinhard Selten] aut de Website vun dat ''Laboratory for Experimental Economics'' an de Universität Bonn * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1994/summary/ Reinhard Selten up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20160419024351/http://aleph.onb.ac.at/F?func=find-b&find_code=WRD&adjacent=N&request=Reinhard+Selten&x=15&y=14 Böker vun Reinhard Selten] in de [https://web.archive.org/web/20071218152501/http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/index.htm Sammlung för Plaanspraaken vun de ONB] * ''[http://www.spiegel.de/wirtschaft/soziales/0,1518,654591,00.html Interview mit Reinhard Selten: „So schwierig ist das Leben mit dem Nobelpreis auch nicht“]'' up ''[[Spiegel Online]],'' 12. Oktober 2009 * ''[https://www.youtube.com/watch?v=oV7vKlbtRbA&list=UU4NQfOS54Wr5BrTIlYR9_VA&index=16&feature=plcp Reinhard Selten im Interview mit Rainer Kurz],'' Videointerview 55 Minuten, mit düütsch Ünnertiteln * ''{{Webarchiv |url=http://www.institutional-money.com/magazin/theorie-praxis/artikel/test-4/?tx_ttnews%255BbackPid%255D=18&tx_ttnews%255Bpointer%255D=1&cHash=c88197769f |text=Nobelpreisträger Reinhard Selten: „Den homo oeconomicus gibt es nicht“ |archive-is=20130126070432}},'' Interview in ''Institutional Money,'' September 2010 == Einkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119479273|LCCN=n50007278|VIAF=14832231}} {{SORTIERUNG:Selten, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1930]] [[Kategorie:Storven 2016]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Esperantist]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] tsutgn73tcjjhdenqjc0q6grlxonm1h 0 180985 1070410 1070089 2026-06-25T18:22:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070410 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Rocky Mountains<br/> ''{{lang|en|Rockies}} | KOORT = RockyMountains-Range.svg | KOORTB = Rebeed vun de Rocky Mountains | TOPP = [[Mount Elbert]] | HÖÖCHD = 4400 | HÖÖCHD_REF = NN | BARGGRUPP = Amerikaansche Kordilleren | LAAG = {{CAN}}<br/><small>([[Alberta]], [[British Columbia]])<small><br/> {{USA}} <br/><small>([[Colorado]], [[Idaho]], [[New Mexico]], [[Montana]], [[Utah]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]], [[Wyoming]])</small> | STAAT = Vereenigte Staten | EERDREGION = Amerika | KOOR_NS = 43.741 | KOOR_OW = -110.802 | STEEN = [[Magmaatsche Steen|Magmaatsche]], [[metamorphe Steen|metamorphe]] un [[Sedimentsteen]] | ÖLLER = 80-55 Mio.&nbsp;Jaren | REBEED = 780.00<ref>https://kids.britannica.com/students/article/Rocky-Mountains-or-Rockies/276760</ref> | REGION-ISO = CAN }}De '''Rocky Mountains''' (Uutspraak: {{IPA|ˌrɑki ˈmaʊn(tə)nz}}),<ref>''Rocky Mountains''. In: ''Oxford English Dictionary'', Oxford University Press, Juni 2025, ([[doi:10.1093/OED/1105064042|online]])</ref> ümgangsspraaklich ook '''Rockies''''','' sünd ene grote [[Barggrupp|Bargkeed]] in’n Westen vun [[Noordamerika]], de sik vun de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] bet na [[Kanada]] streckt. Se sünd een Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un loopt rund 4800&nbsp;km vun de kanaadsche Provinz [[British Columbia]] in’n Noorden bet in den US-amerikaanschen Bundsstaat [[Nee-Mexiko|New Mexico]] in’n Süden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.com |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De höögste [[Bargtopp|Topp]] in de Bargkeed is de [[Mount Elbert]]. De Rocky Mountains sünd ook ene grote [[Waterscheed]] in Noordamerika un billt de Grenz twüschen de Strööm, de in’n [[Atlantik]] fleet un de Strööm, de in’n [[Pazifische Ozean|Pazifik]] münnt. De Rocky Mountains billen sik vöör rund 55 bet 80&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]], as sik verscheden Platen ünner de [[noordamerikaansche Plaat]] schoven un wied in’t Binnenland [[Barg]]en hoogdrücken. Vun de Tied an sünd de Bargen [[Eroschoon|verweddert]] un [[Gletscher]]s hebbt grote [[Daal|Dalen]] formt. Sied de leste [[Iestied]] leevt Minschen, so as [[Paläoindianer|Paläoindianers]], in de Rocky Mountains. Na Expeditschonen vun Europäers, to’n Bispeel vun [[Alexander Mackenzie]] un de [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] begunn de [[Bargbo]] un bröch meer Minschen in de Bargen. De meisten hogen Bargen vun de Rocky Mountains staat in [[Colorado]], dat in’n Snid {{Hööchd|2000|de See}} liggt. De Bargen sünd bi [[Tourismus|Touristen]] beleevt, de för [[Wintersport]], so as [[Ski]] oder [[Snowboarding]], un sommers for [[Mountain-Biking]], to’n [[Wannern]], [[Camping|Campen]] un [[Bargstiegen]] oder to’n [[Fischeree|Fischen]] un [[Jagd|Jagen]] in de Bargen kaamt. == Naam == De Naam vun de Bargen is uut dat [[Plains-Cree]], een Dialekt vun de [[Algonkin-Spraken|Algonkin-Spraak]] [[Cree (Spraak)|Cree]], översett. Op Cree heet de Bargen {{lang|cr|ᐊᓯᓃᐘᒋᕀ|''asinîwaciy''}},<ref>''asinîwaciy''. In: ''itwêwina Plains Cree dictionary‎''. Alberta Language Technology Lab, 2019 ([https://itwewina.altlab.app/search?q=asin%C3%AEwaciy online])</ref> wat sik uut {{lang|cr|ᐊᓯᓂᕀ|''asiniy''}} ‘Steen’ un {{lang|cr|ᐘᒋᕀ|''waciy''}} ‘Barg’ tohoopsett, also so veel as „stenige Bargen“ bedüüdt oder denn op Engelsch överdregen ''Rocky Mountains'' heet. De Europäers översetten den Naam uut dat Plains-Cree Woord för Woord. De Militäärkommandeur [[Jacques Legardeur de Saint-Pierre]] weer 1752 de Eerste, de den Naam op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] översett un as ''{{lang|fr|Montagnes de Roche}}'' (vundaag op franzöösch ''{{lang|fr|Montagnes Rocheuses}}'') daalschreven het.<ref>G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names''. Vancouver: UBC Press. 2. Oplaag 1997. S. 229.</ref><ref>Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta'' Edmonton: Golden Meteorite Press. 3. Oplaag 2010, S. 283.</ref> == Geografie == [[Bild:Mount_Robson_Twilight.jpg|duum|Sicht op de [[Mount Robson]] in British Columbia, Kanada, vun de [[Berg Lake]] uut|alternativtext=Barg mit Binnesee]] [[Bild:Mt. Elbert.jpg|alternativtext=Mount Elbert in’n Achtergrund, daarvöör een Binnensee|duum|[[Mount Elbert]] in Colorado vun de [[Turquoise Lake]] uut bekeken]] De Rocky Mountains sünd de nöördlichste Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un streckt sik vun de [[Liard River]] in dat kanaadsche [[British Columbia]] bet na de US-amerikaansche [[Pecos River]], enen Siedenstroom vun’n [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]], in [[Nee-Mexiko|New Mexico]].<ref>Ben Gaad: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 17.</ref> De Rocky Mountains sünd twüschen 110 un 480&nbsp;km breed. De höögste Barg is de 4401&nbsp;m hoge [[Mount Elbert]] in [[Colorado]]. De [[Mount Robson]] in British Columbia is mit 3954&nbsp;m de höögste Barg in’n [[Kanada|kanaadschen]] Deel vun de Rocky Mountains. De Rocky Mountains sett sik uut verscheden Bargkeden tohoop, de op de Oostsied över de [[Interior Plains]] tohöög staat, so as de [[Cristo Mountains]] in New Mexico un [[Colorado]], de [[Front Range]] in Colorado, de [[Wind River-Range]] un de [[Big Horn-Mountains]] in [[Wyoming]], de [[Absaroka-Beartooth-Ranges]] un de [[Rocky Mountain-Front]] in [[Montana]] so as ook de [[Clark Range]] in de kanaadsche Provinz [[Alberta.]]<ref name="Cannings">Richard Cannings: ''The Rockies, A Natural History''. Greystone/David Suzuki Foundation 2007, S. 5, ISBN 978-1-55365-285-4.</ref> De middelste Bargkeed sett sik uut de [[La Sal Range]] an de Grenz twüschen [[Utah]] un Colorado, de [[Abajo Mountains]] un [[Henry Mountains]] in’n Süüdwesten vun Utah, de [[Uinta Range]] in Utah un Wyoming, un de [[Teton Range]] in Wyoming un [[Idaho]] tohoop. Op de Westsied liggt Bargkeden so as de [[Wasatch Range]] bi [[Salt Lake City]], de [[San Juan Mountains]] in New Mexico un Colorado, de [[Bitterroots]] an de Grenz vun Idaho un [[Montana]] un de [[Sawtooths]] in de Midd vun Idaho. Dat [[Great Basin]] un dat [[Columbia River Plateau]] scheedt de Bargkeden in de Rocky Mountains vun anner Bargkeden in’n Westen af. In Kanada billt de [[Rocky Mountain Trench]], de döör heel British Columbia löppt, de Westkant vun de kanaadschen Rockies.<ref name="Cannings" /> Na de kanaadschen Geografen begünnt de kanaadschen Rocky Mountains süüdlich vun’n [[Liard River]] un in’n Oosten vun’n Rocky Mountain Trench, een Gravensysteem un groot Daal in’n Westen vun de Rocky Mountains. De Bargen, de sik na de [[Yukon (Territorium)|Yukon]] un in’t [[Noordwest-Territorium]] streckt, tellt se nich daarto. De Bargen deelt sik in den [[Muskwa Range]], den [[Hart Range]] un den [[Continetal Range]]. Anner Bargruppen na Noord to, so as den [[Selwyn Range]], den [[Mackenizie Range]], de [[Richardson Mountains]] oder de [[Brook Ranges]] in [[Alaska]] tellt de ''[[Geological Survey of Canada]]'' nich to de Rocky Mountains. De ''[[Geological Society of America]]'' daargegen bekiekt de Bargen as enen Deel vun de „Arktischen Rockies“.<ref name="Geology">Richard F. Madole u.a.: ''Rocky Mountains''. In: William L. Graf (Ruutgever): ''Geomorphic Systems of North America''. Decade of North American Geology. Vol. 2 (Centennial Special ed.). Geological Society of America (Januar 1987). S. 211–257.</ref> [[Bild:APDW-en.png|alternativtext=Kaart Afströömrebeden in Noordamerika|duum|De Afströömrebeden vun de Pazifik (in gröön) un de Atlantik (in rood) scheedt sik in de Rocky Mountains]] In de Rocky Mountains liggt de grote noordamerikaansche [[Waterscheed]], ene Linie an de Strööm op de Westsied in den [[Pazifik]] fleet un op de anner Sied in den [[Atlantik]] ströömt. Vun de [[Triple Divide Peak]] in’n US-amerikaanschen [[Glacier-Natschonaakpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] fleet de Strööm nich alleen in de Atlantik un Pazifik, man ook in de [[Hudson Bay]]. Een Stück wieder na Noord to in [[Alberta]] fleet de [[Athabasca]] in’n [[Mackenzie River]], de in de [[Beaufortsee]], wat ene [[Nevenmeer|Siedensee]] vun de [[Nöördlike Iessee|nöördliche Iessee]] is, afströömt. Wichtige Strööm in de Rocky Mountains sünd: {| |- valign="top" | style="padding-right:50px;" | * [[Athabasca River]] * [[Colorado River]] * [[Columbia River]] * [[Fraser River]] | style="padding-right:50px;" | *[[Kootenay River]] * [[Liard River]] * [[Missouri River]] * [[Peace River]] * [[Platte River]] | * [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] * [[Saskatchewan River]] * [[Snake River (Columbia River)|Snake River]] * [[Yellowstone River]] * [[Yukon (Stroom)|Yukon]] |} In de Rocky Mountains leevt nich vele Minschen un Städer liggt wied uuteenanner. In’n Middel leevt veer Minschen op enen Quadraatkilometer un wenige Städer hebbt meer as 50.000 Inwaners. De Inwanertallen sünd man in de Tied twüschen 1950 un 1990 stark anwussen. Binnen veertig Jaren wuss de Inwanertall in Montana an de 35&nbsp;% un in Utah un Colorado üm 150&nbsp;%. De Inwanertallen in velen Städer in de Rocky Mountains hebbt sik twüschen 1972 un 2012 verdubbelt. [[Jackson (Wyoming)|Jackson]] in Wyoming is to’n Bispeel rund 260&nbsp;% anwussen; binnen 40 Jaren vun 1244 op 4472 Inwaners.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains |abruf=2024-07-21}}</ref> == Geologie == De öllste Steen in den Rocky Mountains is [[metamorphsch Steen]] uut dat [[Präkambrium]] un billt den Karn vun den [[Noordamerika|noordamerikaanschen Kontinent]]. Ook de rund 1,7&nbsp;Millionen Jaren ole Steen [[Argillit]], ene Aard [[Schever]] finnt sik in de Bargen. In’n [[Paläozoikum]] weer Noordamerika ünner sieden Water to liggen, so dat sik kilometerdicke Schichten [[Kalksteen]] un [[Dolomit]] aflagern deen.<ref name="gadd1">Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 76.</ref> In de süüdlichen Rocky Mountains, in dat hüdige Colorado, wurrn düsse olen Steen in’n [[Pennsylvanium]] (vöör ca. 300&nbsp;Millionen Jaren) to Bargen opfoolt. Düsse „Ancestral Rocky Mountains“ weren de Vöörlöper vun de Bargkeed vundaag. Se bestünnen grotendeels uut [[Präkambrium|präkambrischen]] metamorphen Steen, de vun Kalksteenschichten, de sik in de siede See tovöör aflagert harrn, na baven drückt wurr.<ref>Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado''. Mountain Press Publishing Company 1980, ISBN 978-0-87842-105-3.</ref> De Ancestral Rocky Mountains [[Eroschoon|verweddern]] denn in’n laten Paläozoikum un fröhen [[Mesozoikum]] un hebbt veel aflagert [[Sedimentit|Sedimentsteen]] nalaten. In’t [[Mississippium]] (vöör ca. 350&nbsp;Millionen Jaren) stötten [[Terran]]en mit de westliche Kant vun Noordamerika tohoop, so dat sik in de [[Antler-Orogenees]] westen vun de hüdigen Rocky Mountains Bargen langs de Kant vun de noordamerikaansche Plaat opfolen.<ref name="Blakely">{{Internetquelle |url=http://jan.ucc.nau.edu:80/~rcb7/Text_WUS.html |titel=Text -- Geologic History Western US |abruf=2025-10-21 }} {{Webarchiv|url=http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |wayback=20100622013326 |text=Text -- Geologic History Western US |archiv-bot=2026-06-25 18:22:59 InternetArchiveBot }}</ref> Över een Tied vun rund 270&nbsp;Millionen Jaren billen sik Bargen bloot an de noordamerikaansche Platenkant. Eerst vöör rund 80&nbsp;Millionen Jaren begunn de [[Orogonees]] ook wieder in’n Binnenland in de hüdigen Rocky Mountains.<ref name="English">{{Internetquelle |autor=Ron Blakely |url=http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/04%20JE%20&%20STJ%20IGR%20Laramide.pdf |titel=Geologic History of Western US |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100622013326/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |archiv-datum=2010-06-22 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De Rocky Mountains vundaag schoven sik denn vöör 55&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]] rop.<ref name="English" /> [[Bild:Shallow subduction Laramide orogeny.gif|thumb|right|upright=1.333|Bi de laramiedsche Orogenees schoov sik in de Subduktschoonszoon ene Plaat in enen sieden Winkel ünner de noordamerikaansche Plaat]] Wieder in’n Süden schoov sik de [[Farallon-Plaat]] in enen sieden Winkel ünner de [[noordamerikaansche Plaat]], so dat sik de Bargen vergleken mit anner [[Subduktschoon]]szonen, in de sik Bargen normalerwies rund 300&nbsp;km vun de Platengrenz ropschuuvt, wieder in’t Binnenland hoogschoven. De süüdlichen Rocky Mountains wurrn dör de Schichten vun [[Perm (Geologie)|permischen]] un [[Pennsylvanium|pennsylvaanschen]] Sedimentsteen, de sik in de Ancestral Rocky Mountains formt harrn, hoogschaven. So’ne Sedimentrester wurrn faken in steilen Winkels langs de Flanken vun de Bargkeed ümböögt un sünd vundaag an velen Steden in de Rocky Mountains to seen, so as to’n Bispeel an de [[Dakota Hogback]], ene [[Sandsteen|Sandsteenformatschoon]] uut de fröhe [[Kried (Geologie)|Kriedtied]] an de Oostflank vun de hüdigen Rocky Mountains. Na de laramiedsche Orogenees, weren de Rocky Mountains sachtens, so as dat [[Tibeetsch Hoogland]], een rund 6.000&nbsp;m hoog [[Plateau]]. In’n verleden 60&nbsp;Millionen Jaren het [[Eroschoon]] de Felsen afslepen, den öller Fels dör ünner vöördaag bröcht un de Rocky Mountains so as se vundaag sünd formt.<ref>Ben Gladd: ''Canadian Rockies Geology.'' Corax Press 2008, S. 80–81. <nowiki>ISBN 9780969263128</nowiki>.</ref> [[Bild:Jackson Glacier terminus.jpg|thumb|right|Gletschers, so as [[Jackson Glacier|Jackson-Gletscher]] in de [[Glacier-Natschonaalpark]] in [[Montana]], hebbt de Rocky Mountains formt]] In’n [[Pleistozän]] (vöör ca. 1&nbsp;Millioon – 70.000&nbsp;Jaren) un [[Holozän]] (vöör ca. 11.000&nbsp;Jaren) weren de Rocky Mountains [[Gletscher|vergletschert]]. Düsse Iestieden hebbt de Landschop vun de Bargkeed präägt un grote [[Keteldaal|Keteldalen]] formt.<ref name="Pierce79">K.L. Pierce: ''History and dynamics of glaciation in the northern Yellowstone National Park area''. U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F. Washington, DC 1979, S. 1–90.</ref> Alle düsse geoloogschen Perzessen hebbt veel verscheden Steen an de Böverflach brocht, to’n Bispeel vulkaansch Steen uut dat [[Paläogen]] un [[Neogen]] (vöör ca. 66–2,6&nbsp;Millionen Jaren) in de [[San Juan Mountains]] un anner Rebeden. De Eroschoon in dat [[Wyoming Basin]] het över Millionen Jaar een relativ platt Landschop formt. De [[Teton Range]] un anner Bargkeden in de Midd vun de nöördlichen Rocky Mountains bestaat uut braken un foolt Steen uut dat Paläozoikum un Mesozoikum, de över Karns vun [[Magmaatsche Steen|magmaatschen]] un metamorphen Steen uut dat [[Proterozoikum]] un [[Archaikum]] liggt. Düsse öller Karns sünd in’n Teton Range rund 1,2&nbsp;Milliarden Jaren oold, in de [[Beartooth Mountains]] sogaar 3,3&nbsp;Milliarden Jaren.<ref name="USGS" /> == Klima == [[Bild:Waldsterben_im_Rocky_Mountains_National_Park,_Sommer_2010.JPG|duum|Wooldstarven in’n [[Rocky-Mountain-Natschonaalpark]], [[Colorado]], in’n Summer 2010]] In de Rocky Mountains weit de Wind meest uut’n Westen. De Wind drivt so Wulken vun’n Pazifik vöör de Bargen, de sik daar staut un daalregent. So het de noordamerikaansche Pazifikküst överdöörsnidlich starken [[Nedderslag]]. De [[Great Plains]] achter de Rocky Mountains sünd daarför överdöörsnidlich dröög. Dat Wedder in de Rocky Mountains is so meist hevenschaddig un wulkig. Ene Uutnaam is dat Rebeed üm Yellowstone, dat ook wekenlang Schöönweddertieden hebben kann. Dat [[Klima]] vun de Rocky Mountains is typisch för een Bargland. De Döörsnidstempertuur liggt bi üm de 6&nbsp;°C. Mit 28&nbsp;°C is de Juli de heetste Maand, de Januar is mit −14&nbsp;°C de küllste. De Nedderslag liggt över dat Jaar verdeelt bi 36&nbsp;cm. De Sommer in de Rocky Mountains sünd mit 15&nbsp;°C un 15&nbsp;cm Nedderslag warm un dröög. In’n Juli dunnert un weddert dat in’n Snid 18 Stunnen. Sunnerlich in’n August veroorsaket de [[Dunnerwedder]] faken [[Wooldbrand|Wooldbränn]]. De Winter sünd koold un natt, mit -2&nbsp;°C un hebbt döörsnidlich 29&nbsp;cm Nedderslag. [[Snee|Sneeschichten]] vun fiev bet söss Meter sünd nich raar; in’n Noorden kann de Snee sogaar 15 bet 18&nbsp;m dick warrn. Af un an weit winters man ook warmen [[Wind]] vun’n Pazifik. Düsse Wind heet [[Chinook (Wind)|Chinook]] un kann de [[Temperatur]] op enen Slag 20 bet 25&nbsp;°C anstiegen maken. == Flora un Fauna == [[Bild:Alpine tundra Copper Mountain Colorado.jpg|alternativtext=Blick op Bargwisch|duum|Alpine Tundra in’n Rocky Mountains ([[Copper Mountain]]) in Colorado]] De Rocky Mountains deelt sik je na Boombestand un [[Oort (Biologie)|Aarden]] in verscheden Levensrüüm. In dat [[Hoochland|Hoogland]] un de [[alpine Tundra]] köönt kene [[Boom|Bööm]] wassen. De [[Great Plains]] liggt in’n Oosten vun de Rockies un sünd ene Grasslandschop, de op 550&nbsp;m över de See liggt. De alpine Tundra liggt baven de [[Boomgrenz]], de in New Mexico op 3.700&nbsp;m un in de büterst Noorden bi de [[Yukon (Stroom)|Yukon]] op 750m liggt. === Flora === De ''[[U.S. Geological Survey]]'' tellt tein verscheden Wooldrebeden in de Rocky Mountains. In de Woold in de süüdlichen warmen un drögen Rebeden finnt sik [[Pinyon-Fören|Pinyon-]] un [[Geel-Fören]] mischt mit [[Machangel]]bööm oder Mischwoold mit [[Ekenboom|Eken]] un [[Föhren|Fören]]. In de Woold in de nöördlichen küller un natter Rebeden finnt sik besünners [[Douglasie]]n, [[westamerikaansche Hemlockdann]]en, [[Küstenföhr|Küstenfören]] un [[amerikaansche Fledderesp]]en oder Mischwoold uut Fören un [[Fichten]]. Dicht bi de Boomgrenz wasst veel [[Nadelboom|Nadelbööm]] as [[Krummholt]], to’n Bispeel [[Wittstamm-Föhr|Wittstamm-]] un [[Bostenföhr|Bostenfören]].<ref name="USGS">{{Internetquelle |autor=T. J. Stohlgreen |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Rocky Mountains |werk=Status and Trends of the Nation's Biological Resources |hrsg=United States Geological Survey |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060927145110/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm |archiv-datum=2006-09-27 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> <gallery> Bild:Pinus edulis Torrey-UT.jpg|alternativtext=Ene Pinyon-Föör mit Bargen in’n Achtergrund|Pinyon-Föör<br/><small>(Pinus edulis)</small> Bild:Juniperus scopulorum, Yellowstone National Park, Montana 01.jpg|alternativtext= Ene Rocky Mountains-Machangel an enen Barghang|Rocky Mountains-Machangel<br/><small>(Juniperus scopulorum)</small> Bild:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|alternativtext=Ene Rocky Mountains-Geel-Föör twüschen Felsen|Rocky Mountains-Geel-Föör <br/><small>(P. ponderosa var. scopulorum)</small> Bild:Pseudotsuga glauca forest.jpg|alternativtext=Een Holt uut Rocky Mountains-Dougalsien|Rocky Mountains-Dougalsien<br/><small> (Pseudotsuga menziesii var. glauca)</small> Bild:Tsuga heterophylla near Rainier.jpg|alternativtext=Ene Grupp Westamerikaansche Hemlockdannen mit Bargen in’n Achtergrund|Westamerikaansche Hemlockdannen <br/><small>(Tsuga heterophylla)</small> Bild:2013-10-06 15 04 21 Aspens during autumn along the Changing Canyon Nature Trail in Lamoille Canyon, Nevada.jpg|alternativtext=Grupp Amerikaansche Fledderespen|Amerikaansche Fledderespen <br/><small>(Populus tremuloides)</small> </gallery> === Fauna === De Rocky Mountains sünd een wichtigen Levensruum för grote [[Söögdeerten|Söögdeerter]], so as [[Wulf|Wülv]], [[Elk]]en, [[Wapiti]]s, [[Muuldeerthart]]en, [[Wittsteerthart]]en, [[Gavelbuck|Gavelbück]], [[Sneezeeg|Sneezegen]], [[Dickhoornschaap]], [[Sülverdass]]en, [[Swartbaar|Swartbaren]], [[Grizzlybaar|Grizzlybaren]], [[Koyoot|Koyoten]], [[Puma]]s, [[Löss|Lossen]] un [[Veelfraat|Veelfraten]].<ref name=USGS/><ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.de |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De europääschen Kolonisten, de sik in de Bargen daallaten hebbt, harrn avers allerwegens enen negativen Inflood op de groten Söögdeerter, man ook op veel anner Aarden, so as op [[Üütsen]], [[Fisch]], so as de [[Cutthroat-Forell|Cutthroat-Forellen]] un [[Witte Stöör|witte Stören]] oder [[Vagels]], so as [[Wittsteert-Sneehohn|Wittsteert-Sneehöner]], [[Trumpeterswaan]]s, [[Wittkoppseeaadler]]s un [[Wannerfalk]]en. In de US-amerikaanschen Rocky Mountains sünd grote [[Roofdeerter|Roovdeerter]] so as de Grizzlybaar oder Wülv uutrott worrn. Se sünd man to’n Deel wedder ansedelt worrn, so as de Wülv in de [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. Anner Aarden, de de dör Schuulprogrammen wedder toneemt, sünd to’n Bispeel de Wittkoppseeaadler un de Wannerfalk.<ref name="USGS" /> <gallery> Bild:Yellowstone-wolf-17120-2.jpg|alternativtext=Wulf in’n Snee|Ansedelt Wulf in’n Yellowstone-Natschonaalpark Bild:Rocky-mountain-elk.jpg|alternativtext=Twee Rocky Mountains-Wapitis|Mannliche Rocky Mountains-Wapitis (Cervus canadensis nelsoni) Bild:Moose superior.jpg|alternativtext=Mannlich westkanaadsche Elk |Westkanaadsche Elk<br/><small>(Alces alces andersoni)</small> Bild:Mule buck elk creek m myatt (5489214303).jpg|alternativtext=Mannliche Muuldeerthart in’n Winter|Muuldeerthartbuck<br/><small> (Odocoileus hemionus)</small> Bild:Antilocapra americana.jpg|alternativtext=Mannliche Gavelbuck|Mannliche Gavelbuck <br/><small>(Antilocapra americana)</small> Bild:Mountain Goat Mount Massive.JPG|alternativtext=Sneezeeg op Felsen|Sneezeeg <br/><small>(Oreamnos americanus)</small> Bild:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|alternativtext=Dickhoornschaap |Dickhoornschaap <br/><small>(Ovis canadensis)</small> Bild:Canadian Rockies - the bear at Lake Louise.jpg|alternativtext=Swartbaar|Swartbaar<br/><small>(Ursus americanus)</small> Bild:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|alternativtext=Grizzlybaar in hogen Gras|Grizzlybaar <br/><small>(Ursus arctos horribilis)</small> Bild:Canada lynx by Michael Zahra (cropped).jpg|alternativtext=Kanaadsche Loss in’n Snee|Kanaadsche Loss<br/><small> (Lynx canadensis)</small> Bild:Wolverine 01.jpg|alternativtext=Veelfraat op een Boomstamm|Veelfraat<br/><small> (Gulo gulo luscus)</small> Bild:Bald eagle about to fly in Alaska (2016).jpg|alternativtext=Wittkoppseeaadler op Boomstuml mit Bargen in’n Achtergrund|Wittkoppseeaadler <br/><small>(Haliaeetus leucocephalus)</small> </gallery> ==Historie== ===Vöörkoloniale Tied=== [[Bild:Folsom point.png|thumb|Ene Speerspitz, so as se de [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] [[Folsom-Kultuur]] för de Jagd op dat ''bison antiquus'' bruuk|alternativtext=Speerspitz uut Steen vöör swatten Achtergrund]] Na de leste [[Iestied]] leven verscheden [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] Gruppen in de Rocky Mountains un later [[Indianer|indiaanasche]] Stämm, so as de [[Apachen]], [[Arapaho]], [[Bannock]], [[Blackfoot]], [[Cheyenne (Volk)|Cheyenne]], [[Coeur d’Alene]], [[Kalispel]], [[Absarokee|Crow]] , [[Flathead]], [[Shoshone]], [[Sioux]], [[Ute (Volk)|Ute]], [[Kutenai]], [[Sekani]], [[Dunne-za]]. Se jagen in de Bargdalen Deerter, de vundaag uutstorven sünd, so as [[Mammut]]s oder dat ''Bison antiquus'', een [[Bison]], dat rund 20&nbsp;% grötter weer as de Deerter vundaag. So as ook moderne Stämm trocken de Paläoindianers winters wegen de Bisonjagd in de [[Great Plains]]. In’t Vöörjaar trocken se wedder in de Bargen un füngen daar Fisch, jagen Wild so as [[Harten (Wild)|Harten]] un [[Elk]]en oder sammeln [[Beer (Beerboom)|Beren]].<ref name="USGS" /> ===16.–18.&nbsp;Jhd.=== De spaansche Opdecker [[Francisco Vázquez de Coronado]] marscheer 1540 mit enen Trupp Soldaten un [[Misschonar|Misschonaren]] in de Rocky Mountains.<ref name="PBS2001">{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> 1610 grünnen de [[Spanien|Spanier]] [[Santa Fe (New Mexico)|Santa Fe]] in de Rocky Mountains vun dat hüdige [[Nee-Mexiko|New Mexico]]. Vundaag is dat de öllste döörgaans bewaant Stad in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]]. De Spaniers bröchen [[Peerd|Peer]], [[Warktüüch|Warktügen]] uut [[Metall]] un [[Füürwapen]] mit un slepen ne’e Krankheiden in. De ne’en Deerter un Technologien bröchen enen groten Wannel in de Kultuur vun de indiaanschen Gruppen in’n Gang. An de inslepen Krankeheiden güngen veel Indianers to Grunn. Se wurrn later vun eer Land verdreven oder in Kriegen uutrott.<ref name="USGS" /> De franzööschen [[Pelz|Pelzhändler]] Pierre un Paul Mallet, de op een Reis döör de [[Great Plains]] in de Gegend üm de Born vun de [[Platte River]] in de Bargen kemen, gellt för de eersten Europäers, de düsse Barggrupp, de bi de lokalen Stämm slicht „stenige Bargen“, also op Engelsch „Rocky Mountains“, heet, to seen kregen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> [[File:Alexander MacKenzie by Thomas Lawrence (c.1800).jpg|thumb|upright|Sir Alexander Mackenzie üm 1800]] [[Alexander Mackenzie]] het 1793 as eersten Europäer de Rocky Mountains överdweert.<ref name="PrincetonNWPass">{{Internetquelle |url=https://static-prod.lib.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm |titel=Mackenzie |abruf=2025-10-21}}</ref> He het ook den Böverloop vun den [[Fraser River]] opdeckt un keem op’n 20.&nbsp;Juli bi Bella Cola in de hüdige kanaadsche Provinz [[British Columbia]] bet an de Pazifikküst. He weer so ook de eerste Europäer, de nöördlich vun Mexiko dweer döör heel Noordamerika reist is.<ref name="CAHistPlace">{{Internetquelle |url=https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0 |titel=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] (1804–1806) weer de eerste wetenschopliche Expeditschoon in de Rocky Mountains, de Deerter, Planten un Steen in den Bargen sammel.<ref name="NPSScientificEncounters">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm |titel=Scientific Encounters--Lewis and Clark Expedition: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |abruf=2025-10-20}}</ref> Ook vöör de Expeditschoon leven al Europäers, de ''[[Mountain Men]]'', in de Bargen. Se trocken in de Tied twüschen 1720 bet 1800 döör Bargen op Söök na [[Iesen]]-, [[Gold]]- un anner [[Arz]]vöörkamens un weren op Jaagd na Pelzen. De [[North West Company]] grünn 1799 dat [[Rocky Mountain House]] as een Hannelsposten bi dat hüdige [[Rocky Mountain Foothills]] in de moderne kanaadsche Provinz [[Alberta]]. De Konkurrent, de [[Hudson’s Bay Company]] grünn dichtbi dat Acton House.<ref name="PC2012">{{Internetquelle |autor=Government of Canada Parks Canada Agency |url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx |titel=index |datum=2017-03-28 |abruf=2025-10-20}}</ref> Düsse Hannelsposten denen de Europäers as Stüttpunkten bet in dat fröhe 19.&nbsp; Jhd. So to’n Bispeel ook för [[David Thompson (Kartograaf)|David Thompson]] sien Expeditschonen, de den Columbia River bet an de Pazfik uutforscht het.<ref name="nwda2006">''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845''. Northwest Digital Archives 2006. ([http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195 online])</ref> De [[Londoner Verdrag vun 1818]] het den [[49. nöördlichen Bredengraad]] vun de [[Lake of the Woods]] bet an de „Stony Mountains“<ref name="USDS2007">''Treaties in Force.'' United States Department of State November 2007. ([https://2009-2017.state.gov/documents/organization/83046.pdf online])</ref> as Grenz twüschen dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigt Königriek]] un de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] fastleggt. De Rebeden westen vun de Rocky Mountains wullen de Verenigten Staten un dat Verenigt Königriek gemeensaam besetten. De Grenzstried in Oregon, de al opkamen weer, bleev noch unklaar. 1819 geev Spanien den Anspröök op sien Land noorden vun de 42.&nbsp;Breidengraad op un dat Territorium an de Verenigten Staten af. === 19. un 20.&nbsp;Jhd. === [[File:Silver mines, Aspen, Colorado, 1898.jpg|thumb|Sülvermien in [[Aspen, Colorado]] (1898)|alternativtext=Blick op Sülvermien an enen groten Barg]] In’n 19.&nbsp;Jhd. bröchen Pelzhändler un Opdeckers de eerste grote amerikaansche Präsenz in de Rocky Mountains in’n Gang. Enige wurrn recht bekannt, so as [[William Henry Ashley]], [[Jim Bridger]], [[Christopher Houston Carson|Kit Carson]], [[John Colter]], [[Thomas Fitzpatrick]], [[Andrew Henry]] un [[Jedediah Smith]]. Op den 24.&nbsp;Juli 1832 föhr [[Benjamin Bonneville]] den eersten Treck mit Waggons över den Süüdpass in Wyoming döör de Rocky Mountains.<ref name="USGS" /> Jüstso wurrn na Mackenzie sien Expeditschoon 1794 westen vun de nöördlichen Rocky Mountains in de Regioon, de daarmaals [[New Caledonia]] heet un nu in dat kanaadsche British Columbia liggt, Hannelsposten för den Pelzhannel, so as [[Fort McLeod]], [[Fort Fraser]] un [[Fort St. James]], opricht. In’n [[Oregon Dispute]] verhanneln dat Verenigte Königriek vun Grootbritannien un de Verenigten Staten verhanneln in de tokamen Tied över de Grenz in Noordamerika. Se kemen man nich övereen. 1841 föhr [[James Sinclair]], de ''Chief Factor'' vun de Hudson’s Bay Company, rund 200 Lüüd vun de [[Red River Colony]] na West to. Se schullen daar dat [[Fort Vancouver]] Stütt geven un so dat [[Columbia District]] as ene Kolonie för dat Verenigte Königriek sekern. De Treck överdweer de Rocky Mountains döör dat [[Columbia Valley]], een Daal in de Rocky Mountain Trench bi dat hüdige [[Radium Hot Springs (British Columbia)|Radium Hot Springs]] in British Columbia un reis denn na Süüd to wieder. Liekers geev Grootbritannien 1846 sienen Anspröök op dat Territorium in’n Columbia District süden vun de 49.&nbsp;Bredengraad op un sett mit de Verenigten Staten in’n [[Oregon Treaty]] de Grenz vun de Territorien fast.<ref name="CSPN">{{Internetquelle |url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |titel=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |abruf=2025-10-21 }} {{Webarchiv|url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |wayback=20120513112547 |text=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |archiv-bot=2026-06-25 18:22:59 InternetArchiveBot }}</ref> In’n 1840-er kemen Dusende över den [[Oregon Trail]] döör de Rocky Mountains an de noordamerikaansche Pazifikküst.<ref name="BLMotic">{{Internetquelle |url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |titel=Basic Facts About the Oregon Trail |werk=U.S. Departement of the interior, Bureau of Land Management |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |archiv-datum=2016-03-04 |abruf=2025-10-20 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |wayback=20130117093537 |text=Basic Facts About the Oregon Trail |archiv-bot=2026-06-25 18:22:59 InternetArchiveBot }}</ref> De Mormonen hebbt sik 1847 bi de Grote Soltsee in dat hüdige Utah daallaten.<ref name="UNL">{{Internetquelle |url=http://cdrh.unl.edu:80/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html |titel=Mormon Trail - Digging In |abruf=2025-10-20}}</ref> Twüschen 1859 un 1864 keem in Colorado, Idaho, Montana un British Columbia Gold vöördaag, so dat de Goldruusch noch eenmaal Dusende Lüüd in de Bargen bröch un de Bargbo de eerste grote Industrie in de Rocky Mountains worrn is. 1869 weer de eerste transkontinentale Iesenbaanrout fardig un verbunn nu de Rocky Mountains mit de US-amerikaansche Oostküst.<ref name="UC2012">{{Internetquelle |url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu:80/themed_collections/subtopic2b.html |titel=Calisphere - The Transcontinental Railroad |abruf=2025-10-20 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/themed_collections/subtopic2b.html |wayback=20120412120759 |text=Calisphere - The Transcontinental Railroad |archiv-bot=2026-06-25 18:22:59 InternetArchiveBot }}</ref> 1872 is in de Rocky Mountains de weltwied eerste Natschonaalpark, de Yellowstone-Natschonaalpark, grünnt worrn.<ref name="NPS">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/yell/index.htm |titel=Yellowstone National Park (U.S. National Park Service) |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> Op de kanaadsche Sied wurr de eerste transkontinentale Iesenbahnrout, de Canadian Pacific Railway, eerst 1885 fardig un leep nu över de Kicking Horse un de Rogers Pass döör de Rocky Mountains.<ref name="StanfordCPR">{{Internetquelle |url=http://www.stanford.edu:80/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |titel=Canadian Pacific Railway |abruf=2025-10-20 }} {{Webarchiv|url=http://www.stanford.edu/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |wayback=20121120171941 |text=Canadian Pacific Railway |archiv-bot=2026-06-25 18:22:59 InternetArchiveBot }}</ref> Op Initschatiev vun de Candian Pacific Railway Company besloot dat kanaadsche Parlament groot Rebeden in den kanaadschen Rocky Mountains as schuult Gebeden uuttowiesen, so as de [[Jasper-Natschonaalpark|Jasper]]-, [[Banff-Natschonaalpark|Banff]]-, [[Yoho-Natschonaalpark|Yoho]]- un de [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]]. De Iesenbahnfirma wull so den Tourismus un daarmit ook Iesenbahnfahrten in de kanaadschen Rockies in’n Gang bringen. De Glacier-Natschnaalpark is jüstso op Initschatiev vun de [[Great Northern Railway Company]] grünnt worrn.<ref name="PennState2011">{{Internetquelle |url=https://courses.ems.psu.edu/geosc10/l7_p3.html |titel=Glacier National Park {{!}} Course Template |abruf=2025-10-20}}</ref> In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. hebbt sik meer un meer Minschen in de Dalen un de Bargbostäder vun de Rocky Mountains daallaten. To’n Enn vun’n 19. un to’n Anfang vun’n 20.&nbsp;Jhd. sünd denn Ideen rund üm Schuul för de Natuur un de Ümwelt starker opkamen. De US-amerikaansche Präsident [[Benjamin Harrison]] het daarüm 1891/92 verscheden Wooldreservaten in de Rocky Mountains uutwiesen. 1905 vergrötter de US-amrikaansche Präsident [[Theodore Roosevelt]] dat [[Medicine Bow – Routt National Forest|Medicine Bow Forest Reserve]], dat vundaag de [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] is.<ref name="USGS" /> In’n Verloop vun’n 20.&nbsp;Jhd wuss de Tourismusbranche in de Rocky Mountains ran. Bueree, Holtbo un Bargbo bleven man ook wichtige Branchen in de Bargen. == Industrie == [[Datei:Rig wind river.jpg|duum|Bohrtoorn för Eerdgas in de [[Wind River Mountains]] in [[Wyoming]]|alternativtext=Bohrtoorn mit Bargen in’n Achtergrund]] In’n Rocky Mountains finnt sik veel bruukbaar Ressourcen, so as [[Kopper]], [[Gold]], [[Blie|Blee]], [[Molybdän]], [[Sülver]], [[Wolfram]] un [[Zink]]. Dat [[Wyoming Basin]] un en poor lütter Rebeden hebbt grote Reserven an [[Steenköhlen|Steenkölen]], [[Eerdgas]], [[Öölschever]] un [[Eerdööl]]. De Climax-Mien bi Leadville in [[Colorado]] weer de weltwied gröttste Produzent vun Molybdän, dat as Mischmetall in [[Hittenfastigkeid|hittenfast]] [[Staal]] nödig is. Över 3000 Minschen arbeiden dunntomalen in de Mien. De [[Coeur d’Alene (Idaho)|Coeur d’Alene]]-Mien in’n Noorden vun [[Idaho]] produzeert Sülver, Blee un Zink. De gröttsten Steenköhlenmienen in [[Kanada]] liggt bi [[Fernie (Brietsch-Kolumbien)|Fernie]] un [[Sparwood]] in [[British Columbia]]; anner Steenkölenmienen liggt bi [[Hinton (Alberta)|Hinton]] in [[Alberta]] un in de nöördlichen Rocky Mountains bi [[Tumbler Ridge]] in [[British Columbia]].<ref name="USGS" /> As negative Folg vun de [[Bargbo]], präägt ook Schuttbargen un deelwies giftigen Affall de Rocky Mountains. Een prominent Bispeel is ene Zinkmien, de den [[Eagle River (Colorado River)|Eagle River]] in’n Noorden vun Colorado 80 Jaren lang stark versmuddt het. De hogen Zinkkonzentratschonen sünd mit dat regelmatig Hoogwater in’t Vöörjaar uut de Mien in den Stroom spöölt worrn un hebbt [[Algen]], [[Moos]] un den[[ Forellen]]-Bestand in’n Eagle River schaadt.<ref name="USGS" /><ref name="Brandt93">E. Brandt: ''How much is a gray wolf worth?''. In: ''National Wildlife''. Vol. 31 (1993), S. 412.</ref> De Rocky Mountains hebbt een Reeg [[Sedimentbeken]], de riek an [[Coal Bed Methane]] (CBM) sünd. Dat is Eerdgas, dat sik döör [[Bakterien]] oder hoge Temperaturen uut Kölen billt. Coal Bed Methane deckt rund 7&nbsp;% vun de Nafraag na Eerdgas in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] af. De gröttsten Borns för Coal Bed Methane in de Rocky Mountains liggt in’t [[San Juan Basin]] in [[Nee-Mexiko|New Mexico]] un Colorado un in’t [[Powder River Basin]] in [[Wyoming]]. Tohoop hebbt de beiden Beken meer as ene Billion Kubikmeter Eerdgas. Dat Gas kann uut de Köhl lööst warrn, indem dat Water in de Kölen sprütt warrt un dat Gas so ruutkamen kann (dat heet [[hydraulisch Fracken]]).<ref>{{Cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|title=Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region|publisher=USGS|id=USGS fact sheet 158-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628182640/http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|archive-date=28. Juni 2012}}</ref> [[Bueree]] un [[Wooldbo]] sünd wichtige Branchen in de Rocky Mountains. De Bueree ümfaat [[Ackerbo]] un [[Veetucht]]. De Buren drievt dat [[Veehtüch|Vee]] in Trecks sommertieds op [[Weid]]en, de höger in de Bargen liggt un winters op Weiden, de deper liggt. Düt Systeem heet ook [[Transhumanz]].<ref name="USGS" /> == Tourismus un Natschonaalparks == [[Datei:Steam Phase eruption of Castle geyser with double rainbow.jpg|duum|Castle Geyser in’n [[Yellowstone-Natschonaalpark]]]] Millionen Minschen besöökt jeed Jaar de Rocky Mountains. De Besökers kaamt över heel dat Jaar henweg, summertieds to’n Wannern un Campen in de [[Naturreservat]]en un Natschonaalparks, un wintertieds to’n [[Ski]]lopen oder [[Snowboard]]ing.<ref name="USGS" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park |titel=Rocky Mountain National Park |datum=2024-08-01 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> In de Rocky Mountains sünd ook jümmers wedder Touristen bi Unfäll üm’t Leven kamen, to’n Bispeel dör enen Fall vun steilen Klippen oder Steen, de daalfullen sünd.<ref name="AAC-1993">{{Internetquelle |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/13199308300/Falling-Rock-Loose-Rock-Failure-to-Test-Holds-Wyoming-Wind-River-Range-Seneca-Lake |titel=AAC Publications - Falling Rock, Loose Rock, Failure to Test Holds, Wyoming, Wind River Range, Seneca Lake |abruf=2025-10-20}}</ref><ref name="CLMB-20070814">{{Internetquelle |autor=Dougald MacDonald |url=https://www.climbing.com/news/trundled-rock-kills-nols-leader/ |titel=Trundled Rock Kills NOLS Leader |werk=Climbing |datum=2007-08-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="TRIB-20151209">{{Internetquelle |autor=Alan Rogers, Star-Tribune |url=https://trib.com/lifestyles/recreation/article_eca43632-2f91-519f-bb81-0c59ed52e07e.html |titel=Officials rule Wind River Range climbing deaths accidental |datum=2015-12-09 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="WYO-20180814">{{Internetquelle |autor=Kelsey Dayton |url=http://wyofile.com/deadly-underestimation/ |titel=Deadly underestimation |werk=WyoFile |datum=2018-08-24 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Bi anner Malören muss de Bargwacht to’n Bispeel Wannerer uut de Luft mit’n [[Helikopter]] redden.<ref name="MP-2009">{{Internetquelle |url=https://www.mountainproject.com/area/106521163/squaretop-mountain |titel=Rock Climbing in Squaretop Mountain, Wind River Range |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Anner Gefaren köönt [[Wooldbrand|Wooldbränn]], [[Sneestörm]] un düchtig külle Temperaturen in de Nacht ween.<ref name="PD-20050727">{{Internetquelle |url=http://www.pinedaleonline.com/news/2005/07/WindRiverRangecondit.htm |titel=Wind River Range condition update - Pinedale, Wyoming |abruf=2025-10-20}}</ref> De gröttste Attraktschoon in de Rocky Nountains sünd de [[Natschoonaalpark]]s, so as de weltbekannte [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. De Naam „Yellowstone“ kümmt vun de Yellowstone River, de döör enen Canyon mit gele Stenen löppt. De sülve Naam hett ok de gröttste See in de Park. In’n Park givt dat veel [[Geysir]]en; de Bekanntste heet ''Old Faithful''. De Park is [[Weltkultuurarv]] vun de [[UNESCO]]. De Natschonaalparks in de Rocky Mountains sünd: ;USA [[Datei:Yellowstone Natl Park poster 1938.jpg|duum|rechts|230px|Plakaat vun 1938 för den Yellowstone-Natschonaalpark.]] * [[Yellowstone-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] * [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] * [[Grand Teton-Natschonaalpark]] ;Kanada * [[Jasper-Natschonaalpark]] * [[Banff-Natschonaalpark]] * [[Kootenay-Natschonaalpark]] * [[Yoho-Natschonaalpark]] * [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (Kanada)|Glacier-Natschonaalpark]] == Biller == <gallery perrow="3" heights="180"> Bild:Rocky Mountains around Mount Ida, Rocky Mountains National Park 20110824 2.jpg|Rocky Mountains üm [[Mount Ida]] in’n [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] Bild:Alberta Rocky Mountains (39358603442).jpg|Een Daal in de [[Kanada|kanaadschen]] Rockies ([[Alberta]]) Bild:Rocky Mountains Colorado.JPG|Rocky Mountains in [[Colorado]] Bild:Trail Ridge Road, Rocky Mountains National Park 20110824 1.jpg|[[Trail Ridge Road]] in’n Rocky Mountain-Natschonaalpark Bild:Moraine Lake 17092005.jpg|Valley of the Ten Peaks un Moraine Lake in’n [[Banff-Natschonaalpark]], Kanada Bild:Colorado rocky mtns.JPG|Rocky bi Ward, [[Boulder County]], Colorado </gallery> == Literatuur == ;Översicht * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective''. Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. [https://books.google.com/books?id=zxvFXkH0828C&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Sidford F. Hamp: ''The Treasure of Mushroom Rock: A Story of Prospecting in the Rocky Mountains''. G. P. P * Rick Newby: ''The Rocky Mountain Region''. Greenwood Press, 2004. ISBN 0-313-32817-X. [https://books.google.com/books?id=xv5ivm13_0oC&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Richard Cannings: ''The Rockies: A Natural History.'' Greystone Books / David Suzuki Foundation, 2007. ISBN 978-1-55365-285-4. ;Geografie * G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names.'' UBC Press, Vancouver 1997. * Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta.'' Golden Meteorite Press, Edmonton 2010. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. ISBN 978-0-9692631-0-9. * National Park Foundation: ''Rocky Mountain National Park''. ([https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park online]) ;Geologie un Geomorphologie * Richard F. Madole u. a.: ''Rocky Mountains.'' In: William L. Graf (Ruutgevers): ''Geomorphic Systems of North America. Decade of North American Geology, Vol. 2 (Centennial Special Edition).'' Geological Society of America, Boulder 1987, S. 211–257. * Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado.'' Mountain Press Publishing Company, 1980. ISBN 978-0-87842-105-3. * Joseph M. English, Stephen T. Johnston: ''The Laramide Orogeny: What Were the Driving Forces?'' In: ''International Geology Review.'' Band 46, Nr. 9, 2004, S. 833–838. DOI: 10.2747/0020-6814.46.9.833. * K. L. Pierce: ''History and Dynamics of Glaciation in the Northern Yellowstone National Park Area.'' U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F, Washington D.C. 1979. * U.S. Geological Survey: ''Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains.'' ([https://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html online]) * Ron Blakely: ''Geologic History of Western United States.'' Northern Arizona University. * U.S. Geological Survey: ''Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region.'' ;Historie * Princeton University Library: ''Mackenzie: 1789, 1792–1797.'' * Northwest Digital Archives: ''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845.'' 2006. * National Park Service: ''Lewis and Clark Expedition – Travel Itinerary.'' * United States Department of State: ''Treaties in Force.'' Washington D.C. * University of Washington Libraries: ''Historical Context and American Policy.'' Archivierte Online-Version, abgerufen am 20. Oktober 2025. * University of Nebraska: ''Mormon Trail – Digging In.'' * Calisphere: ''The Transcontinental Railroad.'' ;Ökologie un Umwelt * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective.'' Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. == Nettverwiesen == {{Commons|Rocky Mountains}} * ''[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rocky-mountains Rocky Mountains].'' In: ''The Canadian Encyclopedia.'' (engelsch, [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/rocky-mountains fransch]). * {{Webarchiv|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rocky_mountain.htm|wayback=20060812054319|text=Blue Plant Biomes: Plants, Animals, Climate}} (engelsch) * Thomas J. Stohlgren: [https://web.archive.org/web/20130720003304/http://www.nwrc.usgs.gov/sandt/Mountain.pdf Rocky Mountains] (PDF; 3,7&nbsp;MB), U.S. Geological Survey: Geologie, Vegetatschoonszonen (engelsch) * [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html U.S. Geological Survey: Geologie] (engelsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4050243-0|LCCN=sh85114790|VIAF=248967808|NDL=00629471}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Kanada]] 8gwokzv1dzo1jz3so2qeq4ex1xm7gip 0 181497 1070421 1063570 2026-06-25T19:01:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070421 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Seel (Mehrdüdig Begreep)|REDIRECT=Seel/Seele|Seele (Mehrdüdig Begreep)}}[[Bild:The_Death_of_a_Bishop_Catalan_15th_century.jpg|duum|Een [[Engel (Himmel)|Engel]] un de een [[Düvel]], de ümme de Sele van enen Bischop up den Dodenbedde fecht. Katalaansch Tempera-Malerie uut’n 15. Jaarhunderd. ]] '''Sele''', ook '''Seel''', [[Mönsterlänsk Platt|mönsterländsch]] un [[Siuerlänner Platt|suurländsch]] ook '''Siale''',<ref>{{WWb|ID=S04279|LEMMA=Sē²le|AFROOP=27.02.2024|BAND=IV|KOL=1376}}</ref> betekent je na [[Mythologie|mythsche]], [[Religion|religöse]], [[Philosophie|philosoophsche]] oder [[Psychologie|psycholoogsche]] Traditschoon un Lere vele verscheden Dinger un Ansichten. Vandage betekent Sele faken alle Geföle un Gedanken bi’n Minsche tohope. In düssen Sinne bedüd„ Sele “ meest dat like as „Psyche“, wat dat [[Ooltgreeksche Spraak|ooldgreesksche]] Woord för Sele is. Butendem givt et religiöse un philosoophsche Ansichten, in den Sele up een [[Materie|immateriell]] Prinzip Betog nimt, dat för enen Dreger van den Leven geld un in den Loop van de Tied ewig bestaan blivt. Faken is ook de Ansicht verknütt, de Seel könne unafhängig van dat Liev bestaan un so ook na den Dode wieder existeren. De Dood is denn de Vörgang in den sik Sele un dat Liev scheed. Dat givt Tradistschonen, de leert, de Sele were al daar, eer dat een Minsch boren werd, se leevt bloot ene Tied lang in dat Liev un bruukt dat as een Wärktüüg. Dat Liev geld denn faken as een Gefängnisse för de Sele. In velen mang so ’ne Aard Leren is de ewige Sele alleen, wat ene Persoon uutmaket; dat Liev, dat al so vergeet, geld för unwichtig oder as ene Last un een Hinner för de Sele. Vele Mythen un religöse Dogmen segget wat över dat Lott, dat na den Dode up de Sele tövt. In velen Leeren givt dat de [[Reinkarnatschoon]], dat heet de Sele wandert na den den Dode in een nieg Liev. In de [[Nutiet|froen Neetied]] leren Forschers un Philosophen dat Kunzept uut de antike Philosophie meer un meer af. In den Öllderom gull de Seel as dat Levensprinzip för alle Wesen, dat de Funktschonen in dat Liev stüürt. In’n 17. Jaarhunderd kam nu de Sicht up, dat’t Prinzip van de Sele nich Nood dööt Geföle un Perzesse in dat Liev to verklaren. Groten Inflodd hadde dat Modeel van [[René Descartes]], na dat alleen de Minsche ene Sele het, de bloot för dat Denken toständig is. An Descartes siene Lere knütt dat „Liev-Sele-Probleem“ an, dat ook vandage noch kene afsloten Anter het un ook nu noch in de [[Philosophie van den Geist]] ene Diskusschoon is. De moderne Philosophie diskuteert een wied Spektrum van verscheden Ansichten. Welke Positschonen, neemt een egestännige Seel, de unfafhänfig van dat Liev is, för würklik an. Ander, so as de [[Materialismus|eliminative Materlialismus,]] denket man dat wi över den Geist nix seggen könnt, denn in [[Würklikheid|Würklikheed]] kümmt den Geist nix liek, dat wi nich as slichte bioloogsche Perzesse verklaren könnt. == Literataur == '''Allgemeen''' * Jan N. Bremmer: ''Die Karriere der Seele. Vom antiken Griechenland ins moderne Europa''. In: Bernd Janowski (Heruutgever): ''Der ganze Mensch. Zur Anthropologie der Antike und ihrer europäischen Nachgeschichte''. Akademie Verlag, Berlin 2012, ISBN 978-3-05-005113-0, S. 173–198. * Gerd Jüttemann, Michael Sonntag, Christoph Wulf (Heruutgever): ''Die Seele. Ihre Geschichte im Abendland.'' Psychologie Verlags Union, Weinheim 1991, ISBN 3-621-27114-7. * Béla Révész: ''Geschichte des Seelenbegriffes und der Seelenlokalisation''. Enke, Stuttgart 1917. '''Religioonswetenschop''' * Johann Figl, Hans-Dieter Klein (Heruutgever): ''Der Begriff der Seele in der Religionswissenschaft''. Königshausen & Neumann, Würzburg 2002, ISBN 3-8260-2377-3. * Hans-Peter Hasenfratz: ''Die Seele. Einführung in ein religiöses Grundphänomen''. Theologischer Verlag, Zürich 1986, ISBN 3-290-11567-4. '''Philosoophsche Œversichten''' * Katja Crone, Robert Schnepf, Jürgen Stolzenberg (Heruutgever): ''Über die Seele''. Suhrkamp, Berlin 2010, ISBN 978-3-518-29516-8 (Essays to de Philosophiehistorie un Bidrege to de Diskusschoon in’n 21. Jaarhunderd). * Dieter Hüning, Stefan Klingner, Gideon Stiening (Heruutgevers): Das Problem der Unsterblichkeit der Seele in der Philosophie, den Wissenschaften und den Künsten des 18. Jahrhunderts (= Martin Mulsow, Gideon Stiening, Friedrich Vollhardt [Heruutgevers]: Aufklärung : interdisziplinäres Jahrbuch zur Erforschung des 18. Jahrhunderts und seiner Wirkungsgeschichte. Band 29). Felix Meiner Verlag, Hamburg 2018, <nowiki>ISBN 978-3-7873-3449-0</nowiki> * Sandro Nannini: ''Seele, Geist und Körper. Historische Wurzeln und philosophische Grundlagen der Kognitionswissenschaften''. Peter Lang, [[Frankfort an’n Main]] 2006, ISBN 3-631-54883-4 (Materialistsche Sicht). * Hartmut Sommer: ''Unsterbliche Seele – Antworten der Philosophie''. Topos, [[Käwel]] 2016, ISBN 978-3-8367-1048-0 (Christlike Philosophie). '''Philosophiehistorie''' * Jan N. Bremmer: ''The Early Greek Concept of the Soul''. Princeton University Press, Princeton 1983, ISBN 0-691-06528-4. * David B. Claus: ''Toward the Soul. An Inquiry into the Meaning of ψυχή before Plato''. Yale University Press, New Haven 1981, ISBN 0-300-02096-1. * Barbara Feichtinger (Heruutgever): ''Körper und Seele. Aspekte spätantiker Anthropologie''. Saur, [[München|Mönken]] 2006, ISBN 978-3-598-77827-8. * Jens Holzhausen (Heruutgever): ''ψυχή – Seele – anima. Festschrift für Karin Alt zum 7. Mai 1998''. Teubner, Stuttgart 1998, ISBN 3-519-07658-6 (Antike, Middelöller un Neetied). * Hans-Dieter Klein (Heruutgever): ''Der Begriff der Seele in der Philosophiegeschichte''. Königshausen & Neumann, Würzburg 2005, ISBN 3-8260-2796-5. * Klaus Kremer (Heruutgever): ''Seele. Ihre Wirklichkeit, ihr Verhältnis zum Leib und zur menschlichen Person''. Brill, Leiden 1984, ISBN 90-04-06965-8. * Herbert Reier: ''Heilkunde im mittelalterlichen Skandinavien. Seelenvorstellungen im Altnordischen.'' 2 Bände. Kiel 1976. * John P. Wright, Paul Potter (Heruutgever): ''Psyche and Soma. Physicians and metaphysicians on the mind-body problem from Antiquity to Enlightenment''. Clarendon Press, Oxford 2000, ISBN 0-19-823840-1. '''Moderne Philosophie''' * Ansgar Beckermann: ''Das Leib-Seele-Problem. Eine Einführung in die Philosophie des Geistes''. Wilhelm Fink, Padderborn 2008, ISBN 978-3-7705-4571-1 (Naturalistsche Sicht). * Mark C. Baker, Stewart Goetz (Heruutgever): ''The Soul Hypothesis. Investigations into the Existence of the Soul''. Continuum, New York 2011, ISBN 978-1-4411-5224-4 (Dualistsche Sicht). * Georg Gasser, Josef Quitterer (Heruutgever): ''Die Aktualität des Seelenbegriffs. Interdisziplinäre Zugänge''. Schöningh, Padderborn 2010, ISBN 978-3-506-76905-3 (Aufsatzsammlung; nichtnaturalistische Ansätze). * Marcus Knaup: ''Leib und Seele oder mind and brain? Zu einem Paradigmenwechsel im Menschenbild der Moderne''. Karl Alber, Freiburg 2012, ISBN 978-3-495-48547-7 (Darstellung eines neuaristotelischen Ansatzes). * Simon L. Frank: ''Die Seele des Menschen. Versuch einer Einführung in die philosophische Psychologie'' (= Simon L. Frank: ''Werke in acht Bänden'', Band 2). Alber, [[Frieborg in’n Briesgo]] 2008, ISBN 978-3-495-47936-0. '''Theologie''' * Wilhelm Breuning (Heruutgever): ''Seele: Problembegriff christlicher Eschatologie''. Herder, [[Frieborg in’n Briesgo|Frieborg]] u. a. 1986, ISBN 3-451-02106-4. * Godehard Brüntrup, Matthias Rugel, Maria Schwartz (Heruutgever): ''Auferstehung des Leibes – Unsterblichkeit der Seele''. Kohlhammer, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-17-020979-4. * Heinrich Karpp: ''Probleme altchristlicher Anthropologie''. Bertelsmann, Gütersloh 1950. * Karl-Ludwig Koenen, Josef Schuster (Heruutgever): ''Seele oder Hirn? Vom Leben und Überleben der Personen nach dem Tod''. Aschendorff, [[Mönster]] 2012, ISBN 978-3-402-16056-5. * Caspar Söling: ''Das Gehirn-Seele-Problem. Neurobiologie und theologische Anthropologie''. Schöningh, [[Patterbuorn|Padderborn]] 1995, ISBN 3-506-78586-9. * Beatrice La Farge: ''Leben und Seele in den altgermanischen Sprachen. Studien zum Einfluß christlich-lateinischer Vorstellungen auf die Volkssprachen'' (= ''Skandinavistische Arbeiten'', 11). Winter, Heidelberg 1991, ISBN 978-3-8253-4416-0. '''Biologie''' * Olaf Breidbach: ''Die Materialisierung des Ichs. Zur Geschichte der Hirnforschung im 19. und 20. Jahrhundert''. Suhrkamp, [[Frankfort an’n Main]]. 1997, ISBN 3-518-28876-8. * Michael Hagner: ''Homo cerebralis. Der Wandel vom Seelenorgan zum Gehirn''. Insel, [[Frankfort an’n Main]]. 2000, ISBN 978-3-458-34364-6. == Nettverwiese == '''Theologie''' * Dirk Evers: [http://www.theologie-naturwissenschaften.de/fileadmin/user_upload/Evers_HeutevonderSeelereden.pdf ''Heute von der Seele reden …''] (PDF; 250&nbsp;kB), Vördrag för de Evangeelsche Akademie in’n Rhienland, Bonn 2006. * Herbert Frohnhofen: [https://web.archive.org/web/20020201231411/http://www.theologie-systematisch.de/anthropologie/1grundbegriffe.htm Bibliografie] över Liev un Seel in de theoloogsche Anthropolgie * Kallistos Ware: [http://www.myriobiblos.gr/texts/english/wear_unity.html ''The unity of the human person''] (Orthodoxe Sicht) '''Philosophie''' * Merle Curti: [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaGenText/tei/DicHist4.xml;chunk.id=dv4-03 ''Psychological Theories in American Thought''.] In: ''Dictionary of the History of Ideas'' * Rudolf Eisler: [http://www.zeno.org/Eisler-1904/A/Seele?hl=seele ''Seele.''] In: ''Wörterbuch der philosophischen Begriffe'', Band 2, Berlin 1904, S. 304–321. * Anthony A. Long: [https://web.archive.org/web/20150426185934/http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist%2FuvaGenText%2Ftei%2FDicHist4.xml%3Bchunk.id%3Ddv4-01 ''Psychological Ideas in Antiquity'']. In: ''Dictionary of the History of Ideas'' * Hendrik Lorenz: Ancient Theories of Soul. In: Edward N. Zalta (Heruutgever): Stanford Encyclopedia of Philosophy. * Fernand-Lucien Mueller: [http://xtf.lib.virginia.edu/xtf/view?docId=DicHist/uvaGenText/tei/DicHist4.xml;chunk.id=dv4-02 ''Psychological Schools in European Thought''.] In: ''Dictionary of the History of Ideas'' * [http://www.correspondance-voltaire.de/html/phil-seele.htm ''Voltaire über die Seele''.] In: ''Dictionnaire philosophique portatif'' (hoogdüütsch) '''Psychologie''' * Jesse M. Bering: [http://www.qub.ac.uk/schools/InstituteofCognitionCulture/FileUploadPage/Filetoupload,90226,en.pdf ''The folk psychology of souls''] (PDF; 561&nbsp;kB). In: ''Behavioral and Brain Sciences'' 29, 2006, S. 453–498 (naturalistsche Sicht). * Wolfgang Mack: [https://web.archive.org/web/20210410210047/http://www.jp.philo.at/texte/MackW1.pdf ''Braucht die Wissenschaft der Psychologie den Begriff der Seele?''] (PDF; 208&nbsp;kB). In: ''e-Journal Philosophie der Psychologie'' (2007) * Roland Müller: [https://web.archive.org/web/20240905004705/http://www.muellerscience.com/PSYCHOLOGIE/inderGeschichte/Lit.Seelenbegriff(1830-1994).htm Bibliographie zur Geschichte des Seelenbegriffs und der Seelenvorstellungen] * Christopher D. Green: [http://psychclassics.yorku.ca/topic.htm ''Classics in the History of Psychology''] (Textkollektschoon) * Benjamin Rand: [http://www.archive.org/details/theclassicalpsyc00randuoft ''The classical psychologists''.] [http://www.archive.org/details/theclassicalpsyc00randuoft ''Selections illustrating psychology from Anaxagoras to Wundt''] (1912) * Robert M. Young: [http://www.human-nature.com/mba/biblio.html ''Mind, Brain and Adaptation in the Nineteenth Century: Cerebral Localization and Its Biological Context from Gall to Ferrier''] (Bibliografie) == Anmerkungen == <references responsive="" /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Theologie]] [[Kategorie:Metaphysik]] [[Kategorie:Philosophie]] [[Kategorie:Psychologie]] [[Kategorie:Religion]] 1rws2lr2sgluz8e6bg2fmonaxebkysu 0 181666 1070466 1059071 2026-06-25T22:17:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070466 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Waarheid (Mehrdüdig Begreep)}} {{Stubben}}[[Bild:Statue of Truth.jpg|thumb|upright|Walter Seymour Allward, ''Veritas'', 1920]] '''Waarheid''' is allens dat, wat med de [[Würklikheid]] œvereenstimmt. In den alldaagschen Spraakbruuk betekent „Waarheid“ besunders Menens, Uutsagen un Theorien. Waarheid kann man ook Levenssichten, [[Ethik]], oder en politsch Systeem beschriven. Wat Waarheid exakt betekent is lange Diskusschoon in de [[Philosophie]], de wid in de Historie torüggegaat. De philosoophsche Disziplin, de sik med de Waarheidssöke befaat is de [[Kennistheorie]]. De [[Wetenschop]] un Technik hebbet de [[wetenschoplike Methode]] na de Waarheed to söken. Waarheiden köönt ook alleen deelwise gülgig sin, afhängig van dat Betogssysteem: de Uutsage „1 plus 1 is 2 “ is güldig för [[Tahl|Talen]] uut den [[Dezimaltahlen|dezimalen]] Systeem, man nich för [[Binäre Tahlen|binere Talen]]. Up de sülve Maneer kann ene Waarheid van persöönlike Ansichten afhängen: De Uutsage „Fisch is lecker“ geld wal för den enen, man för den andern nich. De Uutsage „Persoon A mag Fisch geern liden“ rekent dat med in. Tegenœver [[Relativismus]] oder [[Kontextualismus]], de seggt dat Waarheid van den Kontext afhängt, givt et ook [[Universalismus|universalistsche]] Ansichten, de daar na strevet ene Waarheid to finden, de under allen Ümständen geld, un de ogenschinlik tegenstridige Waarheiden oder [[Axiom|Axiome]] up een höger Niveau med een versönen kann. == Nettverwise == {{Commons|Truth|Waarheid}}{{Wikiquote|Wahrheit}}'''Allgemeen to Waarheid''' * {{SEP|http://plato.stanford.edu/entries/truth/|Truth|Michael Glanzberg}} * Herbert Huber: [https://web.archive.org/web/20210516190227/http://www.gavagai.de/themen/HHP68.htm Œverblick akutelle Waarheidstheorien] * Hartley Slater: [https://web.archive.org/web/20090213001945/http://www.polimetrica.eu/site/?cat=11 ''Truth''.] In: Polimetrica Onlus (Heruutgever): ''The Language of Science'', {{ISSN|1971-1352}} '''Historie''' * Raul Corazzon: [http://www.ontology.co/aletheia.htm ''History of Truth: The Greek “Aletheia”''.] [http://www.ontology.co/veritas.htm ''The Latin “Veritas”''.] [http://www.ontology.co/heidegger-aletheia.htm ''Heidegger on Truth (Aletheia) as Unconcealment''.] (Materiaalkollektschoon un Bibliografien) * Stewart Candlish, Nic Damnjanovic: A Brief History of Truth [1890–2004], in: Dale Jacquette (Heruutgever): ''Handbook of the Philosophy of Science''. Bd. 5: ''Philosophy of Logic''. Elsevier, 2006, S. 273–369: [https://web.archive.org/web/20110217010257/http://www.philosophy.uwa.edu.au/__data/page/95602/TruthHistearly.pdf 1890–1930] (PDF) [https://web.archive.org/web/20110217010415/http://www.philosophy.uwa.edu.au/__data/page/95602/TruthHistmiddle.pdf 1930–1970] (PDF) [https://web.archive.org/web/20110217010501/http://www.philosophy.uwa.edu.au/__data/page/95602/TruthHistlate.pdf 1970–2000] (PDF) [https://web.archive.org/web/20110217010546/http://www.philosophy.uwa.edu.au/__data/page/95602/references.pdf Bibliographie] (allens PDF). * [http://science.jrank.org/pages/8133/Truth.html ''Truth''] (The Correspondence Theory: Ancient And Modern, Pragmatist And Coherence Theories, The Correspondence Theory: Twentieth Century, Deflationary Theories). In: ''Science Encyclopedia, The History of Ideas'', Bd. 6. '''Bestimmte Themen''' * Catarina Dutilh Novaes: [http://staff.science.uva.nl/~dutilh/articles/truth.pdf ''Medieval Theories of Truth''.] (PDF; 93&nbsp;kB) In: H. Lagerlund (Heruutgever): ''Encyclopedia of Medieval Philosophy'' * Lorenz B. Puntel: [http://www.philosophie.uni-muenchen.de/lehreinheiten/philosophie_1/personen/puntel/download/hegel_2005.pdf ''Hegels Wahrheitskonzeption: Kritische Rekonstruktion und eine „analytische“ Alternative''] (PDF; 297&nbsp;kB) * Herbert Frohnhofen: [https://web.archive.org/web/20240303124555/http://www.theologie-systematisch.de/erkenntnislehre/7wahrheit.htm Die Wahrheit des Glaubens] * Herbert Hrachovec: [https://web.archive.org/web/20120201023126/http://sammelpunkt.philo.at:8080/976/1/wahrheit_wr.pdf ''Gegenstand, Nutzen und Grenzen semantischer Wahrheitstheorien''.] (PDF; 445&nbsp;kB)Stanford Encyclopedia of Philosophy: ** {{Literatur|Autor=Volker Halbach, Graham E.Leigh|Titel=Axiomatic Theories of Truth|Datum=2020|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-axiomatic/}} ** {{Literatur|Autor=James O.Young|Titel=The Coherence Theory of Truth|Datum=2018|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-coherence/}} ** {{Literatur|Autor=Marian David|Titel=The Correspondence Theory of Truth|Datum=2020|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-correspondence/}} ** {{Literatur|Autor=Daniel Stoljar, Nic Damnjanovic|Titel=The Deflationary Theory of Truth}|Datum=2014|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-deflationary/}} ** {{Literatur|Autor=Richard Gaskin|Titel=The Identity Theory of Truth|Datum=2021|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-identity/}} ** {{Literatur|Autor=Nikolaj Jang Lee Pedersen Linding, Cory Wright|Titel=Pluralist Theories of Truth|Datum=2018|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-pluralist/}} ** {{Literatur|Autor=John Capps|Titel=The Pragmatic Theory of Truth|Datum=2019|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-pragmatic/}} ** {{Literatur|Autor=Philip Kremer|Titel=The Revision Theory of Truth|Datum=2016|Online=https://plato.stanford.edu/entries/truth-revision/}} * Internet Encyclopedia of Philosophy: ** {{Literatur|Autor=Douglas Edwards|Titel=Pluralist Theories of Truth|Datum=|Online=https://iep.utm.edu/plur-tru/}} ** {{Literatur|Autor=James R. Beebe|Titel=Prosentential Theory of Truth|Datum=|Online=https://iep.utm.edu/truthpro/}} ** {{Literatur|Autor=Jan Woleński|Titel=The Semantic Theory of Truth|Datum=|Online=https://iep.utm.edu/s-truth/}} ** {{Literatur|Autor=Jamin Asay|Titel=Truthmaker Theory|Datum=|Online=https://iep.utm.edu/truth-ma/}} [[Kategorie:Kennistheorie]] sf0niwvjkcmttejdp89zhir54mi4fc5 0 182399 1070408 1014769 2026-06-25T18:18:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070408 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Jonquet (1949).png|mini|Robert Jonquet in dat Johr 1949]] '''Robert Jonquet''' (* [[3. Mai]] [[1925]] in [[Paris]]; † [[18. Dezember]] [[2008]] in [[Reims]]) weer en franzöösch Footballspeler. De Middellöper speel af 1939 tonächst bi Châtenay-Malabry un Société Sportive Voltaire de Paris un denn van 1942 bit 1960 bi [[Stade Reims]]. Ansluutend speel he noch bit 1962 för [[Racing Straßburg]]. För de franzöösch Natschonalmannschap hett he in de Johren 1948 bit 1960 insgesamt 58 Lännerspelen maakt un hett ok an de Footballweltmeesterschapen 1954 un 1958 deelnommen. ==Borns== * Bernd Rohr, Günter Simon: Fußball-Lexikon, 2004 Copress Verlag, ISBN 3-7679-0829-8 == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20040817053555/http://www.fff.fr/servfff/historique/historique.php?cherche_joueur=Jonquet&submit=go Datenblatt mit Foto up de Siet vun den franzööschen Verband] * [http://www.lunion.presse.fr/index.php/cms/13/article/226492/__C_etait_la_grande_classe__ Artikel mit Kommentaren vun ehmalgeb Mitspelern] (ut L’Union (Reims) van'n 20. Dezember 2008; franzöösch) {{SORTIERUNG: Jonquet, Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Storven 1971]] [[Kategorie:Footballspeler (Frankriek)]] ib2ickkbofkbiilh7ynrwqu8umcacei 0 182936 1070397 1070078 2026-06-25T17:20:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070397 wikitext text/x-wiki [[Datei:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|mini|PSM V44 D647Biller un Symbole up Härtbuckhoorn inreten, uut [[La Madeleine]]]] De '''Prähistorie''', ook '''Oorgeschicht(e)''' oder '''Vörhistorie''', betekent de öldste Tied in de Historie van de Minschheed, uut de dat kene schreven Borns givt. De prähistoorsche Tied forscht de [[Archäologie]] uut. De Prähistorie is de Tied twischen den eersten Steenwärktügen vör 2,6&nbsp;Millionen Jaren, bet dat de eersten schreven Borns nableven sind, wat je na Regioon een groten Unnerscheed sien kann, je na de Tied wenn de [[Schrift]] in een Regioon upkomen is. Up de Prähistorie folgt de [[Protohistorie]] oder Fröhistorie, in de dat indirekte schreven Borns givt: man de Archäologie is jümmers noch een wichtigen Born de Ümstänne in düsse Tied uuttoforschen. Denn folgt de [[Historie]] in’n engen Sinne, de schreven Borns uutforscht. == Tieden in Prähistorie == De Prähistorie gleder de däänsche Archäologe [[Christian Jürgensen Thomsen]] 1836 in siene däänsche Schrift ''{{Lang|da|Ledetraad til nordisk Oldkyndighed}}'' dat eerste Maal in een Dreeperiodensysteem: [[Steentiet|Steentied]], [[Bronzetiet|Bronzetied]] un [[Iesentiet|Iesentied]]. För de ole Welt is düt Dreeperiodensysteem ook vandage noch güllig. Man för anner Regionen in de Welt is düt Systeem swaar to bruken. To’n Bispeel beginnt de schreven Historie in wieden Delen van [[Noordamerika]] nich eer dat de Spaniers Amerika updeckt hadden. == Steentied == → Kiek bi: [[Steentiet|''Steentied'']] De Steentied is de öldste [[Ära|Epoche]] in de Minschheedshistorie. Dat wichtigste Kennteken sind de nabelven Steenwärktüge. De Tied begunn – so as wi dat vandage weet – med den öldsten Steenwärktügen, de wi bet nu finnen können, vör wat bi 2,6&nbsp;Millionen Jaren in [[Afrika]]. === Ooldsteentied === → Kiek bi: ''[[Ooldsteentied]]'' De Ooldsteentied, ook ''Paläolithikum'' was de eerste un längste Periode in de Prähistorie un betekent in Afrika, [[Europa]] un [[Asien]] dat öldste Stück van de [[Steinzeit|Steentied]]. ==== Steengrandwärktüge: ''Homo rudolfensis'' un ''Homo habilis'' ==== → Kiek bi: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]'' De Historie van de Minschheed begunn vör 6 Millionen Jaren Tied in Afrika, as [[Minschenapen]] as ''[[Ardipithecus ramidus]]'' begünnen uprecht to gaan. De [[Australopithecus|Australopithecinen]] daarna verbetern düsse Aard to gaan un wassen läter to den eersten ''[[Homo]]'' ran: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]''. Dat Kennteken, dat se Deel van dat Genus Homo maket, is dat se al vör 2,6 Millionen Jaren Tied slichte Steenwärktüge uut Grand un Schutt („[[Pebble Tools]]“) bruken. De eersten Steenwärktüge tellt to den Kultuurstand [[Oldowan]] an. De Tied heet ook Fröhpaläolithikum ==== Fuustbiele: ''Homo erectus'' ==== ''→'' Kiek bi: ''[[Homo erectus]]'' un ''[[Homo heidelbergensis]]'' ''[[Homo erectus]]'' het in de Kultuur leevt, de Ooldpaläolithikum heet un kenne [[Fuustbiel|Fuustbiele]] as Wärktüge. Al för de eersten Minschen van düsse Aard is nawiesen, dat se Steenwärktüge bruken; läter bruken se ook [[Füür]], so as de 790.000 Jare ole Stede [[Gesher Benot Ya’aqov]] – de öldste med sekeren Datum – vandage in [[Israel]] nawiest.<ref>[[Naama Goren-Inbar]] et al.: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel''. In: ''[[Science]]''. Band 304, 2004, S. 725–727; [[doi:10.1126/science.1095443]]</ref> Vör bummelig 1,5 Millionen Jaren Tied begunn in Afrika de Tied, de [[Acheuléen]] heet un in de Minschen Wärktüge as [[Fuustbiel|Fuustbiele]], de up beden Sieden beslaan un sorgsam maket sind, bruken. Vör wat bi 500.000 Jaren keme düsse Techniken ook na Europa. ''Homo erectus'' was flexibel, so dat he sik eerst in Afrika, denn in [[Süüdwestasien]], denn [[Indien]] un ook in [[Volksrepubliek China|China]] un [[Süüdoostasien]] uutbreden konn. De laten ''Homo erectus'' – se steet faken bi den ''Homo heidelbergensis'' – könnt al Jäger un Sammler heten. ==== Afslagwärktüge: ''Homo neanderthalensis'' ==== → Kiek bi: [[Neanderdaler]] In Europa worde de ''Homo erectus'' över den ''[[Homo heidelbergensis]]'' un ''[[Homo steinheimensis]]'' to’n [[Neanderdaler]], de sunderlik an dat Klima in de [[Iestied]] anpasst was. Anderster os Forscherlüde dat eerdage dacht hebbet, was hadde de Naanderdaler ene Kultuur: För de Naanderdalers sind in Middeleuropa dat eerste Maal kultsche Praktiken nawiesbaar, so to’n Bispeel [[Begräffnis|Begrävenisse]] med [[Graffbigaav|Gravbigaven]]. De Neanderdaler hebbet sik ene niege Technik Stene to bewärken uutdacht, bi de se nich alleen de Kärn van [[Flintsteen|Flintstenen]], [[Quarzit]] oder annner Stenen bewärken, man ook den [[Afslag (Archäologie)|Afslag]]. Waarümme de de Neanderdaler daalgüngen is nich seker. Waarschienlik güng de Taal Neanderdalers bilüttken trügge, as de moderne Minsch na Europa kam. Up’t längeste waren sik de Neanderdalers up dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]]. ==== Höhlenmaleree, bildlike Kunst un Musik: ''Homo sapiens'' ==== → Kiek bi: [[Minsch|''Homo sapiens'']] Nich de ''Homo erectus,'' de na Europa un Asien uutwandert weren, man uut den ''Homo erectus,'' de in Afrika bleven weren, wuss de de moderne Minsche, de ''Homo sapiens,'' ran. Düsse Minschenaard begunn sik vör ca. 100.000 Jaren Tied uutrobreden. In Europa kemen sik de ''Homo sapiens'' un de Neanderdalers twischen 40.000 un 35.000 Jaren tomööt ''Homo sapiens'' verbetter de Methoden Stene to bewärken. Beachtlik sind de eerssten Tüügnisse för afstrakt un symboolsche Denken, dat sik sunnerlik in den eersten bildliken Kunstwärken vör 40.000 Jaren Tied wiest. Daar mang to’n Bispeel [[Löwenminsch|Löwenminschen]], Fabelwesen med een Löwenkopp un dat Liev van enen Minschen. Uut de Tied stammt ook [[Fleut|Floiten]] uut Knaken, wat de eerste Musik nawiest.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iceageart.de/startseite/ |titel=Home |sprache=de |abruf=2021-09-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.iceageart.de/startseite/ |wayback=20210926222409 |text=Home |archiv-bot=2026-06-25 17:20:15 InternetArchiveBot }}</ref> === Jungsteentied === To’n Enne van de letste Iestied hen verbetter sik dat Klima, so dat’t nu in Gebeden as den [[Fruchtbor Halfmaand|fruchbaren Halvmaan]] in [[Süüwestasien]] mööglik was sittfast to leven. In de jüngste [[Dyrastied]] worde Kliam noch eenmaal een beten küller, so dat Minschen twungen weren wedder as [[Nomaad|Nomaden]] to leven oder Alternativen uuttofinnen. Düsse Ümmestand brochte de [[Bueree|Buurie]] vör Dag. Een eersten Beginn givt’t al in [[Proto-Neolithikum]] vör 14.000 Jaren Tied. Van 9500 v.&nbsp;Chr. an keem de Domestikatschoon van Deren un Planten up. De Buurie brochte groten Wannel in de Weerdschop un Kultuur med, daarümme seggt een ook „[[Neolithsche Revolutschoon]]“. Van den froen Zentren het sik de Buurie wieder uutbreed un keem vör rund 7000 Jaren Tied in Europa an. Anner Kenntken för de Jungsteentied sind at sittfast Leven, [[Keramik]], un dat Slepen van Stenen. De wichtigsten sotscholen Folgen van de Buurie weren, dat de höger Produktschoon van Neermiddels, de Taal Minschen anwassen maakt het. So können sik Minschen up verscheden Proffeschonen spetschliseren un so de Organisatschoon in Staten vöranbringe. === Koppersteentied === → Kiek bi: [[Koppersteentied]] De Tied twischen Jungsteenstied un de Bronzetied, in de Minschen den [[Kopper|Kopperbärgbu]] begünnen un wichtige Techniken för de Metallurgie uutfünnen, heet Koppersteentied, in de Facksprake ook ''Chalkolithikum'' oder ''Äneolithikum.'' Kopper was man noch raar un de meesten Wärktüge weren noch uut Steen. [[Ötzi]], de Iesmumie uut den [[Ötztaler Alpen]] in [[Süüdtirool]], stammt uut de middeleuropääsche Koppersteenteid. He hadde een [[Biel]] med, dat een Lemmel uut 99&nbsp;% Kopper hadde, dat uut den [[Soltborger Land]] kam. == Bronzetied == → Kiek bi: [[Bronzetiet|Bronzetied]] [[Bronze]], een Mischmetall uut 90&nbsp;% Kopper un 10&nbsp;% Tinn, keem to’n Ennde van den 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. up. Dat Metall is veel harder as Kopper un givt de Tied den namen. In Israel gav et al 3300 v.&nbsp;Cht Bronze. De Bronzetied is in Lüttasien af 1700 v.&nbsp;Cht to Enne un ümme de Middelländsche See up’t läteste ümme 1200 v.&nbsp;Chr., as in düsse Regionen [[Iesen]] as Metall upkam. In Middeleuropa beginnt de Bronzetied eerst 2200 v.&nbsp;Cht. un langt bet 800 v&nbsp;.Chr. == Iesentied == → Kiek bi: [[Iesentiet|Iesentied]] Sied den laten 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. is [[Iesen]] as een Wärkstoff bekannt. De eerste schriftlike Borns, de wat över Iesen schrivt, steet up Kielschrifttafeln uut den laten 3. Jaardusend v.&nbsp;Chr. In düsse Tied was dat noch Iesen van [[Meteoroid|Meteoriten]]. Veer Funne uut den Iran, Mesopotamien un Ägypten sind sogaar noch öller. In de tweden Halve van den 3. Jaardusend is [[gediegen]] Iesen in [[Troja]] un de „Förstennekropole“ van [[Alaca Hüyük]] (twischen 2550 un 2350 v. Chr.) nawiesen<ref>[[Ernst Pernicka]]: ''Gewinnung und Verbreitung der Metalle in prähistorischer Zeit''. [[Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz]]. 1990, S. 62 [https://www.researchgate.net/profile/Ernst_Pernicka/publication/262916568_Gewinnung_und_Verbreitung_der_Metalle_in_prahistorischer_Zeit/links/54a5b0bc0cf257a63608d6f2/Gewinnung-und-Verbreitung-der-Metalle-in-praehistorischer-Zeit.pdf Online verfügbar] (PDF; 21,1&nbsp;MB)</ref>. In den 2. Jaardusend daarna is Isen sunderlik in [[Anatolien]] bekannt. [[Assyrsche Spraak|Assyrsche]] Borns uut de Tied van 1950–1700 v.&nbsp;Chr. vertellt, dat Iesen veel kostbarer as [[Gold]] un [[Sülver]] was. Staatsche Wapen so as Ext van [[Ugarit]] (ca. 1450–1350 v. Chr.) wieset, dat Iesen ook in de Tied van den [[Hethitsch Grootriek|Hethitschen Grootriek]] düchtig weerdvull was. Ook wenn et kene archäologgschen Funne givt, vertellt een Text uut de midelassyrsche Tied över enen Isensmedd an’n Hove van [[Ninurta-tukulti-Aššur]] (1168–1133 v.&nbsp;Chr.). Van den 9.&nbsp;Jaarhunderd an het dat nieassyrsche Riek Iesen in’n groten Mate herstellt, so dat sik Iesen langsam över heel de Welt uutbreed het.<ref> [[Christopher Pare]]: ''Frühes Eisen in Südeuropa: Die Ausbreitung einer technologischen Innovation am Übergang vom 2. zum 1. Jahrtausend v. Chr''. In: Elena Miroššayová, Christopher Pare, Susanne Stegmann-Rajtár (Hrsg.): ''Das nördliche Karpatenbecken in der Hallstattzeit. Wirtschaft, Handel und Kommunikation in früheisenzeitlichen Gesellschaften zwischen Ostalpen und Pannonien'' (Budapest Archaeolingua Alapítvány 2017) ISBN 978-6155766008 S. 14–20 [https://www.academia.edu/35668854/Fr%C3%BChes_Eisen_in_S%C3%BCdeuropa_Die_Ausbreitung_einer_technologischen_Innovation_am_%C3%9Cbergang_vom_2._zum_1._Jahrtausend_v._Chr Online verfügbar] (PDF)</ref> == Nettverwiese == {{Commonscat|Prehistory|Urgeschichte}} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Lexikon/Hoehlen.htm Die frühesten Funde menschlicher Kunst stammen aus der Altsteinzeit, vor allem Höhlenmalereien] (hoogdüütsch) * [http://www.loewenmensch.de/ Löwenmensch - Eines der ältesten bisher gefundenen Kunstwerke] (hoogdüütsch) * [http://www.landschaftsmuseum.de/Seiten/Lexikon/Altsteinzeit.htm Zur Altsteinzeit im Landschaftsmuseum Obermain Kulmbach] (hoogdüütsch) * [http://www.northpacificprehistory.com/ North Pacific Prehistory] (hoogdüütsch) * [http://www.urgeschichte.com/ Museum für Urgeschichte in Asparn an der Zaya] (hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.pa-linz.ac.at/institut/gspb/Urgeschichte.PDF|wayback=20060222064026|text=Manfred Aigner: ''Prähistorie – Ur- und Frühgeschichte. Ständige Erneuerung der Modelle und Hypothesen über die Homo-Evolution''.}} (PDF; 170&nbsp;kB) (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4078951-2}} [[Kategorie:Prähistorie]] [[Kategorie:Paläoanthropologie]] azo9ne235vddnfpaqa4moauh9ew8odv 0 183366 1070469 1070123 2026-06-25T22:28:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070469 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Weltbank''' ({{S|en|'''World Bank'''}}) betekent in’n wieden Sinne de Weltbankgruppe, ene [[Vereente Natschonen|UN-Sunnerorganisatschoon]], de in de [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Höövdstad [[Washington, D.C.]] sitt un ene Bank för Uphülpe in [[upwassen Staten]] is. Na den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] hadde de Weltbank eerst de Upgave de Staten, de de Krieg verwööst hadde Stütt to geven. De Weltbankgruppe sett sik uut fiev Organisatschonen tohope, de den Recht na egenstännig sind: * {{Lang|en|''International Bank for Reconstruction and Development''}}, ''IBRD''; de ''Weltbank'' in’n engen Sinn * {{Lang|en|''International Development Association''}} (IDA) * {{Lang|en|''International Finance Corporation''}} (IFC) * {{Lang|en|''Multilateral Investment Guarantee Agency''}} (MIGA) * {{Lang|en|''International Centre for Settlement of Investment Disputes''}} (ICSID) De Organisatschonen in de Weltbankgruppe verbind een gemeensam Präsident un deelwiese ene gemeensame Adminstratschoon. == Unnerschede to’n Internatschonalen Geldfonds == De Weltbank is wat anners as de [[Internatschonal Geldfonds|Internatschonale Geldfonds]] (IGF), ook wenn bede Institutschonen in de glieken Tied upkemen un den Sitt in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] hebbet. Heel simple kann een seggen: De Weltbankgruppe stellt dat Geld för Uphülpe un Upbu in upwassen Länder up lange Sicht praat. De Internatschonale Geldfonds stellt Länner Geld för korte Tied praat, wenn se Problemen hebbet Uutgaven to talen. De Underscheed is vandage man minner klaar, denn de IGF het ook anfungen Kredite för Uphölp un Upbu up lange Sicht praattostellen. == Gemeensame Upgaven == De gemeesame Upgave för de Institutschonen van de Weltbank is med finantschlle Hülpe, Raad un technische Hülpe de Weertschop in den Staten, de Maten sind, vöran to bringen un internatschoonal ranwassen Länner uptohülpen. De Weltbankgruppe het 2008 38,2 Milliarden [[US-Dollar]] Lehnen, Toschööt, Bihülpe, Bate, Andele, Investitschonen un Garantien an de Maten un ook an private Investers uutgeven. Dat maket de Bank med Lehnen up lange Tied oder ook med tinsfriegen langfristigen Krediten för Investitschoonsprojekte, Reformprogramms, technische Hülpe un vandage ook indem dat se de privaat Weerdschop hülpt un Andele bi Firmen het oder Garantien övernimt. === ''{{Lang|en|''World Development Report''|}}'' === De Weltbank bringt eenmaal dat Jaar den {{Lang|en|''World Development Report''|}} ({{S|nds|Weltverloopsbericht}}) ruut, de sik med enen Thema befaat, dat för de akutelle Diskuschoon ümme Uphülpe wichtig is. In sienen detailrieken Analysen faat de Bericht nich bloot de Diskusschoon tohope, man stött de internatschonale Debatte an, wat wichtig för den weltwiedern Verloop in de Weerdschop is. == Präsidenten van de Weltbankgruppe == {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Eugene Meyer |{{USA}} |1946 |1946 |- |John Jay McCloy |{{USA}} |1947 |1949 |- |Eugene Robert Black |{{USA}} |1949 |1962 |- |George D. Woods |{{USA}} |1963 |1968 |- |Robert McNamara |{{USA}} |1968 |1981 |- |Alden W. Clausen |{{USA}} |1981 |1986 |- |Barber B. Conable |{{USA}} |1986 |1991 |- |Lewis T. Preston |{{USA}} |1991 |1995 |- |James Wolfensohn |{{AUS}} / <br /><br />{{USA}} |1995 |2005 |- |Paul Wolfowitz |{{USA}} |2005 |2007 |- |Robert Zoellick |{{USA}} |2007 |2012 |- |Jim Yong Kim |{{KOR}} /<br /><br />{{USA}} |2012 |2019 |- |Kristalina Georgiewa |{{BGR}} |2019 |<small>(kommissarisch)</small> |- |David Malpass |{{USA}} |2019 |2023 |- |Ajay Banga |{{IND}} /<br /><br />{{USA}} |2023 |''amtierend'' |} === Liste van de Chefökonomen === {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Hollis B. Chenery |{{USA}} |1972 |1982 |- |Anne O. Krueger |{{USA}} |1982 |1986 |- |Stanley Fischer |{{USA}} |1988 |1990 |- |Lawrence Summers |{{USA}} |1991 |1993 |- |[[Michael Bruno]] |{{ISR}} |1993 |1996 |- |[[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph E. Stiglitz]] |{{USA}} |1997 |2000 |- |Nicholas Stern |{{GBR}} |2000 |2003 |- |[[François Bourguignon]] |{{FRA}} |2003 |2007 |- |Justin Yifu Lin |{{CHN}} |2008 |2012 |- |Kaushik Basu |{{IND}} |2012 |2016 |- |[[Paul Michael Romer|Paul Romer]] |{{USA}} |2016 |2018 |- |Pinelopi Goldberg |{{GRC}} /<br /><br />{{USA}} |2018 |2020 |} == Stemmrechtreform == De Stemmrecht sind na Andeelsegendom verdeelt. 2010 gav dat ene Reform, de de Stemmrechtee anners wicht. So kregen besunners junge Industrielänner as China Inflood. De Länner, de med düsse „Voice Reform – Phase 2“ Stemmrechte winnen konnen weren ook[[Süüdkorea]], de [[Törkie]], [[Mexiko]], [[Singapur]], [[Grekenland|Grekenenland]], [[Brasilien|Bruunsilien]], [[Indien]], un [[Spanien]]. De Stemmandeel för de meesten Industriestaten worde minder, [[Nigeria]], [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]] un [[Saudi-Arabien]] bleven bi de lieke Taal Stemmrechten. 2020 hebbet de [[Vereenigte Staten|USA]] (15,69 % – 2019: 15,48 %) den gröttsten Deel Stemmrechte, denn folgt [[Japan]] (7,62 % – 2019: 7,79 %), [[Volksrepubliek China|China]] (5,17 % – 2019: 4,80 %), [[Düütschland]] (4,17 % – 2019: 4,09 %), dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigte Köningriek]](3,87 % – 2019: 3,81 %) un [[Frankriek|Frankrik]] (3,87 % – 2019: 3,81 %).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |titel=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |werk=World Bank |hrsg= |datum=2019-12-04 |abruf=2019-12-08 |sprache= }} {{Webarchiv|url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |wayback=20190819152126 |text=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |archiv-bot=2026-06-25 22:28:05 InternetArchiveBot }}</ref> == Maten == De Weltbank-Gruppe höört 189 [[Staat|Staten]] to.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.worldbank.org/en/who-we-are |titel=Who We Are |werk= |hrsg=The World Bank Group |datum= |abruf=2019-03-22 |sprache=en}}</ref> Alleen fiev Staten sind kene Maten. Dat sind: * {{AND}} * {{CUB}} * {{PKR}} * {{MCO}} * {{LIE}} == Literatuur == * Axel Dreher: ''Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank: Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht''. wvb Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-936846-54-5. * Cord Twele: ''Die Entwicklungspolitik der Weltbank-Gruppe vor dem Hintergrund der Schuldenkrise der »Dritten Welt« seit Beginn der achtziger Jahre.'' [[Frankfort an’n Main]] 1995. * John B. Cobb Jr.: ''The earthist challenge to economism – a theological critique of the World Bank''. St. Martin’s Press, New York 1999, ISBN 0-312-21838-9. * Eric Toussaint: ''The World Bank: A Critical History'', Pluto Press, London 2023 == Nettverwiese == * [http://www.worldbank.org/ Offitschelle Webstede] van de Weltbank (englelsch, spaansch, franzöössch, araabsch, chineesch) * [http://data.worldbank.org/data-catalog Worldbank Data Catalog] (engelsch) * Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/DBF402 The World Bank: ''Stimmenverteilung'' (Stand: Juni/März 2017)], uut: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP ''Zahlen und Fakten: Globalisierung''], www.bpb.de (hoogdüütsch) * ''Internationales Netzwerk investigativer Journalisten'' (ICIJ): [https://www.icij.org/project/world-bank Evicted and Abandoned: The World Bank’s Broken Promise to the Poor] (engelsch) == Nawiese == [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Weertschop]] [[Kategorie:Bank]] <references />{{Normdaten}} 94lo6hdzpqr1l3eeufqsud14uxiyjqz 0 183756 1070389 1070072 2026-06-25T16:57:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070389 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} Een '''Phoneem''' (uut {{S|grc|φωνή|phōnḗ}} ‚Luut, Stemm‘) is de abstrakte Klass vun all Spraak[[Luud|luden]], de in’n spraken [[Spraak]], de alle de lieke Rulle hebbt, enen Luut binnen enen [[Woord|Woort]] van enen andern Luut to ünnerscheden. To’n Bispeel snackt verscheden Luden, de Platt küürt, dat Phoneem /r/ anners uut. De verscheden ''r''-Luden [ɾ] ~ [ʁ] sind man dat sülve ''r''-Phoneem. == Phoneem teggen Allophone == Ene grote Tahl verscheden Luden bekikt een Spreker van ene Spraak as Varianten ([[Allophoon|Allophone]]) van enen bestimmten Phoneem. De Mechanismus daar achter is dat kategoorsche Hören. De [[Labial|labiale]] [[stemhebben]] [[Plosiv]] an’n Beginn van’n Woort „Back“ klingt uut den Münner van teggen verscheden Sprekers steeds anders, man de teggen verscheden Luden bekieket de Sprekers doch as dat sülve Phoneem /b/. Wenn een de Luden med enen Luut, de unner dat Phoneem /d/ fallt, uuttuuscht, denn is „Dack“ to hören. Dat is een Woort, dat wat annerster bedüd un so tellt de Lude to een ander Phoneem. Dat heet, dat de Wöör „Back“ un „Dack“ up [[Plattdüütsch|Platt]] een [[Minimaalpaar]] formt. == Transkriptschoon == De gängige Konventschoon is Phoneem binnen Schreegsteken to schrieven. Dat Phoneem sülvenst transkribeert een meest na dat [[Internatschonal Phoneetsch Alphabet|Internatschonale Phoneetsche Alphabeet]]. == Nettverwiese == {{Commonscat|Phonemes|Phoneem}} * {{Internetquelle |autor=Udo L. Figge |url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |titel=Phonem |werk=Vorlesung „Grundlagen der romanischen Sprachwissenschaft“ (WS 2000/01) |datum=1998-12-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20101103044826/http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |archiv-datum=2010-11-03 |zugriff=2012-10-26 }} {{Webarchiv|url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |wayback=20101103044826 |text=Phonem |archiv-bot=2026-06-25 16:57:24 InternetArchiveBot }} * Robert F. Port: ''[http://www.cs.indiana.edu/~port/pap/TheGraphicalBasis.SGLSP.pdf The Graphical Basis of Phones and Phonemes].'' (PDF; 103&nbsp;kB) [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Phonologie]] 6pfesifxcpwcgq8ft4oh0b3zpy1xflp 0 184669 1070434 1019037 2026-06-25T19:44:34Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070434 wikitext text/x-wiki {{Stubben}}{{Taxobox|BILD=SorghumBicolor.jpg|BILDB=Sorghumheers (''Sorghum bicolor'')|SYSTEMATIK=:::[[Monokotyledonen]] :::[[Commeliniden]]|BESCHREVEN_DÖR=([[Carl von Linné|L.]]) [[Conrad Moench|Moench]]|TAXONL=Sorghum bicolor|Species=Sorghumheers|Genus=[[Sorghum]]|Familia=[[Söötgräser]] (Poaceae)|Ordo=[[Söötgrasaardige]] (Poales)|TAXON=Sorghumheers}} '''Sorghumheers(e)''' (''Sorghum bicolor''), is de wichtigste [[Heers]]-Aard uut den [[Genus (Biologie)|Genus]] ''Sorghum'' binnen de [[Söötgrasfamilie]] (Poaceae). ''Sorghum bicolor'' subsp. ''verticilliflorum'' wässt besunners in [[Afrika]], de [[Domestikatschoon]] as Koorn geschach in’n noordööstliken Afrika ([[Sudan]] oder [[Äthiopien]]). == Biller == <gallery> Melica_siue_Sorghum_499_Dodoens_1583.png|duum|Illustratschoon Sorghum_bicolor_(s._lat.)_p._p._sl24.jpg|duum|Sorghumrisp Sorghum_bicolor_ssp_bicolor_3.jpg|duum|Sorghumblomen Sorghum_bicolor02.jpg|duum|Sorghumfruchststand Sorghum_bicolor_Moderne_MHNT.BOT.2015.34.152.jpg|duum|Sorghum bicolor Moderne - Museum von Toulouse </gallery> == Literatuur == * [https://www.tlllr.de/www/daten/publikationen/anbautelegramm/at_hirse.pdf ''Thüringer Landesanstalt für Landwirtschaft: Anbautelegramm Zucker-/ Futterhirse.''] (PDF; 328 kB), Januar 2008. == Nettverwiese == {{Commonscat|Sorghum bicolor|Sorghumhirse (''Sorghum bicolor'')}} * Thomas Meyer: [https://web.archive.org/web/20240529101003/http://www.blumeninschwaben.de/Einkeimblaettrige/Suessgraeser/sorhum.htm#Mohrenhirse Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei ''Flora-de: Flora von Deutschland'' (alter Name der Webseite: ''Blumen in Schwaben'')]. (hoogdüütsch) * [http://www2.mpipz.mpg.de/pr/garten/schau/Sorghumbicolor/Mohrenhirse.html Kortinformatschon över den Anbu] (hoogdüütsch) * [http://cgi-host.uni-marburg.de/~omspezbo/nutzpflanzen/details.cgi?id=421 Allgemene Informatschonen över de Aard (Bruukplanten-Datenbank Universität Marborg)] (hoogdüütsch) [[Kategorie:Planten]] [[Kategorie:Oort (Biologie)]] 0ctz56r75e345vyb3r5y6kj0p9gejxk 0 184765 1070395 1070077 2026-06-25T17:15:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070395 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox ICD |01-CODE=A80.0 |01-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch Impfvirus |02-CODE=A80.1 |02-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch importiertes Wildvirus|03-CODE=A80.2x |03-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch einheimisches Wildvirus |04-CODE=A80.3 |04-BETEKEN=Sonstige und nicht näher bezeichnete akute paralytische Poliomyelitis|05-CODE=A80.4 |05-BETEKEN=Akute nichtparalytische Poliomyelitis |06-CODE=A80.9 |06-BETEKEN=Akute Poliomyelitis, nicht näher bezeichnet}} '''Poliomyelitis''' (van ooldgreeksch πολιός <templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles> un {{Lang|grc|μυελός|myelós}})<ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref><ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CE%BC%E1%BF%A1%CE%B5%CE%BB%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref> oder ''Poliomyelitis acuta'', kort '''Polio''', plattdüütsch ook '''Kinnerlaamheid''' oder '''Kinnerlaamde''' is ene Infektschoonskrankheid, de Polioviren to’n groten Deel in’n de Kinnertied veroorsaakt. Se gript Neuronen an, de Muskeln in dat Liv stüürt un sorgt för verlaamt meest de Liddmaten up Duur. De Krankheid kann ook de Atenmuskeln befallen, wat den Dood bringen kann. De Krankheid brochte so ook de Isern Lungen, de eerste Atengeevmaschine. Ook noch Jaten na de Infektschoon kann de Krankheid wedder komen. Dat [[Viren|Virus]] breed sik meest över Urin oder Schiet uut, man ook Infektschonen över Drüppens könnt passeren. De Krankheid överdregt sik alleen in’n Minschen (un een paar Apenaarden) un kann sik bloot van den enen up den Minschen uutbreden.<ref name=":0">{{Literatur|Autor=Thomas Schmitz, Sven Siebert|Titel=Klartext: Impfen! – Ein Aufklärungsbuch zum Schutz unserer Gesundheit|Auflage=1|Verlag=HarperCollins|Datum=2019|ISBN=978-3-95967-884-1|Seiten=125}} </ref> Sinds den 1950er Jaren givt dat Impstoffe gegen Polio. De Antaal Infektschonen gaat sinds denn stark trügge. Grote Sundheidsorganisatschonen, sunnerlik de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|WHO]], arbeed sied Jaren de Poliomyeltis heel to betwingen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/polio_six_year_plan_20130425/en/ |titel=WHO {{!}} Global leaders support new six-year plan to deliver a polio-free world by 2018 |abruf=2017-02-09}}</ref> Man dat givt ook Trüggsläge: So verbreed sik Polio (Stand Anfang 2020) in [[Afghanistan]] un [[Pakistan]]. In de [[Ukraine]] steken sik2015 twee Kinder an, ofschoonst Europa al 2002<ref name=":2">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/polio-kinderlaehmung/ |titel=Polio-Impfung bei Erwachsenen |werk= |hrsg=[[Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung]] |datum= |abruf=2020-01-08 |sprache=de}}</ref> för heel frei van Polio gull. Den September 2022 reep [[New York (Bundsstaat)|US-Bundsstaat New York]] den Noodstand uut, nadem dat se dat Virus in’n Afwater binnen veer Bezirken un ook in [[New York City]] nadem das Virus im Abwasser von vier Bezirken sowie in New York City nawiesen können. Nademdat in Afrika veer jare nene niegen Fall van Wild-Poliomyelitis upkomen was, het de WHO Afrika den 25.&nbsp;August 2020 för „Wild-Polio-frie“ verklöört.<ref>{{Internetquelle |url=https://polioeradication.org/news-post/africa-kicks-out-wild-polio/ |titel=Africa Kicks Out Wild Polio |hrsg=polioeradication.org |abruf=2020-08-25 |sprache=en}}</ref> Man Polioviren uut leven Impstoffen (cVDPVs) sind noch in’n Ümloop, ene Folge bi nich immuniseert oder nich good noch immuniseert Populatschonen un slechte Hygiene. So is sik de WHo vermoden, dat’t een hoog Risiko givt, dat sik cVDPVs in Zentraalafrika un in’n Hoorn van Afrika uutbreed.<ref name=":7">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.who.int/csr/don/01-september-2020-polio-sudan/en/ |titel=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 – Sudan |werk=WHO |hrsg= |datum=2020-09-01 |abruf=2020-09-04 |sprache=en}}</ref> Meer as den Dutzen Länner in Afrika fecht ook vandage noch tegen de Krankheed, daar mang sind [[Angola]], [[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo]], [[Nigeria]] un [[Sambia]].<ref>{{Internetquelle |url=https://apnews.com/619efb65b9eeec5650f011b960a152e9/ |titel=Maria Cheng: UN says new polio outbreak in Sudan caused by oral vaccine |hrsg=The Associated Press |abruf=2020-09-05 |sprache=en}}</ref> == Literatuur == * Deutsche Gesellschaft für Pädiatrische Infektiologie e.&nbsp;V. (DGPI) (Ruutgever): ''Handbuch Infektionen bei Kindern und Jugendlichen.'' 4. Uplage. Futuramed, München 2003, ISBN 3-923599-90-0. * Fabian Feil, Adolf Windorfer, Sabine Diedrich, Eckhard Schreier: Von der Prävention bis zur Ausrottung. WHO-Projekt der Polioeradikation und ihre Überwachung als gesundheitspolitische Herausforderung an die Medizin in Deutschland. In: Deutsches Ärzteblatt. Band 97(40), 2000, ISSN 0012-1207, S. A2598–A2599.  * Adolf Windorfer, Fabian Feil: Der Kampf gegen Poliomyelitis – Ausrottung einer Zivilisationsseuche. In: Bundesgesundheitsblatt. Band 43, 2000, S. 2–6, doi:10.1007/s001030050002.  * David M. Oshinsky: Polio: An American Story. Oxford University Press, USA 2005, <nowiki>ISBN 0-19-530714-3</nowiki>.  * Axel Karenberg: ''Kinderlähmung.'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Ruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin / New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 750. * {{Internetquelle |autor=Herwig Kollaritsch, Maria Paulke-Korinek |url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |titel=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-01-05 |format=PDF }} {{Webarchiv|url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |wayback=20200714003953 |text=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |archiv-bot=2026-06-25 17:15:59 InternetArchiveBot }} * Karl Wurm, A. M. Walter: ''Infektionskrankheiten.'' In: Ludwig Heilmeyer (Ruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Uplage ook daar 1961, S. 9–223, hier: S. 184–191. == Nettverwiese == {{Commonscat|Polio|Poliomyelitis|audio=1|video=1}} * [https://polioeradication.org/ Global Polio Eradication Initiative] * {{Internetquelle |url=https://ourworldindata.org/grapher/the-number-of-reported-paralytic-polio-cases |titel=The number of reported paralytic polio cases |werk=[[Our World in Data]] |abruf=2020-01-07}} * Lars Fischer: [https://www.spektrum.de/news/polio-der-lange-weg-zur-ausrottung-der-kinderlaehmung/2067612 ''Warum Polio wieder auflebt.''] In: Spektrum.de, 20. Oktober 2022. == Einzelnachweise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Krankheit]] [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Epidemiologie]] [[Kategorie:Neurologie]] [[Kategorie:Kinner]] [[Kategorie:Medizin]] izmy0v5a23hk2ck3b0lg929gn4yfa5i 0 185624 1070447 1070106 2026-06-25T20:56:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070447 wikitext text/x-wiki [[Datei:Telesphore Toppo.jpg|mini|hochkant|Telesphore Placidus Toppo (2017)]] [[Datei:Coat of arms of Telesphore Toppo.svg|mini|hochkant|Dat Kardinalswappen vun Toppo]] '''Telesphore Placidus Kardinal Toppo''' (* [[15. Oktober]] [[1939]] in [[Chainpur (Jharkhand)|Chainpur]]; † [[4. Oktober]] [[2023]] in [[Ranchi]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |titel=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |werk=ccbi.in |datum=2023-10-04 |sprache=en |abruf=2023-10-04 }} {{Webarchiv|url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |wayback=20231015112925 |text=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |archiv-bot=2026-06-25 20:56:31 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en indisch Geistlicher un [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] [[Arzbischop]] vun [[Arzbisdom Ranchi|Ranchi]]. == Leven == Telesphore Placidus Toppo wurr 1969 in Himmelried to’n Preester weeht. Wiedere Studien hemm hüm an de [[Päpstliche Universität Urbaniana]] in [[Rom]] führt. Nah eenig Johren in de [[Seelsörg]] un in’n Hoochschoolldeenst wurr he an’n 8. Juni 1978 to’n [[Bischop]] vun [[Bisdom Dumka|Dumka]] beropen. An’n 7. Oktober vun dat sülvige Johr wurr he dör Arzbischop [[Pius Kerketta]] to’n Bischop weeht. 1984 hett Paapst [[Johannes Paul II.]] to‘n [[Koadjutor]]arzbischop nöömt, een Johr later denn to’n [[Arzbisdom Ranchi|Arzbischop vun Ranchi]]. 2003 wurr Toppo as [[Kardinalpreester]] mit de [[Titelkark]] ''[[Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia]]'' in da [[Kardinalskollegium]] upnommen. He weer Präsident vun de Indische [[Bischopskonferenz]]. Kardinal Toppo hett an dat [[Konklave 2005]] deelnommen, bi dat [[Benedikt XVI.]] to’n Paapst wählt wurr un ok [[Konklave 2013|2013]] weer he mit dorbi, as Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] wählt wurr. Paapst Franziskus hett an’n 24. Juni 2018 sien Rückträe wegen Öller annommen. <ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/06/24/0480/01044.html|titel=Rinuncia dell’Arcivescovo di Ranchi (India) e nomina del successore|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2018-06-24|zugriff=2018-06-24|sprache=it}}</ref> == Fievt Marianisches Dogma == De Kardinal hett Paapst Benedikt XVI. 2008 dorum beeden, en fievt Marianisches [[Dogma]] över Maria as [[Maria Miterlöserin|Miterlöserin]] intoführen. So en Verkloren würr dat Nicht-Katholiken lichter maaken, de Modergottes to verstahn. Stöhn kreeg he dör Kardinal [[Luis Aponte Martínez]], emeriteert Arzbischop vun San Juan, Puerto Rico; Kardinal [[Varkey Vithayathil]], Arzbischop vun [[Grootarzbisdom Ernakulam-Angamaly|Ernakulam-Angamaly]], Indien; Kardinal [[Ricardo Jamin Vidal|Riccardo Vidal]], Arzbischop vun [[Arzbisdom Cebu|Cebu]], Philippinen, un Kardinal [[Ernesto Corripio y Ahumada]], emeriteert Arzbischop vun Mexiko-Stadt. So en Dogma würr in’n interreligiösen Dialog mit den Muslimen helpen, denen Maria dör den [[Koran]] vertroot is. Se gellt dor as „größte aller Frauen, ohne Sünde und jungfräulich“.<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Kath.net]]|url=https://www.kath.net/news/19766|titel=Dogma von Maria Miterlöserin hilfreich für interreligiösen Dialog|datum=2008-05-07|abruf=2019-08-16}}</ref> == Liddmaatschapen == Telesphore Placidus Kardinal Toppo weer Liddmaat vun de folgend Institutschonen vun de [[Röömsch Kurie|röömsch Kurie]]: * [[Dikasterium för de Evangeliseeren|Kongregatschoon för de Evangeliseeren vun de Völker]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003">{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2003/11/24/0592/01835.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20DEI%20DICASTERI%20DELLA%20CURIA%20ROMANA|titel=Nomina di Membri dei Dicasteri della Curia Romana|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2003-11-24|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * [[Dikasterium för den Interreligiösen Dialog|Päpstlicher Raat för den Interreligiösen Dialog]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003" /> * [[Päpstlicher Raat för de Kultur]] (siet 2009)<ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2009/01/17/0032/00087.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20E%20DI%20CONSULTORI%20DEL%20PONTIFICIO%20CONSIGLIO%20DELLA%20CULTURA|titel=Nomina di Membri del Pontificio Consiglio della Cultura|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2009-01-17|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * Kardinalskommission vun dat [[Istituto per le Opere di Religione]] (af 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.archivioradiovaticana.va/storico/2013/02/16/kardinalskommission_f%C3%BCr_ior_erneuert/ted-665508 |titel=Kardinalskommission für IOR erneuert |hrsg=[[Radio Vatikan]] |datum=2013-02-16 |abruf=2019-08-17}}</ref> == Weblinks == * [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/btoppotp.html Indrag up catholic-hierarchy.org] * [https://press.vatican.va/content/salastampa/en/documentation/cardinali_biografie/cardinali_bio_toppo_tp.html Biografische Notiz (engelsch)] * [https://cardinals.fiu.edu/bios2003.htm#Toppo Indrag in In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church. (Website vun de [[Florida International University]], engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=1073534448|VIAF=316531388}} {{SORTIERUNG:Toppo, Telesphore Placidus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Arzbischop]] [[Kategorie:Kardinal]] 14wscjox3nr9pksxljj3qs580got2g5 4 186473 1070356 1070150 2026-06-25T13:29:52Z MediaWiki message delivery 20829 /* Einbindung des Links zu den Rechts- und Sicherheitskontakten in die Fußzeile Ihres Wikis */ nee Afsnitt 1070356 wikitext text/x-wiki Up düsse Siede staat Narichten to Technik == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:30, 6. Aug. 2024 (CEST) == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 01:19, 23. Aug. 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:06, 2. Sep. 2024 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Nutze dein Mitspracherecht: Stimm über das Kuratorium 2024 ab!</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hallo allerseits, die Abstimmungsphase der [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Wahl zum Kuratorium 2024]] ist jetzt offen. Zwölf (12) Personen kandidieren für vier (4) Sitze im Kuratorium. In den [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|Vorstellungstexten]] und [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|Antworten auf Community-Fragen]] kannst du mehr über die Kandidierenden erfahren. Wenn du so weit bist, auf die [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]-Wahlseite wechseln, um abzustimmen. '''Die Abstimmungsphase beginnt am 3. September um 00:00 UTC und endet am 17. September um 23:59 UTC'''. Um deine Wahlberechtigung zu prüfen, gehe bitte zur [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|entsprechenden Informationsseite]]. Beste Grüße Das Wahlkomitee und die Arbeitsgruppe für die Kuratoriumszusammenstellung<section end="announcement-content" /> </div> [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 14:14, 3. Sep. 2024 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Euer Wiki wird bald im nur-lesbaren Modus sein</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|In einer anderen Sprache lesen]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Die [[foundation:|Wikimedia-Foundation]] wird den Datenverkehr zwischen ihren Rechenzentren wechseln. Dadurch sollen Wikipedia und die anderen Wikimedia-Wikis auch nach einem Notfall erreichbar bleiben. Der gesamte Datenverkehr wird am '''{{#time:j. F Y|2024-09-25|de}}''' umgeleitet. Der Test wird um '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]''' (17:00 MESZ) beginnen. Leider können aufgrund einiger Einschränkungen der [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]-Software keine Bearbeitungen vorgenommen werden, während die Umschaltung duchgeführt wird. Wir entschuldigen uns für diese Unterbrechung, und wir werden uns bemühen, derartige Einschränkungen in der Zukunft auf ein Minimum zu beschränken. Auf allen Wikis wird 30 Minuten im Voraus ein Banner erscheinen. Dieses Banner bleibt bis zum Ende des Vorgangs sichtbar. '''Für eine kurze Zeit können zwar alle Wikis gelesen, aber nicht bearbeitet werden.''' *Am {{#time:j. F Y|2024-09-25|de}} wird bis zu eine Stunde lang das Bearbeiten nicht möglich sein. *In dieser Zeit wird beim Versuch, Bearbeitungen zu speichern, eine Fehlermeldung ausgegeben. Wir hoffen, dass dadurch keine Bearbeitungen verloren gehen, können das aber leider nicht garantieren. Falls eine Fehlermeldung erscheint, warte bitte, bis alles wieder normal ist. Dann sollte es möglich sein, die Bearbeitungen zu speichern. Sicherheitshalber empfehlen wir jedoch, dass du zunächst eine Kopie deiner Änderungen machst. ''Weitere Folgen:'' *Im Hintergrund ablaufende Prozesse (eingebundene Skripte beispielsweise) werden langsamer als sonst ablaufen, einige werden möglicherweise gar nicht ausgeführt. Es kann vorkommen, dass Rotlinks nicht so schnell wie üblich aktualisiert werden. Falls du einen Artikel erstellst, der bereits an einer anderen Stelle verlinkt ist, dann wird der Link an dieser Stelle länger rot bleiben als üblich. Einige lang laufende Skripte werden wir stoppen müssen. * Wir gehen davon aus, dass die Codebereitstellung wie in jeder anderen Woche erfolgen wird. Allerdings kann es von Fall zu Fall zu einem Code-Freeze kommen, wenn der Vorgang dies erfordert. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] wird für etwa 90 Minuten nicht verfügbar sein. Falls nötig, kann der Test verschoben werden. Der Zeitplan ist [[wikitech:Switch_Datacenter|unter wikitech.wikimedia.org zu finden]]. Einzelheiten sind dem Plan zu entnehmen. '''Bitte gib diese Benachrichtigung an deine Community weiter!'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 11:37, 20. Sep. 2024 (CEST) == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 05:20, 6. Okt. 2024 (CEST) Wiki Loves Ramadan Organizing Team == <span lang="de" dir="ltr">Vorläufige Ergebnisse der Wahlen zum Kuratorium der Wikimedia Foundation 2024</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hallo allerseits, vielen Dank für die Beteiligung an der [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Wahl zum Kuratorium der Wikimedia Foundation 2024]]. Rund 6000 Communitymitglieder aus über 180 Wikiprojekten haben abgestimmt. Die folgenden vier Kandidierenden haben die meisten Stimmen erhalten: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Diese Kandidierenden haben die meisten Stimmen erhalten, müssen aber noch ins Kuratorium berufen werden. Dafür müssen sie erfolgreich eine Hintergrundüberprüfung durchlaufen und alle Kriterien erfüllen, die in den Statuten genannt werden. Die neuen Kuratoriumsmitglieder werden bei der nächsten Sitzung des Kuratoriums im Dezember 2024 ernannt. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Erfahre im Meta-Wiki mehr über die Ergebnisse.]] Beste Grüße Das Wahlkomitee und die Arbeitsgruppe für die Kuratoriumszusammenstellung <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 10:25, 14. Okt. 2024 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Suche nach Freiwilligen für mehrere Komitees der Wikimedia-Bewegung</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Jedes Jahr, in der Regel von Oktober bis Dezember, suchen mehrere Komitees der Wikimedia-Bewegung nach neuen Freiwilligen. Erfahre mehr über die Komitees auf den jeweiligen Seiten im Meta-Wiki: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations-Komitee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombudskommission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Fallprüfungskomitee (CRC)]] Die Bewerbungsphase für die Komitees startet am 16. Oktober 2024. Sie endet für das Affiliations-Komitee am 18. November 2024 und für die Ombudskommission sowie das Fallprüfungskomitee am 2. Dezember 2024. Erfahre, wie du dich bewirbst, indem du [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|die Ernennungsseite im Meta-Wiki besuchst]]. Bitte melde dich mit etwaigen Fragen auf der Diskussionsseite oder über E-Mail an [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org]. Für das Komitee-Unterstützungsteam <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:08, 17. Okt. 2024 (CEST) == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 06:12, 29. Okt. 2024 (CET) == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 20:54, 21. Nov. 2024 (CET) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 13:08, 16. Jan. 2025 (CET) == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:11, 24. Jan. 2025 (CET) </div> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:48, 3. Feb. 2025 (CET) </div> == <span lang="de" dir="ltr"> Anstehendes Treffen des Sprachkomitees (28. Februar, 14:00 UTC) und Newsletter</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hallo allerseits! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Ein Bild, das mehrere Sprachen symbolisiert]] Wir freuen uns, ankündigen zu können, dass das nächste '''Treffen des Sprachkomitees''' bald stattfindet, am '''28. Februar um 14:00 UTC'''! Wenn du teilnehmen möchtest, melde dich einfach über die '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|Wikiseite]]''' an. Dies ist ein von den Teilnehmenden angetriebenes Treffen, bei dem wir Neuigkeiten zu sprachbezogenen Projekten austauschen, über technische Herausforderungen in Sprach-Wikis sprechen und gemeinsam an Lösungen arbeiten. In unserem letzten Treffen haben wir Themen wie die Entwicklung von Sprachtastaturen, den Start der Mòoré-Wikipedia und Neuigkeiten aus den Veranstaltungen zur Sprachunterstützung auf der Wiki Indaba behandelt. '''Du hast ein Thema, das du einbringen möchtest?''' Egal, ob es um technische Neuigkeiten aus deinem Projekt, eine Herausforderung, bei der du Hilfe suchst, oder eine Anfrage um Simultanübersetzung geht, wir freuen uns, von dir zu hören! Du kannst gerne '''auf diese Nachricht antworten''' oder Tagesordnungspunkte zu '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|diesem Dokument]]''' hinzufügen. Außerdem wollten wir darauf hinweisen, dass die sechste Ausgabe des Newsletters „Sprache und Internationalisierung“ (Januar 2025) verfügbar ist: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. Dieser Newsletter enthält Informationen aus dem Quartal Oktober-Dezember 2024 über die Entwicklung neuer Funktionen, Verbesserungen verschiedener sprachbezogener technischer Projekte und Unterstützungsmaßnahmen, Details über Communitytreffen und Ideen für das Beitragen zu Projekten. Um auf dem Laufenden zu bleiben, kannst du den Newsletter über seine Wiki-Seite abonnieren: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Wir freuen uns auf deine Ideen und deine Teilnahme am Treffen des Sprachkomitees, bis bald! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 09:29, 22. Feb. 2025 (CET) == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 19:51, 7. Mär 2025 (CET) </div> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 03:56, 13. Mär 2025 (CET) == <span lang="de" dir="ltr">Euer Wiki wird bald im nur-lesbaren Modus sein</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|In einer anderen Sprache lesen]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Die [[foundation:|Wikimedia-Foundation]] wird den Datenverkehr zwischen ihren Rechenzentren wechseln. Dadurch sollen Wikipedia und die anderen Wikimedia-Wikis auch nach einem Notfall erreichbar bleiben. Der gesamte Datenverkehr wird am '''{{#time:j. F Y|2025-03-19|de}}''' umgeleitet. Der Test wird um '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]''' (15:00 MESZ) beginnen. Leider können aufgrund einiger Einschränkungen der [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]-Software keine Bearbeitungen vorgenommen werden, während die Umschaltung duchgeführt wird. Wir entschuldigen uns für diese Unterbrechung, und wir werden uns bemühen, derartige Einschränkungen in der Zukunft auf ein Minimum zu beschränken. Auf allen Wikis wird 30 Minuten im Voraus ein Banner erscheinen. Dieses Banner bleibt bis zum Ende des Vorgangs sichtbar. '''Für eine kurze Zeit können zwar alle Wikis gelesen, aber nicht bearbeitet werden.''' *Am {{#time:j. F Y|2025-03-19|de}} wird bis zu eine Stunde lang das Bearbeiten nicht möglich sein. *In dieser Zeit wird beim Versuch, Bearbeitungen zu speichern, eine Fehlermeldung ausgegeben. Wir hoffen, dass dadurch keine Bearbeitungen verloren gehen, können das aber leider nicht garantieren. Falls eine Fehlermeldung erscheint, warte bitte, bis alles wieder normal ist. Dann sollte es möglich sein, die Bearbeitungen zu speichern. Sicherheitshalber empfehlen wir jedoch, dass du zunächst eine Kopie deiner Änderungen machst. ''Weitere Folgen:'' *Im Hintergrund ablaufende Prozesse (eingebundene Skripte beispielsweise) werden langsamer als sonst ablaufen, einige werden möglicherweise gar nicht ausgeführt. Es kann vorkommen, dass Rotlinks nicht so schnell wie üblich aktualisiert werden. Falls du einen Artikel erstellst, der bereits an einer anderen Stelle verlinkt ist, dann wird der Link an dieser Stelle länger rot bleiben als üblich. Einige lang laufende Skripte werden wir stoppen müssen. * Wir gehen davon aus, dass die Codebereitstellung wie in jeder anderen Woche erfolgen wird. Allerdings kann es von Fall zu Fall zu einem Code-Freeze kommen, wenn der Vorgang dies erfordert. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] wird für etwa 90 Minuten nicht verfügbar sein. Falls nötig, kann der Test verschoben werden. Der Zeitplan ist [[wikitech:Switch_Datacenter|unter wikitech.wikimedia.org zu finden]]. Einzelheiten sind dem Plan zu entnehmen. '''Bitte gib diese Benachrichtigung an deine Community weiter!'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:15, 15. Mär 2025 (CET) == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:04, 4. Apr. 2025 (CEST) </div> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 18:11, 16. Apr. 2025 (CEST) == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:34, 17. Apr. 2025 (CEST) </div> == <span lang="de" dir="ltr">Abstimmung über die vorgeschlagenen Änderungen der UCoC-Durchsetzungsrichtlinien und der U4C-Charta</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Die Abstimmungsfrist für die Überarbeitung der Leitlinien zur Durchsetzung des Universellen Verhaltenskodex und der U4C-Charta endet am 1. Mai 2025 um 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 in Ihrer Zeitzone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Lesen Sie die Informationen zur Teilnahme und lesen Sie den Vorschlag vor der Abstimmung]] auf der UCoC-Seite im Meta-wiki. Das [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] ist eine globale Gruppe, die sich für eine gerechte und einheitliche Umsetzung des UCoC einsetzt. Diese jährliche Überprüfung wurde vom U4C geplant und durchgeführt. Weitere Informationen und die Aufgaben des U4C finden Sie in der [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Bitte teilen Sie diese Botschaft mit Mitgliedern Ihrer Community in Ihrer Sprache, sofern dies angemessen ist, damit auch sie teilnehmen können. In Zusammenarbeit mit der U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:41, 29. Apr. 2025 (CEST)</div> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:07, 6. Mai 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|Diskuschoon]])</bdi> 00:07, 16. Mai 2025 (CEST) == Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition == Dear Wikipedia community, (''Please help translate to your language'') We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025. Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years. More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors! We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may: *Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles. *Host edit-a-thons focused on improving visual content. *Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia. These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia. Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025 edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis. The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. With kind regards, [[User:Reading Beans]] On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 23:53, 18. Mai 2025 (CEST) == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 17:27, 22. Mai 2025 (CEST) </div> == <span lang="de" dir="ltr">Auswahlverfahren 2025 für das Kuratorium der Wikimedia Foundation und Bitte um Fragen</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hallo allerseits! In diesem Jahr wird das Mandat zweier (2) von der Community und den Affiliates gewählten Trustees im Kuratorium der Wikimedia Foundation enden [1]. Das Kuratorium lädt das gesamte Movement dazu ein, am diesjährigen Auswahlverfahren teilzunehmen und über die zwei offenen Sitze abzustimmen. Das Wahlkomitee wird dieses Verfahren mit Unterstützung durch Angestellte der Foundation beaufsichtigen [2]. Das Governance-Komitee, bestehend aus Trustees, die im Auswahlprozess 2025 für Community und Affiliates nicht kandidieren (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina und Esra’a Al Shafei) [3], hat die Aufgabe, den Auswahlprozess 2025 für das Kuratorium zu beobachten und das Kuratorium laufend darüber zu informieren. Mehr zur Rolle des Wahlkomitees, des Kuratoriums und der Angestellten ist hier zu finden [4]. Das sind die wichtigsten geplanten Daten: * 22. Mai – 5. Juni: Ankündigung (dieser Beitrag) und Fragephase [6] * 17. Juni – 1. Juli 2025: Bewerbungsphase * Juli 2025: Wenn es mehr als 10 Kandidaturen gibt, stimmen die Affiliates über eine Shortlist ab [5] * August 2025: Kampagnenphase * August–September 2025: Zweiwöchige Community-Abstimmungsphase * Oktober–November 2025: Hintergrundüberprüfung ausgewählter Kandidierender * Kuratoriumssitzung im Dezember 2025: Amtseinführung der neuen Trustees Erfahre mehr über das Auswahlverfahren 2025 – einschließlich des detaillierten Zeitplans, des Kandidaturverfahrens, der Kampagnenregeln und der Wahlkriterien – auf dieser Seite im Meta-Wiki [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Fragephase''' In jedem Auswahlverfahren hat die Community die Möglichkeit, den für das Kuratorium Kandidierenden Fragen zur Beantwortung vorzulegen. Das Wahlkomitee wählt aus der von der Community zusammengestellten Liste Fragen aus, die Kandidierende beantworten müssen. Kandidierende müssen alle Pflichtfragen beantworten, um zur Wahl antreten zu können, andernfalls wird die Kandidatur ausgeschlossen. In diesem Jahr wird das Wahlkomitee fünf Fragen an die Kandidierenden auswählen. Die ausgewählten Fragen können Communityvorschläge kombinieren, wenn sie ähnlich sind oder zusammenhängen. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Freiwillige Wahlhelfer:innen''' Du kannst auch als freiwillige:r Wahlhelfer:in am Auswahlverfahren 2025 mitwirken. Freiwillige Wahlhelfer:innen bilden die Schnittstelle zwischen dem Wahlkomitee und ihrer jeweiligen Community. Sie helfen dabei, sicherzustellen, dass ihre Community vertreten ist, und diese zu mobilisieren. Erfahre auf dieser Seite im Meta-Wiki [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link]]] mehr über das Programm und darüber, wie du dich beteiligen kannst. Danke! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Viele Grüße Victoria Doronina Kontaktperson des Kuratoriums für das Wahlkomitee Governance-Komitee<section end="announcement-content" /> </div> [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 05:07, 28. Mai 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|Diskuschoon]]) 18:47, 29. Mai 2025 (CEST)</bdi> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:01, 14. Jun. 2025 (CEST) </div> == <span lang="de" dir="ltr">Kuratorium der Wikimedia Foundation 2025 – Aufruf zur Kandidatur</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hallo allerseits! Die [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|Kandidaturphase des Auswahlverfahrens für das Kuratorium der Wikimedia Foundation 2025 hat begonnen]] – sie läuft vom 17. Juni bis zum 2. Juli 2025 um 11:59 UTC [1]. Das Kuratorium beaufsichtigt die Arbeit der Wikimedia Foundation und alle Mitglieder des Kuratoriums (Trustees) haben eine dreijährige Amtszeit [2]. Es handelt sich um eine ehrenamtliche Tätigkeit. Dieses Jahr wird die Wikimedia-Community von Ende August bis September 2025 über zwei (2) Sitze im Kuratorium der Foundation abstimmen. Bist du möglicherweise ein:e gute:r Kandidat:in - oder kennst du jemanden, der gut ins Kuratorium passen würde? [3] Du kannst auf [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|dieser Seite im Meta-Wiki]] mehr darüber erfahren, worauf es bei einer Kandidatur für eine derartige Leitungsfunktion ankommt und wie du deine Kandidatur einreichst, oder jemand anderen dazu ermutigen, diesmal zu kandidieren. Beste Grüße Abhishek Suryawanshi<br /> Vorsitzender des Wahlkomitees Für das Wahlkomitee und das Governance-Komitee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 19:44, 17. Jun. 2025 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Rückmeldungen zu Wikimedia-Projekten</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="message"/> Liebe Wikimedia-Community! [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Das Komitee für Community-Angelegenheiten (CAC)]] des Kuratoriums der Wikimedia Foundation hat [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|die Taskforce für Schwesterprojekte (SPTF)]] beauftragt, ein Verfahren zur Bewertung des Lebenszyklus von Schwesterprojekten – [[m:Wikimedia projects|Wikiprojekten, die von der Wikimedia Foundation (WMF) unterstützt werden]] – zu aktualisieren und umzusetzen. Eine Vision relevanten, zugänglichen und wirkungsvollen freien Wissens hat die Wikimedia-Bewegung immer angeleitet. Da sich das Ökosystem der Wikimedia-Projekte stetig weiterentwickelt, ist es entscheidend, dass wir die bestehenden Projekte regelmäßig überprüfen, um sicherzustellen, dass sie noch immer unseren Zielen und den Kapazitäten der Community entsprechen. Einige Projekte können möglicherweise – trotz der besten Absichten – ihren ursprünglichen Zweck nicht mehr effektiv erfüllen. '''Die Überprüfung solcher Projekte bedeutet nicht, dass wir aufgeben – es geht darum, mit den gemeinsamen Ressourcen verantwortungsvoll umzugehen'''. Die Zeit der Freiwilligen, die Unterstützung durch Angestellte, die Infrastruktur und die Aufmerksamkeit der Community sind endlich, und die nichttechnischen Kosten steigen erheblich, da unser Ökosystem in ein anderes Internetzeitalter eingetreten ist als das, in dem wir gegründet wurden. Die Unterstützung inaktiver Projekte oder von Projekten, die unseren Ambitionen nicht gerecht werden konnten, kann diese Ressourcen ungewollt Bereichen mit größerer potenzieller Wirkung entziehen. Außerdem birgt die Weiterführung von Projekten, die nicht mehr die Qualität und Zuverlässigkeit des Wikimedia-Namens widerspiegeln, ein Reputationsrisiko. Ein verlassenes oder weniger zuverlässiges Projekt beeinträchtigt das Vertrauen in die Wikimedia-Bewegung. Schließlich '''kann es schwieriger werden, neue Projekte zu starten, wenn man Projekte, die nicht mehr funktionieren, nicht auslaufen lässt oder grundlegend erneuert'''. Wenn sich die Community an jede Entscheidung der Vergangenheit gebunden fühlt – egal wie veraltet – riskieren wir Stagnation. Ein gesundes Ökosystem muss Raum für Weiterentwicklung, Anpassung und – bei Bedarf – auch Schließung bieten. Wenn wir die Erwartung schaffen, dass jedes Projekt ewig existieren muss, schränken wir unsere Fähigkeit, zu experimentieren und zu erneuern, empfindlich ein. Aus diesem Grund hat die SPTF zwei Anfragen zum Lebenszyklus der Schwesterprojekte bearbeitet, um den Überprüfungsprozess durchzugehen und zu illustrieren. Wir haben Wikispore als Fallstudie für die mögliche Eröffnung eines neuen Schwesterprojekts und Wikinews als Fallstudie zur Überprüfung eines bestehenden Projekts gewählt. Die vorläufigen Ergebnisse wurden auf der Sitzung des CAC am 11. September 2024 diskutiert und das CAC empfahl eine Communitydiskussion zu beiden Vorschlägen. === Wikispore === Der Antrag, [[m:Wikispore|Wikispore als neues Schwesterprojekt in Betracht zu ziehen]], wurde 2019 eingereicht. SPTF beschloss, diese Anfrage gründlicher zu überprüfen, da Wikispore sich nicht – wie die meisten vorgeschlagenen Schwesterprojekte – auf ein bestimmtes Thema konzentriert, sondern das Potenzial hat, mehrere neue Schwesterprojekte zu fördern. Nach sorgfältiger Überlegung hat die SPTF beschlossen, Wikispore '''nicht als Wikimedia-Schwesterprojekt zu empfehlen'''. Die derzeitige Situation ermöglicht angesichts des aktuellen Aktivitätsniveaus '''mehr Flexibilität''' und Experimentierung, während die WMF die zentrale Infrastruktur bereitstellt. Wir sehen das Potenzial der Initiative und fragen die Community um Ideen dazu, was ein ausreichendes Maß an Aktivität darstellen würde, um den Status von Wikispore in Zukunft zu überdenken. Im Rahmen des Verfahrens haben wir die Entscheidung der Wikispore-Community mitgeteilt und einen führenden Vertreter, Pharos, zu einem SPTF-Treffen eingeladen. Momentan bitten wir insbesondere um Rückmeldungen zu messbaren Kriterien, die die Bereitschaft des Projekts anzeigen, wie die Anzahl der Beiträge, den inhaltlichen Umfang und die nachhaltige Unterstützung der Community. Dies würde die Kriterien für die Eröffnung eines neuen Schwesterprojekts, einschließlich einer möglichen erneuten Bewerbung von Wikispore, verdeutlichen. Die Zahlen werden jedoch immer ein Leitfaden sein, denn jede Zahl kann manipuliert werden. === Wikinews === Von den bestehenden Schwesterprojekten haben wir uns entschieden, Wikinews zu überprüfen, weil wir für dieses Projekt die meisten Bedenken wahrgenommen haben. Seit die SPTF 2023 gegründet wurde, haben ihre Mitglieder während Konferenzen und Communitygesprächen nach den Meinungen der Community über Schwesterprojekte gefragt, die den Erwartungen der Wikimedia-Bewegung nicht gerecht wurden.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews führte die Liste an, auch weil Personen aus mehreren Sprachcommunitys das Projekt vorgeschlagen hatten. Außerdem war es nach den meisten Maßstäben das am wenigsten aktive Schwesterprojekt sowie jenes mit dem größten Rückgang an Aktivität im Laufe der Jahre. Auch wenn das Sprachkomitee regelmäßig Sprachversionen von Schwesterprojekten in kleinen Sprachen eröffnet oder schließt, gab es noch nie einen gültigen Antrag, Wikipedia in großen Sprachen oder ein Projekt auf Englisch zu schließen. Anders Wikinews, für das es einen Antrag gab, die englischsprachige Version zu schließen, der länger diskutiert wurde, aber zu keinen weiteren Schritten führte,[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, siehe Abschnitt 5] sowie einen Antragsentwurf für die Schließung sämtlicher Sprachversionen[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Die von WMF-Mitarbeitenden zusammengestellten Metriken]] untermauern die Bedenken der Community bezüglich Wikinews. Auf Grundlage dieses Berichts empfiehlt die SPTF eine Neubewertung von Wikinews durch die Community. Wir erkennen, dass das aktuelle Aktivitätsniveau das niedrigste der bestehenden Schwesterprojekte ist. Die SPTF empfiehlt außerdem, die Eröffnung neuer Sprachversionen während der Beratungsphase auszusetzen. SPTF legt diese Analyse zur Diskussion vor und begrüßt Diskussionen über alternative Ergebnisse, einschließlich potenzieller Umstrukturierungen oder Einbindungen in andere Wikimedia-Initiativen. Die bisher genannten '''Optionen''' (die nur auf Sprachversionen mit geringer Aktivität oder auf alle Sprachversionen angewendet werden können) sind unter anderem: * Restrukturierung der Funktionsweise von Wikinews und seiner Verknüpfung mit anderen Initiativen zu aktuellen Ereignissen in den Projekten, * Verschiebung der Wikinews-Inhalte in die zugehörige Wikipedia-Sprachversion, möglicherweise in einen neuen Namensraum, * Verschiebung der Inhalte in externe Projekte mit kompatiblen Lizenzen, * Archivierung der Wikinews-Projekte. Deine Ideen und Perspektiven sind für die Gestaltung der Zukunft dieser Projekte von unschätzbarem Wert. Wir laden alle interessierten Communitymitglieder ein, ihre Gedanken auf den entsprechenden Diskussionsseiten oder über andere vorgesehene Kanäle zu teilen. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Rückmeldungen und nächste Schritte === Wir wären dankbar, wenn du an einem Gespräch über die Zukunft dieser Projekte und den Überprüfungsprozess teilnehmen möchtest. Wir erstellen zwei verschiedene Projektseiten: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] und [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Bitte nimm zwischen 27. Juni und 27 Juli. teil; anschließend werden wir die Diskussion für die weiteren Schritte zusammenfassen. Du kannst in deiner eigenen Sprache schreiben. Ich werde außerdem am Mittwoch, den 16. Juli um 11:00 UTC und am Donnerstag, den 17. Juli um 17:00 UTC eine Community-Videokonferenz veranstalten und während der Wikimania für weitere Gespräche zur Verfügung stehen. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 22:57, 27. Jun. 2025 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 23:36, 26. Aug. 2025 (CEST) == Global discussion on Welcome messages == <div lang{{=}}"en" dir{{=}}"ltr">Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.</div> [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 04:39, 13. Sep. 2025 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Server-Wechsel - Euer Wiki wird bald kurzzeitig im nur-lesbaren Modus sein</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|In einer anderen Sprache lesen]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Die [[foundation:|Wikimedia-Foundation]] wird den Datenverkehr zwischen ihren Rechenzentren wechseln. Dadurch sollen Wikipedia und die anderen Wikimedia-Wikis auch nach einem Notfall erreichbar bleiben. Der gesamte Datenverkehr wird am '''{{#time:j. F Y|2025-09-24|de}}''' umgeleitet. Der Test wird um '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]''' (17:00 MESZ) beginnen. Leider können aufgrund einiger Einschränkungen der [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]]-Software keine Bearbeitungen vorgenommen werden, während die Umschaltung duchgeführt wird. Wir entschuldigen uns für diese Unterbrechung, und wir werden uns bemühen, derartige Einschränkungen in der Zukunft auf ein Minimum zu beschränken. Auf allen Wikis wird 30 Minuten im Voraus ein Banner erscheinen. Dieses Banner bleibt bis zum Ende des Vorgangs sichtbar. Du kannst zur [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate Übersetzung oder zum Korrekturlesen] dieses Bannertextes beitragen. '''Für eine kurze Zeit können zwar alle Wikis gelesen, aber nicht bearbeitet werden.''' *Am {{#time:j. F Y|2025-09-24|de}} wird bis zu eine Stunde lang das Bearbeiten nicht möglich sein. *In dieser Zeit wird beim Versuch, Bearbeitungen zu speichern, eine Fehlermeldung ausgegeben. Wir hoffen, dass dadurch keine Bearbeitungen verloren gehen, können das aber leider nicht garantieren. Falls eine Fehlermeldung erscheint, warte bitte, bis alles wieder normal ist. Dann sollte es möglich sein, die Bearbeitungen zu speichern. Sicherheitshalber empfehlen wir jedoch, dass du zunächst eine Kopie deiner Änderungen machst. ''Weitere Folgen:'' *Im Hintergrund ablaufende Prozesse (eingebundene Skripte beispielsweise) werden langsamer als sonst ablaufen, einige werden möglicherweise gar nicht ausgeführt. Es kann vorkommen, dass Rotlinks nicht so schnell wie üblich aktualisiert werden. Falls du einen Artikel erstellst, der bereits an einer anderen Stelle verlinkt ist, dann wird der Link an dieser Stelle länger rot bleiben als üblich. Einige lang laufende Skripte werden wir stoppen müssen. * Wir gehen davon aus, dass die Codebereitstellung wie in jeder anderen Woche erfolgen wird. Allerdings kann es von Fall zu Fall zu einem Code-Freeze kommen, wenn der Vorgang dies erfordert. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] wird für etwa 90 Minuten nicht verfügbar sein. Falls nötig, kann der Test verschoben werden. Der Zeitplan ist [[wikitech:Switch_Datacenter|unter wikitech.wikimedia.org zu finden]]. Einzelheiten sind dem Plan zu entnehmen. '''Bitte gib diese Benachrichtigung an deine Community weiter!'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 17:42, 18. Sep. 2025 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Nutze dein Mitspracherecht: Stimm über das Kuratorium 2025 ab!</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hallo allerseits, die Abstimmungsphase der [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|Wahl zum Kuratorium 2025]] ist jetzt eröffnet. Die Kandidierenden bewerben sich um zwei (2) Sitze im Kuratorium. Um deine Wahlberechtigung zu prüfen, gehe bitte zur [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|entsprechenden Informationsseite]]. Erfahre durch [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|ihre Bewerbungstexte und Kandidaturvideos]] mehr über die Kandidierenden. Wenn du so weit bist, gehe zur [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll-Wahlseite, um abzustimmen]]. '''Die Abstimmungsphase läuft vom 8. Oktober um 00:00 UTC bis zum 22. Oktober um 23:59 UTC.''' Beste Grüße Abhishek Suryawanshi<br />Vorsitzender des Wahlkomitees<section end="announcement-content" /> </div> [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 06:48, 9. Okt. 2025 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Hilf uns, den Namen des neuen Projekts der Abstrakten Wikipedia zu bestimmen</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}! Bitte hilf mit, einen Namen für das neue Wiki-Projekt der Abstrakten Wikipedia zu finden. Dieses Projekt wird ein Wiki sein, das es Benutzern ermöglicht, Funktionen aus [[:f:|Wikifunctions]] und Daten aus Wikidata zu kombinieren, um Sätze in natürlicher Sprache in allen unterstützten Sprachen zu generieren. Diese Sätze können dann von jeder Wikipedia (oder anderswo) verwendet werden. Es wird zwei Abstimmungsrunden geben, denen jeweils eine rechtliche Überprüfung der Kandidaten folgt. Die Abstimmungen beginnen am 20. Oktober und 17. November 2025. Unser Ziel ist es, Mitte Dezember 2025 einen endgültigen Projektnamen auszuwählen. Wenn du teilnehmen möchtest, dann '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|erfahre mehr im Meta-Wiki und stimme jetzt ab]]'''. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:43, 20. Okt. 2025 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Suche nach Freiwilligen für mehrere Komitees der Wikimedia-Bewegung</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Jedes Jahr, in der Regel von Oktober bis Dezember, suchen mehrere Komitees der Wikimedia-Bewegung nach neuen Freiwilligen. Erfahre mehr über die Komitees auf den jeweiligen Seiten im Meta-Wiki: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations-Komitee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombudskommission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Fallprüfungskomitee (CRC)]] Die Bewerbungsphase für die Komitees startet am 30. Oktober 2025. Sie endet für das Affiliations-Komitee am 11. Dezember 2025 und für die Ombudskommission sowie das Fallprüfungskomitee am 11. Dezember 2025. Erfahre, wie du dich bewirbst, indem du [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|die Ernennungsseite im Meta-Wiki besuchst]]. Bitte melde dich mit etwaigen Fragen auf der Diskussionsseite oder über E-Mail an [mailto:cst@wikimedia.org cst@wikimedia.org]. Für das Komitee-Unterstützungsteam <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 15:12, 30. Okt. 2025 (CET) == <span lang="de" dir="ltr">Erinnerung: Hilf uns, den Namen des neuen Projekts der Abstrakten Wikipedia zu bestimmen</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}! Erinnerung: Bitte hilf mit, den Namen für das neue Wiki-Projekt der Abstrakten Wikipedia zu wählen. Die Abstimmung über die Finalisten beginnt heute. Die Finalisten für den Namen sind: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. Wenn du teilnehmen möchtest, dann '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|erfahre mehr im Meta-Wiki und stimme jetzt ab]]'''. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:22, 20. Nov. 2025 (CET) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16. Jan. 2026 (CET) == <span lang="de" dir="ltr">Jährliche Überprüfung des Universal Code of Conduct und der Durchsetzungsrichtlinien</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Ich möchte euch gerne darüber informieren, dass die jährliche Überprüfungsphase für den Universal Code of Conduct und die Durchsetzungsrichtlinien nun begonnen hat. Ihr könnt bis zum 9. Februar 2026 Änderungsvorschläge einreichen. Dies ist der erste von mehreren Teilschritten, die im Rahmen der jährlichen Überprüfung unternommen werden. Weitere Informationen und eine Diskussion, an der ihr teilnehmen könnt, finden sich auf der [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|UCoC-Seite auf Meta]]. Das [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) ist eine globale Gruppe, die sich für eine gerechte und einheitliche Umsetzung des UCoC einsetzt. Diese jährliche Überprüfung wird vom U4C geplant und durchgeführt. Weitere Informationen und die Aufgaben des U4C findet ihr in der [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C-Satzung]]. Bitte leitet diese Informationen an andere Mitglieder aus eurer Community weiter, wo immer dies angemessen ist. -- In Zusammenarbeit mit dem U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Diskussion]])<section end="announcement-content" /> </div> 22:01, 19. Jan. 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|Diskuschoon]])</bdi> 12:15, 19. Mär 2026 (CET) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 19:09, 3. Apr. 2026 (CEST) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 02:58, 26. Apr. 2026 (CEST) </bdi> == <span lang="de" dir="ltr">Jetzt bei den U4C-Wahlen 2026 abstimmen</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Die stimmberechtigten Wähler werden gebeten, an der Wahl des [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] 2026 teilzunehmen. Weitere Informationen - einschließlich einer Prüfung der eigenen Stimmberechtigung, Informationen zum Abstimmungsprozess, Kandidateninformationen und einem Link zur Abstimmung - findest du auf Meta auf der [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|Informationsseite der Wahlen 2026]]. Die Abstimmung endet am 2. Juni 2026 um [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 Uhr UTC]. Bitte stimme ab, wenn dein Konto stimmberechtigt ist. Die Ergebnisse werden bis zum 14. Juni 2026 vorliegen.<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:14, 27. Mai 2026 (CEST) <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> == Survey (proposed direction for Wishlist) == Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}. You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Bruker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] [[Bruker Diskuschoon:MediaWiki message delivery|✍]] 05:07, 29. Mai 2026 (CEST) </bdi> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|Diskuschoon]])</bdi> 19:11, 23. Jun. 2026 (CEST) == <span lang="de" dir="ltr">Einbindung des Links zu den Rechts- und Sicherheitskontakten in die Fußzeile Ihres Wikis</span> == <div lang="de" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Rechtliche Hinweise und Sicherheitshinweise''' Hallo Community, die Wikimedia Foundation hat eine [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|zentrale Kontaktseite für Rechts- und Sicherheitsfragen]] bereitgestellt, die in der Fußzeile eures Wikis verlinkt werden soll, um den Zugriff auf korrekte rechtliche Informationen zu gewährleisten. Dies ist eine gesetzliche Vorgabe. Wir haben bereits Links zu den englischen, deutschen, italienischen, spanischen und anderen Wikis eingerichtet und werden diese in Kürze auch in eurem Wiki einrichten. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Bitte lest mehr dazu auf der Projektseite]] und hinterlasst eure Kommentare in diesem Thread oder auf der [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|Diskussionsseite]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:29, 25. Jun. 2026 (CEST) nkmj3a7yt9w4t7cjqkmbzhp1r314p7t 0 187004 1070363 1070054 2026-06-25T14:51:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070363 wikitext text/x-wiki [[Datei:Neil Diamond HWOF Aug 2012 other (levels adjusted and cropped).jpg|mini|Neil Diamond, 2012]] [[Datei:Neil Diamond 2.jpg|mini|Neil Diamond, 2007]] '''Neil Leslie Diamond''' (*&nbsp;[[24. Januar]] [[1941]] in [[New York City]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Gesang|Singer]] un [[Songwriting|Songwriter]]. He harr vör allen in de laat 1960er un in den1970er Johren Top-Ten-Hits as ''[[Sweet Caroline]]'', ''[[I Am… I Said]]'',<ref>{{Internetquelle |url=http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |titel=Neil Diamond - “I Am … I Said” |hrsg=swr.de |offline= |archiv-url=https://archive.today/20120911133001/http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |archiv-datum=2012-09-11 |abruf=2023-02-26 |sprache=en }}</ref> ''[[Song Sung Blue]]'', ''[[Desiree (Lied)|Desireé]]'', ''Beautiful Noise'' un ''Cracklin’ Rosie''. Mit över 125 Millionen verköfft Schallplatten (bit Mai 2009) is Neil Diamond en vun de spoodriekst Musiker weltwiet. Diamond schreev ok Hits as ''[[I’m a Believer]]'' för de [[The Monkees|Monkees]] un ''Sunflower'' för [[Glen Campbell]] as ok (den eerst dör [[UB40]] bekannt wurrn Titel) ''[[Red Red Wine]]''. He wurr mit tallriek Sülvern, [[Golden Schallplaat|Golden]] un Platin-Schallplatten uttekent. För den [[Soundtrack]] ''Jonathan Livingston Seagull'' kreeg he 1973 en [[Grammy Award]]. == Leven == Neil Diamond is in den New Yorker Stadtdeel [[Brooklyn]] in en poolsch-russisch Inwannererfamilie mit jöödsch Gloven upwussen. Nah den Besöök vun de School muss he meestens in den Laden vun sien Vader uthelpen. <ref>''Radikal ernsthaft.'' In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 3. März 2006.</ref> To sien 16. Gebortsdag kreeg he en [[Gitarr]] schunken, de he to spelen lehrt hett. He gung mit [[Barbra Streisand]] up de Erasmus Hall High School in [[Flatbush]] un hett mit hör in den [[Eerstsemester]]-Chor ({{enS|Freshman-Chorus}}) vun de [[High School]] sungen.<ref>Richar Alleman: ''New York: The Movie Lover's Guide''. Random House, New York City 1988, ISBN 0-7679-1634-4, S. 415–416.</ref> Diamond weer af 1963 mit Jaye Posner verheiraadt, mit de he twee Döchter harr.<ref name="us2012" /> 1967 hemm se sück trennt un 1969 wurr de Ehe schett.<ref name="us2012">{{Internetquelle |url=http://www.usmagazine.com/entertainment/news/neil-diamond-71-marries-his-manager-42-2012224 |titel=Neil Diamond, 71, Marries His Manager, 42 |datum=2012-04-22 |werk=Us Weekly |abruf=2023-12-10}}</ref> Ut sien tweete Ehe mit Marcia Murphey harr he twee Söhns, de 1970 un 1978 boren wurrn. Neil Diamond un Murphey hemm sück 1994 trennt<ref name="us2012" /> un leeten sück 1995 nah 26 Johren scheeden.<ref>Karen S. Schneider: {{Webarchiv|url=http://people.com/people/article/0%2C%2C20141128%2C00.html|wayback=20120512110102|text=''Period of Change''.}} In: ''[[People (Zeitschrift)|People]]'', 29. April 1996.</ref> In‘n April 2012 hett de nu 71-Johrige in [[Los Angeles]] sien 42-johrige Managerin, de Produzentin Katie McNeil heiraadt.<ref name="us2012" /> == Musikalisch Loopbahn == In de fröh 1960er Jahren hett Diamond tonächst as Songwriter mit ehrder minn Erfolg arbeit (bispeelswies mit ''Sunday and Me'', dat he för [[Jay and the Americans]] schreev un dat up Platz 18 lannen dee). Mit den Titel ''[[I’m a Believer]]'', den he den [[Monkees]] to’n Gebruuk överleet, harr he sien eersten Welterfolg. Dornah folgten de bekannten eegen Hits, de ok in’t Repertoire vun tallriek anner Popgrötten as [[Roy Orbison]], [[Elvis Presley]], [[Frank Sinatra]], [[Shirley Bassey]], [[Harry Belafonte]], [[Engelbert (Singer)|Engelbert Humperdinck]], [[Julio Iglesias]], [[Tom Jones]], [[Daliah Lavi]], [[Tina Turner]] oder [[Johnny Cash]] to finnen weern bzw. sünd. [[Datei:Neil Diamond in concert, 1972.jpg|mini|Neil Diamond, 1972]] Sien eerst komponeert un sülvst sungen Titel in den US-[[Musikcharts]] ''[[Billboard Hot 100]]'' van 1966 ''Solitary Man'' keem up Platz 55 un bleev negen Week, de latere [[Single (Musik)|Singleversion]] vun den Titel bleev 1970 24 Week (Platz 21) in disse Charts. Mit de nächst, in’n Harvst 1966 herutbrocht Single ''Cherry Cherry'' gelung hüm sien eerst Top-Ten-Hit över twalf Week un Bestplatzeeren up 6.<ref>Clay Cole: ''Sh-Boom!: The Explosion of Rock 'n' Roll (1953–1968)''. Morgan James. New York City 2009, ISBN 978-1-60037-638-2, S. 256.</ref> De eerste Nummer-1-Hit weer 1970 ''Cracklin’ Rosie'',<ref>Wiedere Informatschonen to dissen Titel in: Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3., överarbeit un utwiet Uplaag. Billboard Publications, New York City 1992, S. 282.</ref> ''[[I Am… I Said]]'' reck 1971 de Top 5 in [[England]] un den USA, un ''[[Song Sung Blue]]'' reck 1972 weer de Tipp vun de US-Charts. In dat glieker Johr kreeg he dör Afstimmen vun de Leserschap vun de düütschsprakig Jöögdtietschrift ''[[Bravo (Tietschrift)|Bravo]]'' den Bronzenen [[Bravo Otto#1972 Jahresende|Bravo Otto]] as Singer. As spoodriekst Song, de vun hüm sungen, aber nich vun hüm schreeven wurr, gellt ''He Ain’t Heavy … He’s My Brother'', en Platz-20-Hit ut dat Johr 1970, den tovör de [[Hollies]] upnommen harrn.1976 hett Diamond dat Album ''Beautiful Noise'' upnommen, dat vun [[Robbie Robertson]] produzeert wurr. Dat Album reck on in’n düütschsprakigen Ruum dde Tipp vun de Albumcharts (1976 Öösterriek, 1977 Düütschland). [[Datei:Neil Diamond plays Woburn Abbey in 1977.jpg|mini|Neil Diamond in England, 1977]] 1977 hett he den Song ''[[You Don’t Bring Me Flowers]]'' up dat Album ''I’m Glad You’re Here With Me Tonight'' herutbrocht. De Song wurr vun Barbra Streisand up hör Album ''Songbird'' covert. En Radio-DJ hett beid Versionen tosommen mixt un sörg dormit för Upsehn. Diamond un Streisand hemm dat Leed sluutend gemeensam nee upnommen. Disse Upnahm wurr en wieder Nr.-1-Hit. 1980 wurr de Film ''[[The Jazz Singer|Der Jazz-Sänger]]'' herutbrocht, in den Neil Diamond neben [[Laurence Olivier]] de Hööftrull speel un tosätzlich de Filmmusik leefern dee. Mit den Song ''America'', de Platz 8 vun de Billboard Single-Charts recken dee un de Ballade ''Love on the Rocks'' (Platz 2) wurr de [[Soundtrack]] enorm spoodriek un reck Platz 1 der [[Billboard Charts]]; de Film dorgegen weer en Flop un He kreeg dorför de „Golden Himbeere“. Dornah truck sück Diamond as Schauspeler wietgahnd ut de Filmwelt torüch, eerst goot 20 Johr later harr he in ''[[Saving Silverman|Zickenterror – Der Teufel ist eine Frau]]'' en Gastupträe. 1973 nehm Diamond för de Romanverfilmung vun [[Richard Bach]] sien ''[[Jonathan Livingston Seagull|Die Möwe Jonathan]]'' den glieknamigen Soundtrack up. 1982 hett hüm de Film ''[[E.T.]]'' to sien Hit ''Heartlight'' brocht. 1996 hett he mit ''Tennessee Moon'' ein [[Country-Musik|Country]]-Album upnommen, dat hüm en Platz 14 inbroch. In dat Johr 2000 kreeg Neil Diamond in New York den ''Lifetime Achievement Award'' vun de [[Songwriters Hall of Fame]]. In’n November 2005 keem sien Album ''12 Songs'' (Platz Nr. 4 vun de [[Billboard Charts]]) herut. Produzeert wurr dat vun [[Rick Rubin]], de ok de letzt veer Studioalben vun [[Johnny Cash]] produzeert harr. An‘n 9. Mai 2008 keem – ok weer in Tosommenarbeit mit Rubin – sien 29. Studioalbum mit den Titel ''Home Before Dark'' herut, up dat he ünner annern in en Duett mit [[Natalie Maines]], de Leadsingerin vun de [[Dixie Chicks]], to hören is. Dat Album weer Neil Diamond sien eerst Nummer-een-Album in den Billboard Charts. In‘n Sömmer 2008 weer he weer to en Konzert-Tournee in Europa; he is dorbi ünner annern in Hamborg, Köln un München as ok eerstmals bi dat [[Glastonbury Festival]] uptreeden. 1997 wurr in de USA sien Leed ''Sweet Caroline'' eerstmals to’n Anfang vun en Football-Speel speelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |titel=Fenway Park’s anthem started innocuously |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210225142926/https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |archiv-datum=2021-02-25 |abruf=2019-07-30}}</ref> In de Folgetiet entwickel sück dat Afspelen vun ''Sweet Caroline'' to’n Anfang vun US-amerikaansch Footballspelen to en Traditschoon vun mehreren Football-Teams. Dat wurr en Stadion-Hymne, to de vör den Anfang vun de Spelen dat Publikum mitsingt. Mittlerwiel passeert dat ok bi europääschen Footballmannschapen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.welt.de/sport/fussball/article164433159/Diese-Popsongs-schafften-es-bis-in-die-Fankurven.html |titel=Fußball-Charts: Top 11 – Diese Popsongs schafften es bis in die Fankurven |autor=Lutz Wöckener |werk=[[Die Welt]] |datum=2017-05-20 |sprache=de |abruf=2023-12-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Tyler Beck |url=https://de.yourtripagent.com/3749-why-sweet-caroline-is-boston-anthem |titel=Warum |sprache=de-DE |abruf=2023-02-26 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nymag.com/intelligencer/2007/11/photo_hulton_archivegetty_imag.html |titel=Neil Diamond Reveals the Cute, Pervy Roots of ‘Sweet Caroline’ |sprache=en-us |abruf=2023-02-26}}</ref> Up sien Album van 2009 ''A Cherry Cherry Christmas'' hett Diamond den bekannten Musiktitel ''The Chanukah Song'' vun den Comedian [[Adam Sandler]] covert. Dat Musikvideo dorto wurr vun DJ Ashba, Gitarrist bi [[Guns N’ Roses]], produzeert. Neil Diamond hett hier en Musikwark passend to dat acht Daag lang düürn jöödsch Fest [[Chanukka]], den Vöravend vun den 12. Dezember 2009, ableefert. [[Datei:1afin-2795f.jpg|mini|Neil Diamond, 2015]] An‘n 14. März 2011 wurr Diamond in de [[Rock and Roll Hall of Fame]] upnommen, inführt wurr he dorbi vun [[Paul Simon]]. An‘n 10. August 2012 kreeg Diamond en Steern in de [[Hollywood Walk of Fame/Kategorie Musikupnahmen|Kategorie Musikupnahmen]] up den [[Hollywood Walk of Fame]] bi de Adresse 1750 North Vine Street, tegenöver vun den [[Capitol Records|Capitol Tower]]. De ''[[Rolling Stone]]'' hett Diamond 2015 up Rang 47 vun de [[De 100 gröttste Songwriter vun all Tieden|100 gröttsten Songwriter vun all Tieden]] uplist.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#neil-diamond |titel=The 100 Greatest Songwriters of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2015-08 |sprache=en |abruf=2017-08-07}}</ref> Dornah entwickel Neil Diamond en Leev to de [[Country-Musik]] („Melody Road“).<ref>Jan Wiehle: ''„Ich sagte ja, und dann war keiner da“.'' In: ''[[FAZ]]'', 23. Januar 2021.</ref> In‘n Januar 2018 geev Diamond bekannt, an [[Parkinson-Krankheit|Parkinson]] to lieden. He würr dorüm nich blots sien loopend Australien- un Niegseeland-Tournee afbreeken, sonnern generell kien Konzerte mehr geven. He wull aber wiederhen Musik in‘n Studio upnehmen.<ref name="faz-15412695">{{Internetquelle |autor=dpa |url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/neil-diamond-beendet-seine-tour-nach-parkinson-diagnose-15412695.html |titel=Neil Diamond beendet Tour wegen Parkinson |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung#FAZ.NET|FAZ.net]] |datum=2018-01-23 |abruf=2018-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/parkinson-neil-diamond-verkuendet-rueckzug-aus-dem-tourleben-1442603/ |titel=Parkinson! Neil Diamond verkündet Rückzug aus dem Tourleben |abruf=2019-07-30}}</ref> In‘n Juli 2018 is he in de Kommandozentrale vun de Füürwehrinsatzkräfte uptreeden, de en Busch- un Waldbrand in [[Colorado]] bekämpen deen. Diamond sülvst leevt siet goot 20 Johren in [[Basalt (Colorado)|Basalt]], Colorado.<ref>{{Internetquelle |autor=A. B. C. News |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/neil-diamond-firefighters-battling-wildfire-surprise-performance/story?id=56895149 |titel=Neil Diamond thanks firefighters battling wildfire with surprise performance |sprache=en |abruf=2023-02-26}}</ref><ref name="welt-180192332">{{Internetquelle |autor=dpa-infocom GmbH |url=http://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/boulevard_nt/article180192332/Neil-Diamond-ueberrascht-mit-Staendchen.html |titel=Neil Diamond überrascht mit Ständchen |werk=[[Die Welt#Online-Ausgabe|welt.de]] |datum=2018-07-30 |abruf=2018-10-07}}</ref> An‘n 4. Dezember 2022 fier dat up de Biographie vun Neil Diamond footen [[Jukebox-Musical]] ''A Beautiful Noise: The Neil Diamond Musical'' Premiere an’n dat Broadhurst Theatre in New York.<ref>{{Internetquelle |autor=Greg Evans |url=https://deadline.com/2022/05/neil-diamond-musical-beautiful-noise-broadway-opening-1235026979/ |titel=Neil Diamond Musical ‘A Beautiful Noise’ Sets Fall Broadway Opening |werk=Deadline |datum=2022-05-18 |sprache=en-US |abruf=2023-02-26}}</ref> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.neildiamond.com/ www.neildiamond.com] * [https://web.archive.org/web/20220630015236/http://www.neildiamondhomepage.com/ www.neildiamondhomepage.com] * {{IMDb|nm0004871}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130091200|LCCN=n82020006|VIAF=3570589}} {{SORTIERUNG:Diamond, Neil}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1941]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Pop-Musik]] [[Kategorie:Gitarrenspeler]] [[Kategorie:Komponist]] qfp0n6uzvzl7rb02w8yiqrnphcvuags 0 187447 1070457 1070113 2026-06-25T21:30:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070457 wikitext text/x-wiki [[Datei:Toni Morrison (author, at her upstate New York home) (cropped).jpg|mini|Toni Morrison, 1980er Johren[[Datei:Toni Morrison (signature).svg|rahmenlos|hochkant|zentriert|klasse=notpageimage skin-invert-image|Signatur]]]] [[Datei:Toni Morrison 2008-2.jpg|mini|Toni Morrison (2008)]] '''Toni Morrison''' (* [[18. Februar]] [[1931]] as Chloe Ardelia Wofford in [[Lorain (Ohio)|Lorain]], [[Ohio]]; † [[5. August]] [[2019]] in [[New York City]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Schriever]]in. Se tellt to de bedüüdensten Vertrederinnen vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaanisch Literatur]] un kreeg 1993 as eerste [[swaarte]] [[Schrieverin]] den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Wirken == === Anfangsjohren === Toni Morrison wurr 1931 in [[Ohio]] as Dochter vun Ramah Willis un George Wofford boren. Se weer dat tweet vun veer Kinner vun en afroamerikaansch Arbeiterfamilie.<ref name="wofford">{{cite news |title=Chloe Wofford Talks About Toni Morrison |last=Dreifus |first=Claudia |url=http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050115083953/http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-date=2005-01-15 |language=en |work=The New York Times |date=1994-09-11 |accessdate=2007-06-11}}</ref> Hör Moder stamm ut [[Greenville (Alabama)]] un truck as Kind mit hör Familie nah Norden. Hör Vader is in [[Cartersville]] in [[Georgia]] upwussen. As he etwa 15 Johr olt weer, hemm Witte twee swaart Geschäftslüüd, de in sien Straat leven deen [[Lynchjustiz|lyncht]] Toni Morrison hett seggt: „Er hat uns nie erzählt, dass er Leichen gesehen hat. Aber er hatte sie gesehen. Und das war für ihn zu traumatisch.“<ref>{{Internetquelle |autor=Rachel Kaadzi Ghansah |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/magazine/the-radical-vision-of-toni-morrison.html |titel=The Radical Vision of Toni Morrison |werk=[[The New York Times]] |datum=2015-04-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> Kört nah dissen Vörfall truck George Wofford in de Haapnung, den [[Rassismus]] to entkommen un sück in de upkommen Industriewertschap in Ohio Arbeit toskern, in de rassisch integreerte Stadt [[Lorain (Ohio)|Lorain]] in Ohio. He weer sülvständig un hett as Schweißer för [[US Steel]] arbeit. Morrison hör Moder weer [[Huusfru]] un en fromm Liddmaat vun de [[African Methodist Episcopal Church]].<ref name="newyorker-200310">{{Internetquelle |autor=Hilton Als |url=https://www.newyorker.com/magazine/2003/10/27/ghosts-in-the-house |titel=Ghosts in the House. As an editor, author, and professor, Morrison has fostered a generation of black writers |werk=[[The New Yorker]] |datum=2003-10-27 |sprache=en |abruf=2017-05-01}}</ref> As Morrison etwa twee Johr olt weer, hett de Vermieter vun hör Familie dat Huus in Brand, in dat se leevten, in Brand sett, wiels se to Huus weern, wiel de Öllern dat Hüürgeld nich betallen kunnen. Hör Familie hett up disse „bizarre Form des Bösen“ reageert, indem se över den Vermieter lachen deen, anstratt vertwiefelt to ween. Morrison hett later seggt, dat de Reaktschoon von hör Familie wiest harr, wu man sien [[Integrität (Ethik)|Integrität]] bewohrt un sien eegen Leven in Anbetracht vun de Handlungen vun en sückse „monumentalen Rohheit“ uprecht hollen kunn.<ref>{{Internetquelle |autor=David Streitfeld |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/10/08/the-laureatess-life-song/10d3b79b-52f2-4685-a6dd-c57f7dde08d2/ |titel=The Laureates's Life Song |werk=[[The Washington Post]] |datum=1993-10-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> De Öllern vun Morrison hemm hör en Sinn för Överleeferung un Spraak vermiddelt, indem se traditschonelle afroamerikaansch [[Märken]] un Geistergeschichten veertellen un Leeder singen deen. <ref name="newyorker-200310" /><ref>{{Literatur |Autor=Dave Mote |Titel="Toni Morrison". ''Contemporary Popular Writers'' |Verlag=St. James Press |Ort=Detroit |Datum=1997 |ISBN=1-55862-216-0 |Sprache=en}}</ref> Morrison hett as Kind faken leest; to hör leevsten Schrievers tellen [[Jane Austen]] un [[Lew Nikolajewitsch Tolstoi|Leo Tolstoi]]. Mit 12 Johren wurr se kathoolsch un hett den Dööpnaam Anthony (nah [[Antonius von Padua]]) annommen, wat to hör Ökelnaam Toni führen dee.<ref name="Brockes">{{Internetquelle |autor=Emma Brockes |url=https://www.theguardian.com/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |titel=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |werk=[[The Guardian]] |datum=2012-04-13 |sprache=en |abruf=2013-02-14}}</ref> An de Lorain High School weer se in’n [[Debatteerclub]], in de Johrbook-Grupp un in‘n Theaterclub.<ref name="newyorker-200310" /> === Studium un Berop === 1949 fung se an de [[Howard University]] in [[Washington, D.C.]], en „swaart Universität“ an, [[Anglistik]] to studeeren. In disse Tiet hett se hör Roopnaam vun Chloe to Toni ännert.<ref>{{Literatur |Autor=Lucille P. Fultz |Titel=Toni Morrison: Paradise, Love, A Mercy |Verlag=Bloomsbury |Ort=New York |Datum=2013 |ISBN=978-1-4411-1968-1 |Seiten=4 |Sprache=en}}</ref> 1953 kreeg se den [[Bachelor of Arts]] in Engelsch un 1955 an de [[Cornell University]] den [[Master of Arts]]. Van 1955 bit 1957 hett se [[Engelsch Literatur]] an de [[Texas Southern University]] in [[Houston]] ünnerricht. 1957 keh se as Dozentin an de Howard University nah Washington torüch. [[Datei:Toni Morrison and sons.jpg|mini|Morrison mit hör Söhns vör hör New Yorker Huus, tüschen 1980 un 1987]] 1958 hett se den [[jamaika]]anschen Architekten Howard Morrison heiraadt, mit den se twee Söhns kreeg. Nah hör Scheeden 1964 fung se an as [[Verlagslektor]]in to arbeiten. Wiels hör Tätigkeit för [[Random House (Verlag)|Random House]] van 1967 bit 1983 speel se en wichtig Rull bi dat Bekanntmaken vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaansch Literatur]] un hett ünner annern Böker vun [[Toni Cade Bambara]] un [[Gail Jones]] herut. 1970 keem hör eenige Johren tovör entstahn eerst Roman ''The Bluest Eye ([[Sehr blaue Augen]])'' herut. Sowohl dit Wark as ok ''Sula'' (1974) wurrn vun de Kritik goot upnommen, den Spood bi dat Publikum broch aber eerst ''Song of Solomon (Solomons Lied)'' 1977. Hör Böker wurrn in mehrere Spraaken översett un hanneln meestens vun de Welt vun swaart Fruen.<ref name="dlfkultur" /> Hör Lehrtätigkeit harr se all wiels hör Arbeit bi Random House weer upnommen. 1981 wurr se in de [[American Academy of Arts and Letters]], 1988 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un 1994 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chloe+Anthony+%28Toni%29+Morrison&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |titel=Member History: Chloe Anthony (Toni) Morrison |hrsg=American Philosophical Society |sprache=en |abruf=2019-02-04 |kommentar=mit biographischen Anmerkungen}}</ref> wählt. 1989 wurr se mit de Robert F. Goheen Professur an de [[Princeton University]] würdigt un weer bit to hör [[Emeritieeren]] 2006 “Robert F. Goheen Professor in the Humanities”.<ref>{{Internetquelle |url=https://aas.princeton.edu/people/toni-morrison |titel=Toni Morrison |hrsg=Princeton University, Department of African American Studies |sprache=en |abruf=2022-11-02}}</ref> Toni Morrison is in’n August 2019 in dat Öller vun 88 Jahren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |titel=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |werk=wtap |datum=2019-08-06 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190806140632/https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |archiv-datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06 }} {{Webarchiv|url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |wayback=20190806140632 |text=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |archiv-bot=2026-06-25 21:30:33 InternetArchiveBot }}</ref> Ut dissen Anlaat hett [[Kara Walker]] en Titelsiet in‘n ''[[The New Yorker]]''<ref>{{Internetquelle |autor=Francoise Mouly, Kara Walker |url=https://www.newyorker.com/culture/cover-story/cover-story-2019-08-19 |titel=Cover Story: Kara Walker's Toni Morrison |werk=The New Yorker |datum=2019-08-08 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> mit en [[Porträt]] vun de Schrieverin gestalt. == Rezeptschoon, Utteknungen un Ehrungen == Wat Morrison nahlaaten hett befinnd sück in de Princeton University Library<ref>{{Internetquelle |url=https://catalog.princeton.edu/catalog/9989233003506421 |titel=Toni Morrison Papers 1908–2017. 1970-2015. |werk=Priceton University Library Catalog |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref>. 2021 hett de en umfaaten Utstellung to dat Leven un Wark vun Toni Morrison ankünnigt. ''Sites of Memory. The Archival World of Toni Morrison''. Dat weer för dat Fröhjohr 2023 plaant. De Hööfttitel vun de Utstellung betreckt sück up dat glieknamige [[Essay]] vun hör.<ref>{{Internetquelle |url=https://library.princeton.edu/news/general/2021-10-28/groundbreaking-pul-exhibition-toni-morrison-open-spring-2023 |titel=Groundbreaking PUL exhibition on Toni Morrison to open spring 2023 |hrsg=Princeton University Library |datum=2021-11-10 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> * 1988: [[Pulitzer-Pries]] för den Roman ''Beloved'' * 1993: [[Nobelpries för Literatur]]<ref name="dlfkultur">{{Internetquelle |autor=Johannes Kaiser |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/zum-tod-von-toni-morrisson-mit-wachem-blick-voller.2165.de.html?dram:article_id=455676 |titel=Zum Tod von Toni Morrisson – Mit wachem Blick, voller Menschlichkeit |hrsg=[[Deutschlandfunk Kultur]] |datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06}}</ref> * 1993: Kommandeur vun den [[Ordre des Arts et des Lettres]] * 1994: Condorcet-Médaille (Frankriek) * 2001: [[Premio Grinzane Cavour|Premio-Grinzane-Cavour]]-Sonnerpries * 2010: Offizier in de franzöösch [[Ehrenlegion]]<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/1288659519536/Toni-Morrison-ist-Ritterin-der-franzoesischen-Ehrenlegion ''Toni Morrison ist Ritterin der französischen Ehrenlegion''], 4. November 2010.</ref> * 2012: [[Presidential Medal of Freedom]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/04/26/president-obama-names-presidential-medal-freedom-recipients |wayback=20120428023545 |text=The White House: ''President Obama Names Presidential Medal of Freedom Recipients'' |archiv-bot=2026-03-14 09:05:54 InternetArchiveBot }} (englisch, 26. April 2012, abgerufen am 30. Mai 2012).</ref> * 2013: Nichols-Chancellor's Medal, verleeht vun de [[Vanderbilt University]] in Nashville<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vanderbilt.edu/commencement/nichols-chancellors-medal/ |titel=Nichols-Chancellor’s Medal |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> * 2014: Ivan Sandrof Lifetime Achievement Award, verleeht vun’n [[National Book Critics Circle Award|National Book Critics Circle]] * 2016: ''PEN/Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction''. * [[Médaille de la Ville de Paris]] 2021 wurr vun de amerikaansch National Book Critics Circle de Toni Morrison Achievement Award in’t Leven ropen um Institutschonen to ehren, de signifikante Verdeenste för de Literatur leist hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bookcritics.org/the-toni-morrison-achievement-award/ |titel=The Toni Morrison Achievement Award |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> De eerst Priesdräger weer Cave Canem, en gemeeinnützige Organisatschoon, de sück de Förderung vun de künstlerisch un beroplich Entwicklung vun swaart Dichter verschreeven hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |titel=Cave Canem - Mission & History |sprache=en |abruf=2023-04-10 }} {{Webarchiv|url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |wayback=20230320084155 |text=Cave Canem - Mission & History |archiv-bot=2026-06-25 21:30:33 InternetArchiveBot }}</ref> == Warken == === Romane === * ''The Bluest Eye'', 1970 bei [[Holt, Rinehart and Winston]], ISBN 0-03-085074-6 (dt. ''[[Sehr blaue Augen]]'', 1979, översett vun [[Susanna Rademacher]]; Neeöversetten 2023 dör Tanja Handels) * ''Sula'', 1973 bi [[Alfred A. Knopf, Inc.|Alfred A. Knopf]], ISBN 1-4000-3343-8 (dt. ''Sula,'' 1980, översett vun Karin Polz) * ''Song of Solomon'', 1977 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-394-49784-8 (dt. ''[[Solomons Lied]]'', 1979, översett vun [[Angela Praesent]]) * ''Tar Baby'', 1981 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3344-6 (dt. ''Teerbaby'', 1983, översett vun [[Uli Aumüller]] un Uta Goridis) * ''Beloved'', 1987 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3341-1 (dt. ''Menschenkind'', 1989, översett vun [[Helga Pfetsch]]) * ''Jazz'', 1992 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7621-8 (dt. ''Jazz'', 1993, översett vun Helga Pfetsch) * ''Paradise'', 1998 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-676-97113-X (dt. ''Paradies'', 1999, översett vun Thomas Piltz) * ''Love: A Novel'', 2003 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7847-4 (dt. ''Liebe'', 2004, översett vun Thomas Piltz) * ''A Mercy'', 2008 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-27676-6 (dt. ''[[Gnade (Roman)|Gnade]]'', 2010, översett vun Thomas Piltz) * ''Home'', 2012 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-59416-7 (dt. ''Heimkehr'', 2014, översett vun Thomas Piltz) * ''God Help the Child'', 2015 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-74092-2 (dt. ''Gott, hilf dem Kind'', 2017, översett vun Thomas Piltz) === Anner literarische Genres === * Körtgeschichte: ''[[Recitatif]]'', herutbrocht in ''Confirmation: An Anthology of African American Women'', 1983 * Drama: ''Dreaming Emmet'', 1986 upführt, nich verapenlicht * Libretto: ''Margaret Garner'', 2005 eerstmals upführt * Kinnerböker (gemeensam mit hör Söhn Slade): ** ''The Big Box'', 1999 (''Die Kinderkiste'', 2000, översett vun Thomas Piltz) ** ''The Book of Mean People'', 2002 (''Das Buch der Bösen'', 2005, översett vun [[Harry Rowohlt]]) ** ''Who's Got Game? The Lion or the Mouse?'', 2003 ** ''Who's Got Game? The Ant or the Grasshopper?'', 2003 ** ''Who's Got Game? Poppy or the Snake?'', 2004 === Anner Publikatschonen (Utwahl) === * ''Playing in the Dark. Whiteness and the Literary Imagination.'' Harvard University Press, Cambridge 1992, ISBN 0-674-67377-8. ** ''Im Dunkeln spielen: weiße Kultur und literarische Imagination.'' Essays. Översetten Helga Pfetsch, Barbara von Bechtolsheim. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-13754-2. ** Neeöversetten: ''Im Dunkeln spielen. Weiße Perspektiven und literarische Imagination'', mit en Nahwoort vun Sharon Dodua Otoo; ut dat Engelsche vun Barbara von Bechtolsheim un Helga Pfetsch, överarbeit un aktualiseert vun Mirjam Nuenning, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 2023, ISBN 978-3-499-01160-3. * Mitherutgeverin vun ''Birth of a Nationhood'', Essays över Dorstellen un Wohrnehmen vun den [[O. J. Simpson|O.-J.-Simpson]]-Perzess, 1996. * Herutgeverin vun ''Race-ing Justice, En-Gendering Power'', 1992, över den Fall [[Anita Hill]] gegen [[Clarence Thomas]], in den dat um [[sexuelle Belästigung]] gung un de wegen politischer Implikatschonen starke Beachtung in de Apenlichkeit funn. * {{Literatur |Titel=Die Herkunft der Anderen. Über Rasse, Rassismus und Literatur |Verlag=Rowohlt |Ort=Reinbek bei Hamburg |Datum=2018 |ISBN=978-3-498-04543-2 |Kommentar=Vorlesungen an der Harvard University in‘n Sömmer 2016 |Originaltitel=The Origin of Others |Originalsprache=en |Originaljahr=2006 |Übersetzer=Thomas Piltz}} * ''Selbstachtung. Ausgewählte Essays.'' Översett vun Thomas Piltz, Nikolaus Stingl, Dirk van Gunsteren, Christa Schuenke, Christiane Buchner, Christine Richter-Nilsson. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2020, ISBN 3-499-50651-3. == Verfilmung == * 1998: [[Menschenkind]] ''(Beloved)'' – Regie: [[Jonathan Demme]] == Literatur == * Michael Basseler: ''Kulturelle Erinnerung und Trauma im zeitgenössischen afroamerikanischen Roman. Theoretische Grundlegung, Ausprägungsformen, Entwicklungstendenzen.'' Wissenschaftsverlag Trier, Trier 2008, ISBN 978-3-86821-013-2. * Barbara von Bechtolsheim: ''Wer sich der Luft hingibt, vermag auf ihr zu reiten.'' In: [[Charlotte Kerner]] (Hrsg.): ''Madame Curie und ihre Schwestern – Frauen, die den Nobelpreis bekamen.'' Beltz, Weinheim 1997, ISBN 3-407-80845-3, S.&nbsp;356–385. * Barbara Hill Rigney: ''The Voices of Toni Morrison.'' Ohio State University Press, Columbus 1991, ISBN 0-8142-0554-2 ([https://kb.osu.edu/dspace/handle/1811/31738 Digitalisat] auf den Seiten des Verlags im Vollzugriff). * Julia Roth: ''„Stumm, bedeutungslos, gefrorenes Weiß“. Der Umgang mit Toni Morrisons Essays im weißen deutschen Kontext.'' In: Maureen Maisha Eggers, [[Grada Kilomba]], Peggy Piesche und Susan Arndt (Hrsg.): ''Mythen, Masken und Subjekte. Kritische Weißseinsforschung in Deutschland.'' Unrast, Münster 2005, ISBN 3-89771-440-X, S.&nbsp;491–506. * Heidi Thomann Tewarson: ''Toni Morrison.'' Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50651-3. * Linda Wagner-Martin: ''Toni Morrison: a literary life.'' Palgrave Macmillan, Basingstoke [u.&nbsp;a.] 2015, ISBN 978-1-137-44669-5 (englisch). == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118911627 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118911627 Indrag Düütsch Digitale Bibliothek] * {{IMDb|nm0607339}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://web.archive.org/web/20140426232635/http://www.afrikanet.info/index2.php?option=com_partner&task=link&id=8 Toni Morrison in Oesterreich], Reportage vun [[Afrikanet]], 27. November 2006 * [https://www.rowohlt.de/autorin/toni-morrison.html Bibliographie vun all Titel] vun den in’n [[Rowohlt Verlag]] herutbrocht Översetten * Andrea Klasen: ''[https://www1.wdr.de/radio/wdr5/sendungen/zeitzeichen/zeitzeichen-morrison-literaturnobelpreis-100.html 07.10.1993: Toni Morrison - erster Nobelpreis für Schwarze Literatur]'' In: ''[[WDR5]]'', [[ZeitZeichen (Hörfunksendung)|ZeitZeichen]], 7.&nbsp;Oktober 2023, (Podcast, 14:43&nbsp;Min., verfügbar bit 7.&nbsp;Oktober 2099). == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118911627|LCCN=n80131379|NDL=00450600|VIAF=109406177}} {{SORTIERUNG:Morrison, Toni}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] d94qjodf6zs3awc6prx7rwyapo1iz6v 0 187456 1070406 1070086 2026-06-25T18:03:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070406 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roberts, Richard John (1943).jpg|miniatur|Richard John Roberts]] Sir '''Richard John Roberts''' (* [[6. September]] [[1943]] in [[Derby (Derbyshire)|Derby]], [[Derbyshire]]) is en britisch-amerikaaansch [[Biochemiker]] un [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]]. 1993 kreeg he gemaansam mit [[Phillip Allen Sharp]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für ihre Identifizierung des diskontinuierlichen Aufbaus einiger [[Erbanlage]]n von Zellorganismen“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> Diss [[Mosaikgen]]e enthollen so nöömt [[Intron]]-Afsnitte, de nich för [[Protein]]afsnitte codeeren, sonnern bi’d [[Spleißen (Biologie)|Spleißen]] vun den [[Primärtranskript]] entfernt wurrn. Dat kann up verscheeden Oort un Wies passeeren, so dat identische DNA-Afsnitte verscheeden Proteine codeeren können. == Leven == Richard („Rich“) Roberts weer dat eenzige Kind vun Edna (borene Allsop) un John Roberts, en Automechaniker. As he veer Johr olt weer, truck de Familie nach [[Bath]], wo he de ''St. Stephen‘s School'' un de ''City of Bath Boys' School'' besöcht hett. Fröh kreeg he sien eerst Chemiebaukasten, woruphen he Chemiker wurrn wull. Roberts kreeg 1965 an de [[University of Sheffield]] en Bachelor in Chemie un kreeg hier 1969 mit en Arbeit över [[Flavonoide|Neoflavonoide]] sien Doktertitel. En Book vun [[John Cowdery Kendrew|John Kendrew]] hett hüm dorto brocht, sück de Biochemie totowennen. He hett en Angebot vun John Strominger, Perfesser för Biochemie un Molekularbiologie an de [[Harvard University]], annommen, wo he de Upgaav harr, en [[tRNA]] to sequenzeeren un ok de Biosynthese vun de Zellwand vun [[Bakterien]] studeeren dee.<ref name="PMID4367807">R. J. Roberts: ''Staphylococcal transfer ribonucleic acids. II. Sequence analysis of isoaccepting glycine transfer ribonucleic acids IA and IB from Staphylococcus epidermidis Texas 26.'' In: ''The Journal of biological chemistry.'' Band 249, Nummer 15, August 1974, S.&nbsp;4787–4796, PMID 4367807.</ref> Wiels de veer Johr in Boston harr he de Gelegenheit för veer Week dat Labor vun [[Frederick Sanger]] in [[Cambridge]] to besöken, um hier de Methood vun de RNA-Sequenzierung to lehrn. 1972 hett he en Angebot vun [[James Dewey Watson]] an dat [[Cold Spring Harbor Laboratory]] to forschen annommen. Hier hörr he in en Vördrag vun [[Daniel Nathans]] vun de Isoleeren vun dat eerste [[Restriktschonsenzym]], Endonuclease R, un hett de Bedüüden vun dat un tallriek wiedere noch optodecken Restriktschonsenzyme för de Molekularbiologie sehn. In sien Labor hett he mehr as 100 Restriktschonsenzyme opdeckt un isoleert.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/|titel=Sir Richard John Roberts - College of Science|autor=|werk=northeastern.edu|datum=2014-05-01|sprache=en|zugriff=2016-11-06}} {{Webarchiv|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/ |wayback=20161106101424 |text=Sir Richard John Roberts - College of Science |archiv-bot=2026-06-25 18:03:22 InternetArchiveBot }}</ref> Siet 1974 weer he Berader un Chairman vun dat Scientific Advisory Boards vun de privat Biotechnologie-Firma ''New England Biolabs''. Tosommen mit Phil Sharp hett he en Kartierung vun de DNA vun dat [[Adenovirus]]-2 herutbrocht, en Arbeit, de to dat Opdecken vun de ''split genes'' führen dee.<ref name="PMID1057470">C. Mulder, J. R. Arrand, H. Delius, W. Keller, U. Pettersson, R. J. Roberts, P. A. Sharp: ''Cleavage maps of DNA from adenovirus types 2 and 5 by restriction endonucleases EcoRI and HpaI.'' In: ''Cold Spring Harbor symposia on quantitative biology.'' Band 39 Pt 1, 1975, S.&nbsp;397–400, PMID 1057470.</ref> [[Elektronenmikroskop]]ische Upnahmen hemm de ungewöhnliche Genstruktur un dormit dat Opdecken vun en nee Mechanismus vun de Ad2 mRNA Synthese in Suugerzellen bestätigt.<ref name="PMID902310">L. T. Chow, R. E. Gelinas, T. R. Broker, R. J. Roberts: ''An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA.'' In: ''Cell.'' Band 12, Nummer 1, September 1977, S.&nbsp;1–8, PMID 902310.</ref> De Opdecken vun Roberts, dat en individuelle [[mRNA]] vun DNA in trennt Segmenten, den Exons, codeert wurrd, is en Mielensteen in de Genetik un in dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun de [[Evolutschoon]] vun Eukaryonten. Dat vun hüm opdeckt [[Alternativ Spleißen]] bedüüd, dat en Gen ünnerscheedlich Proteine codeeren kann. 1992 wurr he Chefwetenschapler (CSO) bi ''New England Biolabs,'' Bedriever vun de Restriktschonsenzym-Datenbank REBASE.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.neb.com/about-neb/leadership|titel=Leadership – NEB|autor=New England Biolabs|werk=neb.com|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref><ref name="DOI10.1093/nar/gku1046">R. J. Roberts, T. Vincze, J. Posfai, D. Macelis: ''REBASE--a database for DNA restriction and modification: enzymes, genes and genomes.'' In: ''Nucleic Acids Research.'' 43, 2015, S.&nbsp;D298, {{DOI|10.1093/nar/gku1046}}.</ref> Hier erforscht he wiederhen Restriktschonsenzyme un Methyltransferasen. De ''[[Scopus (Datenbank)|Scopus]]''-Datenbank list hüm as Schriever vun mehr as 250 wetenschaplich Artikeln. Roberts hörrt de [[Brights-Bewegung]] an. He is verheiraadt un hett veer Kinner. 1992 kreeg he de Ehrendokterwürde vun de [[Universität Uppsala]] un 1994 vun de [[University of Bath|Universität Bath]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|titel=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|autor=|werk=uu.se|datum=|sprache=sv|zugriff=2016-11-05}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|titel=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath|autor=|werk=bath.ac.uk|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-05|archiv-url=https://web.archive.org/web/20151219000643/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|archiv-datum=2015-12-19|offline=ja}} {{Webarchiv|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/ |wayback=20100717061336 |text=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath |archiv-bot=2026-06-25 18:03:22 InternetArchiveBot }}</ref> 1995 wurr he to’n Fellow vun de [[Royal Society]] nöömt un to’n Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] EMBO wählt.1997 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un de American Academy of Microbiology upnommen. 2007 wurr he för sien Bidrag to dat Opdecken vun dat Spleißen un för sien Studien to de Struktur un Genetik der Restriktschonsenzyme mit de [[Gabor Medal]] vun de Royal Society uttekent. 2008 wurr he to’n [[Knight Bachelor]] nömmt för sien Verdeensten för de Molekularbiologie un de Wetenschap in dat [[Vereenigt Könikriek]]. 2021 kreeg he de [[Lomonossow-Goldmedaille]] vun de Russisch Akademie vun de Wetenschapen.<ref>[http://www.ras.ru/news/news_release.aspx?ID=72609491-fb8d-4235-97a2-0853af546268 Lomonossow-Goldmedaille 2021](russisch)</ref> 2023 wurr he in de [[National Academy of Sciences]] wählt. En Utwietenbau vun de chemischen Fakultät an de University of Sheffield un de, ok mit sien finanziell Ünnerstütten, moderniseert wetenschapliche Trakt vun de ''Beechen Cliff School'' (ehmals ''City of Bath Boys' School'') wurrn nah hüm nöömt. == Insetten för Golden Ries == Roberts sett sück för dat Tolaaten vun [[Gröön Gentechnik|gentechnisch verännert Planten]] in Entwicklungslännern in.<ref>{{Literatur |Autor=Juliette Irmer |Titel=Grüne Gentechnik: „Greenpeace hat versagt“ |Sammelwerk=FAZ.NET |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wissen/zukunftslabor-lindau/interview-mit-sir-richard-roberts-zur-gruenen-gentechnik-15664943.html |Abruf=2018-07-07}}</ref> He hett en apen Breef to de Gröön Gentechnik up den Weg brocht,<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html |titel=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2018-07-07}}</ref> in den 2016 tonächst 107 Nobelpriesdräger, de Nichtregeerensorganisatschoon [[Greenpeace]] för deren kritisch Hollen to den gentechnisch verännerten [[Golden Ries]] kritiseeren deen.<ref>{{Literatur |Titel=Offener Brief an Greenpeace: 107 Nobelpreisträger fordern ein Ende der Anti-Gentechnik-Kampagne |Sammelwerk=Trends der Zukunft |Online=https://www.trendsderzukunft.de/offener-brief-an-greenpeace-107-nobelpreistraeger-fordern-ein-ende-der-anti-gentechnik-kampagne/ |Abruf=2018-07-07}}</ref> Intüschen (2023) wurr de Breef vun 160 Nobelpriesdrägern ünnerschreven.<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html |titel=Laureates Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2023-04-22}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Richard John Roberts}} * {{Academictree|chemistry|59977}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172887764|LCCN=n2020186313|VIAF=12459768}} {{SORTIERUNG:Roberts, Richard John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Humanist]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Molekularbioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] isquk6tbp0pfou2ykuk5lpzkydcrgs1 0 187528 1070407 1070087 2026-06-25T18:07:38Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070407 wikitext text/x-wiki [[Datei:Richard R. Ernst 15.10.2020.jpg|mini|195x195px|Richard R. Ernst 2020 in Winterthur|alternativtext=Richard R. Ernst 2020 in Winterthur]] [[Datei:Richard R Ernst.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (2009)]] [[Datei:Richard R. Ernst 1980s (cropped).jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1986)]] [[Datei:Richard R. Ernst ca. 1980.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1980)]] '''Richard Robert Ernst''' (* [[14. August]] [[1933]] in [[Winterthur]]; † [[4. Juni]] [[2021]] ok dor<ref>[https://www.srf.ch/news/schweiz/vater-des-mri-schweizer-chemie-nobelpreistraeger-richard-ernst-ist-verstorben ''Schweizer Chemie-Nobelpreisträger Richard Ernst ist verstorben.''] In: SRF.ch, 8. Juni 2021.</ref>) weer en [[Swiez]]er [[Chemiker]], de 1991 den [[Nobelpries för Chemie]] kreeg. == Leven == Richard Robert Ernst hett Chemie an de [[ETH Zürich]] studeert un hett 1962 mit en [[Dissertatschoon]] bi [[Hans H. Günthard]] un [[Hans Primas]] över dat Thema ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern''<ref>Richard R. Ernst: [https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/133369 ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern'']</ref> sien Doktorat in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] afslooten.<ref>{{Academictree |chemistry |51803|Name=Richard R. Ernst |Datum=4. Februar 2018}}</ref> Van 1962 bit 1968 weer he as Forscher bi de Firma [[Varian Associates]] in [[Palo Alto]], [[Kalifornien]], wo he de [[Kernspinresonanzspektroskopie#Puls-Fourier-Transform NMR|magnetische Kernspinresonanz]] (NMR)-Fourierspektroskopie, Ruuschentkopplung un wiedere Methoden entwickelte. 1968 kehr he as [[Privatdozent]] för physikalische Chemie an de ETH Zürich torüch. 1972 folg de Wahl to’n ausserordentlichen Perfesser för dat glieke Lehrrebeet un af 1976 weer he Ordinarius. Ernst hett en Forschungsgrupp in NMR-Spektroskopie mit Swoorgewicht up methodischen Entwicklungen in fleetig un fast Phase upbaut. auf. He broch de Entwicklung vun de medizinisch [[Magnetresonanztomographie|Magnetresonanz-Tomographie]] vöran. In Tosommenarbeit mit [[Kurt Wüthrich]] hett he wichtige Bidrääg to de Entwicklung vun de NMR-Strukturbestimmungsmethood vun [[Biopolymer]]en in Lösung leist. För sien bahnbreekend Bidrääg to de Entwicklung vun de hochuplösend magnetischen Kernresonanz-Spektroskopie (NMR) kreeg he 1991 den Nobelpries för Chemie.<ref>[http://www.michaelsimm.de/richard-ernst-nobelpreis-fuer-die-nmr-spektroskopie ''Michael Simm: Richard Ernst – Nobelpreis für die NMR-Spektroskopie, "Die Welt", 17. Oktober 1991'']</ref> 1998 is he emeriteert. Richard Ernst weer ünner annern Liddmaat vun den [[Schweizerischer Wissenschaftsrat|Schweizerischen Wissenschaftsrates]] (2000–2002)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |titel=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-16 }} {{Webarchiv|url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |wayback=20210608133759 |text=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |archiv-bot=2026-06-25 18:07:38 InternetArchiveBot }}</ref>, vun den Stiftungsraat vun de [[Marcel-Benoist-Stiftung]] un den Hochschoolraat vun de Technische Universität München. He kreeg tallriek wiedere Ehrungen, dorünner den [[Wolf-Pries]] (1991), den [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] (1991) un den [[Marcel-Benoist-Pries]] (1986). He weer Ehrendokter vun de [[École polytechnique fédérale de Lausanne|ETH Lausanne]], de [[Technische Universität München|TU München]], de [[Universität Zürich]], de [[Universität Antwerpen]], de [[Babeș-Bolyai-Universität Cluj]] un de [[Universität Montpellier]]. He weer Liddmaat vun de US [[National Academy of Sciences]], Foreign Member vun de [[Royal Society]], London, de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]],<ref>{{Leopoldina|398|IDName=richard-r-ernst|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=5. Juli 2016}}</ref> de [[Russische Akademie vun de Wetenschapen]], de Koreaansch Akademie vun de Wetenschap un Technologie, ordentlich Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1989),<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Ernst_Richard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> de [[American Academy of Arts and Sciences]] un Ehrenliddmaat vun völ wiederen Sellschopen. Siet 1998 vergifft de Fachgrupp ''magnetische Resonanzspektroskopie'' vun de [[Gesellschaft Deutscher Chemiker]] jährlich en nah hüm nöömt Pries an dree Nahwusswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |titel=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e.&nbsp;V. |sprache=de |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201124153338/https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |archiv-datum=2020-11-24 |archiv-bot= |abruf=2024-07-20 }}</ref> Richard Ernst leev in [[Winterthur]] un is dor Anfang Juni 2021 in dat Öller vun 87 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://trauer.sueddeutsche.de/todesanzeige/richard-ernst |titel=Traueranzeige Richard R. Ernst (Süddeutsche Zeitung) |sprache=de |abruf=2021-06-19}}</ref> == Autobiographie == * ''Nobelpreisträger aus Winterthur: Autobiografie'', in Zusammenarbeit mit [[Matthias Meili]], Baden (Schweiz): Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, ISBN 978-3-03919-501-5. == Literatur == * [Thomas Fuchs: Richard R.Ernst. In: Historisches Lexikon der Schweiz. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/031336/2021-08-10/] * Geoffrey Bodenhausen: ''Richard Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Science]].'' Band 373, Nr. 6551, 2021, S. 164, [[doi:10.1126/science.abj9824]]. * Richard R. Ernst: ''Nobelpreisträger aus Winterthur. Autobiografie in Zusammenarbeit mit Matthias Meili''. [[Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte]], Baden 2020, ISBN 978-3-03919-501-5.<ref>Matthias Meili: {{Webarchiv |url=https://nzzas.nzz.ch/amp/wissen/nobelpreistraeger-richard-ernst-schonungslose-autobiografie-ld.1557722e |text=''Er verkroch sich in seinem Labor, tauchte Wochen später wieder auf – und strahlte: Die Geschichte eines Nobelpreisträgers aus Winterthur.'' |wayback=20210610184500 |archiv-bot=}} In: ''[[NZZ am Sonntag]]'', 23. Mai 2020. Afropen an'n 17. Juli 2024.</ref><ref>Alois Feusi: [https://www.nzz.ch/zuerich/richard-ernst-chemiker-aus-winterthur-revolutioniert-die-medizin-ld.1556522 ''Richard Ernst: Der Selbstzweifler, dem der Nobelpreis peinlich war.'' Besprechung seiner Autobiografie.] NZZ, 21. Mai 2020, afropen an'n 22. Mai 2020.</ref> * Jakob Bächtold: [https://www.tagesanzeiger.ch/der-ganz-gewoehnliche-nobelpreistraeger-650718029405 ''Der ganz gewöhnliche Nobelpreisträger.''] In: ''[[Tages-Anzeiger]]'', 9. Juni 2021 (Nahroop) * [[Kurt Wüthrich]]: ''Richard R. Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Nature]].'' Band 595, 2021, S. 645 == Weblinks == {{Commons|Richard Ernst}} * [https://helveticat.nb.admin.ch/discovery/search?tab=LibraryCatalog&vid=41SNL_51_INST:helveticat&lang=de&offset=0&query=lds50,contains,130683620 Indrag in den Katalog Helveticat vun de Swiezer Natschonalbibliothek * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=130683620 DNB-Katalog] * [https://www.richard-r-ernst.ch/ Persönliche Website] vun Richard R. Ernst * [https://chab.ethz.ch/das-departement/personen/emeriti/emeriti-homepages/richard-ernst.html.html Richard R. Ernst] up de Website vun de ETH Zürich * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/ernst/biographical/ Richard R. Ernst] up de Website vun de Nobelstiftung (engelsch) * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20241007103036/https://kurzgeschichten-aus-winterthur.ch/der-nobelpreistraeger Dokumentarfilm] "Der Nobelpreisträger" över Richard R. Ernst (Swiezerdüütsch mit düütsch un engelsch Ünnertiteln) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130683620|LCCN=n85133647|NDL=00466191|VIAF=94020857}} {{SORTIERUNG:Ernst, Richard Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 7crodz8xct6to2t90u9400ls3w5ght7 0 187577 1070365 1070056 2026-06-25T14:59:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070365 wikitext text/x-wiki '''Nihon Hidankyō''' ([[Japanische Schrift|jap.]] {{lang|ja|日本被団協}}, Afkörten vun {{lang|ja|日本原水爆被害者団体協議会|Nihon gensuibaku higaisha dantai kyōgikai}}), in engelsch Eegenöversetten '''Japan Confederation of Atomic and Hydrogen Bomb Sufferers Organizations''', is en japaansch Freedensorganisatschoon, de sück gegen de [[Nuklearwappen|nukleare]] [[Uprüsten]] in de Welt insett. Se versteiht sück vör allen as eenzige natschonale Organisatschoon för de Överlevenden vun de [[Atombombenabwürfe up Hiroshima un Nagasaki]] to’n Enn’n vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]], de as „[[Hibakusha]]“ betekent wurrn. De Liddmaaten stammen ut all [[Präfekturen vun Japan|japaansch Präfekturen]]. De Organisatschoon kreeg 2024 den [[Freedensnobelpries]] tospraaken. == Geschichte == Nihon Hidankyō wurr an’n 10. August 1956 vun [[Senji Yamaguchi]] in Tokio grünnd, mit dat Teel, de Interessen vun den Bedrapenen vun de Atombombenabwürfe to vertreeden. Yamaguchi sülvst hett an’n 9. August 1945 as 14-johrig Arbeiter in en Wappenfabrik vun [[Mitsubishi]] in Nagasaki starke Strahlenverbrennungen erleeden, de sien Gesicht blievend entstellt hemm;<ref>{{Internetquelle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10231657/Senji-Yamaguchi.html |titel=Senji Yamaguchi |werk=[[The Daily Telegraph]] |datum=2013-08-08 |sprache=en |abruf=2024-10-11}}</ref> he is 2013 storven. To de Teelen vun de Organisatschoon hörrn vör allen de Insatz gegen en nuklearen Krieg as ok de Vernichtung vun all nuklearen Wappen un dat en internatschonal Verdrag to de Ächtung vun Atomwappen ünnerschreven wurrd. Buterdem fordert se en staatliche Entschädigung för de Opfer un Schäden vun de Atombombenabwürfe un begrünnd dat dormit, dat de Staat sück an den Weltkrieg bedeeligt hett un dormit Schäden dör de Bombardeeren to verantworten hett. Sluutend fordert se en Sekern vun den Schuul un Ünnerstütten vun de Hibakusha, vun de dormals noch mehr as 300.000 in Japan un völ wiedere in Korea un anner Deelen vun de Welt leeven deen. För dat 2024 wurr vun dat japaansch Gesundheitsministeriums faststellt, dat dat Dörsnittsöller vun de levend Hibakusha 85,58 Jahre betroog un dat dat in’n März 2024 dorvan noch 106.825 in Japan leven deen, de to’n gröttsten Deel in Hiroshima (51.275 Personen) un Nagasaki (25.966 Personen) keemen.<ref>{{Internetquelle |autor={{lang|ja|日本放送協会}} – [[NHK]] |url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240701/k10014498291000.html |titel={{lang|ja|全国の被爆者 平均85.58歳に 団体の活動は2世へ引き継ぐ動き}} |werk=nhk.or.jp |datum=2024-07-01 |sprache=ja |abruf=2024-10-11}}</ref> 2005 harrn de Nihon Hidankyō un Senji Yamaguchi all to de Favoriten för den [[Freedensnobelpries]] hörrt, kreegen hüm aber nich.<ref>{{Literatur |Titel=Friedensnobelpreis: Heftige Kritik an Auszeichnung für El-Baradei und IAEA |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2005-10-07 |Sprache=de |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/politik/ausland/friedensnobelpreis-heftige-kritik-an-auszeichnung-fuer-el-baradei-und-iaea-a-378583.html |Abruf=2024-10-11}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=André Anwar |url=https://www.focus.de/politik/ausland/baradeis-grosser-moment-friedensnobelpreis_id_1711322.html |titel=Friedensnobelpreis – El Baradeis großer Moment |werk=[[Focus Online]] |datum=2013-11-12 |abruf=2024-10-11 }} {{Webarchiv|url=https://www.focus.de/politik/ausland/baradeis-grosser-moment-friedensnobelpreis_id_1711322.html |wayback=20221207111649 |text=Friedensnobelpreis – El Baradeis großer Moment |archiv-bot=2026-06-25 14:59:59 InternetArchiveBot }}</ref> 2024 wurr de Organisatschoon de Pries denn doch noch tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/gesellschaft/zeitgeschehen/2024-10/friedensnobelpreis-geht-an-japanische-friedensorganisation |titel=Nihon Hidankyo – Friedensnobelpreis: Friedensnobelpreis geht an japanische Anti-Atomwaffenorganisation |werk=[[zeit.de]] |datum=2024-10-11 |abruf=2024-10-11}}</ref> == Weblinks == * [https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/english/index.html Website vun Nihon Hidankyō] (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Nihon Hidankyo}} [[Kategorie:Japan]] [[Kategorie:Organisatschoon]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] ss608zqx640pupzh0qe1bir8x7dgttf 0 188847 1070366 1070057 2026-06-25T15:03:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070366 wikitext text/x-wiki '''Nils Århammar''', mit vullen Naam '''Nils Rudolf Århammar''' (* [[7. August]] [[1931]] in [[Katrineholm]], [[Sweden]]; † [[10. Januar]] [[2022]] in [[Breedsteed]]<ref>{{Internetquelle |autor=[[Horst Haider Munske]] |url=https://www.welt.de/kultur/article236377311/Nils-Arhammar-Der-Schwede-der-zum-Friesen-Papst-wurde.html |titel=Der Schwede, der zum Friesen-Papst wurde |werk=[[Die Welt]] |datum=2022-01-22 |abruf=2022-06-26}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.lc.nl/friesland/Oud-hoogleraar-Fries-Nils-%C3%85rhammar-90-overleden-27388815.html |titel=Oud-hoogleraar Fries Nils Århammar (90) overleden |werk=[[Leeuwarder Courant]] |datum=2022-01-11 |abruf=2022-06-26 |sprache=nl}}</ref>) weer een sweedschen [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] un [[Frisist]] mit Swaarpunkt op de [[Noordfreesche Spraak|noordfreesche]] Spraak. == Leven == Århammar studeer [[Germanistik]] in [[Universität Uppsala|Uppsala]], [[Univeristät Mönster|Mönster]], [[Universität Köln|Köln]] un [[Universität Marborg|Marborg]].<ref name="Århammar 2007>{{Internetquelle |autor=Nils Århammar |url=https://open.fau.de/handle/openfau/664 |titel=Das Nordfriesische, eine bedrohte Minderheitensprache in zehn Dialekten: eine Bestandsaufnahme |werk=Sterben die Dialekte aus? |hrsg=Horst Haider Munke |datum=2007 |seiten=S.&nbsp;29 |abruf=2025-01-13 |sprache=de}}</ref> Al 1957 harr de as Lizentiatenstudent an de Universität Uppsala eerst op [[Amrum]] un denn op [[Föhr (Eiland)|Föhr]] Spraakstudien maakt un ümfangrieke Toonbandopnamen anfardigt. In den fröhen 1960-er Jaren weer Århammer wetenschoplich Assistent bi de {{lang|de|''[[Nordfriesische Wörterbuchstelle|Nordfriesischen Wörterbuchstelle]]''}} an de [[Universität Kiel]] un maak wetenschoplich [[Feldarbeid (Wetenschop)|Feldarbeid]], de noordfreeschen Dialekten op dat Fastland to ünnersöken. Denn arbeid he an dat Germanistisch Instituut vun de Universität Marborg, sammel man ook noch meer Spraakmateriaal op den Eilannen Amrum un Föhr. Van 1966 an weer he in Marborg Lekter för [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]], bleev man bi sienen Ünnersöök an’n Noordfreeschen wieder to bringen.<ref name="Århammar 2007 /> 1968 kreeg Århammar vun de {{lang|de|''[[Mainzer Akademie der Wissenschaften]]''}} den Opdrag an dat {{lang|de|''[[Helgoländer Wörterbuch]]''}} to arbeiden. Den Opdrag nemen se man wedder torügg. 1974 kreeg he siene [[Habilitatschoon]] mit dat Thema {{lang|de|„Germanische Philologie mit besonderer Berücksichtigung des Friesischen und des Niederdeutschen“}}.<ref name="Århammar 2007" /> 1976 neem he den Roop an den Leerstool för [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Gootsche Spraak|Gootsch]] an de [[Nedderlannen (Europa)|nedderlandsche]] [[Rieksuniversität Grönneng]] an.<ref name="Århammar 2007 /> 1988 is he denn de eerste Perfesser för Freesch un freesche Didaktik an de {{lang|de|''[[Pädagogische Hochschule Flensburg]]''}} worrn, so dat de Noordfresen dat eerste Maal egen Schoolmeisterschen un -meister för Freesch uutbillen kunnen. Mit sienen Leerstool in Flensborg weer he togliek ook Direkter vun dat ''[[Nordfriisk Instituut]]'' in [[Breedsteed]].<ref name="Århammar 2007 /> Na dem dat he 1996 eremiteert worrn is, begünn he wedder, nu tohoop mit siene Fru Ritva, de al sied 1993 Projektmitarbeidersche weer, an dat {{lang|de|''Helgoländer Wörterbuch''}} to arbeiden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.helgolaendisch-halunder.de/geschichte.html |titel=Helgoländisch-Halunder |abruf=2025-01-13 }} {{Webarchiv|url=http://www.helgolaendisch-halunder.de/geschichte.html |wayback=20250113102751 |text=Helgoländisch-Halunder |archiv-bot=2026-06-25 15:03:31 InternetArchiveBot }}</ref> Nils Århammar sien Leerstool is nich wedder besett worrn, so dat de Leerbedriev för’t Noordfreesche an de Pädagoogsche Hoogschool, de nu {{lang|de|''Euopa-Universität Flensburg''}} heet, alleen mit Leeropdrägen un Honorarperfesser afdeckt weer. Eerst 2016 het de Universität wedder enen regulären Leerstool för Freesch inricht.<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/friesisch/Friesisch-fuer-alle-Neuer-Friesisch-Professor,friesisch1090.html |titel=Friesisch für alle: Neuer Friesisch-Professor |abruf=2022-01-13 |sprache=de}}</ref> == Ehren un Priesen == * 2001: „[[C. P.- Hansen-Pries]]“ vun Sylter Gemenen * 2011: „Verdienter Bürger“ vun dat Eiland [[Helgoland]] as Mitruutgever vun dat Leerbook ''Wi lear halunder'' * 2014: [[Hans-Momsen-Pries]]<ref>{{Internetquelle |autor=NF-Magazine |url=https://blog.nordfriesland-online.de/nordfriesland-verleihung-des-hans-momsen-preises-prof-nils-rhammar/10166/ |titel=Nordfriesland: Verleihung des Hans-Momsen-Preises an Prof. Nils Århammar |datum=2014-10-03 |abruf=2025-01-13 |sprache=de-DE}}</ref> == Schriften (Uutwahl) == * ''Nordische Lehnwörter und lexikalische Stützung im Nordfriesischen.'' 1966 * ''Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur.'' In: Margot und Nico Hansen (Ruutgever): ''Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel''. Verlag Hansen & Hansen, [[Itzhoe]] 1969. * ''Die Syltringer Sprache, die Syltringer Literatur.'' 1967 un 1975 * ''Die Sprachen der Insel Föhr: Föhrer Friesisch (Fering) und Plattdeutsch.'' Hansen & Hansen, [[Münsterdörp]] 1975 * ''Scripta Frisica: tinkbondel foar Arne Spenter (1926-1977).'' 1979 * ''Miscellanea Frisica: in nije bondel Fryske stúdzjes = een nieuwe bundel Friese studies = a new collection of Frisian studies.'' 1984 * ''Skriiw fresk; Schriw frasch; Skriiv friisk: Texte aus einem friesischen Literaturwettbewerb 1989/90.'' 1993 * ''A Frisian and Germanic miscellany: published in honour of Nils Århammar on his sixty-fifth birthday.'' 1996 * ''Handbuch des Friesischen – Handbook of Frisian studies.'' 2001 (tohoop mit [[Horst Haider Munske]] un anner) * ''Aspects of language: studies in honour of Mario Alinei.'' Papers presented to Mario Alinei == Literatuur == * ''Zum Tode von Nils Århammar'', in: ''Nordfriesland'', Nr.&nbsp;217, März 2022, S.&nbsp;11–17. == Nettverwiesen == * [http://opus4.kobv.de/opus4-fau/frontdoor/index/index/docId/664 ''Das Nordfriesische'', Vortrag von Århammar (2007)] (PDF-Datei, 2,6 MB) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Arhammar, Nils}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Germanistik]] [[Kategorie:Frisistik]] [[Kategorie:Noordfreesch]] [[Kategorie:Noordfreesland]] pnvi612k4v0ejybcxopiphkbugbswtv 0 189023 1070394 1070076 2026-06-25T17:13:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070394 wikitext text/x-wiki De '''Plattdüütsche Wikipedia''' (Ünnertitel: ''Dat free’e Nakieksel'') is de [[Wikipedia|Wikipediauutgaav]] op [[Plattdüütsch]] un is in’n April 2003 opstellt worrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |titel=Wikipedia Statistics - Site map |abruf=2025-01-25 }} {{Webarchiv|url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |wayback=20161116101810 |text=Wikipedia Statistics - Site map |archiv-bot=2026-06-25 17:13:35 InternetArchiveBot }}</ref> De Uutgaav het in’n {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} {{NUMBEROFARTICLES}} Artikels. De Spraakuutgaav steit för alle plattdüütschen Dialekten in [[Düütschland]] apen, het man to’n gröttsten Deel Artikels in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten. De [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersasssiche Wikipedia]] för de plattdüütschen Dialekten in den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is sied den 24.&nbsp;März 2006 ene egen Uutgaav. De Spraakuutgaav het {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} aktive Brukers un {{NUMBERINGROUP:sysop}} Adiministraters. == Historie == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Historie vun de Wikipedia|titel1=Historie vun de plattdüütsche Wikipedia}} An’n 10. Januar 2003 geev dat de eerste Anfraag för ene plattdüütsche Wikipedia op de Wikipedia-Mailing-List<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1365</ref>. Aver dor keem noch nix na. Eerst as an’n 15. März<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1542</ref> un 17. April<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1576/focus=1579</ref> 2003 en annern Bruker noch wedder nafraagt hett, hett dat klappt. De [[Bruker:Baas|Bruker Baas]] (later heet he denn [[Bruker:Plattmaster|Bruker Plattmaster]]) wull geern dat Artikelschrieven op Platt anfangen. An’n 27. April weer dat denn sowiet un he hett in de plattdüütsche Wikipedia de eersten Artikels schreven. Toeerst dee he dat noch ünner de Adress [[:za:|za.wikipedia.com]], en Afkörten, wat nu de Wikipedia op [[Zhuang]] tohöört. De Adress weer al för de Wikipedia op Zhuang inplaant, doch de Bruker Baas hett ehr för siene plattdüütschen Artikels kapert, vun wegen dat en egen plattdüütsch Wiki noch nich opsett weer. An’n 31. Mai hett de Wikipedia denn ehr richtige Adress ünner nds.wikipedia.com kregen (hüüt is de Domään för all Wikipedia-Projekten .org, nich mehr .com). In de eersten Maanden bet Enn Juni harrn de Brukers över 300 Artikel schreven un dormit höör de plattdüütsche Wikipedia kort to de twintig gröttsten Wikipedias<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Multilingual_statistics&oldid=1182062#Rankings en:Wikipedia:Multilingual statistics 2003]</ref>. Denn is dat Intress vun de Pioneer-Brukers wat afebbt un eerst wedder to Enn vun dat Johr 2004 nehm dat Intress wedder to. Den 1. Januar 2007 weer de Wikipedia blots noch de 89.-gröttste<ref>[[:en:Wikipedia:Multilingual statistics]]</ref>. Op de aktuelle [[MediaWiki]]-Software (Phaas 3) is dat Wiki in’n Januar 2004 ümstellt worrn. Dor sünd Delen vun de Versionshistorie un to’n Deel ganze Artikels bi verloren gahn. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] d2uelo4y66xvtmge13k9jdbcwi00h8x 0 191561 1070464 1070119 2026-06-25T22:07:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070464 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak|ISO3=wep <small>(för Westfäölsk allgemeen)</small>|Spraak=Vestfaliano<br/>''sapato de pau''|Länner={{BRA}} <small>([[Rio Grande do Sul]], [[Santa Catarina]])</small>|Spreker=ca.&nbsp;3000|KSpraak=Vestfaliano|Klassifikatschoon=[[Westgermaansche Spraken|Westgermaansk]] :[[Plattdüütsch|Plattdüütsk]] ::[[Westfäölsk Plat|Westfäölsk]]|Amtsspraak=[[Westfália]], [[Rio Frande do Sul]], {{BRA}}|Minderheitensprache=Santa Catarina|Minnerhedenspraak=Santa Catarina}} '''Vestfaliano''' ([[Portugeesche Spraak|portugesisk]] för „westfäölsk“) beteket twee [[Westfäölsk Plat|westfäölske]] Dialekte, de an de 3000 Lüde in lüttken [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in’n Süden van [[Brasilien|Brunsilgen]] küert. De ene Dialekt is de [[Ostwestfäälsch|auswestfäölske]] Rio-Grandenser Dialekt van [[Evangeelsch-luthersche Karken|evangeelske]] Inwannerers besunners in de Gemene [[Westfália]] in’n brunsilsken Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]], de auk den [[Ökelnaam|Kiäkelnaome]] ''Sapato-de-pau'' (portugesisk för ‘Holtsken’) het un daor sied 2016 tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke is, de anner is de [[Mönsterlänsk Platt|mönsterländske]] Catarinenser Dialekt van [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsken]] Inwannerers in’n Bundsstaot [[Santa Catarina]], de anners äs dat ''Sapato-de-pau'', [[moribund]] un kene Amtsspraoke in de Giägend is. Westfäölske Inwannerer brachten de Spraoke uut [[Westfalen|Westfaolen]] met in den Süden van Brunsilgen met, wo se sik daallaten hebbet un auk vandaag [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in den Bundsstaoten Rio Grande de Sul un [[Santa Catarina]] billt.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Rosane Werkhasuen Luersen |url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |titel=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |archiv-datum=2015-04-19 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |wayback=20200729100134 |text=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-bot=2026-06-25 22:07:21 InternetArchiveBot }}</ref> Vestfaliano wärrt in dat [[Taquari-Daal]], [[Westfália]] un [[Teutônia]] küert, wo sik protestantske Inwannerer daallaten hebbet un sik de Dialekt biäter haulen konn. In den Süüdausten van Santa Catarina hebbet sik in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]], kathoolske Inwannerer daallaten. Hier het sik dat Vestfaliano nich so good haulen.<ref name=":0" /> Besunners in de Gemeen Westfália is de westfäölske Dialekt bewaort bliäwen un een graute Deel van de Minsken in de Gemene bruukt Vestfaliano noch äs Alldagspraoke.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.independente.com.br/ops/404 |titel=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |werk=Idependente |datum=2019-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231111071405/https://independente.com.br/dicionario-da-lingua-westfaliana-sera-lancado-dia-4-de-setembro/ |archiv-datum=2023-11-11 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=https://www.independente.com.br/ops/404 |wayback=20240824151413 |text=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |archiv-bot=2026-06-25 22:07:21 InternetArchiveBot }}</ref> Mit alleen 3000 Spriäkersken un Spriäkers, sall sik de Dialekt wal man nich meer lange haulen können. De Chancen, dat Vestfaliano bestaon blivt, steit so leger äs bi dat [[Pomerano]].<ref name="plattmakers">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-05-13}}</ref> 2016 keem een Wöörbook ruut, dat ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira''; <ref name="plattmakers" /> 2022 auk ene [[Grammatik]]: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira |titel=„Gramática da Língua Westfaliana Brasileira“: Buch über das Plattdeutsche |abruf=2025-05-13 |sprache=de}}</ref> == Naome == De Noame ''Vestfaliano'' is dat portugesiske Woord för „westfäölsk“. De portugesiske Kiäkelnaome ''Sapato-de-pau'' kümmt van dat portugesiske Woord för Holtsken, de as typisk för de westfäölsken Lüde in de Regioon gellt. De Vestfaliano-Spiräkers seggt up Platt sülvenst slicht „Platt“ oder af un an auk „Plattdüütsk“, wenn se ere Dialekt beteken. „Düütsk“ bruket se nich eren westfäölsken Dialekt to beteken, man as Naome för anner düütske Varietäten, so äs dat Haugdüütsk un dat brunsilske [[Hunsrücker Platt]].<ref>Luciana Sulzbach 2004, S. 52.</ref> == Klassifikatschoon == Vestfaliano tellt to de [[Westfäölsk Plat|westfäölsken]] Dialekte, wat an Kennteken so äs twee verscheden a-Lude ([[toonlang]] ā so äs in ''maken'' {{IPA|maː.kn̩}} un [[Ooldlang|auldlang]] â, so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}}) un de bruoken [[Tweeklang|Diphthongen]] so äs ''iä'', ''oa'', ''öe'', ''uo'' un ''üe'' to seen is.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29">Sulzbach 2004: S.&nbsp;129.</ref> Binnen dat Westfäölske tellt de Riograndenser Dialekt to de austwestfäölske Ünnergrupp, wat Kennteken so äs de [[Hiatilger]] to’n Bispiäl in ''Egger'' ‘Eier’ un ''Fruwwen'' ‘Frauen’ wiest.<ref>Luciana Sulzbach 2004, S.&nbsp;139.</ref> De Wannel van dat auldlange â to {{IPA|au}} so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}} ‘Schaop’ un ''Maunt'' {{IPA|maunt}} ‘Maond’ is typisk för dat austwestfäölske [[Ossenbrügger Platt|Ossenbrügger]] un [[Tiäkenbuorger Platt]] van de dat Vestfaliano in Rio Grande do Sul afstammt.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29" /><ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> <!--== Historie ==--> == Spraokgebeed == [[Bild:Vestfaliano_in_Rio_Grande_do_Sul.svg|duum|Vestfaliano in Rio Grande do Sul:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffaaaa|TEXT=Vestfalianosprakige Gemene}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#fb2c2c|TEXT=Gemene mit Vestfaliano äs Amtsspraoke}}]] [[Bild:Vestfalliano_in_Santa_Catarina.svg|duum|Vestfaliano in Santa Catarina]] Vestfaliano warrt in twee süüdbrasiliaansken Sproakeilannen küert. Dat ene Spraokeiland liggt in de Midde van de brasiliaanske Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]] in’n Gemenen [[Immigrante]], [[Teutônia]] un [[Westfália]]. In Westfália is de Sproake sied 2016 auk tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke in de Gemene.<ref>{{Internetquelle |url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |titel=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190418013906/http://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |archiv-datum=2019-04-18 |abruf=2025-05-14 |sprache=pt }} {{Webarchiv|url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |wayback=20190418013906 |text=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-bot=2026-06-25 22:07:21 InternetArchiveBot }}</ref> Dat anner Spraokeiland liggt in’n Süüdausten van’n Bundsstaot [[Santa Catarina]] in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]]. Hier is Vestfaliano in kene Gemene Amtsspraoke. == Spriäkertallen == Dat Vestfaliano küert an de 3000 Minsken. In Westfália giäwet de Öllern de Spraoke auk an de Kinner wieder. In de Öllersgruppe buowen 25 Jaoren küerden 2004 100&nbsp;% in Westfália dee Sproake. In de Gruppe unner 25 geev dat 13,3&nbsp;% (daormang 3,3&nbsp;% mit slechte un 10&nbsp;% mit middelmatige Spraakkompetenz), de Vestfaliano nich good küern küönt.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;200.</ref> == Phonetik un Phonologie == === Vokale === Dat Vestfaliano unnerscheedt so äs anner westfäölske Dialekten tein korte un niägen lange Vokale.<ref name="Sulzbach 2004:160">Sulzbach 2004: S.&nbsp;160&nbsp;f.</ref> De Vokale sind unner in de Tabelle uplist: {| class="wikitable" |+Vokale in’n Vestfaliano<ref name="Sulzbach 2004:160" /> ! ! colspan="4" |vüörn ! colspan="2" rowspan="2" |midde ! colspan="2" rowspan="2" |achtern |- ! ! colspan="2" |unrund ! colspan="2" |rund |- ! !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang |- |'''uopen''' |i |iː |y |yː | | |u |uː |- |'''halw-uopen''' |ø |øː | | | | |o |oː |- |'''midde''' |e |eː | | |ǝ | | | |- |'''halw-sluoten''' |ɛ |ɛː | | | | |ɔ |ɔː |- |'''sluoten''' | | | | |a |aː | | |} De Santa Catarina-Dialekt het anners as de Rio-Grandenser Dialekt nasale Vokale as Allophonen vüör Nasaalvokalen uut dat Portugesiske üöwernamen.<ref name="Sulzbach 2004:160" /> So äs auk anner westfäölske Dialekte unnerscheedt dat Vestfaliano viäle Diphthonge. Dat giwt de Diphthonge, de sik so äs in anner plattdüütsken Dialekten uut de auldlangen Vokalen billen, de bruoken Diphthongen, de typisk för dat Westfäölske sind, Diphthongen, de sik uut een /r/ na Vokaal billen un in’n Unnerscheed to anner plattdüütsken Dialekten auk Diphthongen, de sik uut de Lautfolge /j/ un Vokaal billen. Hier unner sind de Diphthonge in dat Vestfaliano uplist:<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;163&nbsp;ff.</ref> * /iɛ/ * /oa/ * /yə/ * /uɔ/ * /ai/ * /au/ * /ɛi/ * /øy/ * /ɔy/ * /ɔu/ * /io/ * /iu/ * /iu:/ === Konsonanten === Dat Vestfaliano unnerscheedt 21 Konsonanten as Phoneme. Dat Konsonanteninventar kümmt mit den meisten annern plattdüütsken Dialekten üöwereen. Ene Besunnerheid in’n Rio-Grandenser Dialekt sind de palatalen Lude /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut dat Portugesise üöwernuomen sind.<ref name="Sulzbach 2004:165">Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> De Tabelle unner wiest de Konsonanten in beiden Dialekten van dat Vestfaliano. Konsonanten, de dat alleen in enen Dialekt givt, steit in Klamers. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Labial|lab.]] ! colspan="2" |[[Alveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Postalveolar|post-]] [[Postalveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Palataal|pal.]] ! colspan="2" |[[Velar|vel.]] ! colspan="2" |[[Glottal|glott.]] |- |[[Stemmlosigkeid|stl.]] |[[Stemmhaftigkeid|sth.]] |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |- ![[Plosiv|Plosiven]] |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] |[[Stemmhaften bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|b}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|d}}]] | | | | |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] |([[Stemmhaften velaren Plosiv|{{IPA-Text|g}}]]) | | |- ![[Nasaal (Phonetik)|Nasalen]] | |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | |([[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]) | | | |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | | |- ![[Vibrant|Vibranten]] | | | |[[Stemmhaften alveolaren Vibrant|{{IPA-Text|r}}]] | | | | | | | | |- ![[Frikativ|Frikativen]] |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] |[[Stemmhaften labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|v}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|s}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|z}}]] |([[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]]) |([[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]) |[[Stemmlosen palatalen Frikativ|{{IPA-Text|ç}}]] | |[[Stemmlosen velaren Frikativ|{{IPA-Text|x}}]] | |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] | |- ![[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | | |[[Stimmhaften lateralen alveolaren Approximant|l]] | |([[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]) | | | | | | |} De Plosiven /p t k/ sind de Catarinenser Dialekt woordfinaal aspireert,so as {{IPA|trapʰ}} ‘Trapp’, {{IPA|blatʰ}} ‘Bladd’, {{IPA|lɛk}} ‘leck!’.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;49&nbsp;ff.</ref> /s/ is an’n Woordanfang un Woordenne een stemmloos {{IPA|s}. In de Woordmidde sind {{IPA|s}} un {{IPA|z}} friege Allophone.<ref name="Vandresen 1970:51">Vandresen 1968: S.&nbsp;51&nbsp;51f.</ref> In Konsonantenkluuster is de Uutspraoke van /s/ een [ʃ]. Dat /ʃ/ kann in welcke Lenwöör in de Woordmidde os ʒ oder ʃ uutspraoken wärrn.<ref name=":7">Vandresen 1968: S.&nbsp;52.</ref>De velare Frikativ /x/ kennt de Allophone {{IPA|x̟}} vüör un nao Vüörvokalen (Gesecht {{IPA|ˈx̟e.sex̟t}}), {{IPA|x̪}} vüör un na Achtervokalen (Goos {{IPA|x̪ɔːs}}) un dat friege Allophoon {{IPA|h}} ({{IPA|hɔːs}}). In’n Anluud van Sülven na ene Sülve mit [x] in’n Anluud tridd auk dat Allophoon [g] up, so as [xagel]].<ref name="Vandresen 1970:52">Vandresen 1968: S.&nbsp;52&nbsp;f.</ref> /m n ŋ/ köönt sylaabsche Konsoanten sien ʃlɔ:pm, ken, ki:kŋ.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;53&nbsp;f.</ref>/l/ is an’n Woordenne velariseert {{IPA|ɫ}}<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;54&nbsp;f.</ref>/r/ het de friegen Allophone {{IPA|[[Alveolaren Tap|ɾ]]}} un {{IPA|[[Alveolaren Vibrant|r]]}}.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;55&nbsp;f.</ref> De Rio-Grandenser Dialekt kennt anners so de Catarinenser Dialekt /g/ os Phoneem. An’n Woordanfang un in de Woordmidde is de Uutspraoke [g], an’n Woordenne is de Uutspraoke [x]. Ene Besunnerheid sind de palatalen Konsonanten /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut’n Portugeesken stammt un in de Catarinenser Dialekt nich vüörkuomet. Anners as de Catarinenser Dialekt het de Rio-Grandenser Dialekt keen egen Phoneem /ʃ/, üm dat de Dialekt de öllere Uutspraoke /sk/ oder /sx/ bewaort het. Auk in Leenwöörder bruket de Rio-Grandenser Dialekt [sk] för ʃ. [ʃ] kümmt man os Allophoon van /s/ in Konsonantenkluuster up.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> <--=== Akzent ===--> == Grammatik == === Substantive === Substantive bögt Vestfalino so äs de meisten anner plattdüütsken Dialekte nao [[Kasus]] ([[Nominativ|Subjektfall]]/[[Objektfall]]), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] ([[Eentall|Singular]]/[[Mehrtall|Pluraal]]) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (maskulin/feminin/neutrum). Den Pluraal billt Vestfaliano mit den Suffixen ''-er'' (''Kiänd''&nbsp;>&nbsp;''Kinner''), ''-(e)n'' (''Mensk''&nbsp;>&nbsp;''Mensk-en'', ''Straude''&nbsp;>&nbsp;''Straude-n''), ''-s'' (''Kerl''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Kerl-s''), enen [[Nullmorpheem]] (''Bloumen''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Bloumen-∅'') oder so äs anner westfäölske Dialekte mit ''-e'' (''Fisk''&nbsp;>&nbsp;''Fisk-e''). Anner Substantive markeert den Pluraal auk noch mit [[Ümluud]], so äs ''Vugel''&nbsp;>&nbsp;''V<u>ü</u>gel,'' ''Huus''&nbsp;>&nbsp;''Hüser'' oder ''Flauh''&nbsp;>&nbsp;''Fläuhe.''<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;149&nbsp;ff.</ref> === Pronomen === === Personaalpronomens === De [[Personaalpronomen|Personaalpronomens]] sind up Vestfaliano: ''ik'' (1.&nbsp;Sg.), ''du'' {{IPA|du(ː)~tu(ː)}} (2.&nbsp;Sg.), ''häi/säi/et'' (3.&nbsp;Sg m./f./n.), ''wäi'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). De höfflike Anspraoke is ''gäi''.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;156&nbsp;f.</ref> De Formen för den Objektfall sind: ''mäi'' (1.&nbsp;Sg.), ''däi'' (2.&nbsp;Sg.), ''em/iär/et'' (3.&nbsp;Sg. m,/f./n.) ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). === Possesivpronomens === De [[Possesivpronomen|Possesivpronomens]] sind: ''mäin'' (1.&nbsp;Sg.), ''däin'' (2.&nbsp;Sg.), ''säin/iär/säin'' (3.&nbsp;Sg. m./f./n.), ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''iär'' (3.&nbsp;Pl.). === Artikels === De bestemmte Artikel is in’n Singulaar ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}) för maskuline un feminine Substantive un ''dat'' för neutrale Substantive. Bi maskulinen Substantiven verännert sik de Artikel in’n Objketfall un wärrt ''den''. De anner bestemmten Artikels verännert sik nich. In’n Pluraal is de bestemmte Artikel för alle Genera un Kasus ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}). De unbestemmte Artikels is ''äin'' för maskuline un neutrale Substantive un ''äine'' för feminine Substantive. De Artikel verännert sik nich na Kasus.<ref name=":4">Sulzbach 2004: S.&nbsp;155.</ref> === Adjektive === Adjektive stemmt mit dat Substantiv up dat se Betog niämet in Kasus, Numerus un Genus üöwereen. För de swack bögt Adjektive bruukt Vestfaliano de Suffixe ''-e'' bi feminine un neutrale Substantive, so äs in ''däi daude Fruusmensk'' un ''dat gaude Braut'', ''-e'' för maskuline Substantive in’n Subjektfall un ''-e(n)'' för maskuline Substantive in’n Objektfall, so äs in ''däi graude Disk'' . In’n Pluraal ennt de stark böggt Adjektive up ''-e'' oder ''-en'', so äs ''däi gröune Biärge.'' De starke Deklinatschoon van de Adjektive unnerscheed de Suffixe ''-e'' oder ''-en'' för maskuline Substantiven, ''-en'' oder -Ø för de neutralen Substativen, ''-e'' oder ''-Ø'' för feminine Substantiven un ''-e'' Pluraal. {| class="wikitable" |+Adjektivdeklinatschoon in’n Vestfaliano<ref name=":4" /> !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e(n)'' |''-e'' |- |'''Objektfall''' |''-en'' |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(e)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(en)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e'' | rowspan="2" |''-e(n)'' |- |'''Objektfall''' |} === Verben === De Verben wärrt in dat Präsens na Persoon un Numerus böggt. In dat Präsens sind de Morpheme: ''-∅'' (1.&nbsp;Sg.), ''-∅'' (2.&nbsp;Sg.), ''-e(t)'' {| class="Tabell" | ! colspan="2" |maken |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik maak-'''∅''' | rowspan="3" |wäi, ju, säi mak-'''et''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''∅''' |- |3.&nbsp;Persoon |häi/säi/et mak-'''e(t)''' |} <!--== Syntax ==--> == Woordschatt == Dat Vestfaliano bruukt viäle portugeeske Leinwöörder. De Antall Leinwöörder is man vergliäken mit dat Hunsrücker Platt, dat in de Regioon auk spruoken wärrt ringer. De Grünn daorför sind de gröttere Antall Hunsrücksch-Spriäkers un dat viäl gröttere Spraokgebeed, de längere Tied in Brunsilgen un de ringe Kontakt, den de westfäölsken Inwannerers mit Portugeeskspriäkers harrn.<ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> == Schrievwies == De westfäölsken Dialekte in Brasilgen weren un sind auk noch grotendeels spruoken un kene schriäwen Spraoken. Se hebbet kene Schrift- oder Literatuurtraditschoon uutsunnen. De Schriewwies orienteert sik an dat haugdüütske Vüörbild, dat bet in de 1940-er Jaren noch in de School liärt worrn is un de Spraoke inn Goddsdeenst is. Mit dat Wöörbook un de Grammatik för de Rio-Grandenser Dialekt is de Versöök mitvermaakt, ene eenheidlike Schrivwiese to finnen. == Ünnersöök == Dat Vestfaliano in Brasilgen weer lange Tied meist gaor nich ünnersöcht oder beschriäwen worrn. De graute Deel Weiätenschoppers, de sik mit de Varieäten befatet sind sülvenst mit Vestfaliano os Spraoke upwussen oder kuomt uut de Giägend van de westfäölsken Spraokeilannen in Brasilgen. So ton Bispeel Paulino Andresen, de 1970 mit siene Dissertatschoon üöwer de Phonologie van de Catarinenser Dialekt in Rio Fortuna de eerste wiötenschoplike Publikatschoon to dat Vestfaliano ruutbrocht het un sülvst uut Rio Fortuna stammt. Auk de Ünnersökersken Rosane Werkhausen, ALine Horst un Sulzbach stammt uut de westfäölsksprakigen Gemenen in dat Val do Taquuari. == Textbispiäl == <blockquote>'''Anspraoke bi dat Familiendriäpen Ahlert''':<ref name="Sulzbach 2004:169">Sulzbach 2004: S.&nbsp;169.</ref> Et sinn oll mähr oss hunnerd Joar vergaun ose däi Christian mät siene gansen Familge nau Brasilgen henn kuem is. Häi was oll mähr oss füftig Joar ault oss häi up däi Räise gaun is. Et is vöer us wichtig dat wie vandage noch siene Sprauke küten küönt un auk dot. Wenn äine van Düütskland hir hen kümmt däi wünnert sik dat sal wat vadamt möglik is. Deswiegen mochte ik verlangen dat wie olle däi Staaken faste hault ümme dat et wieder gaut döt. In Panambi hätze üin Dach wo däi Lüe däi van Plattdüütske hiär stammet, bloss Platt küten dot. Däi Dach is in Mäi. Viäläicht hiär in Teutônia (vandage Wesfália) wör dat interessant dat däi Angestellten van dat Rathuus sau wat bestimmen därn.</blockquote> <blockquote>'''Phoneetske Transkriptschoon''':<ref name="Sulzbach 2004:169"/> et sin ol mɛː os hunert joːa fergaun osə dɛɪ krystian mɛt siːnə familgə nau brasilgən hɛn kuɔdm iz. hɛɪ vas mɛː os fytik joːa auld os hɛɪ up dɛɪ rɛɪzə gaun iz. et it føə uz viçtik dat viː vandagə nox siːnə sxprauke kydən kyənd un auk dɔt. vɛn ɛɪn fan dyːtskland hiɛ hɛn kymt dɛɪ vunərd zik dat zal wat vadamd møəglik iz. desviɛgən møxde ik vərlaŋə dat viː olə dɛɪ sxtaːkən dastə hauld ymə dat et viɛr gaun død. in panambi hɛs ɛɪn dax voː dɛɪ lyə van platdyːtskə jiɛ sxtammt, blɔs plat kydən dod. dɛɪ dax iz in mɛi. viɛlɛɪçt hiɛ in teutoːɲa vøːr dat interezant dat dɛɪ angesxteltən van dat rathuːs zau vat bəsxtimən dɛrn.</blockquote> == Weblenke == * [https://www.youtube.com/channel/UCeizN3dY9yHIciGkARExZZQ Amigos do Sapato de Pau] – Kanaal van de Vestfaliano-Gruupe uut Westfália up ''youtube.com'' == Literatuur == === Wöörderböker un Grammatiken === * [[Lucildo Ahlert]]: ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira. Plattdüütsk - Deutsch - Português; Português - Plattdüütsk - Deutsch.'' 2019, 498 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Dicion%C3%A1rio-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) * Lucildo Ahlert: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''. 2022, 334 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) === Wetenschoplike Artikels === * Aline Horst: Variação e contatos linguísticos do vestfaliano rio-grandense falado no Vale do Taquari. Dissertatschoon Universidade Federal do Rio Grande do Sul 2014. ([https://lume.ufrgs.br/handle/10183/102193 online])7 * Lucildo Ahlert: ''Cultura westfalians: Percepções sobre a sua realidade, importância e expectativas futuras no municíopio de Westfália'', Instituto Superior de Educação Ivoti (ISEI), 2012. ([https://www.academia.edu/34865899/INSTITUTO_SUPERIOR_DE_EDUCA%C3%87%C3%83O_IVOTI_ISEI_CURSO_DE_ESPECIALIZA%C3%87%C3%83O_EM_APRENDIZAGEM_DA_LINGUA_ALEM%C3%83_CULTURA_WESTFALIANA_PERCEP%C3%87%C3%95ES_SOBRE_A_SUA_REALIDADE_IMPORT%C3%82NCIA_E_EXPECTATIVAS_FUTURAS_NO_MUNIC%C3%8DPIO_DE_WESTF%C3%81LIA online]) * Göz Kaufmann: P''lautdietsch, Pomerano und Vestfaliano in Lateinamerika: Migrationsgeschichte, Sprachstand, Forschungsmethoden.'' In: Andreas Bieberstedt u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''100 Jahre Niederdeutsche Philologie: Ausgangspunkte, Entwicklungslinien, aktuelle Herausforderungen - Teil 2: Aktuelle Forschungsfelder''. Berlin: Peter Lang.S.&nbsp; 283–313. * Fernanda von Mühlen: ''Vitalidade e contatos linguísticos do vestfaliano na topodinâmica de ocupação de Vale do Taquari, Brasil.'' ([https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/289240/001244249.pdf?sequence=1&isAllowed=y online]) * [[Rosane Werkhausen Luersen]]: ''A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil,'' 2009 ([https://web.archive.org/web/20200729100134/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf online], {{Archive.org|https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf}}) * [[Luciana Sulzbach]]: ''Eine empirische Untersuchung zweier Varietäten des Brasildeutsch''. [[Dissertatschoon]] [[Universität Hannober]] 2004 ([https://repo.uni-hannover.de/items/ef30f5d2-46cd-4f01-a491-ef41698614f9 DOI]) * Paulino Vandresen: ''Fonologia do vestfaliano de Rio Fortuna''. Dissertatschhon Universidade Federal do Rio dé Janeiro 1968 ([https://repositorio.ufsc.br/xmlui/handle/123456789/74647 online]) * Paulino Vandresen: ''Estudo comparativo do bilingüismo em duas áreas de colonização alemã.'' In: Ana M. Carvalho (Ruutgeverske): ''Português em Contato.''Vervuert Verlagsgesellschaft: [[Frankfort an’n Main]], [[Madrid]]: 2009, S.&nbsp;199–214. * Agemir Bavaresco (Ruutgever): ''Die „Mottersproch” in der Vielfalt des Deutschen: A língua materna na diversidade do alemão''. Editora Fundação Fênix, [[Porto Alegre]]: 2022. ([[online]]) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Brasilien]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] bb8i1pezo5ub6qkk4azsbe7t5z58zlx 0 192053 1070456 1070112 2026-06-25T21:26:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070456 wikitext text/x-wiki [[Datei:Heilmann, Tobias.jpg|mini|hochkant|Tobias Heilmann (2018)]] '''Tobias Heilmann''' (* [[20. Oktober]] [[1975]] in [[Celle]]; † [[28. Mai]] [[2025]] in [[Ummern]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Politiker ([[SPD]]). Van November 2021 bit to sein Dood heer he Landraat vun den [[Landkreis Gifhorn]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Kreisverwaltung-und-Politik/Der-Landrat/ |titel=Der Landrat |werk=www.landkreis-gifhorn.de |hrsg=Landkreis Gifhorn |abruf=2025-05-29}}</ref> Tovör weer he van November 2017 bit Oktober 2021 Afordneter vun den Landdag in [[Neddersassen]]. == Leven == Heilmann weer oorsrünglich as [[Industriekoopmann]] tätig. Vör sien Tiet as Landraat vun den Landkreis Gifhorn weer he Liddmaat vun den Raat vun de Gemeend Ummern, Liddmaat vun den Samtgemeendraat [[Samtgemeend Wesendorf|Wesendorf]] un Liddmaat vun den Kreisdag vun [[Landkreis Gifhorn|Gifhorn]]. In’n Raat vun de Gemeend Ummern weer he dormals Vörsitter, in de beid anner Kommunalparlamenten stellvertreedend Vöörsitter vun de SPD-Fraktschoon. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017|Landdagswahl an’n 15. Oktober 2017]] schaff he as Direktkandidat vun de SPD den Intoog in den Landdag vun Neddersassen.<ref>{{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}}</ref> Bi de [[Kommunalwahlen in Neddersassen 2021|Landraatswahl in‘n September 2021]] is he as SPD-Kandidat gegen Amtsinhebber [[Andreas Ebel (Politiker)|Andreas Ebel]] ([[Christlich Demokratsche Union vun Düütschland|CDU]]) antreeden. In den eersten Wahlgang reck he 38 % vun de Stimmen. Tüschen hüm un Ebel (34 %) funn an’n 26. September 2021 en Steekwahl statt, de he mit 64 % vun de Stimmen för sück entscheeden kunn.<ref>{{Internetquelle |url=https://votemanager.kdo.de/20210912/03151000/praesentation/ |titel=Kommunalwahlen 2021, Landratswahl Landkreis Gifhorn |werk=votemanager.kdo.de |hrsg= |abruf=2021-09-28}}</ref> Heilmann lhett doruphen sien Landdagsmandaat daal leggt; för hüm is [[Barbara Beenen]] nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |werk=www.landtag-niedersachsen.de |abruf=2021-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211109221410/https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |archiv-datum=2021-11-09 |offline=ja }} {{Webarchiv|url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |wayback=20211109221410 |text=Ersatzpersonen (Nachrücker) |archiv-bot=2026-06-25 21:26:55 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Amt vun den Landraat hett he bit to sien Dood utöövt. Tobias Heilmann is in’n Mai 2025 in dat Öller vun 49 Jahren nah en unverwacht Tosommenbröök storven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bastian Till Nowak |url=https://kurt-gifhorn.de/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-im-alter-von-nur-49-jahren-verstorben |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist im Alter von nur 49 Jahren verstorben |werk=Magazin KURT |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=28.05.2025}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409138329/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-gestorben.html |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist gestorben |werk=Gifhorner Rundschau |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=29.05.2025}}</ref> He hett in Ummern leevt, weer verheiraadt un harr dree Kinner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |titel=Tobias Heilmann, SPD |werk=www.ndr.de |hrsg=[[Norddeutscher Rundfunk|NDR.de]] |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240421113433/https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |archiv-datum=2024-04-21 |abruf=2025-05-29 }} {{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |wayback=20240421113433 |text=Tobias Heilmann, SPD |archiv-bot=2026-06-25 21:26:55 InternetArchiveBot }}</ref> == Literatur == * [[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 58. == Weblinks == {{Commons|Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.spdnds.de/personen/tobias-heilmann/ |wayback=20220627135840 |text=SPD Niedersachsen.de: Tobias Heilmann}} == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2018-07-06}} {{SORTIERUNG:Heilmann, Tobias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1975]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] 6s69iydpxgl28lknorxb74pezo88pcu 0 192326 1070393 1070075 2026-06-25T17:11:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070393 wikitext text/x-wiki '''Plattdüütsch Regioprogramm''' betekent Formaten op [[Plattdüütsch]] in dat [[Radio]]. == Radioprogramm == De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Radio|Radioprogramm]] op Platt givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht een plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm ''[[Plattradio]]'' man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet |werk=Plattradio |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |offline=2026-01-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240227024838/https://www.plattradio.com/?rCH=2 |archiv-datum=2024-02-27 |abruf=2024-12-05 |sprache=nds }} {{Webarchiv|url=https://www.plattradio.com/ |wayback=20240828043445 |text=Startsiet |archiv-bot=2026-06-25 17:11:42 InternetArchiveBot }}</ref>''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ln-online.de/kultur/regional/drei-monate-nach-start-medienrat-stoppt-plattradio-in-schleswig-holstein-EGSA5XWDVNGK3KTWBIQEVOVNRQ.html |titel=Drei Monate nach Start: Medienrat stoppt Plattradio in Schleswig-Holstein |werk=Lübecker Nachrichten |datum=2023-12-15 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> An 5. Januor 2026 geiht dat Nafolge-Projekt ''[[PLATTform]]'' bi de Apen Kanal Sleswig-Holsteen an Start.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/plattform/plattform-de-oort-foer-nedderdueuetsch-inn-shhb.html |titel=PLATTform – de Oort för Nedderdüütsch in'n SHHB |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-12-15 |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref> De NDR sennt mit ''[[Hör mal ’n beten to]]'' jeden Warkdag plattdüütsche Dööntjes. De ''[[Narichten op Platt]]'' vun NDR 90,3 in Hamborg un de [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt fiefmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> [[Düt un dat op Platt]] is een lütt plattdüütsch över allens interessants ut Neddersassen un [[Wi snackt Platt|''Wi snackt Platt'']] ut Hamborg. De Sennen warrt eenmal de Week bi NDR utsennt un künnt as [[Podcasting|Podcasts]] naluustert weren. Meklenborgsche Programmen op [[NDR 1 Radio MV]] sünd de [[Plappermoehl]], de [[Klönkist]], de Reportaag [[Platdütsch an’n Sünndag]] un dat Narichtenformat [[De Woch up Platt in mV|De Woch up Platt in MV]]. De nedderlandssche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> == Höörspelen == Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen een good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> In’n 1920-er Jaren begünn [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio to bringen, wat to’n Enn keem, as de regionalen Senner in’n [[Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de DDR de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> == Weblenken == * [https://www.funklockstoppen.de/ funklockstoppen.de] * [https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch Plattdüütsch Radio- un Podcastanbott] bi de NDR * [https://www.ndr.de/903/sendungen/narichten_op_platt Narichten op Platt bi NDR 90,3] * [https://www.bremeneins.de/themen/plattdeutsch-104.html Programm op Platt] bi Bremen eins * [https://www.heimatbund.de/plattform/ PLATTform] bi Heimatbund Schleswig-Holstein == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Plattduutsch Radioprogramm}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Radio]] n47e5e1znfkb2e3hhr6sh28tqgvwbsj 0 192839 1070396 1066413 2026-06-25T17:18:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070396 wikitext text/x-wiki '''Postalveolaar''' oder '''Palatoalveolaar''' betekent in de [[Phonetik]] un [[Phonologie]] Konsonaten, bi de Tungtipp achter den Taandamm (Alveolen) den Luftstroom uut de [[Lung]] blockeert un so enen Luud vöörtüüg bringt.<ref>Satz nach T. Alan Hall: ''Phonologie.'' de Gruyter, 2000, S. 7</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten hebbt enen [[stimmlosen postalveolaren Frikativ]] {{IPA|ʃ}}, so as in ''<u>Scho</u>ol'' {{IPA|ʃo^ʊ̯l}}, ''wa<u>sch</u>en'' {{IPA|ˈva.ʃn̩}} oder ''Kraa<u>sch</u>'' {{IPA|krɔːʃ}}. De [[Stimmhaften postalveolaren Frikativ|stimmhafte postalveolare Frikativ]] {{IPA|ʒ}} kümmt in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten as [[Allophoon]] vun /j/ op un in velen Dialekten as Luud in Frömdwöör so as ''Garaa<u>g</u>'' {{IPA|ga.ˈrɔːʒ}}. {| class="wikitable" |- style="background:#B3B7FF" ! rowspan="2" width="50" |IPA ! rowspan="2" |Naam ! colspan="4" |Bispeel |- style="background:#B3B7FF" !Spraak !Schrievwies ! width="80" |IPA !Bedüden |- ![[Bild:IPA Unicode 0x0283.svg]] |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''sh'''</span>ip |{{IPA|ʃɪp]}} |„Schipp“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x0292.svg]] |[[Stimmhaften postalveolaren Frikativ]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |vi<span style="color:#700000">'''s'''</span>ion |{{IPA|vɪʒən}} |„Vischoon/Sicht“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A7.svg]] |[[stimmlose postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''ch'''</span>ip |{{IPA|tʃɪp}} |„Chip“ |- ![[Bild:IPA Unicode 0x02A4.svg]] |[[stimmhafte postalveolare Affrikaat]] |[[Engelsche Spraak|Engelsch]] |<span style="color:#700000">'''j'''</span>ug |{{IPA|dʒʌg}} |„Kroog“ |- ![[Bild:Xsampa-exclamationslash.png]] |[[Apikalen postalveolaren Klick|apikalen (post)alveolaren Klick]] |[[Nama]] |<span style="color:#700000">'''!'''</span>oas |{{IPA|[k͡!oas}} |„Lock“ |- ![[Bild:Xsampa-equalsslash.png]] |[[postalveolaren Klick]] |[[!Kung]] |<span style="color:#700000">'''ǂ'''</span>ua |{{IPA|k͡ǂwa}} |„namaken“ |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20250905210813/http://www.fb10.uni-bremen.de/khwagner/phonetik/kapitel1.aspx ''Phonetik und Phonologie.'' Kapitel 1–9, Universität Bremen] * [https://www.internationalphoneticassociation.org/ International Phonetic Association] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Phonetik]] [[Kategorie:Phonologie]] 0631ty6kvppjel525ljnz2e11f7zl88 0 192845 1070380 1041339 2026-06-25T16:02:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070380 wikitext text/x-wiki [[Bild:Palataal.svg|duum|Artikulation eines palatalen Konsonanten]] '''Palataal''' beteken in de [[Phonetik]] un [[Phonologie]] ene [[Artikulatschoonsstied|Artikulatschoonssteed]] an de [[Böhn (Anatomie)|Böön]]. In dat [[Internatschonal Phoneetsch Alphabet|Internatschonale phoneetsche Alphabeet]] giv dat düsse palatalen Luden: * {{IPA|c}} [[Stimmlosen palatalen Plosiv]] * {{IPA|ɟ}} [[Stimmhaften palatalen Plosiv]] * {{IPA|ɲ}} [[Stimmhaften palatalen Nasaal]] * {{IPA|ç}} [[Stimmlosen palatalen Frikativ|Stimmlosen palatalen Frikativ]] * {{IPA|ʝ}} [[Stimmhaften palatalen Frikativ]] * {{IPA|j}} [[Stimmhaften palatalen Approximant]] * {{IPA|ʎ}} [[Stimmhaften lateralen palatalen Approximant]] * {{IPA|ʄ}} [[Stimmhafter palataler Implosiv]] == Literatur == * John Clark; Collin Yallop; Janet Fletcher: ''An Introduction to Phonetics and Phonology.'' 3rd Edition. Blackwell Textbooks in Linguistics, Wiley-Blackwell, 2006 * T. Alan Hall: ''Phonologie: Eine Einführung.'' De Gruyter Studienbuch, de Gruyter, Berlin / New York 2000, ISBN 3-1101-5641-5 * Peter Ladefoged; Ian Maddieson: ''The Sounds of the World's Languages.'' Blackwell, Oxford 1996, ISBN 0-631-19814-8. == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20250905210813/http://www.fb10.uni-bremen.de/khwagner/phonetik/kapitel1.aspx ''Phonetik und Phonologie.'' Kapitel 1–9, Universität Bremen] * [https://www.internationalphoneticassociation.org/ International Phonetic Association] [[Kategorie:Phonologie]] [[Kategorie:Phonetik]] 3w5mia4a5ydh5cmabmeqgzm3sirpluq 0 192922 1070453 1070109 2026-06-25T21:22:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070453 wikitext text/x-wiki '''Three Dog Night''' weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Rockband un van 1968 bit 1976 in de Originalbesetten aktiv. == Geschichte == De Grupp harr söben Liddmaaten, dorünner dree Singer (Danny Hutton, Chuck Negron un Cory Wells). De Gitarrenspeler weer Michael Allsup un Floyd Sneed speel Slagtüüch. An’n Bass weer Joe Schermie un de Keyboards wurrn vun Jimmy Greenspoon speelt. Die Band wurr vun [[Brian Wilson]] vun de [[Beach Boys]] fördert. De oorsprünglich Naam vun de Grupp weer ''Redwood'', se hemm sück aber umnöömt, wiel se in en Artikel leest harr, dat austraalsch [[Aborigines]] in kolt Nächten mit hör Hunnen tosommen slaapen deen; in besünners kolt Nächten hemm se dree Hunnen bruukt, um sück warm to hollen. Three Dog Night reck för de Musikverkööp in den USA 19 golden Schallplatten un twee Platin-Schallplatten. Se harr 21 Top-40-Hits. Sie hett Songs vun [[Randy Newman]] ''(Mama Told Me Not to Come)'',<ref>För mehr Informatschonen to dissen Titel kiek Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 277.</ref> [[Laura Nyro]] ''(Eli’s Coming)'', [[Hoyt Axton]] ''(Joy to the World,''<ref>Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 291</ref> ''Never Been to Spain)'', [[Elton John]] & [[Bernie Taupin]] ''(Lady Samantha)'', [[John Lennon]] und [[Paul McCartney]] ''(It’s for You)'', [[Leo Sayer]] ''(The Show Must Go On)'' un [[Harry Nilsson]] ''(One)'' sungen. En groot Spood för de Band weer de Interpretatschoon vun den [[Hair]]-Klassiker ''Easy to Be Hard''. Midden vun de 1980er Johren düük de Grupp weer up, 2006 gung se sogor up Tour. Vun de Originalliddmaaten stunnen noch twee Singer (Cory Wells un Danny Hutton), ei Keyboarder (Jimmy Greenspoon) un en Gitarrist (Michael Allsup) up de Bühne. Ergänzt wurrn se dör en nee Bassisten (Paul Kingery) un en nee Slagtüüchspeler (Pat Bautz). An‘n 11. März 2015 is Keyboarder Jimmy Greenspoon in dat Öller vun 67 Johren an Krebs storven.<ref>[http://www.syracuse.com/entertainment/index.ssf/2015/03/jimmy_greenspoon_dead_three_dog_night_cancer.html ''Jimmy Greenspoon dead: Three Dog Night keyboardist loses cancer battle at 67.''] In: ''syracuse.com'', afropen an’n 16. März (engelsch).</ref> In dat sülvig Johr folg hüm de 73-johrig Singer Cory Wells an‘n 20.&nbsp;Oktober in [[Dunkirk (New York)|Dunkirk]], [[New York (Bundsstaat)|New York]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | titel=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben | werk=zeit.de | hrsg=[[Die Zeit]]/[[Agence France-Presse|AFP]] | datum=2015-10-22 | abruf=2020-12-30 | archiv-url=http://web.archive.org/web/20160307203303/http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | archiv-datum=2016-03-07 | abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 |wayback=20160307203303 |text=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben |archiv-bot=2026-06-25 21:22:09 InternetArchiveBot }}</ref>. <ref>Floyd Sneed (22. November 1942 bit 7. Januar 2023) ut Kanada is 2023 storven. https://bestclassicbands.com/floyd-sneed-obituary-three-dog-night-drummer-1-29-23/</ref> == Literatur == * Stambler, Irwin: ''The Encyclopedia Of Pop, Rock And Soul''. 3. överarbeit Uplaag, New York City, New York: St. Martin’s Press, 1989, S. 687&nbsp;f – ISBN 0-312-02573-4. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.threedognight.com Offizielle Website] (engelsch) {{Normdaten|TYP=k|GND=4380946-7|VIAF=154915089}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] l9jfgcdexa2esjtcokijjrdpqxyzjvi 0 192978 1070479 1070128 2026-06-25T23:14:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070479 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Mahnke''' (* [[22. Februar]] [[1937]] in [[Malchin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Peplow |url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |titel=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |werk=Plattdeutsches aus MV |hrsg=NDR MV |datum=2022-03-04 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220805053858/https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |archiv-datum=2022-08-05 |abruf=2026-02-15 |sprache=nds }} {{Webarchiv|url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |wayback=20220805053858 |text=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |archiv-bot=2026-06-25 23:14:40 InternetArchiveBot }}</ref>, † [[6. Februar]] [[2026]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-mit-88-jahren-gestorben,wolfgangmahnke-100.html |titel=Plattdeutsch: Autor Wolfgang Mahnke mit 88 Jahren gestorben |werk=Kulturjournal |hrsg=NDR 1 Radio MV |datum=2026-02-06 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref>) weer ein penschonierten [[Biologie|Bioloog]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schrieber]], dei up [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mäkelborgsch Platt]] schrifft. == Läben == Mahnke würr 1937 in [[Malchin]] buren un måk 1956 an dei [[Oberschool|Oberschaul]] sien Abitur.<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.suedstern.net/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-ausgezeichnet/ |titel=Plattdeutsch-Autor Wolfgang Mahnke ausgezeichnet |werk=Südstern |datum=2017-12-13 |abruf=2026-02-15 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.suedstern.net/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-ausgezeichnet/ |wayback=20260114230709 |text=Plattdeutsch-Autor Wolfgang Mahnke ausgezeichnet |archiv-bot=2026-06-25 23:14:40 InternetArchiveBot }}</ref> Hei studier denn [[marine Biolgoie]] in [[Rostock]]. Von 1962 an arbeid hei an’n Institut för Hoogseefischerie in [[Marrn]] bi Rostock, ierst as wätenschoplich Mitarbeider un von 1973 bet 1991 as Bås von dat Afdeil för Fischeriebiologie.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=1987 |titel=Wolfgang Mahnke |werk=Die niederdeutsche Literatur |abruf=2025-07-13}}</ref> Al as Student un låter Wätenschopper fohr Mahnke in dei Tied von 1960 bet 1992 up verscheden Seereisen mit ünnerscheidlich Forsch- un Fangschäpen. Hei fohr besünners up den Fischerieforschschipp ''[[Ernst Haeckel (Schipp)|Ernst Haeckel]]'', up den hei ok as Expeditschoonsbås wier.<ref name="voss">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.yumpu.com/de/document/read/22294147/leseprobe-hinstorff-verlag |titel=Voß un Haas 2014 |titelerg=Norddeutscher Heimatkalender |werk=Yumpu.com |hrsg=Hinstorff Verlag |datum=2013 |seiten=50 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Nå siene Tied an’n Rostocker Institut för Hoogseefischerie wier Mahnke noch korte Tied an’n Institut för Seefischerie in [[Hamborg]] un güng 1993 in Penschoon.<ref name=":2" /> Al in’n 1960er Johren wier Mahnke anfungen [[Plattdüütsch|plattdütsche]] Gedichten un Geschichten tau schrieben. As hei in Penschoon wier, begünn hei von 1994 an as plattdütschen Schriever tau arbeiden.<ref name=":2" /> In sienen iersten Book ''Fischerie, Fischera, Fischerallala'' (2001) vertellt Mahnke Geschichten von sienen Seereisen. Väl anner plattdütsch Böker sünd folgt. 2012 keem dei Audio-CD ''Murd in't Hotel'' ruut, up dei hei sien eigen Geschichten vörläst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.discogs.com/release/10848802-Wolfgang-Mahnke-Murd-Int-Hotel |titel=Wolfgang Mahnke - Murd In't Hotel |werk=Discogs |datum=2012 |abruf=2025-07-13 |sprache=en}}</ref> Mahnke schrifft Bidrääg’ för verscheiden [[Blatt (Narichten)|Blädder]], tau’n Bispäl eine plattdütsche Kolumm in dei ''[[Ostsee-Zeitung.]]'' Dortau is hei mit siene välen Läsåvends in Noorddütschland bekannt wurrn.<ref name=":2" /> Von 2000 bet 2012 wier hei Vörsitter von de ''[[Bund Niederdeutscher Autoren]]'', 2012 würr hei Ihrenvörsitter.<ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Lubs |url=http://bund-niederdeutscher-autoren.de/historie-des-bundes/ |titel=Historie des BNA |hrsg=Bund Niederdeutscher Autoren e.V |abruf=2026-02-15 |sprache=nds}}</ref> == Pries == * 2003: [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] för ''Fischerie, Fischera, Fischerallala. Geschichten von dei Hochseefischerie,'' * 2016: [[Unkel-Bräsig-Pries]], * 2017: [[Sprachpreis des Landes Mecklenburg-Vorpommern|Språkpries von’n Land Mäkelnborg-Vörpommern]], * 2018: [[Johannes-Gillhoff-Pries]] för sien Gesamtwerk. == Wark == '''Böker''' * ''Fischerie – Fischera – Fischerallala: Geschichten von dei Hochseefischerie.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-11-6 * ''Kiek eins! Sowat giwt in Meckelborg! Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-15-4 * ''Von mall'n Kram un schnurrig Lüd: Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2004, ISBN 978-3-933541-18-5 * ''In jed'ein Mand bläuhn anner Blaumen: Rimels för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2006, ISBN 978-3-933541-21-5 * ''Von Aap bet Zapp: Lütt zoo(platto)logisch Lexikon.'' Khs-Verl., [[Stemhagen]] 2007, ISBN 978-3-933541-23-9 * ''Upschnappt! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2010, ISBN 978-3-356-01402-0 * ''Nägenklauk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01487-7 * ''Finstertalk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2013, ISBN 978-335-60160-1-7 * ''Lies orer Lut? Ein Läuschenbuch.'' [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01870-7 * ''Un wat is, wenn …? Plattdeutsche Geschichten.'' Hinstörp, Rostock 2016, ISBN 978-3-356-02057-1 * ''Wenn bi Storm noch fischt würd …: Plattdeutsche Seefahrtsgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02093-9 * ''Returkutsch: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2019, ISBN 978-3-356-02233-9 * ''Väl maller kann ’t nich kamen! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02328-2 * ''Blage Beern un rode Hoor: Plattdeutsche Kriminalgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2021, ISBN 978-3-356-02379-4 * ''Dei plattdütsche Urlaub: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02442-5 '''Audio''' * ''Murd in't Hotel: Wolfgang Mahnke liest seine besten Geschichten.'' CD (80 Min.), [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01528-7 '''Översett Wark''' * Werner Holzwarth: ''Kleeorg un Kleeopatra: Ein Geschicht von’t Glück.'' Up Plattdütsch von Wolfgang Mahnke, [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01828-8 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|1987|NAME=Wolfgang Mahnke}} * [https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Mahnke-Wolfgang/ ''Mahnke, Wolfgang.''] In: ''hinstorff.de'' == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mahnke, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1937]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Mekelnborg-Vörpommern]] g1w1jcxlu7nkxywst8adlwt5oy1alky 0 193149 1070476 1070126 2026-06-25T22:59:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070476 wikitext text/x-wiki '''Willy Diercks''' (* [[15. Januar]] [[1945]] in [[Jübeek]]) is en [[Düütsche Spraak|düütschen]] [[Schriever]], [[Översetten|Översetter]], [[Pädagogik|Pädagoog]], [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] mit Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un en [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Spraakaktivismus|Spraakaktivist]]. == Leven == Na de Schooltied un dat [[Abituur]] in [[Sleswig]] studeer Diercks [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Pädagogik]] un [[Philosophie]] an de [[Universität Hamborg]] un an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]]. 1977 keeg he siene [[Promotschoon]] to’n ''[[Dokter (Akadeemsch Graad)|Dr. phil]].'' in Kiel. Vun 1985 an het Diercks erenamtlich för den [[Sleswih-Holsteensch Heimatbund|Sleswig-Holsteensch Heimatbund]] (SHHB) arbeidt. 1994 wurr he höövdamtliche Geschäftsföhrer vun de Heimatbund un bleev dat 16 Jaren lang.<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2010-02-05--22-18-59/ |titel=(10014) SHHB ehrt seinen scheidenden Geschäftsführer |abruf=2026-02-23|werk=Plattnet|hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund|datum=2010-02-05|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jan Graf |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Mister-Heimatbund-Willy-Diercks-fiiert-80-Geboortsdag,willydiercks100.html |titel="Mister Heimatbund": Willy Diercks fiiert 80. Geboortsdag |werk=Moin! Schleswig Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2025-01-13 |abruf=2026-02-23 |sprache=nds}}</ref> As 1999 de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] to gellen anfungen is un Plattdüütsch as ene [[Regionaalspraak]] gull, sett sik Diercks för enen ''[[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat]]'' in un wurr 200 ook to een vun twöv Maten in den Raat wählt. Bet to sien Afschied 2010 weer he denn ok Spreker vun Raat. De SHHB is bet hüüt Geschäftsföhrer vun de Raat, de sik besünners för den plattdüütschen leerstool an de [[Universität Flensborg]] insett un den [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütschen Ünnerricht]] in Scholen un Kinnergaarns.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/sprache-literatur/plattdeutscher-rat/plattdeutsch/de-geschicht-vun-den-raat.html |titel=De Geschicht vun den Raat |abruf=2026-02-23|werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V.|sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/landesregierung/ministerien-behoerden/III/Service/Broschueren/Bildung/Niederdeutsch |titel=Leitfaden für den Niederdeutschunterricht an Grundschulen in Schleswig-Holstein |abruf=2026-02-23|werk=Ministerium für Allgemeine und Berufliche Bildung, Wissenschaft, Forschung und Kultur|hrsg=Landesportal Schleswig-Holstein|datum=2019-01-08|sprache=de}}</ref> In sienen Rohstand neem Diercks ene Honorarproffesuur för [[Nedderdüütsche Philologie]] an de [[Europa-Universität Flensborg]] an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.koeblergerhard.de/ZIER-HP/ZIER-HP-05-2015/Sprache-Literatur-Raum.htm |titel=Sprache, Literatur, Raum - Festgabe für Willy Diercks |abruf=2026-02-23|autor=Gerhard Köbler|werk=Zeitschrift Integrativer Europäischer Rechtsgeschichte|datum=2015|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/wer-wir-sind/alle-lehrenden |titel=Alle Lehrenden - Institut für Germanistik |datum=2024-04-08 |abruf=2026-02-23 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/abteilungen/niederdeutsche-sprache-und-literatur-und-ihre-didaktik |titel=Niederdeutsche Sprache und Literatur und ihre Didaktik - Institut für Germanistik |datum=2024-10-22 |abruf=2025-07-19 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref> He ünnersöcht Spraak un Kultuur in Sleswig-Holsteen. 2011 grünn he mit [[Karl-Heinz Groth]] dat ''Schleswig-Holsteinische Spendenparlament für Kultur und Gesellschaft e. V.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spendenparlament-schleswig-holstein.de/organsation.html |titel=Arbeitsweise und Organisation |abruf=2026-02-23|werk=Spendenparlament Schleswig-Holstein|sprache=de}}</ref> He is de eerste Vöörsitter vun de ''Selk-Harder-Stiften,'' de dat verstorven Ehpaar [[Irmgard Harder]] un [[Paul Selk]] op de Been stell mit de Aficht Kultuut, Heimarkunn un Heimatpleeg in Sleswig-Holsteen to föddern.<ref>{{Internetquelle |autor=Prof Dr Willy Diercks |url=https://selk-harder-stiftung.de/shs/die-stiftung/vorstand.html |titel=Der Vorstand |abruf=2026-02-23 |sprache=de|hrsg=Selk-Harder-Stiftung}}</ref> 2014 grünn he dat Zentrum för lütte un Regionaalspraken an de Universität Flensborg mit.<ref>{{Internetquelle |autor=Uni Flensburg |url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |titel=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |datum=2014-05-23 |abruf=2025-07-19 |sprache=de |werk=Flensburg Szene |hrsg= |offline=2026-02-23 }} {{Webarchiv|url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |wayback=20240909155315 |text=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |archiv-bot=2026-06-25 22:59:39 InternetArchiveBot }}</ref> Diercks leevt vundaag in Sleswig. == Publikatschonen == * ''Empirische Untersuchungen zur Stilkompetenz von Grundschulkindern''. Göppingen 1979, ISBN 3-87452-422-1. * ''Kindheit und Jugend in Schleswig-Holstein, op Platt vertellt''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1991, ISBN 3-8042-0541-0. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 1''. Winter Verlag, Heidelberg 1993, ISBN 3-8253-0037-4. * ''Niederdeutsch in der Stadt Schleswig. Zu Attitüden und zur Sprachverwendung''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06625-X. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 2''. Winter Verlag, Heidelberg 1995, ISBN 3-8253-0338-1. * Hrsg.: ''Flüchtlingsland Schleswig-Holstein. Erlebnisberichte vom Neuanfang, 1945–1950''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1997, ISBN 3-8042-0802-9. * ''De Verfaten vun dat Land Sleswig-Holsteen: Op Plattdüütsch und Hochdeutsch = Die Verfassung des Landes Schleswig-Holstein''. Clausen &amp;amp; Bosse, [[Leek]] 2000. * Hrsg.: ''Leben auf dem Lande. Geschichten und Erinnerungen auf Hoch und Platt''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 3-89876-007-3. == Literatuur == * [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks.'' Bielefeld 2015, ISBN 978-3-89534-867-9.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Langhanke |url=https://igdd.org/neuerscheinung-sprache-literatur-raum/ |titel=Neuerscheinung „Sprache, Literatur, Raum“ |werk=Internationale Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen e.V. |datum=2015-03-04 |abruf=2024-09-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == {{PBuB|4500}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Diercks, Willy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] 7tqprpv4kcp1sm8mcplow99e5bkrfwm 0 193167 1070460 1070116 2026-06-25T21:40:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070460 wikitext text/x-wiki '''Udo Franken''' (* [[1951]] in [[Emden|Emmen]]) is en grotendeels [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Schoolmeester]] för [[Sunnerpädagogik]] uut [[Oostfreesland]]. == Leven == Franken wuss in [[Emden|Emmen]] up un gung daar to School. Na ene Lehr as [[Diskler]] studeer he [[Sunnerpädagogik]] un het dann in verscheden Projekten vun de [[Landschap van Oostfreesland|Oostfreesch Landskupp]] in [[Auerk]]. Daar wark he to’n Bispeel mit an dat ''[[Ostfriesisch Wörterbuch]]'' vun [[Jürgen Byl]] un [[Elke Brückmann]] mit. Hier befaat he sük vör al mit de oostfreesch Grammatik. He weer ok de Baas vun dat Projekt [[plattdüütsch in der Schule|''plattdüütsch in der Schule'']]. Toletzt weer he Sunnerschoollehrer in [[Mainhaaf]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |titel=Autor: Udo Franken |abruf=2025-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |wayback=20241105161440 |text=Autor: Udo Franken |archiv-bot=2026-06-25 21:40:15 InternetArchiveBot }}</ref> Franken leevt in dat oostfreesche Süüdbrookmerland un sett sük för de Pleeg vun de plattdüütsche Taal in. He schrivt [[Prosa]], [[Lyrik]] un [[Theater|Theaterstücken]] op [[Düütsche Spraak|Hoog]]- un Plattdüütsch, deelwies tosamen mit siene Frau, de Schrieversche [[Gitta Franken]]. De beiden billen mit Mariane Deutschland de Musikgrupp ''[[Dreebladd]]''. == Priesen == * 1991: [[Hans-Henning-Holm-Pries]] * 1994: [[Wilhelmine Siefkes|Wilhelmine-Siefkes-Pries]] * 2005: [[Borsla-Pries]] (tosamen mit Gitta Franken) == Warken == * ''Vehjöd Levi''; Volkstheater in acht Szenen vun Thomas Strittmatter, in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1988 * ''Mallmöhlen'', Kummedie in veer Biller vun [[Anna Bonacci]], in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Steern van Padua'', Kummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Höhnerbaron'', Heiterer Einakter, Theaterverlag, [[Veern]] 1990 * ''Tiet is Geld'', Swank in enen Akt vun Udo Franken un [[Anke Habekost]], [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1991 * ''Allens heel eenfach'', Plattdüütsch Körtspeel, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Hier bün ik, hier bliev ik'', Kummedie in dree Akten vun [[Raymond Vincy]] und [[Jean Valmy]], deutsch vun [[Alexander Barone]], plattdüütsch vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De grote Dag'', [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Wenn de Vullmaand schient'', Kortthriller in enen Akt, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De Moordörpers – arm un doch riek? – Vertellsels ut de Histoorje van Moordörp'', sammelt un opschreven vun Gerdina Kranz. [[Auerk]] 1996 * ''Buur Hermann up Reisen – Bauer Hermann auf Reisen'', ein Buch mit Bildern vun Kindern für Kinder, Text plattdüütsch/Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Selbstverlag, Südbrookmerland 1998 * ''Doornroosje'', ein Märchen-Singspiel frei nach den Brüder Grimm vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2001 * ''Dat is ja woll verhext'', Singspiel in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2002 * ''En Fall för Willi'': Kummedie in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], Verden 2004 * ''Hinni in Gefahr'': eine Katz- und Mausgeschichte in Platt- und Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Bilder vun [[Monika Lüppen]], Leda-Verlag, Leer 2004, ISBN 3-934927-54-8 * ''In Toornhusen geiht wat scheev'': Eine fantastische Geschichte für Kinder vun 9 bis 99, Text un Biller vun Gitta und Udo Franken, Bösel 2005 * ''Toornmanntjes Trick'' vun Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2006, ISBN 3-928327-92-5 * ''Verleevt, verloovt - verraden!'': Kriminaalkummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2007 * ''Plattdütsk is cool'' [Musikdruck]: 14 neue plattdüütsche Kinderlieder Von Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2009, ISBN 978-3-939870-28-9 * '' De Gedanken sünd freei'', alle Texte und Titel: Gitta und Udo Franken, Klang-Lounge, 2011 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=3087}} * [https://www.mahnke-verlag.de/autoren/105-franken-udo.html ''Franken, Udo.''] In: ''mahnke-verlag.de'' * [http://www.dreebladd.de// ''Gitta Franken - Dreebladd''] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Leedtexter]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] r2b2v86e4mmxj1qs3ltyopjg1i3vvau 0 193168 1070459 1070115 2026-06-25T21:40:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070459 wikitext text/x-wiki '''Udo Bielenberg''' (* [[29. April]] [[1938]] in [[Itzhoe]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Ingenieur]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]]. == Leven == Udo Bielenberg sien Vadder weer [[Bankkoopmann]]. He besöch vun 1944 eerst de [[Volksschool]] un denn de [[Realschool]] in [[Kremp]]. 1955 maak he en [[Bopraktikum]] un studeer denn vun 1957 bet 1959 an de [[Fackhoogschool Kiel]] Bowesen. Dorno weer he Boingenieur in [[Hameln]], [[Gemünd]] in de [[Eifel]] un vun 1962 an in [[Kiel]]. Vun 1968 bet 1998 weer he sülvststännig Boingeniuer in [[Schönkarken]] bi Kiel.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |titel=Autor: Udo Bielenberg |abruf=2025-07-20 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |wayback=20250717090308 |text=Autor: Udo Bielenberg |archiv-bot=2026-06-25 21:40:13 InternetArchiveBot }}</ref> Udo Bielenberg leevt vundaag mit siene Fro in [[Eckernföör]] un in [[Sweden]]. In siene free’e Tied schrivt he grotendeels plattdüütsche Geschichten. == Wark == * ''Marie un Johann'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1981 * ''Riemels un Vertellen ut Masch un Geest'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1982 * ''Dümmtög un Kreienschiet'', Verlag Michael Jung, Kiel 1983 * ''Studentenöög und Schobernack'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1985 * ''Hinne - dat Original'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1986 * ''Musst di wunnern!: Allerlei Lüüd un ehr Geschichten'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1987 * ''Von Buurn, Swien un anner Ort Lüüd'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1988, * ''Is doch wohr ... oder wat???'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1989, ISBN 3-923525-63-X * ''Ick un du un all de annern ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1990, ISBN 3-923525-71-0 * ''Ut Pütt un Pann: Vertellen von Eten un Drinken'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1991, ISBN 3-923525-78-8 * ''Wachtmeister Schütt op Spitzbovenfang'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1992, ISBN 3-923525-88-5 * ''Wachtmeister Schütt op hitte Spoor'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1993, ISBN 3-923525-95-8 * ''Wenn een op Reisen geiht ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1994, ISBN 3-929596-04-0 * ''Wachtmeister Schütt ünner Spitzboven un Ganoven'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1995, ISBN 3-929596-13-X * ''Schiet an't Geld!'', Verlag Michael Jung, Kiel 1996, ISBN 3-929596-28-8 * ''Wenn de Grogketel klötert ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 1997, ISBN 3-929596-45-8 * '' Wetten dat ...?'', Verlag Michael Jung, Kiel 1998, ISBN 3-929596-57-1 * ''Klöönsnacken un Klookschieten'', Verlag Michael Jung, Kiel 1999, ISBN 3-929596-72-5 * ''Wiehnachten... un'n beten mehr'', Verlag Michael Jung, Kiel 2000, ISBN 3-929596-85-7 * ''Allns nich so eenfach!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2001, ISBN 3-89882-000-9 * ''Ede, smiet den Trecker an!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2002, ISBN 3-89882-014-9 * ''So as dat fröher weer!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2003, ISBN 3-89882-021-1 * ''Güstern so un morgen so...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2005, ISBN 3-89882-036-X * ''Domools op´n Gootsherrnhoff: vergnööglich un opsternootsch'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-061-0 * ''Op´n Trödelmarkt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2007, ISBN 978-3-89882-076-9 * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Verlag Michael Jung, Kiel 2008, ISBN 978-3-89882-086-8 * ''Wat deit de Minsch, wenn he nix deit?'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-097-4 * ''Dat vergnöögte Krankenhuus'', Verlag Michael Jung, Kiel 2010, ISBN 978-3-89882-110-0 * ''Allerwegens snooksche Lüüd!: Minschen, de een nich vergitt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2011, ISBN 978-3-89882-118-6 * ''Von Fischerslüüd un Sprottenfang'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-127-8 * ''Eerstens koomt dat anners ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-124-7 == CD’s == * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Sprecher: Joachim Grabbe, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Wenn dat Wiehnachten ward ...'', Sprecher: [[Ludger Abeln]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]] und Udo Bielenberg, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Kieler Wiehnachtsgeschichten'', Sprecher: Udo Bielenberg, Lotte Brügmann-Eberhardt und Eckart Ehlers, Verlag Michael Jung, Kiel 2010 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|ID=1431}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Ingenieur]] 5dtey11u4b526rlzmkfzo81gol1i2up 0 193189 1070480 1070129 2026-06-25T23:18:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070480 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_07.JPG|duum|Wolfgang Rieck (2015)]] [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_02.JPG|duum|Wolfgang Rieck 2015 bi einen Uptridd in dei Kulturspieker [[Dörnt]]]] '''Wolfgang „Hein“ Rieck''' (* [[30. März]] [[1953]] in [[Rostock]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.buetzow-schwaan.de/kuenstler_rieck.htm|wayback=20140927035335|text=Künstler/Rieck.}} Buetzow-Schwaan.de</ref> is ein [[Düütschland|dütschen]] [[Lyrik|Lyriker]], [[Singer]] un [[Ledermaker|Ledermåker]], dei ok [[Plattdüütsche Musik|Musik up Plattdütsch]] rutbrocht het. == Läwen == Wolfgang Riek wier von 1970 an musikålsch aktiv. 1969 bet 1971 för hei as [[Vullmatros]] op [[Hannelsschipp|Hannelsschäp]] von de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |titel=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |abruf=2025-07-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |wayback=20230529051135 |text=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |archiv-bot=2026-06-25 23:18:05 InternetArchiveBot }}</ref> Denn studier hei [[Elektrotechnik]] an dei [[Universität Rostock]]. Hei wier Deil von dei Rostocker [[Singeklub KuBa]], wo hei [[Joachim Piatkowski]] begägent is. 1975 begünn hei an dat [[Konservatorium Rostock]], einen Vörgänger von dei [[Hoogschaul för Musik un Theater Rostock]], eine Liehr in [[Sang]] un von 1976 an in klassiche [[Gitarr]] bi Friedhelm Steltner, de hei 1985 afslåten harr. Von 1975 bet 1993 treed hei tauhop mit Joachim Piatkowski as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] up,<ref>{{Internetquelle |autor=click solutions GmbH |url=https://www.wolfgang-rieck.de/ueber_mich/piatkowski_rieck |titel=Piatkowski & Rieck |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> dat, so as dei Dramaturg vun dat [[Volkstheater Rostock]] [[Hans-Joachim Theil]] dat anrögt harr, besünners Leder up [[Plattdüütsch|Plattdütsch]] späl. Ierst wieren dat grotendeils traditschonelle Leder, man gau kemen Leder mit Text von de Rostocker Schriewersche [[Lisa Milbret]] un anner plattdüütsche Lyrik dortau. Mit ''Plattdeutsche Lieder'' un ''Utkiek'' kemen twee [[Amiga]]-Alben. 1991 keem de CD ''Old Meklenburg for Ever'' rut. Piatkowski het denn beslåten, dat hei siene Musikkarier upgäwen un lewer as Dokter arbeiden will. Rieck måk von 1992 an mit dat Musikertrio [[Liederjan]] wieder, wo hei den platz von Edzard Wagenaar. Hei bleev bet 2001 in dei Band.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.liederjan.com/historie.htm |titel=Liederjan online! |abruf=2025-07-21 }} {{Webarchiv|url=https://www.liederjan.com/historie.htm |wayback=20250519134352 |text=Liederjan online! |archiv-bot=2026-06-25 23:18:05 InternetArchiveBot }}</ref> Hüd triddt Wolfgang Riek meist allein up un giwt Seminaren. Siene Konzert ümfåt hoogdütsche un plattdütsche Leder, dei hei deilwies sülwen schriwt un deilwies von anner Schriewer stammt. Hei büddt ok Kinnerprogramm an, so as ''Die Maus im Fernrohr''. Dortau singt hei ok traditschonelle Wiehnachtsleder, Interpretatschonen von [[Ernst Barlach]] un egen Texten tau dat Thema. In’n Dezember 2003 keem siene Solo-CD ''Alles muss sich wandeln'' mit 19 Gastmusiker rut. 2003 geew Rieck mit Jörg Kokott ene CD rut. Mit dei Berliner Musikersche [[Heike Kellermann]] stell vertoont Leder von [[Theodor Kramer]] vör un bröch mit eer ene CD rut. För den Verlag [[Hinstörp]] het Rieck mit an einen [[Höörbook|Hürbauk]] na eine plattütsche Novell von [[John Brinckman]] arbeidt: ''Mottche Spinkus un de Pelz'', de in dat jüüdsche Milieu von [[Güstrow]] in de Midd von dat 19. Johrhunnerd spält. 2016 keem sien Album ''Der singende Mann'' rut. För den Titel in dit Album ''Vergessne Helden'' kreeg hei den [[Liederpreis 2017]]. Rieck spält [[Gitarr]], [[Banjo]], [[Fleut]], [[Mundharmonika]], [[Mandolin]] un [[Konzertina]]. == Pries == * 1979 (mit Joachim Piatkowski) und 1983 (mit dem „Liederzirkus“) Höövdpries bi den [[DDR-Chansondaag]] in [[Frankfort an de Oder|Frankfort/Oder]] * 1985 [[Kulturpries von dei Stadt Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 1986 [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bemsen-Pries]] (mit Joachim Piatkowski) * 1988 [[Kulturpries von dei Bezirk Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 2003: [[Liederbestenliste|Lederbestenlist]] för ''Alles muss sich wandeln'' * 2017: [[Liederbestenliste|Lederpries 2017]] för ''Vergessene Helden'' * 2020: [[Johannes-Gillhoff-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Lyriker-Wolfgang-Rieck-erhaelt-Gillhoff-Preis,gillhoffpreis104.html |wayback=20200324152825 |text=''Lyriker Wolfgang Rieck erhält den Gillhoff-Preis'' |archiv-bot=2026-03-14 09:53:00 InternetArchiveBot }}, NDR-Meldung vom 23. März 2020, abgerufen am 23. März 2020</ref> == Diskografie == === Solo-CD === * ''Mottche Spinkus un de Pelz''. Kabinettstück von dei plattdütsch Dichter John Brinckman – eine Geschicht ut den jüdschen Milieu von de Stadt Güstrow (Hürbauk)[http://d-nb.info/1205103511%7CDNB-Link] * ''Peter Lurenz bi Abukir''. Alles muss sich wandeln – 16 Lieder aus eigener Feder sowie vertonte Lyrik verschiedener Dichter (2003) * ''Der singende Mann'' (2017) === CD mit Heike Kellermann === * ''Was solln wir noch beginnen'' (2006) === Kinner-CD === * ''Die Maus im Fernrohr'' – Leder un Lügenmärken von dei Seefohrt (2002) * ''Adele-Ukulele'' – oder warum mit Musik alles besser geht (2007) * ''Wir können alles werden'' (2014) === Duo Piatkowski & Rieck === * LP ''Plattdeutsche Lieder'' – traditionelle und eigene Lieder aus dem norddeutschen Sprachraum (1983) * LP ''Utkiek'' – eigene plattdeutsche Lieder in aufwändigen, kunstvollen Arrangements (1987) * CD ''Old Meklenborg for ever'' – 18 neue plattdeutsche Lieder, modern arrangiert, aus eigener Feder und von anderen Textautoren (1991) === DVD === * ''Lebens-Töne'' – ein professionell produzierter Film über den Sänger und Liedermacher Wolfgang Rieck == Literatur == * Jan Wielgohs: ''Rieck, Wolfgang''. In: ''Wer war wer in der DDR?'' 5. Ausgabe. Band 2. Ch. Links, Berlin 2010, <nowiki>ISBN 978-3-86153-561-4</nowiki>. == Weblenk == * Literatur über Wolfgang Rieck in der Landesbibliographie MV * [http://wolfgang-rieck.de/ Website von Wolfgang Rieck] * [https://web.archive.org/web/20240222153512/https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/mit_ihm_waere_ich_ueberall_hin_gegangen Musikalische Lesung] * Heike Kellermann, Wolfgang Rieck: [http://www.kramerprogramm.de/programm.html Konzert- und Literaturprogramm nach Texten von Theodor Kramer] == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1953]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Börger von de DDR]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Lyrik]] 1xtw94z8fzk0k1dt6q58g83g8m7ldwf 0 193229 1070477 1070127 2026-06-25T23:03:11Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070477 wikitext text/x-wiki '''Wisconsin Pomeranian''' oder '''Wisconsin Platt''' is een [[Oostpommersch Platt|oostpommerschen]] Dialekt, den [[Pommern|pommersch]], besünners [[Hinnerpommern|hinnerpommersch]] Uutwannerers, in’n fröhen 19.&nbsp;Jaarhunnnerd in de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] mitbröchten.<ref>{{Internetquelle |url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=Blog Pommerscher Greif e.&nbsp;V. |datum=2012-02-09 |abruf=2020-02-19 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |wayback=20200721091751 |text=Die Pommernvereinigungen in den USA |archiv-bot=2026-06-25 23:03:11 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |titel=Wisconsin Platt Today |werk= |hrsg=Pommerscher Verein Central Wisconsin |datum= |abruf=2020-02-19 }} {{Webarchiv|url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |wayback=20200214134335 |text=Wisconsin Platt Today |archiv-bot=2026-06-25 23:03:11 InternetArchiveBot }}</ref> == Varietäten == De verscheden pommerschen Dialekten in Wisconsin unnerscheedt sik je na de Afkumst van de Uutwannerers.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |titel=Sound Comparisons |abruf=2020-02-19 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |wayback=20200811004605 |text=Sound Comparisons |archiv-bot=2026-06-25 23:03:11 InternetArchiveBot }}</ref> * [[Stettin]], Wisconsin<ref name="Stettin">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Stettin_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Stettin'' |abruf=2020-02-19}} [hat nur Aussprache-Angaben in IPA und keine Schreibweisen]</ref> ** middelsassisch ê > lang ''e'' [e:] (''twee'', ''Knee'', ''Eeke'') ** middelsassisch ''ô'' > lang o [oʊ~o:] (''gout'', ''Fout'', ''Koh'' , ''Stool'') ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''green'' „gröön“, ''ääve'' „över“, ''hääre'' „hören“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „söss“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs-'' ** g- in’n Anluud vöör depen Vokalen [g] (''Goare'' „Garten“; ''gout'' „gut“), vöör hogen Vokalen [j] (''Jääs'' „Gänse“) * [[Maine]], Wisconsin<ref name="Maine">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_TownofMaine_Dl |titel=Sound Comparisons...: ''Wisconsin Pomeranian: Town of Maine'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ''ê'' ''> ei (twei „zwei“, Knei „Knie“, Eik „Eiche“)'' ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''jaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' diphthongeert (''greun'' „grün“, ''euve'' „über“) oder unrund maakt (''häre'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' bewaart (''söss'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs''- (daraus ''Jaus'' „Gans“) ** anlautendes g- as [j] artikuliert (''Jaus'' „Gans“, ''Joare'' „Garten“, ''jaut'' „gut“) * Naugart, Wisconsin<ref name="Naugart">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Naugart_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Naugart'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ê > ''ei'' (''twei'' „zwei“, ''Knei'' „Knie“, ''Eik'' „Eiche“) ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''gaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''grään'' „grün“, ''äve'' „über“, ''här'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-âs-'' (''Gaas'' „Gans“) ** ''g-'' in’n Anluud vöör depen Vokalen as [g] artikuleert (''Gaas'' „Gans“, ''Goare'' „Garten“, ''gaut'' „gut“) == Spraakbispelen == Bispeelsätz (sachtens [[Marathon County]], Wisconsin):<ref name="PlattTied">{{Internetquelle |url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |titel=Platt Tied (Low German Time) |abruf=2020-02-19 }} {{Webarchiv|url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |wayback=20200214134341 |text=Platt Tied (Low German Time) |archiv-bot=2026-06-25 23:03:11 InternetArchiveBot }}</ref> {| class="wikitable" |Sommer iss een gaude Tied vom johr. |- |Spoad im sommer goahe wi tum fair. |- |Bald fingt dat högen wedder an. |- |Vääl lüüd warre in Juni verfriegt. |- |Miine hund het angst wenn dat buten dunnerd. |- |Frühe johr hevve wi noa kark sommer shoal hin gahn. |- |Ik hass dat unkrut vom goade ut trecken. |- |Vääl scheune blomen finge nu an tum blömen. |- |Dat fischen is an diise johr tied gaut. |} Interview (18. Juni 1968) mit ene Plattdüütsche, Hamborg, geb. 1903, Marathon County, WI:<ref>{{Internetquelle |url=https://language.mki.wisc.edu/german-american-dialect-recordings/female-speaker-born-1903-hamburg-marathon-county-wi-date-place-of-interview-june-18-1968-marathon-county-wi-interviewer-jurgen-eichhoff-nagda-record-number-eic-20/ |titel=Female speaker, born 1903, Hamburg, Marathon County, WI. Date/Place of Interview: June 18, 1968, Marathon County, WI. Interviewer: Jürgen Eichhoff NAGDA Record Number: EIC 20 |abruf=2020-02-26 |sprache=en-US}}</ref> – Jeef dat hier an’n Anfang auch Indianer? – Ja, aber weer ma wenich, sehr wenich. Mej Vatter secht, dat öfters Winters dann hadde wecke bi ehr im Busch ehr Wintercamp hatt. Un da hadd’er a Körf moakt va Elm, slippery Elm, un da hadd'er seine Körf upbrecht un hadde sich doa Äten veur [=&nbsp;vör] tuuscht, Brot odder wat weer tum Äten wäst. Awers da hadder öfters uck Hirschfleisch bräächt. Awer sehr väl Indians sin nich wäst hier, groad hier in dissen Town sind uck a poar wäst, awer ein Famielch is sogoar, ne, de Jung is denn inne Schaul jaa [=&nbsp;gahn], awer sogar der Schaulleerer, de hett Angst hatt vor dei un hatt alles daa [=&nbsp;doan] wat he no künn, damit dat se nich inne Schaul kommen schulle. == Footnoten == <references />{{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Pommern]] [[Kategorie:Wisconsin]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Dialekt]] pjd6xlolybhu1vdgfcaciihb2b8fa0q 0 193246 1070467 1070121 2026-06-25T22:18:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070467 wikitext text/x-wiki '''Walter Höher''' (* [[22. Februar]] [[1925]] in [[Schweierte]]; † [[22. August]] [[2015]] ook daar<ref name="BS">{{Internetquelle |autor=Ingo Rous |url=https://blickwinkel-schwerte.de/files/walter-hoeher-verstorben-elsebad-trauert-um-seinen-freund-und-foerderer/ |titel=Walter Höher verstorben: Elsebad trauert um seinen Freund und Förderer |werk=Blickwinkel Schwerte |datum=2015-08-24 |abruf=2017-08-25}}</ref>) was en [[Düütsche Spraak|düütsken]] [[Schoolmeester|Schoolmester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]]. == Liäwen == Naodem dat he de Volksschole in [[Iärgste]] besöcht hadde, gung he up dat Gymnasium in [[Schweierte]]. Siene Schooltied het de Twede Weltkrieg ünnerbruoken. In’n Krieg is he swaor verwunnt worrn. 1946 make he dann sien Abituur. Daornao besöchte he eerst de höger Hannelsschole un studeer dann in [[Düörpm]] Pädagogik. Later was he Schoolmester in [[Bönen]] un [[Kalthof]]. Vun 1968 an was he bet to siene Penschoon Rekter an Gemeinskopschole Iärgste. He ünnerricht Düütsk un Musik. Höher engageer sik för Plattdüütsk un was in verscheden Organisatschonen, so as de Heimaotverbund Märksk Kreis, in’n ''[[Plattdüütsk Schrieverkring]]'' in’n [[Westfäölsk Heimaotbund]] [[Mönster]] un in de [[Plattdüütske Spraokstie|''Plattdüütske Spraokstie'']] in Mönster. Daorto was he lange Jaohren Geschäftsföhrer un Plattdüütskwaort in’n Heimaotvereen Iärgste. He geew regelmaotig plattdüütske Vüördräge in Verenen un plattdüütsken Oragnisatschonen. He verfaat nich alleen plattdüütske Essays un Bidräge för de regionalen Printmedien, man auk Rundfunkbridräge un plattdüütsche Leder. Een vun sien bekannste Stücken is de Text van dat ''Südwestfalenlied'' dat he 2008 schreew.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |titel=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |abruf=2025-07-24 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |wayback=20220701180147 |text=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |archiv-bot=2026-06-25 22:18:55 InternetArchiveBot }}</ref> == Priese == * 1981: 1. Autorenpries van den Märksken Kreises för enen plattdüütsken Schölerliäsweddstried * 1984: 1. Pries bi den Lünscher Schrieverweddstried * Ehrenring van de Stadt Schweierte * [[Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland|Bundsverdeenstkrüüz]] * 1994: [[Andreas-Rottendorf-Pries]] == Wiärke == * ''Dör Bruuk un Tiet. Texte und Lieder''. LP und MC. Sülwstverlag,Iärgste1980. * ''Luster maol. Texte und Lieder''. LP. Sülwstverlag,Iärgste1984. * ''Hiärwestblaumen. En bunten Struuss för Frönne van dä plattdütsche Spraoke''. Herausgegeben vom Heimatverein Ergste,Iärgste1984. * ''Chrisdaggsklocken klingt. Plattdeutsch zur Winter- und Weihnachtszeit in Wort und Klang''. LP und MC. Linnepe Verlag, Schwerte 1988; Erweiterte Neuauflage als CD 2008. * ''Miärkische Kost, mündkesmaote''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1992. * ''Luster mol „hör mal zu“. Walter Höher singt plattdeutsche Lieder''. MC. Sülwstverlag, Schwerte-Ergste 1993. * ''Plattdeutsch hören – Hochdeutsch mitlesen. Mundarten im Märkischen Kreis und in den angrenzenden Gebieten. 50 Jahre plattdeutsche Aufnahmen''. 9 Bücher bzw. CDs. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 2008, ISBN 978-3-926890-32-0. ; tohaupe mit Horst Ludwigsen * ''Wörterbuch südwestfälischer Mundarten''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1997, ISBN 3-926890-13-4. * ''Rüüm(e)straote. Gereimtes und Ungereimtes in westfälisch-märkischem Platt''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1999. == Weblenke == {{PBuB|1743}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 2qaisyhbti6vlu3akr45uaiagb7b9x6 0 193260 1070440 1070103 2026-06-25T20:26:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070440 wikitext text/x-wiki '''Susanne Bliemel''' (* [[1968]] in [[Swerin]], [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]]) is ene [[Düütschland|dütsche]] [[Schoolmeester|Lihrersche]], [[Radio|Radiomoderåtersche]] un [[Plattdüütsch|plattdütsche]] [[Schriever|Schriewersche]]. Sei is bekannt as Moderåtersche von de [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|mäkelborg-vöpommersch]] Radioreeg ''[[Plappermoehl|De Plappermoehl]]''. == Läwen == Bliemel studie [[Germanistik]] un [[Slawistik]] in [[Güstrow]], in [[Odessa]] in de [[Ukraine]] un in [[Griepswold]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |titel=Autor: Susanne Bliemel |abruf=2025-07-25 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |wayback=20250517125630 |text=Autor: Susanne Bliemel |archiv-bot=2026-06-25 20:26:42 InternetArchiveBot }}</ref> Nå den Studium ünnerricht Bliemel an’e Schaul. Von 1998 bet 2004 wier se Studienleidersche an dat Landsinstitut för Schaul un Utbilldung von [[Mekelnborg-Vörpommern|Mäkelborg-Vörpommern]]. Dortau arbeid sei 15 Jaren as Plattdütschbeopdragte von dat Land un Beopdragte för dat Programm „Meine Heimat – Mein modernes Mecklenburg-Vorpommern“.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ |titel=Bliemel, Susanne |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.bildung-mv.de/unterricht/rahmenplaene/rahmenplaene-fuer-die-allgemein-bildenden-faecher/niederdeutsch/ |titel=Niederdeutsch |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref> Sei läwt as frieberoplich Schriewersche un Språk- un Kulturvermiddlersche in Mäkelborg.<ref name=":0" /> Von 2001 an wier Bliemel bi [[NDR 1 Radio MV]] togang un moderier dor ünner anner tauhop mit [[Thomas Lenz]] de plattdütsche Radioreeg [[Plappermoehl|''De Plappermoehl'']].<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |autor=NDR.de |url=https://www.ndr.de/radiomv/sendungen/de_plappermoehl |titel=De Plappermoehl - die plattdeutsche Traditionssendung |abruf=2025-07-25 |sprache=de}}</ref> Dotau engagiert sei sik för dei plattdütsche Språkpläg’, schirwt plattdütsche Geschichten un oewersett hogdütsche Bäuker in’t Platdütsche. Se het twee Döchter.<ref name=":0" /> == Priesen == * 2020: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] von dei [[Carl-Toepfer-Stiftung]] Hamborg<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |titel=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |werk= |hrsg= |datum=2020-03-02 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200328020626/https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |archiv-datum=2020-03-28 |abruf=2020-07-13 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |wayback=20200328020626 |text=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |archiv-bot=2026-06-25 20:26:42 InternetArchiveBot }}</ref> * 2021: [[Unkel-Bräsig-Pries]] <ref>{{Internetquelle |url=https://www.länderzentrum-für-niederdeutsch.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |titel=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |werk=länderzentrum-für-niederdeutsch.de |datum=2021-08-25 |abruf=2023-12-13 }} {{Webarchiv|url=https://www.xn--lnderzentrum-fr-niederdeutsch-0pc17e.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |wayback=20240229142247 |text=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |archiv-bot=2026-06-25 20:26:42 InternetArchiveBot }}</ref> * 2023: Pries von dei ''[[Stiftung Mecklenburg]]'' <ref>{{Internetquelle |url=https://stiftung-mecklenburg.de/aktuelles/infos-neues/de-pries-von-stiftung-maekelborg-geiht-an |titel=de Pries von de Stiftung Mäkelborg geiht an … |werk=stiftung-mecklenburg.de |datum=2023-12-07 |abruf=2023-12-13}}</ref> == Wark == * ''Wenn de Gott oewer nu’n Lock hett''. Plattdeutsche Geschichten, [[Hinstörp]], [[Rostock]] 2012, ISBN 978-3-356-01526-3. * Stephan Bliemel: ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Ins Niederdeutsche übertragen von Susanne Bliemel, Bilder von Peter Bauer,Hinstörp, Rostock 2013, ISBN 978-3-356-01591-1. * ''Dat wier de Nachtigall un nich de Uhl …'' Plattdeutsche Geschichten. [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02149-3. * ''Bananen vör de Sœgen … Plattdeutsche Geschichten aus Norddeutschland.''Hinstörp, Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02326-8. * ''Nieges ut Hoppenhagen.'' Bilder von Silke Herr, [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02484-5. Oewersett in’t Plattdüütsche * ''Ünnerwägens in de Hansetiet: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-248-9. * ''De Schatz von de Likedeelers: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-249-6. '''Toondräger''' * ''De Mallbüdel – de 100 besten Witze ut de Plappermœhl''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller, u.&nbsp;a. Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2007. * ''De niege Mallbüdel: miehr Witze ut „De Plappermoehl“''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller: Susanne Bliemel, [[Marianne Meier]] und [[Norbert Bosse]], Tennemann Media, [[Swerin]] 2012, ISBN 978-3-941452-24-4. * ''Rudolf Tarnow – Mötst di nich argern''. Hörbuch u.&nbsp;a. gelesen von Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2018, ISBN 978-3-941452-54-1. * ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Plattdeutsches Hörbuch für Kinder. Gelesen von Susanne Bliemel unter der Regie von Rainer Schobeß, [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02295-7. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen|List von plattdütschen Schriewerschen]] == Weblenk == {{PBuB|5031}} * Hinstörp Verlag: ''[https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ Susanne Bliemel]'' (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Journalismus]] owb020w3s2lytu239o451yjd5g1yudz 0 193338 1070378 1070066 2026-06-25T15:51:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070378 wikitext text/x-wiki [[Bild:Otto_Garber.jpg|duum|Otto Garber, üm 1940]] '''Otto Garber''' (* [[3. Juli]] [[1880]] in [[Lassahn]]; † [[17. Oktober]] [[1949]] in [[Ratzborg]]) wier en [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. == Leven == Garber stamm ut ene Burenfamilie. Hei måk ene Lier as [[Schoolmeester|Schaulmeister]] an dat Liererseminår in [[Ratzborg]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |titel=Autor: Otto Garber |abruf=2025-07-28 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |wayback=20250215133814 |text=Autor: Otto Garber |archiv-bot=2026-06-25 15:51:48 InternetArchiveBot }}</ref> Hei arbeid denn an Schaulen in [[Kiel]], [[Reinbeek]], [[Lassahn]] un Ratzborg. In’n [[Eerste Weltkrieg|Iersten Weltkrieg]] wier hei Soldaat un is swaar verwunnt worrn. Hei wier Liddmåt in’n [[Heimatbund Hartogdom Loonborg|''Heimatbund Hartogdom Loonborg'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://ratzeburg.de/index.php?La=1&object=tx,2559.202.1&kat=&kuo=2&sub=0 |titel=Start / Ratzeburg |abruf=2025-07-28}}</ref> Hei läw in St. Georgsbarg an’n Ratzborger See. == Pries un Ihren == Garber kreeg 1939 den [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]].<ref name=":0" /> In [[Mölln]] dregt de ''Otto-Garber-Weg'' sien Nåm, in Ratzborg de ''Otto-Garber-Straße.'' == Wark == * ''Up Posten: Kriegsbiller ut de Vogesen.'' Lühr & Dircks, [[Gaarn]] 1916 ([[Plattdütsche Volksböker]]; 7). * ''Stina Dreews: veer Vertelln.'' [[Quickborn-Verlag]], [[hamborg]] 1918 (Quickborn-Bücher; 20). * ''Grundwater: twölf Ämmer ut'n plattdütschen Sood''. Nordischer Heimatverlag H. H. Nölke GmbH, [[Borsholm]] 1921. * ''Smöken und andere Novellen'' Beltz, Langensalza 1923 (Aus deutschem Schrifttum und deutscher Kultur; 33) (Heimaterde; 4). * ''De Schoolmeisterbuer: een Stück Leben twüschen Book un Ploogsteert''. [[Wachholtz]], [[Niemünster]] 1924. * ''Ut de Bilad''. Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1927. * ''Een von de Ohlen''. [[Quickborn-Verlag]], [[Hamborg]] 1932. * ''Kamerad, kumm!'' Lauenburger Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1940. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewers]] == Literatur == * [[Gustav Friedrich Meyer]]: ''Otto Garber zum 60. Geburtstag''. In: ''Die Heimat. Monatsschrift für schleswig-holsteinische Heimatforschung und Volkstumspflege''. Bd. 50 (1940), Heft 7, Juli 1940, S. 97f. ([https://resolver.sub.uni-hamburg.de/kitodo/PPN846060221_0050/page/105 Digitalisat]). == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Garber, Otto]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1949]] [[Kategorie:Boren 1880]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] 1h6k5z41zdtq1j9xrdf6e09pxusdr9i 0 193357 1070475 1070125 2026-06-25T22:55:46Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070475 wikitext text/x-wiki '''Wilhelm Schmidt''', Pseudonym: '''Wilhelm Schmidt-Fischerbrook''' (* [[11. März]] [[1872]] in [[Rostock]]; † [[15. Mai]] [[1941]] ok daar) wier en dütschen [[Pädagogik|Pädagog]], [[Journalist]], [[Rutgever|Rutgäwer]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. [[Bild:Wilhelm_Schmidt_(1872-1941).png|duum|Wilhelm Schmidt (1872–1941)]] == Läwen == Wilhelm Schmidt wurr 1872 as Soehn von enen Rostocker [[Schipper (Beroop)|Schipper]] buren. Nåden dat hei dei Brögerschaul besöcht harr, güng he up dei [[Präparandenanstalt]] un denn up dat Lihrerseminår in [[Niekloster]]. Von 1895 bet 1921 wier hei Schaulmeister in [[Rostock]]. V onwägen ene swore Krankheid, güng hei vör de Tied in Penschon. 1898 wier hei Mitbegrünner von den ''[[Plattdütsch Vereins för Rostock un Ümgegend|Plattdütschen Verein för Rostock un Ümgegend]]''. He dröög ut den Wark von [[Fritz Reuter|Fritz Reuters]] un [[John Brinckman]] vör,<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |titel=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |hrsg=Deutsches Rundfunkarchiv |datum= |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170620202820/http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S |archiv-datum=2017-06-20 |archiv-bot=2024-06-14 22:05:38 InternetArchiveBot |abruf=2015-09-23 }} {{Webarchiv|url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |wayback=20170620202820 |text=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |archiv-bot=2026-06-25 22:55:46 InternetArchiveBot }}</ref> wier Sammler von plattdütschen Seggwiesen un Läuschen un woll so de plattdütsche Språk un Kultur bewohren. Hei wier en engen Fründ von den Volkskünnigen [[Richard Vosslo|Richard Voslo]]. Schmidt harr besünners Interess an John Brinckman sien Wark. 1914 gew hei ene John-Brinckman-Biographie rut. Al von 1904 an is hei tauhop mit den Illustrater Adolf Jöhnssen ene Editschoon von Brinckman sien Wark ruttaugäwen. Nå ene Idee von Schmidt, gew dei Stadt Rostock 1922 dat ierste Mål tauhop mit dei Arbeidsgemeinschop von dei Heimåtverein up den Plattdütschen Volksdag den [[John-Brinckman-Pries]] rut. De Pries würr an Dichter, Schriewer, Wätenschopper un Künstler, de sik för dat Plattdütsch insetten, utgäwen. Priesdräger wieren tau’n Bispäl [[Richard Ohnsorg]] un [[Richard Vosslo]]. 1935 kreg Schmidt sülwenst den Pries för sienen Insatt in dei plattdütsche Språkpläg’. Schmidt bruuk verscheden Schriewernåm, so as Wilhelm Fischerbrok un Hinnik Isen för siene Arbeid in Dagbläder. Een Deil von sienen Wark keem ünner den Nåm Wilhelm Schmidt-Fischerbrook oder Wilhelm Schmidt-Rostock rut. Wilhelm Schmidt blew 1941 dod. Hei liggt up den Niegen Dodenhoff in Rostock begråwen (Feld Od 60). == Wark (Utwåhl) == === As Schriewer === * ''Wat Vagel Grip vertellt. Geschichten un Dönken in Meckelbörger Platt'' (Haak, Ribnitz 1910) * ''Seemannsblot orer de Schönheit ut Tripolis'' Schwank, (Sülwstverlag, Rostock 1912) * ''John Brinckman. Leben und Werk'' (Kaufungen, Rostock 1914) * ''De leckern Füsiliere orer De Häunerkrieg in Fischkaten: En Soldatenschwank'' (Sülwstverlag, Rostock 1915) * ''Dünung. Schippermärken und Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1919) * ''Hannis Bo-i un anner Geschichten'' (Koch, Rostock 1933) * ''Ann Strand’n'' (Koch, Rostock 1936) * ''Kiek in de Sünn'' (Koch, Rostock 1940) * ''Ick will juch wat vertellen ... Plattdeutsche Märchen, Rätsel, Läuschen, Geschichten und Gedichte'' ([[Hinstörp]], Rostock 1988) * ''Uemmer manierlich! : Un anner Vertellers'' ([[Hinstörp]], Rostock 1994) * ''Schippermärken un Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], Rostock 1996) * ''Adolf Jöhnssen, ein Maler der Heimat'' (1927) * ''Vom Rostocker Pfingstmarkt'' (1931) * ''Detloff Carl Hinstörp. Leben und Wirken eines mecklenburgischen Buchhändlers'' (1931) * ''Meckelbörger Heimatarbeit binnen und buten'' (1933) === As Rutgäwer === * ''Vagel-Grip-Kalender'' (Adlers Erben, Rostock af 1760) * ''Großherzoglich Mecklenburg-Schwerinscher und Mecklenburg-Strelitzer Kalender'' im Volksmund genannt: ''Voß-un-Haas-Kalender'' ([[Hinstörp]], Rostock af 1864) * Ludwig Kreutzer: ''Zehn mecklenburgischen Volkserzählungen'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Boldt, Rostock 1904) * [[John Brinckman]]: ''Kasper Ohm un ick'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Nister, Nürnberg 1905) * John Brinckman: ''De Generalreeder'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1918) == Literatur == * Grete Grewolls: Wer war wer in Mecklenburg und Vorpommern. Das Personenlexikon. [[Hinstörp]] Verlag, Rostock 2011, <nowiki>ISBN 978-3-356-01301-6</nowiki>, S. 8894.  * ''Schmidt, Wilhelm''. In: ''Deutsches Literatur-Lexikon''. Bd. 15, Saur, Bern (u.&nbsp;a.) 1993, Sp. 426 * Wilhelm Schmidt: zu seinem 60. Geburtstag. In: Mecklenburgische Monatshefte. Band 8. [[Swerin]] 1932, S. 131–132 (Digitalisat – PDF).  == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewer]] == Weblink == {{PBuB|950|NAME=Wilhelm Schmidt}} == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1941]] [[Kategorie:Boren 1872]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Rutgever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Heimatforscher]] pkhkjlcv5rfxfg10rg0szfwr6h5cl9l 0 193404 1070468 1070122 2026-06-25T22:19:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070468 wikitext text/x-wiki '''Walter Zelinski''' (* [[4. Oktober]] [[1948]] in Elmshoorn, † [[21. Dezember]] [[2019]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]], [[Radiomoderater]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |titel=Autor: Walter Zelinski |abruf=2025-07-31 }} {{Webarchiv|url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |wayback=20240812135505 |text=Autor: Walter Zelinski |archiv-bot=2026-06-25 22:19:15 InternetArchiveBot }}</ref> == Leven == Na siene Schoolteid maak Waler Zelinski ene Leer as Heizungsmonteur in [[Hamborg]]. Daarna studeer he un is [[Schoolmeester]] worrn. Vun 1976 an bet to siene [[Penschoon]] 2012 ünnerricht he an de Samschool [[Trappenkamp]], vundaag de ''Richard-Hallmann-School''. Hier weer he vun 1989 an Schooldirekter. Daarto het Zelinski bi [[NDR 1 Welle Nord]] arbeidt un schreev plattdüütsche [[Glosse (Journalismus)|Glossen]] över [[Sport|Sportthemen]]. 1997 begünn he dat Schrieven för de Radioreeg [[Hör mal ’n beten to|''Hör mal ’n beten to'']]. He bröch ok Böker un Höörböker mit plattdüütschen Kortgeschichten rut.<ref>Andrea May und Michael Jung (Ruutgever): ''Wiehnachten steiht vör de Döör!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, [[:de:Special:BookSources/3898820386|ISBN 3-89882-038-6]]</ref> Walter Zelinski weer verheiraadt un Vadder vun ene Dochter. == Wark == * ''Wenn de Hahn kreiht op den Mist ...: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', [[Verlag Michael Jung]], [[Kiel]] 2000, ISBN 3-929596-86-5 * ''Von Quarkbüdels un anner Lüüd: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-034-3 * [[Andrea May]] und Michael Jung (Ruutgever) ''Wiehnachten steiht vor de Döör!'', Autoren: [[Ines Barber]], [[Udo Bielenberg]], [[Anneliese Braasch]], [[Ulli Brüchmann]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]], [[Heiko Gauert]], Ubbo Gerdes, [[Günter Harte]], Kerstin Kromminga, [[Wolfgang Sieg]], Jasper Vogt, [[Falko Weerts]] und Walter Zelinski, Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-038-6 * ''Kümmt jümmers anners, as een denkt!: ‚Hör mal ’n beten to´-Geschichten‘'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-063-7 * ''Beten scheev hett Gott leev!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-105-6 == CD’s == * ''Walter Zelinski vertellt: `Hör mal'n beten to´-Geschichten'' (CD), Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-073-4 == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblink == {{PBuB|ID=1441}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Moderator]] sao5y59hniawda9q757ixvfcktdgdkm 0 193559 1070411 1070090 2026-06-25T18:24:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070411 wikitext text/x-wiki '''Roel Oostra''', mit vullen Naam '''Roelof Jacobs Oostra''' (* [[29. August]] [[1921]] in [[Oosthem]], [[20. November]] [[2025]]) <ref> [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17976507/oud-directeur-roel-oostra-104-van-de-lawei-in-drachten-overleden ''Oud-directeur Roel Oostra (104) van De Lawei in Drachten overleden''] Omrop Fryslân, 20. November 2025 </ref> weer en [[Nedderlannen (Europa)|nederlandschen]] [[Schriever]] un [[Speelbaas]] van de [[Westfreesche Spraak|westfreesche]] Kabarettgrupp [[De Spinnekop|''De Spinnekop'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |titel=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |abruf=2025-08-08 }} {{Webarchiv|url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |wayback=20240116102105 |text=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |archiv-bot=2026-06-25 18:24:42 InternetArchiveBot }}</ref> He schreev ok op för dat [[Stellingwarfs kabberet|''Stellingwarfs kabberet'']] up [[Stellingwarfs]]. == Leven == Roel Oostra gung in [[Wolvege]] op School, 1962 wurr Oostra Direkter van dat Kultuurzentrum [[De Lawei|''De Lawei'']] in [[Drachten]] un weer hier 25 Jaren lang aktiv. 1971 kreeg de he [[Freesche Presspries]]. Twüschen 1996 un 2002 schreev un produzeer Oostra noch fiev Programmen up Stellingwarfs för dat ''Stellingwarfs kabberet.'' 2008 nööm dat Kultuurzentrum ''De Lawei'' de lütte Saal in dat Zentrum ''Roel Oostra-Saal''. 2021 fier he sien 100. Boortsdag.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-20210828-NO01028005 |titel=Een eeuw Roel Oostra - NDC mediagroep - De Krant van Toen |abruf=2025-08-08}}</ref> == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1921]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Speelbaas]] [[Kategorie:Westfreesch]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] d548i6gdfs3hf906mqu98yuv0jvn8jp 0 194907 1070458 1070114 2026-06-25T21:34:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070458 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:Transistors-white.jpg|duum|Verscheden Transisters in ünneracheedliche THT-Hüüskenformen]] Een '''Transister''' is een elektronisch [[Halvleider]]-Boelement to’n [[Elektronik|Stüren]] oder Verstarken vun meist ringen elektrischen Spannungen un Strööm. He is de wichtigste „aktive“ Deel vun elektroonsche Schalters, de to’n Bispeel in de Nachrichtentechnik, de Leistungselektronik un in [[Reekner|Computersystemen]] bruukt warrt. Besünners wichtig sünd Transisters – meist as In/Uut-Schalter – in integreerten Schaltkreisen, wat de wied verbreedt Mikroelektronik mööglich maakt. Dat Woord „Transister“ is een [[Mengelwoort|Kufferwoord]] uut dat [[Engelsche Spraak|engelsche]] {{Lang|en|'''''trans'''fer res'''istor'''''}}.<ref>[http://nobelprize.org/educational_games/physics/transistor/function/firsttransistor.html ''The First Transistor''] Information zur Herkunft des Wortes „Transistor“ auf der Website der ''The Nobel Foundation''.</ref> == Literatuur == * Ulrich Tietze, Christoph Schenk: Halbleiter-Schaltungstechnik. 12. Oplaag. Springer, Berlin 2002, <nowiki>ISBN 3-540-42849-6</nowiki>.  * Kurt Hoffmann: Systemintegration: Vom Transistor zur großintegrierten Schaltung. 2. Oplaag. Oldenbourg, 2006, <nowiki>ISBN 3-486-57894-4</nowiki>.  * Ulrich Hilleringmann: Silizium-Halbleitertechnologie: Grundlagen mikroelektronischer Integrationstechnik. 6. Oplaag. Springer Vieweg, 2014, <nowiki>ISBN 978-3-8348-1335-0</nowiki>.  * Stefan Goßner: Grundlagen der Elektronik. 11. Oplaag. Shaker, 2019, <nowiki>ISBN 978-3-8440-6784-2</nowiki>.  * Alfred Kirpal: ''Die Entwicklung der Transistorelektronik. Aspekte einer militärischen und zivilen Technik''. In: ''Technikgeschichte.'' Band 59, Heft, 1992, S. 353–369. == Weblenken == * {{Internetquelle |url=https://www.electronicsplanet.ch/bauteile/standard-transistoren.htm |titel=Liste mit Standardtransistoren |werk=electronicsplanet.ch |abruf=2014-12-07}} * {{Internetquelle |autor=Thomas Krueger |url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |titel=Der Transistor – Ein Tausendsassa |werk=dieelektronikerseite.de |datum=2009-04-20 |abruf=2009-06-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |wayback=20090306064130 |text=Der Transistor – Ein Tausendsassa |archiv-bot=2026-06-25 21:34:27 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Thomas Schaerer |url=https://www.elektronik-kompendium.de/public/schaerer/powsw1.htm |titel=Schalten und Steuern mit Transistoren |werk=elektronik-kompendium.de |datum=2008-02-13 |abruf=2009-06-22}} * {{Internetquelle |autor=Kai Janßen |url=http://www.kjanssen.de/Studium/Forschungen/Diplomarbeit/da/weTEiS/weteis.htm |titel=weTEIS – interaktives Tutorial zu Lehrveranstaltung Entwurf integrierter Schaltungen |werk=kjanssen.de |datum=1999-11-03 |abruf=2010-01-19}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Technik]] 1nq5lsbuqcn7gg12zfywg5gohdwpirb 0 195004 1070375 1070065 2026-06-25T15:34:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070375 wikitext text/x-wiki [[Datei:Omar Yaghi 413953 by Christopher Michel 1-7-2025.jpg|mini|hochkant|Omar Yaghi (2025)]] '''Omar Mwannes Yaghi''' (* [[9. Februar]] [[1965]] in [[Amman]], [[Jordanien]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]]-palästinensisch-jordaansch [[Chemiker]] un Perfesser an de [[University of California, Berkeley]]. 2025 kreeg gemeensam mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="nobelprize">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/yaghi/facts/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref><ref name="bbc2025">{{Internetquelle |autor=Georgina Rannard |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0r0l742kpjo |titel=Chemistry Nobel awarded to three scientists for their work on metal organic frameworks |werk=[[British Broadcasting Corporation|bbc.com]] |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> == Leven == Yaghi stammt ut en palästinensisch Flüchtlingsfamilie. He is in en groot Familie mit begrenztem Togang to Water un ahn Strom upwussen. Mit 15 Jahren truck he in de USA. He hett an de [[University at Albany, The State University of New York]] studeert, wo he 1984 sien [[Bachelor]] kreeg. Sien Doktertitel kreeg he 1990 an de [[University of Illinois]]. Ansluutend weer he för dree Johr <!-- 1990–1992 --> as [[National Science Foundation|NSF]]-[[Fellow]] in [[Harvard University|Harvard]]. Dornah is he an de [[Arizona State University]] gahn, bevör he 1999 an de [[University of Michigan]] as ''Robert W. Parry Collegiate Professor'' wesseln dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Nancy Imelda Schafer |url=http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |titel=U. Michigan’s Omar Yaghi on What’s In Store for MOFs |werk=sciencewatch.com |hrsg=15,6 |datum=2004-11 |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110811114326/http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |archiv-datum=2011-08-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> Vun Januar 2006 bit 2012 weer he an de [[University of California, Los Angeles]] tätig.<ref>{{Internetquelle |url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |titel=Omar M. Yaghi |werk=ucla.edu |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120210165059/http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |archiv-datum=2012-02-10 |abruf=2025-10-09 }} {{Webarchiv|url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |wayback=20120210165059 |text=Omar M. Yaghi |archiv-bot=2026-06-25 15:34:33 InternetArchiveBot }}</ref> Yaghi forscht an [[Metal Organic Framework]]s un anner Gerüsten, de [[Waterstoff]]<ref>{{Internetquelle |autor=Susanne Donner |url=http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |titel=Kleiner Tank mit großen Löchern |werk=[[Handelsblatt]] |datum=2006-09-21 |seiten=9 |format=pdf; 362&nbsp;kB |kommentar=wiedergegeben auf uni-konstanz.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070720175639/http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |archiv-datum=2007-07-20 |abruf=2025-10-09}}</ref> oder [[Kohlendioxid]]<ref>{{Internetquelle |autor=Ben Schwan |url=https://www.heise.de/news/Klimagas-Schlucker-am-Schornstein-187085.html |titel=Klimagas-Schlucker am Schornstein |werk=[[heise online]] |datum=2008-03-05 |abruf=2025-10-09}}</ref> spiekern un wenn nödig weer afgeven können. ==Ehrungen== 2007 kreeg he den [[Newcomb Cleveland Prize]] vun de [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] för de best wetenschaplich Arbeit un för butergewöhnlich Leistungen in de Wetenschap. Ebenfalls 2007 wurr he mit de [[Materials Research Society]] Medal uttekent.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mrs.org/advancing-careers/award-central/fall-awards/mrs-medal |titel=MRS Medal Recipients |werk=mrs.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> 2010 kreeg he den [[Centenary Prize vun de Royal Society of Chemistry]]. 2015 wurr he mit den [[König-Faisal-Pries]] in de Kategorie Wetenschap un 2017 mit den [[Albert Einstein World Award of Science]] un den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] uttekent. 2018 kreeg he den [[Wolf-Pries]] för Chemie, för 2019 wurr hüm de [[Gregori-Aminoff-Pries]] tospraken. Ok in dat Johr 2019 wurr Yaghi in de [[National Academy of Sciences]] wählt, 2022 in de [[American Academy of Arts and Sciences]]. 2020 kreeg ge de [[August-Wilhelm-von-Hofmann-Denkmünt]].<ref>{{Internetquelle |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/anie.202005849 |titel=GDCh Awards 2020/DBG Awards 2020: Graphical Abstract |werk=Angewandte Chemie International Edition |datum=2020-06-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> In dat glieker Johr wurr Omar Yaghi as Liddmaat vun de Sektschoon Chemie in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] upnommen. 2023 wurr hüm de [[Wilhelm-Exner-Medaille]] verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wilhelmexner.org/medalists/omar-m-yaghi/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=Wilhelm Exner Medaillen Stiftung |sprache=de-AT |abruf=2025-10-14}}</ref> 2024 wurr he mit den [[Tang Prize]] in de Kategorie „Nahhollend Entwicklung“ uttekent<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?id=1935&cat=24 |titel=Omar M. Yaghi Receives 2024 Tang Prize in Sustainable Development for Groundbreaking Work in Innovative Materials for Carbon Capture, Energy Storage, and Water Harvesting |werk=tang-prize.org |datum=2024-06-18 |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> un ebenfalls 2024 mit den [[Balzan-Pries]] för sien Bidrääg to „Nanoporöse Materialien för Umweltanwendungen“.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.balzan.org/de/preistraeger |titel=Preisträger: 2024 |werk=balzan.org |abruf=2025-10-09}}</ref> För 2025 kreeg Yaghi den [[Von Hippel Award]] tospraken. Mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] kreeg he 2025 den [[Nobelpries för Chemie]] für die Entwicklung [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="bbc2025" /> == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Guangming Li, Hailian Li |Titel=Selective binding and removal of guests in a microporous metal–organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=378 |Nummer=6558 |Datum=1995 |Seiten=703–706 |DOI=10.1038/378703a0}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Hailian Li |Titel=T-Shaped Molecular Building Units in the Porous Structure of Ag(4,4‘-bpy)·NO₃ |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=118 |Nummer=1 |Datum=1996 |Seiten=295–296 |DOI=10.1021/ja953438l}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Synthetic Strategies, Structure Patterns, and Emerging Properties in the Chemistry of Modular Porous Solids |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=31 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=474–484 |DOI=10.1021/ar970151f}} * {{Literatur |Autor=Hailian Li et al. |Titel=Design and synthesis of an exceptionally stable and highly porous metal-organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=402 |Nummer=6759 |Datum=1999 |Seiten=276–279 |DOI=10.1038/46248}} * {{Literatur |Autor=Mohamed Eddaoudi et al. |Titel=Modular Chemistry: Secondary Building Units as a Basis for the Design of Highly Porous and Robust Metal−Organic Carboxylate Frameworks |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=34 |Nummer=4 |Datum=2001 |Seiten=319–330 |DOI=10.1021/ar000034b}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Reticular synthesis and the design of new materials |Sammelwerk=Nature |Band=423 |Nummer=6941 |Datum=2003 |Seiten=705–714 |DOI=10.1038/nature01650 |PMID=12802325}} * {{Literatur |Autor=Jesse L. C. Rowsell, Omar M. Yaghi |Titel=Metal–organic frameworks: a new class of porous materials |Sammelwerk=Microporous and Mesoporous Materials |Band=73 |Nummer=1-2 |Datum=2004 |Seiten=3–14 |DOI=10.1016/j.micromeso.2004.03.034}} * {{Literatur |Autor=Adrien P. Côté et al. |Titel=Porous, Crystalline, Covalent Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=310 |Nummer=5751 |Datum=2005 |Seiten=1166–1170 |DOI=10.1126/science.1120411 |PMID=16293756}} * {{Literatur |Autor=E.C. Spencer et al. |Titel=Determination of the hydrogen absorption sites in Zn₄O(1,4-benzenedicarboxylate) by single crystal neutron diffraction |Sammelwerk=Chemical Communications |Band= |Nummer=3 |Datum=2005 |Seiten=278–280 |DOI=10.1039/b511941c }} * {{Literatur |Autor=Baoling Huang et al. |Titel=Thermal conductivity of a metal-organic framework (MOF-5): Part II. Measurement |Sammelwerk=International Journal of Heat and Mass Transfer |Band=50 |Nummer=3-4 |Datum=2006 |Seiten=405–411 |DOI=10.1016/j.ijheatmasstransfer.2006.10.001}} * {{Literatur |Autor=Hong‐Cai Zhou, Jeffrey R. Long, Omar M. Yaghi |Titel=Introduction to Metal–Organic Frameworks |Sammelwerk=Chemical Reviews |Band=112 |Nummer=2 |Datum=2012 |Seiten=673–674 |DOI=10.1021/cr300014x }} * {{Literatur |Autor=Hiroyasu Furukawa et al. |Titel=The Chemistry and Applications of Metal-Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=341 |Nummer=6149 |Datum=2013 |Seiten= |DOI=10.1126/science.1230444}} == Weblinks == {{Commons|Omar M. Yaghi|Omar Yaghi}} * Liddmaatsindrag vun [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/omar-yaghi/ Omar Yaghi] bi de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] * [http://yaghi.berkeley.edu/ Website vun dat Yaghi Laboratory] * {{Academictree|chemistry|59430}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1185536280|VIAF=7620155769100727880007}} {{SORTIERUNG:Yaghi, Omar}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Jordanien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1965]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 6y76rjudvhgs5jn7tcribacgg9rkcbg 0 195131 1070388 1070071 2026-06-25T16:54:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070388 wikitext text/x-wiki [[Datei:Raulfs, Philipp.jpg|mini|Philipp Raulfs, 2018]] '''Philipp Raulfs''' (* [[25. April]] [[1991]] in [[Gifhorn]])<ref name="Handbuch 2017">[[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 131</ref> is en düütsch Politiker ([[SPD]]). He is siet 2025 [[Landraat]] vun den Landkreis Gifhorn. Tovör weer he van 2017 bit 2025 Afordneter vun den [[Landdag Neddersassen]]. == Leven == An den Realschoolafsluss 2007 hett Philipp Raulfs en Utbillen to’n Mechatroniker anslooten. Nah dat Fackabitur 2012 studeer he in’n dualen Studium Konstruktschoonstechnik an de [[Hochschool Hannover]]. 2016 hett he en Maschinenbaustudium an de [[Leibniz Universität Hannover]] upnommen, dat he 2019 mit den Master of Science afslooten hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Philipp Raulfs |url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |titel=Ausbildung und Beruf |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |wayback=20201001121150 |text=Ausbildung und Beruf |archiv-bot=2026-06-25 16:54:16 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/alle/,cms_id,341,ausschuss_id,42,abgeordneten_id,202805.html |titel=Abgeordnetenprofil von Philipp Raulfs |werk= |hrsg=Landtag Niedersachsen |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de}}</ref> == Politik == Raulfs weer van 2011 bit 2025 Liddmaat in den Raat vun de Gemeend [[Hillerse]]. Dor weer he van 2011 bit 2021 Vörsitter vun de SPD-Fraktschoon, van 2021 bit 2025 weer he ehrenamtlicher Börgermeester vun de Gemeend Hillerse. Den [[Samtgemeenderaat]] [[Samtgemeend Meinersen|Meinersen]] hörr he van 2016 bit 2023 an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sitzungsdienst-meinersen.de/bi/pa020.asp?PALFDNR=1 |titel=Samtgemeinderat Meinersen |hrsg=Internetseite Bürgerinformationssystem ALLRIS®net. |abruf=2024-10-03}}</ref> Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017]] kreeg he en Direktmandat in den [[Landdagswahlkreis Gifhorn-Süüd]]. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2022]] kunn he dat Direktmandat verteidigen. Sien Landdagsmandat hett he an*n 18. November 2025 in’t Vörfeld vun sien Amtsanträe as Landraat daalleggt. För hüm is [[Andrea Kötter]] in den Landdag nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zevener-zeitung.de/region/nach-tod-von-landrat-wechsel-in-spd-fraktion-333173.html |titel=Nach Tod von Landrat: Wechsel in SPD-Fraktion |werk=zevener-zeitung.de |datum=2025-11-18 |abruf=2025-11-18}}</ref> Nah den Dood vun den [[Landkreis Gifhorn|Gifhorner]] Landraat [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]] hett Raulfs bekanntgeven, as sien Nahfolger to kandideeren.<ref>{{Internetquelle | autor=Dirk Kühn, Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409362286/spd-abgeordneter-philipp-raulfs-will-landrat-in-gifhorn-werden.html/ |titel=SPD-Abgeordneter Philipp Raulfs will Gifhorns Landrat werden |werk=Gifhorner Rundschau |datum=27.06.2025 |sprache=de |abruf=08.07.2025}}</ref> An‘n 26. Oktober 2025 wurr he mit 53,6 Perzent vun de Stimmen to’n Landraat wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/braunschweig_harz_goettingen/spd-kandidat-philipp-raulfs-ist-neuer-landrat-von-gifhorn,landratswahl-100.html |titel=SPD-Kandidat Philipp Raulfs ist neuer Landrat von Gifhorn |werk=ndr.de |datum=2025-10-28 |abruf=2025-10-28}}</ref> Sien Amt hett he an’n 24. November 2025 antreeden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Amtsantritt-von-Philipp-Raulfs-Fokus-auf-Wirtschaft-Bildung-und-Sicherheit.php?object=tx,4083.6606.1 |titel=Amtsantritt von Philipp Raulfs: Fokus auf Wirtschaft, Bildung und Sicherheit |hrsg=Landkreis Gifhorn |datum=2025-11-24 |abruf=2025-11-24}}</ref> Siet 2019 is he Vörsitter vun de SPD in‘n Landkreis Gifhorn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |titel=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }} {{Webarchiv|url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |wayback=20200804223928 |text=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |archiv-bot=2026-06-25 16:54:16 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblinks == {{commons}} * [https://www.philipp-raulfs.de/ Persönlich Website] * [https://www.spdnds.de/personen/philipp-raulfs/ Philipp Raulfs bi de SPD Niedersachsen] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2024-04-01}} {{SORTIERUNG:Raulfs, Philipp}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1991]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] c3yg32em2zvzc18a37jgjac1k7trrjp 0 195223 1070441 1070104 2026-06-25T20:26:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070441 wikitext text/x-wiki [[Datei:Susumu Kitagawa cropped Susumu Kitagawa 20191212.jpg|mini|Susumu Kitagawa]] '''Susumu Kitagawa''' ([[Japaansch Schrift|japaansch]] {{lang|ja|北川 進}}, ''Kitagawa Susumu''; * [[4. Juli]] [[1951]] in [[Kyōto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref>) is en japaansch Chemiker. He gellt as internatschonal führend Experte för [[Metal Organic Framework|metall-organische Gerüste]] (MOF).<ref>[https://web.archive.org/web/20080929233813/http://www.pm.rub.de/pm2008/msg00302.htm Presseinformatschoon vun de Ruhr-Universität Bochum to en Vördrag vun Kitagawa, 29. September 2008]</ref> 2025 kreeg he gemeensam mit [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] un [[Omar Yaghi]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganische Gerüstverbindungen]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> Kitagawa wurr 1979 an de [[Universität Kyōto]] promoveert.<ref>{{Academictree |chemistry |61507|Name=Susumu Kitagawa|Datum=24. Februar 2018}}</ref> Dornah weer he Assistant Professor, af 1983 [[Lecturer]] un 1988 Associate Professor an de [[Kinki-Universität]]. 1992 wurr he Perfesser för Anorganische Chemie an de [[Tokyo Metropolitan University]] un 1998 Perfesser för Inorganische Funktschonale Chemie an de Universität Kyoto. Siet 2007 is he dor stellvertredend Direkter vun dat Institute for Integrated Cell-Material Sciences. Sien Fachrebeet is [[Komplexchemie]], speziell polymere Komplexstrukturen un MOFs, wat he as ''Chemie im Koordinations-Raum'' betekent. 1986/87 weer he Gastwetenschapler an de [[Texas A&M University]] (F. A. Cotton Laboratory) un 1996 Gastperfesser an de [[City University of New York]]. He kreeg 2008 den [[Humboldt-Forschungspries]] (un weer dormit an de [[Ruhr-Universität Baukem]]), 2009 den Chemical Society of Japan Award un 2003 den Pries vun de [[Chemical Society of Japan]] (CSJ) för Kreative Arbeit. 2010 hörr he to den [[Thomson Reuters Citation Laureates]]. 2011 kreeg he de [[Ehrenmedaille (Japan)|Medaille mit Purpurnem Band]] un wurr Liddmaat vun den Wetenschapsraat (Science Council) vun Japan. 2018 wurr he Ehrendokter vun den [[Technische Universität München]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/| titel=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie| hrsg=TU München| zugriff=2023-02-06}} {{Webarchiv|url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/ |wayback=20230206165612 |text=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie |archiv-bot=2026-06-25 20:26:50 InternetArchiveBot }}</ref> 2023 wurr Kitagawa to’n utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] wählt. == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Mitsuru Kondo |Titel=Functional Micropore Chemistry of Crystalline Metal Complex-Assembled Compounds |Sammelwerk=Bulletin of the Chemical Society of Japan |Band=71 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=1739–1753 |DOI=10.1246/bcsj.71.1739}} * {{Literatur |Autor=Ryo Kitaura et al. |Titel=Porous Coordination‐Polymer Crystals with Gated Channels Specific for Supercritical Gases |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=42 |Nummer=4 |Datum=2003 |Seiten=428–431 |DOI=10.1002/anie.200390130}} * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Ryo Kitaura, Shin‐ichiro Noro |Titel=Functional Porous Coordination Polymers |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=43 |Nummer=18 |Datum=2004 |Seiten=2334–2375 |DOI=10.1002/anie.200300610}} * {{Literatur |Autor=Kazuhiro Uemura, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=Flexible microporous coordination polymers |Sammelwerk=Journal of Solid State Chemistry |Band=178 |Nummer=8 |Datum=2005 |Seiten=2420–2429 |DOI=10.1016/j.jssc.2005.05.036}} * {{Literatur |Autor=Tapas Kumar Maji, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=A flexible interpenetrating coordination framework with a bimodal porous functionality |Sammelwerk=Nature Materials |Band=6 |Nummer=2 |Datum=2007 |Seiten=142–148 |DOI=10.1038/nmat1827}} * {{Literatur |Autor=Shinpei Hasegawa et al. |Titel=Three-Dimensional Porous Coordination Polymer Functionalized with Amide Groups Based on Tridentate Ligand: Selective Sorption and Catalysis |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=129 |Nummer=9 |Datum=2007 |Seiten=2607–2614 |DOI=10.1021/ja067374y}} * {{Literatur |Autor=Satoshi Horike, Satoru Shimomura, Susumu Kitagawa |Titel=Soft porous crystals |Sammelwerk=Nature Chemistry |Band=1 |Nummer=9 |Datum=2009 |Seiten=695–704 |DOI=10.1038/nchem.444}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.archive.org/web/20250321045549/https://www.jst.go.jp/erato/kitagawa/img/CV.Susumu_Kitagawa111005.pdf Levensloop, PDF] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1247641937|LCCN=n2009002557|NDL=00846692|VIAF=21629459}} {{SORTIERUNG:Kitagawa, Susumu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] o8i9rel21bsnikdqhz6o8e4a14ck5cg 0 197007 1070352 1070047 2026-06-25T12:58:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070352 wikitext text/x-wiki [[Datei:Nobel Peace Prize 2025 - María Corina Machado press conference (3x4 cropped).jpg|mini|María&nbsp;Corina&nbsp;Machado (2025)<br />[[Datei:Firma de María Corina Machado.svg|rahmenlos|hochkant|zentriert|klasse=skin-invert-image|Ünnerschrift vun María Corina Machado]]]] '''María Corina Machado Parisca''' (* [[7. Oktober]] [[1967]] in [[Caracas]]) is en [[Venezuela|venezolaansch]] oppositschonelle [[Politiker]]in. Hör wurr 2025 de [[Fredensnobelpries]] tospraken. == Leven == === Familie, Utbillen un beroplich Tätigkeit === Se is de öldste vun veer Döchter in en Industriellen-Familie.<ref name="spiegel29/2024" /> Hör Moder Corina Parisca Pérez, Ooroorenkelin vun den venezolaanschen Schriever [[Eduardo Blanco (Schriever, 1838)|Eduardo Blanco]], weer Psychologin. Hör Vader Henrique Machado Zuloaga weer Stahlünnernehmer<ref name=":2">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.n-tv.de/politik/Trump-sieht-Friedensnobelpreistraegerin-Machado-nicht-als-Praesidentin-id30200332.html |titel=Trump sieht Friedensnobelpreisträgerin Machado nicht als Präsidentin |werk=n-tv.de |datum=2026-01-03 |sprache=de |abruf=2026-01-04}}</ref> un Vörsitter vun de ''Siderúrgica Venezolana Sivensa SA'', den tweetgröttsten venezolaanschen Stahlproduzenten. Ünner de Regeeren vun Präsident [[Hugo Chávez]] wurr en Standoort vun de Firma 2010 enteegnet un verstaatlicht.<ref>{{Internetquelle |autor=TalCual |url=https://talcualdigital.com/fallecio-el-empresario-henrique-machado-zuloaga-padre-de-maria-corina-machado/ |titel=Falleció el empresario Henrique Machado Zuloaga, padre de María Corina Machado |werk=TalCual |datum=2023-01-22 |sprache=es |abruf=2024-08-16}}</ref> Machado wurr an de [[Ursulinen]]school ''Academia Merici'' in Caracas utbilld. Se hett [[Wertschapsingenieurwesen]] an de [[Universidad Católica Andrés Bello|Katholischen Universität Andrés Bello]] studeert un hett de Hööftfächer Finanzen und Politik beleggt.<ref>{{Internetquelle |autor=Esther Pinilla J |url=https://www.telecinco.es/famosos/20251010/vida-personal-maria-corina-machado-nobel-paz-divorcio-hijos-pareja_18_016825966.html |titel=TELECINCO - televisión a la carta, series y entretenimiento |datum=2025-10-10 |sprache=es |abruf=2025-10-10}}</ref> Hör Afsluss as Wertschapsingenieurin hett Machado 1989 maakt.<ref>[https://farocultural.com/quien-es-maria-corina-machado-ingeniera-civil-simbolo-global-resistencia-democratica?utm%20source=chatgpt.com ¿Quién es María Corina Machado? De ingeniera a símbolo global de la resistencia democrática], Farocultural.com, 10. Oktober 2025</ref> 1992 hett se tosommen mit hör Moder de ''Fundación Atenea'' in’t Leven ropen, en Stiftung to dat Betrüen un Rehabiliteeren vun [[Waise]]n un vernahlässigt Kinner vun Caracas;<ref>{{Internetquelle |autor=Abraham Josue Blanco |url=https://lanacionweb.com/nacional/maria-corina-machado-mujer-valiente-y-perseverante-por-venezuela/ |titel=“María Corina Machado, mujer valiente y perseverante por Venezuela” |werk=lanacionweb.com |datum=2023-05-25 |sprache=es |abruf=2025-10-10}}</ref> se weer ok Präsidentin vun de ''Fundación Opportúnitas'' (Opportunitas-Stiftung). Nahdem se in‘n Automobilsektor in [[Valencia (Venezuela)|Valencia]] arbeit harr, truck se 1993 nah Caracas. 2009 wurr se in dat [[World Fellows Program]] an de [[Yale University]] upnommen, dat dorup utricht is, globale Führungskräfte in de Berieken apenliche Politik un Regeerungsführung uttobillen.<ref>{{Internetquelle |url=https://news.yale.edu/2009/04/24/yale-university-president-announces-2009-yale-world-fellows |titel=Yale University President Announces 2009 Yale World Fellows {{!}} Yale News |datum=2009-04-24 |sprache=en |abruf=2025-10-12}}</ref> 2005 un 2011 nehm se an‘n[[Young Global Leaders|Young Global Leaders Forum]] vun dat [[Weltwertschapsforum]] (WEF) deel.<ref>{{Internetquelle |autor=yglvoices |url=https://www.youtube.com/watch?v=ep3eJ9QuYMU |titel=Maria Corina Machado - Young Global Leaders |datum=2011-02-28 |abruf=2025-10-12}}</ref><ref name="Referendum2004">{{Internetquelle |url=https://www.yalejournal.org/publications/building-democracy-every-single-day |titel=“Building democracy every single day” |werk=Yale Journal of International Affairs |datum=2011-09-21 |sprache=en-US |abruf=2025-10-12}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.younggloballeaders.org/scripts/modules/Profiles/page11262.html |titel=The Forum of Young Global Leaders: M |werk=Young Global Leaders |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20050721080129/http://www.younggloballeaders.org/scripts/modules/Profiles/page11262.html |abruf=2025-10-12|archiv-datum=2005-07-21|abruf-verborgen=1}}</ref> María Corina Machado weer van 1990 bis 2001 mit Ricardo Sosa Branger verheiraadt. Mit hör Ex-Mann hett se dree Kinner (Ana Corina, Ricardo un Henrique Sosa). Nah de Scheeden in dat Johr 2001 övernehm se, liekers ständig Bedrohungen, tietwielig [[Exil]] un de Notwendigkeit vun [[Personenschuul]], de alleenig Uptrecken vun hör Kinner. All dree leven hüüd, utwussen, in’t Utland.<ref>{{Internetquelle |autor=Esther Pinilla J |url=https://www.telecinco.es/famosos/20251010/vida-personal-maria-corina-machado-nobel-paz-divorcio-hijos-pareja_18_016825966.html |titel=La vida personal de María Corina Machado más allá del Nobel de la Paz 2025: un divorcio, tres hijos y su discreta pareja |werk=TELECINCO |datum=2025-10-10 |sprache=es |abruf=2025-10-10}}</ref> === Politische Tätigkeit === Machado weer in’n Juli 2002 en vun de Grünnerinnen vun de Nichtreeerungsorganisatschoon [[Súmate]] (spaansch för „Maak mit“, Vereenigung to de Förderung vun Verfaaten un Demokratie) för free Utööven vun politisch Rechte un Börgerrechte.<ref name="FRVideo" /> De Organisatschoon, de hööftsächlich vun Ingenieuren grünnd wurrn weer, aber in een Johr 50.000 Freewillige mobiliseeren kunn, weer mitbedeeligt an dat Tostannenkommn vun en Volks-Referendums in dat Johr 2004,<ref name="Referendum2004" /> dat dat Afsetten vun [[Hugo Chávez]] as Teel harr, aber in’t Volk ünner annern wegen de wertschaplich Verhalen dör stiegend Öölpries, blots vun 40 Perzent vun de Stimmenden ünnerstütt wurrn weer. [[Datei:Maria Corina Machado (Sumate) meets George W. Bush (2002).jpg|mini|Machado mit [[George W. Bush]] in dat [[Oval Office]] (2005)]] 2002 hett Machado angevlich dat ''Gesett to de Billen vun de Regeeren vun den demokraatschen Övergang un de natschonale Eenheit'' (spaansch: „Acta de Constitución del Gobierno de Transición Democrática y Unidad Nacional“) vun den dör en Putsch an de Macht kommen Övergangspräsidenten [[Pedro Carmona]] ünnerschreven. Machado hett dat in en Interview 2005 bestreeden.<ref name="NurBesuch" /> Dat Gesett hett sück hööftsächlich up Artikel 350 vun de Verfaaten vun Venezuela beropen, de [[Ziviler Ungehorsam|zivilen Ungehorsam]] erloovt, falls de Staat demokraatsche Prinzipien besehrt.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.talcualdigital.com/movil/visor.aspx?id=61069 | wayback=20141014055748 | text=María Corina Machado}}</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.analitica.com/bitblio/carmona_estanga/decreto1.asp#firmantes | wayback=20050113190231 | text=Acta de constitución del Gobierno de Transición Democrática y Unidad Nacional}}</ref><ref>National Assembly (31. Mai 2002): {{Webarchiv | url=http://www.asambleanacional.gov.ve/ns2/discursos/interpelaciones/Hugo_Chavez_Frias.asp# | wayback=20060426194126 | text=Investiga los hechos ocurridos los dias 11,12,13 Y 14 de Abril de 2002}}; “… si esto va a pasar hay que hacerle las cosas bien hechas, porque eso fue un disparate mayúsculo, técnico o político …”</ref> Nah kört Tiet wurr de Övergangsregierung in en chaotisch Situatschoon weer vun de Macht verdrängt. Anhänger vun Präsident Hugo Chávez hemm de Bedeeligten as [[Putsch]]isten betekent. 2004 hett Chávez Dokumente bekannt maakt, de wiesen sullen, wu dat National Endowment for Democracy (NED) Organisatschonen vun de Zivilsellschopp vun dat Land, dorünner Súmate, betallt hett, de Towennen an Súmate bedrog dornah 50.000 Dollar.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.democracynow.org/article.pl?sid=04/03/04/1554235 | wayback=20040402083433 | text=Hugo Chavez Accuses U.S. of Spending Over $1 Million To Help Oust Him}} von [[Democracy Now!]]</ref> María Corina Machado, [[Alejandro Plaz]] un anner Liddmaaten wurrn 2004 vun de Regierung Chávez wegen [[Landesverrat]] un [[Konspiratschoon]] anklaagt, wiel se disse Gelder to Wählerbeinflooten för dat Wedderwahleferendum annommen hemm söllt.<ref>{{Webarchiv | url=http://caracas.usembassy.gov/wwwh2678.html | wayback=20070310164342 | text=SÚMATE TRIAL DECISION - Statement by Tom Casey, Acting Spokesman}} der US-Botschaft Caracas</ref> En Veroordeelen is aber nich bekannt. Machado wurr bi de Parlamentswahl in‘n September 2010 mit dat Rekordergevnis vun all Wählt up Anfang 2011 in dat venezolaaansch Parlament wählt. De sozialistische Partei harr to glieker Tiet hör Tweedrüddelmehrheit verloren. Im September hett se in en Interview seggt, in Venezuela weer „en demokraatsch Sellschop verneelt un en autoritär Regime upricht“ wurrn. De Probleme vun Venezuela mussen aber vun de Venezolanern sülvst lööst wurrn.<ref name="Referendum2004" /> An‘n 12. November 2011 wurr bi en Wahlveranstaltung in Caracas en Anslag up Machado veröövt, bi den Unbekannte en vun hör Mitarbeiter dör Schüsse besehrt hemm.<ref name="FRVideo">{{Webarchiv | url=http://www.fr-online.de/politik/venezuela-video-zeigt-attentat-auf-oppositionspolitikerin,1472596,11145514.html | wayback=20160305235456 | text=Video zeigt Attentat auf Oppositionspolitikerin}}</ref> An‘n 13. Januar 2012 hett Machado Präsident Chávez nah acht Stünnen vun sien meest teihnstündig Reed to de Laag vun de Natschoon ünnerbraken un hett hüm mit den Problemen vun de Minschen dör Levensmittelknappheit, Kriminalität un Verstaatlichung konfronteert. He würr in sien Reed en Land beschrieven, dat wiet weg weer, vun dat wat Fruen un Modern in Venezuela erfohren deen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.youtube.com/shorts/OajJLEbVJV4 |titel=El día en que Corina Machado interrumpió el discurso de Hugo Chávez y le dijo que expropiar es robar |sprache=es |abruf=2025-10-13}}</ref> Tosätzlich hett se hüm vörsmeeten, dat he woll seggen dee, dat he dat Recht up Eegendoom schulen dee, to glieker Tiet aber Lüttünnernehmer enteignen dee: „Enteignung ahn Betallen is Klauen.“ Chávez hett antwort, dat se nich dat „Ranking“ harr, um mit hüm to debatteeren. „En Adler jagt kien Fleegen, Afordnete.“<ref>{{Internetquelle |url=https://www.youtube.com/watch?v=-KXWQ7xh_-o |titel=M. Corina Machado se enfrenta a Chávez en discurso y asegura que expropiaciones son un "robo" |sprache=es |abruf=2023-07-12}}</ref><ref name="9Stunden">{{Internetquelle |autor=Alexander Busch |url=https://www.nzz.ch/international/der-friedensnobelpreis-geht-an-maria-corina-machado-ld.1906510 |titel=Der Friedensnobelpreis geht an María Corina Machado |hrsg=NZZ |datum=2025-10-10 |sprache=de |abruf=2025-10-12}}</ref> 2012 hett se de Partei [[Vente Venezuela]] grünnd. Nah den Dood vun Chávez 2013 un den Upstieg vun sien Viezpräsidenten [[Nicolás Maduro]] steeg Machado to en Führungsfigur vun de venezolaansch Oppositschoon up. In‘n März 2014 wurr Machado up Anordnung vun den Parlamentspräsidenten ut de Kamer utslooten, wiel se en Inladen vun [[Panama]] to en Reed vör de [[Organisatschoon vun Amerikaansch Staaten]] annommen harr. Kört tovör harr dat vun den Chávez-Anhängern domineert Parlament all hör [[Politische Immunität|parlamentarische Immunität]] uphaben. In’n Mai hett de Justiz gegen hör en Utreisesparr utspraken, un Anfang Dezember 2014 wurr se formell de „Verschwörung“ anklaagt, woför in Venezuela bit to 16 Johren Haft drohen;<ref>{{Internetquelle |autor=Tjerk Brühwiller, São Paulo |url=https://www.nzz.ch/international/maduros-naechstes-opfer-ld.1034116 |titel=Maduros nächstes Opfer |werk=[[nzz.ch]] |datum=2014-12-04 |abruf=2024-01-30}}, NZZ, 4. Dezember 2014</ref> en up disse Anklaag folgend Veroordeelen is nich bekannt. Luut eegen Angaven ut en Interview 2020 stunn se af 2015 ünner en Utlandsreiseverbot un drüff ok in’t Inland kien Floogtüüch bruken, jeder en Träe vun hör wurr vun den Geheimdienst överwaakt, hör Telefon afhöört un in de staatlich Medien würr se verleumdet.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagesanzeiger.ch/in-venezuela-regiert-die-mafia-517632189498 |titel=Interview mit María Corina Machado von 2020: «Das Regime fotografiert und bedroht sogar meine Kinder» |datum=2020-01-03 |sprache=de |abruf=2025-10-10}}</ref> Machado hett de Regeerung vun Venezuela af Mai 2016 as [[Militärdiktatur]] betekent as ok tosätzlich tegenöver de Organisatschoon vun Amerikaansch Staaten as [[mafiös]] un gruvelig.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.panorama.com.ve/politicayeconomia/Maria-Corina-Machado-En-Venezuela-se-vive-bajo-una-dictadura-militarista--20160531-0115.html |titel=María Corina Machado: En Venezuela se vive bajo una dictadura militarista |sprache=es |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190422154325/https://www.panorama.com.ve/politicayeconomia/Maria-Corina-Machado-En-Venezuela-se-vive-bajo-una-dictadura-militarista--20160531-0115.html |archiv-datum=2019-04-22 |abruf=2025-10-10 |abruf-verborgen=1 }}</ref><ref>[https://twitter.com/MariaCorinaYA/status/798906461309009920 María Corina Machado Verifizeert Account], Twitter, 16. November 2016, ziteert up El Nacional.com: [http://www.el-nacional.com/noticias/politica/machado-consejo-oea-venezuela-hay-una-dictadura-cruel-militarista-mafiosa_5923 Machado al Consejo de la OEA: En Venezuela hay una dictadura cruel, militarista y mafiosa], El Nacional, 16. November 2016</ref> In‘n Mai 2018 hett se de beid ehmalgen Präsidenten vun [[Kolumbien]], [[Álvaro Uribe Vélez]] un [[Andrés Pastrana]], up de Grenzbrügg drapen.<ref>{{Internetquelle |autor=Noticia al Dia |url=https://noticiaaldia.com/2018/05/maria-corina-machado-coordinadora-nacional-de-vente-venezuela-se-reunio-este-lunes-con-los-ex-presidentes-de-colombia-alvaro-uribe-velez-y-andres-pastrana-arango/ |titel=Machado se reúne con Uribe y Pastrana: Se comprometen a restituir democracia en Venezuela {{!}} noticiaaldia.com |sprache=es |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180913093150/https://noticiaaldia.com/2018/05/maria-corina-machado-coordinadora-nacional-de-vente-venezuela-se-reunio-este-lunes-con-los-ex-presidentes-de-colombia-alvaro-uribe-velez-y-andres-pastrana-arango/ |archiv-datum=2018-09-13 |abruf=2025-10-10|abruf-verborgen=1}}</ref> [[Datei:Encuentro en la Frontera.pdf|mini|hochkant|De Verkloren to de Afsicht vun de Früendschap vun de Natschonen in’n Mai 2018 up de Grenzbrügg to Kolumbien]] Luut Wall Street Journal weer Machado 2019 en vun de Entscheedensführer vun den Oppositschoon, de dat Utropen vun Parlamentspräsident [[Juan Guaidó]] as Övergangspräsident bedreev un somit de Legitimität vun de Regeerens- un Präsidentenbeschlüsse vun de Regeeren Maduro apen in Fraag stellen deen; Guaidó hett in’n Januar 2019 vör en Minschenmengt vun 100.000 verklort, den wegen de illegitimen Wahl 2018 „nich vörhannen“ Präsidenten as Övergangspräsident to ersetten. 54 Staaten hemm Guaidó bit in’n Sömmer 2020 as Övergangspräsidenten anerkennt, dorünner all westliche Demokratien un all EU-Staaten. Vun den luut Wall Street Journal veer Oppositschonspolitikern, de bi dissen Entscheed hööftsächlich bedeeligt weern, weer Machado de Eenzige, de in’n Februar 2019 noch in Venezuela un in Freeheit leev.<ref>{{Webarchiv | url=https://www.wsj.com/articles/what-the-hell-is-going-on-how-a-tiny-cabal-galvanized-venezuelas-opposition-11549555626 | archive-is=20200219144953 | text=''‘What the Hell Is Going On?’ How a Small Group Seized Control of Venezuela’s Opposition''}}, [[The Wall Street Journal]], 7. Februar 2019</ref> === Präsidentschapswahl 2024 === In‘n Juli 2023 wurr Machado för 15 Johr dat Utööven vun apenlich Ämter un somit de Deelnahm an de Präsidentschapswahl 2024 verboden.<ref>{{Internetquelle |autor=Alexander Busch |url=https://www.nzz.ch/international/venezuela-abkommen-zwischen-regierung-und-opposition-fuer-wahlen-ld.1761446 |titel=Regierung und Opposition in Venezuela einigen sich auf Präsidentschaftswahlen – doch saubere Wahlen sind kaum möglich |werk=nzz.ch |hrsg=Neue Zürcher Zeitung |datum=2023-10-19 |abruf=2023-10-21}}</ref> Nahdem ok hör Ersatzkandidatin [[Corina Yoris]] de Inschrieven för de Kandidatur verwiegert wurrn weer, is [[Edmundo González]] as Gemeenschapskandidat vun dat Oppositionsbündnis [[Mesa de la Unidad Democrática]] antreeden, dat ok vun Machado unterstütt wurrd.<ref name="El País González">{{Internetquelle |autor=Florantonia Singer |url=https://elpais.com/america/2024-04-20/edmundo-gonzalez-urrutia-el-candidato-que-no-queria-serlo.html |titel=Edmundo González Urrutia, el candidato que no quería serlo |werk=El País |datum=2024-04-20 |sprache=es |abruf=2024-04-25}}</ref> De ''[[New York Times]]'' hett hör de gröttste Wählermobiliseeren siet Chávez toschreeven un dat nah Johren vun de „politischen [[Apathie]]“ in Venezuela.<ref name="NurBesuch">{{Literatur |Titel=The ‘Iron Lady’ of Venezuela Threatens to Unseat Its Autocrat |Datum=2024-07-24 |Online=https://www.nytimes.com/2024/07/24/world/americas/venezuela-election-opposition-machado.html |Abruf=2025-10-10}}</ref> Harr se ünner regulär Bedingungen an den Wahlen deelnehmen kunnt harr, weer hör de Sieg gegen den Amtsinhebber, Präsident [[Nicolás Maduro]], nah diversen Umfragen seker ween.<ref>{{Internetquelle |autor=Katharina Wegner |url=https://www.ipg-journal.de/regionen/lateinamerika/artikel/zwei-gegen-maduro-7546/ |titel=Zwei gegen Maduro |werk=IPG-Journal |datum=2024-06-04 |abruf=2024-06-10}}</ref> Stattdessen tour se nu in’n Naam vun Edmundo González dör dat Land un versöch mit hör Popularität den neen Kandidaten bekannt to maken („Todo el mundo con Edmundo“ – „De ganze Welt mit Edmundo“). Kört vör de Wahlen leeg he in Umfragen tüschen 20 un 30 Perzent vör Maduro.<ref name="spiegel29/2024">{{Internetquelle |autor=Marian Blasberg |url=https://www.spiegel.de/ausland/wahlen-in-venezuela-edmundo-gonzalez-der-rentner-der-nicolas-maduro-stuerzen-koennte-a-3bd5ff06-2b12-4203-b9d0-c237d258b26b |titel=Der Rentner, der Maduro stürzen könnte |werk=Der Spiegel (online) |hrsg=Der Spiegel 29/2024 |datum=2024-07-13 |abruf=2024-07-13}}</ref> För den Wahldag hett se „lütt Kommandos“ (spaansch ''pequeños comandos'') nöömt örtliche Gruppen vun Verteidigern vun de Demokratie organiseert, de in den Wahlbüros Wahlfälschung to verhinnern versöcht bzw. dokumenteert hemm.<ref>Tjerk Brühwiller: ''María Corina Machado. Mit Mut und Mehrheit''. In: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 2. August 2024, S.&nbsp;8.</ref> Anfang August 2024 schreev Machado in en Gastbidrag vun ''[[The Wall Street Journal]]'' ünner annern, dat Maduro entgegen de offiziellen Wahlergevnisse slahn wurr un dat se sück versteckt hollen de, wiel se Bang üm hör Leven weer. Machado nah hemm venezolaansch Sekerheitsbehörden siet de Wahl mindestens 20 Minschen umbrocht un 1000 wiedere inhafteert. Buterdem weern wiels de Demonstratschonen gegen de Regeeren vun Maduro Minschen verschwunden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wsj.com/articles/i-can-prove-maduro-got-trounced-venezuela-election-stolen-772d66a0 |titel=I Can Prove Maduro Got Trounced |werk=wsj.com |datum=Aug. 2, 2024 |abruf=Aug. 1, 2024}}</ref> Nah de Wahl is Machado ut Sekerheitsgrünnen meest nich mehr apenlich uptreeden.<ref>[https://www.tagesanzeiger.ch/nach-entfuehrung-venezuelas-oppositionsfuehrerin-machado-frei-743151411565 Nach Entführung: Machado wieder frei], [[Tages-Anzeiger]], 9. Januar 2025</ref> Eerst nah Maanten, an’n 9. Januar 2025, en Dag för Madura sien nee Amtsinführen, is se an en Kundgeven in Caracas uptreeden un wurr vun Sekerheitskräften vun de Regeeren verhaft; se wurr an den sülvigen Dag weer up free Foot sett un leet mitdeelen, dat se sück an en seker Oort befinnen dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Samantha Schmidt |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/01/09/venezuela-opposition-machado-arrested/ |titel=Venezuelan opposition leader, Maria Corina Machado, is arrested |abruf=2025-01-09}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Joe Daniels in Bogotá und Michael Stott in Rio de Janeiro |url=https://www.ft.com/content/81691394-7702-4af5-b477-2aa4b7b80a6e |titel=Maduro government briefly arrests Venezuela opposition leader |hrsg=Financial Times |datum=2025-01-09 |sprache=en |abruf=2025-01-09}}</ref> Nahdem de Regeeren de Parlamentswahlen an‘n 25. Mai 2025 dordör vörbereiten dee, dat se in de Weeken vör den Wahldag Liddmaaten vun Minschenrechtsorganisatschonen un Politiker vun de Oppositschon verhaften leet,<ref name="Thaís Rodríguez">Thaís Rodríguez: ''Die Menschen wenden sich ab von der Politik.'' In: ''[[Lateinamerika Nachrichten]]'', Jg. 53 (2025), Nummer 612, S. 9–11, hier S. 9.</ref> hemm María Corina Machado un anner Oppositschonelle to’n Wahlboykott upropen. === Freedensnobelpries === För „hör Insatz för de demokraatsch Rechte vun dat venezolaansch Volk“ wurde Machado 2025 Freedensnobelpries tospraaken. <ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/ausland/friedensnobelpreis-2025-maria-corina-machado-aus-venezuela-gewinnt-a-e7b763ff-88a0-419a-9aa1-8c4533e8bbc6 |titel=Friedensnobelpreis 2025: María Corina Machado aus Venezuela gewinnt |werk=[[Spiegel Online]] |datum=2025-10-10 |abruf=2025-10-10}}</ref> Nomineert wurr se dör den republikaansch US-Butenminister [[Marco Rubio]] gemeensam mit Senator [[Rick Scott]] as ok den Kongressafordneten [[Mario Diaz-Balart|Mario Díaz-Balart]] un [[María Elvira Salazar]].<ref>{{Internetquelle |autor=Alicia Civita |url=https://www.latintimes.com/marco-rubio-lead-campaign-get-venezuelas-mari-corina-machado-nobel-peace-prize-openly-coveted-590379 |titel=Marco Rubio Lead the Campaign to Get Venezuela's María Corina Machado the Nobel Peace Prize Openly Coveted by Trump |datum=2025-10-10 |sprache=en |abruf=2025-10-11}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Rick Scott, Marco Rubio, Mario Díaz-Balart, María Elvira Salazar |url=https://www.rickscott.senate.gov/services/files/6B35DA8B-8FC9-4B05-BCC8-DB71EC9AD7DE |titel=Letter to The Norwegian Nobel Committee |werk=Rick Scott |datum=2025-08-26 |sprache=en |abruf=2025-10-12}}</ref> Tonächst geev dat aber vun de amerikaansch Regeeren ok Kritik an de Entscheeden, den amerikaanschen Präsidenten bi de Verleehn to övergahn, so hett en Spreker vun dat Witt Huus seggt, dat Komitee harr mit disse Entscheeden „Politik över Freeden“ stellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.reuters.com/world/americas/white-house-says-nobel-committee-places-politics-over-peace-2026-01-06/ |titel=Trump says he spoke with Machado after White House criticizes Nobel snub |werk=[[Reuters]] |datum=2025-10-10 |abruf=2025-10-16}}</ref> In en Mitdeelen in dat Online-Nettwark [[X (soziales Nettwark)|X]] hett Machado den Pries den „liedend Volk vun Venezuela“ un US-Präsident [[Donald Trump]] „för sienentslooten Ünnerstütten vun uns Angelegenheit“ widmet<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tagesspiegel.de/internationales/machado-widmete-den-preis-auch-ihm-trump-berichtet-von-telefonat-mit-friedensnobelpreistragerin-14528168.html |titel=Machado widmete den Preis auch ihm: Trump berichtet von Telefonat mit Friedensnobelpreisträgerin |werk=Tagesspiegel |datum=2025-10-10 |abruf=2025-10-11}}</ref><ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/maria-corina-machado-die-nobelpreistraegerin-und-trump-accg-110728498.html |titel=María Corina Machado: Die Nobelpreisträgerin und Trump |datum=2025-10-12 |sprache=de |abruf=2025-10-15}}</ref> Wo sück Machado to’n Tietpunkt, as de Entscheeden ton’n Freedesnnobelpries verkünnd wurr, uphollen dee, weer nich bekannt. De Norweegsch Freedensraat, de traditschonell en Fackelprozession to’n Anlaat vun de Preisverleehn organiseert, hett den för dat Johr 2025 afseggt. He hett verklort, dat de Liddmaatsorganisatschonen nich de Ansicht weern, dat de ditjohrig Freedensnobelpriesdrägerin mit den Werten vun den Norweegschen Freedensraat un deren Liddmaatsorganisatschonen in’n Inklang stahn würr.<ref>{{Internetquelle |autor=amerika21 |url=https://amerika21.de/2025/11/277602/nobelpreis-machado-venezuela-oslo |titel=Venezuela: Norwegischer Friedensrat sagt Zeremonie für Nobelpreisträgerin Machado ab |datum=2025-10-27 |sprache=de |abruf=2025-11-16}}</ref> Bi de Preisverleehn weer se nich persönlich dorbi, ofschons se sück to dissen Tietpunkt woll all up den Weg nah [[Oslo]] befunn. Stattdessen nehm hör Dochter Ana stellvertredend för hör den Pries entgegen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.srf.ch/news/international/friedensnobelpreis-machado-nach-flucht-in-oslo-tochter-nimmt-preis-entgegen |titel=Machado nach Flucht in Oslo – Tochter nimmt Preis entgegen |werk=SRF |datum=2025-12-11 |abruf=2025-12-13}}</ref>Wenig later keem dat doch noch to en persönlichen Upträe in Oslo.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/ausland/maria-corina-machado-nobelpreistraegerin-erreicht-oslo-nach-preisverleihung-a-38705f45-30cd-4974-bfb1-c2eb6eeea824 |titel=Friedensnobelpreisträgerin Machado schmuggelte sich nach Oslo |werk=Der Spiegel |datum=2025-12-11 |abruf=2025-12-13}}</ref> Machado hett wenige Daag nah de Priesverleehn hör Ünnerstütten fö de politischen un militärischen Aktschonen vun de US-amerikaansch Regeeren in Betog up Venezuela verklort.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2025-12/venezuela-machado-trump-unterstuetzung |titel=Machado spricht Trump uneingeschränkte Unterstützung aus |werk=[[Die Zeit]] |datum=2025-12-15 |abruf=2025-12-17}}</ref> Nah de Verleehn vun den Freedensnobelpries in Oslo hett se seggt, dat sie den Land as Viezpräsidentin ünner den wähllten Präsidenten González deenen würr.<ref>{{Internetquelle |autor=Lauren Kent, Pau Mosquera |url=https://www.cnn.com/2025/12/12/americas/venezuela-machado-aims-peaceful-transition-maduro-intl |titel=Venezuelan opposition leader says she aims for a peaceful transition after Maduro |werk=CNN |datum=2025-12-12 |sprache=en |abruf=2025-12-13}}</ref> As venezolaansch Oppositschonsführerin hett María Corina Machado hör Nobelpriesmedaille in‘n Januar 2026 US-Präsident [[Donald Trump]] schunken. Dormit harr se hör „Anerkennung för sien eenzigoordig Engagement för uns Freeheit“ to’n Utdruck bringen wullen, het se nah en Drapen mit Trump in dat Witt Huus seggt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2026-01/venzuela-maria-corina-machado-donald-trump-nobelpreismedaille |titel=Machado überreicht Trump Nobelpreismedaille |datum=2026-01-16 |werk=zeit.de |sprache=de |abruf=2026-01-16}}</ref> Dat Nobelkomitee hett mitdeelt, dat de Pries nich, ok nich symbolisch, wiedergeven oder deelt wurrn kann. Daröver herut würr sück dat Komitee nicht o dat Verhollen vun Drägern vun den Freedensnobelpries nah de Verleehn ütern; dat würr lediglich de Arbeit bit to den Tietpunkt vun de Vergaav bewert.<ref>[https://www.spiegel.de/ausland/maria-machado-nobelstiftung-stellt-sich-gegen-weitergabe-der-auszeichnung-an-donald-trump-a-9c180c08-45fc-4ffe-bcd4-2b69d35d047b Nobelstiftung weist Machados Nobelpreis-Weitergabe an Trump zurück] in www.spiegel.de van’n 19. Januar 2026</ref> === US-amerikaansch Angreep up Venezuela 2026 === In’n Toog vun den US-amerikaanschen Angreep up Venezuela]] an‘n 3. Januar 2026 hett US-Präsident [[Donald Trump]] en Tosommenarbeit mit Machado utslooten: se weer „nett“, kreeg aber kien „Respekt“, so Trump. De US-Regeeren würr stattdessen mit [[Delcy Rodríguez]], de bitherig Viezpräsidentin, tosommenarbeiten, un man harr sück ok all verständigt: „Wir haben gerade ein Gespräch mit ihr [Rodríguez] geführt, und sie ist im Grunde bereit, das zu tun, was wir für notwendig halten, um Venezuela wieder groß zu machen, ganz einfach.“<ref name=":1">{{Literatur |Titel=Venezuela nach dem US-Angriff: Donald Trump brüskiert Nobelpreisträgerin Maria Corina Machado |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2026-01-04 |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/ausland/venezuela-nach-dem-us-angriff-donald-trump-brueskiert-nobelpreistraegerin-maria-corina-machado-a-e95b79e4-3024-4873-933c-a52bd17e95b6 |Abruf=2026-01-04}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jens Glüsing |url=https://www.spiegel.de/ausland/venezuela-donald-trump-laesst-maria-machado-fallen-setzt-auf-delcy-rodriguez-a-1a198bd2-e7ad-4dff-9300-9d6427888893 |titel=Welche dieser beiden Frauen unter Trump Venezuela führen soll |werk=Der Spiegel |datum=2026-01-04 |abruf=2026-01-05}}</ref> En CIA-Analyse, de US-Präsident Donald Trump vörleggt wurrn weer, weer to den Sluss kommen, dat Maduro-Loyalisten, dorünner Viezpräsidentin Delcy Rodriguez, sück an’n besten eegnen, de Stabilität in dat Land uprechttohollen, falls de venezolaansch Präsident de Macht verleesen sull.<ref>{{Internetquelle |autor=Steve Holland |url=https://www.reuters.com/world/americas/cia-concludes-regime-loyalists-best-suited-lead-venezuela-after-maduro-wsj-2026-01-05/ |titel=CIA concludes regime loyalists best suited to lead Venezuela after Maduro, sources say |hrsg=Reuters |datum=2026-01-06 |sprache=en |abruf=2026-01-06}}</ref> == Positschonen == Machado is in hör ökonomisch Positschonen [[Wertschapsliberalismus|wertschapsliberal]]. Se nöömt [[Margaret Thatcher]] as politisch Vörbild un wurr vun Journalisten wegen hör kämpferisch-optimistischen Rhetorik ok as „iesern Lady“ betekent.<ref>{{Internetquelle |autor=Julie Turkewitz and Isayen Herrera |url=https://www.sueddeutsche.de/meinung/friedensnobelpreis-donald-trump-venezuela-maria-corina-machado-kommentar-li.3324599 |titel=The'‘Iron Lady' of Venezuela Threatens to Unseat Its Autocrat |werk=New York Times |datum=2024-07-25 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://archive.today/20251012194453/https://www.sueddeutsche.de/meinung/friedensnobelpreis-donald-trump-venezuela-maria-corina-machado-kommentar-li.3324599 |abruf=2025-10-12|archiv-datum=2025-10-12|abruf-verborgen=1}}</ref> Se will den Staat lüttger maken un den staatlichen Öölkonzern [[Petróleos de Venezuela|PDVSA]] privatiseeren. In sozialen Fragen lehnt se Afdrieven af, sofern die Schwangerschaft nich dör Vergewaltigung entstunn. Wegen hör Herkunft würr se luut [[Neue Zürcher Zeitung|NZZ]] „vom Regime bis heute als «rechtsradikal und [[Bourgeoisie|bourgeois]]» beschimpft“.<ref name="9Stunden" /> Machado twiefelt as eenige Vertreder vun de [[Lima-Grupp]] binnerhalb vun de [[Organisatschon vun Amerikaansch Staaten]] 2018 an de Mögelkeit, dat unrechtmäßige venezolaansch Regime in en demokraatschenWessel aftolösen. Oppositschonsparteien hemm aber wiederhen an Wahlen in Venezuela deelnommen.<ref>{{Webarchiv | url=https://country.eiu.com/article.aspx?articleid=947176678&Country=Venezuela&topic=Politics&subtopic_4 | wayback=20230630220254 | text=Nations in the Americas disagree over policy about Venezuela}}, Economist Intelligence, 26. September 2018</ref> 2019 forder se en massiven Druck vun Buten, denn blots de Drohung vun en Interventschoon würr Maduro övertüügen, de Macht aftogeven.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2025/oct/10/venezuelan-politician-maria-corina-machado-wins-nobel-peace-prize Venezuelan politician María Corina Machado wins Nobel peace prize], [[The Guardian]], 10. Oktober 2025</ref> In‘n Oktober 2020 hett Machado en Manifest vun den spaansch [[Disenso-Stiftung|Fundación Disenso]] ünnerschreven. Regionen vun Iberoamerika würrn vun totalitären Regimen kommunistisch Prägung in Geiselhaft nommen un „ünner den Scherm vun dat kubaansch Regime“ würr Machtzentren ideologisch infiltreert.<ref>{{Internetquelle |autor=Fundación Disenso |url=https://fundaciondisenso.org/carta-de-madrid-en-defensa-de-la-libertad-y-la-democracia-en-la-iberosfera/ |titel=Carta de Madrid: en defensa de la libertad y la democracia en la iberosfera |werk=Fundación Disenso |datum=2020-10-26 |sprache=es |abruf=2025-10-11}}</ref> Liekers wurr Machado 2024 as gemeensame Kandidatin vun de Vereenigt Oppositschoon nomineert. In’n Vörfeld vun de Wahlen 2024 „trat eine andere Machado auf“, schreev de NZZ, um hör Verännern to beschrieven.<ref name="9Stunden" /> Ok dat Nobelkomitee hett Machado jüst dorför loovt, dat dat Vörgahn vun Machado un de Oppositschon mit den Wahlbeobachtungen «innovativ, mutig, friedlich und demokratisch» ween weer.<ref name=":0" /> Nah den Utsluss vun de Präsidentschapswahl 2024 un hör allerletzten apenlich Upträe in Venezuela in‘n Januar 2025, bi den se vör en kört Tiet in Haft nommen wurr, wurr in’n Februar 2025 bi en Konferenz in Madrid en Video vun Machado afspeelt. Dat weer en Konferenz vun de [[Patrioten für Europa]], en as rechtsextrem instuuft Fraktschoon in dat [[Europääsch Parlament|EU-Parlament]]; Organisator weer de rechtspopulistische spaansch Partei [[Vox (Partei)|Vox]]. In de Videobotschap hett Machado Venezuela as „die größte Bedrohung för den Westen“ betekent un hett to en gegensiedig Ünnerstütten upropen, wiel „die Kämpfe in Europa und in Venezuela die gleichen Ziele, Werte und Feinde haben“.<ref>{{Internetquelle |autor=Bianca Blei |url=https://www.derstandard.de/story/3100000291449/der-friedensnobelpreis-an-maria-corina-machado-fuer-den-kampf-gegen-venezuelas-machthaber |titel=Der Friedensnobelpreis an María Corina Machado für den Kampf gegen Venezuelas Machthaber |werk=Der Standard |datum=2025-10-10 |abruf=2025-10-11}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.telemadrid.es/noticias/nacional/Los-lideres-de-Patriots-celebran-su-cumbre-en-Madrid-llamando-a-hacer-Europa-grande-otra-vez-0-2750724907--20250208121317.html |titel=Los líderes de Patriots celebran su cumbre en Madrid llamando a “hacer Europa grande otra vez” |titelerg=Die Spitzenpolitiker der Patriotsen feiern ihren Gipfel in Madrid und rufen dazu auf, „Europa wieder groß zu machen“. |werk=Telemadrid |datum=2025-02-08 |sprache=es |abruf=2025-10-11}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Sara Gómez Armas |url=https://www.rtve.es/noticias/20250207/patriotas-europa-ultraderecha-madrid-vox/16438154.shtml |titel=La sombra de Trump planea en la cita de Patriotas en Madrid: “Vox es el puente entre la ultraderecha de Europa y América” |titelerg=Der Schatten von Trump schwebt über dem Treffen der Patrioten in Madrid: „Vox ist die Brücke zwischen der extremen Rechten Europas und Amerikas“ |werk=rtve |datum=2025-02-07 |sprache=es |abruf=2025-10-11}}</ref> In‘n September 2025 nehm se per Videobotschaft an de ebenfalls vun Vox organiseert Konferenz „Europa Viva 25“ deel, in den se de Krise vun Venezuela un Europa als Identitätskrise vun den Verlust vun de Werte dorstell un de gemeensame Identität vun Europa un Venezuela betonen dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Jan Heidtmann |url=https://www.nytimes.com/2024/07/24/world/americas/venezuela-election-opposition-machado.html |titel=Nobelpreisträgerin: Für Frieden steht María Corina Machado nicht |werk=Süddeutsche Zeitung |datum=2025-10-12 |sprache=de |offline=1 |archiv-url=https://archive.today/20240724103339/https://www.nytimes.com/2024/07/24/world/americas/venezuela-election-opposition-machado.html |abruf=2025-10-13|archiv-datum=2024-07-24|abruf-verborgen=1}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.youtube.com/watch?v=TPrH4YxSZ0c |titel=María Corina Machado's major speech at Europa Viva 2025 |werk=Venezuela En Vivo auf YouTube |datum=2025-09-14 |sprache=en |abruf=2025-10-13}}</ref> Machado hett de umstreeden Tötungen, de US-Truppen in dat Vörfeld vun de US-Interventschoon van Januar 2026 dör Beschuss vun den Drogenhannel verdächtigen Booten vör de Küst vun Venezuela ünnernommen harr, billigt; de würrn „Leven retten“. Befragt nah Drohungen vun Donald Trump mit militärisch Ingriepen in Venezuela hett se seggt, „de gegenwärtige Eskalatschoon“ weer „de eenzige Weg, um Maduro klar to maken, dat he gahn moot“.<ref>{{Literatur |Autor=Mishal Husain |Hrsg=Bloomberg.com |Titel=Venezuelan Opposition Leader: ‘We Are Ready to Take Over Government’ |Datum=2025-10-31 |Online=https://www.bloomberg.com/features/2025-maria-corina-machado-weekend-interview/ |Abruf=2026-01-05}}</ref> == Ehrungen un Utteknungen == * 2015: Pries Libertad Cortes de Cádiz<ref>{{Internetquelle |autor=Redacción Cádiz |url=https://www.diariodecadiz.es/noticias-provincia-cadiz/Premio-Libertad-Cortes-Cadiz-opositores_0_925408024.html |titel=El Premio Libertad Cortes de Cádiz es para tres opositores al régimen chavista |datum=2015-06-13 |sprache=es |abruf=2025-10-12}}</ref> * 2019: Prize for Freedom vun de [[Liberale Internationale|Liberalen Internationalen]]<ref>{{Internetquelle |url=https://liberal-international.org/news-articles/li-prize-for-freedom-2019-awarded-to-maria-corina-machado/ |titel=LI Prize for Freedom 2019 awarded to Maria Corina Machado |werk=Liberal International |datum=2019-10-05 |sprache=en-GB |abruf=2025-10-12 }} {{Webarchiv|url=https://liberal-international.org/news-articles/li-prize-for-freedom-2019-awarded-to-maria-corina-machado/ |wayback=20250317192302 |text=LI Prize for Freedom 2019 awarded to Maria Corina Machado |archiv-bot=2026-06-25 12:58:32 InternetArchiveBot }}</ref> * 2024: [[Sacharow-Pries]], tosommen mit [[Edmundo González]] för hör Kamp vun de „Wiedereinführung von Freiheit und Demokratie“ in Venezuela.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.europarl.europa.eu/topics/de/article/20240913STO23909/der-sacharow-preis-2024-geht-an-venezolanische-oppositionsfuhrer |titel=Der Sacharow-Preis 2024 geht an venezolanische Oppositionsführer |werk=europarl.europa.eu |datum=2024-09-26 |sprache=de |abruf=2024-10-24}}</ref> * 2024: [[Václav-Havel-Minschenrechtspries]]<ref>{{cite web |url=https://pace.coe.int/en/pages/havelprize |title=2024 Václav Havel Prize awarded to Venezuelan political figure and rights defender María Corina Machado |access-date=2024-11-27 |language=en }}</ref> * 2025: Clara-Campoamor-Pries vun de Stadtverwaltung [[Madrid]] in’n Rahmen vun den Fruendag an’n 8. März.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.madrid.es/portales/munimadrid/es/Inicio/Actualidad/Noticias/El-Ayuntamiento-reconoce-a-Maria-Corina-Machado-Sara-Garcia-y-la-Fundacion-ASTI-en-el-Dia-Internacional-de-la-Mujer/?vgnextfmt=default&vgnextoid=160bcba28c075910VgnVCM1000001d4a900aRCRD&vgnextchannel=a12149fa40ec9410VgnVCM100000171f5a0aRCRD |titel=El Ayuntamiento reconoce a María Corina Machado, Sara García y la Fundación ASTI en el Día Internacional de la Mujer - Ayuntamiento de Madrid |sprache=es |abruf=2025-10-10}}</ref> * 2025: [[Fredensnobelpries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2025/press-release/ |titel=Nobel Peace Prize 2025 |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-10}}</ref> == Weblinks == {{Commons|audio=1|video=1}} == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Normdaten|TYP=p|GND=134141650X|LCCN=|NDL=|VIAF=92170924585790151581}} {{SORTIERUNG:Machado, Maria Corina}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Venezuela]] [[Kategorie:Boren 1967]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] [[Kategorie:Politiker (Venezuela)]] awp0hbfn4m5ljaitodeqlm4cgc5m2dq 0 197147 1070419 1070094 2026-06-25T18:46:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070419 wikitext text/x-wiki [[Datei:Sarah Vaughan - William P. Gottlieb - No. 1.jpg|mini|Sarah Vaughan (1946) (Foto: [[William P. Gottlieb]])]] '''Sarah Lois Vaughan''' (* [[27. März]] [[1924]] in [[Newark (New Jersey)|Newark]], [[New Jersey]]; † [[3. April]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gesang|Singerin]] un Pianistin. Se gellt neben [[Billie Holiday]] un [[Ella Fitzgerald]] as en vun de bedüüdenst Vokalistinnen vun den Jazz.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – „Niemals so populär wie Billie Holiday oder Ella Fitzgerald, und –&nbsp;einige würden sagen&nbsp;– besser als jede von beiden“</ref> == Leven == [[Datei:Newark-broad-street.jpg|mini|Broad Street in de Binnenstadt vun [[Newark (New Jersey)|Newark]]]] === Kindheit un Jöögd === Sarah Vaughan hör Vader, Asbury „Jake“ Vaughan, weer Timmermann un en Amateurgitarrist. Hör Moder Ada weer Wäscherin un hett in’n Karkenchor sungen. Jake un Ada Vaughan weern wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] vun [[Virginia]] nah Newark trucken. Sarah weer hör eenzig Kind. De Vaughans hemm in de Brunswick Street leevt, wo Sarah hör fröh Kindheit verbroch. Jake Vaughan weer deep religiös un die Familie in de ''New Mount Zion Baptist Church'' aktiv, de sück in de ''186 Thomas Street'' befunn. Sarah harr all mit söben Johren Klaveerstünnen, sung in’n Karkenchor un speel af un to bi Proben Klaveer un Örgel.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218">S. 1218</ref> Vaughan hett sück fröh för de populäre Musik up Schallplatten un in’n Radio interessert. In den 1930er Johren harr Newark en lebendig Livemusik-Szene un Vaughan hett regelmatig lokale un tourende Bands, de in de Stadt uptreeden sünd, to sehn kreegen. Ofschons dat wegen hör Öller illegal weer, fung se an in den Nachtclubs vun Newark as Pianistin un gelegentlich ok as Singerin uptotreeden, as in den ''Piccadilly Club'' un an den Newarker Flooghaben bi de [[United Service Organizations|USO]]. [[Datei:Apollo Theater Harlem NYC 2005.jpg|mini|Apollo Theater in [[Harlem]]]] Vaughan hett in Newark tonächst de ''East Side High School'' besöcht, later is se to de ''Newark Arts High School'' wesselt, de 1931 as de eerste Kunst-High School vun de USA apen maken dee.<ref>[https://www.nps.k12.nj.us/ART/our-school/our-history/ ''Our History.''] The Newark Public Schools Website</ref> Hör nächtliche Upträen hemm aber sluutend dorto führt, dat se ut de Highschool herutfloog. In disse Zeit hemm Sarah Vaughan un hör Früenden New York besöcht, um dor de Bigbands in [[Harlem]] to hören, de in’n [[Savoy Ballroom]] un dat [[Apollo Theater]] spelen deen. De Biographin [[Leslie Gourse]] vertellt de komplexe Geschichte vun hör Opdecken: Vaughan keem immer mit hör Früendin Doris Robinson nah New York City. An en Dag in’n Harvst 1942, as Sarah jüst 18 Johr olt weer, hett se hör Früendin raaden bi en nachts stattfinnen Amateurwettbewarf in‘n ''Apollo'' deeltonehmen; se hett Doris an dat Klaveer begleit, de dorbi den tweeten Platz belegg. Later hett Sarah sück entscheed, sülvst as Singerin uptotreeden. Vaughan sung den Standard ''[[Body and Soul (Leed)|Body and Soul]]'' un wunn. De Gewinn weer, as Vaughan late [[Marian McPartland]] vertellt hett, 10 $ un dat Toseggen för en een Week düern Engagement in‘n ''Apollo.'' In dat Fröhjohr 1943 is Sarah Vaughan sluutend eerstmalig in dat ''Apollo'' uptreeden, wo se för [[Ella Fitzgerald]] inspringen dee. Wiels disse Week seet ok de Singer [[Billy Eckstine]] in dat Publikum, de to disse Tiet bi [[Earl Hines]] weer; he wurr up hör Talent upmarksom un hett hör Hines empfahlen. De hett later dormit angeven, dat he Sarah Vaughan opdeckt harr un hett hör den Job as Pianistin in sien Band anboden. An‘n 4. April 1943 hett he sluutend sien Bandsingerin dör Sarah Vaughan ersett. === Mit Earl Hines un Billy Eckstine (1943–1944) === Sarah Vaughan tour nah hör ''Apollo''-Verdrag Enn‘n 1943 un Anfang 1944 mit de [[Earl Hines]] [[Big Band]]. Vaughan weer as Pianistin instellt, aber nahdem [[Cliff Smalls]] as Basuunist un Pianist in de Band keem, weer Sarah de Sängerin vun de [[Earl Hines and His Orchestra|Hines-Band]]. De gellt hüüd as en Aart Grünnenszentrum vun den [[Bebop]], weil in de Band dormals naamhaft Musiker vun den Bebop as de Trompeter [[Dizzy Gillespie]] un de Saxophonist [[Charlie Parker]] as ok de Basuunist [[Bennie Green]] speelt hemm.<ref group="Polillo">S. 345</ref> Gillespie weer ok Arrangeur für disse Band; en allgemeen Streik ([[Recording ban]]) hett dat aber verhinnert, dat Plattenupnahmen vun disse Formatschoon entstahn sünd. Eckstine hett Enn’n 1943 de Hines-Band verlaaten un hett [[Billy Eckstine and His Orchestra|sien eegen Bigband]] apen maakt mit Gillespie, de Hines verlaaten dee, um musikalisch Leiter vun de nee Band to wurrn. Charlie Parker keem ebenfalls dorto, un de Eckstine-Band weer in de nächst Johren en Sammelbecken vun jung Jazz-Talenten: [[Miles Davis]], [[Kenny Dorham]], [[Art Blakey]], [[Lucky Thompson]], [[Gene Ammons]] un [[Dexter Gordon]] hemm dor speelt. Vaughan is 1944 in Eckstine sien neegrünnd Band intreeden; dat geev hör Gelegenheit, hör eegen Stil wiedertoentwickeln. Mit de Band vun Eckstine entstunnen denn eerste Schallplatten-Upnahmen; bi en Session an‘n 5. Dezember 1944 entstunn de Song ''I’ll Wait and Pray'' för dat ''Deluxe''-Label. Dör disse Schallplaat wurr ok de Kritiker un Produzent [[Leonard Feather]] up hör upmarksom un hett hör fraagt, of se veer Schallplattensieden ünner eegen Naam mit hüm upnehmen wull, de denn up dat Label [[Continental Records|Continental]] herutkeemen; begleit wurr se dorbi vun en Septett mit ünner annern Dizzy Gillespie un [[Georgie Auld]]. Angevlich hett hör de dormalige Bandpianist [[John Malachi]] den Ökelnaam „Sassy“ geven. Enn’n 1944 hett Vaughan offiziell de Eckstine-Band verlaaten, um en Solokarriere antofangen, bleev hüm aber wiederhen verbunnen un hett mit hüm later ok Platten upnahmen. === Fröhe Solokarriere (1945–1948) === [[Datei:Sarah Vaughan, Cafe Society 1946 (Gottlieb 08831).jpg|mini|Sarah Vaughan im [[Café Society]] (1946)<br />(Foto: William&nbsp;P. Gottlieb)]] Sarah Vaughan fung hör Solokarriere as freeschaffend Singerin 1945 in den New Yorker [[Jazzclubs vun de 52nd Street]] as den ''Three Deuces,'' den ''Famous Door,'' den ''Downbeat'' un den ''Onyx Club'' an. Vaughanis ok in’n ''Braddock Grill'' uptreeden, nich wiet vun dat Apollo Theater in Harlem liggend. An’n 11. Mai 1945, nehm Vaughan ''[[Lover Man]]'' för dat lütt ''Guild'' Label up, begleit vun en Quintett mit Gillespie un Parker, buterdem weern dorbi de Pianist [[Al Haig]], Bassist [[Curly Russell]] un [[Sid Catlett]] an dat Slagtüüch. Kört dornah gung se weer mit Gillespie/Parker in‘t Studio un hett dree wiedere Titel upnommen.<ref group="Polillo">S. 506</ref> Nah en kört Gastspeel in de Band vun [[John Kirby]] un en Upnahm mit den Geiger [[Stuff Smith]], bi dat de Song ''Time and Again'' in’n Oktober entstunn, wurr hör en Plattenverdrag vun dat ''[[Musicraft Records|Musicraft]]''-Label anboden. Bit disse Verdrag 1946 wirksam wurr, nehm se Platten för de Label ''Crown'' un ''Gotham'' up un is regelmatig in den Club [[Café Society]] Downtown uptreeden, en Club an‘n Sheridan Square, in den dat kien Rassenschranken geev. [[Datei:Sarahvaughanicoverthewaterfront.jpg|mini|links|„I Cover the Waterfront“: [[Schellackplatte]] bi Musicraft]] Wiels hör Engagement in dat ''Cafe Society'' hett Vaughan den Trompeter [[George Treadwell]] kennenlehrt. Der wurr sluutend hör Manager, musikalischer Leiter bi tallriek Upnahmesessions un kümmer sück um hör Uptreeden, insluutend hör Garderobe, hör Frisur un ok um de Reguleeren vun hör Gebitt. Völ vun hör 1946 för ''Musicraft'' upnommen Titel wurrn vun dat Publikum un Kritik gliekermaten positiv upnommen; dat weern ''[[If You Could See Me Now]]'' (den [[Tadd Dameron]] schreeven un arrangeert harr), ''Don’t Blame Me,'' ''I’ve Got a Crush on You,'' ''Everything I Have is Yours'' un weer ''Body and Soul.'' Vaughan un Treadwell hemm an’n 16. September 1946 sluutend heiraadt. Vaughan hör kommerziell Spood ''Musicraft'' hett sück 1947 an 1948 fortsett; hör Interpretatschoon vun ''Tenderly'' wurr Enn’n 1947 en unverwacht Hit (#27). Noch spoodrieker weer de an’n 27. Dezember 1947 upnommen [[Jule Styne|Jule-Styne]]-Song ''It’s Magic'' ut den [[Doris Day|Doris-Day]]-Film ''[[Romance on the High Seas]]''; de harr Anfang 1948 in den Pop-Charts grooten Spood un stunn elf Week in den Charts. En anner Hit vun disse Tiet weer ''[[Nature Boy]]'' (entstahn 8. April 1948). De Song ''Nature Boy,'' eerstmals vun [[Nat King Cole]] upnommen, gull as de eerste „Crossover“-Titel, de vun en swaarten Künstler upnommen un bit dat witt Publikum spoodriek wurr. Kört nahdem Ella Fitzgerald mit den Song herutkommen weer, hemm den ok [[Frank Sinatra]] för ''[[Capitol Records|Capitol]],'' Sarah Vaughan as ok [[Dick Haymes]] för [[Decca Records|Decca]] upnommen. === Columbia-Johren (1948–1953) === Nah den Bankrott vun de Firma ''Musicraft'' kreeg se de Gelegenheit, bi dat groot Label ''[[Columbia Records]]'' en Verdrag aftosluuten; in’n Sömmer 1949 harr se dor mit ''Black Coffee'' en Charterfolg. Wiels hör Johren bi ''Columbia'' bit 1953 nehm Vaughan tallriek kommerzielle Pop-Balladen up, as ''That Lucky Old Sun,'' ''Make Believe (You Are Glad When You’re Sorry),'' ''I’m Crazy to Love You,'' ''Our Very Own,'' ''I Love the Guy,'' ''Thinking of You'' (mit dem Pianisten [[Bud Powell]]), ''I Cried for You,'' ''These Things I Offer You,'' ''Vanity,'' ''I Ran All the Way Home,'' ''Saint or Sinner,'' ''My Tormented Heart,'' ''Time'' un völ annern. Bi de Jazz-Kritikern kreeg se liekers groot Anerkennung; so wunn se 1947 den ''[[Esquire]] Magazine’s New Star Award,'' buterdem den as best Vokalistin vun dat ''[[Down Beat]]'' Magazin regelmatig van 1947 bit 1952; ebenso vun dat ''Metronome'' Magazin van 1948 bit 1953. Eenige Kritiker funnen aber hör Gesangsstil nich goot un hemm den as „over-stylized“ betekent. Liekers weer de Tenor vun de Jazzkritik insgesamt wietgahnd positiv. Hör Spood bi Kritik un bi dat Publikum weer Anlaat vun tallriek boshaft Bemerkungen vun hör „Rivalin“ [[Billie Holiday]], de in disse Tiet um hör Ansehn as „beste Jazzsingerin“ bang ween muss. Mit dissen Erfolg verbunnen weer de Gelegenheit to Tallriek Upträen un Upnahmemögelkeiten. In’n Sömmer 1949 is Vaughan eerstmals mit en Sinfonieorchester uptreeden; dat weer en Benefiz-Veranstaltung för dat [[Philadelphia Orchestra]] ünner dat Motto „100 Men and a Girl“. In disse Tiet wurr se vun de ok as „The Divine One“ nöömt, en Tosatz, de hör dör hier wiedere Loopbahn begleiten sull. 1951 is se eerstmals in Europa up Tour gahn. [[Datei:Miles Davis by Palumbo.jpg|mini|[[Miles Davis]] Midden vun de 1950er Johren]] De Erfolgsdruck un persönliche Konflikte hemm to Spannungen tüschen Treadwell un Sarah Vaughan führt. Treadwell hett en Road-Manager instellt, de sück um de Tourneen vun de Singerin kümmern dee, un hett sülvst en Managementbüro in [[Manhattan]] apen maakt, um mit wiedere Künstlern ahn Sarah Vaughan to arbeiten. Vaughan hör Verhältnis to ''Columbia Records'' wurr liekers hör Spood tonehmend unbefreedigend för de Singerin, wiel se hör Ansicht nah to völ kommerzielles Songmaterial kreeg. En Utnahme bleev de Session 1950, bi de se dör Musiker as [[Miles Davis]], [[Tony Scott]], [[Benny Green]] un [[Budd Johnson]] begleit wurr. De Upnahmen as ''[[East of the Sun (and West of the Moon)]]'' oder ''[[Ain’t Misbehavin’ (Jazzstandard)|Ain’t Misbehavin’]]'' tellen to de besten vun hör Karriere,<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219">S. 1219</ref> bleeven aber atypische Utnahmen in hör ''Columbia''-Ära. === Mercury-Johren (1954–1959) === 1953 hett Treadwell en Plattenverdrag bi [[Mercury Records]] uthannelt. Se sull fortan kommerzielles Songmaterial för dat Hööftlabel ''Mercury'' un mehr jazz-orienteert Songs up de sien Sublabel [[EmArcy Records|EmArcy]] herutbringen. Vaughan hett fortan mit den Produzenten [[Bob Shad]] tosommenarbeit; hör Kooperatschoon weer sowohl en finanziell as ok künstlerisch Erfolg. Hör eerste ''Mercury''-Session funn in’n Februar 1954 statt, hör letzt 1959. Nah en kört Tosommenarbeit mit [[Roulette Records]] (1960 bit 1963), kehr se van 1964 bit 1967 to ''Mercury'' torüch. [[Datei:Countbasie.jpg|mini|links|[[Count Basie]] (links) 1975<!—wiels en Konzert in Köln !-->]] In’n Sömmer 1954 is se up dat [[Newport Jazz Festival]] uptreeden. Vaughan hör groot Erfolg bi ''Mercury'' fung mit den Hit ''Make Yourself Comfortable'' an, den se in’n Harvst 1954 upnehm; wiedere Erfolge weern ''How Important Can It Be'' (mit [[Count Basie]]), ''Whatever Lola Wants,'' ''The Banana Boat Song,'' ''You Ought to Have A Wife'' un ''[[Misty]]'' vun [[Erroll Garner]]. In’n Harvst 1954 is se in de [[Carnegie Hall]] mit dat [[Count Basie Orchestra]] uptreede; mit dorbi weern dorneben [[Billie Holiday]], [[Charlie Parker]], [[Lester Young]] un da [[Modern Jazz Quartet]].<ref group="Polillo">S. 498</ref> Vun völ Jazzkritikern as Hööchtpunkt vun hör künstlerisch Loopbahn wurrd hör Album ''Sarah Vaughan (with Clifford Brown)'' ansehn, dat in’n Dezember 1954 upnommen wurr. Dorup is ok de Titel ''[[Lullaby of Birdland]]'' mit en vun hör seltenen [[Scat]]-Inlagen.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – Dat Album wurrd mit de Hööchstnoot samt toätzlich „Kroon“ versehn</ref> Dornah gung se weer up en spoodriek Europatournee un den folg en Tournee dör de USA in en Konzertprogramm mit Count Basie, [[George Shearing]], Erroll Garner un [[Jimmy Rushing]]. 1955 harr se up dat ''New York Jazz Festival'' up [[Randalls Island]] en Upträe. In de tweet Hälft vun de 1950er Johren nehm Sarah Vaughan in Begleitung vun völ naamhaft Jazzmusiker Platten up, etwa 1957 mit Billy Eckstine weer en Reeg vun Duetten, dorünner den Hit ''Passing Strangers.'' Se gung up Tourneen mit en Trio, in dat neben Pianist [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]] [[Roy Haynes]] un [[Jimmy Cobb]] spelen deen,<ref>[[Ian Carr]], [[Digby Fairweather]], [[Brian Priestley]]: ''Rough Guide Jazz. Der ultimative Führer zum Jazz. 1800 Bands und Künstler von den Anfängen bis heute.'' 2., erweiterte und aktualisierte Auflage. Metzler, Stuttgart/Weimar 2004, ISBN 3-476-01892-X, S. 661.</ref> denn in en Tio mit [[Ronnell Bright]].<ref>Bright nah hett se gern de Schoh vun hör Mitmusiker vör de Upträen verstaken, so dat de ok mal in Socken upträen mussen. Vgl. [http://www.jazzwax.com/2008/04/index.html Bright-Interview durch Marc Myers (2008)]</ref> As en vun de an’n Besten gelungen Bispelen vun hör Live-Upträen gellt hör Album ''At Mr. Kelly’s'' van 1957 mit [[Richard Davis (Jazzmusiker)|Richard Davis]] un Roy Haynes.<ref group="Cook/Morton">S. 1493</ref> Hör kommerzieller Erfolg reck 1959 sien Hööchtpunkt mit den Song ''Broken Hearted Melody,'' de mehr as een Million Dollar einspelen dee un för den se hör eerst [[Goldene Schallplaat]] kreeg.<ref>Vgl. {{Webarchiv |url=http://www.allaboutjazz.com/php/musician.php?id=11033 |text=Biographie (AllAboutJazz) |wayback=20110106071943}}</ref> De hörr den fortan to dat ständige Repertoire in hör Konzerte. Vaughan hör kommerzielle Upnahmen wurrn vun verscheeden Arrangeuren un Orchesterleitern inspeelt, as [[Hugo Peretti]] un [[Hal Mooney]]. Ofschons de geschäftliche Betrecken tüschen Vaughan un Treadwell in den 1950er Johren spoodriek weer, leet sück de Singerin 1958 vun hüm scheeden un hett den ok de geschäftliche Tosommenarbeit instellt. === 1960er Johren === [[Datei:Grand Gala du Disque populier in Kurhaus te Scheveningen Sarah Vaughan, Bestanddeelnr 915-6275.jpg|mini| Sarah Vaughan mit [[Quincy Jones]] in Scheveningen 1963]] Nah de Trennung vun Treadwell is Clyde „C.B.“ Atkins in Sarah Vaughans Leven intreeden, den se in Chicago kennenlehrt harr un den se an’n 4. September 1959 heiraadt hett.<ref>Ken Bloom: ''The American Songbook – The Singers, the Songwriters, and the Songs – 100 Years of American Popular Music – The Stories of the Creators and Performers.'' Black Dog & Leventhal, New York City 2005. Nah Bloom weer Atkins en ehmaliger Profi-American Footballspeler mit ansonsten unbekannt Vergangenheit.</ref> Ofschons Atkins kien Erfohrungen mit Künstlermanagement oder in dat Musikgeschäft harr, wull Vaughan mit hüm en geschäftliche as persönliche Betrecken as mit Treadwell ingahn. Se hett Atkins to hör Manager maakt un is mit hüm nah [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]] trucken. As hör Kontrakt mit ''Mercury Records'' 1959 to Enn’n gung, hett se bi ''Roulette Records'' ünnerschreeven, en lütt Label vun [[Morris Levy]], en vun de Miteegendömer vun den New Yorker Jazzclub [[Birdland (New York)|Birdland]], in den se faken uptreeden dee. In Roulette sien Katalog befunnen sück ok Platten vun Count Basie, [[Joe Williams]], [[Dinah Washington]], [[Dave Lambert (Singer)|Lambert, Hendricks and Ross]] as ok [[Maynard Ferguson]]. Vaughan fung in’n April 1960 an för ''Roulette'' uptonehmen. So entstunn en Reeg vun Alben, de vun vun [[Billy May]], [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]], [[Joe Reisman]], [[Quincy Jones]], [[Benny Carter]], [[Lalo Schifrin]] un [[Gerald Wilson]] arrangeert bzw. inspeelt wurrn un as blots jazzbeinfloot, letztlich kommerzielle Upnahmen gellen.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> 1960 harr se en Pop-Charterfolg mit ''Serenata'' bi ''Roulette,'' buterdem mit hör noch för ''Mercury'' inspeelt Titeln ''Eternally'' un ''You’re My Baby.'' In lütt Besetten (Gesang, Gitarr, Bass) nehm se eenige Alben mit [[Jazz-Standard]]s up, as ''After Hours'' (1961) mit den Gitarristen [[Mundell Lowe]] un den Bassisten [[George Duvivier]]. Cook un Morton werten de Session as hör best in den 1960er Johren; Brian Priestley heevt de ''definitiven'' Interpretatschonen vun Vaughan vun ''[[My Favorite Things (Lied)|My Favorite Things]]'' un ''[[In a Sentimental Mood]]'' hervör. <!-- un ''Sarah Plus Two'' (1962) mit [[Barney Kessel]] un den Bassisten [[Joe Comfort]]. --> Wiel Sarah Vaughan kien eegen Kinner kriegen kunn, hett dat Paar 1961 en Dochter, Debra Lois, adopteert. Dat Verhältnis to Atkins bleev anspannt un gung in’n November 1963 mit en Scheeden to Enn’n. Mit Hülp vun Früenden as den Clubbesitter John „Preacher“ Wells un Clyde „Pumpkin“ Golden Jr. kregg se dat hen, hör finanzielle Situatschoon bi de Trennung to bewältigen. Wells un Golden hemm faststellt, dat Atkins dör Glücksspelen un Spennen hör Vermögen vun $150,000 up’n Kopp haun harr. Vaughan kreeg dat Sörgerecht för dat adopteert Kind; Golden wurr denn hör Manager un Levensgefährte för den Rest vun de Dekaad. In de Tiet vun hör twee Scheeden hett se sück ok vun ''Roulette Records'' trennt, wiel de Firma hör nich genögend Honorar för hör spoodriek Platten utbetallen dee. Nah dat Enn’n vun den Kontrakt 1963 kehr Vaughan to ''Mercury Records'' torüch. In’n Sömmer 1963 hull sück Vaughan in [[Däänmark]] up, um mit den Produzenten [[Quincy Jones]] Live-Upnahmen mit hör Trio to maken, de ünner den Titel ''Sassy Swings the Tivoli'' herutbrocht wurrn, de en exzellentes Bispeel vun hör Live-Shows in disse Periood beden. In dat folgend Johr ist he in dat Witt Huus vör [[Lyndon Baines Johnson|Präsident Johnson]] uptreeden.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Mit de Verännern vun den Publikumsmack Midden vun de 1960er Johren harr ok Sarah Vaughan as völ annern Jazzmusiker mit fallend Tohörertallen bi hör Konzerten to kämpen, worto noch nich passend Material dorto keem. De Qualität vun hör Schallplatten weer mal so, mal so; se hett versöcht sück mit Pop- un Ünnerhollensmusik över Water to holllen. In disse Tiet wurr ok hör Stimm dunkler. An dat Enn’n vun hör ''Mercury''-Verdrag 1967 weer se för den Rest vun dat Johrteihnt ahn Plattenkontrakt, is aber bi europääsch un amerikaansch Jazzfestivals uptreeden. 1969 hett Vaughan hör Geschäftsbetrecken mit Golden beend un leet sück an de Westküst daal, dicht bi Benedict Canyon bi [[Los Angeles]], denn in [[Hidden Hills]]. === Comeback in de 1970er Johren === Nah en Upträe in dat Casino in [[Las Vegas]] hett se Marshall Fisher kennenlehrt; de nehm nu de hör vertroot Düppelrull as Levensgefährte vun Vaughan un Manager in. Fisher harr woll ok kien Erfohrungen in de Ünnerhollensindustrie, weer aber en groot Fan vun hör un hett denn hör Comeback fördert. In de 1970er Johren hett Vaughan hör Upnahmetätigkeit fortsett. 1971 wurr se vun Bob Shad, de as Produzent bi ''Mercury Records'' mit hör arbeit harr, fraagt, of se en Album för sien eegen nee grünnd Label ''[[Mainstream Records]]'' upnehmen wull. De Basie-Veteran [[Ernie Wilkins]] hett de Session arrangeert un leit, bi de dat Album ''A Time In My Life'' in‘n November 1971 entstunn. In’n April 1972 nehm Vaughan en Album mit Balladen up, schreeven, arrangeert un leit vun [[Michel Legrand]]. In Tokio entstunn in’n September 1973 mit hör Trio dat Album ''Live in Japan,'' dat för en [[Grammy]] nomineert wurr.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Bi hör Sessions mit Legrand hett se ok den Song ''[[Send in the Clowns]]'' upnommen, den [[Stephen Sondheim]] för dat [[Broadway (Theater)|Broadway]]-[[Musical]] ''A Little Night Music'' komponeert harr. De Song wurr dornah hör Markenteken un hett den bitherigen ''Tenderly'' ersett, de mit hör siet Anfang vun hör Solokarriere verbunnen bleeven weer. Hör Tosommenarbeit mit ''Mainstream'' gung 1974 in’n Striet to Enn’n. Se weer dornah weer dree Johr ahn Plattenkontrakt. In‘n Dezember 1974 is Vaughan bi en privat Konzert för Präsident [[Gerald Rudolph Ford|Gerald Ford]] un den franzööschen Staatspräsidenten [[Valéry Giscard d’Estaing|Giscard d’Estaing]] bi deren Gipfeldrapen up [[Martinique]] uptreeden. 1974 nehm se ok an en [[George Gershwin|Gershwin]]-Konzert deel, dat de Dirigent [[Michael Tilson Thomas]] leiten de, de dat [[Los Angeles Philharmonic Orchestra]] in den [[Hollywood Bowl]] dirigeeren dee. De Arrangements stammten vun [[Marty Paich]], in de Begleitband hemm ok [[Dave Grusin]], [[Ray Brown]] un [[Shelly Manne]] mitwarkt. Nah den Spood vun dat Konzert hemm Thomas un Vaughan dat nochmal 1975 un 1976 mit verscheeden Sinfonieorchestern maakt. [[Datei:Oscar Peterson.jpg|mini|links|[[Oscar Peterson]] (1977)]] 1977 hett Vaughan hör geschäftlich un persönlich Verhältnis to Marshall Fisher beend. Nu fung se en Verhältnis to [[Waymon Reed]] an, en Trompeter, de in de Count Basie Band speel. Reed speel nu in hör Trio un weer hör musikalisch Direkter; 1978 hemm de beid heiraadt. 1977 hett de Filmemaker un TV-Produzent Tom Guy Vaughan up hör Tournee begleit, hett tallriek Künstler över de Singerin interviewt un fung Konzertmitsnitte un Szenen achter den Kulissen in. Da Ergevnis weer de Dokumentarfilm ''Listen To The Sun,'' de an’n 21. September 1978 in dat ''New Jersey Public Television'' Premiere harr, aber nie en Vedriev funn. 1977 hett se bi [[Norman Granz]], de ok de Manager vun [[Ella Fitzgerald]] weer, en Plattenverdrag bi de sien Label [[Pablo Records]] afslooten. Vaughan harr tovör nah en dreejohrig Plattenpaus en Album mit Songs vun de [[The Beatles|Beatles]] (1977) in Pop-Arrangements för [[Atlantic Records|Atlantic]] inspeelt. Bi hör Kontrakt mit ''Pablo'' entstunnen wichtige Alben vun hör Laatwark as ''Love Brazil,'' dat mit brasiliaansch Musikern in [[Rio de Janeiro]] in’n Harvst 1977 upnommen un för en [[Grammy]] nomineert wurr. Buterdem entstunnen ''How Long Has This Been Going On?'' (1978) mit en Quartett ut [[Oscar Peterson]], [[Joe Pass]], Ray Brown un [[Louis Bellson]]; twee ''Duke Ellington Songbook'' Alben (1979); ''Send in the Clowns'' (1981) mit dat Count Basie Orchestra, mit Arrangements vör allen vun [[Sammy Nestico]]; sluutend dat Album ''Crazy and Mixed Up'' (1982), weer mit en Quartett-Begleitung mit [[Roland Hanna|Sir Roland Hanna]], Joe Pass, [[Andy Simpkins]] un [[Harold Jones (Slagtüüchspeler)|Harold Jones]]. 1981 hemm sück Vaughan un Waymon Reed trennt. === Laat Karriere === [[Datei:Sarah Vaughan and Billy Eckstine.jpg|mini|Sarah Vaughan un Billy Eckstine bi dat Monterey Jazz Festival (1981)]] Sarah Vaughan bleev ok in den 1980er Johren aktiv; tallriek Ehrungen hemm hör Bidrag to de amerikaansch Musik un hör Status as en wun de wichtigsten Jazzsingerinnen würdigt. So kreeg se in’n Sömmer 1980 en Plakett in de 52nd Street an de Butersiet vun dat [[CBS Building]] (Black Rock), um an hör un de intüschen verschwunnen Jazzclubs to erinnern, in de se faken uptreeden weer. 1980 is se nochmals mit dat sinfonisch Gershwin-Programm, begleit vun de ''New Jersey Symphony,'' uptreeden, 1981 wunn se den [[Emmy Award]] in de Kategorie „Individual Achievement – Special Class“. Mit Michael Tilson Thomas nehm se en modifizeerte Version vun dat Gershwin-Programm up, mit den Los Angeles Philharmonic, herutbrocht up dat Album ''Gershwin Live!,'' mit dat Vaughan den Grammy Award as best wieflich „Jazz Vocal Performance“ wunn. 1985 kreeg se en Steern up den [[Hollywood Walk of Fame]]. 1988 wurr se in de [[American Jazz Hall of Fame]] upnommen un 1989 kreeg se de [[NEA Jazz Masters Fellowship]]. Nah dat Utloopen vun hör Kontrakt mit dat ''Pablo''-Label 1982 hett Sarah Vaughan blots noch wenige Studioupnahmen maakt. Se harr bi [[Barry Manilow]] sien ''2:00 AM Paradise Cafe'' en Gastupträe, 1984 hett se bi dat Projekt ''The Planet is Alive, Let It Live'' mitwarkt, en sinfonisch Stück vun [[Tito Fontana]] un [[Sante Palumbo]], footend up italieensch Översetten vun Gedichten vun Karol Wojtyla, den lateren Paapst [[Johannes Paul II.]] 1986 sung Sarah Vaughan twee Songs, ''Happy Talk'' un ''Bali Ha’i,'' in de Rull vun de ''Bloody Mary'' in en Studio-Produktschoon vun dat Broadwaymusical ''[[South Pacific]]'' mit Opernstars as [[Kiri Te Kanawa]] un [[Jose Carreras]]. Vaughan hör letzt eegen Album weer ''Brazilian Romance,'' produzeert un komponeert vun [[Sérgio Mendes]] un entstunn Anfang 1987 in New York un Detroit. 1988 sung Vaughan för en Album mit Wiehnachtsleder mit den [[Mormon Tabernacle Choir]], begleit vun dat [[Utah Symphony Orchestra]]. 1989 harr se up [[Quincy Jones]] sien Album ''[[Back on the Block]]'' en körten Gastupträe, as se mit [[Ella Fitzgerald]] in‘n Duett scatten dee. Dat weer hör letzte Studioaupnahm un ok de eenzige mit Fitzgerald in den Loop vun hör Karriere, de 46 Johr tovör anfungen harr, as se för Ella Fitzgerald in dat ''Apollo Theater'' uptreeden weer. === Levensenn’n === Ofschons sück in den Loop vun dat Johr 1989 de Gesundheitstostand vun Sarah Vaughan schlechter wurr, is se wiederhen uptreeden. Vaughan hett aber ok mehrere Gastspelen in Europa afseggt, de för 1989 plaant ween weern. Liekers hör [[Arthritis]] in de Hand hett se noch en Reeg vun Konzerten in [[Japan]] maakt. Wiels en Gastspeel in den New Yorker ''Blue Note'' Jazzclub kreeg se de Diagnose [[Lungenkrebs]] (se hett twee Pack Zigaretten an’n Dag rookt); dat weern hör letzt apenlich Upträen. Vaughan kehr in hör Huus nah Kalifornien torüch, fung en [[Chemotherapie]] an un verbroch de letzt Maanten afwesselnd in‘t Krankenhuus oder to Huus. As hör Enn‘n aftosehn weer, wull Vaughan to Huus blieven, wo se denn an’n Avend vun den 3. April 1990 storven is, as se jüst en TV-Film tosommen mit hör Adoptivdochter kieken dee. De Liek vun Vaughan wurr in de ''First Mount Zion Baptist Church'' in Newark aupbahrt; nah de Zeremonie broch en vun Peer trucken Liekenwagen den Sarg to den ''Glendale Cemetery'' in [[Bloomfield (New Jersey)]].<ref>{{Findagrave|2224|Abruf=2015-01-08}}</ref> === Privates === Sarah Vaughan weer veer Mal verheiraadt. Hör Ehmannlüüd weer de Jazz-Trompeter un Musikmanager [[George Treadwell]], de [[American Football|Footballer]] Clyde Atkins, Marshall Fisher un de Trompeter [[Waymon Reed]].<ref>{{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27}}</ref> == Stil un Infloot == [[Datei:EllaFitzgeraldvv.jpg|mini|[[Ella Fitzgerald]] (1940)]] Ofschons Sarah Vaughan för begäng as Jazz-Sängerin ansehn wurr, hett se immer vermeeden, sück sülvst so to sehn oder to klassifizeeren. Tatsächlich is hör Jazz-Wark un hör ehrder kommerzielles Pop-Material nich radikal verscheeden. Se sülvst wull sück denn ok nich as Jazzsingerin festleggen laaten: '''Zitat:''' ''I don’t know why people call me a jazz singer, though I guess people associate me with jazz because I was raised in it, from way back. I’m not putting jazz down, but I’m not a jazz singer. [[Betty Carter]] is a jazz singer, because that’s all she does. I’ve even been called a blues singer. I’ve recorded all kinds of music, but (to them) I’m either a jazz singer or a blues singer. I can’t sing a blues – just a right-out blues – but I can put the blues in whatever I sing. I might sing ’Send In the Clowns’ and I might stick a little bluesy part in it, or any song. What I want to do, music-wise, is all kinds of music that I like, and I like all kinds of music.'' '''Översetten:''' ''Ik weet nich, worüm mi de Lüüd en Jazzsingerin nöömen, aber ik vermoot, se bringen mi mit den Jazz in Verbinnen, wiel ik vun fröher her mit hüm groot wurrn bin. Ik will Jazz nich schlecht maken, aber ik bin kien Jazzsingerin. Betty Carter is en Jazzsingerin, denn se maakt dat immer. Ik wurr ok en Bluessingerin nöömt. Ik hebb all Aarten vun Musik upnommen, aber (för hör) bin ik entweder en Jazzsingerin oder en Bluessingerin. Ik kann den Blues nich singen –&nbsp;den Blues so liek herut&nbsp;– aber ik kann den Blues in all rinbringen, wat ik sing. Ik kunn ‚Send In the Clowns‘ (Schick de Clowns rin) singen un en bluesigen Andeel rinbringen, oder in jede anner Leed. Dat is jede Aart vun Musik, de ik mag, de ik musikalisch maaken much, un ik mag jede Aort von Musik.'' [[Leonard Feather]] beschreev hör Fähigkeiten: „Kürzlich hörte ich eine klassische, eine Pop- und eine Jazzsängerin. Einen Sopran, einen Contra-Alt und eine [[Koloratur]]sängerin. Eine Sängerin mit der Spontaneität von Ella Fitzgerald, mit der Seele von [[Aretha Franklin]], der Wärme von [[Peggy Lee (Sängerin)|Peggy Lee]] und der makellosen [[Phrasierung]] von [[Carmen McRae]]. Sie waren alle in der derselben Show und sie alle waren Sarah Vaughan“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218" /> Kunzler sücht hör Wuddels in de Neerungen vun den Bebop, as se mit hör Kollegen Gillespie un Parker de harmonischen un melodischen un vör allen rhythmischen Neerungen vun de Bop-Instrumentalisten mitvulltrecken dee. Se steiht vör hüm as original Talent in en Reeg mit [[Bessie Smith]], [[Billie Holiday]] un Ella Fitzgerald. Jüngere Kolleginnen as [[Dee Dee Bridgewater]] oder [[Flora Purim]] beteken Vaughan und hör instrumentale Upfaaten as „vorbildlich, vor allem ihre rhythmische Flexibilität und die Sophistication. (…)“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217">S. 1217</ref> Kunzler ergänzt: „Bei perfekter Intonation auch in weitintervallisch aufgebauten Improvisationslinien und einer atemberaubenden Flexibilität reichte diese Stimme über drei Oktaven vom Alt- in den höchsten Sopranbereich.“<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217" /> As en vun hör Kennteken gull dat „swooping“ [[Glissando]], en Hinafglieden in hör deepste Stimmlagen. Vaughan hett hör Stimm immer mehr as en Melodieinstrument denn as Vehikel to en dramatisch Interpretatschon vun Songtexten sehn. In hör Kindheit weer se all sowohl dör de populäre Musik ut de Tiet beinfloot as ok –&nbsp;dör hör deep religiöös Vader&nbsp;– dör de [[Gospel]]-Traditschonen, de se in de Baptistengemeend beleev, in de se upwussen is. En wieder fröhe Infloot, de sück in tallriek Duett-Upnahmen herutbillen dee, weer hör fröher Früend un Mentor [[Billy Eckstine]]. == Filme == * 1960: [[Unterwelt (1960)|Unterwelt]] ''(Murder Inc.)'' == Literatur == * [[Leslie Gourse]]: ''Sassy – The Life of Sarah Vaughan.'' Scribners 1992, Da Capo Press 1994, ISBN 0-306-80578-2. * [[Joachim Ernst Berendt]], [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch.'' Fischer TB, Frankfurt 1994. * J. Haskins: ''Ella Fitzgerald.'' Heyne, München 1994. * Donald Clarke: ''Billie Holiday – Wishing on the Moon.'' Eine Biographie. Piper Verlag, 1995, ISBN 3-492-03756-9. * [https://www.zeit.de/1990/16/alles-ist-gesungen ''Zum Tode von Sarah Vaughan: Alles ist gesungen.''] In: ''[[Die Zeit]],'' Nr. 16/1990. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119140047 DNB-Katalog] * {{IMDb|nm0891098}} * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000204901 Billboard Chart-Geschichte von Sarah Vaughan] * {{Internetquelle |autor=Toby Walker |url=http://www.soulwalking.co.uk/Sarah%20Vaughn.html |titel=Sarah Vaughan |werk=soulwalking.co.uk |datum=2014-05-23 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/351d8bdf-33a1-45e2-8c04-c85fad20da55 |titel=Sarah Vaughan |werk=[[British Broadcasting Corporation|BBC Music]] |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |titel=Artist Profiles: Sarah Vaughan |werk=BBC Music |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060528023222/http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |archiv-datum=2006-05-28 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/sarah-vaughan-about-sarah-vaughan/723/ |titel=About Sarah Vaughan |werk=[[Public Broadcasting Service|PBS]]-Sendung „American Masters“ |datum=2005-10-08 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Ken Burns]] |url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |titel=Sarah Vaughan |werk=Ken Burns Jazz Series |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150919011803/http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |archiv-datum=2015-09-19 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |wayback=20111009002558 |text=Sarah Vaughan |archiv-bot=2026-06-25 18:46:41 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=[[Will Friedwald]] |url=http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |titel=Sarah Vaughan |werk=Verve Records |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20040918011129/http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |archiv-datum=2004-09-18 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * [https://archive.org/details/rhythm_blues_review] Sarah Vaughans Upträe 1955 mit ''Perdido'' bi Joseph Kohn, Leonard Reed: „Rhythm and Blues Revue“. == Enkeld Nahwiesen == <references /> * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]].'' 6. Auflage. Penguin, London 2002, ISBN 0-14-051521-6. <references group="Cook/Morton" /> * [[Martin Kunzler]]: ''Jazzlexikon.'' Rowohlt, Reinbek 1988 <references group="Kunzler" /> * [[Arrigo Polillo]]: ''Jazz.'' Piper, München 1981. <references group="Polillo" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119140047|LCCN=n82019976|VIAF=112758178}} {{SORTIERUNG:Vaughan, Sarah}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] 9o1i5a1a1zazswaria0fffjmi2t7w7m 0 197290 1070425 1070099 2026-06-25T19:08:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070425 wikitext text/x-wiki [[Datei:Shimon Sakaguchi cropped 3 Shimon Sakaguchi 201711.jpg|mini|hochkant|Shimon Sakaguchi (2017)]] '''Shimon Sakaguchi''' ({{S|ja|坂口 志文|Sakaguchi Shimon}}; * [[19. Januar]] [[1951]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kaimm.org/abstract/2017_fall/file/cv/pl03.pdf |titel=Curriculum Vitae |werk=ksimm.or.kr |hrsg=The Korean Association of Immunologists |datum=2017-08-30 |format=PDF; 103 kB |sprache=en |abruf=2020-01-23}}</ref> in [[Nagahama]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |titel=免疫学者・大阪大学免疫学フロンティア研究センター教授 坂口 志文さん |werk=[[Präfektur Shiga|pref.shiga.lg.jp]] |datum=2015-07-01 |sprache=ja |kommentar=Interview mit Sakaguchi |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190624051034/https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |archiv-datum=2019-06-24 |abruf=2025-10-07 }} {{Webarchiv|url=https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |wayback=20220710033110 |text=免疫学者・大阪大学免疫学フロンティア研究センター教授 坂口 志文さん |archiv-bot=2026-06-25 19:08:49 InternetArchiveBot }}</ref>) is en [[Japan|japaansch]] [[Immunologie|Immunoloog]] an de [[Universität Osaka]]. He is bekannt för dat Opdecken vun de [[Regulatorische T-Zelle|regulatorischen T-Zellen]], dat Beschrieven vun hör Rull för dat [[Immunsystem]] un de Anwennen vun disse Erkenntnisse bi dat Behanneln vun [[Autoimmunkrankheit]]en un [[Krebs (Medizin)|Krebs]]. == Leven == Sakaguchi kreeg 1976 en [[M.D.]] un 1982 en [[Ph.D.]], beid an de [[Universität Kyōto]]. Hier kreeg he ok sien wiedere Utbillen in [[Pathologie]] und [[Immunologie]]. As [[Postdoktorand]] hett he an de [[Johns Hopkins University]] un de [[Stanford University]] arbeit. 1989 kreeg he sien eerst Professur ''(Assistant Professor)'' an dat [[Scripps Research Institute]], gung aber 1991 torüch nah Japan, wo he tonächst an dat [[RIKEN]] forschen dee un denn de Leitung vun de Afdeelen för Immunpathologie an dat ''Tokyo Metropolitan Institute'' övernehm. 1999 kreeg he en Professur för Experimentelle Pathologie an de Universität Kyōto, 2007 wurr he dor Baas vun dat ''Institute for Frontier Medical Sciences''. 2011 wurr he Perfesser an dat ''Immunology Frontier Research Center'' vun de [[Universität Osaka]], dat he hüüd (2025) noch leit. 2016 wurr he as „Meiyo Kyōju“<ref group="A">Meiyo Kyōju (名誉 教授) wurrd in’t Düütsche af un to mit „Professor emeritus“ weddergeven. Aber in’n Ünnerscheed to disse, bi Inträe in den Ruhestand automatisch führten Titel, is dit in Japan en blots gelegentlich gewährt, besünner Utteknung.</ref> vun de Universität Kyōto un 2017 vun de Universität Osaka ehrt. Siet 2015 tell hüm [[Thomson Reuters]] to de Favoriten up en [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]].<ref>[http://stateofinnovation.thomsonreuters.com/citation-laureates-2015 Announcing the 2015 Citation Laureates], bi Thomson Reuters.</ref> [[File:34 Nobel Prize FOXP3 Hegasy v03A4 DE-01.png|thumb|Nobelpreis in Physiologie oder Medizin 2025: FoxP3⁺ T_reg Zellen in de Immuntoleranz.]] För 2025 wurr hüm för „Entdeckungen zur peripheren Immuntoleranz“ de Nobelpries för Medizin tospraken (gemeensam mit [[Mary Elisabeth Brunkow]] un [[Fred Ramsdell]]).<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.srf.ch/wissen/nobelpreise/nobelpreise-2025-nobelpreis-fuer-medizin-geht-an-trio-zur-forschung-zum-immunsystem |titel=Nobelpreise 2025: Nobelpreis für Medizin geht an Trio zur Forschung zum Immunsystem |werk=srf.ch |datum=2025-10-06 |sprache=de |abruf=2025-10-06}}</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 2004: [[William B. Coley Award]]<ref>[http://www.cancerresearch.org/about/annual-awards/william-b-coley-award William B. Coley Award] bi dat ''Cancer Research Institute'' (cancerresearch.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2005: [[Takeda-Medizinpries]] * 2008: [[Keio Medical Science Prize]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ms-fund.keio.ac.jp/en/prize/013.html |titel=The 2008 Keio Medical Science Prize Awardees |hrsg=Keio University Medical Science Fund |sprache=en |abruf=2023-01-09}}</ref> * 2009: [[Ehrenmedaille (Japan)|Kaiserliche Ehrenmedaille]] an dat violett Band * 2011: [[Asahi-Pries]]<ref>[http://www.asahi.com/shimbun/award/asahi/english.html#2011 The Asahi Prize] bei [[Asahi Shimbun-sha]] (asahi.com); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2012: Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20027341.html Shimon Sakaguchi] bi de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2015: [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://www.gairdner.org/content/shimon-sakaguchi Shimon Sakaguchi MD, PhD] bi de [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2017: [[Crafoord-Pries]] * 2017: [[Person mit besonderen kulturellen Verdiensten]] * 2019: [[Deutscher Immunologie-Preis]] * 2019: [[Kulturorden (Japan)|Kulturorden]] * 2020: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]]<ref>[http://www.tagesschau.de/inland/paul-ehrlich-preis-109.html Medizinpreis für japanischen Immunologen] bi [[tagesschau.de]] van’n 21. Januar 2020; afropen an’n 21. Januar 2020</ref> * 2020: [[Robert-Koch-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.robert-koch-stiftung.de/preise/robert-koch-preis |titel=Robert-Koch-Preis |werk=robert-koch-stiftung.de |sprache=de |abruf=2024-05-09}}</ref> * 2025: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Nobelpries för Medizin]]<ref name=":0" /> == Anmarken == <references group="A" /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/laboratory/shimon_sakaguchi Shimon Sakaguchi] up de Website vun de Universität Osaka (osaka-u.ac.jp; engelsch) * [https://web.archive.org/web/20201029235200/https://kotobank.jp/gs/?q=%E5%9D%82%E5%8F%A3%E5%BF%97%E6%96%87 Biografie Shimon Sakaguchi] in de Kotobank, japaansch == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1096506297|LCCN=n/2006/183507|NDL=001184172|VIAF=51127382}} {{SORTIERUNG:Sakaguchi, Shimon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Immunoloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 4v71t1d6lnol3drdzka9aidgmkw5bsu 0 197452 1070465 1070120 2026-06-25T22:13:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070465 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Vollsteed (Mehrdüdig Begreep)}}{{GemeenboxWD}} '''Vollsteed''' ({{S|de|''Vollstedt''}}, {{S|da|''Folsted''}}, {{FRR|ng=''Fåålst''}}) is en Gemeen in de [[Kreis Noordfreesland]] in [[Sleswig-Holsteen]]. == Geografie == === Geograafsche Lag === Dat Gemeenrebeed vun Vollstedt liggt in den [[Ooltmorään|Ooltmoränenrebeet]] vun de Naturruum ''Breedsteed-Husumer Geest'' dree Kilometer oosten vun de lütte Stadt [[Breedsteed]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/Fachinhalte/L/landwirtschaft/Downloads/Duerrehilfe_Liste_Gemeinde.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |titel=Liste: Zuordnung der Gemeinden zu den Naturräumen |format=pdf |seiten=18 |abruf=2021-01-24}}</ref> In de Oostdeel vun’t Gemeenrebeed flett de [[Beek]] ''Lütte Au'' na Noord, vörbi an de [[Stollbarg (Noordfreesland)|Stollbarg]], na de [[Soholmer Au]] un watert so de grote Deel vun’t Gemeenrebeet af.<ref>Vgl. Topograafsche Koort in de ''DigitalerAtlasNord''</ref> === Gemeendelen === To de Gemeen höört blangen dat Dörp sülven ok Vollsteedfeld ({{S|de|''Vollstedtfeld''}}) un de Scheppelhoff (hoochdüütschen: {{lang|der|''Scheffelhof''}}).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.statistischebibliothek.de/mir/servlets/MCRFileNodeServlet/SHAusgabe_derivate_00000136/1226-12-1987.pdf |titel=Wohnplatzverzeichnis Schleswig-Holstein 1987 |seiten=45 |format=pdf |hrsg=Statistisches Landesamt Schleswig-Holstein |datum=1992 |abruf=2021-01-24}}</ref> === Navergemenen === Vollsteed grenzt in de Noordwesten an [[Sanebell]], in de Noordoosten an [[Högel]], in de Westen an [[Breeklum]] un in de Süden an [[Drelsdörp]]. === Geologie === Dat Gemeenrebeet vun Vollsteed is en Ooltmoränenrebeet un höört to de [[Schleswigsche Geest|Sleswigsche Geest]]. Dat Rebeet is in de [[Saale-Komplex]] opkamen. In de Gemenen Sanebell um Breeklum westlich vun Vollsteed, staht de [[Endmorään|Endmoränenkeed]] noch wat höger op as in Vollsteed tohööcht. De ''Geologische Übersichtskarte von Schleswig-Holstein'' wiest dor en ''wichtige Gletscherrandlage'' ut disse Tiet na.<ref>{{Internetquelle |url={{Umweltanwendungen-SH}}/nuis/upool/gesamt/geologie/guek250_gesamt.pdf |titel=Geologische Übersichtskarte von Schleswig-Holstein 1:250&nbsp;000 |format=pdf |hrsg=Landesamt für Landwirtschaft, Umwelt und ländliche Räume |datum=2012 |abruf=2021-01-24}}</ref> == Geschicht == [[Datei:Viehtränke bei Vollstedt am historischen Ochsenweg.JPG|mini|Histoorsch [[Börn]] an de westlich [[Ossenpadd]]]] Op de 1. April 1934 wurr de [[Kaspellandgemeen Breeklum]] oplööst. All ehr Dörpschoppen, Dörpgemenen un Buerschoppen wurrn to sülvstännige Gemenen oder Landgemenen. Dorbi wurr ok Vollsteed en egenstännige Gemeen.<ref>{{Literatur|Herausgeber=Statistisches Landesamt Schleswig-Holstein|Titel=Die Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 1867–1970|Jahr=1972|Verlag=Statistisches Landesamt Schleswig-Holstein|Ort=Kiel|Seiten=251}}</ref> == Religion == 75 % vun de Inwahners sünd evangesch un 6 % kathoolsch.<ref>[https://ergebnisse.zensus2011.de/#StaticContent:010545494146,BEK_1_1_5,m,table Zensusdatenbank]</ref> De Evangelschen höört to de Karkgemeen [[Breeklum|Breklum]] in’n [[Karkenkreis Noordfreesland]] vun de [[Evangeelsch-Luthersch Kark in Noorddüütschland]]. De Kathoolschen sünd de Parr St. Knud in [[Husum]] in’t [[Arzbischopdom Hamborg]] toornt. De neegst Filiaalkark is St. Marien in [[Breesteed|Breedsteed]]. == Wapen == De [[Blasonerung|Blasoneren]] is: „Vun baven blaag un vun nerrn gröön, scheden dör en gollen Krüüz mit Balkens as Bülgens. In’t linke Böverfeld en sülvern Wulk un in’t rechte Nerrnfeld en sülvern Huussiluett.“<ref>[{{SH-Wappenrolle|782|Gemeinde Vollstedt, Kreis Nordfriesland|nurLink=1}} Kommunale Wappenrolle Schleswig-Holstein]</ref> == Weertschop un Infrastruktur == Vollsteed is vun öllers her vun de [[Bueree|Buerie]], besünners der [[Veehtucht]] präägt. Doran hett ok de Laag an den histoorschen ''westlichen Ossenpadd'' ehr Andeel. As anner weertschoplich Stütt is hüüt de [[regenerative Energie]] mit enen Börgerwindpark dortokamen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.web-andresen.de/de/windpark-view/Windpark-Vollstedt-3 |titel=Windpark Vollstedt__WEB Andresen, Breklum, Windenergieberatung Andresen GmbH |abruf=2021-01-24}}</ref> Ok en Deel vun de Anlagen vun de ''Windpark Dree Meeden'' liggt op Vollsteder Gemeenrebeet.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.web-andresen.de/de/windpark-view/Buergerwindpark-Dree-Meeden-13 |titel=Bürgerwindpark Dree Meeden, Vollstedt__WEB Andresen, Breklum, Windenergieberatung Andresen GmbH |abruf=2021-01-24}}</ref> == Verkehr == Dör de Noorddeel vun’t Gemeenrebeet löppt de [[Landsstraat 12 (Sleswig-Holsteen)|Landsstraat 12]] vun [[Breedsteed]] na [[Wannerup]]. In de Navergemeen [[Sanebell]] geiht de Kreisstraat af un föhrt dicht an dat Dörp vörbi na [[Drelsdörp]] to. De neegste Bahnanslutt is bi de Bahnhoff Breedsteed an de [[Marschbahn]]. Dor föhrt[[Regionalexpress]]-Lien RE 6 in’n [[Nahverkehrsverbund Schleswig-Holstein]] twischen den [[Bahnhoff Hamborg-Altno]] un den [[Bahnhoff Westerland]]. Siet August 2019 föhrt vun de Bahnhoff Breedsteed ut ok direkt en Roopbus na Vollsteed. De Bus föhrt över Dag meist in’n Twee-Stünnen-Takt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nordfriesland.de/Wirtschaft-Tourismus/%C3%96PNV/Rufbus/Haltestellenkarte/ |titel=Nordfriesland_Haltestellenkarte |abruf=2021-01-24 }} {{Webarchiv|url=https://www.nordfriesland.de/Wirtschaft-Tourismus/%C3%96PNV/Rufbus/Haltestellenkarte/ |wayback=20201230211209 |text=Nordfriesland_Haltestellenkarte |archiv-bot=2026-06-25 22:13:56 InternetArchiveBot }}</ref> == Weblenken == {{Commonscat}} * [https://www.amnf.de/gemeinden-stadt/vollstedt Gemeen Vollsteed bi dat Amt Middelnoordfreesland] == Nawiesen == <references/> [[Kategorie:Kreis Noordfreesland]] cxvad48waydqci3g1ndugolnhlp9w86 0 197515 1070369 1068914 2026-06-25T15:13:27Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1070369 wikitext text/x-wiki [[Datei:Norma Stoker.jpg|mini|rechts|Norma Stoker 1936]] '''Norma Esmée Stoker''' (* [[26. März]] [[1905]]<ref>http://search.ancestry.com/cgi-bin/sse.dll?indiv=1&db=websearch-4050&h=16289845&new=1</ref>; † [[21. August]] [[1962]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.igp-web.com/IGPArchives/ire/dublin/cemeteries/glasnevin03.txt |wayback=20150727020021 |text=ancestry.com}} (ünner S); anner, bi Daten wat nich so nipp un nau Born nöömt 1966: {{Webarchiv|url=http://www.gravesfa.org/gen035.htm |wayback=20210928130645 |text=— |archiv-bot=2026-06-25 15:13:27 InternetArchiveBot }}</ref>) weer en irisch [[Tennis]]- un [[Badminton]]spelerin. == Loopbahn == Norma Stoker weer sowohl in‘n Tennis as ok in’n Badminton spoodriek. In‘n Tennis stunn se 1931 un 1933 in dat Finale vun dat Dameneenzel vun de Irish Open. In‘n Badminton wunn se van 1934 bit 1937 bi de natschonalen Titelkämpfe as ok 1937 (mit [[Mavis Macnaughton]]) un 1938 (mit [[Daphne Young]]) in dat Damendüppel bi den [[Irish Open (Badminton)|Irish Open]]. == Familie == Norma Stoker wurr 1905 as Dochter vun den Tennisspeler [[Francis Owen Stoker|Frank Stoker]] boren. De Schriever [[Bram Stoker]] is wietlüftig mit hör verwandt. Se is in [[Dublin]] up den [[Glasnevin Cemetery]] begraven. == Weblinks == {{Commons}} * https://web.archive.org/web/20190601213810/http://bramstokerestate.com/Extended-Family-Bram-Stoker-Dacre-AE2-FO-Stoker-Graves-Stoker-Submarine-Wimbleton.html * [https://de.findagrave.com/memorial/105200987/norma-stoker Indrag bi findagrave (engelsch)] == Einkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Stoker, Norma}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Irland]] [[Kategorie:Boren 1905]] [[Kategorie:Storven 1962]] [[Kategorie:Badmintonspeler]] [[Kategorie:Tennisspeler]] d7qcvop3xx5isli1bovz0q1hnftk5gu 3 197589 1070486 2026-06-26T01:04:11Z Mfield 60616 Mfield hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:Fandi89]] na [[Bruker Diskuschoon:ArtificialHumanity]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/Fandi89|Fandi89]]“ in „[[Special:CentralAuth/ArtificialHumanity|ArtificialHumanity]]“ automatisch verschoben 1070486 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Bruker Diskuschoon:ArtificialHumanity]] fn537jkwbq6u5f58ydioho0sf8cf0yc