Wikipedia ndswiki https://nds.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:H%C3%B6%C3%B6ftsiet MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Media Spezial Diskuschoon Bruker Bruker Diskuschoon Wikipedia Wikipedia Diskuschoon Bild Bild Diskuschoon MediaWiki MediaWiki Diskuschoon Vörlaag Vörlaag Diskuschoon Hülp Hülp Diskuschoon Kategorie Kategorie Diskuschoon Portal Portal Diskuschoon TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 215 1072018 1071725 2026-07-10T17:10:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072018 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak |Koort=Low Saxon dialects.png |Spraak=Plattdüütsch</br> Nedderdüütsch/Neddersassisch |Länner={{DEU}}<br/> {{NLD}}<br/> {{DNK}}<br/> <small>'''In Spraakeilannen''':</br> {{BLZ}}<br/> {{BRA}}</br> {{BOL}}<br/> {{CAN}}<br/> {{KAZ}}<br/> {{KGZ}}<br/> {{MEX}}<br/> {{PRY}}<br/> {{RUS}}<br/> {{USA}}</small> |Spreker=4–8&nbsp;Millionen weltwied * Düütschland: ≈ 2,2&nbsp;Mio. gode Sprekers, ≈ 5&nbsp;Mio. Sprekers allens tohoop<ref>Adler u.&nbsp;a: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016''. ([https://web.archive.org/web/20180313031748/http://www.ins-bremen.de/fileadmin/ins-bremen/user_upload/umfrage2016/broschuere-umfrage.pdf online])</ref> * Nedderlannen: ≈ 1,6–2,15&nbsp;Mio.<ref>[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> * Brasilien: ≈ 0,3–0,4&nbsp;Mio. * Plautdietsch: ≈ 0,5&nbsp;Mio. |Klassifikatschoon= * [[Indoeuropääsche Spraken|Ιndoeuropääsch]] *: [[Germaansche Spraken|Germaansch]] *:: [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] |KSpraak=Plattdüütsch |Amtsspraak= |ISO1=- |ISO2=nds |ISO3='''För de ganze Spraak:''' nds<ref>[[SIL International]]: {{Internetquelle |url=https://iso639-3.sil.org/code/nds |titel=nds {{!}} ISO 639-3 |abruf=2021-01-12}}</ref><br />'''För enkel Dialekten:'''</br>[[Achterhooksch]]: act <br />[[Drents]]: drt</br>[[Grunnegs|Grönnegs]]: gos<br/>[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]: frs<br />[[Plautdietsch]]: pdt<br/> [[Sallandsch]]: sdz</br>[[Stellingwarfs]]: stl</br>[[Twents|Twentsch]]: twd</br>[[Veluws]]: vel</br>[[Westfäölsk Plat|Westföölsch]]: wep<br /> |Minderheitensprache={{DEU}} {{NLD}} {{BRA}}|Minnerhedenspraak={{DEU}}</br> {{NLD}}</br> {{BRA}}}} '''Plattdüütsch''', kort '''Platt''', ook '''Nedderdüütsch''' oder '''Neddersassisch''' un '''Sassisch''' heten, is ene [[Regionaalspraak]] un [[Dialektgrupp]], de rund twee Millionen Minschen in [[Noorddüütschland]] un an de twee Millionen Minschen in [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderland]] snackt. Besünners mit dat [[Mennisten|mennistsche]] [[Plautdietsch]] het sik de Spraak ook weltwied uutbreedt. Se höört to’n [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]], het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt, un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak, de tohoop mit [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Engelsche Spraak|Engelsch]] to de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaanschen]] Spraken tellt. Dat frömiddelöllerlich [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] is de öllste överlevert Spraakform vun dat Plattdüütsche. Later het de Spraak as [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] Inflood op [[Europa|Noordeuropa]] namen un weer Schrievspraak för Recht un Hannel. In de fröhe Neetied hebbt [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsch]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] de Rull as Schrievspraken övernamen, so dat Plattdüütsch, nu sünner Standard- un Schrievspraak un in verscheden Dialekten –&nbsp;so as [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]], [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersch]], [[Noordneddersassisch]], [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] un [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]&nbsp;– deelt, wieder besteit. Striedig blivt de Stand as Spraak. Op de enen Sied warrt Platt je na [[Dackspraak]] as hoogdüütschen oder nedderlandsschen Dialekt bekeken, annersieds behanndelt en Deel Spraakwetenschoppers un Kultuurorganisatschonen Plattdüütsch as ene egen Spraak. Ook mang den Spraakgemeenschop is de Ansicht, dat Plattdüütsch ene Spraak is, wied verbreedt. Vundaag laat [[Düütschland]] un de [[Königriek vun de Nedderlannen|Nedderlannen]] de Regionaalspraak Plattdüütsch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta vun de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] gellen. Liekers is de Spraak bedroot, denn de Präzens in dat Alldagsleven un de Apentlichkeid is ring. Hoogdüütsch un Nedderlandsch hebbt allerwegens de Överhand. Versöök, de Spraak to bewaren un wedder in’t Leven to halen, ümfaat [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütsch Schoolünnerricht]], [[Plattdüütsche Schrieveree|Literatuur]] un [[Plattdüütsche Musik|Musik]] in de Spraak, seltener ook Medien so as [[List vun plattdüütsche Films un TV-Serien|Feernseen]] oder [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radio op Platt]]. Verscheden regionale Organisatschonen stütt de Spraak mit Events, Spraakkursen un Publikatschonen. Doch blivt de Tokumst vun dat Plattdüütsch unseker. Öllern geevt eer meist nich meer an de Kinner wieder. So is Platt in Delen vun dat Spraakrebeed al meist uutstorven, un in wieden Delen vun dat Spraakrebeed bloot ünner de öllste Generatschoon begäng. == Klassifikatschoon == === Spraakverwandschop === [[Bild:2022 04 16 - KARTE WG – um 580 n.Chr. - END.png|duum|Westgermaansche Spraken üm 580.<ref>[[Wolfram Euler]]: ''Das Westgermanische: von der Herausbildung im 3. bis zur Aufgliederung im 7. Jahrhundert – Analyse und Rekonstruktion''. Inspiration Unlimited Berlin 2022.</ref> Ooldsassisch hier mit Ooldengelsch un Ooldfressch, de wedder ene enegere anglo-freesche Grupp (hier ook noordseegermaansch) billt, as Deel vun ene nöördliche westgermaansche Grupp]] Dat [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche]] Plattdüütsch tellt to’n [[germaansche Spraken|germaanschen]] Telg vun de [[Indoeuropääsche Spraken|indoeuropääsche]] Spraakfamilie. De Spraak het den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]], de [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoogdüütsch]] vun annern westgermaanschen Spraken ünnerscheedt, nich mitmaakt un is so ene [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütsche]] Spraak.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;440&nbsp;f.</ref><ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap tot het begin van de 19de eeuw'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;55.</ref> Plattdüütsch is en Deel vun dat [[kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum]], dat sied den Schrievsprakenwessel vun [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] to’n [[Düütsche Spraak|Hoogdüütschen]] un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandschen]] un besünners sied dat 19.&nbsp;Jhd langs de Grenz vun de modernen Standardspraken uuteenbrickt.<ref>Maarten van den Toorn u.&nbsp;a.: ''Geschiedenis van de Nederlandse taal'', Amsterdam University Press, Amsterdam, 1997, S.&nbsp;149&nbsp;f.</ref><ref>[[Jan Goossens]]: ''Deutsche Dialektologie.'' De Gruyter 1977, S.&nbsp;48.</ref> So sünd besünners in dat 20.&nbsp;Jhd dat Plattdüütsch in Düütschland un dat [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Neddersassisch in de Nedderlannen]] uuteenannerdreven.<ref>Jan Goossens: . In: Jan Goossens (Hrsg.): . Karl Wachholtz, Neumünster 1973, S. 9–27.</ref> Plattdüütsch stünn in den Verloop vun de Tied besünners mit Hoogdüütsch, [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Nedderfranksche Spraken|Nedderfranksch]] in Kuntakt. [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], dat Plattdüütsche sienen Vöörlöper, [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]] un [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] hebbt so vele Gemeensamkeiden, dat se de [[Ingväoonsche Spraken|noordseegermaansche]] Ünnergrupp binnen dat Westgermaansche billt. Striedig is, of de noordseegermaanschen Spraken vun enen gemeensamen Vöörlöper afstammt, wat in de verleden Tied as Annaam begäng weer, oder mit Spraakkuntakt langs de [[Noordsee]]küst opkamen sünd, wat vundaag de verbreedt Ansicht is.<ref name=":42">Henk Wolf: ''Nordseegermanisch''. In: Stefan J. Schierholz, Laura Giacomini (Ruutgevers): ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online''. De Gruyter, Berlin 2022 ([https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_15877/html. online], opropen den 13.06.2035).</ref> Vergleken mit Engelsch un Freesch, de wedder ene engere [[Anglofreesche Spraken|anglofreesche]] Ünnergrupp billt, wiest Ooldsassisch avers minner noordseegermaansche Kennteken.<ref name=":42" /> Sachtens het sik dat noordseegermaansche Ooldsassisch mit anner Varietäten vermischt, as de [[Sassen (Volk)|Sassen]] in’t 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süden tögen un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. Villicht weer aver ook heel dat sassische Stammland noordseegermaansch un den Ooldsassischen sünd wegen den Kuntakt mit dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderdfranksch]] un [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] noordseegermaansche Kennteken verlüstig gaan.<ref name="Peters 18f">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;18&nbsp;f.</ref> Plattdüütsch steit so twüschen de vun öllers her noordseegermaansche Grundlaag un den hoogdüütschen Inflood.<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', S.&nbsp;29. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Stand as Spraak === Wieldes Oold- un [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] allgemeen Spraken heten warrt, is de Stand as Spraak för’t Plattdüütsche vundaag striedig.<ref>[[Jan Wirrer]]: ''Zum Status des Niederdeutschen,'' S.&nbsp;308.</ref> Dat Plattdüütsch in öllere Tieden op’n Weg weer regionale Varianten in de Schrievspraak uuttoglieken, warkt vundaag as „[[Plattdüütsch Spraakmythos|plattdüütschen Spraakmythos]]“ na un bringt de Fraag na dat Plattdüütsche sienen Stand jümmers wedder op.<ref>[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache,'' S.&nbsp;26&nbsp;f.</ref><ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Zur Verwendung des Niederdeutschen heute.'' In: ''Mehrsprachigkeit in der Stadtregion'' ( =&nbsp;Jahrbuch des Instituts für deutsche Sprache 1982) Schwann: [[Düsseldörp]] 1982. S.&nbsp;152. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/1953/file/Stellmacher_Zur_Verwendung_des_Niederdeutschen_heute_1982.pdf online])</ref> Dat givt allgemeen dree Positschonen: * '''Plattdüütsch as Spraak''': De Historie na is Plattdüütsch ene westgermaansche Spraak, de den [[Hoochdüütsch Luutwannel|hoogdüütschen Luudwannel]] nich mitmaakt het un egenstännig ranwussen is, ook wenn se jümmers in Kuntakt mit de Süsterspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch stünn.<ref>[[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots een Dialekt, de sik to Wehr setten kann.'' S.&nbsp;27&nbsp;f.; Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' S.&nbsp;183.</ref> Ook de Status as Schrievspraak in de fröhe Neetied is en anner Argument för den Stand as egen Spraak. De Ünnerscheden in [[Luudstand]], [[Grammatik]] un [[Woordschatt]] twüschen Plattdüütsch, Nedderlandsch un Hoogdüütsch sünd groot noog Plattdüütsch as egen Spraak antospreken.<ref name=":14">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188&nbsp;f.</ref> * '''Plattdüütsch as Dialekt''': Na de [[Sotscholinguistik|sotscholinguistschen]] Begevenheiden vundaag is Plattdüütsch ene Spraak för dat private Ümfeld mit verminnert Funktschonen. Se is stark regionaal opdeelt un het kenen överegionalen Standard.<ref name=":14" /> Hoogdüütsch un Nedderlandsch sünd je na Staat [[Dackspraak|Dackspraken]] un överneemt de Funktschoon as Schrift- un Standardspraak. So kann Plattdüütsch för enen düütschen oder nedderlandschen Dialekt gellen, denn de Sprekerschen un Sprekers bruukt Platt jüst so, as ook anner Dialektsprekerschen un -sprekers dat doot, de ünner dat Dack vun ene Standardspraak staat.<ref name=":02">[[Ulrich Ammon]]: ''Was ist ein deutscher Dialekt?'' In: [[Klaus Mattheier]], [[Peter Wiesinger]] (Ruutgever): ''Dialektologie des Deutschen. Forschungsstand und Entwicklungstendenzen'' (=&nbsp;''Germanistische Linguistik.'' 147). Niemeyer: Tübingen 1994, S.&nbsp;369–384, S.&nbsp;376&nbsp;f.</ref> De Afstand twüschen Plattdüütsch un sienen Dackspraken warrt jümmerto lütter. Se billt vundaag en Kontinuum vun Dialekt na Standardspraak, in dat sik Plattdüütsch den Dackspraken anglieken deit.<ref name=":28" /> * '''Plattdüütsch as Afstandsspraak un Schiendialekt''': Ene Middelpositschoon, de versöcht de Historie un de Begevenheiden vundaag mittobedenken, is Plattdüütsch as ene [[Afstandsspraak]] un togliek enen [[Schiendialekt]] to beschrieven. De Begrepen gaat op [[Heinz Kloss]] torügg un beschrievt, dat Plattdüütsch in de verleden Tied as ene egenstännige Spraak ranwussen is un ook vundaag noch noog Afstand to sienen Dackspraken Hoogdüütsch un Nedderlandsch het, dat as egen Spraak antospreken. Liekers bruukt de Sprekerschen un Sprekers Plattdüütsch vundaag so, dat de Spraak so as enen Dialekt schient.<ref>[[Heinz Kloss]]: ''Abstandsprachen und Ausbausprachen.'' In: [[Joachim Göschel]] u.&nbsp;a. (Ruutgever): ''Zur Theorie des Dialekts'' (=&nbsp;ZDL Beih. N.&nbsp;F., Nr.&nbsp;16). Wiesbaden 1976, S.&nbsp;303, 305.</ref><ref>Heinz Kloss: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800'' (=&nbsp;''Sprache der Gegenwart'', 37). 2.&nbsp;Oplaag. [[Düsseldörp]] 1978, S.&nbsp;67–70, 181–198.</ref> == Naams vun de Spraak == {{Kiek ook bi|Naams vun dat Plattdüütsch}} === Egennaams === In’n Alldag bruukt de Plattdüütschen mit Hoogdüütsch as Schriftspraak ''Plat(t)dü(ü)tsch''&nbsp;–&nbsp;mit regionalen Varianten so as ''Pla(t)dü(ü)ts(k)'', ''Plat(t)duitsk'' oder kort ''[[Platt (Dialekt)|Plat(t)]].''<ref name=":39">{{Internetquelle |autor=Universität Münster, Andreas Brandt |url=https://www.uni-muenster.de/Germanistik/cfn/Plattinfos/WasistNiederdeutsch/Was_ist_Niederdeutsch.html#Plattdeutsch |titel=Was ist Niederdeutsch |abruf=2025-06-08 |sprache=de}}</ref> Wo Nedderlandsch Schriftspraak is, sünd Naams för den regionalen Dialekt, so as ''[[Drentsch|Drents Plat]]'' oder [[Twentsch|Twents Plat]], begäng. Ook de Uutdruck ''Nedersaksisch'' is in’n Nedderlannen verbreedt.<ref name=":41">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taalsociologische aspecten'', In: ''HNTL'', S.&nbsp;295&nbsp;ff.</ref> De düütsche Spraakwetenschop bruukt ''[[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|Nedderdüütsch]].'' Op Platt is de Begreep bloots in formalen Kontexten begäng, so as in de Egennaam ''[[Bunnsraat för Nedderdüütsch]].<ref name=":39" />'' ''Neddersassisch'' un ''Sassisch –''&nbsp;de olen Egennaams to Hansetieden&nbsp;– schöölt dat „düütsch“ in Platt- un Nedderdüütsch ümgaan, dat de Lüüd buten Düütschland nich uutslaten warrt. Se schöölt ook den gemeensamen Oorsprung vun de noorddüütschen un oostnedderlandschen Dialekten ünnerstrieken. Beide Naams sünd vundaag in Düütschland raar un meist alleen bi spraakaktivistischen Gruppen begäng. Wieldes sett sik ''Nedersaksisch'' as Egennaam för de oostnedderlandschen Dialekten jümmers starker döör.<ref name=":41" /> === Historie vun de Naams === <gallery perrow="2" class="rechts"> Bild:BibelMagdeburg.jpg|''Düdesch'' in de Meideborger Bibel vun 1554: ''De gantze Hillige Schrifft, <u>Vordüdeschet</u>'' Bild:1614 Bible.jpg|''Sassisch'' as Naam in de [[Bibel vun 1614]]: ''De gantze hillige Schrifft / <u>Sassisch</u>'' </gallery> Uut de ooldsassische Tied is keen Egennaam överlevert. In [[Latiensche Spraak|latienschen]] Texten heet de Spraak {{lang|la|''lingua saxonica''}} na de [[Sassen (Volk)|Sassen]] oder allgemeen {{lang|la|''lingua germanica''}} un {{lang|la|''lingua theudisca''}},<ref name=":0">[[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch,'' S.&nbsp;24–27.</ref> so as ook in de Prolog vun de [[Heliand]] ({{lang|la|''Theudisca poëmata}}).<ref>{{Internetquelle |url=http://www.fh-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/09Jh/Heliand/hel_hf0p.html |titel=Heliand |werk=bibliotheca Augustana |abruf=2025-05-25}}</ref> In [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Tied weer de Egennaam {{Lang|gml|''düdesch''}} begäng, denn al to Hansetieden hebbt sik de Plattdüütschen as Deel vun de Düütschen seen.<ref name=":43">[[Agathe Lasch]]: ''Mittelniederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;5&nbsp;f.</ref> To de Tied stünnen Nedderdüütsch un Hoogdüütsch noch op den glieken Rang un {{Lang|gml|''düdesch''}} kunn noch för beide Spraken jüstso good staan. Hüüd denkt de Lüüd bi ''düütsch'' direkt an de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche Standardspraak]], wenn de Kuntext dat nich jüst uutsluten deit. Wenn dat doch wichtig weer, sik vun Nedderlandsch oder Hoogdüütsch aftosetten, weren Begrepen as {{Lang|gml|''unse düdesch''}}, {{Lang|gml|''sassesch''}} oder {{Lang|gml|''moderlike sprake''}} begäng.''<ref name=":33" />'' De Nedderlandschen beteken de Spraak ook as {{Lang|dum|''ôstersch''}}''.<ref name=":43" />'' Later as dat at [[Hartogdom Sassen]] na Süüd to wanner, keem {{Lang|gml|''neddersassesch''}} op, sik vun dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[Böversassen]] aftogrenzen.<ref name=":0" /> In moderne Tied versöchen to’n Bispeel [[Karl Friedrich Arend Scheller|Karl Scheller]], [[Christian Hinrich Wolke|Chrstian Hinrich Wolke]], [[Georg Ruseler]] oder [[Reinhard F. Hahn|Reinhard Hahn]] de Naams ''Sassisch'' un ''Neddersassisch'' wedder opleven to laten. In Düütschland het sik dat avers nich döörsett. Dat nedderlandsche {{lang|nl|''Nedersaksisch''}}, dat to’n Beginn vun’n 20.&nbsp;Jhd. in de nedderlandsche Spraakwetenschop opkeem, het sik man sied de 1950-er Jahren mit dat ''[[Nedersaksisch Instituut|Nedersaksisch Institut]]'' an de [[Universität Grönneng]] jümmers wieder verbreedt. Besünners sied dat de Nedderlannen Neddersassisch na de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] as regionale Spraak gellen laat, hebbt Spraakverenen un -instutschonen den Begreep övernamen.<ref name=":41" /> ''Plattdüütsch'', ''Platt'' un ''Nedderdüütsch'' kaamt uut’n Nedderlandschen.<ref>Nicoline Van der Sijs: ''Onze Taal'', Jahr 74. Genootschap Onze Taal, Den Haag 2005, S. 310.</ref> ''Plattdüütsch'' is toeerst in’n 16.&nbsp;Jhd. bi [[Cornelis Lettersnijder]] as {{Lang|dum|''in goeden platten duytsche''}} dokumenteert. De Begreep geit nich op dat „platte Land“ torügg, man op dat nedderlandsche {{lang|nl|''plat''}}, wat ‘klaar, düüdlich’ bedüdt un in de Tied noch nich minnächtig weer.''<ref name=":33">[[Agathe Lasch]]: ''Plattdeutsch''. In: ''Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur'', Band&nbsp;42 (1917), S.&nbsp;134&nbsp;ff.</ref>'' ''Nedderdüütsch,'' dat as ''{{lang|dum|neder duutsche}}'' gegenöver den ''{{lang|dum|hoghen duutsche}}'' 1457 dat eerste Maal in enen [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandschen]] Text stünn, kümmt würklich vun de geograafsche Laag af.<ref>[[Luc De Grauwe (Linguist)|Luc de Grauwe]]: ''Theodistik. Zur Begründung eines Faches und ein Plädoyer für eine kontinentalwestgermanische Sicht auf die neuzeitliche Bifurkation Deutsch/Niederländisch''; In: Raphael Berthele u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Die deutsche Schriftsprache und die Regionen: Entstehungsgeschichtliche Fragen in neuer Sicht.'' Walter de Gruyter: Berlin 2003, [[:de:Spezial:ISBN-Suche/3110174979|ISBN 3-11-017497-9]], S. 127&nbsp;ff., hier S.&nbsp;136&nbsp;f.</ref> Ook de Naam ''Nedderlandsch'' kunn eerst noch Plattdüütsch jüst so as Nedderlandsch beteken.<ref>Lasch, Agathe (1914). . Niemeyer, Halle/Saale, p. 6.</ref> In’n 17.&nbsp;Jhd. weer de Naam ''Plattdüütsch'' denn ook in Noorddüütschland as minnächtigen Begreep begäng.''<ref name=":39" />'' Dat öllere ''sassesch'' is denn grotendeels verdrängt worrn.<ref>''[https://www.dwds.de/wb/platt#2 ''platt''],'' In: [[Wolfgang Pfeifer (Etymologe)|Wolfgang Pfeifer]]: ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen.''</ref> Eerst mit de Dialektologie un Literatuur in dat 19. Jhd. kreeg ''Plattdüütsch'' wedder en neutraleren Klang.''<ref name=":39" />'' ''Nedderdüütsch'' weer to Anfang noch raar un eerst mit de [[Dialektologie]], de den düütschen Spraakruum in Nedder-, [[Middeldüütsche Dialekten|Middel]]- un [[Böverdüütsch]] deelt, het sik de Begreep ook in de hoogdüütsche Wetenschop döörsett.<ref>[[Werner Besch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache und ihrer Erforschung,'' 2.&nbsp;Oplaag., Bd.&nbsp;3, 2003, S.&nbsp;2211.</ref> In’n Verloop vun de Tied wurrn ''Platt-'' un ''Nedderdüütsch'' avers nich alleen as en neutralen Begreep ankeken, de dat Plattdüütsche siene geograafsche Laag beschrivt. Döör dat „düütsch“ wurr dat ook as enen Begreep uutleegt, de seggt, dat de Spraak nix Egenstännigs is un so den hoogdüütschen Anspröök ünnermuurt, dat Plattdüütsch as enen düütschen Dialekt tellt un minner gellen deit.''<ref name=":33" />'' In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. het sik ''Platt'' denn ook in Westdüütschland uutbreedt. So betekent de Begreep vundaag nich alleen nedderdüütsche Varietäten oder Plattdüütsch an un för sik, man ook [[Westmiddeldüütsche Dialekten|westmiddeldüütsche]] Dialekten.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt |werk=atlas-alltagssprache |abruf=2024-11-27}}</ref> === Unklaarheiden vun de Naams === [[Bild:Definitions Low German.svg|thumb|Verscheden Definitschonen vun „Nedderdüütsch“]] De Naams för’t Plattdüütsche sünd je na Tied, Kuntext un Definitschoon meerdüdig un unklaar. ''Platt'' betekent nich alleen Spraakvarietäten, de uut dat Ooldsassisch ranwussen sünd oder en Kolonisatschoondialekt vun so ene Varietät sünd, man is ook as Egennaam för de [[Nedderfranksche Spraken|nedderfrankschen]] Dialekten in’n Nedderlannen un Düütschland un ook för den groten Deel westmiddeldüütsch Dialekten begäng.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.atlas-alltagssprache.de/runde-1/f20/ |titel=Mundart/Platt/Dialekt « atlas-alltagssprache |abruf=2025-05-28}}</ref> ''Nedderdüütsch'' betekent in’n wiedsten Sinn alle [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen Varietäten]], also Neddersassisch un Nedderfranksch tohoop. So weer dat besünners is de düütsche Dialektologie in’n 19.&nbsp;Jhd. begäng. Vundaag is dat raar Plattdüütsch un Nedderlandsch ünner düssen Begreep tohooptofaten. In’n wieden Sinn ümfaat de Begreep de neddersassischen Dialekten in Düütschland un Nedderland. Vundaag is de Begreep avers meist in’n engen Sinn begäng un betekent alleen de neddersassischen Varietäten in Düütschland.<ref name=":37" /> De nedderdüütsche Süüdgrenz ünnerscheedt sik ook je na Definitschoon un liggt meist an de [[Benrather Linie|maken/machen-Isogloss]] (Benrather Linie) oder ook an de [[Uerdinger Linie|ik/ich-Isogloss]] (Uerdinger Lien), seltener ook an Isolglossen wieder in’n Süden, so as de [[Bad Hönninger Linie|Dorp/Dorf-Isogloss]] (Bad Hönninger Linie).<ref name=":37" /> So is ook unklaar, of [[Nedderrhiensch]] oder [[Bergisch]], de as neddefranksche Varietäten mit to dat Nedderdüütsch in’n wiedsten Sinn tohöört, mit to dat Nedderdüütsch in’n engen Sinn, also dat Nedderdüütsch in Düütschland tellt.<ref name=":37">[[Jan Goossens]]: ''Niederdeutsche Sprache – Versuch einer Definition,'' S. 13–15.</ref> ''Neddersassisch'' kann heel de Spraak vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] bet [[Urk]] beteken.<ref>[[Otto Behaghel]]: ''Geschichte der deutschen Sprache''. 5., verbesserte und stark erweiterte Auflage, Berlin/Leipzig 1928, S.&nbsp;159.</ref> Fakener betekent ''Neddersassisch'' in de Dialektologie avers alleen [[Westnedderdüütsch]], je na Definitschoon sünd de Varietäten in’n Nedderlannen inbegrepen oder nich.<ref>Dieter Stellmacher: ''Niedersächsisch.'' Schwann: [[Düsseldörp]] 1981.</ref> In de Ümgangsspraak kann de Begreep ook slicht de Dialekten in dat Bundsland [[Neddersassen]] beteken. So bruukt dat ook dat ''[[Niedersächsisches Wörterbuch|Niedersächische Wörterbuch]]'' för de Dialekten in Neddersassen un [[Bremen]].<ref>''Niedersächsisches Wörterbuch.'' Band 3, [[Niemünster]] 1953 ff.</ref> De Variant ''Nedersaksisch'' kann besünners in de nedderlandsche Dialektologie Oostnedderlandsch un Westnedderdüütsch tohoop beteken.<ref>[[Hendrik Entjes]]: ''Nedersaksische taal- en letterkunde''. In: ''Driemaandelikse Bladen.'' Bd.&nbsp;27 (1975), S.&nbsp;25–44 .</ref> Fakener betekent ''Nedersakisch'' avers de alleen de oostnedderlandschen Dialekten in’n Gegensatz to dat ''Nederduits'' op de düütsche Sied.<ref>[[Hermann Niebaum]]: ''Het Oostnederlandse taallandschap'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;54 Anm.&nbsp;4.</ref> == Historie == [[Bild:Germanic_dialects_ca._AD_1.png|duum|Germaansche Dialektgruppen üm Christi Gebort:<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=blue|[[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=red|[[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=orange|[[Werser-Rhien-Germaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=yellow|[[Elvgermaansch]]}}<br />{{Koortlegenn|KLÖÖR=green|[[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]]}}]] === Översicht === De Spraakwetenschop deelt Plattdüütsch in dree Perioden: [[Ooldsassisch]] (ca.&nbsp;750–1150), [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]] (ca.&nbsp;1150–1600) un Plattdüütsch (af 1600). De eerste wichtige Text is dat [[Heliand|Heliand-Epos]] uut’n 9.&nbsp;Jhd. Groot is de Tall schreven Borns uut de middelsassische Tied, besünners to’n Hoogpunkt vun de [[Hansetiet|Hansetied]] mit velen Texten üm [[Juristeree]], [[Theologie]] un [[Historie|Historienschrieveree]]. Een wichtigen Wennpunkt för’t Plattdüütsche weer dat 16./17&nbsp;Jhd., in den Hoogdüütsch un Nedderlandsch de middelsassiche Schrievspraak wegdrängt hebbt. Plattdüütsch is to’n groten Deel as mündliche Spraak mit velen verscheden Dialekten bestaan bleven. In’n 19.&nbsp;Jhd. begünnen Schrieverslüüd sik wedder op de Spraak to besinnen un schreven nu Literatuur op Platt. Vundaag leevt Plattdüütsch as mündliche Spraak un in schreven Dialektliteratuur wieder, is man in sienen Wiederbestand bedroot.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;17.</ref> === Oorindoeuropääsch un Oorgermaansch === As ene [[Westgermaansche Spraken|westgermaansche Spraak]] sünd de Vöörlöpers för’t Plattdüütsche [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansch]] un noch wieder torügg [[Oorindoeuropääsche Spraak|Oorindoeuropääsch]]. Mit Wannels in de kumplexe oorindoeuropääsche [[Flekschoon]] un Luudwannels so as de [[eerste germaansche Luudwannel]] het sik dat Oorgermaansche lütt bi lütt vun’n Oorindoeuropääschen un anner indoeuropääschen Spraken wegbeweegt un is to enen egen Telg binnen de Familie ranwussen.<ref>[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;ff.</ref> Düssen Stremel in de Spraakhistorie is man nich daalschreven worrn un uut later schreven Texten rekonstrueert. In de Tied uut de eerste schreven Borns nableven sünd, harr sik Oorgermaansch al in verscheden Telgen un Spraken deelt: [[Noordgermaansche Spraken|Noordgermaansch]], [[Oostgermaansche Spraken|Oostgermaansch]] un [[Westgermaansche Spraken|Westgermaansch]] mit [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]], [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]], [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksch]] un [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], de Vöörlöper för dat Plattdüütsche vundaag.<ref>Benrard Comrie: ''The World's Major Languages''. New York City 1987 Oxford University Press. S.&nbsp;69&nbsp;f.</ref> === Ooldsassisch === [[Bild:Map Old Saxon Language Area.svg|thumb|Ooldsassisch Spraakrebeed in geelrood mit Schrievoorden, Bischopseten un modern Städen to’n orienteren<ref>Na [[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache'', Kaartenanhang&nbsp;1.</ref>]] [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] weer de Spraak vun de [[Sassen (Volk)|Sassen]], de sik sik in’n 3. un 4.&nbsp;Jhd. vun [[Holsteen]] na Süüd to uutbreeden un mit anner Stämm den sassischen Grootstamm billen. In’n 5.&nbsp;Jhd. tögen en Deel Sassen tohoop mit [[Angeln (Volk)|Angeln]], [[Fresen]] un [[Jüten]] na [[Grootbritannien|Britannien]] un bröchen de egen Spraak, dat later [[Angelsassische Sprake|Ooldengelsch]], mit op dat Eiland.<ref name="Dal 78ff">[[Ingerid Dal]]: ''Geschichte der Niederdeutschen Sprache,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;78&nbsp;ff.</ref> Uut düsse Tied, de fröhe ooldsassische Periood, sünd man en paar Egennamen un anners keen schreven Borns nableven. Uutnaam sünd villicht de [[Weserrunen]].<ref name=":6">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'', S.&nbsp;33. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De Spraak weer tohoop mit Freesch un Angelsassisch Deel vun dat [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansch]]. Mit de Tied het Ooldsassisch wat noordseegermaansche Kennteken verloren, indem dat sik de Spraak mit anner süüdlich Varietäten vermischt het oder de Spraakkuntakt mit dat Ooldhoogdüütsch starker worrn is.<ref name="Peters 18f" /> In’n 8.&nbsp;Jhd. wurr de Kunflikt twüschen den [[Franksch Riek|Frankenriek]] un den Sassen eernster un keem opletst mit den [[Christianiserung un Sassenkriege|Sassenkriegen]] 772–804 ünner [[Karl de Grote|Karl den Groten]] to Enn. Dat Ooldsassische an un för sik begünnt eerst üm 820/830, also na de Sassenkriegen, in den de Franken de Sassen betwungen un to’n [[Christendom]] bekeert un dat Stammland enen Deel vun’n frankschen Riek maakt harrn.<ref name=":7">[[Willy Sanders]]: ''Altsächische Sprache'', In: ''Niederdeutsche Sprache und Literatur'' S.&nbsp;30. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> De meisten Texten in de ooldsassische Tied weren op [[Latiensche Spraak|Latiensch]].<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;19.</ref> De wenigen ooldsassischen Texten stammt uut Kloosters un sünd meist religiöse Texten, so as [[Ooltsassisch Dööplöövnis|Dööplöövnissen]], Bichtformels un en [[Ooldsassische Genesis|Genesisfragment]], oder administrativ Översichten to Grundbesittafgaven. Dat gröttste un wichtigste Wark is man de [[Heliand]], en [[Epos]] uut de Tied üm 830, dat in meist 6000 Versen [[Jesus vun Nazaret|Jesus]] sien Leven navertellt.<ref name=":25">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;431&nbsp;f.</ref> Uut’n 10. un 11.&nbsp;Jhd., de late ooldsassische Tied, sünd noch lütter Spraakdenkmalen so as [[Glosse|Glossen]] nableven, denn geit de ooldsassische Schrieveree avers to Enn.<ref name=":6" /> Dat ooldsassische Spraakrebeed streck sik twüschen den [[Rhien]] un [[Elv]] un vun de [[Noordsee]] bet na [[Kassel]] un [[Merseburg]]. In’n Noorden weer de [[Eider]] de Grenz to dat [[Ooldnoordsche Spraak|Ooldnoordsch]]. In’n Noordwesten grenz de Spraak an dat [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesche]], na West to an dat [[Ooldnedderfranksche Spraak|Ooldnedderfranksche]]. De Süüdgrenz mit dat Ooldhoogdüütsch leep de Grenz in’n Westen grotendeels langs de [[Uerdinger Linie|ik/ich]]- un de [[Benrather Linie|maken/machen]]-Isogloss vun [[Dössen]]&nbsp;– [[Essen]]&nbsp;– [[Wupperdaal|Wopperdaal]]&nbsp;– [[Aeulpe]] över [[Waldeck (Land)|Waldegge]]&nbsp;– [[Kassel]]&nbsp;– [[Leinefelde-Worbis|Worbis]], denn süüdlich vun de [[Harz (Middelbargen)|Horz]] na [[Nordhausen|Nordhusen]] un [[Eisleben]] bet an de [[Saale]] bi [[Merseburg]].<ref>[[Willy Sanders]]: ''Altsächsiche Sprache,'' S.&nbsp;32&nbsp;f., 47f.</ref> Oosten de Elv un de Lien [[Kiel]]&nbsp;– [[Loonborg (Elv)|Loonborg]] grenz dat Ooldsassische an [[Slaawsche Spraken|slaawsche]] Spraken mit sassisch-slaawsch Övergangsrebeed in de [[Ollmark]] un dat [[Wendland]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;176&nbsp;f.</ref> === Middelsassisch<!-- överarbeiden, stringenter, frö- klassisch, laat, rebeed -->=== [[Bild:Hansesprache-mit Legende.jpg|duum|Gebeed vun de middelsassische Schrievspraak]] Uut’n Ooldsassischen is [[Middelsassische Spraak|Middelsassisch]], ook Middelnedderdüütsch heten, ranwussen. In dat 11. un 12. Jhd. weren, na dem nich meer op Ooldsassisch schreven worrn is, för rund 150 Jaren alle Texten in de Regioon op Latiensch.<ref name=":5">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;177.</ref> De fröhe middelsassische Schrieveree begünnt eerst üm 1200 <ref name=":40">''Lexikologie. Ein internationales Handbuch zur Natur und Struktur von Wörtern und Wortschätzen. 2. Halbband / Lexicology. An international handbook on the nature and structure of words and vocabularies. Volume 2.'' Walter de Gruyter, 2005, p. 1180</ref> In düsse Tied wunnen Städe Inflood un mit Oostkolonisatschoon breedt sik dat Sassis he na Oost to uut. De [[Sassenspegel]], en Rechtsbook vun 1225 is dat eerste grote middelsassische Wark. In de Tied kümmt de grote Deel middelsassische Texten uut den [[Elvoostfäälsch|elvoostfäälschen]] Ruum ööstlich vun’n [[Harz (Middelbargen)|Horz]]. Üm 1250 begünnt dat mit middelsassische Texten un Oorkunnen uut’n Städen. Üm 1350 het sik dat Middelsassische denn as Schrievspraak gegen dat Latiensche wiedhen döörsett.<ref name=":5" /> De Tied vun dat klassische Middelsassisch begünnt nadem sik Sassisch gegen dat latiensch döösett harr üm 1350 un geit bet rund 1500/1530.<ref name=":40" /> Nu kaamt ook meer Texten uut’n Westen un Noorden vun dat Spraakgebeed un de Anhängers vun de ''[[Devotio moderna]],'' ene religiöse Bewegung besünners in’n Westen vun dat middelsassische Rebeed, de sik stark för de Volksspraak insett het, faat vele religiöse Texten af. In den verscheden Regionen billt sik regionale Schrievspraken ruut.<ref name=":24">[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Zur Sprachgeschichte des norddeutschen Raumes'', S.&nbsp;21&nbsp;f.</ref> An de Westkant billt de [[Iessellandsche Schrievspraak]] enen Övergang na’t [[Middelnedderlandsche Spraak|Middelnedderlandsch]].<ref name=":26">[[Hermann Niebaum]]: ''Het Nederduits'', In: ''HNTL,'' S.&nbsp;433.</ref> Mit’n 15.&nbsp;Jhd. begünn de middelsassische Hoogtied, de Tied as „[[Hansespraak]]“ an un för sik. Nu harr sünnerlich [[Lübeck|Lübeek]] för den middelsassischen [[Bookdruck]] de Leidkraft un Kennteken för enen överregionalen Uutgliek in de Schrievspraak sünd to seen.<ref name=":24" /> De lüübschen Kennteken neemt man na Süüd un West to af un ene vullstännige Uutglieksspraak oder ene echte [[lüübsche Norm]] kemen nich tostann.<ref name=":26" /> Anners as Middelhoogdüütsch mit siene [[höövsche Literatuur]] bleev Middelsassisch to’n groten Deel ene Schriftspraak för Saaktexten üm Recht, Hannel, [[Historie|Historienschrieverie]], [[Didaktik]] un [[Theologie]].<ref name=":10">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S. 98&nbsp;ff.</ref> Eerst laat sünd ook literaarsche Warken so as [[Dill Ulenspegel|Dyl Ulenspegel]] oder uut dat Middelhoogdüütsche översett Literatuur opkamen. Üm 1530/1500 begünnt de late middelsassiche Tied un de Schrievsprakenwessel sett in.<ref name=":40" /> Mit de [[Reformatschoon]] weer Middelsassisch ook noch de Spraak mit de Reformaters nu dat Evangelium in Noorddüütschland verkünnen wullen. So kemen de [[Bugenhagenbibel]] un reformatersche Schriften op, de to de late middelsassische Tied tellt. Al frö richten de Reformaters man eren Blick na dat [[Oostmiddeldüütsch]], dat mit de Reformatschoon starken Inflood winnen kunn. Nu begünnt ook allnagraad de Schrievsprakenwessel to’n Hoogdüütschen hen un de middelsassische Literatuur treckt sik na Noord to torügg.<ref name=":23">[[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''Mittelniederdeutsche Dichtung'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;352.</ref> Mit de [[Oostkolonisatschoon]] het sik de Spraak vun’t 12.&nbsp;Jhd. an över dat ole sassische Stammland hen uutbreedt. Sassische un nedderfranksche Kolonisten trocken na Oost to, grünnen Dörper un Städen un verdrängen allnagraad de [[Slaawsche Spraken|slaawschen]] Spraken ümto.<ref name=":5" /><ref name=":10" /> As de [[Lingua franca|''lingua franca'']] hebbt de [[Hanse|Hansekooplüüd]] dat Middelsassische rund üm de [[Noordsee|Noord]]- un [[Oostsee]] uutbreedt un vele sassische Handwarkers laten sik in [[Skandinavien]] daal.<ref name=":10" /> So harr Middelsassisch groten Inflood op de fastlandskandinaavschen Spraken, de enen groten Deel middelsassische [[Lehnwoort|Leenwöör]] afkregen hebbt.<ref name=":15">[[Karl Bischoff (Germanist)|Karl Bischoff]]: ''Mittelniederdeutsch,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;108&nbsp;f.</ref> In [[Oost-Freesland]] un [[Grunneng (Provinz)|Grönnen]] begünn in’n 15.&nbsp;Jhd. Middelsassisch de [[Ooldfreesche Spraak|ooldfreesche]] Spraak to verdrängen. In [[Sleswig]] is in’n 15.&nbsp;Jhd. [[Däänsche Spraak|Däänsch]] bet an de [[Slie]] un [[Danewark]] ran verdrängt worrn.<ref name=":15" /> Annersieds güngen in’n Süüdoosten vun dat Spraakrebeed al in’n 14.&nbsp;Jhd. Städen so as [[Halle (Saale)|Halle]], [[Mansfeld]], [[Eisleben]], [[Wittenbarg|Wittenberg]] un [[Merseburg]] to de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] Schrievspraak över un ook de eenfachen Lüüd sünd hier al in’n 15./16.&nbsp;Jhd. anfungen middeldüütsche Mundaarden to snacken.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Mittelniederdeutsche Sprache.'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;69&nbsp;f. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> === Schrievsprakenwessel === In’n 16. un 17. Jahrhunnerd gung dat Prestige vun dat Middelsassisch daal, so dat de Spraak vun de [[Oostmiddeldüütsch|oostmiddeldüütsche]] un fröneenedderlandsche Schrievspraak verdrängt worrn is. Mit’n eersten [[Natschonalstaat|Natschonaalstaten]], de in de Tied starker warrt, de verscheden Interessen vun de [[Hansestadt|Hansestäden]] un de Kunkurrenz uut süüddüütschen Städen is de [[Hanse]] bilütten daalgaan un so ook de wichtigste Dreger för de middelsassische Schrievspraak.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;119–125.</ref> Annerster as in dat süüdliche Rebeed üm Halle, Wittenberg un ümto, wo Hoogdüütsch al in’n 14.&nbsp;Jhd. Schrievspraak weer, bleev dat Sassische annerwegens as plattdüütsche Dialekten bestaan.<ref name=":16">[[Timothy Sodmann]]: ''Der Untergang des Mittelniederdeutschen als Schriftsprache,'' S.&nbsp;117. ([https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf online])</ref> In’n Nedderlannen verdräng de hollandsche Schrievspraak dat Iessellandsche un dat Oostfreesche in Grönneng, as sik de Kuntreien daar meer na [[Holland]] to uutrichten.<!-- Born fehlt --> De Schrievsprakenwessel begunn bi den Eddellüden un gung denn in de Kanzleen vun de Städen wieder.<ref name=":9">[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1800.</ref> Se begünnen na buten hen mit süüddüütschen Städen, den Institutschonen vun dat [[Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon|Hillige Röömsche Riek]] un den [[Först|Försten]] Hoogdüütsch to schrieven, bleven man eerst noch bi för egen Saken Middelsassisch to schrieven. De Schrievsprakenwessel begünn in [[Brannenborg]] un [[Berlin]], so as ook in [[Danzig]] un [[Goslär]]. Al üm 1570, in Branneborg noch eer, weer de Wessel hier afslaten. [[Mekelnborg]], [[Pommern]] un [[Oostfalen]] begünnen üm 1570 Hoogdüütsch na buten hen to bruken un geven üm 1620/1650 Middelsassisch ook för egen Saken op. [[Hamborg]], [[Sleswig-Holsteen]] un [[Westfalen]] begünnen üm 1580/1590 Hoogdüütsch to bruken un geven de middelsassische Schrievspraak eerst üm 1650 ganz op. Wieder op de Afsied schrievt [[Oostfreesland]] oder dat norweegsche [[Bargen (Noorwegen)|Bergen]] ook noch kort vöör 1700 Middelsassisch. Daarna is de Schrievsprakenwessel to Enn brocht.<ref>Artur Gabrielsson: ''Die Verdrängung der mnd. durch die nhd. Schriftsprache.'' In: ''NSL'' S.&nbsp;146–150.</ref> In’n Nedderlannen het dat [[Iesselandsch|Iesselandsche]], dat al vele middelnedderlandsche Kennteken harr, lütt bi lütt meer hollandsche un fläämsche Schrievwiesen övernamen un is opletst ganz vun de fröneenedderlandsche Spraak verdrängt worrn. Een beten later folgen de Gillen, Ämter un toletzt de Kark un de Privaatlüüd.<ref>Peters S. 26</ref><!-- Uutboen, better verklaren --> In [[Oostfreesland]], [[Lingen]] oder [[Tiäkenbuorger Land|Tiäkenbuorg]] weer de Vöörgang noch kumplexer. Hier bruken se beid Hoogdüütsch un Nedderlandsch, ook wegen de velen [[Reformeerte Kark|reformeerten]] Karken, as Schrievspraken, eer dat vun 1815 an [[Preußen (Staat)|Preußen]] un de [[Evangeelsch-luthersche Karken|luthersche]] Meerheid Hoogdüütsch ook hier allerwegens döörsetten kunnen.<ref name="Polenz240">[[Peter von Polenz]]: ''Deutsche Sprachgeschichte vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart.'' Band&nbsp;II: ''17.&nbsp;und 18.''&nbsp;''Jahrhundert.'' Walter de Gruyter: Berlin 2013, ISBN 978-3-11-031454-0, S.&nbsp;240.</ref> === Fröhneenedderdüütsch === De Spraak- un Literatuurwetenschop deelt de Tied na den Schrievsprakenwessel deelwies in de fröhe neenedderdüütsche Tied (1600–1800/1850) un nedderdüütsche Tied an för sik (vun 1800/1850 an) in. Na den Schrievsprakenwessel gellt nu ene mediale Diglossie, weer bi de betern Lüüd weer nu dat [[Hoochdüütsch]]e un [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsche]] de feinere Spraak, tominnst bi Geschäftssaken, tohuus weer ook daar Plattdüütsch noch begäng.<ref>[[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten,'' Sp.&nbsp;1799.</ref> De middelsassische Uutglieksspraak, de sik ruutbillt harr, füll nu aver sünner de Klammer, de de Hansespraak billt harr, in enkelte Dialekten uutenanner.<ref name=":2">[[Heinz Kloss]]: ''Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800.'' 2.,&nbsp;gröttere Oplaag, Pädagogischer Verlag Schwann, [[Düsseldörp]] 1978, ISBN 3-590-15637-6, S.&nbsp;68.</ref> Dat Hoogdüütsche weer in de Teid ene Männerspraak, Fruenlüüd tohuus snnacken meist alleen Platt.<ref>Bichel 1985, 1886</ref> Bloot in ganz enkelte Ecken bleev dat Plattdüütsche noch in de Schrift bestaan. De Stadt Lübeck het ehr ''Oberstadtbook'' noch bet 1809 op Plattdüütsch schreven.<ref name=":2" /> Besünners in barocken Theaterstücken kümmt Plattdüütsch in den Twüschenspelen vöör un warrt bi Rullen bruukt, de Buren un lütte Lüüd vun’n Land wiest. In’n 17. un 18.&nbsp;Jhd. warrt Plattdüütsch besünners in Gelegenheidsdichtungen schreven, so as [[Epithalamium|Hoogtiedsgedichten]] oder as [[Satire]] in Schimpschriften. Daar bi is dat Plattdüütsche jümmers Dialekt, de in’n Gegensatz to de hoogüütsche Schrievspraak steit. De Schrievnorm uut middelsassische Tied nimmt man noch lange Inflood op de fröhe neenedderdüütsche Schrieveree.<ref name=":9" /> Ook eerste Stimmen weren opkamen, de in’n Sinn vun de [[Opklärung]] Plattdüütsch as Hemmnis för de Bildung vun de eenfachen Lüüd anseen deen. === Modern Plattdüütsch === [[Bild:Klaus Groth (Allers, Kunsthalle Kiel).jpg|duum|[[Klaus Groth]] gellt för en vun den wichtigen Begrünners vun de nee’e plattdüütsche Literatuur in’n 19.&nbsp;Jhd. (Portree vun [[Christian Wilhelm Allers]])]] Dat Neenedderdüütsche an un för sik begünnt eerst an’t Enn vun dat 18.&nbsp;Jhd., as de eersten Schrievers wedder anfüngen, [[Plattdüütsch Literatur|Literatuur in de Spraak]] optoschrieven, de middewiel den Naam Plattdüütsch annamen harr. To de eersten höör [[Jan Hinrich Voß]]. Plattdüütsch in Schrift bröcht hebbt denn besünners [[Fritz Reuter]] un [[Klaus Groth]] in de Jaren 1850. Toglieks is aver ook dat Hoogdüütsche in düsse Tied vun de böverste Schicht in den Städen nich bloot as Schriftspraak begäng wesen, man ook as Ümgangsspraak keem dat bi düsse Lüüd nu ganz in Bruuk.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30.</ref> Düsse Spraakverlust bi gooduutbillten börgerlichen Städers dat Plattdüütsche as idyllsch un oorsprünglich bekieken maakt. Mit düsse Sicht kemen ook [[Rassismus|rassistsche]] un [[Antisemitismus|antisemitsche]] Ansichten op, de Plattdüütsch nich alleen as Spraak man ook de Plattdüütschen as ene reine un oorsprüngliche Spraak- un Volksgemeenschop anseen deen, un sik as [[plattdüütsche Bewegung]] organiseert hebbt. Vertreders vun düsse [[Völkisch|völkische]] Bewegung hebbt so dinner dat Plattdüütsche, man eer Rassismus un Antisemtismus in Noorddüütschland vöörran bröcht un den Weg för den Natschonaalsotschalismus in dat 20.&nbsp;Jhd. free maakt. Dat Plattdüütsche het vun dat 16. bet 20.&nbsp;Jhd. bloots as Spraak för neeg bi un Spraak vun de eenfachen Lüüd deent. In School un Kark wöör jümmer meer Hoogdüütsch oder Nedderlandsch de Spraak. Vun de Midd vun dat 20.&nbsp;Jhd. an is dat Hoogdüütsche denn ook bi de eenfachen Lüüd op’n Land meer un meer indrungen. Hoogdüütsch harr dat gröttere Prestige. Dat leeg ünner annern daar an, dat de Lüüd mobiler worrn sünd un för’n Beroop un in’n Alldag meer rümkemen. Vöördem weer dat Dörp de wichtigste Levensmiddelpunkt un veel Lüüd harrn kuum Kuntakt na buten dat egene Dörp oder tominnst keen Kuntakt mit Lüüd vun wieder weg. As de moderne Mobilität mit Autos un Massenmedien in de Standardspraak opkemen un mit de velen Dörpslüüd, de na de Städen trocken sünd, het sik de Verkeersruum för de Lüüd vergröttert un de Naspraak Plattdüütsch het nich mehr noog Kommunikatschoonsreckwiet för düssen groten Kommunikatschoonsruum had.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;31&nbsp;ff.</ref> För de Landlüüd begünn de Spreeksprakenwessel in Brannenborg, un Delen vun Westfalen un Ostfalen üm 1920.<ref>Peter S.30.</ref> In welk Delen vun dat Spraakrebeed is dat Plattdüütsche in de Nutied nu bloot noch Spraak vun enkelte ole Lüüd un in welk folkloristsche Nischen so as Literatur un Theater, annerwegens is Platt tomindst de normale private Ümgangsspraak bi de wat öllern Lüüd. In wieden Delen vun dat Spraakgebeed kenntekent en Spraakverfall dat Plattdüütsche, indem sik Plattdüütsch meer un mer an de dat Hoogdüütsche oder Nedderlandsche angliekt un egen Kenntteken verlüstig gaat. Hinzu kommt der Dialektverlust: Regionen so Westfalen, Oostfalen un Brannenborg sünd vundaag meist kumplett dialektfree, hier is dat Plattdüütsche boold uutstorven. Man ook annerwegens striedt de Spraakverlust vööran. Plattdüütsch het minner un minner Situatschonen, in den dat spraken warrt un Kinners leert de Spraak meist nich meer tohuus. Mit de Spraakpleeg geit de Kumpetenz in den Basisdialekten verlüstig un mit Medien, Literatuur un Theater breedt sik deelwies en plattdütschen Kultuurdialekt uut. Düsse Spraakpleeg het mit de Opnaam in de Europääsche Charta för Minnerheiden un Regionaalspraken 1999 enen rechtlichen Ramen kregen.<ref>[[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]]: ''Sprachgeschichte des Norddeutschen Raumes,'' S.&nbsp;30–32.</ref> Vundaag leevt Plattdüütsch as Kultuurspraak wieder, ook in Regionen wo de spraken Dialekt meit uutstorven is. == Spraakrebeed == === Karnrebeed === [[Bild:Low Saxon dialects.png|duum|Dat plattdüütsche Karnrebeed in Noorddüütschland un Oostnedderland (sünner Pommersch un Preußsch)]] Dat plattdüütsche Karnrebeed liggt in’n Noorden vun [[Middeleuropa]], in dat nöördliche Drüddel vun [[Düütschland]] un in de [[Nedderlannen (Europa)|Oostnedderlannen]]. Dat Rebeed ümfaat de düütschen Bundslänner [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] un de Noorddeel vun [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]], [[Sassen-Anholt]] so as ook lütte Delen vun [[Hessen|Noordhessen]] un [[Döringen]].<ref name=":45">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;171&nbsp;ff.</ref> In’n Nedderlannen sünd Provinzen [[Drenthe|Drente]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Oaveriessel|Overiessel]] so as ook de grote Deel vun [[Gelderlaand|Gelderland]] plattdüütsch.<ref>{{Internetquelle |url=https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects#:~:text=Nedersaksisch%20wird%20in%20seinen%20verschiedenen,Drenthe,%20Overijssel%20und%20Gelderland%20gesprochen. |titel=Dialekte in den Niederlanden und Flandern |werk=NEON - Nederlands online |hrsg=FU Berlin |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211000201/https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/de/nedling/langvar/dialects |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-06-15 |sprache=de}}</ref> De Grenz to dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] löppt twüschen [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un Freesland vun dat [[Laauwersmeer]] na Süüd to un knappt dat neddersassische [[Köllemerland]] un de [[Stellingwarven]] vun de Provinz Freesland af.<!-- Born fehlt --> De Spraakgrenz to dat Nedderfranksch folgt nu, dat ole Eiland [[Urk]] uutbenamen, de ole Waterkant vun dat [[Iesselmeer]], bet na [[Bunschoten]] in de [[Provinz Utrecht]] un löppt denn döör de Provinz [[Gelderlaand|Gelderland]] mit de Landschoppen [[Veluwe]] un [[Achterhook]] op plattdüütsch Rebeed na de düütsche Grenz to, wo se twüschen [[Emmerek|Emmerik]] un [[Bokelt]] över de Staatsgrenz röverlöppt.<!-- Born fehlt --> Nu folgt se de [[Westfalen|westfäälsche]] [[Eenheidsplural|Eenheidspluraallinie]] bet na’t [[Siegerland]].<ref>{{Internetquelle |autor=Lisa Felden |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/westfaelisch |titel=Westfälisch |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2023-09-20 |abruf=2025-06-15 |sprache=de }}</ref> Hier folgt de Grenz nu de [[Benrather Linie]] bet [[Hessen]],<ref>{{Internetquelle |url=https://dat-portal.lvr.de/orte/dialektkarten/einteilungskarten/benrather-linie |titel=Benrather Linie |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=LVR-Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2021-03-08 |abruf=2025-06-15 |sprache=de }}</ref> wo [[Waldeck (Land)|Waldegge]] un de nöördliche [[Landkreis Kassel]] noch plattdüütsch sünd.<ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Hessen |titel=Weten: Plattdeutsch in Hessen |werk=plattmakers.de |hrsg= |datum=2021-11-27 |abruf=2025-06-15}}</ref> Denn knappt se bi [[Hedemünnen]] de süüdlichste Eck vun [[Neddersassen]] af.<ref name="rede" /> Se folgt de Grenz vun [[Döringen]] langs, bloots mit dat [[Eiksfeld|Neddereiksfeld]] op plattdüütsch Rebeed.<ref>[[Ulrich Scheuermann]]: ''Aspekte einer Sprachgeschichte des Ostfälischen''. In: ''Sprachgescichte'', Bd.&nbsp;3, De Gruyter Mouton, Berlin/Boston 2003, S.&nbsp;2668.</ref> De Spraakgrenz löppt wieder döör [[Sassen-Anholt]] an de Münn vun de [[Saale]] in de [[Elv]] langs na [[Brannenborg]] rin, maakt enen groten Bagen na Noorden üm [[Berlin]] rüm un geit denn en Stück noorden vun [[Frankfort an de Oder]] an de [[Polen|poolsche]] Grenz ran.<ref name="rede">[https://www.regionalsprache.de/SprachGis/RasterMap/WA/267 REDE: WA 267 „machen“], Kaarten ID&nbsp;417, opropen den 30.&nbsp;September 2023.</ref> Vunwegen dat’t [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborger Platt]] bloots noch swack vertreden is, givt dat hier vundaag kene klare Spraakgrenz meer.<ref name=":48">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 233.</ref> Achter de Grenz na Polen to givt dat, sieddem de Düütschen na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd, kuum meer Plattdüütsche. De Spraakgrenz folgt nu de Staatsgrenz bet an de [[Oostsee]]. Vöör 1945 weren Hinnerpommern un Preußen, bet op dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsch]] [[Hoogpreußsch]],<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten.'' In: ''Ostpreußen. Land und Leute in Wort und Bild.'' Königsbarg: Gräfe und Unzer, S.&nbsp;78–81.</ref> plattdüütsch.<ref name=":45" /> De Noordgrenz is ook kene klare. In öllere Tieden weer [[Sleswig (Landschop)|Sleswig]] [[Däänsche Spraak|däänsch]] ([[Synnejysk]] un Rieksdännsch) un in’n Westen [[noordfreesch]]. Doch mit dat Middelsassische het sik dat Düütsche uutbreedt. Hüüd is grov de Staatsgrenz ook Spraakgrenz.<ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart'', S.&nbsp;36.</ref> Binnen dat plattdüütsche Rebeed liggt in’n Noordoosten dat [[Saterfreesch]] as Spraakeiland un in’n Süden dat [[Middeldüütsche Dialekten|middeldüütsche]] [[oberharzisch]] Spraakeiland.<ref>Erich Borchers: ''Sprach- und Gründungsgeschichte der erzgebirgischen Kolonie im Oberharz''. Elwert, Marburg 1927, S. 34.</ref><!-- Born fehlt för saterfreesch --> === Uutwannerers un Spraakeilannen === [[Bild:Low German dialects around the world.jpg|duum|Plattdüütsch weltwied mit Stammgebeed in Europa un Spraakeilannen weltwied]] Mit Uutwannerers is Plattdüütsch ook in annere Delen vun de Welt kamen un het sik daar in [[Spraakeiland|Spraakeilannen]] över meer oder minner lange Tied hollen. Vöör allen de [[Mennisten]], de ethnischen [[Mennoniten]], de uut dat [[Wießel|Wiesseldelta]] stammt un dat [[Nedderpreußisch|nedderpreußsche]] [[Plautdietsch]] snacken doot, leevt in [[Argentinien]], [[Brasilien]] (to’n Bispeel in [[Fernheim]] un [[Curitiba]]), [[Kanada]], [[Mexiko]], [[Paraguay]] un de [[USA]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |titel=Les mennonites |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240612224502/https://www.axl.cefan.ulaval.ca/amsudant/mennonites.htm |archiv-datum=2024-06-12 |abruf=2025-01-31 |sprache=fr}}</ref> Dat givt aver ook Rebeden, in de kene Mennisten leevt un in de sik Plattdüütsch deelwies hollen het, so as dat US-amerikaansche [[Wisconsin Pommeranian]] oder in Brasilien [[Pomerano]] un [[Vestfaliano]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=pommerscher-greif.de |hrsg=Pommerscher Greif e.V. |datum=2012-02-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250422094307/https://www.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |archiv-datum=2025-04-22 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Plattdeutsch in Brasilien |werk=[[Plattmakers (Websteed)|plattmakers.de]] |datum=2021-11-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220123065222/https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |archiv-datum=2022-01-23 |abruf=2025-01-31 |sprache=de}}</ref> Ook de „Kaschuubschen“ –&nbsp;wat de [[Ökelnaam]] weer – mang den [[Bessarabiendüütsche]]n, de vun 1814 af an uut [[Pommern]], [[Mekelnborg]] un dat [[Hartogdom Warschau]] inwannert sünd, hebbt eer [[Oostpommersch Platt|oostpommersch]] Plattdüütsch bibehollen. De Süüddüütschen weren man in de Övertall; söven vun de 24 düütschen Moderkolonien weren avers Plattdüütsch.<ref>Albert Eckert: ''Die Mundarten der deutschen Mutterkolonien Bessarabiens und ihre Stammheimat''. (= ''Deutsche Dialektgeographie. 40''). Elwert: [[Marborg]] 1941.</ref> 1940 sünd de Bessarabiendüütschen verdreven worrn, kemen eerst in dat besett Polen un denn 1945 na Düütschland, wo de bessarabienplattdüütsche Spraakgemeenschop uuteenfullen is.<!-- Born fehlt --> 1858 sünd Lüüd uut de Ümgegend vun [[Ankum]] un [[Steiwelt]] na de [[Slowakei]] trocken, hebbt daar twee Adelsgöder köfft un sik mit meer as 400 Lüüd in de Dörper [[Tscherman]] un [[Groß Rippen]] daallaten. Eer plattdüütsche Spraak hebbt se bibehollen, bet dat se na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] verdreven worrn sünd.<ref>Theodor Deters: ''Tscherman in der Slowakei. Eine Siedlung des 19. Jahrhunderts von Auswanderern aus dem Altkreis Bersenbrück und dem südlichen Oldenburger Land.'' [[Quokenbrügge|Quakenbrügge]] 1982.</ref> Aver ook binnen Düütschland het dat en lütt plattdüütsch Spraakeiland geven. De [[Gerresheimer Glashött|Glashött in Gerresheim]] het vun 1864 af an siene Glasblasers vöör allen in de plattdüütschen Rebeden oosten de [[Elv]] anworven. Un so keem dat, dat sik in de Arbeiderkolonien op de Hött in [[Gerresheim]] en plattdüütschen Dialekt döörsett het, dat [[Hötter Platt]], dat vundaag aver meist uutstorven is.<ref>{{Internetquelle |autor=Charlotte Rein |url=https://dat-portal.lvr.de/themen/dialekte/dialektinseln/hoetter-platt |titel=Hötter Platt |werk=dat-portal.lvr.de |hrsg=Institut für Landeskunde und Regionalgeschichte |datum=2020-04-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240404074746/https://rheinische-landeskunde.lvr.de/de/sprache/sprache_themen/tonaufnahmen/hoetter_platt.html |archiv-datum=2024-04-04 |abruf=2024-12-26 |sprache=de}}</ref> == Status == === Allgemeen === [[Bild:Aurich_schild.jpg|alternativtext=Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch–Plattdüütsch in dat oostfreesche Auerk|duum|Tweesprakig Oordschild Hoogdüütsch&nbsp;–&nbsp;Plattdüütsch in’t oostfreesche [[Auerk]]]]As Spraak mit grötter Kommunikatschoonsreckwied warrt nu in all Delen vun Düütschland vun Sprekers vun dat Freesche jüst so as vun Sprekers vun dat Plattdüütsche dat Hoogdüütsche bruukt, in de Nedderlannen jüstso dat Nedderlandsche. Plattdüütsch is bloots ene Spraak för neegbi. Aver ook as Spraak för neegbi hebbt vele Lüüd de Spraak opgeven, so dat in groten vele Delen vun dat Spraakrebeed de Lüüd, de Plattdüütsch snackt, in de Minnertall sünd. Ook för de Spraakeilannen in annere Länner gellt dat to’n Deel, daar hebbt dat Hoogdüütsch, dat anner Uutwannerten mitbröchten oder de Landsspraken (meerstendeels [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]]) düsse Opgaven. Hoogdüütsch heerscht allerwegens vöör. Schreven Plattdüütsch find sik –&nbsp;ole Huusinschriften un Stratennaams uutbenamen&nbsp;– meist nich in dat apentliche Leven.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;209.</ref> Sied de 2000-er Jaren givt dat in Düütschland meer un meer [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|tweesprakige Oordschiller]].<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;211.</ref> In den letsten Jaren sünd ook de Nedderlannen mit en paar tweesprakig Oordschiller anfungen.<!-- Born Schiller nds nl? --> De Reklaam un de Tourismusbranch bruukt Platt af un an en oold, kommodig oder regionaal Gefööl to wiesen.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;215.</ref> === Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken === [[Bild:ECRM Low Saxon in Germany.svg|duum|Översicht Monitoring döör de Europääsch Charta för Regionaal- un Minnerheidenspraken in Düütschland fört Plattdüütsch]] In Düütschland un de Nedderlannen is de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] de Ramen na dat Völkerrecht för de [[plattdüütsche Spraakpolitik]]. De beiden Staten hebbt de Charta 1992 ünnertekent un 1996 ratifizeert, so dat Plattdüütsch sied 1999 in [[Bremen]], [[Hamborg]], [[Mekelnborg-Vörpommern|Mekelnborg-Vöörpommern]], [[Neddersassen]] un [[Sleswig-Holsteen]] na Deel&nbsp;III, in [[Brannenborg]], [[Noordrhien-Westfalen]] un [[Sassen-Anholt]] un sied 1998 in’n Nedderlannen na Deel&nbsp;II vun de Sprakencharta schuult is.<ref name=":44">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |titel=Grundlagen der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-03 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250606010923/https://www.niederdeutschsekretariat.de/grundlagen-der-sprachencharta/ |archiv-datum=202506-06 |abruf=2025-06-16 |sprache=de}}</ref><ref name=":46">[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;155.</ref> Mit Deel&nbsp;III verplicht sik de Verdragsstaat tomindsten 35 Maatregels uut den Katalog in de Charta för de Stütt vun de Spraak ümtosetten. Deel&nbsp;II verplicht ook de Spraak aktiv to schulen, avers de Verdragsstaat verplicht sik nich to konkreten Maatregels.<ref name=":44" /> De düütschen Länner geevt dat [[Bundsbinnenministerium]] alle dree Jaren Bericht woans se Plattdüütsch föddern doot. Dat Ministerium verfaat op düsse Grundlaag den Statenbericht för den [[Europaraad]]. De [[Bunnsraat för Nedderdüütsch]] (BfN) vertriddt de plattdüütsche Spraakgemeenschop in Düütschland un begoodacht un kommenteert den Statenbericht. Op Grundlaag vun den Statenbericht, den BfN sien Kommentaar un Besöken in den düütschen Länner verfaat en [[Expertenkommitee (Spraakcharta)|Expertenkommitee]] den [[Expertenbericht (Spraakcharta)|Expertenbericht]], de begoodacht, of Plichten un Maatregels ümsett warrt. Na de Expertenbericht raadt dat [[Ministerkommitee (Europaraad)|Ministerkommitee]] vun de Europaraad de düütsche Regeren an, wat verbetert warrn kann.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |titel=Umsetzung der Sprachencharta |werk=niederdeutschsekretariat.de |hrsg=BfN |datum=2018-01-01 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250516145431/https://www.niederdeutschsekretariat.de/umsetzung-der-sprachencharta/ |archiv-datum=2025-05-16 |abruf=2022-12-20 |sprache=de}}</ref> In de Nedderlannen schrivt dat [[Ministerium van Binnenlandsche Saken un Königrieksraltschonen|Binnenministerium]] den Statenbericht un stütt sik för’t Neddersassisch op de ''[[Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied|Streektaal-Organsisatie in het nedersaksisch Taalgebied]]'' (SONT).<ref name=":46" /> De Zentraalregeren versöcht eer Plichten an de [[Provinz (Nedderlannen)|Provinzen]], de avers vergleken mit den düütschen Länner minner Kompetenzen hebbt, to övergeven un övernimmt wenig egen Initschativ för dat Neddersassisch. Andrääg dat Neddersassisch ook na Deel&nbsp;III vun de Charta to schulen, wiest de nedderlandsche Regeren af.<ref>[[Heinz Eickmans]]: [https://doi-org.wikipedialibrary.idm.oclc.org/10.1515/9783110240849.153 ''Niederlande (Koninkrijk der Nederlanden)''.] In: ''Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen: Ein Handbuch zur Sprachpolitik des Europarats,'' S.&nbsp;161&nbsp;ff.</ref> 2018 hebbt de oostnedderlandschen Provinzen dat [[Convenant Neddersassisch]] ünnertekent un vereenbaart mit de Gesetten un Regels, de al bestaat, dat Neddersassische starker to föddern, statts de Spraak ünner Deel&nbsp;III vun de Charta to stellen un de Spraakpleeg ünner den Provinzen beter to koordineren.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/10/10/convenant-nedersaksisch |titel=Convenant Nedersaksisch |werk=Rijksoverheid.nl |hrsg=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |datum=2018-10-10 |abruf=2024-12-26 }}</ref> === Amtsspraak === In Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern un Sleswig-Holsteen, hier sogaar na dat Landsverwaltungsgesett, köönt Oorkunnen un Beweismiddel op Plattdüütsch vöörleggt warrn. Andrääg dörvt –&nbsp;mündlich un schriftlich&nbsp;– op Platt stellt warrn. In de Praxis weet Plattdüütschsprekers un Midarbeiders in Behöörden un op Ämter man nix vun düssen Rechten af, so dat Platt in so’n Kontext meist gaarnich bruukt warrt.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;10. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> De Gemeen [[Riessen-Hoolt’n]] verkünn 2008, dat se offitschell tweesprakig is un Börgers in dat Gemeenbüro Nedderlandsch un Neddersassisch bruken köönt. In de Praxis sitt avers meist kene Plattspekers in dat Gemeenbüro un Andrääg, de op Platt schreven sünd, warrt nich bearbeidt.<ref>{{Internetquelle |url=https://myprivacy.dpgmedia.nl/consent?siteKey=bn4p6LpNGFRTXN8w&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.tubantia.nl%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Frijssen-holten%252Fgemeente-rijssen-holten-tweetalig-gea-kan-in-het-riessens-nergens-terecht%7Ea12822d6%252F |titel=Gemeente Rijssen-Holten tweetalig? Gea kan in het Riessens nergens terecht |werk=Tubantia |datum=2016-12-16 |abruf=2025-06-18 |sprache=nl}}</ref> Een wichtigen Fall to’n Status vun dat Plattdüütsche bi Amtssaken weer de „[[Läägeünnerloage|Läägeünnerloage“]], för de de Firma Twistringer RBM Dränfilter in’t Jaar 2000 en [[Patent]] anmellt harr. De Patentschrift weer op Plattdüütsch schreven un dat [[Patentamt]] harr eer daarvun torüggwiest. De [[Bundsgerichtshoff|Bundsgerichtshov]] harr toletzt seggt, dat dat rechtens is, en Patent op Plattdüütsch intogeven, aver gellen deit dat bloot, wenn de Patentschrift ook hoogdüütsch översett bigeven oder nalvert warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, ''Läägeünnerloage'', Besluut vun’n 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 |werk=lexetius.com |abruf=2024-12-25 |sprache=de}}</ref> Na düsse Ansicht meent „düütsch“ alleen de hoogdüütsche Standardspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://lexetius.com/2002,2757 |titel=BGH, Beschluss vom 19. 11. 2002 – X ZB 23/01 [12]b |abruf=2025-06-27}}</ref> Anner Juristen un Gerichten leggt „düütsch“ so uut, dat Hoog- un Plattdüütsch meent sünd un Platt so as Amtsspraak gellen schall.<ref>German Foerster, Gerd-Harald Friedersen: ''Landesverwaltungsgesetz Schleswig-Holstein'': ''Kommentar'', Nr.&nbsp;1 Abs.&nbsp;4 to §&nbsp;82 a Landesverwaltungsgesetz</ref> Se stütten sik op en öller Ordeel vun 1927 na dat „düütsch“ as Gerichtsspraak platt- un hoogdüütsch meent.<ref>[[Overlandsgericht Ollnborg|OLG Ollnborg]] vun de 10.&nbsp;Oktober 1927 – K 48, HRR 1928,392</ref> Sleswig-Holsteen het düsse Sicht in de verleden Tied deelt.<ref>{{Internetquelle |url=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 |titel=Umsetzung der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen in Schleswig-Holstein – Sprachenchartabericht 2007 Drucksache 16/1400 |werk=Sleswig-Holsteensch Landdag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719082318/http://www.schleswig-holstein.de/cae/servlet/contentblob/633574/publicationFile/SprachenchartaberichtDownload.pdf |archiv-datum=2011-10-07 |abruf=2025-18-06 |sprache=en}}</ref> Dat weer man eer Behölperee.<ref>https://www.landtag.ltsh.de/infothek/wahl18/umdrucke/5600/umdruck-18-5652.pdf</ref> Mit de Norm §&nbsp;[https://web.archive.org/web/20250508024229/https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?xid=148815%2C381 82 b] [[LVwG SH]] is sied 2016 Plattdüütsch explizit as Spraak nöömt in de –&nbsp;anners as [https://www.lexsoft.de/cgi-bin/lexsoft/justizportal_nrw.cgi?t=175023947014307096&sessionID=3107090891904654716&source=link&highlighting=off&templateID=document&chosenIndex=Dummy_nv_68&xid=148815,91#jurabs_2 §&nbsp;82 a], de „düütsch“ as Amtsspraak fastleggt&nbsp;– Dokumenten vöörleegt warrn köönt. Plattdüütsch het liekers in’n Alldag as Amtsspraak in Sleswig-Holsteen meist kenen Belang.<!-- Born fehlt --> === Plattdüütsch in Kinnergaarn, School un Universität === Kinnergaarns in Noorddüütschland versöcht hier un daar Plattdüütsch an de Kinners wieder to geven. Dat langt an vun en paar plattdüütschen Ledern bet to’n dagdääglichen Plattsnacken mit de Kinners. Plattdüütsch in’n Kinnergaarn stütt sik op private Initschativen. Stütt oder Vöörgaven vun de düütschen Länner givt dat meist nich.<ref name=":13">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;182&nbsp;ff.</ref><!-- Platt in nedderlandsch Kinnergaarns? --> Lange Tied geev dat keen [[Plattdüütsch (Schoolfack)|Plattdüütschünnerricht]]. 2010 is Hamborg mit Plattdüütsch in de [[Grundschool]] anfungen, 2014 sünd Sleswig-Holsteen un Bremen, 2016 Mekelnborg-Vöörpommern folgt. 2017 is Plattdüütsch en Schoolfack för dat [[Abituur]] worrn, dat betto man alleen in Mekelnborg-Vöörpommern anbaden warrt.<ref name=":13" /> In Neddersassen is Plattdüütsch keen Schoolfack, man en Deel vun anner Fäcker. In Noordrhien-Westfalen, Brannenborg un Sassen-Anholt is dat bloot en Arbeidsgemeenschop (AG) na de School. In kenen düütschen Bundsland givt dat allerwegens regulären Plattdüütschünnerricht.<ref name=":13" /> Ook in’n Nedderlannen givt dat Plaans Neddersassisch op de [[Basisschool]] to ünnerrichten.<ref>Kerndoelen Nedersakisch: ''Nedersaksisch in het basisonderwijs'' 2019 ([https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf online], [https://web.archive.org/web/20240612105457/https://huusvandetaol.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kerndoelen-Nedersaksich-dec-2019-1.pdf Archiv])</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |titel=Nedersaksisch in het onderwijs |werk=Nedersaksisch |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240424062351/https://nedersaksisch.com/nedersaksisch-in-het-onderwijs/ |archiv-datum=2024-04-24 |abruf=2024-12-01}}</ref> Veel noordüütsche Universitäten befaat sik mit [[nedderdüütsche Philologie]] un beedt enen [[Studiengang Nedderdüütsch]] an, to’n Bispeel [[Europa-Universität Flensborg|Flensborg]], [[Universität Hamborg|Hamborg]], [[Universität Griepswoold|Griepswoold]], [[Christian-Albrechts-Universität zu Kiel|Kiel]], [[Universität Mönster|Mönster]], [[Carl von Ossietzky Universität Oldenburg|Ollnborg]] un [[Universitär Rostock|Rostock]]. Semianren to Plattdüütsch givt dat ook in [[Universität Bremen|Bremen]], [[Europa-Universität Viadrina|Frankfort an’e Oder,]] [[Georg-August-Universität Chöttingen|Chöttingen]], [[Leuphana Universität Lüneburg|Lümborg]], [[Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg|Meideborg]], [[Universität Ossenbrügge|Ossenbrügge]], [[Universität Paderborn|Paderbuorn]] un [[Universität Potsdam|Potsdam]].<ref name=":13" /> In dat nedderlandsch [[Rieksuniversität Grönneng|Grönneng]] geev mit dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] bet 2010 en regulären Leerstool för Neddersassisch.<ref>{{Internetquelle |url=https://geheugenvandrenthe.nl/encyclopedie-drenthe/nedersaksisch-instituut |titel=Nedersaksisch Instituut |abruf=2025-06-17}}</ref> Sied 2018 givt dat wedder irregulären Leerstool för Neddersassisch. De schreven un spraken Spraak in den Seminaren is Hoogdüütsch oder in Grönneng Nedderlandsch.<!-- spraak op RUG? --> As ene rare Uutnaam sünd avers en paar [[Bachelor]]-Arbeiden op Platt schreven worrn, de man meist Betog to’n Plattdüütschen hebbt.<ref name=":13" /> === Bi de Plattdüütschen === [[Bild:Low_Saxon_Dialect_or_Language.svg|duum|De Meerheid (59,2&nbsp;%) in dat plattdüütsche Spraakgebeed seet Plattdüütsch as enen Dialekt an. Alleen 39&nbsp;% seet dat as ene Spraak.]] De Status ünner de Lüüd, de de Spraak snacken doot, is ook verscheden. De Süden vun dat Spraakrebeed, mit West- un Oostfalen un de Brannenborgsche Mark, daar is de Willen, de Spraak to bewaren minn stark as in’n Noorden, woneem de [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen Dialekten]] spraken warrt. In Delen vun Brannenborg is de Spraak meist ganz dood. Dor is keen Willen meer vörhannen, de Spraak to bewaren, dat givt keen Spraakvereens för Plattdüütsch un keen Speeldelen. Ganz anners süüt dat to’n Bispeel in [[Oostfreesland]] uut. Dar is de Spraak noch op dat beste as Alldagsspraak bewaart. Ook in Delen vun Sleswig-Holsteen un dat Dreeeck twüschen Elv un Weser sünd daar noch Plattsnackers, de sik ook aktiv för dat Plegen vun de Spraak insetten doot. Na de Ümfraag {{Lang|de|''Status und Gebrauch des Niederdeutschen''}} seet in Noordüütschland 59,2&nbsp;% Plattdüütsch as enen Dialekt an, 39&nbsp;% bekiekt Plattdüütsch as ene Spraak. De Ansichten ünnerscheedt sik man na Regioon: Mit 52&nbsp;% in [[Hamborg]] un 50,7&nbsp;% in [[Sleswig-Holsteen]] seet hier de Meerheid Plattdüütsch as ene Spraak an. In [[Sassen-Anholt]] (80,7&nbsp;%) un [[Brannenborg]] (80,5&nbsp;%) is de Andeel Lüüd, de Plattdüütsch as enen Dialekt beteken besünners hoog. Groten Inflood op de Ansicht of Plattdüütsch en Dialekt oder ene Spraak is, het de Plattdüütschkompetenz: Lüüd, de sülvenst Plattdüütsch snackt, seet Platt eer as Spraak. Lüüd, de keen Platt snacken köönt, bekiekt dat as enen Dialekt. Ook Lüüd, de sik stärker mit de egen Regioon verbunnen föölt, seet Platt eer för ene Spraak as enen Dialekt an.<!-- Ansichten to de Spraak in NL? --> == Sprekertall == === Översicht un Historie === Sprekertallen laat sik blot swaar angeven. In’n Zensus is faken de Moderspraak nich affraagt worrn un wenn se affraagt worrn is, denn hebbt de Behöörden keen Ünnerscheed maakt twüschen Plattdüütsch un Hoogdüütsch oder Plattdüütsch un Nedderlandsch. För de öllere Tied lett sik aver daar von uutgaan, dat so teemlich all Minschen in Plattdüütschland ook Plattdüütsch snackt hebbt. Ganz grov lett sik de Tall also för 1800 mit 7&nbsp;Millionen angeven un 1900 mag dat woll so knapp 20&nbsp;Millionen Minschen geven hebben, de Plattdüütsch snackt hebbt. (Düt Rebeed het vundaag en Inwanertall von meist 30&nbsp;Millionen Minschen.) Na 1900 un besünners na 1945 füng de Tall aver teemlich an to dalen. Alltohoop givt dat also dat vundaag so üm un bi 5&nbsp;Millionen Minschen, de Plattdüütsch snacken doot. === Düütschland === [[Bild:Low Saxon Competence by district 2016.svg|duum|Aktive Spraakkompetenz na Landkreisen (2016):<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;203.</ref><br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#217821|TEXT=Höögste aktive Kompetenz}}<br>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#afe9af|TEXT=Leegste aktive Kompetenz}}]] De repräsentative Ümfraag ''[[Wer spricht Platt?]]'', an de 200 Lüüd deelnemen, versöch 1984 dat eerste Maal de Spraakkompetenz in de Bundsrepublik Düütschland (sünner Oostdüütschland un Nedderland) to ünnersöken. Dat Resultaat weer, dat 20 % vun de Lüüd „bannig good“ Platt snackt, 15 % „good“ un 21 % „een beten“ Platt snackt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''[[Wer spricht Platt?]]'' [[Verlag Schuster|Schuster]], Leer 1987, S.&nbsp;95.</ref> Na een nee’er Ümfraag 2007, nu in ganz Düütschland, köönt 6 % Platt „bannig good“, 8,3 % „good“ un 23,4 % „een beten“ Platt snacken. Tohooprekent sünd an de an de 3&nbsp;Millionen Lüüd in Düütschland, de „bannig good“ oder „good“ Platt snackt. De nee’este Ümfraag vun 2016 (''[[Status un Gebrauch des Niederdeutschen 2016|Status un Gebrauch des Niederdeutschen]]'') fraag 1632 Lüüd in Plattdüütschland (sünner Süüdwestfalen).<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;7 ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> un keem to’n Resultaat, dat 6,2&nbsp;% „bannig good“, 9,5&nbsp;% „good“ un 16,7&nbsp;% „een beten“ Platt snacken köönt. 25,4&nbsp;% snackt en paar Wöör un 42,2&nbsp;% köönt gaar keen Platt.<ref>Adler u.&nbsp;a.: ''Status und Gebrauch des Niederdeutschen 2016,'' S.&nbsp;13&nbsp;ff. ([https://ids-pub.bsz-bw.de/frontdoor/deliver/index/docId/9037/file/Adler_Ehlers_Goltz_Kleene_Plewnia_Status_und_Gebrauch_des_ND_2016.pdf online])</ref> De passive Spraakkompetenz, also de Tall Lüüd, de Platt verstaan köönt, liggt bi 76,9&nbsp;%.<ref name=":17" /> De Spraakkompetenz ünner de jüngen Lüüd het man stark afnamen: An de 10&nbsp;% (1,4&nbsp;% „sehr gut“, 3,1&nbsp;% good, 5,3&nbsp;% „mäßig“) vun de Lüüd twüschen 16 bet 29 Jaren kunnen 2016 Platt snacken, bi den Olen (över 60) sünd dat mit 52,3&nbsp;% fiev maal so vele. De Ümfraag 2016 ünnersöök ook den sotschalen Achtergrund vun de Deelmehners. Plattdüütschsnackers sünd normalerwiese öller (över 60), leevt op’t Land un hebbt enen ringerern Schoolafsluss. De Spraakompetenz ünnerscheedt sik stark na Regioon. De Spraak is in’n Noordwesten op’t starkst un nimt na Süüdwest to af. Langs de [[Waterkant|Noordseeküst]] vun [[Oostfreesland]] över dat [[Elv-Werser-Dreeeck]], [[Dithmaschen]] bet na [[Noordfreesland]] is Spraakompentenz mit an de 50&nbsp;% Lüüd, de bannig, good oder een beten Platt snackt, recht hoog. Op’t ringst is de Kompetenz in [[Brannenborg,]] hier köönt tohooprekent man 11,6&nbsp;% bannig good, good oder een beten Platt snacken.<ref name=":17">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;201&nbsp;f.</ref><gallery> Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Bundsland 2016|Spraakkompetenz na Bundsland (2016) Bild:Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller.svg|alternativtext=Plattdüütsche Spraakkompetenz na Öller 2016|Spraakkompetenz na Öller (2016) </gallery> === Nedderland === In Nedderland het dat 2005 en Ümfraag geven. Bi düsse Ümfraag is rutkamen, dat 1.616.000 Lüüd en von de nedderlandschen plattdüütschen Dialekten snackt.<ref name=":8">[[Henk Bloemhoff]]: ''Taaltelling Nedersaksisch'' 2005. ({{Webarchiv|url=https://www.stellingia.nl/wp-content/uploads/2014/12/Taaltelling-Nedersaksisch-1.pdf |wayback=20211005011839 |text=online |archiv-bot=2026-03-14 07:20:57 InternetArchiveBot }})</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" |+Aantal sprekers Nedersaksisch eind 2002 volgens Bloemhoff (2005) !Gebede !Sprekers Tohuus !Sprekers allens tohoop !Andeel Sprekers in Percent !Andeel Sprekers ''goed/zeer goed'' !Andeel ''zeer goed'' |- |[[Provinz Grunneng|Grönnen]] |262.000 |446.400 |77,7% |60,9% |40,5% |- |[[Twente]] |334.200 |412.800 |76,1% |52,6% |30,2% |- |[[Oaveriessel|West-Oaveriessel]] |326.100 |378.500 |73,0% |58,8% |34,5% |- |[[Drenthe]] |255.200 |369.600 |76,6% |59,8% |40,9% |- |[[Achterhook]] |211.000 |258.400 |73,0% |57,9% |42,1% |- |[[Veluwe]] |174.800 |229.600 |48,6% |33,0% |14,9% |- |[[Steenwiekerland]] |21.100 |29.000 |67,4% |48,1% |23,5% |- |[[Stellingwarven|Weststellingwerf]] |13.800 |16.800 |64,6% |48,1% |33,0% |- |[[Stellingwarven|Ooststellingwerf]] |6.400 |10.500 |48,8% |30,1% |18,4% |- |Allens tohoop |≈1,6&nbsp;Millionen |≈2,15&nbsp;Millionen |70,9% | | |} De Tallen na en lütter Unnersöök vun 2011 unnerscheed sik man stark. De Andeel Öllern, de Neddersassisch mit eenanner snackt is vun 34&nbsp;% 1995 op 15&nbsp;% 2011 torüggegaan, de Andeel Kinner, mit de Öllern oder Broders un Sösters Platt snackt weer 1995 noch and 7&nbsp;%, man is 2011 op 1&nbsp;% torüggegaan. Vergliek de Tallen hier ünner:<ref>Geert Driessen: ''Ontwikkelingen in het gebruik van Fries, streektalen en dialecten in de periode 1995-2011,'' ITS, Radboud Universiteit Nijmegen, S. 3.</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-noncollapsed" ! !1995 !2001 !2011 |- |Öllern |34% |24% |15% |- |Kind-Moder |7% |5% |1% |- |Kind-Vader |8% |6% |2% |- |Kind-Broder/Söster |7% |5% |1% |- |Kind-Frünnen |6% |5% |1% |} === Weltwied === Vun den 15.000 bet 20.000&nbsp;Düütschen in dat [[Däänmark]] köönt man en lütten Deel noch Plattdüütsch snacken.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Daenemark |titel=Weten: Plattdeutsch in Dänemark |abruf=2025-02-10}}</ref> Den [[plautdietsch]]en Dialekt von de [[Mennoniten]] snackt ook noch wedder so bi 300.000 bet 500.000&nbsp;Minschen.<ref name=":35">{{Internetquelle |url=https://www.ethnologue.com/language/pdt |titel=Plautdietsch |werk=ethnologue.com |hrsg=[[SIL International]] |abruf=2025-02-10}}</ref> Na de [[Ethnologue]] (Uutgaav 2016) verdeelt sik de Tall Plautdietsche so: 4.000 in [[Argentinien]], en beten ünner 10.000&nbsp;Minschen in [[Belize]],<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Belize |titel=Weten: Plattdeutsch in Belize |abruf=2025-02-10}}</ref> 60.000 in [[Bolivien]], rund 8.000 in [[Brasilien]], 80.000 in [[Kanada]], 2.000 in [[Costa Rica]], 100.000 in [[Kasachstan]], 40.000 in [[Mexiko]], noch eenmaal 40.000 in [[Paraguay]], 5.000 in [[Peru]] un üm de 12.000 in den [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]].<ref name=":35" /> Vun den rund 200.000 Russlandmennoniten in Düütschland hebbt vele dat Platdietsch opgeven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bundeszentrale für politische Bildung |url=https://www.bpb.de/themen/migration-integration/kurzdossiers/252533/russlanddeutsche-und-andere-postsozialistische-migranten/ |titel=Russlanddeutsche und andere postsozialistische Migranten |datum=2017-07-13 |abruf=2025-02-10 |sprache=de}}</ref> De plattdüütschen Dialekten in Brasilien, besünners dat [[Pomerano]], snackt twüschen 100.000 un 300.000&nbsp;Minschen.<ref name=":36">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-02-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |titel=Espírito Santo investe na preservação da língua pomerana – DW – 03/09/2014 |archiv-url=https://www.dw.com/pt-br/esp%C3%ADrito-santo-investe-na-preserva%C3%A7%C3%A3o-da-l%C3%ADngua-pomerana/a-17884813 |archiv-datum=2025-01-03 |abruf=2025-02-10 |sprache=pt}}</ref> Dat [[Vestfaliano]] in [[Westfália]] snackt nich meer as 3000&nbsp;Lüüd.<ref name=":36" /> == Dialekten un Varietäten == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Dialekten}} === Översicht === [[Bild:Plattdüütsche Dialektrebeden.png|duum|300px| {{Koortlegenn|KLÖÖR=#B0FF75|TEXT=[[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCFF|TEXT=[[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]]}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC66|TEXT=Noordneddersassisch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Holsteensch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFCC|TEXT=Sleswigsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99CC33|TEXT=Brannenborgsch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#99FFCC|TEXT=Mekelbörgsch-Vörpommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#CCCC66|TEXT=Pommersch}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#66CCCC|TEXT=Nedderpreußsch}}<br /> Stand vun vör 1945]] Plattdüütsch is ene Spraak sünner Standard, de sik in verscheden Dialekten un Dialektgruppen deelt: * '''[[Mark-Brannenborger Platt|Märksch-Brannenborgsch]]''': Märksch oder ook Brannenborgsch sünd de plattdüütschen Dialekten in [[Brannenborg]], de [[Ollmark]] in [[Sassen-Anholt]] un den ööstlichsten Deel vun [[Mekelnborg-Vörpommern|Meklenborg-Vöörpommern]]. De Dialektgrupp deelt sik wieder [[Noordmarksch|Noordmärksch]], [[Middelmärksch]] un [[Middelpommersch]].<ref name=":49">Rolf Bock, Helmut Langner: ''Zur Geschichte, Gliederung und zu wichtigen Merkmalen der märkischen Dialekte.'' In: WZ PH Potsdam. H. 2. Potsdam 1989, S. 234.</ref> Typsch Kennteken is ''det'' statts ''dat,''<ref>[[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch'', S.&nbsp;596&nbsp;ff.</ref> de Uutspraak vun /g/ as [j] un nedderfranksche Substratwöör.<ref name=":49" /> De märkschen Dialekten sünd al in dat 19.Jhd stark vun dat Middeldüütsch, besünners dat Berlinersch bedrängt worrn.<ref name=":48" /> * [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|'''Mekelnborg-Vöörpommersch''']]: ene relativ eenheidliche Dialektgrupp in Meklenborg-Vöörpommern, de avers deelwies wieder in Dialekten as Swerinersch, Strelitzsch un Vöörpommersch deelt warrt. Besünner Kennteken sünd de Diphthonge /au/ un /ei/ in Wöör as ''Kauken'' un ''hei'' un de Wannel vun Vokalen för /r/, so as ''Wuurd'' statts Woord un ''hüren'' statts ''hören.'' Typsch Meklenborgsch is ook de Diminutiv op ''-ing.<!-- Born fehlt -->'' * [[Nedderpreußisch Platt|'''Nedderpreußsch''']] is de ole Dialekt vun [[Preußen (Landschop)|Preußen]] un [[Danzig]] un ook Grundlaag vun dat [[Plautdietsch]]. Kennteken sünd deelwies de Affall vun /n/ so as in ''moake'' un de [[Unrund (Vokaal)|unrunnen]] Vokalen, so as ''Kenig'' statts ''König.''<ref>Walther Ziesemer: ''Die ostpreußischen Mundarten. Proben und Darstellung.'' Hirt, Breslau 1924, S. 79.</ref> * '''[[Noordneddersassisch]]''' is en Dialekt in [[Noordneddersassen]], [[Sleswig-Holsteen]]. Dat Neddersassisch in [[Provinz Grunneng|Grönneng]] is de Spraakhistorie na ook noordneddersassisch. De realtiv eenheidliche Dialektruum kann wieder in [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Grunnegs|Grönnegsch]], [[Emslänner Platt|Eemslandsch]], [[Ollnborger Platt|Ollnborgsch]], [[Noordhannobersch]], [[Holsteener Platt|Holsteensch]] un [[Sleswigsch|Slewswigsch]] ünnderdeelt warrn.<ref>Helmut Glück (Hrsg.): ''Metzler Lexikon Sprache.'' 3., neubearbeitete Auflage. J. B. Metzler, Stuttgart 2005, <nowiki>ISBN 3-476-02056-8</nowiki>, Eintrag „Nordniederdeutsch“, S. 446–447.</ref> Vergleken mit Oost- un Westfäälsch is dat Luudsysteem starker vereenfacht.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;ff.</ref> Noordneddersassiche Dialekten tellt to den vitaalsten plattdüütschen Dialekten un de grote Literatuur un Medien sünd in enen noordneddersassischen Dialekt. * [[Oostfäälsch Platt|'''Oostfäälsch''']] is ene Dialektgrupp in [[Süüdneddersassen]] un de [[Meideborger Böörd]] in [[Sassen-Anholt]], de sik wieder in [[Elvoostfäälsch]],[[Göttingsch-Grubenhagensch]] [[Heidoostfäälsch]] un [[Karnoostfäälsch]] deelt. Kennteken sünd to’n Bispeel D[[Tweeklang|iphthongen]] uut olen Langvokalen, so as ''Stein'' (<&nbsp;''stên'')'','' ''Faut (<&nbsp;fō₁t'')'','' ''mëin (<&nbsp;mîn'')'','' ''Hius'' (<&nbsp;''hûs'')'',''<ref>Schröder, Ingrid. "Ostfälisch". ''Wörterbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft (WSK) Online'', edited by Stefan J. Schierholz and Laura Giacomini. Berlin, Boston: De Gruyter, 2022. <nowiki>https://www-degruyterbrill-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/database/WSK/entry/wsk_id_wsk_artikel_artikel_16176/html</nowiki>. Accessed 2025-06-16.</ref> dat ''e-'' bi dat Partizip, so as ''ekofft'' statts ''kofft'' un de Personaalpronomen ''mik/mek'' un ''dik/dek'' statts ''mi'' un ''di.'' Anners as de noordneddersassisch toonlangen Vokalen un de westföölschen braken Diphthongen het Oostfäälsch faken Kortvokalen, so as ''Pepper'' un ''Könnig'' statts ''Peper/Piäper'' un ''Köni(n)g/Küöni(n)g.''<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;558&nbsp;f.</ref> * [[Oostpommersch Platt|'''Oostpommersch''']] is de ehmalige Dialekt vun [[Hinnerpommern]]. Vundaag leevt de Dialekt as [[Pomerano]] in [[Brasilien]] wieder. * [[Westfäölsk Plat|'''Westfäälsch''']] is de Dialektgrupp in [[Westfalen]], de sik in [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterländsch]], [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]], [[Süüdwestfäälsch]] un [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlansch]] ünnderdeelt, un vergleken mit de anner Dialektgruppen veel konservative Kennteken het.<ref name=":47">[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsch-neddersassischen]] Dialekten –&nbsp;[[Grunnegs|Grönnegsch]] uutbenamen&nbsp;– tellt de Spraakhistorie na mit to dat Westfäälsch. [[Emslänner Platt|Emslandsch]] gellt deelwies as en westfäälsch-noordneddersassisch Övergangsdialekt.<ref>[[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch,'' S.&nbsp;556&nbsp;f.</ref> Typsch sünd de braken Diphthongen, so as {{Lang|wep|''Biëke''}} un {{Lang|wep|''Vuëgel''}} statts de noordneddersassisch Langvokalen in ''Beek'' un ''Vagel''.<ref name=":47" /> === Struktuur vun de Dialekten ünnerenanner === [[Bild:Isoglossen.svg|duum|300px|Paar vun de wichtigen Isoglossen vun dat Plattdüütsche<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#3afe33|TEXT=Apokoop vun dat e}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#0000ff|TEXT=Eenheidsplural -en/-t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff9e00|TEXT=dat/det}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffff00|TEXT=Affall vun dat -n an’t Woortenn}}{{Koortlegenn|KLÖÖR=#17c1fc|TEXT=Eenheidsplural -(e)t}}<br /> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#ff0000|TEXT=Partizip Verleden Tiet op e-}}]] De plattdüütschen Dialekten unnerscheed sik ünner en man nich so stark, as de [[Hoogdüütsche Dialekten|hoogdüütschen Dialekten]]. So is dat ook vergleken swarer de verscheden Varietäten in Gruppen intodelen.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen, Eine Re-Analyse der Wenkerdaten,'' S.&nbsp;20&nbsp;f. ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> Traditschonell ünnerdeelt de [[Dialektologie]] Plattdüütsch in [[Westnedderdüütsch]] un [[Oostnedderdüütsch]]. Westnedderdüütsch sünd de Dialekten in dat ole [[Sassen (Volk)|sassische]] Stammland –&nbsp; [[Oost-Freesland]], [[Provinz Grunneng|Grönneng]] un [[Sleswig]], wo sik Plattdüütsch eerst later uutbreedt het, inbegepen. Oostnedderdüütsch sünd de Dialekten in de Rebeden, in de sik Plattdüütsch mit de [[Oostkolonisatschoon]] hen uutbreed het. De Grenz löppt döör Oostholsteen, sniedt vun [[Neddersassen]] dat [[Wendland]] af un löppt denn dicht bi de Grenz twüschen [[Sassen-Anholt]] un [[Brannenborg]] na Süüd to. De grote Ünnerscheed twüschen düsse beiden Gruppen is de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]] op ''-(e)t,'' so as ''wi maakt/maket'' gegenöver ''-en'' so as in ''wi maken''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;240.</ref> Nee’eren Unnersöök, de den Spraakafstand twüschen Dialekten meten deit, stellt man de traditschonelle Sicht in Fraag. Dat traditschonell oostnedderdüütsche [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelborg-Vöörpommersch]] steit dichter bi dat westnedderdüütsche [[Noordneddersassisch]], as bi dat even so oostnedderdüütsche [[Mark-Brannenborger Platt|Märksch]]. [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]] un [[Oostfäälsch]] hebbt meer Gemeensamkeiden mit eenanner as mit dat Noordneddersassisch. So kann de plattdüütsche Spraakruum ook in ene [[Noordnedderdüütsch|nöördliche Grupp]] mit Noordneddersassisch, Mekelnborg-Vöörpommersch un ene [[Süüdnedderdüütsch|süüdliche Grupp]] mit Oostwestfäälsch un Oostfäälsch indeelt warrn. Märksch steit för sik is avers dichter bi nöördliche Gruppe.<ref>[[Alfred Lameli]]: ''Raumstrukturen im Niederdeutschen.'' ([https://www.academia.edu/30823402/Raumstrukturen_im_Niederdeutschen_Eine_Re-Analyse_der_Wenkerdaten online])</ref> === Dackspraken un Varietätenspektrum === En wichtigen Ünnerscheed, de sik na de [[Dackspraak|Dackspraken]] richt, liggt ook twüschen [[Nedderlandsch-Neddersassisch]] un den Rest vun dat Plattdüütsche. Disse Verscheel is nich vun öllers her un is eerst mit de letsten Jaarhunnerden un besünners in dat 20.&nbsp;Jhd. vun de nedderlandsche un de hoogdüütsche Standardspraak kamen. De Dialekten in de Nedderlannen hebbt ne’e Wöör opnamen, de uut dat Nedderlandsche stammt un de Dialekten in Düütschland hebbt düsse ne’en Begrepen uut dat Hooddüütsche övernamen.<ref>Gooskens, C. S. & Kürschner, S. 2009 Low Saxon dialects across borders — Niedersächsische Dialecte über Grenzen hinweg. Lenz, A. N., Charlotte, G. & Siemon, R. (eds.). Franz Steiner Verlag, p. 273 - 297 (Beihefte Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik; no. 138)</ref> De Dialekten langs de Genze sünd so jümmers wieder uut en anner dreven.<ref>Jan Goossens: ''Niederdeutsche Spracke, Versuch einer Defintion.'' In: Jan Goossens (Ruutgever): ''Niedereutsch, Sprache und Literatur'', S.&nbsp;9–27.</ref> De mennonitschen Dialekten hebbt ook Hoogdüütsch as Dackspraak had, je na Land hebbt aver ook [[Russische Spraak|Russ’sch]], [[Engelsche Spraak|Engelsch]] oder [[Spaansche Spraak|Spaansch]] Inflood namen un veel technische Begrepen sünd daarvun bi de Plautdietschen teemlich verscheden. Eensprakig Plattdüütsche givt dat vundaag nich meer, so dat alle Sprekerschen un Sprekerschen tomindsten ook de düütsche oder nedderlandsche Standardspraak snackt. Unklaar is, of en düsse Situatschoon beter os [[Bilingualismus|Tweesprakigkeid]] oder [[Diglossie]] beschrieven kann.<ref name=":27">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;197&nbsp;ff.</ref> För den noorddüütschen Ruum givt dat verscheden Modellen de Spraaksituatschoon to beschrieven. Dat Diglossie-Modell ünnerscheedt Hoog- un Plattdüütsch as twee klaar scheden Spraakschichten. Dat Kunvergenzmodell, in dat Hoog- un Plattdüütsch en Diasysteem billt, beschrivt de noorddüütsche Spraaklandschop, in de Hoog- un Plattdüütsch op eenanner Inflood neemt un de Övergang twüschen den Varietäten verswümmt. So bruukt Plattsprekers to’n Bispeel [[Code Mixing]] un bruukt in eer Plattdüütsch hoogdüütsche Wöör, besunners Wöör, de in den Dialekt feelt oder ook Funktschoonswöör so as [[Abverb|Abverbien]], [[Kunjunktschoon|Kunjunktschonen]] oder [[Partikel (Linguistik)|Partikeln]]. Morphologie un Syntax blievt annersieds grotendeels plattdüütsch. In dat spraken Hoogdüütsch in Noordüütschland sliekt sik man plattdüütschen Kennteken in so [[Preposition stranding|''Preposition stranding'']] oder de [[Obliquus (Kasus)|oblique]] Kasus. So gliekt sik Plattdüütsch un dat noordüütsche Hoogdüütsch jümmer starker an.<ref name=":27" /><!-- Varietätenspektrum in nds-nl/nl? --> === Mischspraken === Na de Schreivsprakenwessel sünd sied dat 17.&nbsp;Jhd. hoogdüütsch-plattdüütsche [[Mischspraak|Mischspraken]] so as [[Missingsch]], dat [[Flensborg|Flensborger]] [[Petuh]], [[Ruhrdüütsch]] un [[Berlinsch]], opkamen. Plattdüütsch weer in de Tied spraken Spraak, Hoogdütsch meist rein schreven Spraak. Wenn Plattsprekers nu Hoogdüütch snacken wullen, kemen plattdüütsche Kennteken in de Spraak, so dat en Hoogdüütsch mit starken plattdüütschen Inflood opkeem. Eerst weren düsse Mischspraken noch de Spraak vun Lüüd, de plattdüütsch opwussen weren, un Hoogdüütsch snacken versöken. Later is dat ook de Ümgangsspraak vun Minschen worrn, de meist keen Platt snacken kunnen, un de Mischspraak as ere enige hoogdüütsche Varietät snacken. Sied de twede Halve vun dat 20.&nbsp;Jhad sünd de Mischspraken tohoop mit Plattdüütsch döör dat Hoogdüütsch verdrängt worrn. Mit Theater un Literatuur sünd de Mischspraken so as Missingsch un ook Ruhrdüütsch bekannt worrn un is vundaag en Deel vun de Identität in Städen so as [[Hamborg]], [[Bremen]] un Flensborg oder in de [[Ruhrpott]], ook wenn dat meist nich meer snackt warrt.<ref name=":28">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;199&nbsp;ff.</ref> <!-- Mischspraken in NL? Oder eer diglossie/regiolekt? --> == Phonetik un Phonologie == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Phonologie}} === Kunsonanten === Plattdüütsch ünnescheedt rund 20 [[Konsonant|Kunsonanten]], de in den plattdüütschen Dialekten to’n groten Deel gliek sünd. Ünnerscheden sünd ünner beschreven. <ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;245–265.</ref> {| class="wikitable" |+Kunsonanten in’n Plattdüütschen ! ![[Labial|Labiaal]] ![[Alveolar|alveolaar]] ![[Postalveolaar|postalv.]] ![[Palatal|palataal]] ![[Velar|velaar]] ![[Glottal|glottaal]] |- ! style="text-align:left" |[[Plosiv|Plosiven]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Plosiv|b]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] · [[Stimmhaften alveolaren Plosiv|d]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] · [[Stimmhaften velaren Plosiv|g]] | |- !style="text-align:left" |[[Nasaal (Phonetik)|Nasaalen]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | style="text-align:center" |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | |- !style="text-align:left" |[[Frikativ|Frikativen]] |style="text-align:center" |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] · [[Stimmhaften bilabialen Frikativ|v]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen alveolaren Frikativ|s]] · [[Stimmhaften alveolaren Frikativ|z]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]] |style="text-align:center" |[[Stimmlosen palatalen Frikativ|ç]] · [[Stimmhaften palatalen Approximant|j]] | style="text-align:center" |[[Stimmlosen velaren Frikativ|x]] | style="text-align:center" |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] |- !style="text-align:left" |[[Vibrant|Vibranten]] | |style="text-align:center"|[[Alveolaren Vibrant|r]] | | | | |- !style="text-align:left" |[[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | style="text-align:center" |[[Stemmhaften lateralen alveolaren Approximant|{{IPA-Text|l}}]] | | | | |} /{{IPA-Text|p t k}}/ hebbt meist [[Aspiratschoon (Phonetik)|Aspiratschoon]] {{IPA|pʰ tʰ kʰ}}, in’n West- un Oostfäälsch sünd aver deelwies unbepuust {{IPA|p t k}}.<ref>{{Internetquelle |autor=Paul Teepe, in |url=https://www.lwl.org/komuna/pdf/Niederdeutsch_Sprache_und_Literatur_Band_1_1983.pdf |titel=Niederdeutsch. Sprache und Literatur. Eine Einführung. Band 1: Sprache. |hrsg=[[Jan Goossens]], LWL |datum=1983 |abruf=2018-11-29 |format=PDF}} (PDF)</ref> De [[Uutluudverharden]] maakt /b/ un /d/ an’n Woordenn stemmloos, so as ''goo<u>d</u>'' [go:t]. /d/ fallt twüschen Vokalen faken uut, so as ''Tieden'' /{{IPA-Text|tiːdn̩}}/&nbsp;→&nbsp;{{IPA|tiːn}}. /g/ is in allen Dialekten an’n Woordenn en Frikativ, je na Positschoon vun de Vokaal tovöör [ç x ‌x]. Westföölsch, Nedderlandsch-Neddersassisch un dat Angelsche Platt sprikt dat /g/ jümmers as Frikativ uut. Dat Brannenborgsch seggt meist /j/. /m n ŋ/ un /l/ köönt [[sülvsche Kunsonanten]] sien. /ŋ/ kann ook för en Kunsonantenkluuster {{IPA|ŋg}} gellen. Dat /s/ is an’n Woordanfang stemmloos {{IPA|z}}, in Westfalen stemmloos {{IPA|s}}. /ʃ/ kümmt vun öller ''*sk'' un is in welk Dialekten as {{IPA|sk~ʃk~sx}} bewaart. Dat /ʒ/ kann in Frömdwöör opkamen, so as ''Garage'' {{IPA|ga.ra:ʒ}} un is in welk noordneddersassischen Dialekten de Uutspraak vun dat /{{IPA-Text|ʝ}}/ Dat /l/ kann an’n Woordenn ene velaar Uutspraak hebben: {{IPA|ɫ}}. /r/ is je na Dialekt {{IPA|r~ɾ}} oder {{IPA|ʀ}}. De uvulare Uutspraak warrt in Düütschland jümmers fakener. === Vokalen === ==== Kort- un Langvokalen ==== Plattdüütsch ünnerscheedt acht Kortvokalen /{{IPA-Text|a ɛ ə ɪ ɔ ʊ œ ʊ y}}/ un meist ook /{{IPA-Text|ɐ}}/ as [[Allophoon]]. [[Plautdietsch]] het de [[Labialisatschoon|runnen]] Vokalen /{{IPA-Text|œ}}/ un /y/ mit’n [[Labialisatschoon|unrunnen]] /{{IPA-Text|ɛ}}/ un /{{IPA-Text|ɪ}}/ versmolten.<ref>Cox, Cristopher; Driedger, Jacob M.; Tucker, Benjamin V. (2013), "Mennonite Plautdietsch (Canadian Old Colony)", ''Journal of the International Phonetic Association'', '''43''' (2): 221–229</ref> Bi de langen Vokalen ünnerscheedt de [[Dialektologie]] twee Gruppen: de [[Ooldlange Vokalen|ooldlangen]] un de [[Toonlange Vokalen|toonlangen Vokalen]]. De ooldlangen Vokalen /â ê î ô ö̂ û ü̂/ weren [[Oorgermaansche Spraak|oorgermaansche]] Langvokalen oder [[Tweeklang|Diphthongen]] un sünd in den meisten plattdüütschen Dialekten Monophthongen. [[Ostwestfäälsch|Oost]]- un [[Süüdwestfäälsch]], [[Middelmärksch]] un deelwies ook dat [[Oostfäälsch Platt|Oostfäälsch]] hebbt eer man to Diphthongen maakt. De Dialektolgie ünnerscheedt ooldlang ô₁ un ô₂, de je na Dialekt anners uutspraken warrt, un jüstso ooldlang ö̂₁ un ö̂_2. Dat givt veer ooldlange ê-Luden: ê₁, ê₂, ê₃ un ê₄, de ja na Dialektgrupp verscheden to twee oder dree Luden tohoopfullen sünd. Dat ê₂ het sik in ê_2a un ê_2b spleten, de in welk Dialekten mit je ünnerscheedlichen ê-Luden tohoopfullen sünd. So sünd to’n Bispeel in dat westliche [[Noordneddersassisch]], [[Noordmärksch]], [[Westmönsterlänner Platt|Westmönsterlandsch]] un [[Twentsch]] ê₁, ê₂ un ê₄ to enen Luud tohoopfullen, ê₃ is as enen Diphthong för sik bleven. Annersieds het dat [[Süüdwestfäälsch|Süüdwestfäälsche]] dree ê-Luden: ê_1, ê₂ sünd apart bleven, ê₃ un ê₄ sünd tohoopfullen. In’n [[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälschen]] un en Deel [[Ostfälsch Platt|Oostfäälsch]] wedderüm is ê₁ mit ê_2a tohoopfullen un ê_2b is mit ê₃ un ê₄ versmolten.<ref name=":31">{{Internetquelle |autor=Olaf Bordasch |url=https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |titel=Die westfälischen Dialekte |werk=plattdeutsch-niederdeutsch.net |datum=19. August 2020 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20250123220522/https://www.plattdeutsch-niederdeutsch.net/dia.htm |archiv-datum=2025-01-23 |abruf=2025-01-23 |sprache=de}}</ref> De toonlagen Vokalen /ā ē ī ō ȫ ū ǖ/ sünd eerst mit’n Övergang vun [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]] na [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] opkamen, as korte Vokalen, de in apen [[Stammsülv|Stammsülven]] mit [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] to de toonlangen Vokalen deent worrn sünd. De acht verscheden ooldsassischen Kortvokalen /a e ë i o ö u ü/ sünd in’n Westfäälschen as söven braken Diphtongen bewaart bleven. Oostfäälsch het dat to fiev Luden vereenfacht: /ā ē ī ō ȫ/. Noordneddersassisch un [[Oostnedderdüütsch]] ünnerscheedt alleen dree toonlange Vokalen: /ā ē ȫ/.<ref name=":31" /> ==== Överlange Vokalen ==== Welk noordneddersassische Dialekten hebbt överlange Vokalen, de ook „Sleeptoon“ oder „Knick“ heet. Se kemen wegen de [[Apokoop|e-Apokoop]] op. As dat /ə/ wegfullen is, is en langen Vokaal in de Stammsülv daarför deent worrn un noch länger as en normalen langen Vokaal worrn. Dat givt wat Miminaalparen, de sik döör düssen Sleeptoon ünnerscheedt, so as ''wied'' {{IPA|viːt}} mit eenfachen Langvokaal un ''Wied'' {{IPA|vîːt}} mit överlangen Vokaal.<ref>[[Steffen Höder]]: ''Tonalität im nördlichen Niederdeutschen und in Skandinavien: eine areale Perspektive.''In: ''[[Niederdeutsches Jahrbuch]]'' 143 (2020), [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]]. S.&nbsp;49–67.</ref> === Akzent === De [[Akzent (Spraakwetenschop)|Akzent]] op Platt is dynaamsch, dat will seggen de [[Sülv]] mit den Akzent warrt luder uutsnackt. De Akzent liggt allgemeen op de eerste Sülv, to’n Bispeel: ''<u>bru</u>ken'' oder ''<u>Back</u>stuuv''. Bi Verben mit enen Vöörföögsel kann de Akzent op den Stamm oder op dat Vöörföögsel sitten. De beiden ünnerscheelich betoonten Wöör bedüüdt denn avers ook wat anners, so as ''över<u>setten</u> ‘''in en anner Spraak överdregen’ un ''<u>över</u>setten'' ‘wat överdweren’.'''<ref name=":32">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' , S.&nbsp;30.</ref>''' [[Frömdwoord|Frömdwöör]] köönt den Akzent ook op de leste oder vöörletste Sülv dregen, so as ''blüme<u>rant</u>'' oder ''verdeffen<u>de</u>ren''.<ref>{{Internetquelle |autor=[[Klaus-Werner Kahl]] |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |titel=Betonung |werk=Plattdeutsch.net |datum=2013-08-06 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240915223418/https://www.plattdeutsch.net/pages/posts/betonung-9.php |archiv-datum=2024-09-15 |abruf=2025-01-27 |sprache=de}}</ref> === Luudstand === [[Kuntinentaalwestgermaansch Dialektkuntinuum|Kuntinentalwestgermaansch]], dat op de Dialekten keken, ganz grov en Kontinuum billt, deelt sik op in dree Ünnerdelen, de düüdliche Ünnerscheden in de Phonologie hebbt: [[Nedderfränksch]], [[Hoogdüütsche Dialekten|Hoochdüütsch]] un Plattdüütsch. De Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche kemen vöör allen döör den [[Hoochdüütsch Luutwannel|Hoogdüütschen Luudwannel]] tostann, de vun dat [[Oorgermaansche Spraak|Oorgermaansche]] uut de Plosiven in’n [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütschen]] wannelt het. De [[Böverdüütsch|böverdüütschen]] Dialekten hebbt den gröttsten Deel Luudwannels mitmaakt, de [[Middeldüütsch|middeldüütschen]] Dialekten maken deelwies mit un de [[Nedderdüütsch (Spraakgrupp)|nedderdüütschen]] Spraken sünd bi de unverschaven Kunsonaten bleven. {| class="wikitable" !Hoogdüütsch Luudwannel ([[Oorgermaansche Spraak|Germ]]. → [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ohd]].) !Bispelen !Gebeed |- |/*p/→/ff/→/f/ |nds. ''sla'''p'''en'' → ''schla'''f'''en''; nds. ''Schi'''pp''''' → ''Schi'''ff''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*p/→/pf/ |nds. '''''P'''eperr'' → '''''Pf'''effer''; nds. '''''P'''loog'' → '''''Pf'''lug;'' nds. ''schar'''p''''' → [[Düütsche Spraak|hd.]] ''schar'''pf'''/schar'''f''''' |Böverdüütsch |- |/*t/→/ss/→/s/ |nds. ''da'''t''''', ''wa'''t''''', ''e'''t'''en''→ ''da'''s''''', ''wa'''s''''', ''e'''ss'''en'' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*t/→/ts/ |nds. '''''T'''ied'' → '''''Z'''eit''; nds. '''''t'''ellen'' → '''''z'''ählen''; nds. '''''T'''immer'' → '''''Z'''immer''<ref>[https://woerterbuchnetz.de/?sigle=DWB&sigle=DWB&mode=Vernetzung&lemid=GZ06516 Eintrag „Zimmer“], in ''Deutsches Wörterbuch von Jacob Grimm und Wilhelm Grimm'', Bd.&nbsp;31, Sp.&nbsp;1285 ff.</ref> |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/xx/→/x/ |nds., [[Nedderlandsche Spraak|nl.]] ''i'''k''''' → ''i'''ch'''''; nds. ''ma'''k'''en'' → ''ma'''ch'''en''; nds. ''oo'''k''''' → ''au'''ch''''' |Böver- un Middeldüütsch |- |/*k/→/kx/ un →/x/ |dt. '''''K'''ind'' → [[Süüdbaiersch|süüdbair.]] '''''Kch'''ind'', [[Hoochalemannsch|hoogalem.]] '''''Ch'''ind'' |Süüdbaiersch, Hoog- und Höögstalemannsch |- |/*b/→/p/ |dt. '''''B'''erg'', '''''b'''ist'' → [[Zimbrisch|zimbr.]] '''''P'''erg'', '''''p'''ist'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |- |/*d/→/t/ |nds. '''''D'''ag'' → '''''T'''ag''; nds. ''Va'''d'''er'' → ''Va'''t'''er'' |Böverdüütsch |- |/*g/→/k/ |dt. '''''G'''ott'' → bair. '''''K'''ott'' |Baiersch un Alemannsch deelwies |} De Ünnerscheed bi /{{IPA-Text|b}}/, /{{IPA-Text|v}}/ un /{{IPA-Text|f}}/ steit vun’n hoogdüütschen Luudwannel apart: Engelsch het ''wi<u>v</u>es'' {{IPA|waɪ'''v'''z}}, Hoogdüütsch ''Wei<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvaɪ̯'''b'''ɐ}} un Plattdüütsch kennt ''Wie<u>v</u>er'' {{IPA|viː'''v'''ɐ}}, aver ook ''Wie<u>b</u>er'' {{IPA|ˈvi'''b'''ɐ}}. De Eentall ''Wief'' {{IPA|ˈvi'''f'''}} warrt aver jümmer as {{IPA|f}} spraken (Hoogdüütsch ''b'', ''Weib''). Ook dat Kluuster ''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' an’n Woortanfang is en Ünnerscheed to dat Hoogdüütsche: ''Swien'' un ''slapen'' hebbt op Hoogdüütsch en ''sch'' /{{IPA-Text|ʃ}}/: '''''Sch'''wein'' un '''''sch'''lafen'' (''s''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' warrt man ook in welk plattdüütsche Dialekten as ''sch''&nbsp;''+''&nbsp;''Kunsonant'' uutspraken). De ole westgermaansche [[Stimmhaften velaren Frikativ|velare Frikativ]] /ɣ/ is in’n Hoogdüütschen /g/ worrn, en groten Deel plattdüütsche Dialekten het den Wannel ook mitmaakt, Dialekten so as [[Westfäölsk Plat|Westfäälsch]] hebbt man tohoop mit Nedderlandsch den Friaktiv bewaart. Bi de Kunsonanten is also en groten Ünnerscheed twüschen Hoogdüütsch un Plattdüütsch. Dat Nedderfranksche geit bi de Kunsonanten ganz mit dat Plattdüütsche. Ünnerscheden givt dat aver deelwies bi Luden, de sik eerst in jüngere Tiet verännert hebbt. So as de Övergang vun ''old'' na ''oud'', wat en wichtigen Ünnerscheed is, de Nedderfranksche vun dat Plattdüütsche scheedt. [[Ingväoonsche Spraken|Noordseegermaansche]] Kennteken verbinnt Plattdüütsch mit Engelsch un Freesch. Vergleken mit den beiden sünd man al in dat [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassische]] un noch meer in dat moderne Plattdüütsch noordseegermansche Kennteken verlüstig gaan. To’n noordseegermannschen Kennteken tellt de [[Nasaal (Phonetik)|Nasaalswund]] na dat [[Nasaal-Spirant-Gesett]], so as in *''uns''&nbsp;''>''&nbsp;''ūs, *gans''&nbsp;''>''&nbsp;''Goos, *fimf''&nbsp;''>''&nbsp; ''fiev.'' Ooldsassisch harr noch meer Wöör mit Nasaalswund so as {{Lang|osx|''mūth''}} ‘Mund’, man al dat Middelsassische het de Form ''mund'' wedderherstellt. So finnt sik ook in welk Dialekten vundaag Formen mit Nasaal, so as ''u'''n'''s'' oder ''Ga'''n'''s'' un Formen sünner Nasaal in anner Dialekten, so as ''us'' un ''Goos.'' Noordseegermaansche Kennteken sünd ook de Wegfall vun /{{IPA-Text|t}}/ in *''ist''&nbsp;''>''&nbsp;''is'', de Pronomen ''mi, di, he, wi,'' ''ji'' statts ''mir, dir,'' ''er, wir, ihr'' und de [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]]. Anner Kennteken finnt sik bloot deelwies in’n Plattdüütschen, so as [[Metathees|r-Metathees]] in ''*brinnan'' ‘brennen’&nbsp;>&nbsp;engl. ''burn'', un de [[Assibilatschoon|Assibiliatschoon]], de Ooldsassisch mitmaakt het, [[Middelsassische Spraak|Middelsassich]] aver wedder torüggdreit het, so dat vundaag alleen wat Reliktwöör as „[[Kävers|Sever]]“ oder Naams so as „[[Celle]]“ den Luudwannel noch wiest.<ref>Adolphe van Loey: ''Schönfeld’s Historische Grammatica van het Nederlands. Kankleer, vormleer, woordvorming.'' 8.&nbsp;Druck. Thieme, [[Zutfent|Zütfent]] 1970, <nowiki>ISBN 90-03-21170-1</nowiki>, Kap.&nbsp;9, S.&nbsp;XXXIII.</ref> == Grammatik == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Grammatik}} === Verben === Dat Plattdüütsche [[Konjugatschoon|konjugeert]] (bögt) [[Verb|Verben]] na [[Persoon (Grammatik)|Persoon]], [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall), [[Tempus]] (Tied) un [[Modus (Grammatik)|Modus]] (Uutsaagwies) un ünnerscheedt so as anner germaansche Spraken [[Stark Verb|starke]] un [[Swack Verb|swacke Verben]]. ==== Konjugatschoon ==== In dat [[Präsens]] (Nutied) markeert Plattdüütsch den [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) mit dree verscheden [[Suffix|Suffixen]] (Nasülven): -''(e)'' för de 1.&nbsp;Persoon (ik/ek)'', -(e)st'' för de 2.&nbsp;Persoon (du)'','' un ''-(e)t'' för de 3.&nbsp;Persoon (he, se, dat/et). ''-e'' an’n Woordenn un /{{IPA-Text|e}}/ in ''-et'' sünd in Rebeden mit [[Apokoop|e-Apokoop]] wegfullen. De [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall) is en [[Eenheidsplural|Eenheidspluraal]], dat will seggen alle dree Personen kriegt, anners as op Hoogdüütsch, dat lieke Suffix: -''(e)t'' oder ''-en.'' Dat ''-(e)t'' is de Form in’n olen plattdüütschen Stammland; [[Oostnedderdüütsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]], [[Grunnegs|Grönnengsch]] un [[Sleswigsch]] hebbt de Pluraal op ''-en.'''''<ref name=":1">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'' S.&nbsp;268.</ref><ref name=":18">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;65&nbsp;f.</ref>''' Starke Verben un en paar unregelmatige swacke Verben verännert in de 2. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar den [[Stammvokaal]], maakt em kort un geevt em, wenn mööglich, enen [[Ümluud]]. {| class="Tabell" |+[[Präsens]] (Nutied) | ! colspan="2" |Swacke Verben ('''maken''') |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''et'''/maak-'''t'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''et'''/maak-'''t''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik slap-'''e'''/slaap-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se slap-'''et'''/slaap-'''t'''/slap-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ö</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ö</u>p-'''t''' |} Dat [[Präteritum]] (verleden Tied) billt Plattdüütsch op twee verscheden Aarden: De swacken Verben billen dat Präteritum oorsprünglich met de Nasülven ''-e-de'' för de 1.&nbsp;un 3. Persoon Singulaar, ''-e-dest'' för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar un ''-e-den'' för’n Pluraal.'''<ref name=":1" />''' De Endsülven sünd man in velen plattdüütschen Dialekten afslepen un in Gebeden mit e-Apokoop sünd de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar Präsens un Präteritum ganz tohoopfullen.'''<ref name=":18" />''' De starken Verben billt dat Präteritum mit [[Afluud]]. Se wannelt den Stammvokaal un hangt för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar ''-(e)st'' un för de Meertall ''-en'' an'','' de 1. un 3.&nbsp;Persoon Singulaar kriegt kene Endsülv.'''<ref name=":18" />''' De Afluud kann sik je na Dialekt ünnerscheden un is in’n Noordneddersassischen starker vereenfacht, as in’n Westfäälschen, dat deelwies noch verscheden Afluden binnen de Präteritumsformen kennt.<!-- born fehlt --> {| class="Tabell" |+[[Präteritum]] (Verleden Tied) | ! colspan="2" |Swacke Verben (maken) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik/ek mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' | rowspan="3" |wi, ji, se mak-'''(e)den'''/mak-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''d(e)st'''/mak-'''est'''/maak-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et mak-'''(e)de'''/mak-'''e'''/maak-'''∅''' |- | ! colspan="2" |Starke Verben (slapen) |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik sl<u>ee</u>p | rowspan="3" |wi, ji, se sl<u>e</u>p-'''en''' |- |2.&nbsp;Persoon |du sl<u>ee</u>p-'''st''' |- |3.&nbsp;Persoon |he, se, dat/et sl<u>ee</u>p |} ==== Tohoopsett Tieden ==== Anner Tieden sett sik [[Hülpsverb|Hülpsverben]] un [[Partizip|Partizipen]] tohoop: Dat [[Perfekt]] (tohoopsett verleden Tied) sett dat Plattdüütsche so as Hoogdüütsch un Nedderlandsch uut den Hülpsverben ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien'' un dat [[Partizip Perfekt]] tohoop. Annerster as Hoogdüütsch bruukt dat Plattdüütsche fakener dat Hülpsverb ''hebben'', so as bi Verben, de angeevt, dat sik wat beweegt. Se bruukt op Platt ''hebben'', wenn kene Richt angeven is, so as ''Ik <u>heff</u> lopen'' statts {{Lang|de|''Ich <u>bin</u> gelaufen''}}'','' man ''Ik <u>bün</u> na Huus lopen''. Dat [[Plusquamperfekt]] bruukt ook de Hülpsverben ''hebben'' un ''wesen/ween/sien'', de man in dat Präteritum staat, un dat Partizip Perfekt, so as ''ik <u>weer</u> na Huus <u>lopen</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-5-1-Formen-des-Praeteritumperfekts.html online])</ref> Dat [[Futur]] (Tokumst) bruukt de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn'' un ''willen/wollen,'' so as ''du <u>schallst</u> di <u>wunnern</u>'' oder ''he <u>will</u> woll noch <u>kamen</u>''. Faken steit man dat Präsens för dat Futuur, besünners wenn en [[Adverb]] de Tied angivt, so as ''ik <u>kaam</u> glieks'' statts ''Ik <u>schall</u> glieks <u>kamen</u>.''<ref name=":3">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;269.</ref> För dat [[Futur#Futur II|Futurperfekt]] (afslaten Tokumst) bruukt Plattdüütsch de Hülpsverben ''schölen/sollen, warrn/werrn,'' ''willen/wollen,'' dat Partizip Perfekt un den [[Infinitiv]] ''hebben'' oder ''wesen/ween/sien,'' so as ''ik will/schall/warr lopen hebben.'' Dat Futuurperfekt is raar un dat Perfekt kann, so as ook op Hoogdüütsch, för dat Futuurperfekt instaan un finnt sik meist alleen, ween en sik wat vermoden is, so as: ''Dat <u>will</u> he woll <u>maakt hebben</u>.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;62–65. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-4-6-Futurperfekt.html onlien])</ref> ==== Partizipien ==== Plattdüütsch kennt twee [[Partizip|Partizipien]]: [[Partizip Perfekt]] un [[Partizip Präsens]]. Dat Partizip Perfekt billt de swacken Verben mit dat Suffix ''-(e)d/-(e)t'' (so as ''riep-'''(e)t''''' vun ''riepen, bruk-'''et'''/bruuk-'''t''' ''vun bruken'')'', de starken Verben mit Afluud un dat Suffix ''-en'' (so as ''h'''u'''lp-'''en''''' vun ''hölpen'', ''gr'''e'''p-'''en''''' vun ''griepen''). Dat [[Präfix]] (Vöörsülv) ''ge-'', so as op Hoog un Nedderlandsch , is –&nbsp;dat [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsche]] ''je-'' un dat [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] un geldersch-overiesselsche ''e-'' uutbenamen&nbsp;– kumplett affullen.'''<ref name=":1" />''' Dat Partizip Präsens kriegt dat Suffix ''-d'' achteran, dat man in groten Delen vun dat Spraakgebeed affullen is, so dat hier Partizip Präsens un Infinitiv gliek klingt.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;79. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-6-2-1-Partizip-Praesens.html online])</ref> ==== Modi (Uutsaagwiesen) ==== Plattdüütsch kennt dree [[Modus (Grammatik)|Modi]] (Uutsaagwiesen): [[Indikativ]] (Würklichskeidsform), [[Konjunktiv]] (Mööglichkeidsform) un [[Imperativ]] (Befeelsform). De Indikativ beschrivt allens, wat echt un würklich is. De Formen sünd baven beschreven. De Konjunktiv beschrivt Wünschen, allens wat unwürklich is un ook de [[indirekte Reed]]. In’n groten Deel Dialekten sünd Konjunktiv un Präteritum gliek. Westfäälsch ünnerscheedt bi velen starken Verben noch egen Konjunktivformen, so as ''ik gönk'' (Konjunktiv) vs. ''ik gonk'' (Präteritum).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f., 115.</ref> Man ook [[Modaalverb|Modaalverben]], so as ''warrn'' oder ''schölen/sollen,'' köönt den Konjunktiv ümschrieven.<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68.</ref> De Imperativ is in’n Singulaar de slichte Verbstamm, in de Meertall kümmt dat Suffix -''(e)t'' achteran, so as ''griep!'' un ''griep-'''(e)t'''!<ref name=":3" />'' ==== Passiv ==== Dat [[Passiv]] bruukt op Platt dat Hülpsverb ''warrn'' un dat Partizip Perfekt, so as ''He <u>warrt</u> vun enen Hund <u>beten</u>''. Faken steit man dat [[Aktiv]] statts Passiv: ''Em <u>het</u>’n Hund <u>beten</u>''. Een [[Tostandspassiv]] kann Plattdüütsch mit ''ween/wesen/sien'' un dat Partizip Perfekt billen, so as ''De Posten <u>is</u> al <u>besett</u>''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;85&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-1-8-Aktiv-Taetigkeitsform-und-Passiv-Leideform.html online])</ref> === Substantiven === De [[Substantiv|Substantiven]] bögt Plattdüütsch na [[Kasus]] (Fall), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] (Antall) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (Slecht). ==== Kasus ==== De Kasus sünd vergleken mit öller Spraakperioden, man ook mit dat [[Düütsche Spraak|Hoogdüütsche]], stark vereenfacht. De meisten Dialekten hebbt man en beten meer vun’n Kasus bewaart as [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]], [[Noordgermaansche Spraken|Fastlandskandinaavsch]] oder [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un ünnerscheedt noch [[Nominativ|Subjektfall]] un enen [[Objektfall]]. [[Sleswigsch]], [[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un [[Nedderlandsch-Neddersassisch|Oostnedderlandsch]] hebbt man enen [[Eenheidskasus]]. De ole [[Dativ]] find sik noch in Kortformen na [[Präpositschoon|Präpositschonen]], so as ''in’<u>n</u> Jaar,'' man ook de Objektfall ''in <u>dat</u> Jaar'' is begäng''.'' Na Süüd to neemt de olen Dativrester to. Dat [[Siuerlänner Platt|Suurländsch]] ünnerscheedt sogaar noch [[Dativ]] un [[Akkusativ]] as twee egen Fäll. De ole [[Genitiv]] find sik alleen in starren Uutdrücken so as ''Tied<u>s</u> genoog'' oder ''winterdag<u>es</u>'' un warrt süss ümschreven, to’n Bispeel mit ''vun'', so as ''dat Enne <u>vun</u> de Straat'', oder mit ''sien/eer'', so as ''Vader <u>sien</u> Hov''.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;271.</ref><ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;139–142. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-2-2-2-Genitiv-2-Fall.html online])</ref> ==== Genus ==== De Spraak ünnerscheedt dree [[Genus (Grammatik)|Genera]] (Slechter): maskulin (männlich), so as ''de Mann'', feminin (wievlich), so as ''de Fru'' un neutrum (saaklich), so as ''dat Kind''. An dat Substantiv sülvenst is meist nich to seen, wat dat Genus is. Deelwies is dat Genus ook anners as op Hoogdüütsch oder ünnerscheedt sik je na Dialekt, to’n Bispeel: ''dat Lief'' (neutrum) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Leib''}} (maskulin), ''de Beek/Beke'' (maskulin oder feminin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Bach''}} (maskulin), ''dat/de Spegel'' (neutrum oder maskulin) –&nbsp;hoogdüütsch {{Lang|de|''der Spiegel''}} (maskulin).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;68&nbsp;f.</ref> ==== Numerus ==== Plattdüütsch ünnerscheedt twee [[Antall (Grammatik)|Numeri]] (Antallen): [[Eentall|Singulaar]] (Eentall) un [[Mehrtall|Pluraal]] (Meertall). De Singulaar is unmarkeert, den Pluraal kenntekent verscheden [[Suffix|Suffixen]] oder [[Ümluud]]. De Formen för de Pluraal wiest vele Ünnerscheden in den verscheden Dialekten. [[Oostfreesch Platt]] bruukt to’n Bispeel kenen Ümluud un markeert de Meertaal mit ''-en'', so as Bispeel ''Bomen, Husen'' statt ''Bööm/Böme, Hüüs/Hüser.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;145&nbsp;f.</ref> De meisten plattdüütschen Dialekten kennt man ook de Suffixen ''-er'' un ''-en'' un ''-s.'' Dat ''-e,'' dat sik so in’n [[Westfäölsk Plat|Westfäälschen]] un [[Ostfälsch Platt|Oostfäälschen]] find, is in Dialekten mit [[Apokoop|e-Apokoop]] affullen. De Ümluud, de deent Stammvokaal oder en [[stemmhaft]] Endkunsonant sünd man ook na de Apokoop vun ''-e'' as Pluraalkennteken nableven. Deelwies bruukt de Dialekten mit e-Apokoop man ook en anner Suffix (meist ''-en'') oder de Pluraal blivt unmarkeert. De Suffixen ''-er'' un ''-e'' billt sowied mööglich enen Ümluud. {| class="wikitable" |+Översicht Pluraal op Plattdüütsch<ref>Na [[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;270.</ref> ! ! !-(e)/-'''∅''' !-er !-s !-(e)n !-'''∅''' |- | '''-∅''' |m. |Dag&nbsp;>&nbsp;Dag-'''e'''/D'''aa'''g-'''∅''' |Book&nbsp;>B'''ö'''k-'''er''' |Keerl&nbsp;>&nbsp;Keerl-'''s''' |Oss(e)&nbsp;>&nbsp;Oss-'''en''' | |- | |f. |Muus&nbsp;>&nbsp;M'''ü'''s-e/M'''üü'''s-'''∅''' | |Deern&nbsp;>&nbsp;Deern-'''s''' |Göre/Göör&nbsp;>&nbsp;Gör-'''en''' | |- | |n. |Bredd&nbsp;>&nbsp;Bree'''d''' |Kind&nbsp;>&nbsp;Kinn-'''er''' | | | |- | '''-er''' |m. | | |Hamer&nbsp;>&nbsp;Hamer-'''s''' | |Finger&nbsp;>&nbsp;Finger-'''∅''' |- | |f. | | |Moder&nbsp;>&nbsp;Moder-'''s''' | | |- | |n. | | |Fenster&nbsp;>&nbsp;Fenster-'''s''' | | |- | '''-el''' |m. | | |Düwel&nbsp;>&nbsp;Düwel-'''s''' |Appel&nbsp;>&nbsp;Appel-'''n''' | |- | |f. | | | | | |- | |n. | | |Buddel&nbsp;>Buddel-'''s''' | | |} === Artikels === Plattdüütsch het so as anner westgermaansche Spraken [[Artikel (Woortoort)#Bestimmte Artikels|bestemmte]] un [[Artikel (Woortoort)#Unbestimmte Artikels|unbestemmte Artikels]], de vöör dat Substantiv staat. De bestemmte Artikel is in de Eentall ''de'' för maskuline un femnine Substantiven un ''dat'' ([[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] ''det'', Oostnedderlandsch ''(h)et'') för’t Neutrum. In de Pluraal hebbt alle Genera den Artikel ''de.'' De grote Deel plattdüütsche Dialekten ünnerscheedt bi’n bestemmten Artikel ene oblique Form för dat Maskulinum ''den;'' de Artikels för dat Femininum un Neutrum blievt gliek. Dat Sleswiger, oostfreesche un oostnedderlandsche Platt hebbt enen Eenheidsfall; hier ännert sik de Artikels nich.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;149&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-1-1-Formen.html online])</ref> In’n Süden givt dat Dialekten, de Dativ un Akkusativ bi den Artikels noch scheden. {| class="wikitable" |+Bestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" |Numerus ! rowspan="2" |Kasus ! colspan="3" |Genus |- !maskulin !feminin !neutrum |- | rowspan="2" |'''Singulaar''' |'''Subjektfall''' |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |dat |- |'''Objektfall''' |de'''n''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de | rowspan="2" |de |- |'''Objektfall''' |} De unbestemmte Artikel is ''e(e)n'', staat bloot bi Substantiven in’n Singulaar un warrt na Kasus un Genus bögt: In’n Singulaar het de Subjektfall de Formen: ''e(e)n'' (maskulin/neutrum) un ''ene'' (feminin). In’n Objektfall het alleen dat Maskulinum ene egen Form: ''ene.'' Dat Suurländsche unnerscheed noch Dativ un Akkusativ, dat Brannenborgsche doot dat bloot bi’n Maskulinum. Faken is de unbestemmte Artikels verkört to ''’n'' (maskulin/neutrum)'', ’ne'' (feminin) oder ''’nen'' (maskulin Objektfall). De [[Suffix|Achterföögsels]] för Kasus un Genus sünd man meist afslepen, besünners bi’n Plattsnacken, so is de unbestemmte Artikel faken alleen ''e(e)n'' oder afkört ''’n'' för alle Genera un Kasus.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;152&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-3-2-1-Formen.html online])</ref> {| class="wikitable" |+Unbestemmt Artikels op Plattdüütsch ! rowspan="2" | ! colspan="3" |Vullformen ! colspan="3" |Kortformen |- !maskulin !feminin !neutrum !maskulin !feminin !neutrum |- |'''Subjektfall''' |e(e)n-'''∅''' | rowspan="2" |en-'''e''' | rowspan="2" |e(e)n-'''∅''' |’n | rowspan="2" |’ne/’n | rowspan="2" |’n |- |'''Objektfall''' |en-'''en''' |’nen/’n |} === Adjektiven === [[Adjektiv|Adjektiven]] stemmt na Kasus, Genus un Numerus mit dat Substantiv op dat se Beotg neemt övereen. So as anner germaansche Spraken kennt ook Plattdüütsch twee verscheden Deklinatschonen för de Adjektiven: de starke Deklinatschoon, wenn dat Adjektiv alleen vöör dat Substantiv steit, un de swacke Deklinatschoon, de na enen Artikel steit. De Endsülven, de verscheden Formen markeert, sünd ''-e'', ''-en'' un je na Dialekt deelwies ook ''-(e)s'', ''-(e)t'' un ''-er''. Besünners bi dat Neutrum, wat minner bi Maskulinum un Feminum, givt dat ook Formen sünner Endsülv.<ref name=":34">[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;192&nbsp;ff.</ref> {| class="wikitable" |+Deklinatschoon Adjektiven<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;191.</ref> |- !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' |dick-'''e''' Kopp |de dick-'''e''' Kopp |- |'''Objektfall''' |dick-'''en''' Kopp |den dick-'''en''' Kopp |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |ol-'''e''' Kann | rowspan="2" |de ol-'''e''' Kann |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' |oold-'''∅'''/-et Book | rowspan="2" |dat ol-'''e''' Book |- |'''Objektfall''' |oold-'''∅''' Book |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |dick-'''e''' Köpp | rowspan="2" |de dick-'''en''' Köpp |- |'''Objektfall''' |} Adjektiven to stiegern bruukt dat Plattdüütsche dat Suffix ''-er'' för den [[Komparativ]] un ''-(e)st'' för den [[Superlativ]]. De Stamm kann enen Ümluud kriegen un [[Assimilatschoon (Linguistik)|Assimlilatschonen]] köönt opkamen, so as ''jung&nbsp;–&nbsp;jüng-'''er''' - jüng-'''st''', oo<u>ld</u>&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''er'''&nbsp;–&nbsp;ö<u>ll</u>-'''st'''''. Een paar Adjektiven hebbt unregelmatige Formen, so as ''good&nbsp;–&nbsp;beter&nbsp;–&nbsp;best'' un ''veel&nbsp;–&nbsp;meer&nbsp;–&nbsp;meist/meerst''. Annerster as op Hoogdüütsch bruukt Platt den Superlativ ook twee Grötten to verglieken: ''He is de jüng'''st''' vun de beiden'' gegenöver {{Lang|de|''Er ist der jüng'''ere''' von den beiden''}}.<ref name=":34" /> === Pronomen === ==== Personaalpronomen ==== De [[Personalpronomen|Personaalpronomen]] ünnerscheedt dree Personen, de Numeri Singulaar un Pluraal un den Subjekt- un Objektfall. De drüdde Persoon Singulaar ünnescheed ook de Genera maskulin, feminin un neutrum. In’n Subjektfall sünd de Formen: ''ik/ek'' (1.&nbsp;Persoon), ''du'' (2.&nbsp;Persoon) un in de 3.&nbsp;Person na Genus ünnerscheden: ''he'' (maskulin), ''se'' (feminin), ''et/dat'' (neutrum). In’n Pluraal sünd de Formen: ''wi/we'' (1.&nbsp;Persoon)'', ji/je/i'' (2.&nbsp;Persoon)'', se'' (3.&nbsp;Persoon)''.'' Alle Dialekten kennt Formen för den Objektfall, de sik je na Dialekt un Dialektgrupp stark ünnerscheden köönt. För de 1. un 2.&nbsp;Persoon Singulaar sünd dat ''mi'' un ''di'' ([[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''mik/mek'' un ''dik/dek''). För de 3.&nbsp;Persoon Singulaar ''em/en/enne'' (maskulin un neutrum), ''eer/öör'' (feminin);[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]] un de [[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderländschen]] Dialekten hebbt ook Formen mit /{{IPA-Text|h}}/ vöörn: ''hüm, hör''. För de 1.&nbsp;Person Pluraal is dat ''us/uns'' (oostfäälsch ''üsk/ösk''), för de 2.&nbsp;Persoon is dat ''ju'' mit velen regionalen Varianten as ''jü'', ''jau'', ''jo'', ''jö'', ''juug, u'' un oostfäälsch ''juck/jock/jück/jöck'' . De 3.&nbsp;Persoon Pluraal is ''eer, se, ennen'' oder ''jüm.''<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: NSL, S.&nbsp;274.</ref> ==== Possesivpronomen ==== De [[Possesivpronomen]] sünd in’n Singulaar: ''mien'' (1.&nbsp;Persoon), ''dien'' (2.&nbsp;Persoon), ''sien'' (3.&nbsp;Persoom maskulin/neutrum), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon feminin) mit dialektaal verscheden Luudvarianten. In’n Pluraal sünd dat: ''uns/us'' (1.&nbsp;Persoon) un ''ju/jo'' (2.&nbsp;Persoon), ''eer'' (3.&nbsp;Persoon). De drüdde Persoon het ook regionale Varianten, so as ''se, jemeer, ennen'' etc. De Possesivpronomen bögt dat Plattdüütsche so as de Adjektiven, faken givt dat man ook unböögte Formen: ''Ik see mien-<u>en</u>/mien-''∅ ''Vadder.<ref name=":4">[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;275.</ref>'' ==== Reflexivpronomen ==== Ene egen Form för dat [[Reflexivpronomen]] kennt alleen de 3.&nbsp;Persoon Singulaar un Pluraal: ''sik'' ([[Oostfreesch Platt|oostfreesch]] ''sük'', [[Ostfälsch Platt|oostfäälsch]] ''sek,'' [[Mark-Brannenborger Platt|brannenborgsch]]/[[Nedderlandsch-Neddersassisch|oostnedderlandsch]] ''sich''), so as ''he/se höögt sik.'' De anner Personen bruukt den Objektfall vun dat Personaalpronomen, so as ''ik höög mi, du höögst di, wo höögt u(n)s, ji höögt jo/ju/juug/jük.''<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a. ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;157&nbsp;f.</ref> Slewswig un Delen vun Holsteen bruukt ''sik'' ook för de 2.&nbsp;Persoon Singulaar, so as: ''Ji freut sik''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;157. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-4-2-Reflexive-Pronomen-rueckbezuegliche-Fuerwoerter.html online])</ref> Dat Reflexivpronomen för de 3.&nbsp;Persoon is uut’n Hoogdüütschen uutleent, [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], so as ook [[Engelsche Spraak|Engelsch]] un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] vundaag noch, harr keen egen Reflexivpronomen.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie un Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;274&nbsp;f.</ref> === Syntax === Allgemeen is de Syntax vun’t Plattdüütsche nich so good uutforscht as anner Spraken.<ref>{{Internetquelle |url=https://kipdf.com/perspektiven-einer-modernen-niederdeutschen-syntaxforschung_5ad3fc8f7f8b9a728f8b45a7.html |titel=Perspektiven einer modernen niederdeutschen Syntaxforschung |abruf=2025-07-08 |sprache=en}}</ref> De plattdüütsche Syntax stemmt grotendeels mit’n Satzbo in anner kuntinentaalwestgermaanschen Spraken övereen, is man präägt döör den Bruuk as ene Spraak, de vööral snackt man nich schreven warrt. So finnt sik op Plattdüütsch meist [[Satzreeg|Satzregen]], de nich mit [[Konjunktschoon|Kunjunktschonen]] verbunnen sünd. [[Nevensatz|Nevensätz]] sünd rarer un köönt faken ook sünner Kunjunktschonen begünnen.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;321.&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-2-1-Grundsaetzliches.html online])</ref> To’n Bispeel: ''He kümmt nich, he is bang'' oder ''Dat regent, ik bliev to Huus.''<ref>Laurits Saltveit: ''Syntax'', In: ''NSL'', S.&nbsp;285.</ref> Ook as Kennteken vun spraken Spraak find sik ook in schreven Plattdüütsch eer en verbalen Stil as enen nominalen Stil, so as ''wat vundaag passeert is'' statts ''die Ereignisse des Tages.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;285.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-4-2-Verbale-zeitwoertliche-Umschreibungen-von-Substantiven-Nomen.html online])</ref> Een Ünnerscheed to de düütsche Standardspraak is dat [[Preposition Stranding]], dat will seggen dat [[Pronominaaladverb|Pronominaaladverbien]] scheden warrt, so as ''<u>daar</u>'' ''will ik nix <u>mit</u> to doon hebben s''tatts hoogdüütsch ''<u>Damit</u> will ich (...).''<ref name=":2" /> De scheden Pronominaaladverbien kümmt man ook in dat [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|noorddüütsche Hoogdüütsch]] op. Annerster as de düütsche Standardspraak kennt dat Plattdüütsche dubbelt Negatschoon, so as ''Dat hev ik <u>nie nich</u> seggt.''<ref name=":2" /> Dat Phänomeen is ook in hoogdüütschen Dialekten verbreedt un so keen spetschell Kennteken för’t Plattdüütsche. Annerster as de düütsche Standardspraak, man just so as hoogdüütsche Dialekten, kennt Plattdüütsch ene [[Periphraas]] uut ''doon''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv, de dat Verb betonen kann, so as ''<u>Verköpen deit</u> se mi nix.''<ref name=":2" /><ref>[[Ingrid Schröder]]: ''Niederdeutsch in der Gegenwart. Sprachgebiet – Grammatisches – Binnendifferenzierung.'' In: Dieter Stellmacher (Ruutgever): ''Niederdeutsche Sprache und Literatur der Gegenwart,'' S.&nbsp;44.</ref> Se finnt sik allerwegens in dat Plattdüütsche, dat givt man regionale Ünnerscheed, ''doon'' in Nevensätzen is fakener in dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] to finnen, dat [[Westfäölsk Plat|Westfäälsche]] het meer ''doon''-Periphrasen in Höövdsätzen.<ref>[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis,'' S.&nbsp;119.</ref> De ''doon''-Periphraas geit man döör den hoogdüütschen Inflood torügg.<ref name="Elmentaler Borchert">[[Michael Elmentaler]], Felix Borchert: ''Niederdeutsche Syntax im Spannungsfeld von Kodex und Sprachpraxis''. In: ''Germanistische Linguistik'', (220), S.&nbsp;101–135.</ref> Anner spetschell plattdüütsche Periphrasen, sünd Kunstruktschonen de enen [[Aspekt]] uutdrückt, so as Beginn oder de Duur vun wat. Se finnt sik faken ook in de hoogdüütsche Ümgangsspraak vun Noorddüütschland. So kann de Periphraas uut Kopula&nbsp;+&nbsp;''an/bi''&nbsp;+&nbsp;Infinitiv de Duur vun wat uutdrücken, so as ''He weer <u>an’t</u> Studeren dat Dansen <u>to leren</u>'' oder ''Ik bün jüst <u>bi’t Eten</u>.<ref name=":3" />'' As ''[[Rheinische Verlaufsform]]'' is de Kuntruktschoon ook in de düütsche un nedderlandsche Ümgangsspraak to finnen. Wenn wat anduurt, kann de Periphraas uut ''hebben''&nbsp;+&nbsp;''to''&nbsp;+&nbsp;Infintiv dat uutdrücken, so as ''he <u>het</u> veel Kraam <u>to liggen</u>''.''<ref name=":3" />'' Den Beginn vun wat kann de Periphraas ''kamen''&nbsp;+&nbsp;Infintiv uutdrücken, so as ''denn <u>keem</u> he op’n Rüch'' ''<u>to liggen</u>.''<ref name=":3" /> Starker as Hoogdüütsch bruukt Plattdüütsch [[Topikalisatschoon]], dat heet dat Satzleden na rechts oder links hen versett warrt, eer so to betonen un dat [[Topik (Linguistik)|Topik]] vun’n Satz to maken. Bispelen sünd: ''<u>Dat Peerd</u>, dat schüdde mit’n Kopp'', wo ''dat Peerd'' na links hen versett is, oder ''Nu hett he en Knecht had, <u>de Buur</u>, de het Hans heten'', wo ''de Buur'' na rechts hen versett is un so as Topik starker betoont is. == Woordschatt == {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Vokabular}} === Woordformatschoon === Plattdüütsch kann nee’e Wöör mit [[Kompositschoon (Linguistik)|Kompositschoon]] (Tohoopsetten), [[Derivatschoon (Linguistik)|Derivatschoon]] (Afleiden) un [[Kunverschoon (Linguisitk)|Kunverschoon]] (Woordaarwessel) billen. Bi de Kompositschoon kann Plattdüütsch twee oder meer Substantiven to enen nee’en Woord tohoopsetten, so as ''Fack-wark-huus.'' Platt bruukt man vergleken mit Hoogdüütsch minner tohoopsett Wöör un billt daarför to’n Bispeel en [[Präpositschonaalattribut]], so as ''Weg na Huus'' statts ''Nahuusweg''. Besüners lange tohoopsett Wöör in’n Hoogdüütschen warrt oplööst oder kört, so as ''Automaat för’t Torüggeven vun Pandbuddels'' oder fakener ''Pandbuddelautomaat'' statts hoogdüütsch {{Lang|de|''Pfandflaschenrückgabeautomat''}}. Vergleken mit’n Hoogdüütschen bruukt Plattdüütsch fakener Wöör, de uut enen [[Imperativ]] (Befeelsform) maakt sünd, so as ''Kiek-in-de-Luft'', ''[[Wippsteert|Wüppsteert]]'' (vun ''wüppen'' un ''Steert'').<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;251.&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-1-Zusammengesetzte-Substantive-Nomen-Hauptwoerter-Namenwoerter.html online])</ref> Ene Besünnerheid, de so in’n Hoogdüütschen nich to finnen is, sünd tohoopsett Verben. Se köönt uut Substantiven, Adjektiven un Verben tohoopsett warrn oder uut twee Verben billt warrn, so as ''haartagen'' (Substantiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''geelsnacken'' (Adjektiv&nbsp;+&nbsp;Verb), ''smuustergrienen'' (Verb&nbsp;+&nbsp;Verb).<ref>[[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;62&nbsp;f.</ref> Besünners sünd ook de Verben de sik uut den Verbstamm un denn enen Lievdeel tohoopsett, so as ''begriesmulen'' (begriesen&nbsp;+&nbsp;Muul)'', duuknacken'' (duken&nbsp;+&nbsp;Nacken)'', plinkögen'' (plinken&nbsp;+&nbsp;Oog)''.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;253&nbsp;ff. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-2-2-Zusammengesetzte-Verben.html online])</ref> Mit [[Affix|Affixen]] (Vöör- un Anföögsels) kann Plattdüütsch nee’e Wöör afleiden (Derivatschoon), so as ''ver-tellen'' uut ''tellen,'' en Woord de Woordaard wesseln maken (Kunverschoon), so as dat Adjektiv ''schiet-ig'' uut’n Substantiv ''Schiet'' mit dat [[Suffix]] ''-ig.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;249, 263.</ref> Deelwies bruukt Plattdüütsch man anner Affixen as Hoogdüütsch dat sülve Woord to billen, so as ''Düüster-<u>nis</u>'' statts {{lang|de|''Dunkel-<u>heit</u>''}} oder ''<u>be</u>-leven'' statts un {{lang|de|''<u>er</u>-leben.''}}<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;273&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-3-3-1-Zur-unterschiedlichen-Verwendung.html online])</ref> === Nee’e Wöör un Juxwöör === {{Kiek ook bi|Neosassismus}} [[Bild:Bombus SNY02094 (51337141479).jpg|duum|„Plüüschmoors“ is faken Juxwöör för ‘[[Hummel]]’, wenn Hoogdüütsche enen Plattdüütschen na enen spaßig Woord op Platt fraagt]] In modernen Tieden het Plattdüütsch veel Wöör för nee’e Technolgie uut sienen Dackspraken Hoogdüütsch oder Nedderlandsch övernamen. Statts Leenwöör uut den Dackspraken to övernemen, givt dat deelwies Versöök egen plattdüütsche Wöör uuttodenken.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik,'' S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> Een Deel vun so’ne Wöör kaamt uut de mündliche Spraak un het ook Ingang in de plattdüütsche Ümgangsspraak funnen, anner sünd künstliche Vöörslääg, de nüms bruken deit. Een groten Deel sünd Juxwöör, also kene seriösen Wöör un ook keen eernsthaftigen Versöök för plattdüütschen [[Spraakuutbu|Spraakuutbo]]. Een Deel Plattdüütschsnackerschen un -snackers seet düssen Slag Wöör daarüm kritsch, denn se maakt Platt noch meer en „Spraak to’n Högen“.<ref name=":29">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |titel=Mehr Wöör för Platt - Woans geiht Spraakutbo? |werk=www.niederdeutschsekretariat.de |seiten=14.&nbsp;f. |archiv-datum=https://web.archive.org/web/20241216170706/https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2024/11/MehrWoeoerFoerPlatt.pdf |abruf=2024-12-16}}</ref> Bispelen för so’ne Wöör sünd ''Plüüschmoors'' för ‘[[Hummel]]’ oder ''Snutenpulli'' för ‘[[Mund-Nees-Dook|Mund-Neesdook]]’.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Lustige-Woerter |titel=Weten: Lustige Wörter |abruf=2024-12-25}}</ref> De Kategorie „beste aktuelle plattdüütsche Uutdruck“ bi dat [[Plattdüütsch Woort vun’t Johr]] tekent meist wenig eernsthaftige nee’e Wöör uut, so as ''Ankiekbook'' för ‘[[Facebook|Facebook’]], ''Brägenplietschmaschin'' för ‘[[Künstlike Intelligenz|künstliche Intelligenz]]’ oder ''fuurtsen-roewertrecken-Code'' för ‘[[QR-Kood]]’.<ref name=":29" /><!-- Juxwöör in NL? --> === Plattdüütsche Wöör uut anner Spraken === Sied den Schrievsprakenwessel het Plattdüütsch meer un meer [[Germanismus|hoogdüütsche Wöör]] övernamen. [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] as Kultuurspraak weer in de Neetied ook in Delen vun Westdüütschland begäng, so dat sik hier ook veel Nedderlandschs in’n Woordschatt finnt. In’n Mark-Brannenborger Platt finnt sik welk nedderlandsche Reliktwöör, de [[Fläämsch|flaamsche]] Kolonisten in de Gegend bröchten.<ref>[[Gilbert A. R. De Smet|Gilbert de Smet]]: ''Niederländische Einflüsse im Niederdeutschen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;730–761.</ref> De nedderlandsch-neddersassischen Dialekten hebbt sünnerlich in dat 20.&nbsp;Jhd. veel [[Nedderlandismus|nedderlandsche Wöör]] övernamen. Mit de [[Oostkolinsatschoon]] het besünners dat [[Oostnedderdüütsch|Oostnedderdüütsche]] [[Slawismus|slaawsche Wöör]] övernamen. Dat [[Wendländsch Platt|Wendlandsche Platt]] het besünners veel Reliktwöör uut dat [[Polaabske Sproke|Polaabsche]]. As [[Lehnwoort|Leenwöör]] hebbt sik welk slaawsche Wöör, so as ''[[Döns]]'', ook in dat ole Stammland hen uutbreedt. Al in’t [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]] setten sik wat slaawsche Leenwöör döör, so as ''[[Pietsch|Pietsch(e)]]'' för öller ''Sweep''. [[Nedderpreußisch Platt|Nedderpreußisch]] un [[Baltendüütsch]] harrn bet in de Neetied direkten Kuntakt mit’n Slaawschen un [[Baltsche Spraken|Baltschen]], so dat sik hier besünners veel Leenwöör finnt.<ref name=":20">[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interreferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;690–693.</ref> Langs de Noordseeküst, wo Plattdüütsch de freeschen Spraken verdrängt het, finnt sik [[Frisismus|freesche Wöör]], so as [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oostfreesche]] Wöör in dat [[Oostfreesch Platt]] oder en paar wenige Wöör uut dat [[Eidersteder Freesch]] op dat Halveiland Eidersteeed. Dat nedderlandsche [[Stellingwarfs|Stellingwarvsch]] un [[Pompstersch]] hebbt Wöör uut dat [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] övernamen.<ref name=":30">Arne Spenter: ''Niederdeutsch-friesische Interferenzen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;762–782.</ref> [[Gallizismus|Franzöösche Wöör]] kemen al in middelsassische Tied över de Nedderlannen in’t Plattdüütsche. Düsse Slag Wöör is besünners in den westlichen Dialekten fakener.<ref>Hermann Schönhoff: ''Französische Lehnworte in den niedersächsischen Mundarten''. In: ''Germanisch-romanische Monatsschrift'' 1 (1909), S.&nbsp;356-367.</ref> De grote Deel franzöösche Wöör in’t Plattdüütsch keem avers in’n 18. un 19.&nbsp;Jhd över’t Hoogdüütsch un ümfaat Wöör rund üm dat [[Militäär]], so as ''Generaal'' un ''kummedeern'', de Verwandschopsnamen, so as ''Onkel/Unkel'' un ''Tant(e)'' un Wöör üm de Levenwies vun de betern Lüüd, so as ''kommodig, kumpelsant'' oder ''Pleseer''.<ref>Emil Mackel: ''Romanisches und Französisches im Niederdeutschen''. In: ''Festschrift Adolf Tobler zum 70. Geburtstage''. Dargebracht von der Berliner Gesellschaft für das Studium der neueren Sprachen. [[Bronswiek]]1905. S.&nbsp;263-273.</ref> In de [[Seemannsspraak]] het Plattdüütsch al frö wat [[Anglizismus|engelsche Wöör]] övernamen, so as ''Boot'' oder ''Dock.''<ref>Christopher Moss: ''Niederdeutsch-englische Sprachzusammenhänge,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;664.</ref> In nee’ere Tied kemen över’t Hoogdüütsche oder Nedderlandsche ook anner engelsche Wöör in’t Plattdüütsche, so as ''Computer'' oder ''Notebook.''<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;279&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/2-10-5-Uebernahme-von-Fremdwoertern.html online])</ref> === Plattdüütsche Begrepen in annere Spraken === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch Inwark op annere Spraken}} In de Hansetied het dat Plattdüütsche dull op de [[Skandinaavsche Spraken|fastlandskandinaavschen]] Spraken inwarkt. So schull bet to de Halv vun de sweedsche Woordschatt enen plattdüütschen Oorsprung hebben. Ook na’t [[Baltikum]], na [[Russland]], na [[England]] un [[Iesland]] sünd döör de Hanse wat plattdüütsche Wöör kamen.<ref>Karl Hyldgaard-Jensen: ''Mittelniederdeutsch und die skandinavischen Sprachen,'' In: ''NSL'', S.&nbsp; 666–677.</ref> Na de överbleven Wöörlisten het dat uutstorven [[Polaabske Sproke|Polaabsch]] an de 20&nbsp;% plattdüütsche Wöör uutleent.<ref>[[Kazimierz Polański]]: ''Polabian''. In: Bernhard Comrie, Greville Corbet (Ruutgevers): ''The Slavonic languages'', Routledge: London/New York 1993, S.&nbsp;822.</ref> In’t [[Kaschuubsche Spraak|Kaschuubsche]] kaamt rund de Halv vun’n germaanschen Leenwöör uut’n Plattdüütschen, vöör al uut dat [[Oostpommersch Platt|Hinnerpommersche]].<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;687&nbsp;f.</ref> Dat Poolsche het eer hoog- statts plattdüütsche Leenwöör. Man de Wöör üm de Seefaart, so as {{Lang|pl|''bak''}} ‘[[Baak (Seeteken)|Baak]]’, {{Lang|pl|''śluza''}} ‘[[Slüüs]]’ oder {{Lang|pl|''sztymbort''}} ‘[[Stüerboord|Stüürboord]]’, sünd plattdüütsch''.'' De [[Masuursch|masuurschen]] Dialekten hebbt wedder en beten meer Platt övernamen, so as ''brukować'' ‘bruken’ oder ''dek'' ‘Dack’.<ref>[[Walter Kaestner]]: ''Niederdeutsch-slavische Interferenzen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;689&nbsp;f.</ref> Ook [[Neddersorbsche Spraak|Neddersorbsch]], dat in öllere Tieden ene gemeensame Grenz mit dat Plattdüütsche harr, het Wöör övernamen. Een lütten Deel Platt is so över’t Neddersorbsche ook in’t [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsche]] kamen, dat süss eer [[Middeldüütsch|middeldüütsche]] Wöör uutleent het.<ref name=":20" /> Al [[Ooldfreesche Spraak|Ooldfreesch]] un later besünners de [[Oostfreesche Spraak (Freesch)|oost]]- un [[Noordfreesche Spraak|noordfreeschen]] Mundaarden stünnen sied de middelsassische Tied mit’n Plattdüütsch in engen Kuntakt, so dat se veel Wöör, deelwies ook Grundvokabulaar, övernamen hebbt.<ref name=":30" /> So sünd to’n Bispeel de Tallen {{Lang|frr|''sööwen''}}, {{Lang|frr|''dörtig''}}, {{Lang|frr|''sööwentig''}} un {{Lang|frr|''hunnert''}} in dat [[Öömrang|Amrumer Freesch]] plattdüütsch.<ref>[[Nils Århammar]]: ''Die Amringer Sprache''. In: ''Amrum. Geschischte und Gestalt einer Insel.'' Hansen & Hansen: [[Itzhoe]] 1969, S.&nbsp;132.</ref> Op dat Westfreesche harr Plattdüütsch kenen groten Inflood.<ref name=":30" /> Later sünd, as de [[Düütsche Spraak|hoogdüütsche]] Standardspraak opkamen weer, wo ook Lüüd uut plattdüütsche Rebeden bi Andeel harrn, döör Schrievers uut’n Noorden ook welk plattdüütsche Wöör Deel vun dat Hoochdüütsche worrn, so as {{Lang|de|''dröge''}} oder {{Lang|de|''Achterdeck''}}. Anner Wöör uut dat Plattdüütsche sünd man nich Deel vun de Schriftspraak, aver vun de [[Noorddüütsch Hoochdüütsch|Ümgangsspraak in Noorddüütschland]] worrn, so as: ''schnacken, küern, Trecker'' oder ''duun.''<!-- Born? NSL? --><!-- neddersassisch/oostnedderlandsch Wöör in NL Standardspraak? --> === Wöörböker === Den plattdüütschen Woordschatt dokumenteert besünners de [[Idiotikon|Grootlandschopswöörböker]], so as dat [[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch|''Sleswig-Holsteensch Wöörbook'']], dat [[Niedersächsisches Wörterbuch|''Neddersassisch Wöörbook'']], dat ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch|Mekelborgsch Wöörbook]]'' oder dat ''[[Westfälisches Wörterbuch|Westfäälsch Wöörbook]]''. Daaarto givt dat veel Wöörböker un Wöörlisten för lütter Dialektregionen. === Seggwöör un Wellerismen === Typsch för’t Plattdüütsch sünd [[Wellerismus|Wellerismen]]. Se bestaat uut dree Delen: en Seggwoord, denn en, de dat seggt (''…'', ''see he/se/de …,'')'','' un opletst de Ümstänn in de dat seggt warrt. De letste Deel givt den Seggwoord meist enen komischen Drei.<ref>Michael Töteberg: ''Sprichwort, Rätsel, Sage und Märchen'', In: ''NSL'', S.&nbsp;491&nbsp;f.</ref> Een Bispeel is: ''Dubbelt höllt beter, see de Jung, daar streu he sik Zucker op’n Sirop''.<ref>[[Hein Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik'', S.&nbsp;317&nbsp;f. ([https://sass-platt.de/plattdeutsche-grammatik/3-1-8-2-Beispielssprichwoerter-Doeoentjes.html online])</ref> == Schrievwies == {{Kiek ook bi|Plattdüütsche Orthographie|titel1=Plattdüütsche Orthografie}} [[Bild:Sass woorbook.jpg|duum|Dat Wöörbook na [[Johannes Sass]] (hier de Uutgaav vun de [[Fehrs-Gill]]) het mit siene Schrievregels groten Inflood op de noordneddersassische Schrievwies namen]] Plattdüütsch bruukt dat [[Latinsche Schrift|latiensche Alphabeet]], in Düütschland fröher ook as [[gootsche Schrift]]. De eersten [[Ooldsassische Spraak|ooldsassischen]] Texten hebbt besünners na dat franksche [[Ooldhoogdüütsche Spraak|Ooldhoogdüütsch]] keken. As [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] [[Hansespraak]] stünn dat plattdüütsche an’n Anfang vun ene överegionale Uutglieksschrievwies, so dat sik vergleken wenig Dialektkennteken in schreven Texten finnt. As Resultaat vun de lange Tied as ünnerdrückt Spraak, het Plattdüütsch vundaag kene eenheidliche Schrievwies meer un is in verscheden regionale Schrievtraditschonen opdeelt.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Phonologie und Morphologie,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;239.</ref> De Schrievwiesen in Düütschland kiekt meist na hoogdüütsche Orthografie; de in’n Nedderlannen na de nedderlandsche Schrievwies. Problemen maakt so avers Luden, de dat in’n [[Dackspraak|Dackspraken]] nich givt, so as de Achtervokaal {{IPA|ɑː~ɔː}}, oder Ünnerscheden, de Düütsch un Nedderlandsch nich kennt, so as de ö-Luden {{IPA|œː}} un {{IPA|œʏ}}.<ref>Gerhard Hinsch: ''Schreibung des Niederdeutschen,'' In: ''NSL,'' S.&nbsp;184, 189.</ref> Een Deel Schrievwiesen bruukt kene Sünnerteken, de dat Hoogdüütsch nich kennt, anner bruukt Sünnerteken so as ''[[ę]]''[[Ę|,]] ''[[œ]]'' ode ''[[å]].'' För dat [[Noordneddersassisch|Noordneddersassische]] is de [[Sass’sche Schrievwies]], de sik stark na dat Hoogdüütsche richt, wied verbreedt. [[Mark-Brannenborger Platt|Brannenborgsch]] leent sik an de Schrievwiesen ümto an. För dat [[Mönsterlänsk Platt|Mönsterlandsche]] givt dat man uutarbeidt Schrievwiesen, so as de Regels vun [[Klaus-Werner Kahl]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |titel=Platt schreiben |werk=plattdeutsch.net |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241211224142/https://www.plattdeutsch.net/pages/platt-schreiben.php |archiv-datum=2024-12-11 |abruf=2025-01-08 |sprache=de}}</ref> Anner [[Westfäölsk Plat|west]]- un [[Ostfälsch Platt|oostfäälsche]] Dialekten bruukt vele verscheden regionale Schrievwiesen.<ref name=":21">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Rechtschreibung |titel=Rechtschreibung des Plattdeutschen |werk=plattmakers.de |abruf=2024-12-09}}</ref> För dat [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mekelnborg-Vöörpommersche]] is de Schrievwies na [[Renate Herrmann-Winter]] begäng.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.wb-mv.niederdeutsche-literatur.de/wb_mv_text-id.php |titel=Wörterbuch Mecklenburg-Vorpommern |abruf=2022-06-18}}</ref> [[Plautdietsch]] het egen Schrievwiesen uutdacht, de ook na’t Hoogdüütsche kiekt oder sik deelwies stärker afsetten wüllt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plautdietsch-freunde.de/woo-schriew-wie-plautdietsch.html |titel=Woo schriew wie Plautdietsch? |abruf=2022-06-18}}</ref> Dat [[Pomerano]] in Brasilien is lange nich schreven worrn, bruukt man vundaag meist ene Schrievwies, de op [[Ismael Tressmann]] torügggeit un sik mit Sünnerteken un lütt schreven Substantiven stärker vun dat hoogdüütsche Schriftbild ünnerscheidt.<ref name=":21" /> In’n Nedderlannen richt sik de Orthografie na dat nedderlandsche Vöörbild. För de verscheden Dialektgruppen bestaat egen Schrievtraditschonen. Versöök för överregionale Schrievregels so as de [[Vosbergenschriefwies]] uut’n 1950-er Jaren, de ook versöch Dialekten op de düütsche Sied mit to bedenken, de [[SONT-spelling]] uut’n 2000-er oder de [[Algemene Nedersaksische Schriefwieze]] uut de [[nedderlandsch-neddersassische Wikipedia]] kunnen sik nich wiedhen döörsetten.<ref>{{Internetquelle |url=www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |titel=SONT-spelling |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200814061841/https://www.wiziq.com/tutorial/146679-SONT-spelling |archiv-datum=2020-08-14 |abruf=2025-04-02}}</ref> Mit dat late 20.&nbsp;Jhd. un in’n 21.&nbsp;Jhd sünd besünners in’n [[Internet|Internett]] Initschativen för [[Intersaksische Schriivwise|Intersassische Schrievwiesen]] opkamen, de versöcht den egen Charakter vun de Spraak ruuttostellen, sik vun de Dackspraken afsetten wüllt un ene gemeensame Schrievwies för de düütschen un nedderlandschen Dialekten to finnen versöökt. Bispelen sünd [[Snorre Björkson]] sien ''[[Nordlannsk]]'',<ref>Kellner: ''Zwischen Anlehung und Abgrenzung'', S.&nbsp;295–307.</ref> [[Reinhard F. Hahn]] siene ''[[Algemeyne Schryvwys’|Algemeyne Schrywys’]]'' oder de ''[[Nysassiske Skryvwyse]]'', de man buten dat Internett meist nich bruukt warrt.<ref name=":21" /> == Nedderdüütsche Philologie == [[Bild:Agathe Lasch.jpg|duum|[[Agathe Lasch]] weer de eerste Hamborger Perfessersch för Nedderdüütsch un tellt to den wichtgsten nedderdüütschen Philologen. Eer ''Mitteniederdeutsche Grammatik'' is ook vundaag noch en Standardwark.]] De Wetenschop, de Plattdüütsch ünnersöcht, heet [[Nedderdüütsche Philologie|''Nedderdüütsche Philologie'']]. Se höört in Düütschland meist to de [[Germanistik]], in’n Nedderlannen to de [[Nedderlandistik]].<ref name="NSL1-6">[[Jürgen Meier]], [[Dieter Möhn]]: ''Geschichte un Methoden der niederdeutschen Philologie,'' In: ''NSL'', S.&nbsp;1–6.</ref> Anners as to’n Bispeel de [[Westfreesland|westfreesche]] [[Frisistik]], de [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] ook as Wetenschopsspraak bruukt, is nich Plattdüütsch man Hoogdüütsch un deelwies Nedderlandsch de Wetenschopsspraak in düsse Disziplin.<ref>[[Dieter Stellmacher]]: ''Frisian Reference Grammar, Omkearwurdboek fan de Fryske taal, Ta de Fryske syntaksis, Wurdfoarried en Wurdgrammatika'' (Rezenschoon), In: ''Zeitschrift für Dialektologie und Linguistik'', 57.&nbsp;Jg. Heft&nbsp;1 (1990), S.&nbsp;117.</ref> Wetenschoplich Interess an’t Plattdüütsche is in dat 18.&nbsp;Jhd. mit [[Idiotikon|Idiotika]], de Wöör uut den Volksmundaarden sammelt, anfungen, so as [[Michael Richey (1678–1761)|Michael Richey]] sien {{lang|la|''[[Idioticon Hamburgense]]''}} oder [[Johann Carl Dähnert]] sien pommersch {{lang|de|''Platt-Deutsches Wörterbuch''}}. So weer [[Lexikografie]] de Vöörlöper för de nedderdüütsche Philologie later.<ref name="NSL1-6" /> Mit’n 19.&nbsp;Jhd. is de Germanistik as Wetenschop an un för sik opkamen. Eerst befaat sik de nedderdüütsche Philologie grotendeels mit de oold- un middelsassischen Spraakdenkmalen un geev kritische Textuutgaven ruut. To’n Enn vun dat 19.&nbsp;Jhd begünn de nedderdüütsche Philogie ook de modernen plattdüütschen Dialekten intensiver uuttoforschen. So stünn nu besünners de [[Dialektologie]] in’n Vöörgrund. 1874 grünn sik de ''[[Verein für niederdeutsche Sprachforschung]]'' mit de Afsicht de plattdüütsche Spraak mit eer Literatuur un Dialekten uuttoforschen.<ref name="NSL1-6" /> Mit de tweden Halv vun dat 20.&nbsp;Jhd. kemen in de nedderdüütsche Philologie [[Sotscholinguistik|sotscholinguistsche]] Fragen op, de to’n Bispeel ünnersöökt woans sik Plattdüütsch un siene [[Dackspraak|Dackspraken]] mit eenanner verhöllt. Eerst mit 20.&nbsp;Jhd. sünd egenstännige Leerstööl för nedderdüütsche Philologie inricht worrn, vöördem weer dat meist en Ünnerdeel vun de allgemene Germanistik oder mit Leeropdrägen afdeckt.<ref name="NSL1-6" /> Dat [[Nedersaksisch Instituut|''Nedersaksisch Instituut'']] an de [[Rieksuniversität Grönneng]] is 1953 grünnt worrn, man 2010 oplööst worrn. Ook vundaag is de nedderdüütsche Philolgie an den meistenn Universitäten en Ünnerdeel vun de Germanistik un keen egen Leerstool. <!-- Givt dat wat wichtigs to de "Nedersaksische taal- en letterkunde" in NL, dat binnen staan mott? --> == Kultuur == Plattdüütsch Kultuurleven mit Verenen, Speeldelen un Schrieverslüüd richt den Blick meist op alleen de egen Regioon. Wenige Institutschonen sünd ook överregionaal opstellt, so as dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]], de Tiedschrift [[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]], de [[Beemsen-Dagfohrt]] oder de Organisation [[SONT]] in’n Nedderlannen. Ook Priesen för plattdüüsche Schrieveree un Kultuur sünd meist överegionaal uutricht, so as de [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Pries]], de [[Freudenthal-Pries]], de [[Klaus-Groth-Pries (Heid)|Klaus-Groth-Pries]] oder [[Nedderdüütsch Literaturpries vun de Stadt Kappeln|Literatuurpries vun de Stad Kappeln]].<ref name=":19">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;184&nbsp;f.</ref> Ook wenn sik alle acht noorddüütschen Bundslänner verplicht hebbt dat plattdüütsche Kultuurleven to föddern, givt dat meist givt dat nich noog Steden un Nettwarken an de sik Lüüd in plattdüütschen Kultuurvereen wennen köönt, de plattdüütsche Kultuurarbeid koordineert.<ref>''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;14&nbsp;f ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> === Literatuur === [[Bild:KGrothWKrauskopf.jpg|duum|[[Klaus Groth]] (1884, vun Wilhelm Krauskopf)]][[Plattdüütsche Schrieveree|Plattdüütsche Literatuur]] betekent de schreven Warken – so as [[Roman|Romaans]], [[Gedicht|Gedichten]], [[Vertellsel|Vertellsels]] oder [[Leed (Musik)|Leder]]&nbsp;– in verscheden plattdüütschen Dialekten un is in siene Form vundaag in’n 19.&nbsp;Jhd anfungen. De Themen sünd meist dat Landleven, de egen Kuntrei, Volkskultuur un verleden Tieden.<!-- born fehlt --> Literatuur op Platt is sied den Beginn in’n 19.&nbsp;Jhd. nich alleen as kunstsinnigen Uutdruck dacht, se schall ook plattdüütsche [[Spraakpleeg]] wesen.<!-- born fehlt --> Na de Daalgang vun de middelsassische Schrievspraak is Plattdüütsch lange Tied nich schreven worrn. Literatuur op Platt begünn suutje in’n 18.&nbsp;Jhd, avers eerst in’n 19.&nbsp;Jhd stellen [[Klaus Groth]] un [[Fritz Reuter]] – de plattdüütschen Klassiskers&nbsp;–<!-- born fehlt --> in [[Düütschland]] ene nee’e plattdüütsche Literatuur op de Been. In’n [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is de Literatuur en Stücken later anfungen, to’n Bispeel mit [[Dörpsnovell|Dörpsnovellen]]. In’n 19. un 20.&nbsp;Jhd. folgt velen Warken un Schrievers in de Nafolg vun Groth un Reuter. Sied dat 20.&nbsp;Jhd. nimmt de plattdüütsche Schrieveree af un is het Delen vun dat Spraakrebeed al vullkamen nalaten.<ref>[[Robert Langhanke]]: ''Neuniederdeutsche Literatur: Über Beginn und nahenden Abschluss einer überschaubaren Literaturtradition'' ([https://open.fau.de/server/api/core/bitstreams/471e5920-dfb5-408d-81af-c6a8643a1861/content online])</ref> De [[Plautdietsch|plautdietsche]] Schrieveree is eerst laat in dat 20.&nbsp;Jhd mit Schrievers as [[Arnolt Ditj]] un [[Ruben Ap]] anfungen.<!-- born fehlt --> Ene wichtige Positschoon hebbt de [[Literaarsche Sellschop|Autorensellschoppen]], de enen groten Deel to plattdüütsche Kultuur bidreegt. Wichtig sünd de [[Augustin Wibbelt-Selschup|Augustin Wibbelt-Sellschop]], de [[Fehrs-Gill]], de [[Freudenthal-Sellschop]], de [[Fritz-Reuter-Sellschop|Fritz-Reuter Sellschop]] oder de [[Klaus-Groth-Sellschop]], de alle ook vele [[List vun plattdüütschen Priesen|Priesen för plattdüütsche Literatuur]] uutgeevt. Wichtig för de plattdüütsche Schrieveree weren ook Literatuurtiedschriften, so as de ''[[Quickborn (Tietschrift)|Quickborn]]'' oder ''[[Diesel (Blatt)|Diesel]]'' in Düütschland un ''[[’t Swieniegeltje]]'', ''[[Krödde]]'' un ''[[Roet]]'' in’n Nedderlannen.<ref name=":19" /><!-- born fehlt --> === Musik === [[Bild:Liedermacher Knut Kiesewetter (Kiel 68.106).jpg|duum|[[Knut Kiesewetter]] (1976)]] [[Bild:Ina Mueller 2 HagenU.jpg|duum|[[Ina Müller]] (2008)]] [[Plattdüütsche Musik]] is mit Gedichten, de [[Volksleed|Volksleder]] worrn sünd anfungen, so as [[Klaus Groth]] sien ''[[Lütt Matten de Has’]]'' oder [[Fritz Reuter]] sien [[De Eikboom|''Eikboom'']].<ref>[[Heike Müns]] (Ruutgeversche): ''Niederdeutsches Liederbuch. Volkstümliche Lieder aus 5 Jahrhunderten.'' [[Hinstörp]], Rostock 1981.</ref> Bi anner Leder is de Schriever unkünnig bleven, so as ''[[Dat du mien Leevsten büst]]'' oder [[Herrn Pastor sien Kauh|''Herrn Pastor sien Kauh'']]. In de 1960-er un 1970-er Jahren hebbt [[Folkmusik|Folkmusiker]] plattdüütsche Musik wedder in’n Leven haalt. Mit enen plattdüütschen Stück het [[Knut Kiesewetter]] den Anfang maakt un anner Musiker so as [[Hannes Wader]] inspireert. Ook in [[Mekelnborg]] weren Plattdüütsch in de Volksszeen vun de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] populäär, so as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] oder de Singer [[Kurt Nolze]]. Populäre Folkgruppen geev dat ook in’n Nedderlannden, so as [[Törf (Band)|Törf]], de op [[Grunnegs|Grönnengsch]] süngen. Een beten later is hier mit de [[Achterhooks|achterhooksche]] Band [[Normaal]] de [[Buurnrock|Burenrock]] opkamen. In de 1980-er kemen ook Gruppen op, de [[volkstümliche Musik|''volkstümliche Musik'']] op Platt maken, so as ''[[Godewind]], [[De Plattfööt]]'' oder ''[[Speelwark]]''. In de 2000-er Jaren weren [[Ina Müller]] ere Alben mit Covers vun [[Popmusik|Popsongs]] populäär. 2009 is de Hamborger Popgrupp [[De Tüdelband|''De Tüdelband'']] opkamen. Anner Musikstilen find sik hier un daar so as de [[Hardcore-Punk|Hardcore-Grupp]] [[COR (Band)|COR]] mit dat Album ''Snack Platt orrer stirb'' oder ''[[De fofftig Penns]]'' mit elektroonschen [[Hip-Hop (Musik)|Hip-Hop]]. Een Pries för plattdüütsche Musik is de [[Bad-Bemsen-Pries]], man ook anner plattdüütsche Priesen tekent Musikers uut. Mit [[Plattsounds Bandcontest|Plattsounds]] un [[Plattbeats]] givt dat Musikweddstrieden, de sik an junge Lüüd richt un opmünnern schöölt plattdüütsche Musik to maken.<!-- Givt dat noch NL-Bands, Singers, de binnen staan schöölt? --> === Theater === [[Bild:2014-07-10 Conni Ohnsorg-Eingang S1-3082.jpg|duum|Logo vun dat [[Ohnsorg-Theater]] an’n Ingang vun dat Bieberhuus in [[Hamborg]]]] Een wichtigen Deel in’t plattdüütsche Kultuurleven neemt de Speeldelen in, so dat de [[UNESCO]] dat [[Plattdüütsch Theater|plattdüütsche Theater]] 2014 as [[immateriell Kultuurarv]] opnamen het.<ref name=":11">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> Nadem dat de [[Middelsassische Spraak|middelsassische]] Schrievspraak wegdrängt worrn is, find sik Plattdüütsch noch in [[Fastelavendstück|Fastelavendstücken]] mit groffen un erootschen Humoor. In de [[Barock|Barocktied]] sünd plattdüütsche Twüschenspelen in anners hoogdüütschen Stücken begäng, wo groffe Burenfiguren Platt snackt. Mit dat 19.&nbsp;Jhd. kemen wedder eerste Dramen op Platt op un mit de nedderdüütsche [[Bühnenbewegung]] üm 1900 hebbt sik ook proffeschonellere plattdütsche Speeldelen grünnt. De bekannteste plattdüütsche Speeldeel is dat [[Ohnsorg-Theater]] in [[Hamborg]], dat mit’n Feernseen sied den 1950-er Jaren ook in ganz Düütschland bekannt worrn is (De Stücke sünd man för’t Feernseen in [[Missingsch]] överdregen worrn). Dat anner profeschonell Theater is de [[Fritz-Reuter-Bühn]] in [[Swerin]]. Halvproffeschonelle Theaters givt an de 35, de in den dree Landsverbünnen vun’n [[Nedderdüütsch Bühnenbund|Nedderdüütschen Bühnenbund]] organiseert sünd. Bavento givt dat an de 3000 Laienspeeldelen.<ref name=":11" /> <!-- Theater op Platt in NL? --> === Radio un Höörspeel === De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Plattdüütsch Radioprogramm|Radioprogramm op Platt]] givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht en plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm [[Plattradio]] man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet – Plattradio |abruf=2024-12-05 }}</ref> [[Hör mal ’n beten to]]'' sennt op de NDR jeden Dag plattdüütsche Dööntjes. De [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt sössmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> De nedderlandsche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen en good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> Se begünnen in’n 1920-er Jaren, as [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio broch. Dat keem man to’n Enn, as de regionalen Senner in’n [[Nazi-Düütschland|Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> === Film un Feernseen === {{Kiek ook bi|List vun plattdüütsche Films un TV-Serien}} Ofschoonst sik Bremen, Hamborg, Mekelborg-Vöörpommern Neddersassen un Sleswig-Holsteen in de Charta verplicht hebbt plattdüütsche Medien to föddern, is in dat düütsche Feernseen Plattdüütsch vundaag alleen en beten Nischenprogramm bi’n [[Noorddüütsch Rundfunk|NDR]].<ref name=":22">{{Internetquelle |autor=Marcus Buck |url=https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |titel=Plattdeutsch im Fernsehen |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240223041132/https://plattmakers.de/de/weten/Fernsehen |archiv-datum=2024-02-23 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref><ref name=":38" /> De nedderlandschen Regionaalsenners [[RTV Drenthe]], [[RTV Noord]] un [[RTV Oost]] sennt deelwies en beten wat op Platt. 1954 begünn de NDR [[Ohnsorg-Theater|Ohnsorg-Theaterstücken]] op [[Missingsch]] statt Platt to sennen; en paar Stücken op anner Speeldelen sünd man op Platt uutstraalt worrn. In de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]] geev dat vun de ''[[Mäkelborgsch Staatstheater|Fritz-Reuter-Bühne]]'' ook plattdüütsche Stücken in’t Feernseen.<ref name=":22" /> De [[Nedderlandsch-Neddersassisch|nedderlandsche-neddersassische]] Serie [[Bartje]] keem 1972 ruut.<ref>{{Internetquelle |autor=Arend Kuik, Jan Krol, Jantje Weurding |url=https://www.imdb.com/de/title/tt0179009/ |titel=Bartje |datum=1972-12-26 |abruf=2025-06-17}}</ref> Vun 1977 an leep bi’n NDR ''[[Wi speelt op Platt]],'' dat bet 1984 plattdüütsche Theaterstücken uutstraalt het. Vun 1977 bet 1982 geev dat 20 Folgen ''[[Platt in III]].'' 1978 senn de NDR dat eerste Maal de Talkshow ''[[Klönschnack (NDR)|Klönschnack]]'', bet 1982 ''[[Talk op Platt]]'', dat Formaat aflööst het. De plattdüütsche [[Tatort]] ''[[Wat Recht is, mutt Recht blieben|Wat Recht is, mutt Recht bliewen]]'' keem 1981 ruut. Sied 1999 wiest de NDR op [[Silvester|Ooldjaarsavend]] ''[[Dinner for one - up Platt|Dinner for one - op Platt]].<ref name=":22" />'' [[Regiosoap|Regiosoaps]] so as [[Van Jonge Leu en Oale Grond|''Van Jonge Leu en Oale Grond'']] un [[Boven Wotter|''Boven Wotter'']] sünd in’n 2000-er Jaren produzeert worrn.<ref>Erik Hitters, Tonny Krijnen: ''Koning van de regio: Populariteit en legitimiteit van regionale televisie'', S.&nbsp;60.</ref> 2006 harr de NDR alle plattdüütschen Formaten instellt, as Uutgliek kemen ''[[Billerbook Düütschland]]'' oder ''[[Die Welt op Platt]]'', de nu ook al wedder instellt sünd. Opstunds givt dat alleen ''[[De Noorden op Platt]]'' eenmaal den Maand.<ref name=":22" /><!-- Noch anner NL TV-Programm op Platt? --> As eersten plattdüütschen Film kann ''[[Wir fahren mit der U-Bahn nach St. Pauli]]'' vun 1970 gellen.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |titel=Plattdeutsche Filme |werk=plattmakers.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230324152518/https://plattmakers.de/de/weten/Plattdeutsche-Filme |archiv-datum=2023-03-24 |abruf=2024-12-09 |sprache=de}}</ref> De grote Deel plattdüütsche Films sünd [[Kummdie|Kummdien]], so as ''[[Ostfriesisch für Anfänger]],'' de Krimikomödien ''[[Boot un Dood]]'' un [[De Krooch an de Wiedau|''De Krooch an de Wiedau'']]'','' de [[Twentsch|twentsche]] Tragikömodie ''[[De Beentjes van Sint-Hildegard]]'' oder de Sciene-Fiction-Parodien uut de Reeg ''[[Apparatspott]]''. Anner Films weren dacht Kinners Platt to leren, so as ''[[Ritter Trenk op Platt]]''. Uutnamen sünd de [[Plautdietsch|plautdietsche]] Film [[Stellet Licht|''Stellet Licht'']] un dat [[Mönsterlänsk Platt|mönsterlandsche]] Drama [[1000 Rosen|''1000 Rosen'']].<!-- Givt dat wichtige Films uut NL, de noch nich binnen steti? --> === Tiedschriften === Dat geev al in’n 19.&nbsp;Jhd kortwielig Versöök Tiedschriften op Platt ruuttogeven, so as so as de ''[[Plattdütsche Husfründ]]'' oder dat ''[[Weltblatt]]''. Liekers givt dat vundaag nix an plattdüütsche Tiedschriften un Dagbläder. Vele noorddüütsche Dagbläder hebbt man Kolumnen op Platt, de meist wat Spaßigs oder uut de Regioon vertellt. Plattdüütsche Artikels in anners hoogdüütschen Blädern sünd raar un hebbt meist ook enen regionalen Betog. Uutnaam weer alleen dat [[Hamburger Abendblatt|''Hamburger Abendblatt'']] 2010 mit ene Uutgaav op Platt un 2016 enen plattdüütschen Titelbladd.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;187&nbsp;f.</ref> <!-- Medien op Platt in NL? --> === Internet, Technik un sotschale Medien === Bi de moderne Technik un in dat Internet is Plattdüütsch wenig präsent. Dat givt man Software so as [[Linux op Platt]] oder „Brann-Stuuv&nbsp;7“ vun [[Ashampoo]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pro-linux.de/news/1/16483/linux-op-platt-wiederbelebt.html |titel=Linux op Platt wiederbelebt |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.computerbild.de/artikel/cb-Aktuell-Software-Kurios-Ashampoo-veroeffentlicht-CD-Brennprogramm-auf-Plattdeutsch-1534851.html |titel=Kurios: Ashampoo veröffentlicht CD-Brennprogramm auf Plattdeutsch |abruf=2025-02-02 |sprache=de}}</ref> Online sünd de gröttsten plattdüütschen Sieden de twee Spraakuutgaven vun de [[Wikipedia]]: de [[plattdüütsche Wikipedia]] för de düütsche Sied mit {{NUMBEROFARTICLES}}&nbsp;Artikels un de [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersassische]] Uutgaav mit {{NUMBEROF|ARTICLES|nds-nl}}&nbsp;Artikels. Spraaktechnologie givt dat meist alleen för dat Noordneddersassische.<ref>{{Internetquelle |url=https://huggingface.co/datasets/oscar/viewer/unshuffled_original_nds/train |titel=oscar – Datasets at Hugging Face |abruf=2022-06-17 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://wortschatz.uni-leipzig.de/de/download/Low%20German |titel=Korpusdownload Low German |abruf=2022-06-17}}</ref> Allgemeen kriegt Plattdüütsch dat meist nich torecht de Spraaktechnologie achteran to lopen, denn de plattdüütschen [[Korpus (Linguistik)|Spraakkorpora]], de dat för good Spraaktechnologie bruukt, sünd recht lütt un meist nich annoteert oder taggt.<ref>Die Universal Dependencies v.2.8 beinhaltete ein Sample-Korpus von 83 (!) Sätzen, vgl. https://universaldependencies.org/treebanks/nds_lsdc/index.html. 2024 enthält das Korpus etwa 1000 Sätze, vgl. https://aclanthology.org/2024.lrec-main.1388.pdf</ref> Op’t wichtigste sünd hier dat [[Zwirner-Korpus]],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/ZW--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat [[Korpus Deutsche Mundarten: DDR|''Korpus Deutsche Mundarten: DDR'']],<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/DR--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> dat Korpus [[Ehemalige deutsche Ostgebiete|''Ehemalige deutsche Ostgebiete'']]<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/OS--_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> un dat [[Korpus Russlanddeutsche Dialekte|''Korpus Russlanddeutsche Dialekte'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://agd.ids-mannheim.de/RUDI_extern.shtml |titel=Archiv für Gesprochenes Deutsch |abruf=2022-08-16}}</ref> Dat ümfangriekste Korpus is nich för dat moderne Plattdüütsch man för’t Middelsassisch, dat ''[[Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650)]]''.<ref>{{Internetquelle |autor=Frank Schätzlein |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/en/ren.html |titel=Reference Corpus Middle Low German/Low Rhenish (1200–1650) |abruf=2022-06-17 |sprache=en}}</ref><!-- Spraaktechnolgie Uni Grünneng? --> === Plattdüütsch in de Kark === {{Kiek ook bi|Plattdüütsch in de Kark}} Sied de 1960-er Jaren keem Plattdüütsch as Spraak wedder in de Predigt op. In velen Regionen givt dat tomindst eenmaal dat Jaar plattdüütsche Goddsdeensten. Översett Leder, Andachts-un Gebeedböker oder de [[Plattdüütsche Bibelöversetten|översett Bibel]] geevt so Initschativen Stütt. In den Rebeden wo Platt noch Alldagsspraak is, het de Spraak ene wichtige Rull för de Seelsorg. De plattdüütschen Pasters un Laien sünd vergleken mit anner plattdüütschen Kultuurorganistschonen düchtig good vernett.<ref>[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;188.</ref><!-- Platt in de Kark in NL? --> == Spraken Bispelen == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Platt anhöörn}} {| |'''[[Nedderlandsch-Neddersassisch]]''' ([[Twentsch]]) |[[Bild:Geluidsopname Johanna van Buren.ogg|duum|[[Johanna van Buren]], de eer twentsch Gedicht vöördrägt]] |- |'''[[Noordneddersassisch]]''' ([[Holsteener Platt|Holsteensch]]) |[[File:Holsteinisch-dialect 1.ogg|thumb|Fro vertellt op Holsteensch Platt|zentriert]] |- |'''[[Süüdwestfäälsch]]''' |[[File:South-Westphalian-dialect.ogg|thumb|Mann vertellt op Süüdwestfäälsch|zentriert]] |- |'''[[Ostwestfäälsch|Oostwestfäälsch]]''' ([[Paderböärnsch Platt]]) |[[File:East-Westphalian-dialect 1 -483.ogg|thumb|Mann vertelt op Paderböärnsch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostfreesch Platt|Oostfreesch]]''' |[[File:East-Frisian-dialect-of-Low-German-548.ogg|thumb|Mann vertellt op Oostfreesch Platt|zentriert]] |- |'''[[Oostpommersch Platt|Oostpommersch]]''' ([[Pomerano]]) |[[File:East-Pomeranian-dialect-.ogg|thumb|Mann vertellt op Pomerano|zentriert]] |- |'''[[Plautdietsch]]''' (Mexiko) |[[File:Plautdietsch-dialect-546.ogg|thumb|Deern uut Mexiko Plautdietsch|zentriert]] |} == Kiek ook bi == {{Portal}} == Literatuur == === Allgemeen === * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]], [[Dieter Möhn]] (Ruutgevers): ''Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft. (NSL.)'' E.&nbsp;Schmidt: Berlin 1983, ISBN 3-503-01645-7. * [[Klaas-Hinrich Ehlers]]: ''Mecklenburgisch-Vorpommersch, Mittelpommersch, Brandenburgisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band 4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;590–615. * [[Michael Elmentaler]]: ''Nordniederdeutsch, Ostfälisch, Westfälisch, Nordrheinmaasländisch.'' In: [[Joachim Herrgen]], [[Jürgen Erich Schmidt]]: ''Sprache und Raum. Ein internationales Handbuch der Sprachvariation.'' Band&nbsp;4: ''Deutsch'' (=&nbsp;''Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft.'' Band 30.4). De Gruyter Mouton: Berlin/Boston 2019, ISBN 978-3-11-018003-9, S.&nbsp;550–590. * [[William Foerste]]: ''Geschichte der niederdeutschen Mundarten.'' In: [[Wolfgang Stammler]] (Ruutgever): ''Deutsche Philologie im Aufriss.'' 1.&nbsp;Bands. 2.&nbsp;Oplaag, Erich Schmidt Verlag: Berlin 1957, Sp.&nbsp;1730–1898. * [[Jan Goossens]] (Ruutgever): ''Niederdeutsch.'' Band&nbsp;1: ''Sprache.'' 2.&nbsp;Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1983, ISBN 3-529-04510-1. * [[Klaas Hanzen Heeroma|Klaas Heeroma]]: ''Niederländisch und Niederdeutsch.'' 3.&nbsp;Oplaag. Bonn 1976 ''(Nachbarn 2)''. * [[Willy Sanders]]: ''Sachsensprache, Hansesprache, Plattdeutsch. Sprachgeschichtliche Grundzüge des Niederdeutschen.'' Vandenhoeck & Roprecht: [[Chöttingen]] 1982, ISBN 3-525-01213-6 ''(Sammlung Vandenhoeck)''. * [[Dieter Stellmacher]]: ''Niederdeutsche Sprache.'' 2. Oplaag. Weidler: Berlin 2000, ISBN 3-89693-326-4 (''Germanistische Lehrbuchsammlung'' 26). * [[Henk Bloemhoff]], [[Jurjen van der Kooi]], [[Hermann Niebaum]], [[Siemon Reker]] (Ruutgevers): ''Handboek Nedersaksische taal- en letterkunde'' (HNTL)'','' Van Gorcum: Assen 2008. * [[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina (Ruutgevers): ''Hand der Sprachminderheiten in Deutschland,'' Narr Francker Attempo Verlag: Tübingen 2020. === Wöörböker === {{Kiek ook bi|Wikipedia:Wöörböker}} * [[Renate Herrmann-Winter]]: ''Kleines plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Sprachraum.'' [[Hinstörp]]: Rostock 1985 (un anner Oplagen). * Renate Herrmann-Winter: Neues hochdeutsch-plattdeutsches Wörterbuch für den mecklenburgisch-vorpommerschen Raum. [[Hinstörp]]: Rostock 1999 (un anner Oplagen). * [[Johannes Saß|Johannes Sass]]: ''Der neue Sass – Plattdeutsches Wörterbuch – Plattdeutsch – Hochdeutsch, Hochdeutsch – Plattdeutsch.'' 6.&nbsp;Oplaag, [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03000-0. '''Grootlandschopswöörböker''' * ''[[Hamburgisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd.. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1985–2006. * ''[[Mecklenburgisches Wörterbuch]].'' 7&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]], later Akademie, Berlin 1937–1992. Nadruck [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1996. Nadrags- un Registerband ook daar 1998. * ''[[Niedersächsisches Wörterbuch]].'' Band 1&nbsp;ff. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1953&nbsp;ff. * ''[[Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch]].'' 5&nbsp;Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1927–1935; Nadruck ook daar 1985. * ''[[Westfälisches Wörterbuch]]''. 5 Bd. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: Kiel/[[Hamborg]] 1969–2021. === Grammatiken === * [[Martin Durrell]]: ''Westphalian and Eastphalian.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;59–90. * [[Reinhard Goltz]], Alastair G.&nbsp;H. Walker: ''North Saxon.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;31–58 * [[Rudolf Ernst Keller]]: ''North Saxon: Lower Elbe.'' In: ''German Dialects. Phonology & Morphology, with selected texts.'' Manchester University Press: Manchester 1961, S.&nbsp;339–381. * [[Wolfgang Lindow]] u.&nbsp;a.: ''Niederdeutsche Grammatik'' (= ''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 20). Schuster: Leer 1998, ISBN 3-7963-0332-3. * Helmut Schönfeld: ''East Low German.'' In: [[Charles V. J. Russ|Charles V.&nbsp;J. Russ]] (Ruutgever): ''The Dialects of Modern German. A Linguistic Survey.'' Routledge: London 1990, ISBN 0-415-00308-3, S.&nbsp;91–135. * [[Hein Thies|Heinrich Thies]]: ''Plattdeutsche Grammatik. Formen und Funktionen. A–Z'' (=&nbsp;''Kiek mal rin – zum Nachschlagen''). 2. Oplaag. [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 2011, ISBN 978-3-529-03200-4. === Plattdüütsche Literatuur === * [[Heinrich Krüger]]: ''Geschichte der niederdeutschen oder plattdeutschen Literatur vom Heliand bis zur Gegenwart.'' Stiller: [[Swerin]] 1913. * [[Wolfgang Stammler]]: ''Geschichte der niederdeutschen Literatur. Von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart.'' Teubner: Leipzig 1920. * Claus Schoppenhauer: ''Plattdeutsche Klassiker 1850–1950. Wege zur niederdeutschen Literatur'' (=&nbsp;''Schriften des Instituts für Niederdeutsche Sprache.'' Reihe Dokumentation 7). Schuster: Leer 1982, ISBN 3-7963-0209-2. === Spraaksituatschoon === * Birte Arendt: ''Niederdeutschdiskurse: Spracheinstellungen im Kuntextvon Laien, Printmedien und Politik'' (=&nbsp;''Philologische Studien und Quellen.'' H.&nbsp;224). E.&nbsp;Schmidt: Berlin 2010, ISBN 978-3-503-12223-3. * [[Michael Elmentaler]], Peter Rosenberg: ''Norddeutscher Sprachatlas.'' Olms, [[Hilmessen]]: 2015–2022. * [[Hans-Joachim Gernentz]]: ''Niederdeutsch – gestern und heute. Beiträge zur Sprachsituation in den Nordbezirken der Deutschen Demokratischen Republik in Geschichte und Gegenwart'' (= ''Hinstörp-Bökerie. Niederdeutsche Literatur.'' 11). 2.&nbsp;Oplaag, [[Hinstörp]]: Rostock 1980. * [[Ulf-Thomas Lesle]]: ''Plattdeutsch zwischen gestern und morgen: Geschichtsbeschleunigung und die Suche nach der identitas.'' In: [[Robert Peters (Germanist)|Robert Peters]], Horst P. Pütz, Ulrich Weber (Ruutgevers): ''Vulpis Adolatio.'' Festschrift für [[Hubertus Menke]] zum 60.&nbsp;Geburtstag. Heidelberg: 2001, S.&nbsp;429–449. * Ulf-Thomas Lesle: ''Das Eigene und das Fremde: ‚Der Fall des Niederdeutschen‘ – Beispiel eines Identitätsdiskurses.'' In: ''Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte.'' Jg.&nbsp;66, Heft&nbsp;1, 2014, S.&nbsp;32–55. * Ulf-Thomas Lesle: ''Identitätsprojekt Niederdeutsch. Die Definition von Sprache als Politikum.'' In: [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum.'' Festschrift für Willy Diercks. Verlag für Regionalgeschichte: [[Builefeld]] 2015, ISBN 978-3-89534-867-9, S.&nbsp;693–741. * Ulf-Thomas Lesle: ''Germanistik und Niederdeutsch. Liaison im Schatten eines Essentialismus.'' In: [[Michael Fahlbusch]] u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''Völkische Wissenschaften: Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen.'' De Gruyter: Berlin/Boston 2020, ISBN 978-3-11-065272-7, S.&nbsp;79–101. * [[Hubertus Menke]]: ''Een’ Spraak is man bloots en Dialekt, de sik to Wehr setten kann. Nachlese zur Diskussion um die Europäische Sprachenschutzcharta.'' In: Ursula Föllner (Ruutgever): ''Niederdeutsch. Sprache und Literatur der Region'' (=&nbsp;''Literatur – Sprache – Region.'' 5). Lang: [[Frankfort an’n Main]] u.&nbsp;a. 2001, ISBN 3-631-37194-2, S.&nbsp;9–33. * Hubertus Menke: ''Niederdeutsch: Eigenständige Sprache oder Varietät einer Sprache?'' In: Nina Hartel, Barbara Meurer, Eva Schmitsdorf (Ruutgevers): ''Lingua Germanica. Studien zur deutschen Philologie.'' Jochen Splett zum 60.&nbsp;Geburtstag. Waxmann: [[Mönster]] u.&nbsp;a. 1998, ISBN 3-89325-632-6, S.&nbsp;171–184. == Weblenken == '''Wöörböker''' * [https://plattmakers.de/nds Plattmakers-Wöörbook] (plattdüütsch) * [http://www.deutsch-plattdeutsch.de plattdüütsch Wöörbook] (hoogdüütsch, plattdüütsch) '''Websieden''' * [http://www.plattmaster.de Plattmaster] (hoogdüütsch, plattdüütsch, engelsch) * [http://lowlands-l.net/plattewelt/ Nu is de Welt platt!], wat in de hele Welt för de Spraak bereten ward (meersprakig) * [http://lowlands-l.net/grammar/ Drempels un Tegels vun't Neddersassische (Nedderdüütsche, Plattdüütsche)], so wat as’n lütte Grammatik (düütsch, engelsch) * [http://www.plattdeutsch.net/ Websteed vun Klaus-Werner Kahl mit Wöörböker un velen annern Kraam in Mönsterlänner Platt] (plattdüütsch) * [http://www.plattnet.de/ Webportal mit en List vun plattdüütsche Sieden in’t Internett un mit Narichten to plattdüütsche Themen] (plattdüütsch) '''Organisatschonen''' * [http://www.sont.nl/ Streektaal-Organisatie in het Nedersaksisch Taalgebied] (nedderlandsch) * [https://web.archive.org/web/20110718202459/http://niederdeutsch.bhu.de/niederdeutsch/content/de/bundesrat/start.html Bunnsraat för Nedderdüütsch] (plattdüütsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsche Spraakperioden}} {{Navigatschoonsliest Germaansche Spraken}} {{DEFAULTSORT:Plattduutsch}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraak]] b4muwfvw1yfml4zrd3bj9o4oc0vknrf 0 231 1072017 1071724 2026-07-10T17:10:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072017 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Planet''' is en Begreep ut de [[Astronomie]]. Dat Wort kummt ut dat [[Greeksch]]e un heet so veel as ''Wannelsteern''. Dat kuumt dorvun, dat de Planeten an [[Himmel]] jüst so utseen hebt as de annern [[Steern (Astronomie)|Steerns]], nämlich as lütte lüchtende Punkte. De sünd aber man nich fast, as de Steerns, man bewegt sik allmählich un werrn mol hier to seen un mol dor. De meisten dorvun sünd hell noog, dat man jüm mit bloten Oog seen kann un wörrn deswegen ok all bi de oolen Greeken oder de Chinesen bekannt. Mit dat Utfinnen vun de Wietkiekers (ok Fernrühr nöömt) sünd noch meer entdeckt worrn, as letzten is 1930 Pluto funnen woorn, as dat al grote [[Teleskop]]en geev, mit de man ok noch bannig swack Licht wornemmen kann. Planeten sünd – wie man denn laater rutfunnen hett, as man meer mit Telsekope ünnersocht hett un irgendwann ok de eersten [[Ruumsond]]en in den [[Weltruum]] schoten worrn sünd, de uns denn Fotos no de Eer funkt hebbt – gröttere Massen, de as een Kugel formt sünd, man anners as en Steern nich vun sülvst lüchten dot. == Dat Planetensystem bit 2006 == Dat System vun uns [[Sünn]] (man seggt ok: [[Sünnsystem]]) hett bit August 2006 negen Planeten hat (vun binnen na buten): # de [[Merkur (Planet)|Merkur]] (lütter as de Eer) # de [[Venus (Planet)|Venus]] (meist so groot as de Eer) # de [[Eer]] (wat uns Planet is) # de [[Mars (Planet)|Mars]] (lütter as de Eer) # de [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] (de gröttste Planet) # de [[Saturn (Planet)|Saturn]] (is de tweetgröttste Planet, de mit den groten Ring) # de [[Uranus (Planet)|Uranus]] # de [[Neptun (Planet)|Neptun]] # de [[Pluto (Dwargplanet)|Pluto]] Wenn de Mass lütter wörr, denn hett man vun Planetoid oder ok [[Asteroid]] snackt. De hebbt nich blots en Beteken, man krigt ok een Nummer towiest, de denn mit to den Namen hörrt. Twüschen Mars un Jupiter is en Asteroidenrebeet – so ganz genau is dat man nich afgrenzt. Af un an geev dat Spekulatschonens, dat dat noch en teihnten Planeten achter den Pluto gifft. Wenn von Sünnsystem snackt warrt, is meist uns eegen meent. Dorto höört nich blots de Planeten, man allns, wat in de [[Gravitatschoon]] vun de Sünn steit. Siet en poor Johren weet wi aber, dat ok anner Steerns Planeten hebbt. In de Fackspraak nöömt sik so en Planet denn ''Exoplanet''. == Dat Planetensystem na de ne’e Indelen == [[Bild:Solar system.jpg|thumb|upright=0.8|[[Fotomontage|Monteert]] Bild vun de acht Planeten un den Maand (all vun [[Ruumsond|Sonden]] fotografert). De Grötten sünd nich na Skaal.]] In August 2006 hett sik dat nu en beten ännert. Na johrelang Snacken, wat denn nu en Planet is un wat nich, un wo man de Grenz leggen kann, wo groot en Mass wesen mutt, dat man noch Planet dorto seggen kann, hett de [[Internatschoonale Astronoomsche Union]] (IAU) aver en ne’e Definitschoon rutgeven. Dorna is de Pluto blots noch en [[Dwargplanet]], wat bi de IAU nich meer so rech as „richtigen“ Planet gellt, man en egen Klass von Massen billt un jümmer noch to dat Sünnsystem tellt. Pluto is nich de einzige Dwargplanet. Woveel dat dorvun gifft, dat weet man noch nich so nau, dat mutt noch prüft warrn. Vun Pluto afsehn hett de IAU noch twee benöömt, de vörher als Asteroiden betekend weern. Asteroiden kanns jümmers noch dorto seggen, wiel dat jo keen Planeten sünd. Un dormit dat sien Richtigkeit hett, hett nu ok Pluto en Nummer kregen. Opstunns sütt uns Sünnsystem nu as folgt ut (na tonehmen [[Groot Halfass|Halfass]]; Planeten sünd normal, Dwargplaneten ''kursiv'' schreven): # [[Merkur (Planet)|Merkur]] # [[Venus (Planet)|Venus]] # [[Eer]] # [[Mars (Planet)|Mars]] # ''[[Ceres (Dwargplanet)|(1) Ceres]]'' # [[Jupiter (Planet)|Jupiter]] # [[Saturn (Planet)|Saturn]] # [[Uranus (Planet)|Uranus]] # [[Neptun (Planet)|Neptun]] # ''[[Pluto (Dwargplanet)|(134340) Pluto]]'' # ''[[Haumea (Dwargplanet)|(136108) Haumea]]'' # ''[[Makemake (Dwargplanet)|(136472) Makemake]]'' # ''[[Eris (Dwargplanet)|(136199) Eris]]'' Dat gifft aver noch annere Asteroiden, de as möögliche Dwargplaneten gellt un noch nauer ünnersocht warrt. De Tall warrt in de tokamen Tiet seker noch stiegen. == Literatur == * Jan Osterkamp: {{Internetquelle |url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |titel=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |hrsg=Die Zeit (Online) |datum=2005-08-01 |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070228010500/http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |archiv-datum=2007-02-28 |abruf=2013-10-17 }} {{Webarchiv|url=http://apollo.zeit.de/wo/article.php?id=784848 |wayback=20070228010500 |text=Der nächste neue Transpluto will in den exklusiven Sonnensystem-Planetenklub. |archiv-bot=2026-07-10 17:10:04 InternetArchiveBot }} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 1. Vom Altertum bis zur Mitte des 19. Jahrhunderts. In: ''[[Sterne und Weltraum]].'' 45, 2006, 1, S. 34–44. {{ISSN|0039-1263}} * Peter Janle: ''Das Bild des Planetensystems im Wandel der Zeit.'' Teil 2. Vom 19. Jahrhundert bis heute. In: ''Sterne und Weltraum.'' 45, 2006, 4, S. 22–33. {{ISSN|0039-1263}} * {{Literatur |Autor=Gibor Basri, [[Michael E. Brown]] |Titel=Planetesimals To Brown Dwarfs: What is a Planet? |Sammelwerk=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |Band=34 |Nummer=1 |Datum=2006 |ISSN=1545-4495 |Seiten=193–216 |arXiv=astro-ph/0608417 |DOI=10.1146/annurev.earth.34.031405.125058}} * Thorsten Dambeck: ''Planeten, geformt aus Gas und Staub'', in GEO kompakt Nr. 6, März 2006, S. 28–34, {{ISSN|1614-6913}} * Katharina Lodders, Bruce Fegley: ''The planetary scientist’s companion.'' Oxford Univ. Press, New York, NY 1998, ISBN 0-19-511694-1. * W.T. Sullivan, J.A. Baross: ''Planets and life – the emerging science of astrobiology.''Cambridge Univ. Press, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-53102-3. * Rudolf Dvorak: ''Extrasolar planets – formation, detection and dynamics.'' WILEY-VCH, Weinheim 2008, ISBN 978-3-527-40671-5. * Claudio Vita-Finzi: ''Planetary geology – an introduction.'' Terra, Harpenden 2005, ISBN 1-903544-20-3. * [[Günter D. Roth]]: ''Planeten beobachten.'' Spektrum, Akad. Verl., Berlin 2002, ISBN 3-8274-1337-0. == Weblinks == {{Commonscat|Planets|Planet}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} * [http://www.neunplaneten.de/nineplanets/nineplanets.html Die 8 Planeten – Multimedia-Tour durch das Sonnensystem] (von [[The Nine Planets]]) * [https://web.archive.org/web/20100517001020/http://solarsystem.dlr.de/RPIF/ RPIF-Bildbibliothek] * [https://web.archive.org/web/20040905191638/http://www.planeten.ch/ Informationen zu allen Planeten des Sonnensystems, sowie ihren Monden und über alle extrasolaren Planeten] {{Navigatschoonsliest Sünnsystem}} [[Kategorie:Astronomie]] [[Kategorie:Planet|!]] slpypq22o66jdkxtvae459jby3cc116 0 300 1072068 1071767 2026-07-10T21:21:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072068 wikitext text/x-wiki {{Infobox Land WD |NAAM_INHEEMSCH = United States of America, USA |NAAM = Vereenigte Staten vun Amerika |NAAM_ENGELSCH = the United States |LAAG=LocationUSA.png |WAHLSPRÖÖK = E Pluribus Unum, In God we trust (vun 1956 af an) |WAPEN = US-GreatSeal-Obverse.svg |HYMNE = [[The Star-Spangled Banner]] |AMTSSPRAKEN = keen Amtsspraak fastleggt, man de facto: [[Engelsche Spraak|Engelsch]] |HÖÖFTSTADT = [[Washington D.C.]] |BGR=38|BMIN=53|NS=N|LGR=77|LMIN=02|EW=W |GRÖTTSTE_STADT = [[New York]] |STAATSFORM = [[Präsidialrepubliek|Präsidiale]] [[Bundsrepublik]] |BAAS_TITEL = [[Präsident]] |BAAS = [[Donald Trump]] |GRÖTT = 9.826.630 |PERZENT_WATER = ? |INWAHNERS_AFSCHÄTZT = 300.888.812 |INWAHNERS_AFSCHÄTZT_JOHR = 2006 |INWAHNERS_TELLT = |INWAHNERS_TELLT_JOHR = |INWAHNERSjeKM2 = 31 |BBP_JOHR = 2004 |BBP = |BBPjeKOPP = $ 44.825 |UNAFHÄNGIGKEIT_TYP = Souveränität |UNAFHÄNGIGKEIT = Vun [[Grootbritannien]]<br />[[4. Juli]] [[1776]] |GELDSOORT = [[US-Dollar]] |GELDSOORT_SYMBOL = $ |GELDSOORT_AFK = USD |TIETREBEET = [[UTC]] -5 bit UTC -10 |AFSTANDtoWELTTIET = |TIETREBEET_SOMMER = |AFSTANDtoWELTTIET_SOMMER = |TLD = .us |ISO3166 = |VÖRWAHL = 1 |FOOTNOTEN = }} De '''Verenigten Staten vun Amerika''' (USA, United States of America) sünd en [[Bundsstaat]] in [[Noordamerika]]. 50 [[US-Bundsstaat|Bundsstaten]] höört dorto. Nahwers sünd [[Kanada]], [[Mexiko]] un över de [[Beringstraat]] ok [[Russland]]. De [[Hööftstadt]] is [[Washington D.C.|Washington]]. In'n [[Januar]] [[2007]] leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat [[BBP]] liggt bi 44.828 US-$/Inwahner. == Etymologie vun de Landsnaam == De eerste Maal, dat de [[Engelsche Spraak|engelsche]] Uutdruck {{lang|en|''United States of America''}} in een Sokument steit, dateert op den 2. Januar 1776, as [[Stephen Moylan]], een Adjutant in de [[Continental Army]] vun [[George Washington]], enen Breev an [[Joseph Reed]], schreev un üm Stütt in de [[Unafhangigkeidskrieg]] fraag.<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer", The Christian Science Monitor, July 4, 2013, [https://www.csmonitor.com/USA/Politics/2013/0704/Who-coined-United-States-of-America-Mystery-might-have-intriguing-answer link]</ref><ref>John Fay, "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'", IrishCentral, July 15, 2016, [https://www.irishcentral.com/roots/history/The-forgotten-Irishman-who-named-the-United-States-of-America.html link]</ref> Dat eerste Maal, dat de Landsnaam so in druckt Form to lesen stüün, weer op den 6. April 1776 in enen annonymen Essay in de''[[The Virginia Gazette]]'', een [[Dageblatt|Dagblad]] uut [[Williamsburg (Virginia)|Williamsburg]] in [[Virginia]].<ref>Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'?", The Christian Science Monitor, July 4, 2013</ref> Een beten later schreev [[Thomas Jefferson]] op den 11. Juni 1776 ''United States of America'' in ene groffe Skizz för de [[amerikaansche Unafhangigkeidsverklaren]],<ref>Byron DeLear, ibid.</ref> de de [[Second Continental Congress|''Second Continental Congress'']] op den 4. Juli 1776 annamen het.<ref>Davis 1996, p. 7.</ref> ''America'' is de feminine Form vun {{lang|la|''Americus Vesputius''}} sien Vöörnaam, wat de latiensche Form vun [[Amerigo Vespucci]] (1454–1512) sien Naam is. ''Amercius'' stammt vun de ooldhoogdüütsch Naam ''Emmerich''. Den Naam Amerika bruken de düütschen Kartografen [[Martin Waldseemüller]] un [[Matthias Ringmann]] 1507 dat eerste Maal.<ref>"Amerigo Vespucci", Encyclopædia Britannica, [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci link]</ref><ref>Note: ''Americus'' comes from the Medieval Latin name ''Emericus'' (for Saint Emeric of Hungary), itself derived from the Old High German name Emmerich.</ref><ref>Sandra Sider, ''Handbook to Life in Renaissance Europe'', Oxford University Press, 2007, p. 226, ISBN 978-0-19-533084-7</ref><ref>Jessie Szalay, "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America", Live Science, September 20, 2017, [https://www.livescience.com/42510-amerigo-vespucci.html link]</ref><ref>Erin Allen, "How Did America Get Its Name?", Library of Congress Blog, July 4, 2016, [https://blogs.loc.gov/loc/2016/07/how-did-america-get-its-name link]</ref> == Demografie == Dat [[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] tell bi Zensus op den 1. April 2020 331.449.281 Inwahners in de Verenigten Staten.<ref>Census Bureau, "2020 Population Count", United States Census, April 26, 2021. ([https://www.census.gov/newsroom/press-releases/2021/2020-census-apportionment-results.htmlpid=2020CENSUS&src=pt] online])</ref>. So sünd de Verenigten Staten na China un Indien dat Land mit de drüddgröttste Inwahnertall.<ref>Central Intelligence Agency, "The World Factbook: United States", November 10, 2018. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |wayback=20211212224932 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Dat Census Bureau schätt de Inwahnertall för 2024 op 340.110.988, war een Wassdoom vun 2,6% sied 2020 is.<ref>U.S. Census Bureau, "Vintage 2024 Population Estimates"</ref> 2023 weren 51% vun de Amerikaners över 15 verheiraadt, 6% weren Wittfroen oder Wittmänner, 10% weren scheden, un 34% unverheiraadt.<ref>U.S. Census Bureau, "Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present", September 11, 2019. Available at: https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/families/marital.html</ref> 2023, de [[Geboortenraat]] liggt bi 1,6 Kinner je Fro,<ref>Ivana Saric, "Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom", Axios, April 25, 2024. Available at: https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023</ref> un het mit 23% weltwied den gröttsten Andeel Kinners mit Ölern, de jüm alleen optrecken doot.<ref>Pew Research Center, "U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households", December 12, 2019. Available at: https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/12/12/u-s-children-more-likely-than-children-in-other-countries-to-live-with-just-one-parent/</ref> De Minschen in de Verenigten Staten sünd bannig divers.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry 2000", June 2004. Available at: http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Witte Amrikaners sünd de gröttste Grupp mit 57.8%.<ref>U.S. Census Bureau, "The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010". Available at: https://www.census.gov/library/stories/2021/08/2020-united-states-population-more-racially-ethnically-diverse-than-2010.html</ref> Hispaansche un Latienamerikaansche sünd de tweedgröttste Grupp mit 18.7%, [[Afroamerikaners]] mit 12.1% de drüddgröttste, Asiaatschamerikaansche sünd mit 5.9% op den veerten Platz, Native Americans maken rund 1%.<ref>U.S. Census Bureau, "Ancestry and Native American Population", 2000. Available at: https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf</ref> Some 574 Native tribes are federally recognized.<ref>U.S. Government, "Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities", April 5, 2024. Available at: https://www.usa.gov/indian-tribes-alaska-native</ref> 2024 weer dat Mediaanöller 39.1 Jaren.<ref>Kristie Wilder and Paul Mackun, "Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1", U.S. Census Bureau, July 4, 2025. Available at: https://www.census.gov/library/stories/2025/06/metro-areas-median-age.html</ref> === Spraken === [[Bild:Languages cp-02.svg|thumb|Meest spraken Spraken in de USA]] Wieldes veel Spraken in de Verenigten Staten spraken warrt, is Amerikaansch Engelsch de lingua franca.<ref>Harmeet Kaur, "FYI: English isn't the official language of the United States", CNN, May 20, 2018. Available at: https://www.cnn.com/2018/05/20/us/english-us-official-language-trnd/index.html</ref> Engelsch weer al lang ''[[de facto]]'' Amtsspraak. Donald Trump maak 2025 mit de [[Executive Order 14224]] Engelsch ook de offitschelle Amtsspraak.<ref>Executive Order 14224, 2025.</ref> 28 Bundsstaten un de [[Jumfern-Eilannen]] leggt Engelsch as Amtsspraak fast; 19 Staten un Washington D. C. hebbt kene offitschelle Amtsspraak.<ref>The Washington Post, "States Where English Is the Official Language", August 12, 2014. Available at: https://www.washingtonpost.com/blogs/govbeat/wp/2014/08/12/states-where-english-is-the-official-language/</ref> Hawaii, Alaska, South Dakota, Amerikaansch Samoa, Puerto Rico, Guam un Noord-Mariana-Eilannen laat ook regiobale indigene Spraken as Amtsspraken gellen.<ref>Hawaii Legislative Reference Bureau, "Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4", November 7, 1978. Available at: https://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html</ref><ref>NPR, Bill Chapel, "Alaska OKs Bill Making Native Languages Official", April 21, 2014. Available at: https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2014/04/21/305688602/alaska-oks-bill-making-native-languages-official</ref><ref>Argus Leader, "South Dakota recognizes official indigenous language", March 22, 2019. Available at: https://eu.argusleader.com/story/news/politics/2019/03/22/south-dakota-recognizes-official-indigenous-language-governor-noem/3245113002/</ref> 169 indigene Spraken warrt vundaag noch spraken.<ref>Julie Siebens and Tiffany Julian, "Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010", United States Census Bureau, December 2011. Available at: https://www2.census.gov/library/publications/2011/acs/acsbr10-10.pdf</ref> In Puerto Rico is Spaansch wieder verbreidt as Engelsch.<ref>Puerto Rico Channel, "Translation in Puerto Rico", December 29, 2013. Available at: {{Webarchiv|url=https://www.puertorico.com/translation/ |wayback=20131230233259 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}</ref> Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten [[Plattdüütsch]] snackt, to'n Bispeel in [[Iowa]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]] un [[Wisconsin]]. == Geographie == == Staat == De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt. === Politisch System === Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en [[Bundsstaat]] mit en starken [[Präsident]]en an de Spitz vun den Bund. Siet 2025 is dat [[Donald Trump]]. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit. De Präsident is Baas vun de [[Exekutive]]. In een Person is he [[Böverst vun’n Staat]] un [[Baas vun de Regeern]]. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de [[Strietkräft vun de Vereenigten Staten]]. De [[Legislative]] is de [[Kongress (USA)|Kongress]]. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de [[Republikaansch Partei (USA)|Republikaansch Partei]] de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De [[Verfaten vun de Vereenigten Staten|Verfaten]] schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat [[Repräsentantenhuus (USA)|Repräsentantenhuus]]. De tweede Kammer is de [[Senat (USA)|Senat]]. Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen. De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree [[Klassen (Senat vun de USA)|Klassen]]. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt. Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt. Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „[[Pro tempore Präsident vun den Senat vun de Vereenigten Staten|Vörsitter up Tiet]]“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „[[Spreker vun dat Repräsentantenhuus vun denVereenigten Staten|Spreker vun dat Repräsentantenhuus]]“ (Speaker). Spreker (hüdigendags [[Nancy Pelosi]]) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator [[Robert Byrd]]) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is. Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n [[Bundsgesett (Vereenigte Staten)|Bundsgesett]] weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall. [[Bild:Uscapitolindaylight.jpg|200px|thumb|Dat Kapitol in Washington D. C., Seet vun den Kongress]] De [[Judikative]] in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de [[Böverst Gerichtshoff vun de Vereenigten Steaten|Böverste Gerichtshoff]]. Wat de Verfaten vun [[1787]] bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27 [[Tosatzartikel to de Verfaten vun de Vereenigte Staten|Tosatzartikels]] toföögt wurrn sünd. In de USA warrt na dat [[Mehrheitswahlrecht]] wählt. So is dat kamen, dat sik dor en [[Tweeparteiensystem]] bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de [[Demokraatsche Partei (USA)|Demokraatsche Partei]] un de [[Republikaansche Partei (USA)|Republikaners]]. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „[[American Liberties Union]]“ bi de Demokraten un de „[[Moral Majority]]“ bi de Republikaners. Lüttjere Parteien, as de [[Green Party (USA)|Grönen]] oder de [[Libertarian Party]] speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt. === Bundsstaten === [[Bild:Map of USA with state names.svg|duum|350px|links|Koort mit de 50 Bundsstaten]] De USA bestaht alltohoop ut 50 '''[[US-Bundsstaat|Bundsstaten]]'''. Disse 50 Staten warrt ok op de [[Flagg vun de USA]] dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen). Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt [[Washington D.C.]] un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten. == Historie == === Indigene === [[Bild:Extreme Makeover, Mesa Verde Edition - panoramio.jpg|thumb|left|[[Cliff Palace]], een Dörp vun de [[Pueblos]] jümeer Vöörfaren. Vundaag in dat [[Montezuma County]] in [[Colorado]]. Uut de Tied twüschen 1200 un 1275.<ref>[https://coloradoencyclopedia.org/article/cliff-palace "Cliff Palace"] at Colorado Encyclopedia. Retrieved January 31, 2024.</ref>]] De eersten Minschen in [[Noordamerika]], de [[Paläoindianer|Paläoindianers]], wannern vöör rund 12.000 Jaren över de [[Beringstraat]], de dunntomalen ene [[Landbrügg]] weer, oder kemen langs de ole [[Waterkant]], de in de [[Iestied]] dunntomalen veel leger weer un nu ünner de See liggt, na Noordamerika.<ref>Erlandson, Jon M.; Rick, Torben C.; Vellanoweth, Rene L. (2008). "Human impacts on ancient shellfish: A 10,000-year record from San Miguel Island, California". In *Journal of Archaeological Science*, S. 19.</ref><ref>Savage, Stephen (2011). *The Ancient Americas: A Brief History*. Oxford University Press, S. 55–58.</ref> De [[Clovis-Kultuur]], wuss üm 11.000 v. Chr. in de archaische Tied ran, un gellt för de eerste wiedverbreedt Kultuur in Nordamerika.<ref>Waters, Michael R.; Stafford, Thomas W. Jr. (2007). "Redefining the age of Clovis: Implications for the peopling of the Americas". In *Science*, vol. 315, pp. 1122–1126.</ref><ref>Flannery, Kent V. (2015). *The Early Mesoamerican Village*. Academic Press, pp. 173–185.</ref> Mit de Tied wussen de indigenen noordamerikaanschen Kulturen to steeds kumplexeren Sellschoppen ran, so as to’n Bispeel de [[Missipi-Kultuur]], mit [[Bueree]] un momumentale Architektuur.<ref>Lockard, Craig (2010). *World History*. Cengage Learning, p. 315.</ref> In de [[postarchaische Tied]] leev de Missipi-Kultuur in [[middelste Westen]], de Oosten un Süden vun de Verenigten Staten vundaag, de [[Algonkin]] leven rund üm de [[Grote Seen]] un de US-amerikaansche Oostküst. De [[Hohokam-Kultuur]] un de [[Pueblos]] leven in de Süüdwest vun de hüdigen Verenigten Staten.<ref>Johansen, Bruce (2006). *The Native Peoples of North America: A History, Volume 1*. Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-3899-0. p. 51.</ref> De Tall Minschen, de vöör de de Koloniaaltied in dat Rebbed vun de Verenigten Staten leven, schätt de Forscherlüüd twüschen 500.000<ref>Thornton, Russell (1998). *Studying Native America: Problems and Prospects*. University of Wisconsin Press, p. 34.</ref><ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref> un 10 Millionen.<ref>Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.</ref><ref>Haines, Robin; Haines, Michael R.; Steckel, Richard H. (2000). *A Population History of North America*. Cambridge University Press, p. 12.</ref> === Kolonialtiet === [[Bild:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|The [[Colonial history of the United States|colonial possessions]] of [[British colonization of the Americas|Britain]] (the Thirteen Colonies in pink and others in purple), [[New France|France]] (in blue), and [[Kingdom of Spain|Spain]] (in orange) in North America, 1750|upright=1.3]] [[Christoph Kolumbus]] begünn 1492 in Opdrag vun Spanien na enen ne’en Seeweg na Indien to söken un het daarbi de Karibik opdeckt un daar Kolonien för dat Spaansche Riem grünnt. Spaansche Kolonien un Misschonen folgen op [[Puerto Rico]], in Florida un Nee-Mexiko un Kalifornien. De eerste spaansche Kolonie op Grund, de vundaag US-amerikaansch is, weer Spaansch Florida in’t Jaar 1513.<ref>Vigil, Ralph H.; Galloway, Patricia K. (eds.) (2006). *The Hernando de Soto Expedition: History, Historiography, and "Discovery" in the Southeast*. University of Nebraska Press, p. 329.</ref><ref>Hudson, Charles M. (2018). *Knights of Spain, Warriors of the Sun: Hernando de Soto and the South's Ancient Chiefdoms*. University of Georgia Press, p. 130.</ref><ref>Davis, Frederick T. (1932). "The Record of Ponce de Leon's Discovery of Florida, 1513". *The Quarterly Periodical of the Florida Historical Society*, vol. XI, no. 1, pp. 5–6.</ref><ref>Florida Center for Instructional Technology (2002). *A Short History of Florida*. University of South Florida.</ref> Na verscheden Versöök ene Stadt in Florida to grünnen, weer 1565 Saint Augustine, de eerste permantene spaansche Stadt in Noordamerika.<ref>NPR (2015). "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First". Retrieved March 5, 2021.</ref> Frankriek versöch ook sik in Florida daaltolaten. De Städer hebbt se avers gau wedder opgeven so as Charlesofrt oder de Spannschen hebbt se tonicht maakt, so as Fort Caroline. Op Dur hebbt sik de Franzosen man üm de Grote Seen daallaten, so as dat Fort Detroit, un langs de Mississippi, so as St. Luis un an de Gulf vun Mexiko in New Orleans.<ref>Petto, Christine Marie (2007). *When France Was King of Cartography*. Lexington Books, p. 125.</ref> Mang de fröhen europääschen Kolonisten weren okk de Nedderlänners, de Nee-Nedderland, dat hüdige New York grünnen, un Sweden mit de lütte Kolonie, de nunDelaware is. Grootbritannien begünn innVirginia un in Plymouth in Massachusetss.<ref>Seelye, James E. Jr.; Selby, Shawn (2018). *Shaping North America: From Exploration to the American Revolution*. ABC-CLIO, p. 344.</ref><ref>Bellah, Robert Neelly; Madsen, Richard; Sullivan, William M.; Swidler, Ann; Tipton, Steven M. (1985). *Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life*. University of California Press, p. 220.</ref> De [[Mayflower Compact]] in Massachusetts un de [[Fundamental Orders of Connecticut]] begrünnen de Kolonien, de sik sülvenst verwalten.<ref>Remini, Robert V. (2007). *A Short History of the United States*, pp. 2–3.</ref><ref>Johnson, Paul E. (1997). *A Shopkeeper’s Millennium: Society and Revivals in Rochester, New York, 1815–1837*. Hill and Wang, pp. 26–30.</ref> Bi de Kontakt twüschen Indigenen un Europäers keem dat jümmers wedder to Konflikten. Man ook Hannel, bi den de Europäers Warktügen gegen Pelzen vun de Indianers tuuschen, keem op.<ref>Ripper, Jason (2008). *American Stories: Living American History*. M.E. Sharpe, p. 6.</ref> === Unafhängigkeit === As de [[Sövenjöhrig Krieg|Sövenjöhrige Krieg]] toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen [[Louisiana]] an Spanien verkopen. An'n [[7. Oktober]] [[1763]] güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de [[Appalachen]]-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn [[1764]] dat „[[Amerikaansch Fiskalgesett|Amerikaansche Fiskalgesett]]“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat [[Molasse]] ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn [[Toll]] na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „[[Währungsgesett]]“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett [[1765]] ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her. [[1767]] maak London de Sake noch leger, as en Toll up [[Tee]] inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in [[Boykott]] gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n [[1. Oktober]] [[1768]] lä de Regeern twee [[Regiment]]ers engelsche Suldaten na Boston. An'n [[5. März]] [[1770]] füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n [[16. Dezember]] [[1773]] entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de ''East India Company'' in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „[[Boston Tea Party]]“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „[[Storm up de Bastille]]“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners [[Thomas Jefferson]] an mitarbeit'. An'n [[3. September]] [[1783]] hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat [[Völkerrecht]] offiziell gellen laten. === Bit to’n Börgerkrieg === An’n [[4. Februar]] [[1789]] is [[George Washington]] to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll [[Benjamin Franklin]] weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer [[John Adams]] ut [[Massachussetts]]. [[James Madison]] harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De [[Kongress]] hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn [[1791]] ünner den Naam „[[Bill of Rights]]“ Deel vun de Verfaten wurrn. Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in [[Washington D.C.]]? Butenminister [[Thomas Jefferson]] meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister [[Alexander Hamilton]] meen, ohn en starken Bund konnen [[Industrie]], [[Hannel]] un [[Schippfohrt]] nich richtig in’e Gangen kamen. In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln. In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr [[1801]] is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat [[Spanien]] [[Louisiana]] in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n [[Mai]] [[1803]] verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen [[Mississippi (Stroom)|Mississippi]] un [[Rocky Mountains]] nöördlich vun [[Texas]] för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem. [[1804]] is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de [[Napoleon|napoleoonschen]] Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien [[1806]] un mit en [[Hannelsembargo]] [[1807]]. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n [[18. Juni]] [[1812]] den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer, [[Kanada]] un ok noch [[Florida]] intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de [[Indianer]]s ehre Länner in [[Indiana]] un [[Ohio]] innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn [[Hööftling]] [[Tecumseh]] vun den Stamm vun de [[Shawanos]] up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al [[1813]] in [[Kanada]] fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August [[1814]] in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n [[24. Dezember]] [[1814]] is denn, wietaf in [[Belgien]], in [[Gent]] Freden slaten wurrn. [[1816]] is [[James Monroe]] Präsident wurrn un acht Johr lang bleven. De Partei vun de „Federalists“ löös sik in düsse Tiet up. So geev dat meist keen Oppositschoon. In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to. [[1817]] güng dat los mit den Bo vun den [[Eriekanal]]. [[1825]] weer he fardig. In düsse Johren steeg [[New York]] up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst. [[1818]] kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in [[Neepundland]] un över de Grenz twüschen de USA un Kanada. [[1819]] treed Spanien [[Florida]] an de USA af, de dorför [[Mexiko]] un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit [[Russland]] övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n [[2. Dezember]] [[1823]] en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „[[Monroe-Doktrin]]“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln. [[1824]] is denn [[John Quincy Adams]] Präsident wurrn. [[1828]] folg [[Andrew Jackson]] na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an. [[1828]] versöch [[South Carolina]] vunwegen en Tollgesett, den Bund to drauhen. Wenn de Bund dat Gesett nich torüchnehmen dö, denn woll South Carolina sien Recht bruken, as en freen Staat ut de USA ut to treden. Man Jackson hett sik nich dwingen laten un South Carolina bleev in de Sake alleen un möss torüch rodern. Man mit düsse „Nullification Crisis“ weer al en eersten Versöök vun en Sezzeschoon maakt. De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun [[Pennsylvania]] un den [[Ohio (Stroom)|Ohio]]-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr [[1860]] bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12 % vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten. Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik. [[1837]] stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n [[1. März]] [[1845]] is Texas denn ünner Präsident [[John Tyler]] doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n [[13. Mai]] [[1846]] verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts [[Kalifornien]] in un un marscheern in [[Mexiko-City]] in. An’n [[2. Februar]] [[1848]] is Freden slaten wurrn un de [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn. In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen. In’n [[Juli]] [[1854]] is in [[Michigan]] de [[Republikaansch Partei|Republikaansche Partei]] grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den [[Ökelnaam]] „Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n [[16. Oktober]] [[1859]] hett [[John Brown (Abolitschonist)|John Brown]] mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun [[Robert E. Lee]] hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn. [[1860]] is denn [[Abraham Lincoln]] to’n Präsidenten wählt wurrn. He harr al an’n [[16. Juni]] [[1858]] seggt: „En Huus, wat in sik updeelt is, kann keen Bestand hebben. Ik glööv, düsse Staat kann nich to de Hälft ut Slaven un to de Hälft ut free Lüde bestahn...Ik tööv dor up, dat dat Huus nich länger updeelt is“. [[Bild:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|thumb|right|Abraham Lincoln]] Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei. === De Börgerkrieg === An [[20. Dezember]] [[1860]] verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n [[4. März]] [[1861]] sien Amt antreden konn, hefft bit to’n [[1. Februar]] al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen [[Jefferson Davis]] ut [[Missisippi (Bundsstaat)|Mississippi]] to’n Präsidenten vun de [[Konfödereert Staten vun Amerika|Konfödereerten Staten vun Amerika]]. An’n [[12. April]] [[1861]] güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up [[Fort Sumter]]. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun [[Charleston]]. So füng de [[Amerikaansche Börgerkrieg]] an. Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern [[Virginia]], [[Arkansas]], [[Tennessee]] un [[North Carolina]]. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union: [[Delaware]], [[Maryland]], [[Kentucky]] un [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]], dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun [[1863]] af an ünner den Naam [[West Virginia]] en egen Staat binnen de Union wurrn sünd. [[Bild:Robert Edward Lee.jpg|thumb|left|General Robert E. Lee, 1863]] De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de [[Iesenbahn]] sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „[[Winchester Rifle]]“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun [[General]]en, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer [[Robert E. Lee]] en General, de wat vun [[Taktik]] verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen. De eerste Slacht weer an’n [[21. Juli]] [[1861]] de [[Slacht vun Bull Run]]. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n [[17. September]] [[1862]] weer bi [[Antietam]] de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n [[1. Juni]] [[1863]] slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na [[Pennsylvania]] un dreep bi [[Gettysburg]] up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn. Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer [[Ulysses S. Grant]]. He nehm an’n [[4. Juli]] [[Vicksburg (Mississippi)|Vicksburg]] in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun [[Tenneessee]]. Dor nehm he [[Chatanooga]] in. Vun dor ut töög [[William Tecumseh Sherman]] dör [[Georgia]] na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n [[9. April]] [[1865]] möss Lee bi [[Appomatox Court House]] in [[Virginia]] kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n [[14. April]] [[1865]] dootschaten wurrn un [[Andrew Jackson]] wurr de nee Präsident. === De USA weert Weltmacht === Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit [[1878]] en Reeg vun [[Indianerkriegen]] föhrt wurrn. Amenne weern de lesten [[Indianer]]s, de dat denn noch geev, in [[Reservat]]en tohopendrängelt. Üm [[1900]] rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt. [[1862]] weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160 [[acre]]s Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich [[Oklahoma]], [[Arizona]] un [[New Mexiko]] as Staten Liddmaat vun de Union wurrn. Bit [[1880]] sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen. [[1865]] harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km. In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de [[Schrievmaschien]], dat [[Telefon]], de [[Registreerkass]], de [[Settmaschien]], de [[Rekenmaschien]] usw. utfunnen wurrn. [[1882]] grünn [[John D. Rockefeller]] mit den [[Standard Oil Trust]] den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun [[Andrew Carnegie]] mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit [[1914]], is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven. 1865 harr dat Land 35 Millionen Inwahners harrt, [[1895]] weern dat al 70 Millionen. Vun 1865 bit 1900 weern 13,5 Millonen Minschen in dat Land inwannert. Twuschen [[1905]] un [[1914]] kemen jedet Johr ene Million Inwannerers dorto. Mank de Inwannerers weern nu nich mehr an’n meisten Englänner, Iren, Schotten un Düütsche. Nu weern dat to dree Viddeln Lüde ut [[Öösterriek-Ungarn]], [[Italien]] un [[Russland]] ok veel [[Jodendom|Jöden]] dormank. Se harrn en annere Spraak, en annern Gloven un en annere Kultur un mössen integreert weern. Blangen de Indianers harrn de Swarten,de Froenslüde un de Kinner in dat Land avers jummers noch nix to mellen. De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn. [[1854]] al harr de Marine de [[Japan]]ers dwungen, jem ehrn Markt open to maken. [[1867]] intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit [[Hawaii]]. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de [[Midway-Inseln]] an sik un köffen för 7 Mio. Dollars [[Alaska]] vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de [[Monroe-Doktrin]] en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln. [[1898]] reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al [[1893]] de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n [[Pazifik]] up den Weg na [[China]] hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de [[Samoa]]- Inseln in’n Süüdpazifik. [[Kuba]] höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n [[19. April]] 1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n [[25. April]] verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n [[1. Mai]] maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun [[Manila]] de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar [[1899]] geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien [[Puerto Rico]] un [[Guam]] an de USA af. De [[Philippinen]] schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat [[19. Johrhunnert]] en Weltmacht. === Bit na den Tweeten Weltkrieg === Präsident [[Theodore Roosevelt]] (1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in [[Latienamerika]] an („[[Big Stick]]“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr [[1903]] [[Panama]] ut [[Kolumbien]] rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den [[Panamakanaal]] geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer. In den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit [[1917]], bit se in den Krieg intreden döen. Dat [[Düütsch Riek|Düütsche Riek]] harr dormols gegen [[Russland]] wunnen un weer nu stärker, as [[Grootbritannien]] un [[Frankriek]]. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „[[U-Boot-Krieg ahn Grenzen]]“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de [[Triple Entente|Entente]] nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] (1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en [[Völkerbund]]. Mit Hölpe vun sien [[14-Punkten-Programm]] scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven. Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen [[Senat (USA)|US-Senat]] nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer. Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n [[Oktober]] [[1929]] stört an den „[[Swart Dunnersdag|Swarten Dunnersdag]]“ de [[Böörs]] in [[New York]] ineens. Nu folg de [[Krise vun de Weltweertschup]]. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit ([[1932]]). Denn keem Präsident [[Franklin D. Roosevelt]] mit sien „[[New Deal]]“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en [[Investor]] uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den ''Social Security Act'' vun [[1935]] ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn. As dat mit den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat [[Utlehn- un Pachtgesett]] (''lend-lease bill''), dat de [[Kongress (USA)|Kongress]] beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as [[Japan]] an’n [[7. Dezember]] [[1941]] den groten Flottenhaben [[Pearl Harbour]] up [[Hawaii]] angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un [[Italien]] den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche [[Industrie]] weer de Krieg vun dor af an för de [[Middelmächt]] nich mehr to winnen. Vunwegen de [[Atombomb]]en up [[Hiroshima]] un [[Nagasaki]] in’n [[August]] [[1945]], de Präsident [[Harry S. Truman]] befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen. === Vun’n Tweeten Weltkrieg bit to’n Enne vun’n Kolen Krieg === ==== Binnenpolitik ==== In den [[Koolt Krieg|Kolen Krieg]] na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de [[Kommunismus]]. In de „[[McCarthy-Johren]]“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De [[Senat (USA)|Senater]] [[Joseph McCarthy]] weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t [[Feernsehn]] utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident [[Dwight D. Eisenhower]] harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört. Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg [[1865]] nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen ([[Jim-Crow-Gesetten]]). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en [[Börgerrechtbewegen]] („Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de [[Böverst Gerichtshoff (USA)|Böverste Gerichtshoff]] in dat Johr [[1954]] dat [[Scheden na de Raass]] afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de [[Natschonalgarr (USA)|Natschonalgarr]] dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“). [[1968]] hett de Kongress den „[[Civil Rights Act]]“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident [[Lyndon B. Johnson]] hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper [[John F. Kennedy]] holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen [[Minnerheit]]en beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn. ==== Butenpolitik ==== An’n [[26. Juni]] [[1945]] sünd in [[San Francisco]] de [[Vereente Natschonen|Vereenten Natschonen]] grünnt wurrn. De [[Sowjetunion]] weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit [[Josef Stalin|Stalin]] un amenne weer de [[Koolt Krieg|Kole Krieg]] dor. Präsident [[Harry S. Truman]] maak sien ''[[Rollback-Politik]]'' künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den [[Kommunismus]] in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „[[Truman-Doktrin]]“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de [[Monroe Doktrin]], wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in [[Grekenland]] ünner de Arms un hölpen ok de [[Törkei]]. För Westeuropa stellen se den [[Marshall-Plaan]] up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen. [[1948]]/[[1949|49]] sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun [[Berlin]] in de [[Blockaad vun Berlin]] af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de [[Berliner Luftbrugge]] up. [[1949]] is denn de [[NATO]] vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat [[Militär]] angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen. De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den [[Warschauer Pakt]]. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en [[Wettrüsten]] mit [[Atomwapen]] twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn ([[Overkill]]). Gefährlich weer dat, as bi den [[Korea-Krieg]] ([[1950]] – [[1953]]) un bi de [[Kuba-Krise]] [[1962]] de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen. [[1968]] hett dat denn en [[Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen]] geven un [[1969]] sünd de [[SALT]]-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen. [[1964]] grepen de USA apen in den [[Vietnam-Krieg]] in. Vördem weer dat to de „[[Tongking-Saak]]“ kamen. Man al ehrer harrn de USA Militärraatgevers in dat Land harrt. In düssen Krieg sünd de USA duchtig up’e Nese fullen, wat den Krieg süms angüng, man ok de [[Moral]], de dorachter stünn. [[1973]] mössen de US-Truppen denn aftrecken un dat Ganze enn mit en Nedderlaag. Vunwegen dat de USA sik vörnahmen harrn, den Kommunismus allerwegens in de Welt lüttsch to holen, nehmen se dat in de 1960er un 1970er Johren in düsse Sake mit de [[Demokratie]] nich jummers to genau. De USA grepen ok [[Militärdikatur|Militärdiktaters]] un Verbrekers unner de Arms, as [[Anastasio Somoza Debayle]] in [[Nicaragua]], [[Augusto Pinochet]] in [[Chile]], [[Ferdinand Marcos]] up de [[Philippinen]] un [[Mobuto Sese Soku]] in [[Zaire]]. Wichtig weer man bloß, dat se gegen den Kommunismus gegenan güngen. Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as [[Jimmy Carter]] Präsident weer. As de Sowjetunion in [[Afghanistan]] inmarscheer, möök Amerika gor nix. Ünner de Regeern vun [[Ronald Reagan]] ([[1981]]-[[1989]]) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de [[Minschenrechten]] gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den [[Eerste Golfkrieg|Eersten Golfkrieg]] twuschen [[Iran]] un [[Irak]] ([[1980]]-[[1988]]) utgerekent achter den [[Diktater]] [[Saddam Hussein]] ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de [[Mullah]]s in Iran. Mit jem ehre [[Satellit (Ruumfohrt)|Satelliten]] hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween. In de Reagan-Tiet keem dat ok to de [[Iran-Contra-Saak]]: [[1986]] verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun [[Panzer]]s. De US-Sekerheitsraatgever [[Robert McFarlane]] un de US-[[Oberst]] [[Oliver North]] harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de [[Sozialismus|sozialistische]] Regeern vun de [[Sandinisten]] gegenan güngen. Ok an de [[Mujaheddin]] in [[Afghanistan]] geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de [[Islam|islaamschen]] [[Fundamentalismus|Fundamentalisten]] mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem. Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (''evil empire''), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den [[Weltruum]] schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte ''„Star-Wars''-Programm“ ''([[Strategic Defense Initiative|SDI]]-Projekt, Krieg in de Steerns)''. Man [[1985]] un [[1986]] hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen [[Michail Sergejewitsch Gorbatschow]] drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer [[START]] (''Strategic Arms Reduction Talks''). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen. [[1991]] breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt. == Kultuur == === Eten === [[Bild:2019-11-28 14 46 15 A single serving of Thanksgiving Dinner in the Parkway Village section of Ewing Township, Mercer County, New Jersey.jpg|thumb|Een [[Thanksgiving dinner]] mit [[Kalkuun]], Stampkantüffeln, suren Gurken, Mais, kandeerte Yam, Kraanbeergelee, Granaat, Arvten un annerwat]] De fröhen Kolonisten kemen mit Spiesen vun de Native Americans so as Kalkuun, Kantuffels, Söotkantüffels, Mais un Körbis un Ahoornsiroop in Kuntakt. De Kolonisten un later Inwannerer bruken de nee’en Ingredentien bekannte Gerichten to kaken un mischen jüm mit Leevmiddels ut de ole Welt, so as Weten,<ref name="Wheat">"Wheat Info", Wheatworld.org, archived October 11, 2009, {{Webarchiv|url=https://www.wheatworld.org/wheat-info/fast-facts/ |wayback=20091011012758 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 09:17:53 InternetArchiveBot }}, accessed January 15, 2015.</ref> Rindfleesch un Melk un schapen so ene frohe amerikaansche Kaaktraditschoon<ref>"Traditional Indigenous Recipes", American Indian Health and Diet Project, accessed September 15, 2014, https://aihd.ku.edu/recipes/index.html.</ref><ref>Ambrose Akenuwa, ''Is the United States Still the Land of the Free and Home to the Brave?'', Lulu Press, July 1, 2015, pp. 92–94, ISBN 978-1-329-26112-9.</ref> Leevmiddels uut de nee Welt, so as Körbis, Mais, Kantüfffels un Kalkuun as Felesxh sünd Bestanddelen vun dat [[Thanksgiving]]-Dinner.<ref name="Mintz1996">Sidney Wilfred Mintz, ''Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, and the Past'', Beacon Press, 1996, p. 134, ISBN 978-0-8070-4629-6.</ref> Gerichten, so as [[apple pie]], [[fried chicken]], [[Doughnut]]s, [[Pommes]], [[macaroni and cheese]], [[Ies]], [[Hamburger]]s, [[hot dog]]s un Pizza, de for besunners US-amerikaansch gellen, brochen later Inwannerer in dat Land.<ref>Hasia Diner, ''Hungering for America: Italian, Irish, and Jewish Foodways in the Age of Migration'', Harvard University Press, 2001, p. 1.</ref><ref>Tracy N. Poe, "The Origins of Soul Food in Black Urban Identity: Chicago, 1915–1947", ''American Studies International'', Vol. 37, No. 1 (February 1999), p. 5.</ref><ref>Haley Cawthon, "KFC is America's favorite fried chicken, data suggests", ''The Business Journals'', December 31, 2020, https://www.bizjournals.com/louisville/news/2020/12/31/consumer-spending-data-kfc-is-the-most-popular.html.</ref><ref>Joan Russell, "How Pizza Became America's Favorite Food", ''Paste'', May 23, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/america/the-history-of-the-pizza/.</ref> Mexikaansche Gerichten, so as [[burritos]] un [[tacos]] geev dat al in vöormaals mexikaansch Rebeden, wurrn man in ene spetschelle amerikaansch mexikaansch Woes anpassr, so as de TexMex Köok. Anpassr chineesche Gerichten un italieensche Pasta sund ook wied verbreidt.<ref name="IFT">James N. Klapthor, "What, When, and Where Americans Eat in 2003", Newswise/Institute of Food Technologists, August 23, 2003, https://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003.</ref> Dat amerikaansche Diner, een informell Restaurant for de Arbeiderklass, het sienen Oorsprung in dat 19. Jhd. un verbreidt in dat 20. jhd. in heel dat land.<ref>"The History of the American Diner", ''Paste Magazine'', September 5, 2016, https://www.pastemagazine.com/food/the-history-of-the-american-diner/.</ref> Amerikaansch [[fast-food]] keem mit dat Automobil op.<ref>"America's Love Of Drive-thrus", ''NPR'', December 11, 2023, https://www.npr.org/2023/12/11/1198909271/1a-draft-12-11-2023.</ref> Al in de 1920.er Jaren geev dat de eersren Restaurant mot Drive-ins , un vun de 1940-er an mit Drive-throughs.<ref name="drivethru">"When Was the First Drive-Thru Restaurant Created?", Wisegeek.org, accessed January 15, 2015, https://www.wisegeek.org/when-was-the-first-drive-thru-restaurant-created.htm.</ref><ref>Andrew Sheldon, "The History of the Drive-Thru in America", ''Your AAA Network'', July 23, 2020, https://magazine.northeast.aaa.com/daily/life/cars-trucks/auto-history/history-of-the-drive-thru/.</ref> Amerikaansch [[fast-food restaurant]]keden, so as [[McDonald's]], [[Burger King]], [[Chick-fil-A]], [[Kentucky Fried Chicken]], [[Dunkin' Donuts]] un veel anner hebbt sik mit de Globalisarachoon weltwied uutbreidt, have numerous outlets around the world.<ref>Rada Pavlova, "Globalization of American Fast-Food Chains: the Pinnacle of Effective Management and Adaptability", ''The Yale Globalist'', April 8, 2019, https://globalist.yale.edu/in-the-magazine/globalization-of-american-fast-food-chains-the-pinnacle-of-effective-management-and-adaptability/.</ref> === Sport === De populäärste Sportaarden in de Verenigten Staten sünd American Football, [[Basketball]], [[Baseball]], [[Football]] un [[Ieshockey]].<ref>{{Internetquelle |autor=Gallup Inc |url=https://news.gallup.com/poll/4735/Sports.aspx |titel=Sports |datum=2007-09-25 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Sportaarden so as Baseball un American Football hebbt öller europääsche Spelen as Grundlaag. Annersieds wurrn Sportaarden so as Baskeball, [[Volleyball]], [[Skateboarding]] un [[Snowboarding]] in de Verenigten Staten uutfunnen un sünd later weltwied populäär worrn.<ref>Lindsay Sarah Krasnoff (December 26, 2017). "How the NBA went global". ''The Washington Post''. Retrieved September 14, 2023, from https://www.washingtonpost.com/news/made-by-history/wp/2017/12/26/how-the-nba-went-global/</ref> Noordamerikaansche Sportaarden so as [[Lacrosse in the United States|Lacrosse]] un [[Surfen]] hebbt ene indigene Grundlaag.<ref>Howard Liss (1970). ''Lacrosse''. Funk & Wagnalls, p. 13.</ref> The [[Professional sports market in the United States|market for professional sports in the United States]] was approximately $69 billion in July 2013, roughly 50% larger than that of Europe, the Middle East, and Africa combined.<ref>Reuters (June 18, 2008). "Global sports market to hit $141 billion in 2012". Retrieved July 24, 2013, from https://www.reuters.com/article/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618</ref> American Football is allens tohoop de populäärste Sport in de Verenigten Staten.<ref>David K. Krane (October 30, 2002). "Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport". Harris Interactive. Archived July 9, 2010, from https://web.archive.org/web/20100709111448/https://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337. Also see: Michael MacCambridge (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 978-0-375-50454-9.</ref> De spelen vun de [[National Football League]] hebbt weltwied de höögste döörsnidliche Besökertallen un den [[Super Bowl]] kiekt sik vele Millionen Minschen op de ganze Welt an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.espn.com/nfl/story/_/id/27321898/how-nfl-took-america-100-years |titel=How the NFL took over America in 100 years |datum=2019-08-14 |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Na American Football sünd Basketball, Baseball, Football un Ieshockey de populäarsten Sportaarden. De Topligen för düsse Sportaarden sünd de [[National Basketball Association]],<ref>{{Internetquelle |url=https://careers.nba.com/history/ |titel=Our History |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> de [[Major League Baseball]],<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/official-information/about-mlb |titel=About MLB {{!}} Official Information |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> [[Major League Soccer]],<ref>MLS Soccer. "About MLS Soccer". Retrieved June 8, 2025, from https://www.mlssoccer.com/about/</ref> un de [[National Hockey League]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhl.com/info/about-the-nhl |titel=Official Site of the National Hockey League {{!}} NHL.com |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> De Individuaalsport mit de meisten Tokiekers is [[Golf (Sport)|Golf]] un Autorennsport, besünners [[NASCAR]] un [[IndyCar]].<ref>Harris Interactive (January 16, 2014). "As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America's Favorite Sport". Retrieved March 9, 2014, from https://web.archive.org/web/20140309053431/https://www.harrisinteractive.com/vault/Harris%20Poll%205%20-%202014%20Fave%20Sport_1.16.14.pdf</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Kevin Grier and Tyler Cowen |url=https://grantland.com/features/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football/ |titel=» What Would the End of Football Look Like? |datum=87798 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> Vergleken mit Europa un anner Weltdelen het de Collegesport een besünner hogen proffesschonellen Rang un bringt dat Jaar bet to ene 1 Milliard US-Dollar.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.si.com/college/2018/03/07/ncaa-1-billion-revenue |titel=NCAA Reports $1.1 Billion in Revenues |datum=2018-03-07 |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> College football un Basketball hebbt grote Tokiekertallen. De [[NCAA Division I men's basketball tournament|NCAA March Madness tournament]] un [[College Football Playoff]] sünd mang de Sportevents mit de meisten Tokiekers.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |titel=Home |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US }}</ref> De proffesschonelle Collegesport is in den Verenigten Staten ook de wichtige Born för ne’e Talenten in de professchonellen Ligen, wieldes in anner Staten apentlich un privat föddert Sportorganisatschonen un Verenen düsse Opgaav hebbt.<ref>Thomas Rosandich (2002). "Collegiate Sports Programs: A Comparative Analysis". ''Education'', Vol. 122, Issue 3, p. 471.</ref> Achtmaal hebbt US-amerikaansche Städer de [[Olympsche Spele|Olympsche Spelen]] uutdregen. De Olympschen Summerspelen 1904 in St. Louis weren de eersten Olympschen Spelen buten Europa.<ref>Gerald P. Schaus & Stephen R. Wenn (2007). ''Onward to the Olympics: Historical Perspectives on the Olympic Games''. Wilfrid Laurier University Press, p. 224. ISBN 978-0-88920-505-5.</ref>T UOlympic Games will be held in the U.S. for a ninth time when Los Angeles hosts the [[2028 Summer Olympics]]. US-amerikaansche Athleten hebbt allenstohoop meer Medaillien bi Olympschen Spelen wunnen, as jeed anner Land weltwied.<ref>Greatest Sporting Nation. "All-time Olympic medal standings". Retrieved from {{Webarchiv|url=https://greatestsportingnation.com/ |wayback=20250110013648 |text=— |archiv-bot=2026-03-25 15:03:18 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/sports/olympics/the-1000-medals-of-the-united-states/ |titel=1,000 times gold - The thousand medals of Team USA |abruf=2025-10-16 |sprache=en}}</ref> Anner wichtige Sportevents in de Verenigten Staten sünd de [[Americas Cup]], [[World Baseball Classic]], de [[U.S. Open (tennis)|U.S. Open]], un de [[Masters Tournament]]. De männliche Footballnatschonaalmannschop vun de Verenigten Staten kunn sik för ölven Weltmeisterschoppen qualifizeren. De Froennatschonaalmannschop het de [[FIFA Women's World Cup]] un de Olympsche Goldmedaillie je veermaal wunnen.<ref>Jeff Carlisle (April 6, 2020). "MLS Year One, 25 seasons ago: The Wild West of training, travel, hockey shootouts and American soccer". [[ESPN]]. Retrieved May 5, 2021, from https://www.espn.com/soccer/major-league-soccer/story/4082408/mls-year-one25-seasons-ago-the-wild-west-of-trainingtravelhockey-shootouts-and-american-soccer</ref> De [[1999 FIFA Women's World Cup]] hebbt de Verenigten Staten ook uutricht.<ref>{{Internetquelle |autor=Aria Gerson |url=https://www.usatoday.com/story/sports/soccer/2020/07/10/1999-womens-world-cup-uswnt-iconic-moments-brandi-chastain/5405459002/ |titel=Impact of 1999 Women's World Cup went far beyond Brandi Chastain's iconic goal |abruf=2025-10-16 |sprache=en-US}}</ref> För de Mannslüüd hebt de Verenigten Staten de [[1994 FIFA World Cup]] uutricht un schall tohoop mit Kanada un Mexiko de [[2026 FIFA World Cup]] uutdregen.<ref>Laurel Wamsley (June 16, 2022). "The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced". [[NPR]]. Retrieved April 16, 2023, from https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement</ref> == Städer == * [[Washington D.C.|Washington]] * [[New York]] * [[Chicago]] * [[Los Angeles]] * [[Houston]] == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Bundsstaten vun de USA}} {{Länner in Noord- un Middelamerika}} {{Navigatschoonsliest NATO-Staten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Noordamerika]] [[Kategorie:USA]] m1u77soixvachh18gt7n73txvd94h80 0 969 1072075 1047620 2026-07-10T22:08:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072075 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} '''Wetenschop''' is all dat, wat de [[Homo sapiens|Minschen]] rutkreegen hebbt över Minsch un Natur as ok dat Ünnersöken vun Tosamenhäng un Saken, de opstunns noch nich verstahn warrt. Ne’et Weten kriggt de Wetenschop dör de [[Forschung]]. Wat dormit rutfunnen warrt, mutt denn so opschreven warrn, dat annere Lüüd dor ok rankümmt. Dat heet sünners in [[Book|Böker]] un wetenschoplich [[Tiedschrift]]en. Sünners wichtig is bi’t Forschen de [[Bewies (Logik)|Bewies]]. Een kann nich blots vertellen, wat he utfunnen hett, man he mutt ok verkloren, woans he dorop kamen is un dat all’ns mit dat Weten tohopenpasst, wat dat al gifft. Dör de [[Lehr]] warrt dat Weten wiedergeven, sünners an de [[Universität]]en. För de Wetenschop hett sik – as dat [[Karl Popper]] formuleert hett – inbörgert, dat * toerst en [[Hypothees]] formuleert warrt. Dat is en Idee, woans wat sien kann. * denn mutt wieterforscht warrn, dat dor Inholt bi de Hypothees kümmt. * denn kann ut de Hypothees en [[Theorie]] warrn. * de Theorie mutt so formuleert warrn, dat se vun anner Lü pröövt warrn kann. Dat heet, dat se verifizeert oder falsifizeert warrn kann. Wetenschoplich Arbeet mutt sik an sünnere Kriterien hollen: * [[Objektivität]]: twüschen Person un Saak ünnerscheden * [[Reliabilität]]: Toverlatig in Forschung un Darstellen sien. * [[Validität]]: Wat rutkregen warrt, authentisch beleggen (Bewies föhren) Wetenschop geiht faaken na düsse Schritt för sick: # Wunnerwarken över wat, wat een sick noch nich klor moken kann # Nakieken, woans sick dat mit een Phänomen verhollt un dat nipp un nau opschreewen. # Sammeln un Ordnen vun Material # systematisch [[Experiment]]eern as Fraag an de Natur. Dorbi mööt de Experimente so dokumenteert warrn, dat jedereen se (tominns in't Prinzip) namoken kann un dorbi to dat sülvige Ergebnis kümmt. Dat güldet besünners för de [[Natuurwetenschop]]pen # Opstellen vun Hypothesen un Theorien # [[Bewies (Logik)|Bewies]] oder vun de Theorien oder Nawies, dat se falsch sünd # de niegen Erkenntniss opschreewen un in Tiedschriften un Beukers openbar moken. De modernen wetenschoplich Methoden gaht trüch op [[Francis Bacon (Philosoph)|Francis Bacon]]. == Indelen vun de Wetenschoppen == In de olle Tiet weer de Indelen na de [[Söven fre'e Künsten|söven Künst]] (lat. ''Artes''). Dor weer ok de [[Astronomie]] bi, de fröher ok de [[Astrologie]] as Deel harr. De annern Künsten weren [[Gramatik]], [[Rhetorik]], [[Dialektik]], [[Arithmetik]], [[Geometrie]] un [[Musik]]. Ok in de anfangen Niege Tied weer Wetenschop noch nich so opdeelt as hüüt. De Wetenschopler harrn sick üm verscheden Rebeden kümmert, so as [[Leonardo da Vinci]] un [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]. Hüüt warrn de Wetenschoppen faaken so indeelt: * [[Natuurwetenschop]]pen, t.B. ** [[Physik]] ** [[Chemie]] ** [[Biologie]] ** [[Eerdwetenschoppen]] ** [[Medizin]] * [[Ingenieurswetenschop]]pen, t.B. ** [[Boingeneurswesen]] ** [[Schippbo]]ingeneurswesen * [[Geisteswetenschop]]pen, t.B. ** [[Philosophie]] ** [[Spraakwetenschop]], t.B. *** [[Germanistik]] *** [[Romanistik]] *** [[Indoeuropäistik]] ** [[Theologie]] ** [[Juristeree]] * [[Sellschopswetenschop]]pen, t.B. ** [[Weertschapswetenschop]]pen ** [[Soziologie]] ** [[Politologie]] == Kiek ook bi == {{Portal|Wetenschop un Technik}} == Literatur == * [[Wolfgang Deppert]]: „Theorie der Wissenschaft“, 4 Bände, Band 1: Die Systematik der Wissenschaft, ISBN 978-3-658-14023-6, Band 2: Das Werden der Wissenschaft, ISBN 978-3-658-14042-7, Band 3: Kritik der normativen Wissenschaftstheorien, ISBN 978-3-658-15119-5, Band 4: Die Verantwortung der Wissenschaft, ISBN 978-3-658-15123-2, Springer VS, Wiesbaden 2019. * [[Alwin Diemer]] (Hrsg.): ''Der Wissenschaftsbegriff. Historische und systematische Untersuchungen.'' Meisenheim a. Glab 1970. * Kristin Eichhorn, Sebastian Kubon (Hg.): ''Wissenschaftshierarchien. Hemmnisse im deutschen Wissenschaftssystem'', Marburg: Büchner 2023 * Karel Lambert, Gorden G. Brittan Jr.: ''An Introduction to the Philosophy of Science''. Englewood Cliffs 1970. – Deutsch: ''Eine Einführung in die Wissenschaftsphilosophie.'' Berlin / New York 1991. * [[Alan Francis Chalmers|Alan Chalmers]]: ''Wege der Wissenschaft: Einführung in die Wissenschaftstheorie.'' Springer, Heidelberg 2001. * [[Martin Carrier]]: ''Wissenschaftstheorie zur Einführung.'' Junius, Hamburg 2006. * Werner Kogge: ''Einführung in die Wissenschaften. Wissenschaftstypen – Deutungskämpfe – Interdisziplinäre Kooperation.'' transcript, Bielefeld 2022, ISBN 978-3-8376-5970-2 ([https://www.transcript-verlag.de/978-3-8376-5970-2/einfuehrung-in-die-wissenschaften/?number=978-3-8394-5970-6 (Open-Access)]). * Drossel, Barbara. ''Welche Tugenden braucht ein guter Wissenschaftler? Reflexionen zwischen Glaube und Naturwissenschaften''. Evangelische Akademie Baden, 2012. ISBN 978-3-89674-570-5. == Weblenken == {{Commonscat|Science|Wetenschop}} * [http://www.dfg.de/download/pdf/dfg_im_profil/reden_stellungnahmen/download/empfehlung_wiss_praxis_0198.pdf ''Grundsätze zur Sicherung guter wissenschaftlicher Praxis''] (PDF; 708&nbsp;kB), ''Deutsche Forschungsgemeinschaft'', Januar 1998. (hoogdüütsch) * [https://web.archive.org/web/20240809161539/https://www.bosch-stiftung.de/de/publikation/das-wissenschaftsbarometer-2022 Wissenschaftsbarometer 2022] ruutgeven vun ''Wissenschaft im Dialog'' (hoogdüütsch * ''The National Academies Press'', [http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=13507 nap.edu: ''Exposure Science in the 21st Century: A Vision and a Strategy''] (PDF, „Wissenschaft im 21. Jhdt.: Vision und Strategie“, hoogdüütsch) [[Kategorie:Wetenschop]] k92a2kxp6mpr3z3mzr6upwxlne4fre2 0 3228 1071992 1071701 2026-07-10T15:19:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071992 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Datei:Map_of_Ming_Chinese_empire_1415_(cropped).jpg|verweis=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Map_of_Ming_Chinese_empire_1415_(cropped).jpg|duum|Das Ming-Reich unter Kaiser [[:de:Yongle|Yongle]] (1402–1424)]] De '''Ming-Dynastie''' (míng cháo) weer ene chineessche Dynastie. Se harrn vun 1368 to 1644 de Macht. Vör de Ming-Dynastie harrn [[Mongolen]] de Macht. De eerste [[Kaiser]] vun de Ming-Dynastie mek Nanjing de [[Hööftstadt]]. Ter Tied vun de Ming-Dynastie weer [[China]] ene belangrieke Schippfohrtsnatschoon, een vun de beröhmteste Seelüüt weer [[Zheng He]]. De Ming-Dynastie harr merkantilistisch Elementen. 1586 warr dat denn portugiessche Macau (Yüeh:Magau) ene Stadt. Zhu Yuanzhang, de Grünner vun de Ming-Dynastie weer een vun de twee Grünners vun chineessche Dynastien, de ut ene Buernfamilie weern. Dat normaale en Kaiser vun disse Dynastien to nennen, is Zhu, wiels dat de Familiennaam weer. De Vörnaam is in China blots de letzte unm nich de eerste Maam. Tamerlan weer en [[Törken|Törksch]]e Först un harr ene vun de gröttste Rieken, wat ter Tied vun de Ming-Dynastie weer. Noh de Ming-Dynastie geev dat de [[Qing-Dynastie]]. == Literatuur == * Timothy Brook: ''The Troubled Empire. China in the Yuan and Ming Dynasties.'' Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 2010, ISBN 978-0-674-04602-3. * Jonathan Clements: ''Coxinga and the Fall of the Ming Dynasty.'' Sutton Publishing, Stroud 2005, ISBN 0-7509-3270-8. * Jacques Gernet: ''Die chinesische Welt. Die Geschichte Chinas von den Anfängen bis zur Jetztzeit'' (= ''Suhrkamp-Taschenbuch.'' 1505). Suhrkamp, Frankfort an’n Main1997, ISBN 3-518-38005-2. * L. Carrington Goodrich, Chaoying Fang: ''Dictionary of Ming Biography, 1368–1644.'' Columbia University Press, New York 1976, ISBN 978-0-231-03833-1. * Ray Huang: ''1587. A Year of No Significance. The Ming Dynasty in Decline.'' Yale University Press, New Haven CT u. a. 1981, ISBN 0-300-02518-1. * Frederick W. Mote: ''Imperial China. 900–1800.'' Harvard University Press, Cambridge MA u. a. 1999, ISBN 0-674-44515-5. * ''The Cambridge History of China.'' Band 7: Denis Twitchett, Frederick W. Mote (Ruutgever): ''The Ming Dynasty 1368–1644.'' Teil 1. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1988, ISBN 0-521-24332-7. * ''The Cambridge History of China.'' Band 8: Denis Twitchett (Ruutgever): ''The Ming Dynasty 1368–1644.'' Teil 2. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1998, ISBN 0-521-24333-5. == Weblenken == {{Commonscat|Ming Dynasty|Ming-Dynastie}} * [http://www.sino-liedtke.de/Chin__Geschichte/Ming_Dynastie/ming_dynastie.html Text över de Ming-Dynastie] * {{Internetquelle |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |titel=The Ming Dynasty at Minnesota State University |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100601173030/http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |archiv-datum=2010-06-01 |zugriff=2014-01-26 }} {{Webarchiv|url=http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/china/later_imperial_china/ming.html |wayback=20100601173030 |text=The Ming Dynasty at Minnesota State University |archiv-bot=2026-07-10 15:19:59 InternetArchiveBot }} (engelsch) * [http://www.chinaonlinemuseum.com/painting-masters.php Notable Ming Dynasty Painters and Galleries at China Online Museum] (engelsch) * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/ming/hd_ming.htm Ming Dynasty art at the Metropolitan Museum of Art] (engelsch) * {{Internetquelle |url=http://china.chinaa2z.com/china/html/history%20and%20culture/2008/20081210/20081210154315150987/20081210161829952794.html |titel={{lang|en|Chinese History – Ming Dynasty}} |hrsg=ChinaA2Z.com |datum=2009-09-23 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110123044341/http://china.chinaa2z.com/china/html/history%20and%20culture/2008/20081210/20081210154315150987/20081210161829952794.html |archiv-datum=2011-01-23 |zugriff=2015-11-29 |sprache=en |kommentar=Originaalwebsteed nich meer online}} {{Normdaten|TYP=s|GND=4101004-8}} [[Kategorie:Adelsslecht]] [[Kategorie:China]] [[Kategorie:Staat]] [[Kategorie:Historie]] p84u97shlfb22yjkeaodh605djw37qw 0 3380 1072063 1065759 2026-07-10T20:57:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072063 wikitext text/x-wiki [[Bild:Second world war europe animation small.gif|duum|Kriegsverloop in Europa (Animatschoon 1939–1945)<br />([[:Datei:Second world war europe animation large de.gif|Version in hoge Oplösen]])]] [[Bild:Second world war asia 1937-1942 map de.png|duum|Pazifikruum bit 1942: gröttste Utbreden vun’t japaansche Herrschopsrebeed]] De '''Twete Weltkrieg''' weer de twete global [[Krieg]], de all [[Grootmacht|Grootmächt]] vun dat 20. Johrhunnert föhrden un is de bit nu gröttste un slimmst Konflikt in de Minschheidsgeschicht.<ref>Donald Sommerville: ''The Complete Illustrated History of World War Two: An Authoritative Account of the Deadliest Conflict in Human History with Analysis of Decisive Encounters and Landmark Engagements.'' Lorenz Books, ISBN 0-7548-1898-5, S. 5.</ref> De Krieg düür van 1939 bit 1945. In’n Kriegsverloop hebbt sück twee militärisch Allianzen billt: De [[Assenmächte|Assenmächt]] un [[Allieerte#Tweete Weltkrieg|Allieerten]]. Över 60 Staten bedeligden sik an’n Krieg direkt oder indirekt, över 110 Million Minschen stunnen ünner Wapen.<ref>[[Alexander Lüdeke]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, ISBN 978-1-4054-8585-2, S. 299.</ref> De Offertallen swanken je na de Born tüschen 60 un 70 Millioon Doden. Besünners [[Holocaust]], [[Kriegsverbreken]], [[Flachenbombardement]]s un de eersten [[Karnwappen|Atomwappen]] hebbt de Twete Weltkrieg kenntekent. == Groff Översicht == As Kriegsbeginn gellt allgemeen de 1. September 1939: de Dag, as de düütsche Wehrmacht [[Polen]] överfallen het. För den Pazifikkrieg gellen Eenig de Anfang vun de [[Mandschurei-Krise|Mandschuree-Krise]] up de 18. September 1931<ref>Richard Maybury: ''World War II: The Rest of the Story and How It Affects You Today: 1930 to September 11, 2001 (Uncle Eric Book).'' Bluestocking Press, 2003, ISBN 0-942617-41-X, S. 81.</ref> oder de 7. Juli 1937, as de [[Kaiserlich Japanische Armee|japanische Armee]] de [[Republik China|chinesischen]] Garnisonsstadt Wanping süüdwestlich vun [[Peking]] innamen het.<ref>Zit. nach Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen – Der Zweite Weltkrieg'', 2010, [http://books.google.de/books?id=8l21tdQZmZgC&pg=PA22 S. 22 f.]</ref> Een anner These beschrifft dat den europäischen un en asiaatsch Krieg as sülvststannige Kunflikten, de beid 1941 in en globalen Konflikt münnen deen.<ref>[[Alan J. P. Taylor]]: ''Die Ursprünge des Zweiten Weltkriegs: d. Jahre 1933–1939.'' Gütersloh 1963.</ref> Bit Midden 1941 wurr de noch up Europa beschränkte Konflikt vun de Wehrmacht meest blots as Eroberungskrieg führt. Nah Polen wurr in kört, konzentreert führt Feldtüüg Däänmark, Norwegen, Belgien, de Nedderlannen, Luxemborg, de Grootdeel vun Frankriek, Jugoslawien un Grekenland erobert un besett. De Rebeeden wurrn deels in't Düütsch Riek ingleedert, deels mit vun dat Düütsch Riek afhängigen Regeeren beherrscht. De besett Rebeeden wurrn wertschaplich utbeut, [[Jöden]], Oppositschonelle un Lüüd, vun de man annehm, dat se Wedderständler tegen den Natschonalsozialismus weern, wurrn plaanmäßig verschleppt, to [[Dwangsarbeit]] herantrucken un ümbrocht. [[Grootbritannien]] weer vun de [[Wappenstillstand vun Compiègne (1940)|Kapitulatschoon vun Frankriek]] (22. Juni 1940) bit to'n düütschen [[Ünnernehmen Barbarossa|Angreep up de Sowjetunion]] (22. Juni 1941) Düütschland eenzig verbleeven europäisch Kriegsgegner. Dit Dörhollen vun de Briten, dat vun [[Churchill]] sien Standfestigkeit tegenöver [[Hitler]] anführt wurr, weer vun groot, woll entscheeden Bedüüden för den Verloop vun den Tweeten Weltkrieg.<ref>[[Rolf-Dieter Müller]]: ''Der Zweite Weltkrieg'', Stuttgart 2004 (Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 86.</ref> Dat natschonalsozialistisch Düütsch Riek führ den [[Düütsch-sowjetsch Krieg|Krieg gegen de UdSSR]] as en [[Vernichtungskrieg]].<ref>Rolf-Dieter Müller, [[Gerd R. Ueberschär]]: ''Hitlers Krieg im Osten 1941–1945.'' Ein Forschungsbericht. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2000, ISBN 3-534-14768-5, S. 225–271.</ref> Hitler gellt dorbi as drievend Kraft. All in ''[[Mein Kampf]]'' harr he de Vörstellen vun de Eroberung vun „[[Lebensraum im Osten]]“ wiederentwickelt, indem he de mit [[Sozialdarwinismus]], [[Rassismus|Rassenideologie]], [[Antisemitismus (bit 1945)|Antisemitismus]] un [[Bolschewismus|Antibolschewismus]] verknütten dee. Immer weer hett he betoont, dat he [[Osteuropa]] bit to'n [[Ural]] as Ergänzungs- un Siedlungsruum för en [[Natschoonalsozialistische Europaplääns|künftig „Großgermanisches Reich“]] begriepen dee.<ref>Rolf-Dieter Müller: ''Der letzte deutsche Krieg 1939–1945.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2005, S. 76–78.</ref> De gröttste Deel vun Kamphandlungen vun den Tweeten Weltkrieg funn an de düütsch-sowjetsch Front, de gröttste Deel vun Kriegsverbreken achter disse Front statt. De [[Rode Armee|Rood Armee]] kunn den Vörmarsch vun de Wehrmacht in' Winter 1941/42 kört vör [[Moskau]] eerstmals anhollen. Nahdem de Rood Armee in' Winter 1942/43 en wiederen Vörmarsch bi [[Stalingrad]] stoppen kunn, hett se de düütsch Wehrmacht ansluutend so nah un nah in dat Düütsch Riek trüggdrängt. Mit Dörhollensbefehlen dreev de politisch un militärisch Führung de düütsch Truppen noch in dat Fröhjohr 1945 in en sinnlosen Kamp, wordör up beid Sieden noch Hunnertduusende vun Minschen oppert wurrn.<ref>John Zimmermann: ''Pflicht zum Untergang. Die deutsche Kriegsführung im Westen des Reiches 1944/45.'' Schöningh, Paderborn 2009, S. 97; vgl. Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte'', Deutsche Verlags-Anstalt, 2005, S. 29.</ref> Am 8. Mai 1945 ([[VE-Day]]) is denn de [[bedingungsloos Kapitulatschoon vun de Wehrmacht]] in Kraft treden, de Krieg in Europa weer dormit to Enn'. Nah dat Enn vun den Tweeten Weltkrieg steeg de [[Sowjetunion]] neben den [[USA]] in den Rang vun en [[Supermacht]] up.<ref>[[Richard Overy]]: ''Russlands Krieg 1941–1945.'' Rowohlt, Hamburg 2004, ISBN 3-498-05032-X, S.&nbsp;440.</ref> Mit den Kriegsinträe vun dat [[Königriek Italien (1861–1946)|Königriek Italien]] an de Siet vun dat Düütsch Riek in’ Juni 1940 wurr ok Noordafrika to’n Kriegsschauplatz. Italieensch Truppen mussen in [[Ägypten]] gegen britisch Verbände düchtig Verluste hennehmen un verloren de Kontroll över Oostafrika. Dat af Februar 1941 an de Kämpen bedeeligt [[Düütsch Afrikakorps]] kunn woll de Nedderlaag vun de Assemächte in Noordafrika uphollen, aber nich afwennen.<ref name="collier">Basil Collier: ''Short History of the Second World War.'' Collins, London 1967, ISBN 0-00-211775-4, S. 190–199.</ref> In’ November 1942 sünd anglo-amerikaansch Truppen in Noordafrika land un hebbt de düütsch un italieensch Truppen in Tunesien to de Kapitulatschoon dwungen (Mai 1943). Nah Lannen up Sizilien (Juli 1943), in de Normandie (Juni 1944) un in Süüdfrankriek (August 1944) hebbt US-amerikaansch, britisch un franzöösch Truppen ok in [[Kontinentaleuropa]] en Landkrieg gegen de Truppen vun de Wehrmacht führt. Italien stunn af Oktober 1943 offiziell up de Siet vun de [[Allieerte]]n.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 108.</ref> Af Oktober 1944 drungen allieerte Truppen up dat Rebeet vun dat Düütsch Riek vör, wo US-amerikaansch Truppen an’ 25. April 1945 [[Elbe Day|an de Elv]] up sowjeetsch Truppen stött sünd. Nah den japaanschen [[Angreep up Pearl Harbor]] hebbt de USA an’ 8. Dezember 1941 dat [[Kaiserriek Japan]] den Krieg verkloort un de Konflikt wurr to’n Weltkrieg, as [[Hitler]] an’ 11. Dezember 1941 wedderum den USA den Krieg verkloort hett, ofschons he dorto nah den [[Dreemächtepakt]] nich verplicht weer. De UdSSR bleev nah dat [[Japaansch-Sowjeetsch Neutralitätspakt|Neutralitätsafkommen]] van 13. April 1941 tegenöver Japan vöreerst neutral. In de [[Arcadia-Konferenz]] (Dezember 1941/Januar 1942) wurr de Swoorpunkt vun de US-amerikaansch un britisch Kriegsanstrengungen up dat Bekämpen vun dat Düütsch Riek leggt, kört „Germany first“-Strategie.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' DTV, München 1985, S. 173&nbsp;f.</ref> De US-Rüstungsindustrie hett in Rekordtiet nee Scheep för de Pazifikflotte vun de US-Navy baut, de af Midden 1942 in kombineert See-Luftschlachten de japaansch Marine swoor Verluste tofügen kunn. Japaansch Truppen harrn bit dorhen [[Hongkong]], [[Britisch-Malaya]]<ref>Britisch-Malaya bestunn bit 1946 ut dree Deelen: den ''[[Unfederated Malay States]]'', den ''[[Federated Malay States]]'' un den ''[[Straits Settlements]]''.</ref>, de [[Philippinen]], Deelen vun [[Burma]], [[Niederländisch-Indien]] un Deelen vun [[Neeguinea]] erobert.<ref>De Besetten vun de süüdlichen Deel vun Indochina weer all nah en Ultimatum in’ Juli 1941 vun de Vichy-Regeeren afpresst wurrn. Vgl. Lothar Grundmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' München 1985, S.&nbsp;157 u.&nbsp;160. Noord-Indochina harrn de Japaner all in’ September 1940 besett.</ref> [[Thailand]] wurr vun [[Franzöösch-Indochina|Indochina]] ut besett un to de Kriegsverkloren an de USA dwungen. Nah de [[Slacht um Midway]] Anfang Juni 1942, in de de japaansch Marine veer vun hör söss groot Floogtüchdräger verlor, weer de japaansch Överlegenheit in’ See-Luft-Krieg braken un de ''Wennen in’ Pazifik-Krieg'' intreden. Bit 1945 hebbt sück de US-Truppen in’ Toog vun de so nömmt ''[[Island Hopping (Pazifikkrieg)|Island Hopping]]'' immer dichter an de veer Hööfteilannen vun Japan rankämpt, wobi aber groot Deelen vun Süüdoostasien wiederhen vun japaansch Truppen besett bleven. Vun [[Tinian]] ut sünd denn de beid Bomber start, de de twee [[Atombombenabwürfe up Hiroshima un Nagasaki|Atombomben in’ August 1945 up Hiroshima un Nagasaki]] afsmeeten hemm. An’ 2. September 1945 gung de Tweete Weltkrieg mit de Kapitulatschoon vun Japan to Enn’. In den Johren nah den Tweeten Weltkrieg hebbt sück de Allieerten in de vun de UdSSR un de USA führt Machtblocken upspulten un de Ära vun den [[Kolt Krieg|Kollen Krieg]] fung an. == Vörgeschichte == [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1969-065-24, Münchener Abkommen, Ankunft Mussolini.jpg|miniatur|Benito Mussolini un Adolf Hitler, München 1938]] In de Johren siet 1920 bit to dat Enn' vun den Tweeten Weltkrieg keem in wiet Deelen vun Europa de [[Faschismus]] bzw. de [[Rechtsextremismus]] tonehmend to politisch Macht. In Italien reet [[Benito Mussolini]] all 1922 mit den [[Marsch up Rom]] de Macht an sück. In Düütschland weer de [[Natschonalsozialismus]] siet 1930 to en Massenbewegen heranwussen. An' 30. Januar 1933 wurr hör un hör rechtskonservativ Verbündeten de politisch [[Machtgriepen|Macht övergeven]]: [[Adolf Hitler]] wurr vun Riekspräsident [[Paul von Hindenburg]] to'n [[Riekskanzler]] nömmt. He hett denn ut [[Natschonalsozialistisch Düütsch Arbeiterpartei|Natschonalsozialisten]] un [[Düütschnatschonale Volkspartei]] dat [[Kabinett Hitler]] bild. De Revision vun de internatschonal Ordnung nah den [[Freedensverdrag vun Versailles|Versailler Verdrag]], all en Teel vun fröhere düütsch regeeren, hörr to dat [[25-Punkte-Programm|Programm vun de Natschonalsozialisten]] un hör Verbündeten. Mit de 1935 vulltrucken Weddervereenigung vun dat [[Saarrebeet]] mit dat Düütsch Riek, den [[Rhienlandbesetten (1936)|Inmarsch in dat entmilitariseert Rhienland]] 1936, den [[Ansluss vun Öösterriek|„Ansluss“ vun Öösterriek]] un dat Aftrennen vun dat [[Sudetenland]] vun de [[Tschechoslowakei]] in dat [[Münchner Afkommen]] 1938 wurrn de beid eerst Teelen wietgahnd erfüllt. Begünstigt wurr dat dör de britisch un franzöösch [[Appeasement-Politik]], de up en freedlich Verständigung mit dat natschonalsozialistisch Düütschland afteelen dee. Sülvst nah den Inmarsch in de so nömmt [[Protektorat Böhmen un Mähren|Rest-Tschechei]] in' März 1939 geev dat blots Proteste up britisch un franzöösch Siet. Kört dorup geev [[Litauen]] ünner den Druck vun de Verhältnisse dat [[Memelland]] an Düütschland torüch, de [[Eerste Slowaaksch Republik|Slowakei]] wurr en eegen Staat un dör en Schuulverdrag eng an Düütschland bunnen. Grootbritannien un Frankriek wullen dat düütsch Expansionsstreven ingrenzen un hebbt Polen en [[Britisch-franzöösisch Garantieverkloren|Garantieverkloren]] geeven, de kört Tiet later in en förmliches Bündnis ümwannelt wurr. All 1936 greep Italien, dat engere Beziehungen to dat [[Düütsch Riek]] plegen dee, [[Äthiopien]] an un hett an 7. April 1939 [[Albanien]] annekteert. In Spanien hebbt sück van 1936 bit 1939 in' [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]] en hööftsächlich dör Republikaner, Sozialisten un Kommunisten führt ''[[Frente Popular|Volksfrontregeeren]]'' un Anhänger vun en dör General [[Francisco Franco]] führt Militärrevolte bekämpt. De [[Sowjetunion]] un tonächst ok de [[Front populaire|franzöösch Volksfront]] hebbt an de „Volksfront“ Wappen un Kriegsmaterial leefert, wiels Italien un Düütschland de Truppen vun de Natschonalisten ünner Franco stütten deen. De düütsch Regeeren hett to dissen Zweck de [[Legion Condor]] un de italieensch de [[Corpo Truppe Volontarie]] (CTV) henschickt, de entscheeden to den Sieg vun den [[Franquismus]] bidragen hebbt. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|miniatur|hochkant|Josef Stalin un [[Joachim von Ribbentrop]], Moskau 23. August 1939]] De [[Japaansch Kolonien|japaansch Expansionspolitik]] fung in de 1930er Johren an, as de Infloot vun de militärisch Führung up de kaiserlich Regeeren immer starker wurr. Japan versunn sück as [[Schuulmacht|Schuul-]] un Ordnungsmacht, de dorto vösehn weer, de anner ostasiaatsch Völker to beherrschen. De Rohstoffvörkommen un dat Reservoir an Arbeitskräften, dat de Nahberlänner harrn, sullen de japaansch Weertschap togoot kommen. Dat Hööftinteresse gullt tonächst de [[Republik China]], deren stark industrialiseert Region [[Mandschurei]] all 1931 [[Annexion|annekteert]] un to dat Protektorat [[Mandschukuo]] verkloort wurr. As Reaktschoon up de internatschonal Proteste is Japan 1933 ut den [[Völkerbund]] uttreden. Ende 1936 hebbt Düütschland un Japan den [[Antikominternpakt]] slooten. Midden 1937 fung Japan den [[Tweet Japaansch-Chinesisch Krieg|Tweeten Japaansch-Chinesischen Krieg]] an. In' August 1939 hebbt Düütschland un de Sowjetunion överraschend en Nichangreepspakt slooten, de later „[[Hitler-Stalin-Pakt]]“ nömmt wurr. In en geheim Tosatzprotokoll vun de Pakt wurrr dat Updeelen vun Europa in geographisch nipp un nau betekent, aber ansonsten nich dichter beschreeven „Interessensphären“ beslooten. Letztlich leep dat up dat Updeelen vun Polen tüschen Düütschland un de Sowjetunion as ok de eensiedig Erobern un Besetten vun wiederen Rebeeden (ünner annern vun de [[Baltikum|baltischen Staaten]] un [[Finnland]]) as ok groot Deelen vun [[Rumänien]] dör de [[Sowjetunion|UdSSR]] herut. == Kriegsteelen un -führen vun de Grootmächte == De Mögelkeit, dat en umfaaten Krieg intreden kunn, wurr vun de Grootmächte inkalkuleert, so dat se entsprekend Vörbereiten drapen deen. Dorto hörrn bispeelslwies de Vörhollen un Upstocken vun kriegswichtig Ressourcen un Göder as ok dat Utdehnen vun [[Zivilschuul]]programmen.<ref>Richard Overy: ''Total War II: The Second World War'', in: Charles Townshend (Hrsg.): ''The Oxford History of Modern War'', [[Oxford University Press]], Oxford 2005, S.&nbsp;139.</ref> === Assenmächte === ==== Düütschland ==== In’ europäischen Kontext weer de Tweete Weltkrieg en vun dat natschonalsozialistisch Düütschland utlöst Roof-, Eroberungs- un [[Vernichtungskrieg]] mit dat langfristig Teel, en nich antogriepen düütsch Grootriek ut eroberten un afhängig Rebeeden to schaffen. Dat vun Anfang an utkeeken Teel weer en düütsch [[Weltmacht]]stellung un de „[[Natschonalsozialistisch Europaplääns|rassisch Neeordnung vun den [europäischen] Kontinent]]“.<ref>Gerhard Schreiber: ''Der Zweite Weltkrieg'', 2. Uplaag, C.H. Beck, München 2004, S. 8.</ref> Dorbi hebbt sück klassisch machtpolitische mit [[Rassenideologie|rassenideologisch]] Motiven vermischt. Dorto hebbt up de een Siet de Gewinnung vun „[[Levensruum in’ Osten]]“ mit Umsiedlung oder Vernichtung vun de dor leven, as „[[Rassismus|rassisch minnerwertig]]“ ansehn, vörwiegend [[Slawen|slawisch]] Völker tellt, un up de anner Siet de „[[Endlösung vun de Jödenfraag]]“, dat Tarnwoort för de Vernichtung vun de europäisch Jöden. Beid weer mitnanner verbunnen dör de [[Antisemitismus (bit 1945)|antisemitische]] Vörstellung vun en „jöödschen Bolschewismus“ as Deel vun en Verswörung vun dat „[[Weltjödendom]]“, de in Gestalt vun de [[Sowjetunion]] de Levensgrundlagen vun de „[[Arier|arisch Rass]]“ un de dör de repräsenteert europäisch Zivilisatschoon bedrohen dee. Nah den Willen vun de natschonalsozialistisch Führung sull de Volksgrupp vun de [[Slawen]] den Düütschen ünnerworfen un dat eroberte [[Osteuropa]] vun düütsch Siedlers, so nömmt [[Wehrbuer]]n, nutzbar maakt wurrn. Nah de Vernichtung vun hör [[Elite]] sullen de slawisch Völker för immer en Reservoir an ungebildeten un gehorsamen Land- un Hülpsarbeiter stellen. De erobert Sowjetunion sull in verscheeden Rebeeden ünner de Leitung vun [[Riekskommissar]]en updeelt wurrn. Blots [[Wittrussen]], [[Ukrainer]] un baltisch Völker wurrn as levenswert Völker instuuft, aber gull nah de Wöör vun [[Alfred Rosenberg]], „dem Russentum werden sicher sehr schwere Jahre bevorstehen“.<ref>[[Ernst Piper]]: ''Alfred Rosenberg. Hitlers Chefideologe.'' Karl Blessing, München 2005, ISBN 3-89667-148-0, S. 521.</ref> De düütsch Strategie seech de Gebruuk vun en politisch un tietlich begrenzt Gelegenheit to en strategisch Offensive vör un hett dat ünner de Beteken „[[Blitzkrieg]]“ loopen laaten. Se droog militärisch, rassisch-hegemoniale, wertschaplich un diplomatisch Tüüg. In militärisch Hensicht seech de Blitzkrieg en gau un grooten Ruumgewinn, um de sück afteken Överlegenheit vun de gegnerisch Rüstung tovörtokommen. Dormit stell disse Strategie en spezielle Utpräägung vun den [[Bewegungskrieg]] in Kombinatschoon mit de [[Entscheedensslacht]]<ref name="Overy_TotalWarII_140">Richard Overy: ''Total War II: The Second World War'', in: Charles Townshend (Hrsg.): ''The Oxford History of Modern War'', Oxford University Press, Oxford 2005, S.&nbsp;140.</ref> dor, de up de düütsch Erfohrungen in den Eersten Weltkrieg torüch greep. In wertschaplich Hensicht sull se de Ressourcen schonen, um de Industriekapazitäten nich to Ungunsten vun de Konsumwertschap to belasten. Bi de düütsch Bevölkerung sull nümms untofreeden ween dör en mögelk materiell Verknappung. To de Konsolidierung vun de „[[Heimatfront]]“ un in’ Sinn vun en optimal Gebruuk vun der eroberten Kapazitäten wurr en [[Tweefrontenkrieg]] tonächst verhinnert.<ref>Gabriel Kolko: ''Das Jahrhundert der Kriege''. S. Fischer, Frankfurt am Main 1999, S. 183.</ref> Dartens sull dat Utplünnern vun de besett Territorien, vör allen in [[Ostmitteleuropa|Ostmittel-]] un Osteuropa, de [[Slaveree]] vun hör Bewahners togunsten vun dat Düütsch Riek un sien „arisch“ Bevölkerung dat Wohrmaken vun de rassisch motiveerten [[Hegemonie|Hegemonialvörstellungen]] vun den Natschonalsozialismus verwirklichen. Dat [[Diplomatie|diplomatisch]] Gewinnen vun europäisch un butereuropäisch Verbündeten sull disse Hegemonialstellung afsekern, vör allen in’ Henblick up de plaant oder verwacht Utnannersetten mit de „Flögelmächten“ USA un Sowjetunion. De [[Revanchismus]], dat Upregen över den Versailler Verdrag, besünners de hart un as ungerecht vörkommen Reparatschonsforderungen, de siet 1931 nich mehr erhoben wurrn, as ok de eensiedig Schuldtowiesen an de Middelmächte, funnen sück in wiet Deelen vun de düütsch Bevölkerung weer. De [[Verdragsrevisionismus|Revision]] vun den Versailler Verdrag un de Trüggkehr vun dat Düütsch Riek in den Krink vun de [[Grootmacht|Grootmächte]] weer immer mit besünnern Nahdruck vun de düütsch Generalität, den monarkistisch un antirepublikaansch gesinnten Deel vun dat düütsch Börgerdom un de wertschaplich Elite anstreevt wurrn. För de Natschonalsozialisten weer dat aber blots en Deelstreckenteel. In sien geheimen Denkschrift to’n [[Veerjohresplan]] hett Hitler in’ August 1936 fordert, dat de Insatzfähigkeit vun de düütsch Armee un de Kriegsfähigkeit cun de Wertschap binnerhalv vun veer Johr hertostellen weern, um en kriegerische „Erweiterung des Lebensraumes bzw. der Rohstoff- und Ernährungsbasis“ för dat Düütsch Riek to recken.<ref>Wilhelm Treue: ''Dokumentation: Hitlers Denkschrift zum Vierjahresplan.'' In: [[Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte]]. 3. Jg., 1955, Heft 2, S. 184–210, hier S. 206 u. 210 ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1955_2.pdf online], PDF); vgl. Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2004 (''Handbuch der deutschen Geschichte''; Bd. 21), S. 55 u. 109&nbsp;f.</ref> Dorför hett he twee ünnerscheedlich Szenarien beschreeven: Dat Eerste sull bit 1944/45 bi ungünstig politisch un militärisch Entwicklung, dat letzte bit 1941/42 bi entsprekend beter Utsichten reckt wurrn. An’ 5. November 1937 hett he vör de düütsch militärisch un butenpolitisch Führenskräften sien Kriegsteelen, nauer betekent, de sück in de [[Hoßbach-Daalschrift]] finnen dooht. ==== Japan ==== Siet sien Moderniseeren in' Toog vun de [[Meiji-Restauratschoon]] 1868 harr dat japaansch Kaiserriek en territorial Utdehnen up den asiaatschen Kontinent anstreevt, de hüm vör allen för dat Sekern vun wichtig Rohstoffen deenen sull. Sien Bemühungen hebbt sück besünners up China konzentreert, das vun Japan upgrund sien wertschaplich un binnenpolitsich Situatschoon as swaak ansehn wurr. Vun en expansiv Dynamik Moot kregen, de mit den [[Verdrag vun Tientsin]] anfung, sück dör den Sieg in' [[Russisch-Japaansch Krieg|Russisch-Japaanschen Krieg]] fortsetten dee un den Tipp tonächst in dat Besetten vun de Mandschurei harr, hett Japan de tonehmen Spannungen in Europa as Gelegenheit sehn, den wassen Infloot vun de USA in tomööt to treden. To de geostrategisch Spannungen keemen de faken Inmischen vun de Strietkräfte in de Angelegenheiten vun de zivil Führung un en wesselsiedig kulturell Aversion tüschen breet Bevölkerungsschichten in Japan un den USA. Dat hett de Bundsregeeren vun de USA den ok dorto brocht, nahdem de [[Pazifikkrieg]] anfungen weer japaanschstämmig Amerikaner to interneeren.<ref>Colin Gray, ''War, Peace and International Relations – An Introduction to Strategic History'', Routledge, Abingdon 2007, S. 156 ff.</ref> Japan seech sück, ähnlich as dat Düütsch Riek in Europa, en sück in de Loop vun de Johren immer slechter wurrn strategisch Utgangslaag in Ostasien tegenöverstellt. Oorsaak weer vör allen sien bündnispolitische Isolatschoon. Den vörwiegend amerikaanschen Unwillen, de japaansch Utdehnen in de Region hentonehmen, hebbt sück China, de Sowjetunion un de Kolonialmächte anslooten. Konkret seech sück dat japaansch Kaiserriek in en veerfach geostrategischen Kontext bedroht.<ref>Colin Gray, ''War, Peace and International Relations – An Introduction to Strategic History'', Routledge, Abingdon 2007, S. 170.</ref> In' Osten weer dat de [[United States Pacific Fleet|Pazifikflotte vun de USA]], in' Norden de Sowjetunion. Ok en Mangel an Gegenwehr vun anner Grootmächte änner wenig an de latent Bedrohung dör China in' Westen as ok [[Australien]], [[Neeseeland]], [[Nedderlannsch-Indien]] un den [[Philippinen]] in' Süden. Se leegen up amerikaansch un britisch Marschrouten un weern wegen hör ruumlich Utdehnen as Operatschonsbasen to bruken. Disse geostrategisch Utgangslaag hett de japaansch Führung, ähnlich as Düütschland, to en Mischung vun diplomatisch Instrumente mit en Bewegungskrieg brocht. Se hett dorher nah dat fehlslahn Vördringen up sowjeetsch Rebeet 1938/39 mit de UdSSR en [[Japaansch-Sowjeetsch Neutralitätspakt|Nichtangreepspakt]] afslooten. De Angreep vun de [[Kaiserlich Japaansch Marineluftstrietkraften]] up [[Angreep up Pearl Harbor|Pearl Harbor]], deren Upbau angesichts vun de Inschränkungen dör dat Washingtoner Flottenafkommen qualitativ utricht weer, hett vör allen de Afsicht harrt, de [[Marine vun de USA]] mit hör tonehmend Rüsten en Slag vun strategisch Utmaat to versetten. Ok in [[Süüdoostasien]] sülvst hett sück Japan toeerst up dat Neutraliseeren vun konzentreert militärisch Ressourcen, bispeelswies de Ansammlung vun [[B-17 Flying Fortress|B-17]]-Langstreckenbombern up den [[Philippinen]] konzentreet un is up Australien vörrückt. De denn folgend umfangriek japaansch Inavsion vun Süüdoostasien deen to'n Eenen dorto, Rohstoffe, hööftsächlich Eerdööl, to beschaffen, un to'n annern, de USA den Nahschuufweg nah Australien aftosnieden. === Allieerte === An de Westfront hebbt de Kriegsplääns vun de Westmächte vörsehen, so as in' Eersten Weltkrieg ok, in' Wesentlichen dat Düütsch Riek dordör to schaden, indem man vör allen bombardeeren un de düütsch Wertschapskreisloop blockeeren wull.<ref name="Overy_TotalWarII_140" /> ==== Sowjetunion ==== De Sowjetunion hett de Lehren trucken, de sück ut dat düütsch Uprüsten to dat ''[[Ünnernehmen Barbarossa]]'' ergeven harrn. To Land sünd se den Bispeel vun de Heeresgrupp folgt, deren Karnstück mobile un swoor panzert [[Division (Militär)|Divisionen]] weern, un hebbt zentraal koordineert [[Luftflotte]]n grünnd, de dör düütlich verbetert Informatschoonsfloot en teelricht [[Luftnahünnerstütten]] mögelk maken deen. Stalin hett nah den vörangahnd, politisch motiveerten [[Groot Terror (Sowjetunion)|Minneseeren]] vun dat Offizierskorps de operative Führung weer an en Flaggoffizier, Marschall [[Georgi Konstantinowitsch Schukow]] överdragen, de sien överdörsnittlich Kompetenzen de spoodriek Führung vun mehreren Millionen Mann mögelk maken dee.<ref>Richard Overy: ''Total War II: The Second World War'', in: Charles Townshend (Hrsg.): ''The Oxford History of Modern War'', Oxford University Press, Oxford 2005, S. 146&nbsp;f.</ref> == Kriegsverloop in Europa == === Vun den Angreep up Polen bit to de Nedderlaag vun Frankriek, September 1939 bit Juni 1940 === In eenig Dorstellungen, aber [[Histoorsche Wetenschop|geschichtswetenschaplich]] umstreeden, wurrd de Anfang vun den [[Tweet Japaansch-Chinesisch Krieg|Tweeten Japaansch-Chineeschen Krieg]] an' 7. Juli 1937 as egentlich Anfang vun den Tweeten Weltkrieg angeven. In de eersten Phase vun den Krieg hett Düütschland Polen (September 1939) as ok groot Deelen vun Skandinavien (vör allen April 1940) un vun Westeuropa (Mai/Juni 1940) erobert. Sünners de gau Nedderlaag vun Frankriek keem för de meest Minschen unverwacht, nich toletzt ok för [[Josef Stalin]]. Dennoch hett Hitler sien Hööftzteel, Grootbritannien ut den Krieg ruttohollen, to Upgaav to dwingen oder militärisch to besiegen, nich reckt. Dat wurr laatstens in' Oktober 1940 kloor. Grootbritannien bleev dat eenzig Land, dat vun' Anfang vun den Krieg an dörgahn hannelnsfähig Gegner vun Düütschland weer. ==== De düütsch Angreep up Polen 1939 ==== [[Bild:Second world war europe 1939 map de.png|miniatur|Polenfeldtoog 1939]] Dat eerste unmittelbor Kriegsereignis weer de Angreep up Polen an' 1. September 1939, üm 4:45 Ühr. De persönlich Anwiesen vun Hitler ([[Geheime Kommandosache]] Nr. 170/39) van' 31. August 1939 enthull folgende Passagen: Der Angriff gegen Polen ist nach den für Fall Weiß<!-- sic! --> getroffenen Vorbereitungen am 1.9.39 um 4 Uhr 45 zu führen. […] Im Westen kommt es darauf an, die Verantwortung für die Eröffnung von Feindseligkeiten eindeutig England und Frankreich zu überlassen. […] Eröffnet England und Frankreich die Feindseligkeiten gegen Deutschland, so ist es Aufgabe der im Westen operierenden Teile der Wehrmacht unter möglichster Schonung der Kräfte die Voraussetzung für den siegreichen Abschluss der Operation gegen Polen zu erhalten. […] Die von uns Holland, Belgien, Luxemburg und der Schweiz zugesicherte Neutralität ist peinlich zu achten. […] Die Ostsee ist gegen feindlichen Einbruch zu sichern. Die Entscheidung, ob zu diesem Zweck die Ostsee-Eingänge mit Minen gesperrt werden dürfen, trifft Ob. d. M. [''Abk. für: Oberbefehlshaber der Kriegsmarine, Anm.''] […] Die Kriegsmarine führt Handelskrieg mit dem Schwerpunkt gegen England. […] Die Angriffe gegen das englische Mutterland sind unter dem Gesichtspunkt vorzubereiten, daß unzureichender Erfolg mit Teilkräften unter allen Umständen zu vermeiden ist.|ref=<ref>''Akten zur Deutschen Auswärtigen Politik 1918–1945'', Serie D, Band VII M 70604, S. 397, 1946; hrsg. v. Beauftragten der Siegermächte USA, GB und Frankreich.</ref> Dissen Angreep gung kien formale [[Kriegsverkloren]] vörut. [[Bild:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|miniatur|Düütsch Suldaten stellen dat Körtmaken vun den Slagboom an de düütsch-poolsch Grenz dicht bi [[Danzig]] nah, 1. September 1939]] Um de [[Invasion (Militär)|Invasion]] vun Polen to rechtfertigen, hett de düütsch Siet mehrere Vörfälle vörtäuscht. De bekannteste is de vörtäuscht [[Överfall up den Senner Gleiwitz]] vun as poolsch Wedderstandskämper verkleedt [[Schuulstaffel|SS]]-Liddmaate an' 31. August. Dorbi hebbt de in poolsch Spraak över Radio de Kriegsverkloren gegen dat Düütsch Riek verkünnd. Den militärischen Angreep hett dat düütsch [[Lienschipp]] ''[[SMS Schleswig-Holstein|Schleswig-Holstein]]'' up de poolsch Stellung „[[Westerplatte]]“ in [[Danzig]] dörführt. De poolsch Armee weer vun de Tall her genauso stark as de vördringen [[Wehrmacht]], aber technisch un in de Oord vun de [[Kriegsführung]] ünnerlegen. De poolsch Regeeren hett mit de Ünnerstütten dör Frankriek un Grootbritannien rekent, de an' 2. September wegen de „[[Engelsch-franzöösch Garantieverkloren|Garantieverkloren van' 30. März 1939]]“ en [[Ultimatum]] an dat Düütsch Riek stellen deen. Dat Ultimatum forder den sofortigen Rücktoog vun all düütsch Truppen ut Polen. De britisch-franzöösch Garantieverkloren harr disse Staaten verplicht, laatstens 15 Daag nah en düütschen Angreep en eegen Offensive in' Westen vun Düütschland antofangen. Hitler hett hoopt, dat de beid Westmächte hüm ebenso as bi den Inmarsch in de „Rest-Tschechei“ gewähren laaten würrn un harr den [[Westwall]] blots swaak besett. Tatsächlich bleev de Angreep ut den Westen ut, aber Grootbritannien und Frankkriek hebbt an 3. September, nahdem dat Ultimatum afloopen weer, Düütschland den Krieg verklort. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-013-0068-33A, Polen, Treffen deutscher und sowjetischer Soldaten.jpg|miniatur|Tosommendrapen vun düütsch un sowjeetsch Suldaten in [[Lublin]], September 1939]] An' 17. September, nahdem de organiseert poolsch Verteedigung dör de Wehrmacht slahn weer, den Tosommenbröök vun den poolschen Staat un de Flucht vun de poolsch Regeeren nah Rumänien, fung de sowjeetsch Besetten vun Ostpolen, as in dat geheim Tosatzprotokoll vun den düütsch-sowjeetschen Nichtangreepspakt afmaakt, an. Dorbi hett de [[Root Armee]] Deelen vun [[Kresy|Ostpolen]] (in eerste Lien de [[Westukraine]], den westlichen Deel vun [[Wittrussland]] un dat Rebeet um [[Vilnius|Wilno]]), ahn dorbi up organiseerten militärischen Wedderstand to stöten. Liekers sünd aber 3000 sowjeetsch Suldaten fallen. Disse Aktschoon harr eerst an' 18. Dezember 1939 dat Verkloren vun en Kriegstostand mit de Sowjetunion vun Sieden vun de poolsch Exilregeeren to Folge. Grootbritannien un Frankriek hebbt dorgegen kien Kriegsverkloren an de Sowjetunion maakt. An' 28. September hebbt rund 100.000 poolsch Suldaten in de Hööftstadt [[Warschau]] kapituleert, nahdem se an' 18. September vullständig vun düütsch Truppen inslooten un an' 27./28. September en intensiven [[Bombardement]] utsett wurrn weern. Een Dag later hebbt se ok de [[Festung Modlin]] upgeven. An' 8. Oktober hebbt sück dat Düütsch Riek un de Sowjetunion in dat Afkommen vun [[Brest (Wittrussland)|Brest-Litowsk]] dat erobert Rebeet dör en Demarkatschoonslien updeelt, wat as de „[[Veert Deelen vun Polen]]“ in de Historie ingung. Nich blots de nah den Versailler Verdrag aftreden Rebeeden wurrn weer in dat Riek ingleedert, sonnern doröver herut ok wiet Deelen vun Zentraalpolen, inslutend de Stadt [[Łódź]]. De Rest vun Polen wurr düütsch [[Generalgouvernement]] ünner de Leitung vun [[Hans Frank]]. De anslutend Besattenstiet weer vun extrem Repressalien vun de Besetters gegen de Zivilbevölkerung präägt. [[Deportatschoon|Deportatschonen]] to Dwangsarbeit weern blots de sichtborste Utpräägen, sünners de poolsch Jöden wurrn Opper un de natschonalsozialistisch Rassenpolitik. In' östlichen Deel vun Polen wurrn tallriek „[[Klassenfeind]]e“ vun de sowjeetsch Besetter in den [[Gulag]] deporteert. De up en gauen Sieg utleggt – un dorbi spoodriek – Taktik bi den Angreep up Polen hett dat Bruuken vun den Begreep „[[Blitzkrieg]]“ fördert un hett de wiedere Kriegsführung vun Düütschland bit Enn' 1941 fördert. ==== Stellungskrieg an de Westfront 1939 ==== [[Bild:Chamberlain-war-declaration.ogg|miniatur|Premierminister [[Neville Chamberlain]] verklort Düütschland an' 3. September 1939 den Krieg<br />[[:Datei:Chamberlain-war-declaration.ogg#Transcript|Text der Rede (englisch)]]]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-036-0175-16, Oberrheinfront, Lautsprecherwagen.jpg|miniatur|Luutsprekerwagen vun de NSDAP an de Front an' Böverrhien, 1939]] An' 3. September hebbt Frankriek un dat Vereenigte Königriek Düütschland den Krieg verklort. Doruphen fung an' 5. September en begrenzt un ehrder symbolisch Offensive vun de Franzosen gegen dat Saarrebeet an. De Düütschen hebbt kien Wedderstand leist un hebbt sück to den stark befestigten Westwall torüchtrucken. Dornah bleev dat an de Westfrot ruhig. Disse Phase wurrd as „Sitzkrieg“ (franzöösch: „drôle de guerre“,<ref>Etwa: komischen Krieg</ref> engelsch: „phony war“<ref>Etwa: künstlichen Krieg</ref>) betekent. Bit up enkeld Artiillerie[[scharmützel]] geev dat kein wiedere Angreep. Up de düütsch Siet rull de [[NS-Propaganda|Propagandamaschinerie]] an. Mit Plakaten un Parolen över Luutspreker hett man den Franzosen „''Warum führt ihr Krieg?''“ oder „''Wir werden nicht zuerst schießen''“ toroopen. An' 27. September hett Hitlers en Anwiesen an dat Böverkommando vun dat Heer to dat Utarbeiten vun en Angreepsplan, de so nömmten „[[Westfeldtoog|Fall Geel]]“ herutgeven. Bit to'n 29. Oktober weern de Planungen afslooten. De hebbt vörsehn, dat twee Heeresgruppen dör de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] un [[Belgien]] vörstööten sullen, um somit sämtliche allieerten Kräfte nördlich vun de [[Somme]] kört to slahn. Letztlich funn 1939 aber denn doch kien Angreep statt, wiel wegen slecht Weer un völ gröttere Verluste in Polen as verwacht (22 % Verluste bi Kampfloogtüüch, 25 % bi Panzern) de Angreep all tosommen 29mal verschaven wurr. ==== Finnisch-Sowjeetsch Winterkrieg 1939/1940 ==== [[Bild:Winter War tracerfire.jpg|miniatur|links|Lüchtspoormunitschoon över de finnisch-sowjeetsch Grenz, Dezember 1939]] An' 30. November 1939 hebbt soowjeetsch Truppen ünner Marschall [[Kirill Afanasjewitsch Merezkow|Kirill Merezkow]] in' so nömmten Winterkrieg de 950 Kilometer lang Grenze to [[Finnland]] överrönnt. De Root Armee hett dorbi mit 1500 Panzern un 3000 Floogtüüch angreepen un hett en gauen Sieg verwacht, aber dorbi de Finnen gewaltig ünnerschätzt. De Russen hebbt 200.000 Man verloren, de Finnen man blots 25.000 Mann. Sweden hett Finnland indirekt ünnerstütt, ahn dorbi aber sienNeutralität uptogeven. En Ingriepen vun dat Vereenigte Königriek un vun Frankriek gegen den Sowjetunion wurr woll plaant, aber nich dörführt, wiel de beid Staaten nich noch en wiederen Kriegsgegner hemm wull. Dat Düütsch Riek hett woll mit de Finnen sympathiseert, hett aber nich militärisch ingreepen, wiel se sonst den Nichtangreepspakt mit de Sowjetunion braken harr. En Freedensverdrag, de an' 12. März 1940 ünnerschreven wurr, hett fastleggt, dat Finnland groot Deelen vun [[Karelien]] an de Sowjetunion aftreden muss, dorünner mit [[Wyborg]] ok de dormals tweetgröttste Stadt vun Finnland. As direkte Reaktschoon up den sowjeetschen Angreep nehm Finnland 1941 in' [[Fortsettenskrieg]] an den düütschen [[Düütsch-Sowjeetsch Krieg|Krieg gegen de Sowjetunion]] deel, um de verloren Rebeeden torüch to eroberrn. En wesentlich Folg vun den Winterkrieg weer, dat Stalin mit en Reorganisatschoon vun de Root Armee anfung, in deren Verloop ok weer Offiziere in Deenst keemen, de in' Rahmen vun den [[Groot Terror (Sowjetunion)|Grooten Terror]] nah Sibirien verbannt wurrn weern. Disse Reorganisatschoon hett denn bannig dorto bidragen, dat de Root Armee 1941 en grötter Kampkraft harr, as man up düütsch Siet annommen harr. ==== Besetten vun Däänmark un Norwegen April 1940 ==== [[Bild:Second world war europe 1940 map de.png|miniatur|Norwegen un Westfeldtoog1940]] To'n Enn vun dat Johr 1939, nah den Utfall vun Iesenarzinfuhren ut Frankriek (lothringisch [[Minette (Arz)|Minette]]), hebbt de Arzleefern ut dat neutral [[Sweden]] 40 Perzent vun den düütschen Bedraf deckt. De wurrn vun de sweedsch Afbaurebeeden mit de [[Arzbahn (Sweden)|Arzbahn]] to den dat ganz Johr över iesfree Verladehaben [[Narvik]] in [[Nord-Norge|Nord-Norwegen]] brocht. [[Norwegen]] weer dorum för dat Düütsch Riek vun besünners wertschaplich un militärischen Wert. En anner wichtig Rohstoff weer [[Nickel (Metall)|Nickel]] ut Finnland. De Briten wullen disse wichtig Rohstoffleefern stören un so fröh as mögelk afsnieden ([[Oltmark-Tüschenfall]]), weswegen an' 5. Februar 1940 bi den böversten franko-britischen Kriegsrat de Plaan vun dat Anlannen vun veer [[Division (Militär)|Divisionen]] in Narvik beslooten wurrn weer. De vörsehn Besetten vun den norweegschen Haben dör de Briten hett dorto führt, dat dat Böverkommando vun de Wehrmacht en tosätzlich Staff för Norwegen upstellen dee. An' 21. Februar hett Hitler en direkte Anwiesen för de Planung vun bestimmt Operatschonen in' [[Skandinavien|skandinavischen]] Ruum rutgeven. An' 1. März wurr dat ''[[Unternehmen Weserübung]]'' endgültig beslooten. Dat seech vör, [[Däänmark]] intonehmen un dat Land as „Sprungbrett“ förr de Eroberung vun Norwegen to bruuken. In' März keem dat to verscheeden Angreep tegen britisch Seeeenheiten. An' 5. April funn de alieert ''[[Operation Wilfred]]'' statt, bi de de Gewässer vör Norwegen vermint un wiedere Truppen in dat Land brocht wurrn sullen. Een Dag later leep up düütsch Sie dat ''Unternehmen Weserübung'' an. Dorbi wurr meest de gesamte [[Kriegsmarine]] mobiliseert un de Hälft vun de gesamten düütsch Zerstörerflottille in Richt Narvik schickt. An' 9. April fung dat Ünnernehmen endgültig mit dat Lannen vun en Gebirgsjägerdivision in [[Slacht um Narvik|Narvik]] an. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-753-0010-19A, Jütland, deutscher Spähpanzer (Sd. Kfz. 222).jpg|miniatur|[[Panzerspähwagen Sd.Kfz. 222|Panzerspähwagen]] vun de Wehrmacht in [[Viborg]] (Däänmark), April 1940]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H26353, Norwegen, Kampf um ein brennendes Dorf.jpg|miniatur|Wehrmachtssuldaten bi den Kamp um en brennen Dörp in Norwegen, April 1940]] In Grootbritannien is de militärisch Führen nich vun en Anlannen vun de Düütschen utgahn, se hebbt denn man ok blots minn Gegenmaatnahmen drapen. De Düütschen kunnen hör Brüggkopp ahn grötteren Wedderstand utwieten, so dat an' 10. April all [[Stavanger]], [[Trondheim]] un [[Narvik]] besett wurrn, nahdem all tovör Däänmark kamplos besett wurrn weer. Grootbritannien hett denn an' 12. April ut strategischen Grünnen de däänschen [[Färöer in' Tweeten Weltkrieg|Färöer]] in' Nordatlantik. An' 13. April hebbt negen Zerstörer un dat [[Slachtschipp]] ''[[HMS Warspite (03)|HMS Warspite]]'' bi en tweeten britischen Angreep de restlichen acht noch in' [[Ofotfjord]] vör Narvik befindlichen düütsch Zerstörer versenkt. Twee [[Lichte Krüüzer]] vun de Kriegsmarine un tallriek Frachter kunnen vun britisch U-Bööt un Floogtüüch vun de [[Royal Air Force]] versenkt wurrn. An' 17. April sünd de Allieerten denn bi Narvik lannd un hebbt de Truppen vun de Wehrmacht to glieker Tiet dör massiv Bescheeten dör Scheep vun de [[Royal Navy]] ünner starken Druck sett. Bit to'n 19. April wurrn umfangriek allieerte [[Militärischer Verband|Verbände]], dorünner poolsche Suldaten un Deelen vun de [[Fremdenlegion]], in Norwegen anlannd. De Allieerten hebbt Narvik erobert un de Gebirgsjäger vun de Wehrmacht in de Bargen torüchdrängt. Intüschen beter sück aber dat Weer in Norwegen, so dat de Wehrmacht hör Fronten festigen kunn. Bi Angreep vun de düütsch [[Luftwappen (Wehrmacht)|Luftwappen]] wurrn an' 3. Mai vör [[Namsos]] en britisch un en franzöösch Zerstörer versenkt. Noch in den sülvigen Maand hett Churchill wegen den düütschen Spood in Frankriek beslooten, de Allieerten ut Norwegen aftotrecken. Bevör de 24.500 Suldaten evakueert wurrn kunnen, hebbt se dat noch schafft, in Narvik intodringen un den wichtigen Haben kört un kleen to haun. An' 10. Juni hebbt denn de verbleven Suldaten vun de norweegsch Strietkraften kapituleert, worup dat Unternehmen Weserübung afslooten weer. [[Norwegen ünner düütsch Besetten]] wurr [[Riekskommissar]]iat un Deel vun dat dütüsch Herrschaftsrebeet, sull aber nah den Willen vun Hitler as sülvständig Staat bestahn blieven. In den wiederen Verloop wurr Norwegen stark befestigt, wiel Hitler en Invasion befürchten dee: In' Februar 1942 wurr en [[Marionettenregeeren]] ünner [[Vidkun Quisling]] insett. ==== Westfeldtoog Mai/Juni 1940 ==== Regeeren un Militärs in Frankriek hebbt up de stark befestigt [[Maginot-Lien]] vertroot. De [[Ardennen]] gullen as natüürlich Verlängerung vun disse meest 130 Kilometer lang Verteidigungslien. De franzöösch Generalität hett nich an en düütsch Vörstööten dör dit Rebeet glöövt, wiel dat besünners för Panzerkräfte as nich to överwinnen gull. De oorsprünglich düütsch Plääns, de en Umgahn in' Noorden ähnlich as de „[[Schlieffenplaan]]“ vorsehn de, fullen aber in' Januar dör en verflagen Kurierfloogtüüch de Belgiers in de Hann'. En nee Plaan för en Feldtoog in' Westen wurr vun Generalleutnant [[Erich von Manstein]] mit sien beid Mitarbeiter, Oberst [[Günther Blumentritt (General)|Günther Blumentritt]] un den dormaligen Major i.G. [[Henning von Tresckow]] utklamüüstert. De seech en flinken Vörstööt dör de Ardennen vör, um dann de Allieerten in' Norden to en Slacht mit verkehrt Front to dwingen. Mit de Masse vun de hier to versammeln Panzer- un motoriseert Divisionen hett he sück vörstellt, dör dat „Lock in den Ardennen“ to'n „[[Sichelsnittplaan|Sichelsnitt]]“ – as hüm Churchill later betekent hett – bit to de [[Engelschen Kanal|Kanalküst]] hen antosetten. [[Bild:Bundesarchiv Bild 141-0460, Rotterdam, Brennende Ju 52.jpg|miniatur|Nah de Lannen in Brand schaaten Floogtüüch [[Junkers Ju 52/3m|Ju 52]] in [[Delft (Nedderlannen)|Delft]], 10. Mai 1940]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1969-129-01, Belgien, deutsche Truppen in Brüssel.jpg|miniatur|Düütsch Truppen in [[Brüssel]], 1940]] An' 10. Mai 1940 fung de Angreep vun düütsch Verbände („Fall Gelb“) mit insgesamt söben Armeen up de neutral Staaten Nedderlannen, Belgien un [[Luxemborg]] an. 136 düütsch Divisionen stunnen rund 137 allieerten tegenöver. Glieks an den eersten Dag wurr de för nich intonehmen hollen belgisch [[Fort Eben-Emael|Eben-Emael]] dör düütsch Fallschermjäger innommen. An' 14. Mai hett General [[Heinz Guderian|Guderian]] mit sien Panzergrupp de [[Maas]] överschreeden. De Royal Air Force hett mit vertwiefelt Angreepen versöcht, de [[Pionier (Militär)|Pionierbrüggen]] över den Stroom kört un kleen to haun, hett dorbi aber en Grootdeel vun sien Floogtüüch verloren. Eerst an' 17.Mai is de franzöösch 4. Panzerdivision ünner [[Charles de Gaulle]] zto en Gegenangreep up [[Montcornet (Aisne)|Montcornet]] antreden, de aber nah Spood to'n Anfang wegen stark Attacken vun düütsch [[Junkers Ju 87|Störtkampbomber]] afbraken wurrn muss. An' 17. Mai wurr [[Brüssel]] ahn Kamp övergeven. De Nedderlannen weer, bedingt dör hör Neutralität in' Eersten Weltkrieg, noch weniger as Belgien up en Krieg instellt, so dat hör Armee relativ lich slahn wurrn kunn. Nahdem de düütsch Angreep anfungen harr, is [[Wilhelmina (Nedderlannen)|Königin Wilhelmina]] mit de Regeeren an' 13. Mai 1940 nah [[London]] översiedelt. De Befehl to de Kapitulatschoon vun der nedderlannsch Armee wer an' 14. Mai 1940 ünnerwegens; de Nahricht keem aber an de düütsch Kommandostellen to laat, um dat Bombardeeren vun [[Rotterdam]] an den sülvigen Dag to verhinnern.<ref>Blots de tweet Well vun de anfleegen Bomber kunn noch torüchbeordert wurrn. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 41.</ref> De nedderlannsch Strietkraften hebbt an' 15. Mai 1940 upgeven. As [[Riekskommissar]] för de Nedderlannen hett Hitler [[Arthur Seyß-Inquart]] insett, de sien Amt an' 19. Mai 1940 antreden hett. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-055-1554-17, Frankreich, Ruinen.jpg|miniatur|Kört Hüüsblock in [[Châlons-en-Champagne|Châlons-sur-Marne]], Mai 1940]] An’ 19. Mai reck de düütsch 6. Armee den Stroom [[Schelde]] un is bit [[Abbeville]] vörstött. De Vörmarsch in disse Rebeeden weer so gau, dat de britisch un franzöösch Eenheiten bi [[Düünkarken]] inkesselt wurrn. De Panzerstrietkraften vun de [[Heeresgrupp A]] kreegen aber an’ 24. Mai den Befehl, den Vörmarsch antohollen. De Befehl wurr eerst nah mehr as dree Daag uphaben. De Grünnen för dissen Anhollensbefehl weern dormals nich klor, un ok noch hüüd is dat „Radsel Düünkarken“ in de historsch Forschung umstreeden. Man hett dat to verkloren versöcht, dat dat Gelände för Panzer nich besünners to bruuken weer, dat man [[Hermann Göring]] sien Luftwapen den Vörtritt laaten wull, oder de Briten bewusst schoont hett. Man nimmt aber an, dat de Grund Kompetenzgerangel weer un Hitler sien eegenmächtig Generäle en Denkzettel verpassen wull. An’ 27. Mai fung de ''[[Operation Dynamo]]'' an, de Evakueeren vun de allieerten Suldaten, an de etwa 1.200 Seefohrtüüch deelnommen hebbt. Över 366.000 Suldaten, dorünner 139.911 Suldaten vun de franzöösch Armee, kunnen trotz düchtig Angreep dör Bomber vun de düütsch Luftwapen bit to’n 4. Juni evakueert wurrn.<ref>Richard Collier, ''Dünkirchen, „Operation Dynamo“'', Weltbild Verlag, Augsburg 1989, ISBN 3-89350-019-7, S. 328.</ref> Ut militärisch Sicht stell de Anhollensbefehl, de dat Evakueeren vun dat meest gesamte britisch Expeditschoonskorps mögelk maken dee, en swooren taktischen un vör allen in de Rückschau folgenriek Fehler dor. De Fähigkeit, de Krieg forttosetten, weer nah den Verlust vun dat Expeditschonskorps för Groootbritannien düütlich swoorer wurrn, wiel sück dat um erfohren Beropssuldaten hanneln dee So gun den Allieerten blots dat an’ Strand torüchlaaten Kriegsmaterial verloren, dat man lichter ersetten kunn. [[Bild:German soldiers before Arc du Carrousel 1940.jpg|miniatur|links|Düütsch Suldaten vör den [[Arc de Triomphe du Carrousel]] in [[Paris]], 1940]] As sück de Briten torüchtrucken, hett sück Frankriek up de Afwehr vörbereit. De [[Westfeldzug#Fall Rot|„Fall Rot“]], so de düütsch Decknaam för de tweet Offensive in Frankriek, de eegentliche Slacht um Frankriek, fung an' 5. Juni mit en düütsch Offensive an de Aisne un de Somme an. An' 9. Juni hebbt de Suldaten vun de 6. Infanteriedivision de [[Seine]] överschreeden. An' 10. Juni is Italien up Sieden vun Düütschland in den Krieg intreden un fung an' 21. Juni en Offensive an de Alpenfront an, ofschons de Regeeren Pétain an' 20. Juni Italien um Wapenstillstand beden harr. An' 14. Juni hebbt Deelen vun de 18. Armee de franzöösch Hööftstadt [[Paris]] besett. Um to verhinnern, dat se kört un kleen haun wurr, wurr se to en [[apen Stadt]] verklort un ahn Kamp vun de franzöösch Truppen rüümt. To glieker Tiet hett de Heeresgrupp C de Maginot-Lien dörbraken, un de symbolträchtige Festung [[Verdun]] kunn ok innommen wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101III-Pleißer-001-19, Compiegne, Verhandlungen Waffenstillstand.jpg|miniatur|Himmler, Offizier vun de Wapen-SS, Hitler, Göring, Raeder, v. Ribbentrop, Heß vör den [[Wagen vun Compiègne]]]] As an' 17. Juni en Wapenstillstandsgesöök vun [[Philippe Pétain]], den Ministerpräsidenten vun de nee bild franzöösch Regeeren, in Hitler sien Hööftquartier indrapen weer, wurr de ''Führer'' vun [[Willem Keitel|Keitel]]<ref>Wegen sien Andeenen tegenöver Hitler ok „[[Lakai|Lakeitel]]“ nömmt. Rolf-Dieter Müller: ''Hitlers Wehrmacht. 1935–1945.'' Oldenbourg, München 2012, S. 26.</ref> as „der größte Feldherr aller Zeiten“ betekent.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S. 50. Later, nah Stalingrad (1943), wurr in' [[Flüsterwitz]] de Begreep to „[[Gröfaz]]“ as ironisch Anspeelen up Hitler sien militärisch Nedderlagen [[Verballhoorn|verballhoornt]].</ref> De [[Wapenenstillstand vun Compiègne (1940)|Wapenstillstand]] wurr an' 22. Juni 1940 in' Wald vun [[Compiègne]] vun Keitel un den franzööschen General [[Charles Huntziger]] ünnerschreeven.<ref>Dorstellen vun de Begleitumstände bi Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 404&nbsp;f.</ref> De is denn an' 25 Juni üm 01:35 Ühr in Kraft treden. Dormit de franzöösch Flotte nich in düütsch Hann' fallen kunn, hebbt de Briten de an' 3. Juli in den algerischen Haben [[Mers-el-Kébir]] bi Oran ünner Füer. Blots söss Week un dree Daag harr der Blitzkrieg in' Westen düert, in de över 135.000 allieerte un etwa 46.000 düütsch Suldaten to Dood keemen. De [[Swiez]] kunn hör Unafhängigkeit wohren un wurr nie Teel vun en düütsch Offensive. Frankriek wurr in twee Zonen deel: De Norden un Westen vun Frankriek weer düütsch besett; hier leegen de wichtig Floogfelder un Marinebasen för den Krieg gegen Grootbritannien. De Haben an' [[Atlantik]], sünners [[Brest (Finistère)|Brest]] un [[La Rochelle]] wurrn de wichtigst Operatschoonsbasen vun de düütsch [[U-Boot]]-Flotte. De östlich un süüdlich Deel vun Frankriek bleev ünner franzöösch Kontroll. Marschall Philippe Pétain regeer vun [[Vichy]] ut den so nömmten „[[État français]]“ as Marionettenstaat vun dat Düütsch Riek. Pétain wurr as Kollaborateur nah den Tweeten Weltkrieg to'n Dood veroordeelt, later aber begnadigt. [[Charles de Gaulle]] (1890–1970) weer Organisator vun den Wedderstand as „Führer vun dat free Frankriek“ vun dat Exil in London ut. === Vun de Kapitulatschoon vun Frankriek bit to'n Angreep up de Sowjetunion, Juni 1940 bit Juni 1941 === Trotz de Kapitulatschoon vun Frankriek gung de Krieg wieder, wiel Grootbritannien dat so nömmt Freedensangebot vun Hitler van' 19. Juli 1940 nich annehm.<ref>To dat Freedensangebot kiek [[Ian Kershaw]]: ''Hitler. 1936–1945.'' Stuttgart 2000, S. 411.</ref> Ofschons de Utgang vun den Krieg mit Grootbritannien noch völlig apen weer, hett Hitler all an' 31. Juli sien Generälen sien Afsicht mitdeelt, för 1941 en Angreep up de Sowjetunion vörtobereiten. Kört dorup, an' 17. September, hett he aber dat ''[[Unternehmen Seelöwe]]'' up unbestimmt Tiet verschaven.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S. 97, 102.</ref> Hitler weer doran gelegen, sien Herrschaft över dat „Nee Europa“ to konsolideeren un dör wiedere Bündnisse mit Spanien, Frankriek ([[Vichy-Regime]]), Ungarn, Rumänien un Bulgarien aftosekern. Franco un Pétain wullen aber kien formell Bündnis mit Düütschland ingahn. ==== Luftslacht um England 1940/1941 ==== [[Bild:Spitfires camera gun film shows tracer ammunition.jpg|miniatur|Bordkamera vun en [[Supermarine Spitfire|Spitfire]] wiest Lüchtspoormunitschoon, de en [[Heinkel He 111|He 111]] drapt, över England an’ 25. September 1940]] As „Luftschlacht um England“ hett de natschonalsozialistisch Propaganda dat Vörbereiden vun en Invasion vun Grootbritannien (''Unternehmen Seelöwe'') dör dat Utschalten vun de Royal Air Force dör de düütsch Luftwapen betekent. Hitler hett nich an den Spood vun en sückser Ünnernehmen glöövt un truck en Freedenssluss mit Grootbritannien vör, aber blots, wenn de de ehmalg düütsch Kolonien torüchgeven un vun Infloot in Europa affsehn wullen.<ref>Kriegstagebuch der Seekriegsleitung (18. Juni 1940); Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 101.</ref> In de twee Johren tüschen dat Münchner Afkommen un de „Luftslacht um England“ harrn de Briten intensiv an den Upbau vun en modern Luftverteidigung arbeit. Vör allen an de Süüd- un Oostküste vun de Britisch Eilannen wurrn „[[Chain Home]]“-Radarstatschonen installeert. Alleen in den dree Maand för de Upnahm vun de Kamphandlungen hett dat de britisch Industrie henkregen, över 1400 Jagdfloogtüüch fardigtostellen. Probleme geev dat mit dat Personal. So mussen vun de Royal Air Force (RAF) Piloten ut den [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]], Frankriek, USA, Polen un de Tschechoslowakei insett wurrn, denn up en Pilot vun de RAF keemen söss düütsch Piloten.<ref>Siegfried Müller: ''Schmetterlinge des Todes im Tanz. Die Luftschlacht um England aus der Sicht der Beteiligten.'' [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]], 3. Dezember 2005, S. 44.</ref> [[Bild:LondonBombedWWII full.jpg|miniatur|Dör düütsch Angreep maakt Hüüs in [[London]] wiels den Tweeten Weltkrieg in'n Dutt]] An' 2. Juli fung Göring de Luftschlacht mit en begrenzt Offensive gegen de Schippfohrt in' Ärmelkanal an. [[Hugh Caswell Tremenheere Dowding, 1. Baron Dowding|Dowding]] nehm de Herutforderung nich an. De eerste Hööftphase fung Midden August an. De RAF sull dör de Vernichtung vun hör Floogtüüch in de Luft körtslahn wurrn, wiels dat Bekämpen vun de Schippfohrt wieder gung. In de eerste Slach an' 13. August hebbt britisch Jäger 45 düütsch Floogtüüch vernicht un sülvst blots 13 verloren. Van' 16. bit to'n 18. August verlor de düütsch Luftwapen 296 Floogtüüch wiels de Briten blots 95 verlesen deen. De RAF harr den Vördeel, dat de Piloten vun de afschaaten Maschinen nich jedes Mal för hör verloren weer, sofeern se sück mit den Fallscherm retten kunnen. Jetzt hett Göring ok sien Fehler sehn, dat he nich all dran sett harr, de RAF in de Luft to slahn. Dat wurr nu in de tweet Phase van 19. August bit 6. September sien Operatschonsteel. Düütsch Jäger (vun belgisch Floogplatzen ut) keemen bi Daag un Bomber (vun nordfranzöösch Floogplatzen ut) in de Nacht. De RAF hett sück up de Afwehr vun de düütscg Bomber konzentreert. Anfang September gung de darte Phase los. Ditmal hett sück de Luftwapen mit hör Angreep up London konzentreert. Hitler hett betekenderwies vun Vergeltung un völlige Vernichtung snackt, nahdem in de Nacht to’n 26. August de RAD up Befehl vun Churchill en Angreep mit 60 Bomber up Berlin flagen harrm de aber meester kien Schaden maakt harr. An’ 7. September greep de Luftwapen de Londoner Docks mit 300 Bombern un 600 Jäger an, aber de Luftwapen verlor wedder mehr Floogtüüch as de 21 britisch Jagdstaffeln, de London verteidigt hemm. An’ 15. September hebbt de düütsch Angreep, vun de Briten [[The Blitz]] nömmt, ehrn Hööchpunkt mit twee Dagangreepen reckt. De RAF hett praktisch all insett, wat se noch so harr. De düütsch Bomber wurrn minneseert un de Jäger afwiest. De Entscheidung, London antogripen, gellt as groot strategisch Fehler vun Hitler un Göring mit wiet recken Folgen, denn völ wieder Angreep up London bit to dat Johresenn’ mit dörsnittlich 160 Bombern hebbt, militärisch ankeken, wenig bewirkt, weern aber för de Luftwapen bannig verlustriek. An’ 17.&nbsp;September 1940 hett Hitler de Operatschoon „Seelöwe“ up unbestimmt Tiet verschaven. An’ 13.&nbsp;Februar 1941 hett Grootadmiral [[Erich Raeder]] hüm dorto brocht, dor kumplett vun afftosehn.<ref>Winston S. Churchill: ''Der Zweite Weltkrieg.'' 2. Uplaag, Fischer, Frankfurt a.M. 2003, S.&nbsp;409.</ref> De Luftwaffe hett in’ Winter un Fröhjohr hör Nachtangreep fortsett, aber nich um de Invasion vörtobereiten, sonnern um de Industrie to drapen un de Bevölkerung to demoraliseeren. In de Nacht van’ 14. up den 15. November 1940 weern de Motorenfabriken in [[Coventry]] Teel vun en Angreep vun de Luftwaffe, wobi dör Brandbomben ok dree Veertel vun de Wahnrebeeden drapen wurrn.<ref>FAZ, 3. Dezember 2005, S. 44.</ref> De Begreep „[[coventrieren]]“, Woortschöpfung vun [[Joseph Goebbels]], funn doruphen Ingang in den düütschen [[Militärjargon]].<ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/luftkrieg/index.html Websteed] vun dat [[Düütsch Historsch Museum]], afropen an’ 11. Juli 2011.</ref> De Bombardements vun London, Coventry<ref>De Briten hebbt sück 1943 mit de ''[[Operation Gomorrha]]'' gegen Hamborg rächt un hebbt denn vun „[[Hamburgiseeren|hamburgisation]]“ snackt.</ref> un wiedere engelsch Städer hebbt bit to dat Johresenn’ 1940 etwa 23.000 [[Zivilist]]en dat Leven köst. Alleen in London sünd bi 57 Nachtangreep tüschen den 9. September 1940 un den Neejohrsdag 1941 14.000 Minschen ümkommen. In' Oktober 1940 harr de Luftwapen 1733 Kampfloogtüüch verloren, de RAF 915.<ref>Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 73. Frederick Taylor: ''Dresden. Dienstag, 13. Februar 1945. Militärische Logik oder blanker Terror?'' Bertelsmann, München 2004, S. 140.</ref> „Eine vorsätzliche Bombardierung ziviler Ziele ist den Luftwaffenakten nicht zu entnehmen. […] Die politischen Führungen allerdings wussten, daß ihre Waffe Produktion und Produzenten, Industrie und Stadt, Industrie und Industriearbeiterkind nicht unterschied.“<ref>Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 73. Zur Luftschlacht siehe Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 65 f., 69, 71–73. Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 417–419.</ref> „Die Luftschlacht endete als militärisches Patt, war aber eine politische und strategische Niederlage ersten Ranges für Hitler, dem es zum ersten Mal nicht gelungen war, einem Land seinen Willen aufzuzwingen.“<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 69.</ref> Mitentscheedend för den Misserfolg vun de Luftwapen weern dat falsch inschätzen vun de Effektivität vun de britisch [[Radaranlaag]]en un vun dat Leitsystem as ok de to minn Reckwiet vun de düütsch Jagdfloogtüüch. Buterdem harrn de britisch Flooogtüüchwarken mehr Maschinen fgertigt as de düütschen. Mit dat Enn' vun de Luftslacht „war auch die Invasion geplatzt.“<ref name="Jörg Friedrich 1945" /> An' 18. Dezember 1940 geev Hitler sien formell Anwiesen för dat ''Unternehmen Barbarossa'' herut, „auch vor Beendigung des Krieges gegen England Sowjetrussland in einem schnellen Feldzug niederzuwerfen.“<ref>Zit. n. Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 114.</ref> Hitlers Entsluss weerr ok dordör präägt, „London via Moskau“ doch noch to besiegen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S&nbsp;96.</ref> Af Mai 1941 gungen de düütsch Luftangreep up Grootbritannien düütlich torüch, wiel Bomber un Jagdfloogtüüch för den bevörstahn Angreep up de Sowjetunion bruukt wurrn. ==== Hitler sien Bündnispolitik ==== Nahdem de Kriegsgegner Grootbritannien nich besiegt wurrn kunn, hett Hitler nah en Utweg söcht. Wor weer England buten en Lannen noch to slahn? In Hitler sien Vörstellen hebbt sück twee Mögelkeiten anboden: en Angreep up de Positschonen vun England in de [[Middellannsche See]] oder en Angreep up de Sowjetunion, deren Utbeuten as „[[Lebensraum im Osten]]“ siet lang Tiet fast Bestanddeel vun Hitler sien Ideologie weer.<ref>[[Lothar Gruchmann]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Auflage, dtv, München 1985 (1967), S. 87.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H25217, Henry Philippe Petain und Adolf Hitler.jpg|miniatur|Philippe Pétain, [[Paul-Otto Schmidt]], Adolf Hitler un Joachim von Ribbentrop in Montoire-sur-le-Loir, 24. Oktober 1940]] Tonächst hett he sück de Middellannsche Optschoon towendt. Diktater Franco ut Spanien weer in' Juni 1940 noch bereit ween, in den Krieg an düütsch Siet intotreden. He hett dorför [[Gibraltar]], [[Franzöösch-Marokko]], [[Oran (Provinz)|Oran]] un de Vergrötterung vun de Kolonien [[Spaansch-Sahara]] un [[Spaansch-Guinea]] as ok vörherige umfangriek Leefern vun Wappen, Rohstoffen un Nehrensmiddel fordert. Hitler hull de Ünnerstütten dör Spanien dormals nich för nödig un hett utwiekend antworten laaten. As he sück an' 23. Oktober in [[Hendaye]] mit Franco drapen dee, wies Hitler nu aber en völ grötter Interesse an den Kriegsinträe vun Spanien, de he för Januar 1941 vörslahn dee. Spaansch un düütsch Truppen sullen bi dat [[Unternehmen Felix]] Gibraltar erobern. Franco weer aber nich mehr dorvan övertüügt, dat Grootbritannien all bald verleesen dee, leet sück nich to unbedocht Träen verleiten un hett sien övertrucken Forderung nah dat Leefern vun Wappen noch mal stellt. Hitler seet wegen de spaansch spaansch Kolonialwünsche in Noordafrika wat in de Klemm, muss he doch Rücksicht up Vichy-Frankriek nehmen. Franco weer blots mit dat Ünnerschrieven vun en Protokolls invertahn, in dat Spanien sück bereit erklären dee, Liddmaat in den [[Dreemachtenpakt]] to wurrn un in den Krieg intotreden – ünner den Vörbehalt, dat de Tietpunkt noch gemeensam fastsett wurrn sull. Dormit weer dat Afmaaken för Hitler praktisch wertlos.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Aufl., dtv, München 1985 (1967), S. 96–99.</ref> In' internen Krink hett Hitler nahderhen över dat „Jesuitenschwein“ [Franco] schullen.<ref>Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 444.</ref> As in Hendaye hensichtlich Spanien, bleev ok in [[Montoire-sur-le-Loir|Montoire]] hensichtlich Frankriek de Fraag vun de konkreten Tosammenarbeit apen. Hitler wull, wenn all nich en Kriegsverkloren an England, so wenigstens de Verteedigung vun de franzöösch Kolonien in Noordafrika gegen Angreep vun de Gaulle un vun de Briten henkriegen as ok dat Överlaaten vun Stüttpunkten an de afrikaansch Küst von Middellannsche See un Atlantik för den Kamp gegen Grootbritannien. Marschall Pétain hett in' Prinzip en Tosommenarbeit mit dat Düütsch Riek tostimmt, aber indirekt en Kriegsinträe vun Frankriek mit Kriegsverkloren gegen Grootbritannien aflehnt, indem he sien Ministerpräsidenten [[Pierre Laval|Laval]] dorup henwiesen leet, dat ok nah de nee franzöösch Verfaaten en Kriegsverkloren blots dör Parlamentsbesluss utspraken wurrn kunn, dat aber woll slecht wegen de Tosommensetten vun dat Parlament noch ut der vergahn Äre mit antonehmen bannig binnenpolitisch Schwierigkeiten, gahn dee. (Begegnung in Montoire, 24. Oktober 1940).<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Aufl., dtv, München 1985 (1967), S. 99–101.</ref> Italien dorgegen weer in' Juni 1940, kört vör de franzöösch Kapitulatschoon, Kriegsverbündeter vun Hitler wurrn. Tosommen mit Japan hebbt Mussolini un Hitler an' 27. September 1940 in Berlin den ''Dreemachtenpakt'' slooten, de gegensiedigen Bistand bi dat Gewinnen vun de Hegemonie över Europa (Düütschland un Italien) beziehungsweise Asien (Japan) vorseech. De Bestimmungen hebbt sück nich gegen de Sowjetunion richt; vör allen sullen de USA dorvan afhollen wurrn, in den Krieg intotreden. Ofschons de Pakt en groot propagandistisch Spood weer, bleev he för de Bildung vun en aktiv Front gegen Grootbritannien ahn sofortige Wirkung.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'', 8. Uplaag, dtv, München 1985 (1967), S. 95–96.</ref> In Osteuropa wunn Hitler Rumänien as Verbündeten dorto, dat för hüm wegen de strategisch Laag un de Eerdöölfelder düchtig wertvull weer. Woll hett he de Sowjetunion dat nah den Eersten Weltkrieg verloren [[Bessarabien]] infordern laaten, as dat ok in den Hitler-Stalin-Pakt vörsehn weer. Hitler hett aber in' Sömmer 1940 dat Bestahn vun Rumänien garanteert, dat sienersiets ut den Völkerbund uttreden dee. ==== Italieensch Parallelkrieg in' Middellannschen Ruum un Ostafrika 1940/1941 ==== [[Bild:Italian soldiers taken prisoner during Operation Compass.jpg|miniatur|Italieensch Kriegsgefangene wiels de Operatschoon Compass, Januar 1941]] Mussolini, de dorup hoopt hett, den Spood vun den düütschen [[Assenmächte|Assenpartner]] eegen Spood to Siet to stellen, leet nah den Kriegsinträe vun Italien an' 10. Juni 1940 britisch Positschonen in de Middellannsche See<ref>Kriegsereignisse in' gesamten Middellannschen Ruum wurrd in de engelschsprakig Geschichtswetenschap ünner den Begreep [[Mediterranean Theater of Operations|Mediterranean Theatre of Operations (Middellannschen Kriegsschauplatz)]] tosammenfaat.</ref> as ok in Nord- un Ostafrika antogriepen, ofschons König [[Viktor Emanuel III.]] noch 1939 de realistisch Inschätzung vertreden harr, dat sück dat Heer in en erbärmlichen Tostand befinnen dee un de Offiziere nichts döögen deen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2002, S. 179.</ref> Nah minn italieensch Anfangsspood (Ivasion vun Ägypten un Britisch.Somaliland) gung in den Laatsömmer un Harvst 1940 de Initiative verloren, un de Gegenoffensiven vun britisch un Commonwealth-Truppen hbbt to en verheerend Nedderlaag in Ägypten un to'n Verlust vun Italieensch-Ostafrika führt. In' Februar 1941 hett Hitler mit de Entsendung vun dat [[Düütsch Afrikakorps]] reageert, um tominst den Verlust vun [[Italieensch-Libyen|Libyen]] to verhinnern. De Grootmachtambitschonen vun den Duce weern siet de 1930er Johren ok up den [[Balkanhalfinsel|Balkan]] richtet. An' 28. Oktober 1940 hebbt italiiensch Verbände vun dat siet 1939 italieensch okkupeert [[Albanien]] ut [[Königriek Grekenland|Grekenland]] angreepen. Hitler weer vun Mussolini sien Entsluss nich informeert wurrn, de de ok ut Arger över de körtens vörnommen Statschoneeren vun düütsch Truppen in Rumänien to dat Afsekern vun rumääsch Öölrebeeden, drapen harr. Mussolini hett an en gauen Sieg glöövt, doch stattdessen hett sück de Krieg to en Fiasko entwickelt. De greeksch Truppen weern good organiseert un hebbt sück in dat swoor Gelände utkennt. Binnen veerteihn Daag harr sück de verwacht Triumph in en Demütigung för dat Regime vun Mussolini wannelt, as de Angrieper bit över de Grenzen [[Albanien]] torüchdränggt wurrn weern. Noch bedüüdsamer aber weer, dat de Positschoon vun de Ass in' Wüstenkrieg (Nordafrika), dat dormals wichtigst Kriegsgeschehen, ernstlich swäächt wurr, wiel in Sicht vun dat sück anbahnen Debakel dringend bruukt Truppen vun dort nah Grekenland verleggt wurrn. „Weern de swaach britisch Truppen ut Ägypten un vun den Suezkanal verdreeven wurrn, harr de Weltkrieg en annern Verloop nommen.“<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 170. To'n Angreep up Grekenland kiek Ian Kershaw: ''Wendepunkte.'' 2008, S. 169–172, 215–227.</ref> Eerst im [[Balkanfeldtoog (1941)|Balkanfeldtoog]] (kiek ünnern) kunn 1941 de Situatschoon in Grekenland in' Sinn vun de Assenmächte bereinigt wurrn (''Fall Marita''). ==== Balkanfeldtoog 1941 ==== Anfang vun dat Johr 1941 hett dat Düütsch Riek versöcht, in' Balkankonflikt to vermiddeln. So hett Hitler dat [[Königriek Jugoslawien]] den Vörslag maakt, den Dreemachtenpakt bitotreeden, wat aber aflehnt wurr. Greken wull kien Vermiddeln, wiel sien Armee de italieenisch Suldaten an jeder Front to'n Rücktoog dwingen kunn. En italieensch Grootoffensive an' 9. März wurr to'n Desaster. An' 27. März is Jugoslawien denn doch den Dreemachtenpakt bitreeden. De Folg weern aber antidüütsch Demonstratschonen un en [[Putsch]] vun dat serbisch Offizierskorp gegen de Regeeren vun [[Paul vun Jugoslawien|Prinzregent Paul]], worup de Biträe weer weer rückgängig maakt wurr. [[Bild:Bundesarchiv Bild 141-1005, Belgrad, Zerstörungen.jpg|miniatur|links|Zerstörungen in Belgrad, 1941]] [[Bild:Second world war europe 1941 map de.png|miniatur|Balkanfeldtoog 1941]] Disse nich verwacht Wennen hett Hitler düll maakt un führ to sien Entscheeden Jugoslawien to „bestraafen“.<ref>Heather Williams, ''Parachutes, Patriots and Partisans: The Special Operations Executive and Yugoslavia, 1941–1945'', C. Hurst & Co., 2003, ISBN 1-85065-592-8, S. 36.</ref> An' 6. April hebbt düütsch Wehrmachtsverbände de Grenze nah Jugoslawien överschreeden, un de Luftwapen fung an, [[Belgrad]] mit swoor Bombardements in Schutt un Asch to leggen. De wiedere Vörmarsch leep af as in en Manöver. An' 10. April weer de kroaatsch Hööftstadt [[Zagreb]] all besett. Belgrad full twee Daag later ünner den Druck vun düütsch Panzerverbände. An' 17. April hebbt de jugoslaawsch Befehlshebber denn de [[bedingungsloos Kapitulatschoon]] ünnerschreeven. Ebenfalls an' 6. April fung de düütsch Feldtoog gegen Grekenland an. Anners as in Jugoslawien weer de greeksch Wedderstand deelwies bannig hart. Besünners in bargig Rebeeden un in dat Rebeet vun de stark verteidigt [[Metaxas-Lien]] keemen de Suldaten man blots langsam un ünner hooch Verluste dör dat bargig Nordgrekenland in dat Binnere vun dat Land vöran. An' 9. April full [[Thessaloniki|Saloniki]]. To glieker Tiet wurr de greeksch Armee in Ostmazedonien afsneeden un de Metaxas-Lien stärker bedrängt. De greeksch Verstärkungen vun de albaansch Front wurrn bi hör Vörmarsch dör de bargig Landschap un vun düütsch un italieensch Panzereenheiten as ok dör Luftangreep behinnert. An' 21. April mussen 223.000 greeksch Suldaten kapituleeren. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-164-0357-29A, Athen, Einmarsch deutscher Truppen.jpg|miniatur|Inmarsch vun düütsch Truppen in [[Athen]], Mai 1941]] De in Grekenland statschoneerten britschen Verbände heebt ünnerdessen en Verteidigung an de [[Thermopylen]] upbaut. De wurr aber an' 24. April överrönnt, worup de Allieerten en amphibisch Evakueerensoperatschoon inleiden mussen, in de 50.000 Suldaten nah [[Kreta]] un [[Ägypten]] verschippt wurrn. De düütsch Wehrmacht is an' 27. April in [[Athen]] inrückt. An' 25. April hebbt de Führer vun de Assenmächte en Luftlandeinvasion vun Kreta to maaken (Unternehmen Merkur). An den Invasionsdag, den 20. Mai 1941, hebbt 593 Transportfloogtüüch de düütsch Luftlandeeenheiten nah Kreta brocht. De düütsch [[Fallschermjäger]] weer aber dör hör [[Fallscherm]]s en licht Teel för de Luftafwehr, sodat völ all in den Floog to Dood keemen oder versehrt wurrn. De denn heel ünner ankommen weern, kunnen tonächst kien Floogplatzen för Nahschuuv un Verstärkungen (besünners [[Artillerie]] un Fohrtüüch) erobern. Buterdem geev dat kien Funkverbinnen to dat düütsch Hööftquartier in Athen, wiel völ Funkgeräte bi de Lannen körrt gungen. Eerst mit mehr Insatz vun de Luftwapen un eenig spoodriek Lannen up umkämpt Floogplatzen wurr de Sitautschoon för de Angriepers stabiler. De Allieerten, dorünner [[Neeseeland|Neeseeländer]] un [[Australien|Australier]], hebbt Kreta een Week lang verteidigt, bit se sück mit etwa 17.000 Mann afsetten mussen. Wegen de hooch Verluste hett Hitler beslooten, in Tokunft kien Luftlannen mehr to maaken. === Vun dat Enstahn vun de Ostfront bit to de Westfront Juni 1941 bit Juni 1944 === De Afsicht, de Sowjetunion to överfallen, hett Hitler all in' Juli 1940, parallel to de Invasionsplääns gegen Grootbritannien, mit den Wehrmachtführungsstaff besnackt. To dissen Tietpunkt hett he noch hoopt, dat Grootbritannien över kört oder lang upgeven würr un he up de Grundlaag vun en „Verständigung mit England“ alle Kraft nah Oosten smieten kunn, um sien groot Teel antogahn, „Lebensraum im Osten“ to erobern.<ref>Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg''. Klett-Cotta, Stuttgart 2004 (=&nbsp;Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 112.</ref> An' 18. Dezember 1940 keem de Anwiesen herut, in' Mai 1941 de Sowjetunion antogriepen. Achtergrund vun disse Entscheeden weer ok der Erkenntis, dat en Lannen up de britisch Inseln nich mögelk weer, so lang Luftwapen un Marine to swaak dorför weern. Wenn dat ok nich dat alleenig Motiv weer, so stunn aber ok de Wunsch dor achter, London via Moskau to'n Utscheeden ut den Krieg to dwingen. En Angreep up de Sowjetunion wurr vun Hitler as wenig riskant ansehn, wiel he de politische Stabilität vun de Sowjetunion un deren militärisch Potential ünnerschätzen dee.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S. 96 f., 101 f.; Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg''. Klett-Cotta, Stuttgart 2004 (=&nbsp;Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 113–116. Gegenöver [[Carl Gustav Emil Mannerheim|Mannerheim]] hett he an' er am 4. Juni 1942 in en vertruelich {{Webarchiv|url=http://www.nationalsozialismus.de/dokumente/audios/adolf-hitler-und-carl-gustav-emil-mannerheim-gespraech-in-einem-cafe-vom-04-06-1942.html|wayback=20091101193339|text=Gespräch}} ([http://www.nationalsozialismus.de/audios/1942-06-04_-_Adolf_Hitler_-_Im_Gespraech_mit_dem_finnischen_Feldmarschall_Mannerheim_in_einem_Cafe_-_Teil1_(13m_30s).mp3 Teil 1] und [http://www.nationalsozialismus.de/audios/1942-06-04_-_Adolf_Hitler_-_Im_Gespraech_mit_dem_finnischen_Feldmarschall_Mannerheim_in_einem_Cafe_-_Teil2_(11m_25s).mp3 Teil 2] als MP3), dat ahn dat Weeten vun Hitler uptekent wurr, dit Ünnerschätzen ok togeven. To dat Gespräch kiek Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' S. 690&nbsp;f.</ref> Mit sien Ünnerschätzen vun dat sowjeetsch Militärpotential stunn Hitler aber nich alleen dor; meest all vun sien Befehlshebers hebbt dat ok so sehn.<ref>Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945. Stuttgart 2000, S. 417.</ref> Mit den Angreep up de Sowjetunion, dat ''Unternehmen Barbarossa'', entstunn an' 22. Juni 1941 en nee Front in' Oosten vun Düütschland. Se wurr (neben de japaansch-chinesisch) de an' längsten bestahn Front in' Tweeten Weltkrieg, de de meest Opper fordern dee. De düütsch Truppen hebbt riesig Rebeeden vun den europäischen Deel vun de Sowjetunion erobert; tosommen mit unmittelbor nahrücken Eenheiten vun de SS un [[Insatzgruppen vun de Sekerheitspolizeit un den SD|Insatzgruppen]] hatrrn se den Updrag, de Rebeeden rücksichtslos uttobeuten, en Deel vun hör Inwahner ümtobringen un de annern as Arbeitsslaven to hollen. Dorbi wurrn systematisch völ Teihndusende Jöden ümbrocht. En halv Johr later wurr ok de USA, de aber all tovör Grootbritannien indirekt ünnerstütt harrn, dör Hitler sien Kriegsverkloren offiziell Kriegsgegner vun Düütschland. Amerika bruuk aber Tiet, sien Wertschap up den Krieg ümtostellen. En Konfrontatschoon tüschen de düütsch un de anglo-amerikaansch Landstrietkraften geev dat dat eerste Mal in' November 1942 in Noordafrika (''[[Operation Torch]]''). ==== De Krieg gegen de Sowjetunion bit to de Slacht vun Stalingrad, Juni 1941 bit Oktober 1942 ==== [[Bild:Second world war europe 1941-1942 map de.png|miniatur|Russlandfeldtoog 1941–1942]] De Balkanfeldtoog harr de Angrieptietpunkt för en Överfall up de Sowjetunion üm veer Week verschaven. De Angreep funn eerst an' 22. Juni 1941 statt. Ofschons Bereknungen up düütsch Siet wiesen deen, dat de Versörgen vun de Wehrmacht blots bit to en Lien längs [[Pskow]], [[Kiew]] un de [[Krim]] mögelk weer, hett Hitler de Eroberung vun [[Moskau]] in' Rahmen vun en eenzigen unünnerbraken Feldtoog befahlen. Hier wies sück sien gefährlich Ünnerschätzen vun de Sowjetunion, de all nah de Kapitulatschoon vun Frankriek in' Juni 1940 to'n Utdruck kommen weer (''kiek baben''). För den Överfall stunnen dree Heeresgruppen (Nord, Mitte, Süd) bereit. De [[Heeresgruppe Nord]] ([[Wilhelm von Leeb|von Leeb]]) sull de [[Baltikum|baltisch]] Staaten erobern un denn nah [[Sankt Petersburg|Leningrad]] vörstööten. Up de [[Heeresgruppe Mitte]] ([[Fedor von Bock|von Bock]]) leeg de Hööftlast. Se sull nah Moskau vörrücken un weer entsprekend stark rüst. De [[Heeresgruppe Süd]] ([[Gerd von Rundstedt|von Rundstedt]]) sull de [[Ukraine]] erobern. Ebenfalls an de Feldtoog beddeligt weern Verbände ut befruend un erobert Länner vun de Assenmächte. Ok vun dat besett Norwegen ut wurrn Angreep gegen de Sowjetunion ünnernommen. De hebbt besünners up [[Murmansk]] un de Iesenbahnverbinnen dor, de „[[Murmanbahn]]“, as ok den Haben teelt. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-137-1032-14A, Russland, brennendes Dorf, deutsche Kavallerie.jpg|miniatur|Düütsch Suldaten in en brennen Dörp bi [[Mahiljou]], 16. Juli 1941]] An' fröhen Mörgen vun den 22. Juni 1941, tüschen 3:00 Ühr un 3:30 Ühr, fung de Angreep gegen de Sowjetunion an.<ref>Ernst Klink: ''Der Krieg gegen die Sowjetunion bis zur Jahreswende 1941/42. Die Operationsführung''. In: [[Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg]]. Bd. 4. Hrsg. v. [[Militärgeschichtliches Forschungsamt|Militärgeschichtlichen Forschungsamt]]. DVA, Stuttgart 1983, S. 451–712, hier S. 451 f., ok to dat Folgende.</ref> De wurr vun 153 düütsch Divisionen, dorünner 19 Panzer- un 12 motoriseert Divisionen, up en Frontlängt vun 1600 km tüschen de Oostsee un de Karpaten führt. Twee Divisionen hebbt vun Finnland her angreepen. Trotz völ Henwies weern de ünnere un mittlere militärisch Befehlshebber vun de Root Armee nich up disse bither gröttste militärisch Offensive in de Historie vun de Welt mit 3,2 Millionen düütschen Suldaten instellt. Dorto keemen 600.000 Suldaten ut de verbündet Staaten Ungarn, Rumänien, Finnland, Slowakei un Italien.<ref name="Lüdeke118">Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 118.</ref> De Root Armee harr in' Juni 1941 rund 5 Millionen Suldaten. Allerdings weern disse Truppen nich all an de sowjeetsch Westgrenze statschoneert. Völ vun de sowjeetsch Suldaten hebbt sück ahn Wedderstand ergeven, wiels de motoriseerten düütsch Truppen tonächst gau vörankeemen. De Fähigkeit vun de sowjeetsch Strietkraften, to'n dormaligen Tietpunkt en Angreep oder en Krieg gegen Düütschland to führen, moot ok nah nee'ere Erkenntnisse stark betwiefelt wurrn. De eerste [[Wehrmachtbericht]] an' Mörgen vun den 22. Juni 1941 maakt dorgegen den Indruck, dat sowjeetsch Truppen nah Ostpreußen indrungen weern.<ref>Vgl. Günter Wegmann (Hrsg.): ''„Das Oberkommando der Wehrmacht gibt bekannt …“. Der deutsche Wehrmachtbericht. Bd. 1, 1939–1941.'' Biblio Verlag, Osnabrück 1982, ISBN 3-7648-1282-6, S. 585.</ref> De hett dormit de [[Präventivkriegsthese|Präventivkriegslegende]] vun de [[NS-Propaganda]] ünnerstütt, de den Angreep as Verteidigungskrieg dorstellen dee. Tatsächlich weer de Överfall up de Sowjetunion in' Wesentlichen en ideologisch verbrämt Eroberungs- un Vernichtungskrieg mit dat vun Hitler all Johren tovör beschreeven Teel vun de Gewinnung vun „[[Lebensraum im Osten]]“. Dormit weer „ein blockadefestes Großimperium“ bit to'n [[Ural]] un över den [[Kaukasus]] weg meent.<ref>Vgl. Rolf-Dieter Müller: ''Der Zweite Weltkrieg'', Stuttgart 2004 (Handbuch der deutschen Geschichte; Bd. 21), S. 108–154; siehe auch ders.: ''Hitler war kein Bismarck'', in: ''Spiegel Geschichte'' Nr. 3, 2010, S. 64–67, hier S. 66.</ref> [[Bild:RIAN archive 1000 Soldiers carrying a wounded soldier.jpg|miniatur|Sowjeetsch Suldaten bi dat Bargen vun en Versehrten bi [[Sankt Petersburg|Leningrad]], Oktober 1941]] An' 22. Juni middags hett de sowjeetsch Butenminister [[Wjatscheslaw Michailowitsch Molotow|Molotow]] in' Rundfunk en Reed hollen, in de he den Utbröök vun den Krieg bekannt maakt hett un de mit de Wöör: „[…] de Sieg sall de vun uns ween!“ to Enn gung. Elf Daag later hett Josef Stalin an' 3. Juli mit en Rundfunkanspraak persönlich an dat Volk wendt.<ref>Richard Overy: ''Russlands Krieg 1941–1945.'' Rowohlt, Hamburg 2004, ISBN 3-498-05032-X, S. 127.</ref> Dorvör weer [[Minsk]] in de [[Keetelslacht bi Białystok un Minsk]] inslooten un later besett wurrn. An' 26. September funn de [[Slacht um Kiew (1941)|Slacht um Kiew]] hör Enn'. Doch all in' Oktober fung dat an to schneen un to regen. De düütsch Offensive keem nich mehr so gau vöran, se bleev immer fakener in' Schlamm fastsitten, un de Angreep up Moskau keem ok wegen de stiefer sowjeetsch Gegenwehr to'n Stillstand. An' 5. Dezember fung en sowjeetsch Gegenoffensive mit frisch, för den Winterkrieg utrüst Eenheiten ut Feernost ünner den Befehl vun General [[Georgi Konstantinowitsch Schukow]] an, wordör en Eroberung vun de Hööftstadt Moskau dör düütsch Truppen verhinnert wurr un „ein ungeheurer Rückschlag für die Wehrmacht war“.<ref>[[Fritz Stern]], in: Helmut Schmidt, Fritz Stern: ''Unser Jahrhundert. Ein Gespräch.'' 2. Uplaag., C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-60132-3, S. 17.</ref> Finnland hett in den [[Fortsetzungskrieg]] versöcht, mit düütsch Ünnerstütten, de in' [[Winterkrieg]] an de Sowjetunion verloren Rebeeden [[Karelien]] torüchto erobern. Nahdem dit Teel in' Sömmer 1941 reckt weer, bleev Finnland aber nich defensiv, sonnern hett bit Dezember 1941 ümstreeden, nie tovör finnisch ween kareelsch Rebeeden besett. As Reaktschoon up den düütschen Angreep sünd britisch un sowjeetsch Truppen an' 25. August 1941 in' Rahmen vun de [[Anglo-Sowjeetsch Invasion vun Iran|Anglo-Sowjeetsch Invasion]] in den [[Iran]] inmarscheert. Teel vun den Angreep weern to'n eenen dat Sekern vun de Öölförderung vun de [[Anglo-Iranian Oil Company]] un to'n annern de Övernahm vun de [[Transiraansch Iesenbahn]], um de sowjeetsch Truppen ok up den Weg över den Iran mit britisch un US-amerikaansch Militärgerät versörgen to können. De Root Armee harr sück nee organiseert. De wichtigsten Grootbedrieven vun de Rüstungsproduktschoon wurrn an den Ural in Städer as [[Ufa (Stadt)|Ufa]] un [[Tscheljabinsk]] verleggt un weern för de düütsch Luftwapen nich mehr to recken. An' 16. Dezember geev Hitler den Befehl to'n Anhollen. Bit to'n Enn' vun dat Johr wurr de Wehrmacht aber noch wieder torüchdrängt. [[Bild:RIAN archive 66145 Village fighting.jpg|miniatur|Sowjeetsch Suldaten bi de Verteidigung vun en Dörp in' [[Kaukasus]], Juni 1942]] Hitler sien „Weisung Nr. 41“ van' 5. April 1942 („[[Fall Blau]]“) hett för de Sömmeroffensive fastleggt, dat tonächst Stalingrad an de Wolga, denn de Kaukasusruum bit to de töörksch un iraansch Grenz erobert wurrn sull, um dor de Eerdöölzentren in de Hand to kriegen. Tonächst aber is in den Süüdafsnitt vun de Front de Root Armee to'n Gegenangreep antreden. In de [[Slacht bi Charkow (1942)|Slacht bi Charkow]] wurrn in' Mai 1942 de angriepen sowjeetsch Verbände vullständig inslooten. Meest en Veertelmillion sowjeetsch Suldaten keem in Fangenschap. Vun Mai bit Juli wurrn [[Slacht um Sewastopol|Sewastopol]] un de [[Unternehmen Trappenjagd|Halfinsel Kertsch]] up de [[Krim]] erobert, de as Sprungbrett för de Offensive bit to'n Kaukasus deenen sullen. Dorbi keemen 150.000 Rotarmisten in Fangenschap. Wiel in' Juni 1942 ok [[Tobruk]] in Nordafrika full ([[Unternehmen Theseus]]), hett de NS-Propaganda nah de Krise in' Winter nu weer groot Hoopen un en bald kommen Gesamtsieg weckt.<ref>Vgl. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 133.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-B24543, Hauptquartier Heeresgruppe Süd, Lagebesprechung.jpg|miniatur|links|Laagbespreken in dat Hööftquartier vun de Heeresgrupp Süd in [[Poltawa]], 1. Juni 1942]] [[Bild:Bundesarchiv N 1603 Bild-129, Russland, Sewastopol, zerstörter Hafen.jpg|miniatur|Kört un kleen hauen Haben vun [[Sewastopol]], Juli 1942]] Enn' Juni 1942 fung de Sömmeroffensive in' Süüden vun de Ostfront tüschen [[Kursk]] un [[Taganrog]] an dat Asowsche Meer an, deren Bedüüden Hitler noch eenmal an' 1. Juni 1942 up en Böverbefehlshebber-Bespreeken in [[Poltawa]] (Heeresgrupp Süd) herutstellt harr: „Wenn ich das Öl von Maikop und Grosny nicht bekomme, dann muß ich diesen Krieg liquidieren.“<ref>Utsaag vun Generalfeldmarschall Paulus in de [[Nürnbarger Prozess gegen de Hööftkriegsverbreker|Hööftverhandlungen vun den Nürnbarger Prozesses]], [http://www.zeno.org/Geschichte/M/Der+Nürnberger+Prozeß/Hauptverhandlungen/Sechsundfünfzigster+Tag.+Montag,+11.+Februar+1946/Nachmittagssitzung Nachmittagssitzung am Montag, dem 11. Februar 1946 (56. Tag)]. Verapenlicht in: ''Der Prozeß gegen die Hauptkriegsverbrecher vor dem Internationalen Gerichtshof Nürnberg.'' Nürnberg 1947, Bd. 7, S. 283–310.</ref> An' 3. Juli hebbt düütsch Kräfte den [[Don (Asowsches Meer)|Don]] bi [[Woronesch]] överschreeden. Twintig Daag later kunn [[Rostow am Don|Rostow an' ünneren Don]] erobert wurrn, do bleev de Fangentall minn, wiel de Root Armee – in' Gegensatz to 1941 – en strategischen Rücktoog achter den Don, de Wolga bi Stalingrad un to'n westlichen un middleren Kaukasus inleiden dee.<ref>Disse Rücktüüg laten vermooden, dat de sowjeetsch Führung up de Notlandung vun en düütsch Generalstaffsoffizier an' 19. Juni 1942 reageeren dee, de Koorten över de eerste Phase vun de düütsch Sömmeroffensive bi sück harr. </ref> An den sülvigen Dag hett Hitler de „Weisung Nr. 41“ so afännert, dat statt dat vörsehn nah'nanner nunmehr to glieker Tiet gegen Stalingrad un in't Kaukasusrebeet vörstött wurrn sull. De Heeresgrupp Süd wurr dorher in de [[Heeresgrupp A]] (Kaukasus) un [[Heeresgrupp B]] (Stalingrad) deelt. De swaachere Heeresgrupp B kreeg de Upgaav todeelt, Stalingrad to erobern un dornah de Wolga rünner bit [[Astrachan]] an't [[Kaspisch Meer]] vörtodringen. De Heeresgrupp A, de nah de ''[[Operation Edelweiß]]'' de Öölborns vun [[Maikop]], [[Grosny]] un [[Baku]] erobern sull, is bit [[Noworossijsk]] an’t [[Swaart Meer]] vörrückt, nehm ok den Westkaukasus un dat nördlich dorvan liggen Maikop in. De Öölanlagen dor weer aber systematisch un fachmännisch kört hauen wurrn. De Tatsache, dat de vullständig Zerstören vun de ökonoomsch Infrastruktur en Gebruuk vun de Öölborns in dat Nordkaukasusrebeet unmögelk maken dee, weer völ mehr as de latere Slacht um Stalingrad en strategisch Wennen för den Krieg in’ Osten.<ref>Bernd Wegener: ''Defensive ohne Strategie. Die Wehrmacht und das Jahr 1943.'' In: ''Die Wehrmacht. Mythos und Realität.'' In’ Updrag vun dat Militärgeschichtlich Forschungsamtes herutgeven vun Rolf-Dieter Müller un Hans-Erich Volkmann. R. Oldenbourg Verlag, München 1999, ISBN 3-486-56383-1, S. 197–209, hier S. 198.</ref> [[Bild:Near East Iran - truck convoy of US supplies for USSR - NARA - 195340.jpg|miniatur|links|Nahschuuvkonvoi vun de Allieerten in Persien]] Dat nächstliggen un wichtig Eerdöölrebeet vun Grosny, dessen Besitt Hitler as wesentlich för dat Wiederführen vun den Krieg ansehn dee, wurr nich reckt. Dormit wurr Midden August düütlich, dat dat operative Teel vun de Heeresgrupp A nich reckt wurrn weer, de Angreep up de Passhööchten vun den Kaukasus muss Enn' August 1942 instellt wurrn. De Weg to'n [[Persisch Korridor|Persischen Korridor]], över de amerikaansch Kriegsmaterial in de Sowjetunion brocht wurr, bleev sparrt. As Hitler mit Goebbels in dat [[Werwolf (Führerhööftquartier)|Führerhööftquartier ''Werwolf'']] bi [[Winniza]] (Ukraine) ünner veer Oogen snacken dee, weer he dorgegen överdreven optimistisch: Man dee ok Lüttasien erobern un dornah den Iran, den [[Irak]] as ok [[Völkerbundsmandat för Palästina|Palästina]], um dordör de Briten vun hör Öölversörgen aftosnieden Bi den baldigen Angreep up Stalingrad hett he de Eroberung vun de Stadt binnerhalv vun acht Daag verwacht.<ref>Vgl. Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 696.</ref> [[Bild:German and Japanese spheres of influence at greatest extent World War II 1942.jpg|miniatur|Infloot- un Herrschapsberiek vun de Assenmächte in' September 1942]] De gigantisch Överdehnen vun de Front, nich recken Nahschuuv un de massiv sowjeetsch Wedderstand leeten indes den Vörmarsch vun de Heeresgruppen A un B Anfang September 1942 to'n Stillstand kommen. Deswegen keem dat to en Führungskrise in dat düütsch Böverkommando, in deren Verloop de Böverbefehlshebber vun de Heeresgrupp A, Feldmarschall [[Wilhelm List]], un de Generalstaffschef vun dat Heer, Generaloberst [[Franz Halder]], vun Hitler entlaaten wurrn. Hitler övernehm sülvst (bit to'n 22. November 1942) den Böverbefehl vun de Heeresgrupp, Nahfolger vun Halder wurr General [[Kurt Zeitzler]].<ref>Zur Führungskrise vgl. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 134; Ian Kershaw: ''Hitler. 1936–1945.'' DVA, Stuttgart 2000, S. 699–701.</ref> An' 4. Oktober 1942 hebbt Vertreder vun dat sowjeetsch Böverkommando, Georgi Schukow un [[Alexander Wassilewski]], mit de Befehlshebber vun de um Stalingrad insett ''Fronten'' (sowj. Armeen) de plaant sowjeetsch Umfaatensoperatschoon besnackt, dör de de [[6. Armee (Wehrmacht)|6. Armee vun de Wehrmacht]] in den Ruum tüschen Wolga un Don inslooten un vernicht wurrn sull. ==== Partisanenkrieg ==== Mit den Inmarsch vun düütsch Truppen wurr in verscheeden Staaten in Europa en Umgestalten entsprekend den natschonalsozialistischen besettenspolitischen, rassenideologischen und bevölkerungspolitischen Vörstellungen inleit, de de Besetter mit all Middel vun de Repression dörtosetten versöcht hemm. Dat hett vör allen den politischen un militärisch-politischen Wedderstand un de jöödsch Minnerheit bedrapen, de in den gesamten düütschen Machtberiek to'n Objekt von Verfolgung un Vernichtung wurr. [[Bild:Bundesarchiv R 49 Bild-0138, Polen, Wartheland, Aussiedlung von Polen.jpg|miniatur|links|Uttsiedlung vun de poolsch Bevölkerung in dat düütsch besett [[Wartheland]], 1939]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1973-029C-68, Frankreich, verhaftete Widerstandskämpfer.jpg|miniatur|Verhafte Liddmaaten vun de [[Résistance]] in Frankriek]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-05A, Russland, Hinrichtung von Partisanen.jpg|miniatur|Henricht Partisanen in de Sowjetunion, Januar 1943]] Mit den [[Generalplan Ost]] entstunn ünner [[Heinrich Himmler]] as den [[Riekskommissar för de Festigung vun dat düütsch Volksdom]] en umfaaten bevölkerungs- un siedlungspolitisches Konzept to dekolonialistisch „Germanisierung“ vun de besett un noch to erobern Ostgebiete. Besünners de Bevölkerung vun [[Polen]], [[Serbien]], de [[Ukraine]], [[Wittrussland]] un [[Russland]] sull „durchaus niedergehalten werden“. Ut de rücksichtslos Utplünnern vun disse Rebeeden ergeev sück, dat Millionen de Hungerdood drohen dee, wat vun de Planern hennommen, wenn ok nich begrött wurr. Nah de Entscheedung för den „Arbeitseinsatz“ as dat ökonoomsch mehr bringen Umgang mit de Bevölkerung vör allen de Sowjetunion wurrn Millionen Dwangsarbeiter nah Düütschland verschleppt. Repression un Utbeutung sünd aber bald up Wedderstand stött. In de [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] hebbt bispeelswies de Polizei un de Iesenbahner streikt. In [[Frankriek]] keem dat to bewappneten Angreep. In de Balkanstaaten un in Osteuropa weer de Wedderstand besünners stark un hett sück faken up verscheeden Gruppen verdeelt. Jugoslaawsch Partisanen ünner de Führung vun [[Josip Broz Tito|Tito]] kunn eenzelt tosommenhang Rebeeden befreen, un in Grekenland hebbt [[Partisan]]en vun de [[ELAS]], [[EDES]] un [[EKKA]] de Bargen kontrolleert. In de Sowjetunion hebbt [[Kommunismus|kommunistisch]] un [[Anarchismus|anarchistisch]] Gruppen dat düütsch Besettenregime bekämpt. De Partisanenkrieg in de Sowjetunion weer vun de Root Armee all vör den Krieg plaant wurrn, entspreken Eenheiten wurrn upstellt, de nah de Eroberung vun en Rebeet den Wedderstand gegen de Besetter in' Achterland vun de Front wiederführen sullen. In' Allgemeenen weer de Partisanenkrieg dör tallriek Verstöße gegen dat [[Kriegsvölkerrecht|Kriegsrecht]] kenntekent. De Partisanen hebbt meest kien Fangen maakt oder se hebbt de to't Överloopen dwungen. Up düütsch Siet enthull de [[Kommissarbefehl]] de Anwiesen, [[Politkommissar]]e vun de Root Armee nich as [[Kriegsfangen]] to behanneln, sonnern de „nach durchgeführter Absonderung zu erledigen“.<ref>Blots mündlich an de Kommandeure wiedergeven, Version van' 6. Juni 1941.</ref> So nehm de Partisanenkrieg in Osteuropa sien Anfang as systematisch Utrottenskrieg. In Grekenland ([[Massaker up Kefalonia|Kefalonia]], [[Massaker vun Chortiatis|Chortiatis]]), Frankriek ([[Oradour-sur-Glane|Oradour]], [[Massaker vun Maillé|Maillé]]) oder Italien ([[Massaker vun Marzabotto|Marzabotto]], [[Massaker vun Caiazzo|Caiazzo]]) keem dat to vereenzelt Massakern an de Zivilbevölkerung. ==== Kriegseinträe vun de USA, Dezember 1941 ==== [[Bild:PearlHarbor brennende Flugzeuge.jpg|miniatur|Kört Floogtüüch nah den Angreep up [[Pearl Harbor]], 7. Dezember 1941]] De [[USA]] harrn in den Konflikt tonächst formal Neutralität gewohrt. De [[Isolatschonismus|isolatschonistisch]] Grundstimmung in de US-Bevölkerung hett dat för Präsident [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] nich mögelk maakt, direk an de Siet vun Grootbritannien un de Sowjetunion in den Krieg intogriepen. Den Utbröök vun den Tweeten Weltkrieg in Europa hett Japan to dat Besetten vun den nördlichen Deel vun [[Franzöösch-Indochina]] bruukt, hett Grootbritannien dwungen de [[Burmastraat]] dicht to maken un hett in' September 1940 in Berlin den [[Dreemächtepakt]] mit Düütschland un Italien slooten, de dorto deenen sull, de USA vun en Kriegsinträe aftohollen. De Kongress vun de USA hett mit dat [[Lehn- un Pachtgesett]] van' 11. März 1941 de legale Grundlaag för de vörher all praktizeert Ünnerstütten vun Grootbritannien schafft. An' 31. Juli 1941 hebbt de USA, Grootbritannien un de [[Nedderlannsch-Indien|Nedderlannen]] de finanziell Middel vun Japan infroren, wat gliektosetten weer mit en Embargo. Dat truck fehlen Rohstoffleefern ut Süüdoostasien un den USA nah sück, so dat de Führung vun dat [[Japaansch Kaiserriek|japaanich Kaiserriek]] in en Krieg gegen de USA, Grootbritannien un de Nedderlannen de eenzig Mögelkeit seech, hör [[Imperialismus|imperialistisch]] Ambitschonen in Richt Süüdoostasien aftosekern. Nah den Angreep vun Japan up de amerikaansch Pazifikflotte in [[Angreep up Pearl Harbor|Pearl Harbor]] an' 7. Dezember 1941 un den an 11. Dezember folgen Kriegsverkloren vun Düütschland un Italien befunn sück dat Land nu ok offiziell in' Kriegstostand mit de Assenmächte. Trotz den japaanschen Angreep un glieks nah de Andrag up Kriegsverkloren an Japan in den Kongress hett Roosevelt sein Beraders doran erinnert, dat Düütschland dat Hööftteel blieven dee.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 536.</ref> De Grundsatz „Germany first“ wurr wiels de Arcadia-Konferenz mit den Entsluss, Düütschland as den gefährlichsten un vun England un Russland ok eenzigen direkt to recken Gegner toeerst to besiegen, bestätigt. Buterdem würr dat Daalringen vun Düütschland över kört oder lang ok to'n Tosommenbröök vun Japan führen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik.'' 8. Aufl., dtv, München 1985, S. 174.</ref> To eerst Kamphandlungen tüschen US-amerikaansch un düütsch Truppen keem dat Enn' 1942 in Nordafrika. ==== De Kriegsschauplatz Nordafrika 1940–1943 ==== [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-783-0104-38, Nordafrika, italienische Panzer M13-40.jpg|miniatur|Italieensch Panzer [[M13/40]] in [[Nordafrika]], April 1941]] Ähnlich as up den europäischen Kriegsschauplatz harrn de Italiener in Nordafrika swoor Rückslääg gegen den Briten hinnehmen mussen. En italieensch Offensive to'n Enn vun dat Johr 1940 führ to de Vernichtung vun de eegen Verbände in [[Libyen]]. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-443-1582-32, Nordafrika, Generaloberst Erwin Rommel.jpg|miniatur|links|hochkant|[[Erwin Rommel]] westlich vun [[Tobruk]], 16. Juni 1942]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-783-0127-13, Nordafrika, englischer Panzer Valentine.jpg|miniatur|Britisch Panzer [[Valentine (Panzer)|Valentine]] in Nordafrika, April 1941]] [[Bild:Axis prisoners of war are herded out of the city as Allied armies enter Tunis. - NARA - 195472.jpg|miniatur|US-amerikaansch Suldaten führen italieensch un düütsch Kriegsgefangene in [[Tunesien]] af, 1942]] De düütsche [[Generalleutnant]] [[Erwin Rommel]] kreeg dorüm in' Februar 1941 den Befehl, mit de twee Divisionen vun dat [[Düütsch Afrikakorps]] den spoodlosen Bündnispartner bi sien Verteidigung to ünnerstütten. Rommel hull en defensiv Verhollen för nich anbrocht, stattdessen wull he angriepen. An' 31. März fung Rommel sien Vörmarsch an. All an' 10. April stunnen düütsch Panzer vör de ostlibysch Habenstadt un Festung [[Tobruk]], de kört tovör noch vun de Italiener utbaut un denn binah ahn Kamp rüümt wurrn weer. Bit to'n 13. April hett Rommel dree Angreep up de Festung ünnernommen, de aber all fehlslahn sünd. Rommel kunn Tobruk vöreerst nich erobern. Wiedere Vorstöße kunnen wegen Versörgensengpassen ok nich dörführt wurrn, so dat beid Sieden to en Stellungskrieg övergahn deen. In’ November 1941 hebbt de Briten weer angreepen. An’ 26. November geev dat den tweeten Angreep, wobi dat de Besatzung vun Tobruk endlich gelung, den Belagerungsring to sprengen. An’ 7. Dezember truck sück dat Afrikakorps to de Gazala-Lien torüch. Nahdem Tobruk in’ Moment nich erobert wurrn kunn, hett Rommel eerst weer in dat nächste Johr angreepen. An’ 26. Mai 1942 hett Rommel dat ''[[Unternehmen Theseus]]'' befahlen, mit dat Teel, Tobruk to erobern. Nah swoor Panzergefechten gelung dat den Assenmächten, [[Slacht vun Bir Hakeim|Bir Hacheim]] an’ 10. Juni intonehmen, um denn den Vörmarsch up Tobruk intoleiten. An’ 20. Juni wurrn Stadt un Festung besett, woför Rommel as jüngst Offizier vun de Wehrmacht to’n [[Generalfeldmarschall]] befördert wurr. Dat Teel vun den wiederen Vörmarsch dör de [[Libysch Wüste]] weer [[Alexandria]] un de [[Sueskanal]]. Kört vör de ägyptisch Bahnstatschoon vun [[el-Alamein]] harrn de Briten en 65 Kilometer breeden Verteidigungsgörtel upbaut, in de in’ Juli 1942 bi de [[Eerste Slacht vun El Alamein|eerste Slacht vun el-Alamein]] de Offensive vun de Assenmächte stecken bleev. An’ 23. Oktober 1942 hett de nee britisch Befehlshebber [[Bernard Montgomery]] den Gegenangreep to de [[Tweete Slacht vun El Alamein|tweete Slacht vun el-Alamein]] befahlen. Dat vun de Tall her ünnerleegen Afrikakorps muss wieken. De Laag vun de düütsch Truppen in Nordafrika wurr utsichtslos, as an’ 8. November in de ''Operation Torch'' allieerte Truppen in [[Casablanca]] un [[Algier]] an Land gungen un somit de düütsch un italieensch Truppen in Nordafrika vun twee Sieden in de Tang nommen weern. An’ 13. November fulll Tobruk weer in britisch Hand. An’ 23. Januar 1943 hebbt de Briten Tripolis besett. In’ März un April wurrn de Truppen vun de Assenmächte in de [[Slacht um Tunesien]] inkeetelt. Blots an de [[Mareth-Lien]] wurr noch erbittert Wedderstand leist. An’ 12. Mai 1943 – Rommel weer intüschen ut Nordafrika afberopen wurrn – hebbt 150.000 düütsch un 100.000 italieensch Suldaten up de Halfinsel [[Gulf vun Tunis|Kap Bon]] kapituleert. De düütsch Bevölkerung reageer völlig entsett up de hooch düütsch Verluste in Nordafrika, de as endgültig Kriegswennen düüt wurr. Achter vörhollen Hand hett man vun en „tweet Stalingrad“ oder vun „Tunisgrad“ snackt.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S.&nbsp;105.</ref> ==== Stalingrad un de Wennen up den osteuropäischen Kriegsschauplatz, 1943–1945 ==== [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-1992-0903-504, Russland, Kampf um Stalingrad, Luftangriff.jpg|miniatur|links|Düütsch Luftangreep up [[Wolgograd|Stalingrad]], 1942]] [[Bild:RIAN archive 602161 Center of Stalingrad after liberation.jpg|miniatur|Dat Zentrum vun Stalingrad, 2. Februar 1943]] Trotz de anspannt Kräfte- un Nahschuuvsituatschoon harr Hitler an' 23. Juli 1942 in Afännern vun sien oorsprünglich Plaan („[[Fall Blau]]“) un gegen deelwies düchtig Bedenken vun de Generalität neben de süüdlich Offensive in Richt vun dat Kaukasusrebeet en to glieker Tiet stattfinnen Offensive gegen [[Wolgograd|Stalingrad]] befahlen (''kiek ok Afsnitt '' [[#De Krieg gegen de Sowjetunion bit Stalingrad, Juni 1941 bit Oktober 1942|De Krieg gegen de Sowjetunion bit Stalingrad]]). De Heeresgrupp Süd wurr deswegen in de Heeresgrupp A (Kaukasus) un Heeresgrupp B (Stalingrad) updeelt. Oorsprünglich sull toeerst Stalingrad as [[Verkehrsknüttpunkt]] un dornah dat Kaukasusrebeet mit sien Öölborns erobert wurrn. Ut dat Nah'nanner wurr denn aber en Angreep to glieker Tieden mit gefährlich överdehnt Flanken. En düütsch Panzerafdeelen reck an' Abend vun den 23. August 1942 die [[Wolga]]; an den sülvigen Dag hebbt 600 Maschinen vun de Luftwapen Stalingrad bombardeert un de eerst Eenheiten vun de [[6. Armee (Wehrmacht)|6. Armee]] kunnen in de Butenbezirke vun de Stadt indringen. In erbittert Eenzelkämpen in de Hüüs un Straaten keemen de Düütschen blots ünner hooch Opper bi de Eroberung vun Stalingrad vöran. Toletzt hett de Wehrmacht woll etwa 90 Perzent vun de in en Trümmerhoopen verwannelt Stadt beherrsch, de vullständig Eroberung hett man aber nich schafft. En schmalen Uferstriep vun de Wolga an' östlichen Stadtrand, an de permanent nee Truppen anlannd wurrn, kunnen de sowjeetsch Verteidiger ünner hooch Verlusten verbeeten hollen. An' 19. November fung de Grootoffensive vun de Root Armee (''[[Operation Uranus]]'') gegen de rumäänsch un düütsch Lien nordwestlich un süüdlich vun Stalingrad an. Wenig Daag later hebbt sück de sowjeetsch sowjeetsch Panzertippen bi [[Kalatsch am Don]] vereenigt. Dormit weer de 6. Armee inkeetelt. De vun Göring verspraken [[Schlacht vun Stalingrad#Stalingradluftbrügg|Luftversörgen]] weer nich dörführbor. De düütsch Verbände weern recht unbeweglich un völlig ünnerversörgt. En Entsatzangreep vun de 4. Panzerarmee (''[[Operation Wintergewitter]]''), de bit to 40 Kilometer an de Stadt ranführen dee, muss an' 23. Dezember afbraken wurrn. Generaloberst [[Friedrich Paulus|Paulus]] hett en Utbreekensversöök wegen to wenig Drievstoffreserven as nich mögelk inschätzt, föhl sück aber an den Hollensbefehl vun Hitler bunnen un geev weder en Befehl, ut den Keetel uttobreeken noch wull he kapituleeren. An' 10. Januar 1943 hebbt doruphen söben sowjeetsch Armeen den Angriff up de Stadt anfungen. Bit to'n 23. Januar hebbt se de Floogplatzen [[Pitomnik]] un [[Gumrak]] torüch erobert. Een Dag later hebbt den Keetel in en nördlich un en süüdlich Hälft spalten kunnt. An' 25. Januar hett de letzte Ju 52 den Behelpsfloogplatz Stalingradski verlaaten. An' 31. Januar gung Paulus, in de Tüschentiet to'n Generalfeldmarschall befördert, angesichts de utsichtsloos Laag, in sowjeetsch Fangenschap, ahn en Gesamtkapitulatschon vun de 6. Armee uttospreeken. Dornah geev dat nich regelt Deelkapitulatschonen vun Eenheiten vun de Süüdkeetel, de Noordkeetel hett dorgegen noch bit to'n 2. Februar kämpt. Van 29. Januar bit to'n 2. Februar keemen etwa 91.000 düütsch Suldaten in Fangenschap. Schätzungen nennen 5.000 Wehrmachtssuldaten, de nah den Krieg nah Düütschland torüchkehren deen, dorünner Generalfeldmarschall Paulus, sien Staffschef un de meest anner hooch Offiziere. De verloren [[Slacht vun Stalingrad]] markeer in dat Düütsch Riek den psychologischen Wennenpunkt vun den Krieg. Af dissen Tietpunkt hett de Mehrheit vun de Düütschen nich mehr an den „[[Endsieg]]“ glöövt, ahn beachten vun de [[Sportpalastrede]] vun Goebbels an' 18. Februar 1943 mit de Uproop to'n „[[Totaler Krieg|Totalen Krieg]]“ un de frenetisch Tostimmen vun de utwählt Tohörers. So kummt [[Heinz Boberach]], de Herutgever vun de ''[[Meldungen aus dem Reich]]'', to den Befund, „dass mit der Niederlage von Stalingrad 1943 ein Stimmungsumschwung begonnen hat, der durch die Kapitulation der deutschen Truppen in Nordafrika und die Steigerung der Luftangriffe noch verstärkt wurde“.<ref>Heinz Boberach: ''Stimmungsumschwung der deutschen Bevölkerung''. In: [[Wolfram Wette]]/Gerd R. Ueberschär (Hrsg.): ''Stalingrad. Mythos und Wirklichkeit einer Schlacht''. 4. Uplaag, Fischer, Frankfurt a.M. 2003, ISBN 3-596-11097-1, S. 65 f.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 101III-King-055-28, Russland, Panzer der Waffen-SS beim Angriff.jpg|miniatur|links|Dt. Halfkettenfohrtüüch ''SKfz 250'' (Sonderkraftfahrzeug) wiels de ''Operation Zitadelle'', Juli 1943]] [[Bild:Second world war europe 1943-1945 map de.png|miniatur|Gegenoffensive 1943–1945]] An' Mörgen vun den 16. Februar wurr de Stadt [[Charkiw|Charkow]] vun Truppen vun de Wehrmacht un [[Waffen-SS]] gegen den Befehl vun Hitler upgeven, um en drohen Inkeeteln to entgahn. An' 21. Februar fung aber en düütsch Gegenoffensive an. Bit to'n 5. März wurr dat Rebeet bit to'n middleren Donezk torüch erobert. Dorbi wurrn düchtig Geländegewinne schafft, den Gegner hooch Verluste bibrocht un weer en slooten Front herstellt. En in' Fröhjahr 1943 potentiell bevorstahn Tosommenbröök vun de [[Ostfront (Tweete Weltkrieg)|Ostfront]] wurr so verhinnert. In de [[Slacht bi Charkow (1943)|Schlacht um Charkow]] wurr de Stadt an' 14. März ünner Verlusten dör Truppen vun de Waffen-SS torücherobert. En wiedere Offensive in' Sömmer, de ''[[Unternehmen Zitadelle|Operatschon Zitadelle]]'', sull de Frontbalkon bi [[Kursk]] utrüümen un groot Deelen vun de Root Armee inkeeteln un vernichten. De Operatschoon führ to de gröttste Panzerslacht in de Historie. De Angreep weer aber vun de Root Armee vörutsehn wurrn, de sück dör deep Verteidigungsstellungen vörbereit harr, un bleev stecken. De düütsch Vörstööt wurr up den Hööchpunkt vun de Slacht afbraken. De sowjeetsch Gegenoffensive bi [[Orjol|Orel]], de wedderum dat Teel verfolgen dee, Deelen vun de Heeresgrupp Mitte intokeeteln un de Binnen vun düütsch Kräfte dör den an' 10. Juli dörführt Anlannen vun de Allieerten up Sizilien ([[Operation Husky]]) hebbt en Wiederführen vun de Offensive verhinnert. Nah mehreren sowjeetschen Gegenoffensiven in de folgen Maanden muss de Wehrmacht an de gesamt Front den Rücktoog antreden, wobi ok de [[Slacht um de Krim]] mit en düütsch Nedderlaag to Enn' gung. Bit to'n Enn' vun dat Johr 1943 weer Kiew weer in de Hand vun de Sowjetunion. De mit de ''Operation Zitadelle'' verloren Panzerreserven kunnen nich ersett weern un bedüüden en afsehbar Sieg vun de Sowjetunion. Dornah sünd wieder gröttere Slachten folgt: [[Schlacht an' Dnepr]] un de [[Dnepr-Karpaten-Operation]]. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-725-0190-15, Russland, Rückzug deutscher Truppen.jpg|miniatur|Rücktoog vun düütsch Truppen an' [[Ilmensee]], Februar 1944]] An' 14. Januar 1944 fung mit de sowjeetsch [[Leningrad-Nowgoroder Operation]], den Angreep up den düütschen Belagerungsring um Leningrad an, en Reeg vun Angreepsoperatschonen, de de sowjeetsch Propaganda later as „Teihn Stalinsche Slääg“ betekent wurr. De Sowjetunion hett nahsett: Hör Fröhjohrsoffensive broch wiedere Rebeedengewinne, un de Wehrmacht muss sück bit to'n [[Peipussee]] torüchtrecken. An' 12. Mai weer de [[Slacht um de Krim|Krim]] weer fast in sowjeetsch Hand. An' 9. Juni fung de [[Wyborg-Petrosawodsker Operation|Offensive an de finnisch Front]] up de [[Kareelsch Landenge]] an. Enn' Juni keem disse Angreep up de Hööcht vun de olt Grenz van 1940 to'n Stillstand. In' Juni un Juli 1944 gelung de Sowjetunion mit de [[Operation Bagration]] dat vullständig Slahn vun de Heeresgrupp Mitte. Se gellt mit en Verlust vun 28 Divisionen vun de Wehrmacht as de verlustriekste Nedderlaag in de düütsch Militärgeschichte. De Root Armee kunn nu bit kört vör [[Warschau]] un to de Grenz von Ostpreußen vörstööten. An' 3. Juli hebbt de Sowjets [[Minsk]] torüch erobert, wieder süüdlich drung af den 13. Juli in [[Galizien]] en wiedere sowjeetisch Offensive ([[Lwiw-Sandomierz-Operation]]) bit [[Lemberg]] an de [[Weichsel]] vör. Af dissen Tietpunkt weer de Wehrmacht blots noch to henhollen Wedderstand gegen de Root Armee fähig. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1986-064-15, Ungarn, Straßenkämpfe, ungarische Pak.jpg|miniatur|Ungaarsch Suldaten mit [[Panzerafwehrkanone|PaK]] bi Straatenkämpen, November 1944]] An' 1. August fung de [[Warschauer Upstand]] vun de [[Poolsch Heimatarmee]] an. An' 20. August is de Root Armee in de ''[[Operation Jassy-Kischinew]]'' in [[Rumänien]] inmarscheert, worup an' 23. August König Michael dör en Staatsstriek den Diktater [[Ion Antonescu]] störten dee un an' 24 August de rumäänsch Armee den Kamp an de Siet vun Düütschland instellen dee. De Spood vun de Sowjetununion dwungen de Wehrmacht to' Rücktoog ut Grekenland, an' 13. Oktober sünd britisch Eenheiten in Athen inrückt. An' 5. September nehm de Root Armee Bulgarien in; de Ünnerstütten dör de Sowjetunion seker, hebbt bulgaarsch Kommunisten an' 9. September en gewaltsam Ännern vun de Staatsform maakt un övernehm de Führung in dat Land. Finnland hett an' 19. September en Wapenstillstand mit Sowjetunion slooten. An' 20. Oktober hebbt sowjeetsch Eenheiten un [[jugoslaawsch Partisanen]] ünner [[Josip Broz Tito|Tito]] de Hööftstadt [[Belgrader Operation|Belgrad]] erobert. In' Norden truck sück de [[Heeresgrupp Nord]] an' 13. Oktober ut [[Riga]] nah [[Kurland]] torüch. In [[Ostpreußen]] keem de Offensive vun de Sowjetunion in' Oktober nah Spood to'n Anfang to'n Stillstand. In de [[Slacht um Budapest]] wurr de ungaarsch Hööftstadt belagert, kunn aber eerst an' 11. Februar 1945 vun de Root Armee innommen wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1972-093-65, Flüchtlinge auf Schiff.jpg|miniatur|links|Flüchtlinge up en Schipp in Königsbarg, 1945]] De Root Armee is Anfang 1945 vun Warschau (befreet wurrn an' 17. Januar) ut nah Norden vörstött un hett dormit Ostpreußen vun den Rest vun dat Riek afsneeden. Teihnduusende sünd wiels de [[Slacht um Ostpreußen]] över dat tofroren [[Frisch Haff]] nah Westen flücht. Över twee Million Flüchtlings sünd över dat Meer nah den Westen kommen. In' Toog vun disse Rettungsaktion (''[[Operation Hannibal (1945)|Operation Hannibal]]'') wurr an' 30. Januar da ehmalige KdF-Schipp [[Wilhelm Gustloff (Schipp)|„Wilhelm Gustloff“]] mit Duusenden vun Minschen an Bord vun dat U-Boot [[S-13]] vun de [[Baltisch Flotte]] [[Torpedo|torpedeert]] un gung up Hööcht vun [[Ustka|Stolpmünde]] ünner, wo 11 Daag later de [[Steuben (Schipp)|„Steuben"]] ebenfalls en Opper vun S-13 wurr. De Versenken vun de ''Gustloff'', ''Steuben'', [[Goya (Schipp)|''Goya'']] (16. Februar 1945) un ''[[Cap Arcona]]'' (3. Mai 1945) mit tosommen mehr as 20.000 Oppern gellen as de gröttsten Katastrophen in de Schippfohrt. In de [[Slacht um Königsbarg]] hebbt de russisch Angriepen an' 9. April de Stadt endgültig besett. An' 27. Januar reck de Root Armee dat [[KZ Auschwitz-Birkenau]], dat vun de SS tovör upgeven wurrn weer. An den sülvigen Dag hebbt eerste sowjeetsch Eenheiten [[Küstrin]] un reckt un dormit ok de Oder. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-012, Sowjetische Artillerie vor Berlin.jpg|miniatur|Sowjeetsch Artillerie bi Berlin, April 1945]] Nah de sowjeetsch [[Weichsel-Oder-Operation]] stunn de Root Armee Enn' Januar 1945 längs de Oder un Neiße vun [[Stettin]] bit [[Görlitz]] knapp 80 Kilometer vör Berlin. De Hööchten vun Seelow weern dorbi en steil upstiegen, natüürlich Hinnernis, un um disse Hööchten wurr en vun de gröttst Slachten vun den Tweeten Weltkrieg slahn. De [[Slacht um de Seelower Hööchten]] fung an' 16. April an, in' Loop vun den 18. April wunn de tallenmäßig wiet överleegen Root Armee de Böverhand. Ünnerdessen wurr in' Süüden de sowjeetsch Belagerungsring um [[Breslau]] an' 15. Februar slooten, dat aber eerst an 6. Mai in de Hann' vun de Root Armee full. An' 25. April wurr de Belagerungsring um [[Slacht um Berlin|Berlin]] slooten, an' 28. April is de Versöök vun de 12. Armee ünner General [[Walther Wenck]] scheitert, de Hööftstadt to entsetten, an' 30. April hett sück Adolf Hitler in' [[Führerbunker]] ümbrocht. An' 2. Mai geev General [[Helmuth Weidling]] an de letzten Verteidiger vun Berlin den Befehl to dat Instellen vun de Kamphandlungen. Nah dat Scheitern vun de [[Plattenseeoffensive]] in' Fröhjahr 1945 weer Ungarn an' 4. April vullständig vun de Root Armee erobert. [[Wiener Operation|Wien]] full an' 13. April, vun Osten ut wurrn Nedderöösterriek, dat Burgenland un de Steiermark erobert. An' 8. Mai 1945 is um 23:00 Ühr middeleuropäisch Tiet de bedingungslos Kapitulatschoon vun de düütsch Strietkraften in Kraft treden. An den glieker Dag reck de Root Armee [[Graz]] un hett in' Rahmen vun de [[Prager Operation]] [[Dresden]] besett. Anfang Mai weer de Personalstärke vun de Heeresgrupp Mitte (de fröher [[Heeresgrupp A]]), de ünner Generalfeldmarschall [[Ferdinand Schörner|Schörner]] in dat [[Protektorat Böhmen un Mähren]] stunn, noch mit 900.000 Suldaten angeven wurrn. De wenigsten hebbt den Westen reckt; de Masse gung in sowjeetsch Fangenschap. Ok de an' 5. Mai anfungen Prager Upstand forder in' Tosommenhang mit de anfangs ungeordnet [[Verdrieven vun de Düütschen ut de Tschechoslowakei]] en nich bekannt Tall an Opper. An' 10. Mai sünd sowjeetsch Eenheiten in [[Prag]] inrückt. ==== Italien 1943 un 1944 ==== An' 10. Juli 1943 sünd de Allieerten in [[Sizilien]] land ''([[Operation Husky]])'', worup de [[Groot Faschistisch Raat]] Mussolini Verseggen vörsmeeten hett. De Duce wurr doruphen up Befehl vun König [[Viktor Emanuel III. (Italien)]] verhaft. As nee Ministerpräsident wurr [[Pietro Badoglio]] insett. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-567-1503C-13, Gran Sasso, Mussolini verlässt Hotel.jpg|miniatur|links|hochkant|Mussolini bi dat Verlaaten vun dat Hotel Campo Imperatore, 12. September 1943]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-J15358, Bozen, entwaffneten Badoglio-Einheiten marschieren durch die Stadt.jpg|miniatur|Dör düütsch Suldaten bewacht un entwappnet italieensch Suldaten in [[Bozen]], September 1943]] An' 22. Juli kunn de siziliaansch Hööftstadt [[Palermo]] vun de Allieerten besett wurrn. An' 3. September sünd twee britisch Divisionen bi blots minimalem Wedderstand vun de Verteidiger up dat italieensch Fastland land. Fiev Daag nah de Lannen hett de nee italieensch Regeeren en Wapenstillstand mit de Allieerten slooten, worup de ''Fall Achse'' inleit wurr, in de de Düütschen all italieensch Verbände entwapen un an 10. September Rom besetten deen. An' 12. September gelung dat eenig düütsch Fallschermjägers, Mussolini ut sien Fangenschap in dat Hotel [[Campo Imperatore]] to befreen. Mussolini wurr nah Ostpreußen brocht, um wenig later en Marionetten-Regeeren in Norditalien leiten to können ([[Italieensch Sozialrepubliek|Republiek vun Salò]]) un den Kamp an de düütsch Siet forttosetten. Nahdem sück de up de greeksch Eiland [[Kefalonia]] statschoneert italieenisch Suldaten wiegert harrn, sück hör Wapen afnehmen to laaten, wurrd tüschen den 18. un den 23. September etwa 5000 Italiener fangen nommen un vun düütsch [[Gebirgsjäger]]truppen doodschaaten. An' 13. Oktober hett de [[Italieensch Sozialrepubliek|Badoglio-Regeeren]] den Düütsch Riek den Krieg verklort. An de Siet vun de offiziellen italiensch Verbände weer ok noch en kampstarke [[Partisan]]enarmee vun 256.000 Fruen un Manlüüd, de 1944 mit hör Kamphandlungen teihn Wehrmachtsdivisionen bunn. [[Bild:240mm howitzer.jpg|miniatur|240-mm-Haubitze vun de US-Amerikaner dicht bi Mignano (Italien), Januar 1944]] De Vörmarsch vun de Allieerten gung man blots ganz langsam vöran. De Düütschen hebbt hör Stellungen bit to'n Ütersten verteidigt, wiels in dat Achterland all de nächst Verteidigungsstellungen uthaben wurr. Eerst, wenn de Druck to stark wurr, trucken se sück torüch, um sück weer nee to verschanzen. De Entscheeden vun de Allieerten, eerst in Sizilien un nich glieks bi Rom to lannen, hett den Krieg mögelkerwies düchtig verlängert. Dat gifft Inschätzen, dat de italieenschen Verbände un de Partisanen bi en Lannen vun de Allieerten bi Rom Süüditalien sülvst harrn befreen kunnt. Wiels sück de Allieerten swoor Gefechte mit de Truppen vun de Wehrmacht leefern deen, kunnen sück de Düütschen nah en Lannen bi [[Anzio]] (''[[Operation Shingle]]'', 21. Januar) wieder in Bedrängnis bringen, worup de dwungen weern, tosätzliche Divisionen nah Italien to verleggen. De Allieerten hebbt in Italien entweet Front upbaut, hebbt aber nich de Gelegenheit wohrnommen, bit nah Rom vörtostööten. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1975-014-31, Monte Cassino, deutsche Kriegsgefangene.jpg|miniatur|Vun neeseeländsch Suldaten bewaakt düütsch Kriegsgefangene bi Monte Cassino, März 1944]] An' 15. Februar wurr bi de [[Slacht um Monte Cassino]] dat vun de Düütschen nich besett Bargkloster [[Monte Cassino]], dat en strategisch Laag in de [[Gustav-Lien]] harr, bombardeert un twee Daag later dör Artilleriebeschuss völlig zerstört. De düütsch Verteidiger, ehmalge Fallschermjäger vun de Lannen up [[Kreta]], hebbt sück ansluutend in de Ruinen vun dat Kloster verschanzt. Eerst dree Maand later, an' 18. Mai, nehm dat 2. Poolsch Korps ünner Führung vun General [[Władysław Anders]] ünner hooch Verlusten nahdem se dat Kloster mehrere Daag angreepen harr, dat Kloster in, nahdem ok de vörhergahn Angreep vun de Allieerten scheitert weern. Nahdem dat Hinnernis Monte Cassino överwunnen weer, fung de Vörmarsch up Rom an. An' 25. Mai hebbt de allieeten Kräfte hör beid Fronten vereenigt un hebbt de düütsch Truppen up de „Gröön Lien“ tüschen [[La Spezia]] un [[Rimini]] torüchdrängt. Generalfeldmarschall [[Albert Kesselring]], Böverbefehlshebber vun de Heeresverbände in Italien, hett dat aflehnt in de „ewigen Stadt“ to kämpen un hett sien Eenheiten befahlen, Rom an' 4. Juni wedderstandslos to verlaaten. De Hoopnung vun de Allieerten, de Wehrmacht bit in de Alpen torüchtodrieven, wurr bi de [[Apennin]]-Verteidigungslien vöreerst stört, sodat dat1944 noch kien Entscheeden in Italien geev. In dissen Tietruum fallen ebenfalls allieert Överleggen vun en wiedere [[Balkaninvasion|Vörrücken över den Balkan]], de aber, um Spannungen mit de UdSSR to verhinnern, nicht maakt wurr. === Vun de Westfront bit to'n Kriegsenn', Juni 1944 bit Mai 1945 === ==== Westfront 1944/1945 ==== Mit Johresbeginn övernehm Erwin Rommel den Böverbefehl vun de düütsch Heeresgrupp B an de an der Westfront nöördlich vun de [[Loire]]. An' 21. Januar 1944 fung de düütsch Luftwaffe weer mit Angreep up London an, de bit to'n April fortsett wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-299-1825-06A, Atlantikwall, Soldaten an Geschütz.jpg|miniatur|links|Düütsch Suldaten an en Geschütz an' Atlantikwall in Nordfrankriek, 1944]] Wiels de Allieerten dormit togang weern, riesige Mengen Versörgensmaterial antosammeln, hebbt de Düütschen hör Küstenbefestigungen an [[Atlantikwall]] utbaut. [[Bild:Into the Jaws of Death 23-0455M edit.jpg|miniatur|US-amerikaansch Suldaten lannen bi Omaha Beach, 6. Juni 1944]] An' 6. Juni 1944 sünd de Allieerten in de [[Normandie]] land. De Plaan för ''[[Operation Overlord]]'' foot up af 1941 utarbeit Invasionsplääsn un weer vun den britischen Lieutenant General ([[Generalleutnant]]) Sir [[Frederick E. Morgan]] in sien endgültigen Faaten utarbeit wurrn. De seech vör, mit veer Armeen to lannen un dee gau in't Landsbinnere vörtostööten. De Düütschen weern slecht up de Invasion instellt. De düütsch Plaanungsstaff un Hitler hebbt de Lannen immer in' [[Pas-de-Calais]], de engst Stäe vun den [[Ärmelkanal]] verwacht. Dat Rebeet vun [[Calvados (Département)|Calvados]], wo de Allieerten denn toletzt an Land gungen, wurr stellenwies blots mit eenig Meter [[Stiekelwier]] un wenig [[Maschiengewehr|MG-Nüsten]] verteidigt. Aber nich överall, denn trotz de falsch Inschätzen vun dat [[Böverkommando vun de Wehrmacht|OKW]] över den Oort vun de Invasion weer de Normandieküst doch recht swoor befestigt. Dat Invasionsrebeet weer in fiev Lannensafsnitte updeelt mit de Decknaams [[Juno Beach|Juno]], [[Gold Beach|Gold]], [[Sword Beach|Sword]] (britisch/kanaadsch Lannensafsnitte), as ok [[Utah Beach|Utah]] un [[Omaha Beach|Omaha]] (US-amerikaansch Lannensafsnitte). De Bombardeeren vun de Küst ut de Luft un vun See verleepen nah Plaan, hebbt aber bi Omaha aber de eerst düütsch Lien verfehlt. Dat führ, tosommen mit de Tatsaak, dat de Düütschen dor twee Divisionen harrn (un nich, as de Allieerten dat glöövt harr, blots een), to ganz swoor Verlusten vun de eerste Welle (etwa 70 %). An den so nömmten ''[[D-Day]]'' weern an de ''[[Operation Neptune]]'', dat eegentliche Invasionsünnernehmen, meest 6700 Scheep un över 13.000 Floogtüüch bedeeligt. An' fröhen Mörgen vun den 6. Juni sünd mehrere Luftlandeeenheiten (de [[82. US-Luftlandedivision|82.]] un [[101. US-Luftlandedivision]]) to hör Insatzen in dat Achterland start. Wegen Navigatschonsfehlers un överraschend stark düütsch [[Floogafwehrkanoon|Flakfüer]] hebbt aber völ Maschinen nich de vörsehn [[Afspringzoon]] reckt, so dat de [[Fallschermjäger]] över wiet Deelen vun de Halfinsel [[Cotentin]] verdeelt wurrn. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-722-0408-29A, Frankreich, gefallener deutscher Soldat.jpg|miniatur|links|hochkant|Dood düütsch Suldat in Frankriek, Juni 1944]] Ofschons des Allieerten gewaltig Kräfte upboden harrn, keemen se stellenwies man blots bannig langsam vöran. Up de anner Siet gelung dat de düütsch Siet wegen de allieert Luftöverlegenheitun dat grootflachig kört Schiennett nich, gau tosätzlich Eenheiten in dat Kamprebeet vun de Normandie to verleggen. [[Cherbourg]] in' Norden vun de Cotentin-Halfinsel, befehligt vun Festungskommandant [[Karl-Wilhelm von Schlieben]], gung an' 26. Juni nah starken amerikaanschen Artilleriebeschuss un heftigen Straatenkämpe verloren. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1987-121-18A, Frankreich, Caen, Ruinen im Hafengebiet.jpg|miniatur|Ruinen in dat Habenrebeet vun Caen, Juni 1944]] De Innahm vun Caen, en Primärteel vun den eersten Lannensdag, wies sück för de allieert Truppen ( Briten un Kanadier) an de Oostsiet vun den Normandie-Brüggenkopp as ungliek stuurder. Eerst nah söss Week mit verlustriek Kämpe kunnen se de Stadt an' 19. Juli vullständig besetten. An' 15. August fung en tweete Invasion in Süüdfrankriek an de [[Côte d’Azur]] tüschen [[Toulon]] un [[Cannes]] (''[[Operation Dragoon]]'', oorsprünglich bekannt ünner den Decknaam ''[[Operation Anvil (Tweete Weltkrieg)|Anvil]]'') an. An de Lannen weern 880 allieerte Seescheep, dorünner veer Floogtüüchdräger, söss Slachtscheep, 21 Krüüzer un över 100 Zerstörer, insgesamt 34 franzöösch Scheep un 1370 Lannensboote as ok ruch weg 5000 Floogtüüch bedeeligt. Dree amerikaansch Divisionen hebbt de Angreepstruppen bild. Der Franzosen un US-Amerikaner kunnen ahn entscheeden Wedderstand gau in dat Landsbinnere vörstööten. In de Normandie hebbt de Amerikaner an' 25. Juli en Utbrööksversöök ut hör Brüggenkopp-Sektor ([[Operation Cobra]]) ünnernommen, de in de Folgedaag in' Westen to dat Afsnöören vun de Cotentin-Halfinsel bit nah [[Avranches]] führen dee. In' Osten kunnen US-amerikaansch Eenheiten bi [[Saint-Lô]] nahdem sück dat an' Anfang wat rutzögern dee gau de düütsch Front dörbreeken. An' 6. August hebbt de Düütschen woll ünner den leitenden [[Oberbefehlshaber West|OB West]], Generalfeldmarschall [[Günther von Kluge]], en Konterattacke bi Mortain (→&nbsp;[[Unternehmen Lüttich]]) start, de wurr aber all nah twee Daag weer stoppt, wat toletzt mit Hülp vun de nördlich kämpenden Briten un Kanadier to'n [[Keetel vun Falaise]] führen dee. [[Bild:American troops march down the Champs Elysees.jpg|miniatur|Amerikaansch Truppen bi den Parademarsch in Paris, 29. August 1944]] An' 25. August wurr [[Paris]] befreet (→&nbsp;[[Schlacht um Paris]]). De düütsche Stadtkommandant General [[Dietrich von Choltitz]] hett den Hitler-Befehl, de Stadt kört un kleen to slahn, verwiegert un hett sück mit sien Truppe ahn Kamp ergeeven. Dör de enorme Materialfülle un afsolute Luftherrschap kunnen düütsch Truppenansammlungen to jeder Tiet körtslahn wurrn, un de Allieerten keemen in de Folgetiet good vöran. Se hebbt woll bi hör gau Vörstööt to'n düütschen [[Westwall]] hör Versörgensliens överdehnt, aber dör den Upbau vun nee, un flink Nahschuuvweeg (→&nbsp;[[Red Ball Express]]) gelung dat vör allen, den in groot Mengen bruukt Drievstoff nah to leefern. All an' 3. September full [[Brüssel]] un een Dag later kunn [[Antwerpen]] besett wurrn. Eenzig bi de Luftlandeoperatschoon ''[[Operation Market Garden|Market Garden]]'' kunn dat [[II. SS-Panzerkorps]] den Briten un US-Amerikanern in [[Arnem]] noch mal en swoor Nedderlaag bibringen. Nah den Verlust vun de Atlantikhabens an' Ärmelkanal un vör allen in de [[Bretagne]] (→&nbsp;[[Schlacht um die Bretagne]]) hett de düütüsch Marine ehrn [[U-Boot-Krieg]] vun Norwegen ut fortsett. Bit to'n 1. September hebbt de Düütschen vun Afscheetrampen in Nordfrankriek ut mit [[Marschfloogkörper]] ([[Fieseler Fi 103|V1]]) un Raketen ([[A4 (Rakete)|V2]]) London angreepen. Beide Typen weern för dat Bekämpen vun Enkeld Teelen to ungenau un kunne dorum blots gegen groot Städer insett wurrn. Mit Arbeiten an dat Projekt „[[Friesenwall (Tweete Weltkrieg)|Friesenwall]]“ sull dat direkt Indringen vun de Allieerten an de düütsch Noordseeküst verhinnert wurrn. De Wall wurr aber nich fardigstellt. An' 21. Oktober hebbt US-Suldaten nah heftig Kämpen [[Slacht um Aken|Aken]] as eerst düütsch Grootstadt erobert un sünd vun dor ut bit to de [[Rur]] vörstött, wurrn aber in' Hürtgenwald in bannig verlustriek Kämpe verwickelt. De [[Slacht in' Hürtgenwald]] wurr de längste Slacht (Oktober 1944 bit Februar 1945), de dat je up düütsch Grund geven hett. För de Amerikaner weer dat de verlustriekst Kamp up den europäischen Kriegsschauplatz.<ref>Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 312 f. All tosommen sünd 35.000 düütsch un amerikaansch Suldaten fallen.</ref> Dat hügelige Rebeet mit völ Wald un dat slecht un bannig kolt Weer hett dorbi de düütsch Verteidigers begünstigt, so dat de amerikaansch Suldaten hör ihre materielle Överleegenheit nich utspelen kunnen. Eerst in' Februar 1945 gelung dat de US-Armee, de düütsche Afwehr to överwinnen un wieder to'n Rhien vörtorücken. Ok in' Süüden, in [[Lothringen]] un in' [[Elsass]], bleev dat bi deelwies Spood för de Allieerten: de [[Festung Metz]] un [[Straßburg]] wurrn besetzt. An' 16. Dezember hebbt de Düütschen denn mit de [[Ardennenoffensive]] anfangen, um de Böverhand in' Westen torüchtogewinnen. Dorbi wurrn de letzten düütsch Offensivreserven verbruukt. Dat Operatschoonsteel, de Liens vun de Allieerten to spalten, in breet Front nah Belgien vörtostööten un den allieerten Nahschuuvhaben Antwerpen to besetten, kunn aber nich mal halverans reckt wurrn. To'n Johreswessel 1944/45 weer nich mehr to översehn, dat de Offensive steeken bleeven weer, nahdem ok dat ''[[Unternehmen Bodenplatte]]'' scheitert weer.<ref>Ian Kershaw: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45''. München 2011, S. 232.</ref> Wiel in de Ardennenoffensive ok de letzt Drievstoff-Reserven upbruukt wurrn weern, weern Luftwapen, Heer un Marine an all Kriegsschauplätzen dornah wietgahnd bewegungslos, wiel de düütsch [[Hydreerwark]]en in de tweet Johreshälft 1944 immer weer bombardeert wurrn. Panzer un Floogtüüch wurrn noch immer up hooch Touren nee baut, aber ahn Drievstoff weern de ok nich to bruuken. [[Bild:Blazing German gasoline trailer.jpg|miniatur|links|Twee US-amerikaansch Suldaten wiels de Explosion vun en Benzintankanhänger up den Marktplatz vun [[Kronach]], 14. April 1945]] An' 7. März 1945 hebbt US-Suldaten de noch heel [[Ludendorff-Brügg|Brügg vun Remagen]] süüdlich vun dat Ruhrrebeet reckt, an' 23. März fung die Rheinöverqueren nördlich vun dat Ruhrrebeet bi [[Wesel]] dör britisch Suldaten an. De Heeresgrupp B vun de Wehrmacht ünner Feldmarschall [[Walter Model]] mit över 320.000 Suldaten – mehr as in Stalingrad – wurr an' 1. April in den so nömmt [[Ruhrkessel]] inslooten. Dormit weer de Krieg in' Westen, militärisch bekeeken, endgültig verloren. De Heeresgrupp B hett an' 18. April kapituleert, wiel twee Drittel vun de Suldaten ahn Wapen weern un in hellen Scharen deserteeren deen.<ref>Ian Kershaw: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45''. München 2011, S. 414.</ref> An den sülvigen Dag hebbt US-Truppen [[Madeborg]] innommen, een Dag later [[Leipzig]]. In de Nacht van' 16. up den 17. April 1945 hebbt franzöösch Truppen ünner Befehl vun General [[Jean de Lattre de Tassigny]], anführt vun Major [[Christian Marie de Castries]] un mit amerikaansch Luftünnerstütten, [[Freudenstadt]] erobert. Se hebbt dat Zentrum vun disse in' [[Swaartwald]] liggen Stadt meest vullständig kört und kleen hauen. Dat geev tallriek Övergreep vun Suldaten gegen de Zivilbevölkerung ([[Plünderung]]en, [[Vergewaltigung|Massenvergewaltigungen]]). Denn trucken franzöösch Truppen in Richt [[Rottweil]] un [[Stuttgart]] wieder. Togliek rück de britische Armee van' [[Nedderrhien (Region)|Nedderrhien]] ut zügig nah [[Noorddüütschland]] vör. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-1985-0531-314, Torgau, Begegnung amerikanische-sowjetische Soldaten.jpg|miniatur|Sowjeetsch un US-amerikaansch Suldaten in [[Torgau]], 26. April 1945]] [[Bild:AmericanAndSovietAtElbe.jpg|miniatur|Amerikaansch un sowjeetsch Truppen an de [[Elv]]]] An' 25. April hebbt sück US-amerikaansch un sowjeetsch Truppen [[Strehla|30 km süüdlich vun Torgau]] an de Elv drapen. Dormit weern de up hör Heimatgrund un in de angrenzend Rebeeden kämpend düütsch Truppen in twee vunnanner trennt Kamprüüms spulten.<ref>Vgl. Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' München 1985, S. 445.</ref> An' 26. April full [[Bremen]] an de Briten. Glieks dornah wurrn [[Lübeck]] (2. Mai) un [[Hamborg]] (3. Mai<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/hamburg_journal/media/hamj5056.html |wayback=20120830095355 |text=''Weltkriegsende 1945 in Hamburg'' |archiv-bot=2026-03-14 09:09:58 InternetArchiveBot }}, [[Noorddüütsch Rundfunk]], Sennendatum: 3. Mai 2010.</ref>) innommen, wiels britisch-kanaadsch Truppen in [[Wismer]] inmarscheert sünd. An' 5. Mai hett Generaloberst [[Johannes Blaskowitz|Blaskowitz]], de sien Truppen in Holland inkeetelt weern, kapituleert. Wiels de britisch Eenheiten Noorddüütschland erobern deen, sünd US-Truppen gau nah Süüddüütschland un wieder nah [[Tirol]] vördrungen, „oft als Befreier begrüßt […]. Viele Soldaten ließen sich einfach überrollen und gefangen nehmen.“<ref>Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 19.</ref> De Amerikaner hebbt an' 30. April [[München]] besett. Stuttgart full an' 22. April an de franzöösch Armee, de nah Süüden bit [[Vorarlberg]] keem. De US-Armee droop an' 3. Mai an' [[Brennerpass]] mit hör Landslüüd tosommen, de vun Süüden her Böveritalien besett harrn. In Italien full [[Bologna]] an' 19. April an de US-Truppen. An' 25. April is [[Benito Mussolini]] vör de Alliierten vun Salò in Richt Swiez flücht, wat as Enn' vun de [[Italieensch Sozialrepubliek]] gellt. [[Genua]] wurr an 27. April erobert, een Dag later hebbt sück italieensch Partisanen Mussolini in [[Dongo (Lombardei)|Dongo]] greepen un hüm dood schaaten. An' 2. Mai hebbt de düütsch Eenheiten in Italien kapituleert, an den sülvigen Dag is de britisch Armee in [[Triest]] inmarscheert. ==== Kriegsenn’ in Europa 1945 ==== [[Bild:Proklamation_Nr._1_-_Zweisprachige_Bekanntmachung_des_Obersten_Befehlshabers_der_alliierten_Streitkräfte_Dwight_D._Eisenhower_(deutschsprachiger_Teil).jpg|miniatur|links|Proklamatschoon Nr. 1 vun General [[Dwight David Eisenhower|Eisenhower]] an dat düütsch Volk, März 1945]] Een Dag bevör sück Hitler an’ 30. April dat Leven nehm, harr he in en politisch Testament Großadmiral [[Karl Dönitz]] to’n Riekspräsidenten un Böverbefehlshebber vun de Wehrmacht un [[Propagandaminister]] [[Joseph Goebbels]] to’n Riekskanzler bestimmt. Nahdem Goebbels sück an’ 1. Mai ok dat Leven nommen harr, hett Dönitz an’ glieker Dag in en Rundfunkanspraak de Fortsetten vun den militärischen Kamp gegen „den vordrängenden bolschewistischen Feind“ verklort. Dönitz wull de düütsch Suldaten in amerikaansch-britisch Fangenschap bringen un se vör sowjeetsch Fangenschap retten. Nahdem de letzt Eenheiten in Berlin an’ 2. Mai kapituleert harrn, hett he sien Hööftquartier an’ 3. Mai in [[Flensborg]] upslahn un hett en ''[[Geschäftsführen Rieksregeeren]]'' ünner [[Johann Ludwig Graf Schwerin von Krosigk|Graf Schwerin von Krosigk]] insett. An' 4. Mai hett de nee nömmt Böverbefehlshebber vun de Kriegsmarine, Generaladmiral [[Hans-Georg von Friedeburg]], up den [[Timelobarg]] en Oorkunn to de bedingungslos Kapitulatschoon vun de Wehrmachtseenheiten, de in' Nordwesten gegen den britischen Feldmarschall Montgomery kämpt harrn, ünnerschreven – disse Deelkapitulatschoon is an' 5. Mai um 7 Ühr in Kraft treden. [[Bild:Wilhelm Keitel Kapitulation.jpg|miniatur|[[Wilhelm Keitel]] ünnerschrifft de ratifizeeren Kapitulatschoonsoorkunn in [[Berlin-Karlshorst]], 8./9. Mai 1945]] Nahdem [[Dwight David Eisenhower|Eisenhower]] in dat operativ Hööftquartier vun den [[Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force|SHAEF]] in [[Reims]] dat Ansinnen vun en separaten Wappenstillstand mit den Westallieerten torüchwiest harr, hett Generaloberst [[Alfred Jodl|Jodl]] in de Mörgenstünn vun den 7. Mai de [[Bedingungslos Kapitulatschoon vun de Wehrmacht|bedingungslos Kapitulatschoon vun all düütsch Truppen]] ünnerschreven. Se is an' 8. Mai, 23:01 Ühr [[middeleuropäisch Tiet]] in Kraft treden.<!-- http://www.museum-karlshorst.de/html/sammlung/img/Kapitulationsurkunde_Reims1.jpg & http://www.museum-karlshorst.de/html/sammlung/img/Kapitulationsurkunde_Reims2.jpg --> In en wieder Dokument wurr de [[Ratifikatschoon|Ratifizeeren]] vun disse bedingungslos Kapitulatschoon, denn dör dat [[Böverkommando vun de Wehrmacht]] as ok de Böverbefehlshebber vun Heer, Luftwapen un Marine afmaakt.<!-- http://www.museum-karlshorst.de/html/sammlung/img/Protokoll_Reims.jpg --> Dat passeer dör dat Ünnerschrieben vun en wiedere Kapitulatschoonsoorkunn<!-- ([http://www.documentarchiv.de/ns/1945/kapitulation.html 1]) --> in dat sowjeetsch Hööftquartier in Berlin-Karlshorst. In de laat Avenstünn vun den 8. Mai wurr de Oorkunn vun Generalfeldmarschall Keitel (för dat OKW un dat Heer), [[Hans-Georg von Friedeburg|Generaladmiral von Friedeburg]] (Kriegsmarine) un [[Hans-Jürgen Stumpff|Generaloberst Stumpff]] (Luftwapen, as Vertreder vun den Böverbefehlshebber [[Robert von Greim|Generalfeldmarschall von Greim]]) ünnerschreeven. Dat truck sück bit nah Middennacht hen. Dor de Kapitulatschoon in Moskau ebenfalls eerst an 9. Mai bekannt geven wurr, wurrd in de [[Sowjetunion]] un hör Nahfolgestaaten de 9. Mai as ''Tag des Sieges'' begahn. [[Bild:V-E-Day Stars and Stripes No 285 Paris 8 May 1945.JPG|miniatur|links|hochkant|Sonnerutgaav vun de US-amerikaansch Suldatenzeitung [[Stars and Stripes (Zeitung)|Stars and Stripes]] to de Kapitulatschoon an' 8. Mai 1945.]] To'n Kriegsenn in Europa an' 8. Mai, den ''[[VE-Day|Victory in Europe Day]]'' oder ok [[Tag der Befreiung]], befunnen sück in' Westen noch de [[Kanalinseln]] un de Städer [[Lorient]], [[Saint-Nazaire]], [[La Rochelle]] as ok dat nördliche [[Kurland]] ünner Kontroll vun de Wehrmacht. Ok in Däänmark un Norwegen bleev af 1940 de düütsch Herrschap bit to de Kapitulatschoon bestahn. Dat düütsch Riek sülvst weer wietgahnd besett, blots de Alpenruum, Deelen vun dat Protektorat Böhmen un Mähren un de gröttste Deel vun Sleswig-Holsteen stunnen noch ünner Kontrolle vun de düütsch Truppen. In Norwegen un to'n Deel ok in Nordwestdüütschland weern de düütsch Truppen in Gewohrsam vun de britisch Strietkraften. Se weern formal Kriegsfangen, aber nich entwaffnet un in hör militärisch Gleedern un Kommandostruktur unverännert. Se wurrn in Insatzbereitschaft hollen un to'n Deel ok wieder utbildt.<ref>Ut de Personalakte vun en Bundswehroffizier: „Vom 9.05.45 bis 30.09.45 Teilnehmer am 8. Generalstabslehrgang in Oslo“.</ref> De Truppendeelen ünnerstunnen britisch Kommando. Wiels de [[Potsdamer Konferenz]] wurr Churchill vun Stalin up disse nicht entwaffnet 400.000 düütsch Suldaten in Norwegen anspraken.<ref>Alexander Fischer: ''„Teheran – Jalta – Potsdam“, Die sowjetschischen Protokolle von den Kriegskonferenzen de „Großen Drei“, mit Fußnoten aus den Aufzeichnungen des US Department of State''. Köln 1968, S. 322&nbsp;ff. (''kiek ok:'' [[Operation Unthinkable]]).</ref> An' 8. un 9. Maihebbt nich to tellen düütsch Suldaten versöcht ut den sowjeetschen Machtberiek noch in de vun de Westallieerten kontrolleerten Rebeeden to gelangen, vör allen de ut den böhmisch-mährischen Ruum. De groot Mehrheit hett dat nich schafft, tomal sück de US-Armee strikt an de Wapenstillstandbedingungen hull un de in hör Beriek gelangen düütsch Suldaten in Lager (Pisek) fasthull un den Sowjets övergeev. Överhoopt kien Utsicht, de Fangenschap to entgahn, bestunn för de inslooten [[Heeresgrupp Kurland]]. Stalin hett an' 9. Mai den „Völkern der Sowjetunion“ verkünnd, dat man woll den Sieg fiern dee, aber man nich vör harr, „Deutschland zu zerstückeln oder zu vernichten“.<ref>Irene Gerlach: ''Bundesrepublik Deutschland. Entwicklung, Strukturen und Akteure eines politischen Systems.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-531-16265-2, S.&nbsp;25.</ref> De [[Böverste Sowjet]] hett in en eensiedig Verkloren den [[Krieg]]stostand mit Düütschland eerst an 25. Januar 1955 uphaben.<ref>[http://www.dhm.de/ausstellungen/kalter_krieg/zeit/z1955.htm Text vun de eensiedig Verkloren vun de Sowjetunion]</ref><ref>[http://www.lawmix.ru/abro.php?id=1250 Erlass des Präsidiums des Obersten Sowjets der UdSSR (russisch Text)]</ref> [[Richard von Weizsäcker]] hett 1985 in sien Rede to'n 8. Mai seggt, dat Kriegsenn' würr siet 1945 in de [[Düütschland|Bundsrepubliek Düütschland]] as Befreen vun den Natschonalsozialismus in de natschonale [[Erinnerungskultur]] ingahn.<ref>Richard von Weizsäcker: Rede zum 8.&nbsp;Mai 1985.</ref> Dorgegen vertrett bispeelswies [[Michael Wolffsohn]] de Upfaaten, dat de 8. Mai för de Ostdüütüschen kien Befreen ween weer, wiel se „bis 1989 unfreiwillig die braune gegen die rote Unfreiheit […] tauschten.“ – „Wie und weshalb hätten sich die Ostdeutschen befreit fühlen können – oder gar die 12&nbsp;Millionen Flüchtlinge und Vertriebenen, die Vergewaltigten und unschuldig Verfolgten?“<ref>[http://www.wolffsohn.de/index.php?page=publikationen_mw Publikatschonen vun Prof. Dr. Michael Wolffsohn]</ref> == Krieg in Asien un in' Pazifik == === Japan sien Neeordnung vun Ostasien un de Weg nah Pearl Harbor === Japan weer vör den Tweeten Weltkrieg all an mehreren Kriegen bedeeligt. Ünner [[Tennō]] [[Yoshihito]] hett Japan an de Siet vun de Allieerten in' [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] kämpt, in de Japan [[Kolonie]]n vun dat [[Düütsch Kaiserriek]] övernehmen kunn, dorünner en Deel vun [[Düütsch-Neeguinea]] ([[japaansch Süüdseemandat]]). Etwa teihn Johr tovör weer dat wegen en Striet um de Vörherrschap in de Mandschurei un in Korea to'n [[Russisch-Japaansch Krieg|Russisch-Japaanschen Krieg]] (1904–1905) kommen. To dat Överwinnen vun de [[Weltwertschapskrise|Wertschapskrise]] af 1929 hebbt inflootriek Politiker un Militärs en territoriale Expansion vun Japan vörslahn. Af de 1930er Johren kreeg dat Militär verstärkt Kontrolle över de Regeeren, insluutend dat Amt vun den [[Ministerpräsident|Premierministers]], politisch Gegner wurrn verfolgt un [[Massenmedien|Medien]] zenseert. De aggressiv Insatz för en Neeordnung vun de [[Pazifisch Ozean|Pazifikregion]] harr vörgeven dat Teel, de [[Hegemonie]] över de asiaatsch Länner un deren Kolonien dör westlich, europäisch Staaten to beennen ([[Panasienbewegen]]). Tatsächlich weer aber dat Teel, dör gewaltsam Sekern vun Rohstoff- un Afsatzrebeeden as ok Siedlungsland för Utwannerer de chronisch wertschaplichen Schwierigkeiten vun Japan to lösen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 153.</ref> Dat Hööftinteresse vun de japaansch Expansion gull dat Rebeet vun de dormalig [[Republik China]]. Nah den [[Mukden-Tüschenfall]] an' 15. September 1931, de vermootlich vun de Japaners sülvst inszeneert wurr, keem dat dree Daag later to de [[Mandschurei-Krise]], un in' Februar 1932 wurr en japaansch [[Vasallenstaat]] [[Mandschukuo]] erricht. Nah internatschonalen Protesten över dat Vörgahn in China is Japan 1933 ut den [[Völkerbund]] uttreden; 1936 hett sück Japan den [[Antikominternpakt]] anslooten. [[Bild:Second world war asia 1937-1942 map de.png|miniatur|Pazifikkrieg 1937–1942]] An' 7. Juli 1937 kem dat to'n [[Tüschenfall an de Marco-Polo-Brügg]] in [[Peking]], de de japaansch Armee to'n Anlaat nehm, ahn Kriegsverkloren in Nordchina intodringen un de Hööfthabens entlang de gesamt chinesischen Küst to besetten. Wiel se ok dat Achterland vun [[Hongkong]] und [[Macao]] besetzt hullen, hebbt se meest de gesamte chinesisch Küst blockeert, um de wertschaplich Verbinnen vun China nah Översee aftosnieden. Disse Ereignisse wurr vun eenig Historiker as de eegentliche Anfang vun den Tweeten Weltkrieg ansehn. Allerdings hett sück de „China-Tüschenfall“, as de Krieg mit China in Japan nömmt wurr, düchtig vun den Krieg in Europa, de in' September 1939 anfung, ünnerscheed. In' Fröhjohr un Sömmer 1940, as de düütsch Wehrmacht de Nedderlannen, Belgien un Frankriek överrennen de un „Großbritannien beinahe in die Knie zwang“, weer keen Enn' vun de asiaatschen Krieg in Sicht.<ref name="Ian Kershaw 2008">Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 121.</ref> China stunn to disse Tiet vör en Scheedensweg, wiel de Kommunisten ünner [[Mao Zedong]] un de Natschonalisten vun de [[Kuomintang]] ünner [[Chiang Kai-shek]] um de Vörherrschap in dat Land kämpen deen. De Kommunisten harrn sück nah den [[Lang Marsch|Langen Marsch]] in dat Binnere vuin dat Land torüchtrucken un hebbt bi den Kamp gegen de Japaner blots of un to ingreepen. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-U1002-502, Japanisch-Chinesischer Krieg.jpg|miniatur|Japaansch Truppen bi de Innahm vun Nanking, Januar 1938]] [[Bild:Japanese_naval_landing_forces_blasting_Chinese_pillbox_and_marching_with_the_naval_flag,_Canton_Operation.jpg|miniatur|Japaner kämpen bi Kanton, 1938]] Um den 8. Dezember 1937 hebbt de japaansch Truppen [[Nanjing]], de Hööftstadt vun de Kuomintang, un hebbt de inkeetelt. Chiang Kai-shek leet de Hööftstadt in dat wiet weg liggen [[Chongqing]] verleggen. Bi de Besetten vun de Stadt keem dat in de folgen söss Week to dat [[Massaker von Nanking]], in dat mindst 200.000 chinesisch Zivilisten un Kriegsfangen umbrocht un etwa 42.000 Fruen un Deerns vun all Öllersstufen [[Vergewaltigung|vergewaltigt]] wurrn. „Die Berichte über die Mord- und Vergewaltigungsorgie erschütterten die Welt.“<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 129. Opferzahlen nach Kershaw, ebda.</ref> De apenlich Meenen in' Westen, besünners in den USA, hett sück scharp gegen Japan wend. In' Juli 1939 hett de Regeeren vun de USA en siet 1911 bestahn wichtigen Hannelsverdrag künnigt, dör den meest een Drüddel vun all japaansch Infuhren bedrapen weern. En Utweg ut de tonehmen Isolatschoon schien en Bündnis mit Düütschland to ween, dat ok vun den düütschen Bundsminister [[Joachim von Ribbentrop|Ribbentrop]] beförwoort wurr.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 132.</ref> De Weg nah Pearl Harbor weer woll kien Eenbahnstraat, aber in' Sömmer 1940 ünnernehm de japaansch Führung entscheeden Träen, so dat de beid Kriege in Europa un Asien to en eenzigen globalen Flächenbrand verschmülten deen.<ref name="Ian Kershaw 2008" /> Japan hett de Nedderlaag vun de Westmächte bruukt un hett in' Juni 1940 vun Grootbritannien un Frankriek, rutpresst, dat de de levenswichtig Hülpsleefern an de chinesisch Natschonalisten över Burma un Indochina instellen deen. De nedderlannsch Exilregeeren in London wurr ünner Druck sett, Ööl ut Nedderlannsch-Indien nah Japan to exporteeren.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 121 un S. 145.</ref> Buterdem hett Japan in [[Nanjing|Nanking]] [[Wang Jingwei]] as Chef vun en Marionettenregeeren insett. Fürst [[Konoe Fumimaro]], de in' Juli 1940, nah de dramatisch Ereignissen in Europa, ton' tweeten Mal Ministerpräsident wurrn weer, harr in dat sülvig Johr in en Denkschrift argumenteert, de Krieg in China würr letztendlich to en „grootostasiaatsch Wohlstandssphäre“ führen, bildet Japan, Mandschukuo un China as ok ehmalge Kolonien vun Grootbritannien, Nedderlannen un Frankriek. Präägt harr dissen Utdruck [[Matsuoka Yōsuke]], Butenminister in dat tweet Kabinett Konoe.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 142&nbsp;f.</ref> De Dreemächtepakt mit Düütschland un Italien van' 27. September 1940 hett denn den bestahn Antikominternpakt um gegensiedig militärische Unterstütten wieder maakt. Dormit geev Japan sien in' September 1939 verkünnd Neutralität up un ünnerstreek sien aggressiv Butenpolitik vor allen gegenöver China. De Pakt hett sück aber nich gegen de Sowjetunion richt,<ref>[http://www.zaoerv.de/10_1940/10_1940_1_4_b_872_874_1.pdf Artikel 5] des Dreimächtepaktes zwischen Deutschland, Italien und Japan vom 27. September 1940 ([[Reichsgesetzblatt|RGBl.]] 1940 II, S. 280 f.)</ref> sonnern sull vör allen de USA ut den Krieg ruthollen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 157.</ref> De amerikaansch Reaktschoon wies aber gau, wu haltlos de Behauptungen vun Matsuoka un Ribbentrop, nah deren Ansicht de Dreemächtepakt afschreckend wirken dee, ween weer. In dat Witt Huus föhl man sück in de Ansicht bestärkt, dat Japan en aggressiv, kriegslüstern Macht weer, en asiaatsch Gegenstück to dat natschonalsozialistisch Düütschland, dat man uphollen muss. Bestätigt wurr disse Upfaaten, as Japan in' September 1940, as noch Verhandlungen mit de [[Vichy-Regime|Franzosen]] leepen, in twee Dag lang düern Gefechten den nördlichen Deel vun Franzöössch-Indochina gewaltsam besetten dee.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 161.</ref> All in den folgen Maand hett de USA en total Utfuhrverbot för Iesen- un Stahlschrott nah Japan verhangt, un Grootbritannien hett weer de Burmastraat för den Nahschuuv nah China free geven. De japaanisch Führung wull de Nedderlagen vun Frankriek un den Nedderlannen un de verwacht Nedderlaag vun Grootbritannien in' Krieg gegen Düütschland to en Süüdexpansion (Indochina, Nedderlannsch-Indien, Hongkong, Malaya un [[Singapur]]) bruuken. An' 25. Juni 1940 hett Heeresminister [[Shunroku Hata]] to sien Mitarbeiters seggtn: „Griept wi de golden Gelegenheit! Nichts sall uns uphollen!“<ref>Zit. n. Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' DVA, München 2008, S. 145.</ref> Mit en japaansch Besittgriepen vun de engelsch, franzöösch un nedderlannsch Kolonien in Süüdoostasien weer ok de Mögelkeit vun en chinesisch Tosommenbröök nich wiet weg. De Errichtung vun en japaansch Hegemonialmacht in Oostasien un de Hegemonie vun en natschonalsozialistisch Düütschland in Europa harrn doröver herut bedüüd, dat Amerika sück en vun totalitär Mächten gemeensam beherrscht Olt Welt gegenöversehn harr. Denn ok de Sowjetunion schienen to disse Tiet hör Inflootspähre mit de Assenmächte un Japan up freedlich Oort un Wies aftogrenzen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 155.</ref> [[Bild:Hull, Nomura and Kurusu on 7 December 1941.jpg|miniatur|Hull (Midden) mit de japaansch Diplomaten Nomura Kichisaburō (links) un Saburō Kurusu (rechts) an' 20. November 1941.]] Dat Johr 1941 fung mit verstarkt Bemühungen vun de USA un Japan an, en drohen Krieg to verhinnern. To glieker Tiet nehmen aber ok de Kriegs- un Eroberungsplääns vun de Japaner för Süüdostoasien konkrete Formen an. In Verhandlungen tüschen den US-Butenminister [[Cordell Hull]] un den nee nömmt japaansch Botschaper [[Kichisaburō Nomura]] weern de Japaner dormit inverstahn, vun en wieder Vörgahn nah Süüden to afftosehn, wenn hör de Amerikaner mögelk maken deen, dat se China ünnerkriegen kunnen. Aber dat Wiegern, Japan free Hand in China to laaten, d. h. Den Pries to betahlen, de de Japaner för dat Erhollen vun den Freeden fordern deen, sull in' Dezember 1941 to good Letzt den japaanschen Angreep up Pearl Harbor utlösen.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 158.</ref> An' 2. Juli full in Japan de Entscheedung, den territorialen Anspöök ok nah Süüdoostasien uttowieden, wo de Bodenschatzen vun de nedderlannsch un britisch Kolonien en lohnend Teel weern. Twee Daag nah de Besetten ok vun de süüdlichen Deel vun Indochina, de as Sprungbrett för disse Süüdexpansion bruukt wurr, hebbt de USA, Grootbritannien un sien Dominions as ok Nedderlannsch-Indien an' 26. Juli 1941 de japaansch Utlandsgoothaben in hör Länner infroren, wat praktisch en völlig Exportembargo – ok vun Eerdööl – weer. Wegen dit Embargo bleev en Krieg de vermeentlich eenzig Alternative, wiel de Öölreserven vun Japan in laatstens twee Johr upbruukt ween weern. An 5. November 1941 full in Tokio de Entscheeden, den Krieg in den folgen Maand mit Angreep up Pearl Harbor, Malaya un die Philippinen uttolöösen. Dat strategisch Teel weer, binnerhalv vun acht Maand de Herrschap över Süüdoostasien un den Westpazifik to winnen, um vun disse Machtbasis ut längere Tiet gegen de Vereenigt Staaten to kämpen oder de USA to en Verhannelnsfreeden to’n Vördeel vun Japan dwingen to können. Togliek hett man ok dormit rekent, dat in’ Toog vun de Expansion ok de Hülpsleefern an China ünnerbraken weern deen.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S.&nbsp;459–461.</ref> Letzt Verhanneln in Washington tüschen Nomura, den Sünnergesandten [[Saburō Kurusu]] un Hull, den Krieg to verhinnern, sünd an Hull sien kompromissloos Forderung nah Rücktoog vun all japaansch Truppen ut China un Indochina scheitert. In’ Gegentoog wullen de USA de japaansch Goothaben freegeven. As nich anners to verwachten weer, wurr Hull sien ''Teihnpunkteprogramm'',<ref>U.&nbsp;a. Rücktoog ut China un Indochina, Anerkennung vun Chiang Kai-shek as chinesischen Regeerenschef un Künnigen vun de Dreemächtepakt.</ref> as dat an’ 27. November in Tokio indrapen dee, as Ultimatum upfaat – praktisch as Beleidigung.<ref>Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S.&nbsp;465&nbsp;f.</ref> De Kaiserlich Konferenz van’ 1. Dezember 1941 hett faststellt, dat Japan de „üterst hoochmoodig, starrsinnig un respektlos“ Hollen vun de USA nich dulden kunn.<ref>Zitat nah Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg.'' München 2008, S.&nbsp;468.</ref> Bi den [[Angreep up Pearl Harbor]] an’ 7. Dezember 1941 hebbt japaansch Floogtüüch, de vun söss Floogtüüchdrägers ut losflagen weern, in twee Wellen söss Schlachtscheep un 12 wiedere Kriegsscheep vun de USA versenkt. Admiral [[Yamamoto Isoroku|Yamamoto]] leet aber kien darte Angreepswell upstiegen, wiel he sük Sörgen um den Standoort vun dree amerikaansch Drägers maken dee, de nich anwesend ween un de en swoor Gegenslag führen kunnen. Dör disse Entscheeden bleeven Docks un Werftanlagen as ok Nahschuuvdepots un Drievstofflager heel, wat dat mögelk maken dee, dat de USA hör pazifisch Flotte binnerhalv vun söss Maand weer upbauen kunn.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 245&nbsp;f.</ref> An’ nächsten Dag hett de amerikaansch [[Kongress vun de USA|Kongress]] Japan den Krieg verklort. Grootbritannien un sien Dominions un de Nedderlannen hebbt sück anslooten. In de nächst Maanden sünd de Japaners immer wieder nah Süüden vördrungen un hebbt, ideologisch vorbereit dör den Slachtroop „Asien den Asiaten“, europäisch un US-amerikaansch Kolonien as Hongkong, Deelen vun Burma bzw. [[Britisch-Indien]], Britisch-Malaya, Singapur, Nedderlannsch-Indien un de Philippinen besett. === Vun Pearl Harbor bit to de japaansch Kapitulatschoon === [[Bild:Japanese Empire (orthographic projection).svg|miniatur|Machtbereich Japans im März 1942]] Binnerhalv vun veer Maand (Dezember–März) harrn de japaansch Truppen wiet Deelen vun Süüdoostasien un en Grootdeel vun de Pazifikinseln mit etwa 450 Million Minschen ünner hör Kontroll brocht. Dat weer de gröttste Utdehnen vun japaansch Macht in de Historie vun dat Kaiserriek. De Eroberungen vun Malaya un vun Nedderlannsch-Indien weern besünners wichtig för Japan, wiel dat dor riek Arzvörkommen un en umfangriek Gummiproduktschoon bzw. Eerdöölfelder geev. 80.000 Briten mussen sück an’ 15. Februar 1942 in Singapur ergeven. An’ 15. Februar 1942 fung de Invasion vun Burma an. Up de Philippinen muss General [[Douglas MacArthur]] bold [[Manila]] rüumen un sück up de Insel [[Corregidor]] torüchtrecken, wo de letzt US-Truppen an’ 5. Mai 1942 upgeeven hebbt. Nedderlannsch-Indien full Midden März 1942. Nichts schien de Japaners uphollen to können.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;248.</ref> Nah de [[Slacht um Rabaul (1942)|Eroberung vun Rabaul]] an de Noordoosttipp up [[Rabaul|New Britain]] in’ Januar 1942 harrn de Japaners en hervörragend Utgangsbasis för en wieder Vördringen in Richt Oostpazifik un [[Süüdsee]] wunnen. De [[Slacht in’ Korallenmeer]] (Anfang Mai 1942) gung unentscheeden ut (je een sunken un een swoor beschädigt Floogtüüchdräger up beid Sieden), aber de Japaner hebbt hör Afsicht upgeven, bi [[Port Moresby]] in’ Süüden vun Neeguinea to lannen, so dat de Allieerten en Vörfeld nördlich vun Australien hollen kunnen. Dat weer de eerste kombineerte See-Luft-Slacht in de Seekriegsgeschichte. Ok, wenn dat in’t Korallenmeer en Rückslag geven harr, kunnen de japaansch Strietkraften bither tofräe ween: 340.000 allieerte Suldaten weern in Fangenschap geraden, un de allieerten Flotten harrn acht Slachtscheep, söeben Krüüzer un tallriek lüttgere Kriegsscheep verloren.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;250&nbsp;f.</ref> In de [[Slacht um Midway]] Anfang Juni 1942, in de Yamamoto annehm, dat de amerikaansch Navy blots noch twee Drägers harr – vun de he ok noch annehm, dat de in’ Süüdpazifik ween – hett he glöövt, de verbleven Pazifikflotte vun de USA to en Entscheedungskamp rutfordern to können. Aber de amerikaansch Flotte wuss dank hör Funkopklooren nipp un bau över de Plääns vun den Gegner Bescheed. Bi Luftangreep vun Floogtüüch vun dree amerikaansch Drägers verlor de japaansch Marine veer Floogtüüchdräger un tallriek Floogtüüch mit besünners erfohren Piloten un Pilotenutbiller.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;252&nbsp;f.</ref> Hör Flotte weer so düchtig swächt wurrn, dat de japaansch Överlegenheit in’ See-Luft-Krieg verloren weer. De Schlacht „gilt mit Recht als der Wendepunkt des Krieges im Stillen Ozean.“<ref>Winston S. Churchill: ''Der Zweite Weltkrieg.'' S. Fischer, Frankfurt a.M. 2003, S. 629. (Eerstutgaav Bern 1948).</ref> Nah den Bau vun en Floogplatz up [[Guadalcanal (Insel)|Guadalcanal]] harr Japan den allieerten Schippsverkehr tüschen den USA un Australien bedrohen kunnt. De US Navy hett in’ August 1942 hör eenzig noch verfügbar un intakte Marine-Infanteriedivision ([[USMC]]) in, um den Floogplatz intonehmen, wat ok gau gelung. De Japaner hebbt immer weer versöcht, de Insel torüch to erobern. De Kämpen gungen över mehrere Maanden, bevör sück de Allieerten endgültig up de Insel dör- un fastsetten kunnen.<ref>Vgl. [[James Jones (Autor)|James Jones]]: ''The Thin Red Line''. Autobiographisch Roman, New York 1962; 1998 ünner den ''[[Der schmale Grat]]'' von [[Terrence Malick]] verfilmt.</ref> Disse Spood markeer en wiederen Wennenpunkt togunsten vun de USA, de jetzt nich blots mehr Kriegsschepp un Floogtüüch harrn, sonnern ok taktisch överleegen weern.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;257&nbsp;f.</ref> [[Bild:Landing operations on Rendova Island.jpg|miniatur|links|Amerikaansch Landung up Rendova Island up de Salomonen an' 30. Juni 1943]] De hartst Kämpe geev dat vun Enn' 1942 bit Midden 1944 up [[Neeguinea]], up de [[Salomonen]], de [[Gilbertinseln]], de [[Marshallinseln]] un de [[Marianen]]. En spoodriek taktisches Middel weer dorbi dat „[[Island Hopping]]“, bi de de Amerikaner de stark japaansch Stüttpunkten, to'n Bispeel dat wichtige [[Rabaul]] mit sein Haben un Floogfelder, ümgahn deen un sück Eiland för Eiland dichter an de japaansch Hööftinsel [[Honshu]] herankämpen deen. [[Bild:Second world war asia 1943-1945 map de.png|miniatur|Gegenoffensive 1943–1945]] To'n Anfang vun dat Johr 1943 gelung dat de Amerikaner, japaansch [[Code|Funkcodes]] to entslöteln. Dormit wurr ok de Spood vun de US-amerikaanschen U-Boote höhger, deren stetig stiegen Versenkungsraten en wesentlichen Andeel an den Sieg över Japan harrn, denn se hebbt etwa een Drüddel vun 686 japaansch Kriegsscheep torpedeert.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' 8. Uplaag, München 1985, S. 499&nbsp;f.</ref> De japaansch Marine hett das wiels den gesamten Krieg nich schafft, en wirksam Schuulsystem för hör Transportschippfohrt to entwickeln. Dat leeg sowohl an dat Ünnerschätzen vun de U-Boot-Gefohr in de japaansch Militärdoktrin as ok an de groot technologisch Ünnerlegenheit vun Japan in' Beriek vun de Radar- un de Ünnerwaterschalloorten. Vör allen de dorut resulteeren Mangel an Drievstoff, hett dat notwendig maakt, Flottenverbände wiet buterhalv vun de Hööftkamprebeeden, dicht bi de Drievstoffborns, to statschoneeren, wat de taktisch un strategisch Optschonen vun de japaansch Flotte stark inschränken dee. In' April 1943 gelung dat de Amerikaner, vun Guadalcanal ut fiev Begleitmaschinen vun Yamamoto sien Floogtüüch, de sück up en Inspektschonsfloog befunn, aftoscheeten. Admiral Yamamoto, Böverbefehlshebber vun de japaansch Marine, keem bi den Afstört vun sien Maschien in de Dschungel to Dood. De Verlust vun disse Führens- un Identifikatschoonsfigur weer för de japaansch Apenlichkeit en swoor Slag. In' November 1943, kört vör dat Drapen mit Stalin in Teheran,<ref>Kiek wieder ünnern Afsnitt to ''[[#Allieerte Kriegskonferenzen un Reeten in de Anti-Hitler-Koalitschoon|Allieerten Kriegskonferenzen]]''.</ref> hebbt Roosevelt un Churchill mit [[Chiang Kai-shek]] in [[Kairo-Konferenz|Kairo]] afmaakt, dat de Krieg gegen Japan ebenso as de gegen Düütschland mit de bedingungslos Kapitulatschoon to Enn' gahn sull. Chiang Kai-shek wurr dormit nich blots as ''de'' Repräsentant vun China, sonnern ok as Staatschef vun en ''Grootmacht'' anerkannt.<ref name="Winkler_Geschichte des Westens_1070">Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' Beck, München 2011, S. 1070.</ref> Af 1944 fung de spoodriek Tiet vun de amerikaansch [[Task Force (Pazifikkrieg)|Task Forces]] an, de mit flink ''Trägerraids'' överraschend vör de Küst vun Japan upduuken dee un meest nah Belieben Teelen vun all Oord angriepen deen.<ref name="Alexander Lüdeke 2007">Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;264.</ref> De Japaner hebbt mit den Insatz vun [[Shimpū Tokkōtai|Kamikaze-Fleger]] un bemannt [[Kaiten]]-Torpedos reageert, allerdings bleeven de dordör verwacht hooch Verluste vun amerikaansch Kriegsscheep ut. In de af Midden Juni 1944 anfungen [[Slacht um Saipan]], verbunnen mit de [[Slacht in de Philippinensee]], hebbt de Japaner meest all insett Floogtüüch mitsamt Besatten un dör U-Boote dree Floogtüüchdräger verloren. De Verlust vun Saipan hett in Japan en politisch Eerdbeven utlöst: De Regeeren vun General [[Tōjō Hideki|Tojo]] muss torüchtreeden un wurr aflöst dör en Kabinett ünner General [[Koiso Kuniaki]], de so tomal dat Wehrplichtöller up 17 Johren setten dee.<ref name="Winkler_Geschichte des Westens_1070" /> Enn' Oktober bit Anfang November 1944 keem dat wiels de [[Slacht um Leyte|Lannen up Leyte]] (Philippinen) to de [[See- un Luftslacht in' Golf vun Leyte]]. Japan hett dorbi den gröttsten Deel vun sien Flotte insett un hett dormit ut de Kämpen um Leyte de gröttste Seeslacht vun den Tweeten Weltkrieg führt.<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' Beck, München 2011, S. 1071.</ref> De Japaner verloren mit veer Floogtüüchdräger, dree Slachtscheep, teihn Krüüzer un negen Zerstörer meest hör kumplett verbleeven Seestrietmacht.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;263</ref> [[Bild:Nagasakibomb.jpg|miniatur|links|hochkant|Explosion vun „Fat Man“ över Nagasaki, 9. August 1945]] Eerst nah de Eroberung vun de [[Marianen]]-Inseln in' Sömmer 1944 leeg Japan binnerhalv vun den Aktschoonsradius vun de nee [[Boeing B-29]] vun de [[USAAF]]. De US-Luftwapen gung to nächtlich Flachenbombardements ut temelk leeg Hööcht up de överwiegen ut Holt baut japaansch Städer över, bi de hunnertduusende Minschen üm't Leven keemen. Bi de gröttsten Angreep vun disse Oord sünd in [[Tokio]] in de Nacht to'n 9. März 1945 etwa 85.000 Menschen to Dood kommen, mehr as bi jeden annern Luftangreep in' Tweeten Weltkrieg<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' München 2011, S. 1071&nbsp;f.</ref> un meest so völ as dör den Atombombenangreep up Hiroshima. Mehrere japaansch Grootstäder sünd so bit Kriegsenn' kört un kleen bombt wurrn.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;268&nbsp;f.</ref> De Trüggerobern vun de Philippinen wies sück as lang un verlustriek, söss Maand düern Feldtoog (Oktober 1944 – März 1945). Den amerikaanschen Verlusten, 8.000 Mann, stunnen disproportschonal hööhgere japaansch Verluste as meest in' Pazifikkrieg gegenöver: Alleen up de Insel [[Luzon]] fullen 190.000 Japaner.<ref name="Alexander Lüdeke 2007" /> [[Bild:JapaneseSurrender.jpg|miniatur|Ünnerteken vun de japaansch Kapitulatschoonsoorkunn an' 2. September 1945]] Bi de Kämpen up de japaansch Inseln [[Slacht um Iwojima|Iwojima]] un [[Slacht um Okinawa|Okinawa]] wurrn US-Scheep vun en groot Tall vun Kamikaze-Flegers angreepen. De US-Strietkraften verloren meest 7.300 Marines un etwa 5.000 Seelüüd un Piloten. 36 Scheep vun de US Navy sünd sunken, un meest 400 Floogtüüch wurrn zerstört. De Japaner verloren 113.000 Suldaten un mit de Kamikazemaschinen rund 7.800 Floogtüüch.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S.&nbsp;267.</ref> Nah de Kämpen up Iwojima un Okinawa hebbt de Amerikaner mit en B-29-Bomber, de vun Tinian ut losflagen weer, an' 6. August 1945 de eerste Atombomb up Hirsohima af. Kört dorup, an' 9. August, wurr de tweet över [[Nagasaki]] zünd. Söss Daag later hett de japaansch Tennō in' Rundfunk de Kapitulatschoon vun Japan bekannt geven, de an' 2. September in de [[Bucht vun Tokio]] up de ''[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]'' ünnertekend wurr. De Sowjetunion, de in' April 1945 den Neutralitätspakt mit Japan künnigt harrn, harr an 8. August Japan den Krieg verkloort un bit to dat Inkrafttreden vun de Kapitulatschoon in de [[Operatschoon Auguststurm]] de Mandschurei besett. De Besetten vun de japaansch Hööftinseln wurr tonächst alleen dör amerikaansch Truppen dörführt, wiels de anner bedeeltigt Mächte (Grootbritannien, Sowjetunion un China) an de Besetten vun de vörmals japaansch Butenrebeeden bedeeligt wurrn. == Strategisch Aspekte == De [[Strategisch Studien|Strategiehistoriker]] [[Colin Spencer Gray|Colin Gray]] düüd den Tweeten Weltkrieg mit sien [[Operatschoon (Militär)|Operatschonen]] up dree Kontinenten, to Land, to Water un in de Luft as komplex Ereignis, dat allerdings vun en „eleganten Schlichtheit in seinem Ablauf und seiner Struktur“ dörtrucken wurr. Nah de Meenen vun Gray weern de beid wichtigst Kriegsschauplatzen, de Ostfront un de pazifisch Ruum, vun'nanner unafhängig. Allerdings hebbt wichtige Ereignisse as de düütsch Kriegsverkloren an de USA nah den japaansch Angreep up Pearl Harbor immer weer kriegswichtige Verbinnen herstellt. Gemeensam weer vör allen ween, dat sück dat bi de beid Feldtüüg um „riesige Belagerungsoperationen“ hannelt harr.<ref>Colin Gray, ''War, Peace and International Relations – An Introduction to Strategic History'', Routledge, Oxon 2007, S. 127.</ref> Doröver herut ordnet Gray den Tweeten Weltkrieg trotz en in' Vergliek to'n Ersten Weltkrieg verstarkt verbunnen Gefechtsführen, as bispeelswies den [[Blitzkrieg]], as [[Afnutzungskrieg]] in. === Luftkrieg === [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-S53511, Warschau, Weichsel, Brände.jpg|miniatur|links|De [[Weichsel]]<nowiki />brüggen in Warschau wiels de düütsch Luftangreep, September 1939]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 141-1114, Rotterdam, Luftaufnahme von Bränden.jpg|miniatur|Dat vun de Luftwapen bombardeert Rotterdam, Mai 1940]] In' [[Polenfeldzug]] kreeg de Luftwappen gau de [[Luftöverlegenheit|Luftherrschap]], wiel de poolschen Luftstrietkräfte mit hör gröttstendeels olt Floogtüüch blots wenig Wedderstand leisten kunnen. De [[Slacht um Warschau (1939)|Luftangreep up Warschau]] an' 15. September 1939 weer en vun de eersten Angreep up vör allen ok zivile Teelen. An' 14. Mai 1940 full de Binnenstadt vun [[Rotterdam]] en Angreep vun de Luftwapen to'n Opper. Wiels sück de Luftkrieg in de eerst Maanden in de [[Luftslacht um England]] noch ahn Utnahm gegen militärisch Teelen as Flegerhorste, Marinestüttpunkten un Radarstellungen richten dee un letztlich dat Erringen vun de [[Luftöverlegenheit]] to'n Teel harr, wurr de Luftkrieg dornah radikaler, as de düütsch Luftwapen an' 24. August 1940 en eersten Angreep up London floog un Churchill Vergeltungsangreep up Berlin befehlen dee. Bit Enn' vun dat Johr sünd in de britisch Hööftstadt 14.000 Minschen storven.<ref name="Jörg Friedrich 1945">Jörg Friedrich: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, S. 73.</ref> [[Bild:Coventry bomb damage H5600.jpg|miniatur|Bombenschäden in [[Coventry]], 1940]] An' 14. November 1940 flog de düütsch Luftwapen en swoor Luftangreep up Coventry (''Operation Mondscheinsonate''). Dorbi keemen mindst 568 Minschen to Dood. Neben Fohrtüüch- un Motorenwarken wurrn Duusende vun Wahnhüüs drapen un de middelöllerich [[Coventry Cathedral|St Michael’s-Kathedrale]] zerstört. De natschonalsozialistisch Propaganda hett denn den Begreep „[[Coventrieren]]“ för dat [[Flächenbombardement]] utfunnen. De Royal Air Force greep af Mai 1940 nadelsteekoordig düütsch Städer (to'n Bispeel [[Mönchengladbach|München Gladbach]])<ref>Ein erster Angriff der Royal Air Force im Mai 1940 auf [[München-Gladbach]] blieb relativ bedeutungslos; vgl. dazu Bernd Lemke (Hrsg.): ''Luft- und Zivilschutz in Deutschland im 20. Jahrhundert'' (=&nbsp;Potsdamer Schriften zur Militärgeschichte; Bd. 5), [[Militärgeschichtliches Forschungsamt|MGFA]], Potsdam 2007, ISBN 978-3-9808882-7-1, S. 97.</ref> un Industrieanlagen as de [[Deurag-Nerag]]-Raffinerie an). Nahdem de Luftwappen Anfang 1941 de Luftslacht um England afbraken un en Grootdeel vun hör Bomber un Jagfloogtüüch wegen den plaanten Angreep up de Sowjetunion nah Osten verleggt harr, flog de RAF mehr Nachtangreep up düütsch Grootstäder. Bi den [[Luftangreep up Belgrad]] an' 6. April 1941 wurr de Stadt, de blots swaak verteedigt wurrn kunn, vun de Luftwapen in wiet Deelen zerstört. Bi de düütsch Offensive gegen de Sowjetunion speel de Luftwapen en bedüüden Rull, kunn aber weder de [[Slacht um Moskau]] noch de um [[Slacht vun Stalingrad|Stalingrad]] för de düütsch Siet entscheeden. Düütsch Bomber un Jäger wurrn meest blots to de [[Luftnahünnerstütten]] vun de Heerestruppen insett. De [[United States Army Air Forces]] (USAAF) hebbt in' April 1942 den eersten [[Doolittle Raid|Bombenangreep up Tokio]] flagen; af August 1942 geev dat ok in Europa Luftangreep vun de USAAF. [[Bild:Royal Air Force Bomber Command, 1942-1945. CL3400.jpg|miniatur|links|Utbrennt Hüüs in Hamborg, 1944/1945]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-08778-0001, Dresden, Tote nach Bombenangriff.jpg|miniatur|Opper vun de Luftangreep up den [[Altmarkt (Dresden)|Altmarkt]] vun Dresden, Februar 1945]] Wiel de Bombenangreep mit wenig Maschinen hooch Verlustquoten wiesen un todem hör Teel meestens verfehlen deen, gung de RAF af Frühjahr 1942 dorto över, groot Bomberpulks nah Düütschland to schicken, um grootflachig Städer to zerstören. Teel weer dat, neben de Zerstörung vun Industrieanlagen vör allen de Moral vun de Bevölkerung [[Moral bombing|to breeken]].<ref>Robin Neillands: Der Krieg der Bomber. Arthur Harris und die Bomberoffensive der Alliierten 1939–1945. Edition q, Berlin 2002, ISBN 3-86124-547-7.</ref> [[Arthur Harris]], af Februar 1942 Böverkommandeeren vun dat [[Bomber Command]], kreeg vun dat Luftfohrtministerium de Erloovnis, dat he sien Luftstrietkraften af sofort ahn jeder Inschränken insetten drüff. Dat Ümsetten vun disse „[[Area Bombing Directive]]“ fung mit den Luftangreep up Lübeck an’ 29. März 1952 an. Enn’ Mai 1942 folgen de 1000-Bomber-Angreep up Köln (''[[Operation Millennium]]'') un dornah tallriek Luftangreep up Städer ut dat Ruhrrebeet. De [[Operation Gomorrha|Zerstörung vun Hamborg]] in’ Juli 1943 (de eerste [[Füerstorm]]) weer de eerste Hööchpunkt in’ Bombenkrieg gegen düütsch Grootstäder. De USAAF hett sück överwegend in Dagangreep up Industrieteelen konzentreert, wiels Bomber vun de RAF bi Nacht de Städer bombardeeren deen. De US-Bomberverbände harrn tonächst temelk hooch Verluste, bispeelswies bi de Angreep gegen [[Operation Double Strike|Schweinfurt]] un Essen. As af Fröhjohr 1944 Langstreckenjäger vun de USAAF de Bomber begleiten deen, gungen de Verlusttallen düütlich torüch. Mit de massiv Luftangreep hebbt de Allieerten ok hoopt, dat Wedderstand gegen de Führung utbreken dee un dordör de Krieg körter wurrn kunn. [[Bild:B-17 Flying Fortress.jpg|miniatur|[[B-17 Flying Fortress]] an’ Nachthimmel över Düütschland]] Af Fröhjohr 1944 hett sück de Luftöverlegenheit so düchtig verschaven, dat binah jeden Dag allieert Bomber in dat Rieksrebeet inflegen kunnen. In de [[Big Week]] wurrn in’ Februar 1944 utwählt Teelen vun de düütsch Rüstungsindustrie mit 6.000 Bomber vun de RAF un der USAAF angreepen. As af Mai 1944 de kriegswichtig Raffinerien un Hydreeranlagen, ünner annern de [[Leunawarken]], verstärkt bombardeert wurrn, wurr de Drievstoffversörgen vun dat Heer un besünners vun de Luftwappen düchtig inschränkt. Mit den Tosommenbröök vun de düütsch Benzinproduktschoon af Harvst 1944 weer de Krieg för dat Düütsch Riek ok „produktionstechnisch verloren“ ([[Albert Speer]]).<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-46173390.html ''Schlacht um Sprit''], in: ''[[Der Spiegel]]'' 14/1964.</ref> Bi de swoor [[Luftangreep up Dresden]] van’ 13. bit 15. Februar 1945 keemen 25.000 Menschen to Dood. Disse Angreep sünd bit hüüd Gegenstand vun kontrovers Betrachtungen tüschen militärisch Notwendigkeit oder Bröök vun dat dormalige [[Kriegsvölkerrecht]]. To glieker Tiet wurrn bit Enn’ März 1945 ok lüttgere Städer as [[Pforzheim]], [[Swinemünn]], [[Würzborg]], [[Hanau]], [[Hillmessen]] un [[Patterbuorn]] noch grootflachig zerstört. Mit de Entwicklung vun de Floogbombe [[Fieseler Fi 103|V1]] un de Rakeet [[A4 (Rakeet)|V2]] hett de natschonalsozialistische Führung up en „[[Wunderwaffe]]“ hoopt. Wiel aber beid Wapen nich punktgenau insett weern kunnen, weern se för dat tellt Zerstören vun militärisch Teelen nich to gebruken. Jede veerte V1 weer en ''Blindgänger'', annern wurrn vun britisch Jagdfloogtüüch afschaten. Aber in de düütsch Bevölkerung kunn dat Hoopen up en Wennen waakt oder waak hollen wurrn, etwa in de Flüsterpropaganda: „Da kommt noch was! Das ist noch nicht alles.“ Hör Funktschoon weer vör allen dat Terroriseeren vun de britisch Zivilbevölkerung. Etwa 4.000 Minschen keemen dör den Insatz vun disse nee Wapen to Dood. Tüschen Juni 1944 un März 1945 wurrn dormit vörwiegend London un later [[Antwerpen]] angreepen. In’ Bombenkrieg sünd ruch weg 600.000 Düütschen storven.<ref>Stefan Burgdorff/Klaus Wiegrefe (Hg.): ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 245.</ref> Vun de 125.000 Freewilligen vun dat [[RAF Bomber Command|britisch Bomberkommandos]] sünd över 55.000 Suldaten fallen, mehr as in jeder anner britisch Wappengattung. Nah de anfangs spoodlos Präzisionsangreepe ut groot Hööcht gung de USAAF to Flachenbombardements ut relativ leeg Hööcht up japaansch Städer över. De amerikaansch [[Luftangreep up Tokio]] in’ Februar un März 1945 hebbt de Stadt meest vullständig zerstört, wobi över 100.000 Minschen ümkeemen. Bi de Bombardements vun anner Grootstäder keemen hunnertduusende Minschen to Dood.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S. 269.</ref> Den Slusspunkt hebbt de amerikaansch Atombombenafwürfe up Hiroshima un Nagasaki an’ 6. un 9. August 1945 bild. Se sullen Japan militärisch to de Kapitulatschoon dwingen aber ok en politisch Teken vun militärisch Stärke in de upkommen Blockkonfrontatschoon setten.<ref>De Forschungsdiskurs beweggt sück um de Fraag, welker Gewicht welker Motiv harr. En gooden Överblick un Literaturhenwiesen sünd bi Bernd W. Kubbig, [https://web.archive.org/web/20081223030421/http://www.uni-muenster.de/PeaCon/wuf/wf-95/9520301m.htm ''Hiroshima, Nagasaki und die Rolle der Naturwissenschaftler. Der gegenwärtige Forschungsstand im Spiegel neuerer Literatur''] to finnen. Jüngste Literatur: Tsuyoshi Hasegawa, ''Racing the Enemy. Stalin, Truman and the Surrender of Japan'', Cambridge (Mass.) 2005.</ref> === Atlantik- un U-Boot-Krieg === [[Bild:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3491-06, St. Nazaire, Uboot U 94, Karl Dönitz.jpg|miniatur|Karl Dönitz bi dat Inloopen vun [[U 94 (Kriegsmarine)|U 94]] in den Haben vun Saint-Nazaire, Juni 1941]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1984-055-13, Schlachtschiff Bismarck, Seegefecht.jpg|miniatur|Ünnernehmen Rheinübung, 24. Mai 1941]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3936-06A, Frankreich, Lorient, U-Bootbunker im Bau.jpg|miniatur|Bau vun den [[U-Boot-Bunker in Lorient]], April 1942]] Mit dat Versenken vun den britischen Damper [[Athenia (1923)|Athenia]] an’ 3. September 1939 fung de düütsch U-Boot-Krieg in’ Atlantik an. As Propagandaslag vun [[Konteradmiral]] [[Karl Dönitz]] plaant, gelung dat [[Kapitänleutnant]] [[Günther Prien]], mit ''[[U 47 (Kriegsmarine)|U&nbsp;47]]'' an’ 14. Oktober 1939 in de Bucht vun [[Scapa Flow]] intodringen un in’ Hööftstüttpunkz vun de ''[[Home Fleet]]'' dat Slachtschipp ''[[HMS Royal Oak (08)|Royal Oak]]'' vun de [[Royal Navy|britisch Marine]] to versenken, wobi över 800 Mann üm’t Leven keemen. Funnen bit to Midden 1940 hööftsächlich Aktschonen dör eenzelt [[U-Boot|U-Bööt]] statt, kunnen nah de Eroberung vun Frankriek in [[Brest (Finistère)|Brest]], [[Lorient]], [[Saint-Nazaire]], [[La Rochelle]] un [[Bordeaux]] vöreerst provisorische U-Boot-Stüttpunkten an de Atlantikküst richt wurrn. Vun disse nee Habens keemen de U-Bööt bedüüdend gauer in de Operatschoonsrebeeden in’ [[Nordatlantik]] un vör den [[Ärmelkanal]]. De allieert [[Verband (Verkehr)|Konvois]] weern ut Mangel an [[Geleitschipp|Geleitscheep]] blots swaak sekert. Buter dem hebbt de U-Boot-Kommandanten de nee Taktik vun en nächtlichen Överwaterangreep insett, bi de de blots Ünnerwaterteelen ortenden allieerten [[Anti Submarine Detection Investigation Committee|ASDIC]]-[[Sonar]]geräte vullkommen wirkungslos bleven. De denn folgen Versenkungen dör düütsch U-Bööt wurrn vun de [[NS-Propaganda|natschonalsozialistisch Propaganda]] bit in't Letzte utslacht un völ Kommandanten to Helden hochstiliseert. De Alliierten verloren 1940 ungefähr 4,5 Millionen [[Schippsmaaten|BRT]] Schippsruum un 1941 rund 4 Millionen BRT. Um den Druck up de britisch Nahschuuvtransporte to erhöhen un um den U-Boot-Krieg to ünnerstütten, leep in' Mai 1941 en Geschwader ut [[Gdynia|Gotenhafen]] mit Teel [[Atlantik]] ut. Dat bestunn ut den jüst in Deenst stellt Slachtschipp ''[[Bismarck (Schipp, 1939)|Bismarck]]'', den sück ebenfalls eerst wenig Maand in' Deenst befinnen [[Swoor Krüüzer|Swooren Krüüzer]] ''[[Prinz Eugen (1938)|Prinz Eugen]]'' un eenig [[Zerstörer]]. De Aktschoon kreeg den Decknaam ''[[Unternehmen Rheinübung]]'', führ to'n Ünnergang vun den britischen Slachtkrüüzer ''[[HMS Hood (51)|HMS Hood]]'' an' 24. Mai 1941 un gung dree Dag later mit de Versenkung vun de ''Bismarck'' to Enn'. [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1975-014-33, U-Boote im U-Bootbunker.jpg|miniatur|Düütsch U-Bööt in den [[U-Boot-Reparaturwerft Brest|Bunker vun Brest]], 1942]] Nah de Kriegsverkloren vun Düütschland an de USA an' 11. Dezember 1941 hett [[Vizeadmiral]] Dönitz Langstrecken-U-Bööt to de [[Unternehmen Paukenschlag|Oostküst vun de USA]] schickt, wo se in de eerst Januardaag 1942 indrapen deen. De tonächst slecht organiseert [[United States Coast Guard|US-Küstenverteidigung]] stunn den Angreep up de [[Hannelsschipp]]fohrt hilflos tegenöver. As de Verteidigung in' Fröhjahr tonehm, hebbt de U-Bööt hör Insatzrebeet in de [[Karibik]] un den [[Süüdatlantik]] utwiet. Anner Bööt hebbt to glieker Tiet in' Nordatlantik in [[Rudeltaktik|Rudeln]] opereert un kunnen so den Druck up de Konvois uprecht hollen. Dat keem in de Loop vun dat Johr to groot Geleitzugslachten. In' Harvst 1942 hett sück de Spood vun de U-Bööt noch steigert, wiel de Geleitkräfte för de Sekern in [[Operation Torch|Nordafrika]] bruukt wurrn. 1942 wurrn över 8 Millionen BRT Schippsruum versenkt. [[Bild:U995 2004 1.jpg|miniatur|links|''[[U 995]]'' is en Boot vun den meestbaut Typ VIIC.]] Enn' 1942 gelung dat britisch [[Kryptoanalytiker]]n in [[Bletchley Park]] bi London, den mit Hülp vun de [[Enigma (Maschine)|ENIGMA]] verslöötelt Funkverkehr vun de düütsch U-Bööt weer to [[Breeken (Kryptologie)|breeken]]. In' Mai 1943 kunnen de Allieerten hör Luftöverlegenheit un hör Geleitkräfte in vull Utmaat bruken, so dat in dissen Maand 43 düütsch U-Bööt versenkt wurrn. Großadmiral Dönitz stell doruphen den U-Boot-Krieg vörövergahnd in un leet de U-Bööt torüchropen. Dör dat Entslöteln vun den düütschen Funkverkehr, [[Sonar|Ünnerwaterschallortung]] vunn Scheep un [[Radar]]ortung vun Floogtüüch ut weer af 1943 en katastrophale Situatschoon för de düütsch U-Bööt entstahn. De [[Atlantikslacht]] harr sück dorför endgültig dreiht. Nah dat Lannen vun de Allieerten in de Normandie Anfang Juni 1944 (''[[Operation Overlord]]'') wurrn bald ok de düütsch [[U-Boot-Bunker|U-Boot-Stüttpunkten]] an de franzöösch Atlantikküst erobert. De U-Bööt wurrn in de Nord- un Ostsee as ok norweegsch Küstengewässer torüchdrängt oder hebbt nu mehr vör de britisch Ostküste ehr Insatz harrt. Dat dormals modernste U-Boot, de [[U-Boot-Klasse XXI|Typ XXI]], keem bit Kriegsenn' nich mehr to'n Insatz. Bi Bekanntwurrn vun de bevörstahn [[Bedingungslos Kapitulatschoon vun de Wehrmacht|Kapitulatschoon vun de Wehrmacht]] wurr an' 4. Mai 1945 de ''[[Operation Regenbogen (U-Boote)|Operation Regenbogen]]'' start: Ofschons de Befehl vun Dönitz an dissen Dag weer, all Scheep to övergeven, wurrn de meest U-Bööt vun hör Besatten sülvst versenkt. De restlichen Bööt hebbt nah den 8. Mai mehrheitlich britische oder US-amerikaansch Haven anlopen. De [[Root Armee]] wurrd vörsmeeten, europawiet söllt veer Millionen Fruen, so [[Heinz Nawratil]], „Opfer von Sexualverbrechen der Roten Armee und ihrer Verbündeten“ wurrn ween.<ref>Heinz Nawratil: ''Massenvergewaltigungen bei der Besetzung Ostdeutschlands durch die Rote Armee.'' In: [[Franz W. Seidler]], [[Alfred de Zayas]]: ''Kriegsverbrechen in Europa und im Nahen Osten im 20. Jahrhundert.'' Mittler, Hamburg 2002, ISBN 3-8132-0702-1, S. 122.</ref> De Tall de vun sowjeetsch Suldaten vergewaltigt düütschen Fruen wurrd vun [[Catherine Merridale]] un [[Norman M. Naimark]] up mehrere Hunnertduusende schätzt.<ref>Catherine Merridale: ''Iwans Krieg. Die Rote Armee 1939–1945.'' S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-10-048450-9, S. 348; Norman M. Naimark: ''Die Russen in Deutschland. Die Sowjetische Besatzungszone 1945 bis 1949.'' Ullstein, Berlin 1997, ISBN 3-548-26549-9, S. 160.</ref> Heinz Nawratil un [[Barbara Johr]] schrievt, dat twee Millionen Fruen dör Suldaten vun de Root Armee vergewaltigt wurrn sünd.<ref>Barbara Johr: ''Die Ereignisse in Zahlen.'' In: [[Helke Sander]], Barbara Johr (Hrsg.): ''BeFreier und Befreite. Krieg, Vergewaltigung, Kinder.'' Verlag Antje Kunstmann, München 1992, ISBN 3-88897-060-1, S. 46–73, hier S. 59; Heinz Nawratil: ''Massenvergewaltigungen bei der Besetzung Ostdeutschlands durch die Rote Armee.'' In: [[Franz W. Seidler]], [[Alfred de Zayas]]: ''Kriegsverbrechen in Europa und im Nahen Osten im 20. Jahrhundert.'' Mittler, Hamburg 2002, ISBN 3-8132-0702-1, S. 122. </ref> [[Japan]] gung besünners gegen [[Han-Chinesen|Chinesen]] mit groot Brutalität vör. Dorbi keem dat to Kriegsverbreken vun japaansch Suldaten in China ([[Massaker von Nanking]] as ok greesig medizinisch Experimente an Fangenen). Nah chinesisch Angaven söllt tüschen fiev un teihn Millionen chinesisch Zivilisten dood maakt wurrn ween. Dat Bombardeeren vun [[Shanghai]] 1937 weer de Uptakt vun den japaanschen Eroberungsfeldtoog dör [[Süüdoostasien]]. Bit 1945 keemen dorbi ruch weg 20 Millionen Minschen to Dood. De [[Eenheit 731]] führ in Lagern greesig Experimente an Fangenen dör; so sünd jepaansch Minschenversöök mit biologisch Krankheitserreger an Chinesen bekannt wurrn. Van 1932 bit 1945 keem dat to Vergewaltigungen vun Fruen un Deerns dör japaansch Suldaten in besett Rebeeden.<ref>Recherche International e.V. (Hg.): ''Unsere Opfer zählen nicht – Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg.'' Assoziation A, Berlin/Hamburg 2005, ISBN 3-935936-26-5.</ref> Wu völ dat nipp un nau weern, hett man nie rutfunnen. Blots in wenig Fälle, as de Massenvergewaltigungen wiels dat Massaker vun Nanking, liggen genauere Ünnersöken vör.<ref>''Widespread Incidents of Rape'', in: [http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ ''Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing''], Chapter X.</ref> De vergewaltigt Fruen un Deerns wurrn nah de Vergewaltigung faken ümbrocht.<ref>[http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm ''A Debt of Blood: An Eyewitness Account of the Barbarous Acts of the Japanese Invaders in Nanjing.''] In: ''Dagong Daily, Wuhan edition.'' 7. Februar 1938.</ref><ref>Military Commission of the Kuomintang, Political Department: [http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm ''A True Record of the Atrocities Committed by the Invading Japanese Army.''] Juli 1938.</ref> En Straafverfolgen dör de japaansch [[Militärgericht|Militärjustiz]] geev dat nich. De japaansch Armee hett tüschen 1932 un 1945 nach Schätzungen 100.000 bit 300.000 Deerns un Fruen, meest in dat Öller tüschen 14 un 25 Johren, as „[[Trostfruen]]” ''(ian-fu)'' in Militär[[bordell]]e verschleppt.<ref>Daniela Rechenberger: ''Keine Opfer? Keine Täter? Zur Darstellung der “Comfort Women”-Problematik in den japanischen Medien.'' In: Antje Hilbig/Claudia Kajatin/Ingrid Miethe (Hrsg.): ''Frauen und Gewalt'', Würzburg 2003, S.&nbsp;105–115, Anmerkungen S.&nbsp;106.</ref><ref>Kazuko Watanabe: ''Trafficking in Women’s bodies, then and now. The issue of military "comfort women".'' In: Women’s studies quarterly&nbsp;27 (1999), New York, S.&nbsp;19–31, Anmarken S.&nbsp;21.</ref><ref>Recherche International e.V. (Hg.): ''Unsere Opfer zählen nicht – Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg.'' Assoziation A, Berlin/Hamburg 2005, ISBN 3-935936-26-5, S. 219–225.</ref> Etwa 100.000 dorvan keemen ut de japaansch Kolonie Korea. Dorto keemen Deerns un Fruen ut China un meest all besett Rebeeden in Süüdoostasien, sünners ut [[Indonesien]], [[Malaysia]], Philippinen un Deelen vun Natschonalchina. Eenig Fruen stammen ok ut Japan un Australien, aber ok nedderlannsch Fruen ut Nedderlannsch-Indien (hüüd Indonesien) weern dorünner. De Fruen un Deerns mussen Dag för Dag etwa 30 bit 40 Suldaten to Deensten ween. Bit to dat Kriegsenn' sünd etwa 70 Perzent vun disse Fruen an Krankheiten, Folter oder Hunger storven. Noch in de letzt Kriegsweeken wurrn Duusende vun „Trostfruen” ermordet. De Gesamttall an Zivilisten, de vun de Japaner in' Tosammenhang mit hör kriegerischen ''Levensruum''-Politik ümbrocht wurrn, wurrd up knapp söss Millionen schätzt.<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' Beck, München 2011, S. 1069.</ref> Nah dat Enn' vun den Tweeten Weltkrieg wurrn 24 düütsch Hööftkriegsverbreker in' [[Nürnbarger Prozess gegen de Hööftkriegsverbreker]] anklaagt, dorvan twalf to'n Dood dör den Strang veroordeelt, twee wurrn freespraken. In twalf Nahfolgeprozessen wurrn 185 Personen ut de natschonalsozialistisch Führung, Dokters, Juristen un führen Personen ut de Wertschap un Offiziere ut dat Böverkommando vun de Wehrmacht anklaagt, dorvan 24 to'n Dood dör den Strang veroordeelt, worvan twalf in Haftstrafen mildert wurrn, 35 wurrn freespraken. Eerstmals in de Historie mussen sück Politiker, Militärs un anner Verantwortungsdräger persönlich för dat Planen un Führen vun en [[Angreepskrieg]] un för [[Verbreken gegen de Minschlichkeit]] verantwoorten. In de Nahkriegstiet vun völ düütsh Politikers as [[Siegerjustiz]] kritiseert, gellen disse Prozesse hüüd as Grundlaag för dat moderne Völkerstraafrecht. In wiederen 745 Kriegsverbrekerprozessen, ünner annern in Hamborg, Dachau un Rastatt, wurrn mindst 677 Doodsoordeelen utspraken, vun de 212 in Haftstrafen umwannelt wurrn.<ref>Kriegsverbrekerprozesse in de [[Sowjeetsch Besattenszoon|SBZ]] un in Polen sünd in disse Översicht nicht enthollen.</ref> De Mehrheit vun de Kriegsverbreker ut SS un Wehrmacht wurr nie vör Gericht stellt. Japaansch Kriegsverbreker wurrn vun dat ''International Military Tribunal for the Far East'' in de [[Tokioter Prozesse]] afoordeelt. == Politisch Aspekte == === Kriegsverbreken === [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-212-0221-06, Russland-Nord, Erschießung von Partisanen.jpg|miniatur|Doodscheeten vun angeblich Partisanen dör Liddmaaten vun de Wehrmacht in de Sowjetunion, September 1941]] In' Kriegsverloop wurrn nah entspreken Befehlen vun düütsch Truppen tallriek [[Kriegsverbreken]] an Jöden, [[Sinti]] un [[Roma]] un an as „Ünnerminschen“ ankeeken Osteuropäer begahn. Wiels de [[Leningrader Blockade]] sünd mehr as een Million Minschen storven. In de düütsch Sammellagern funnen äver dree Millionen [[sowjeetsch Kriegsfangene]] den Dood. Man harr kien Vörbereitungen för deren existenzsekern Ünnerkunft un Versörgen drapen, ofschons dat Böverkommando vun de Wehrmacht all in' März 1941 för de Weeken nah den Överfall, den Sömmer un Harvst 1941, mit twee bit dree Millionen sowjeetsch Kriegsfangenen rekent harr.<ref>Christian Streit: ''Keine Kameraden. Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941–1945'', Bonn 1997 [1978], S. 76, mit Nahwiesen; [[Rüdiger Overmans]]: ''Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945''. In: ''Die Deutsche Kriegsgesellschaft 1939–1945''. Tweet Halvband: ''Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung''. Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes herutgeven vun [[Jörg Echternkamp]]. Deutsche Verlags-Anstalt, München 2005 (=&nbsp;[[Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg]] Bd. 9/2), ISBN 3-421-06528-4, S. 729–875, hier S. 804 f.</ref> De Wehrmacht hett de ut Gliekgültigkeit oder [[Hungerplan|mit Afsicht verhungern laaten]]; se wurrn ümbrocht oder sünd an Krankheiten, Misshandlungen un bi de Dwangsarbeit storven. [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-152-1845-29A, Katyn, Öffnung der Massengräber.jpg|miniatur|links|hochkant|Apenmaken vun en Massengraff in [[Massaker vun Katyn|Katyn]], März 1943]] Dör de Truppen sowohl vun de Assenmächte as ok vun de Allieerten keem dat in de meest vun de vun den Krieg bedrapen Länner to Vergewaltigungen.<ref>Birgit Beck: ''Massenvergewaltigungen als Kriegsverbrechen''. In: Wolfram Wette, Gerd R. Ueberschär (Hrsg.): ''Kriegsverbrechen im 20. Jahrhundert''. Primus, Darmstadt 2001, ISBN 3-89678-417-X, S. 406–418, hier S. 409.</ref> Bi de Wehrmacht wurrn 5.349 Soldaten wegen Sexualverbreken veroordeelt.<ref>Birgit Beck: ''Wehrmacht und sexuelle Gewalt. Sexualverbrechen vor deutschen Militärgerichten 1939–1945''. Schöningh, Patterbuorn 2004, ISBN 3-506-71726-X, S. 326&nbsp;f.</ref> Wu groot de Tall vun de tatsächlich vun Wehrmachtssuldaten begahn Vergewaltigungen weer, lett sück wegen den minn Interesse vun de Wehrmachtsführung an [[Straafverfolgung]]en un de „dürren Quellenlage“ nich seriöös schätzen.<ref>Birthe Kundrus: ''Nur die halbe Geschichte. Frauen im Umfeld der Wehrmacht zwischen 1939 und 1945 – Ein Forschungsbericht''. In: ''Die Wehrmacht. Mythos und Realität''. In' Updrag vun dat Militärgeschichtlich Forschungsamtes herutgeven vun Rolf-Dieter Müller und Hans-Erich Volkmann. R. Oldenbourg Verlag, München 1999, ISBN 3-486-56383-1, S. 719–735, hier S. 734.</ref> === Massenmorde in den düütschten Machtberiek === [[Bild:Bundesarchiv Bild 101I-380-0069-33, Polen, Verhaftung von Juden, Transport.jpg|miniatur|links|Verhaftung vun Jöden in Polen, September 1939]] De Entrechtung un Verfolgung vun de jöödsch Minnerheit weer en wichtig Bestanddeel vun de natschonalsozialistisch Politik. In tietlich Överinstimmen mit dat Utwieden vun den Krieg dör den Överfall up de Sowjetunion änner sück de Hollen gegenöver de Minnerheit hen to en Vernichtungspolitik. In den vun de Wehrmacht schuult Achterland in' Oosten hebbt de Insatzgruppen vun de Sekerheitspolizeit un den SD, Polizeireserveennheiten un Wehrmachtseenheiten ünner den Vörwand vun de Partisanenbekämpen Massentötungen vun Jöden dörführt. An' 18. Dezember 1941 hett Himmler in sien Deenstklenner noteert, dat Hitler up sien Nahfragen dat bitherige Vörgahn vun de Insatzgruppen bestätigt un befohlen hett: „Judenfrage / als Partisanen auszurotten“.<ref>Peter Witte und andere (Hrsg.): ''Der Dienstkalender Heinrich Himmlers 1941/42.'' Hans Christians Verlag, Hamburg 1999, S. 3. To dat folgende kiek to'n Bispeel Hannes Heer/Klaus Naumann (Hrsg.): ''Vernichtungskrieg. Verbrechen der Wehrmacht 1941 bis 1944''. Frankfurt a.M. 1997; [[Walter Manoschek]] (Hrsg.): ''Die Wehrmacht im Rassenkrieg. Der Vernichtungskrieg hinter der Front.'' Wien 1996.</ref> De „[[Kommissarbefehl]]“ van' 6. Juni 1941 hett dorto führt, dat Wehrmachtseenheiten un Insatzgruppen etwa 5000 kriegsfangen Rotarmisten mit tatsächlich oder annommen politisch Funktschoon ümbrocht hemm. In en Befehl vun [[Reinhard Heydrich|Heydrich] an de Insatzgruppen (17. Juli 1941) wurrn Jöden automatisch mit Politkommissaren glieksett. Bit Dezember 1941 wurrn vun Insatzgruppen un Suldaten vun de Wehrmacht entsprekend den Partisanen- un Kommissarbefehl ungefähr en half Million Minschen ümbrocht,<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' C.H. Beck, München 2011, S. 960.</ref> meest 99 Perzent dorvan weern Jöden. An völ Öörd hebbt Wehrmachtseenheiten de Insatzgruppen logistisch ünnerstütt. All bevör de Geldtoog in' Oosten anfung, geev dat Anwiesen, in de „rücksichtsloses und energisches Durchgreifen besonders gegen bolschewistische Hetzer, Freischärler, Saboteure und Juden“ fordert wurr.<ref>Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Berlin 2007, S. 117.</ref> De Wirklichkeit vun den Krieg gung aber noch doröver herut, as in de rückwärtig Heeresrebeeden faken ganz Dörper afbrennt un all Inwahner rücksichtslos doodschaaten wurrn, wenn se blots in Verdacht stunnen, Partisanen Ünnerschlupp un Eeten geven to hemm, wiels de Partisanen sülvst to rechte Tiet weern in de Wäldern verschwunden weern.<ref>Jörn Hasenclever: ''Wehrmacht und Besatzungspolitik in der Sowjetunion. Die Befehlshaber der rückwärtigen Heeresgebiete 1941–1943.'' Schöningh, Paderborn 2010, S. 364, 384.</ref> [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-35011-0004, KZ Buchenwald, Leichen von Häftlingen.jpg|miniatur|Ermordet Häftlinge in dat [[Konzentratschoonslager Buchenwald|KZ Buchenwald]], upnommen nah de sien Befreen, April 1945]] Enn' 1941/Anfang 1942 entstunnen söss Vernichtungslager in dat besett Polen (Kulmhof, Belzec, Sobibor, Majdanek, Treblinka, Auschwitz-Birkenau).<ref>Friedrich Battenberg: ''Das Europäische Zeitalter der Juden.'' WB, Darmstadt 1990, S. 299.</ref> In Auschwitz un Birkenau wurr en nee Tötungsmiddel utprobeert, dat vun Dokters in dat Euthanasieprogramm all in lüttgeren Ümfang bruukt wurrn weer: kristalliseert [[Blausüer]] ([[Zyklon B]]).<ref>Battenberg, ''Zeitalter'', 1990, S. 300.</ref> Enn' 1942 leeven vun 2,3 Millionen Jöden in dat [[Generalgouvernement]] kien 300.000 mehr.<ref>Alexander Brakel: ''Der Holocaust'', S. 108.</ref> In eenig Länner, as bispeelswies Däänmark, wor dat to de [[Rettung vun de däänsch Jöden]] keem, hebbt sück de Regeeren oder de Bevölkerung de Deportatschoon un Ermordung vun hör jöödsch Mitbörger weddersett. Etwa 200.000 Düütsche, de meesten dorvan Liddmaaten vun de Insatzgruppen un anner SS-Formatschonen, weern an de Massenmorde bedeeligt.<ref>[[Dieter Pohl (Historiker)|Dieter Pohl]]: [http://www.taz.de/1/archiv/digitaz/artikel/?ressort=ku&dig=2011%2F11%2F09%2Fa0098&cHash=302011878e „Wir reden von 200.000 Tätern.“] Ders. u.&nbsp;a. (Hrsg.): ''Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden durch das nationalsozialistische Deutschland 1933–1945.'' Bd. 7: ''Sowjetunion mit annektierten Gebieten I''. Oldenbourg, München 2011, ISBN 978-3-486-58911-5.</ref> Laatstens in' Sömmer 1943 harr ok de groot Mehrheit vun de Düütschen tominst dormit rekent, dat de in' NS-Herrschaftsberiek leven Jöden ümbrocht wurrn sullen. Völ harrn Kenntnis vun de Massenmorde in Osteuropa.<ref>Vgl. Bernward Dörner: ''Die Deutschen und der Holocaust. Was niemand wissen wollte, aber jeder wissen konnte.'' Propyläen, Berlin 2007. Dörner ünnerscheed tüschen teihnduusende unmiddelbor un hunnertduusende middelbor Täter un bi wieden mehr Oogentüügen un Mitweeter.</ref> Mindst 13 Millionen, wohrschienlich aber etwa 15 Millionen Zivilisten wurrn vun de Isatzgruppen, [[SS-Dodenkoppverbände|SS-Liddmaaten]], [[Ordnungspolizei]], Suldaten vun de [[Waffen-SS]], Wehrmachtssuldaten oder ok verbündet Truppen vun de Assenmächte, as to'n Bispeel vun de kroaatsch [[Ustascha]], ermordet.<ref name="Pohl_Verfolgung und Massenmord in der NS-Zeit_153">Dieter Pohl: ''Verfolgung und Massenmord in der NS-Zeit 1939–1945.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2003, ISBN 3-534-15158-5, S. 153.</ref> De meest Massenmorde geev dat in de Rügg vun de Ostfront up sowjeetsch Rebeet un in Ostpolen (mindst zwölf Millionen).<ref>''Der Große Ploetz''. WB, Darmstadt 1998, S. 802.</ref> Ünner de 15 Millionen Zivilisten in Europa weern fiev bit söss Millionen ermordet Jöden,<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens.'' C.H. Beck, München 2011, S. 1108.</ref> dorto mindst 220.000 [[Sinti und Roma]],<ref>Heinrich August Winkler: ''Geschichte des Westens.'' C.H. Beck, München 2011, S. 1051.</ref> etwa 275.000 [[Aktion T4|„Euthanasie“-Opper]]<ref>Alexander Brakel: ''Der Holocaust. Judenverfolgung und Völkermord''. Augsburg 2012, S. 178.</ref> as ok Homosexuelle, [[Tüügen Jehovas]] un [[Freimüerer]]. An de Ermordung vun Geisteskranken weern ok Dokters bedeeligt. In dat Generalgouvernement, in de besett sowjeetsch Rebeeden, in Jugoslawien un in Frankriek wurrn nich to tellen Partisanen nich nach dat Kriegsvölkerrecht behannelt. In allen besett Länner geev dat todem tallriek Geiseldoodscheeten. De Befreen vun dat KZ Auschwitz dör sowjeetsch Suldaten an' 27. Januar 1945 is in de Bundesrepubliek siet 1996 offiziell „[[Tag des Gedenkens an die Opfer des Nationalsozialismus]]“; ok internatschonal wurrd siet 2005 an dit Datum docht. In de USA gifft dat siet 1980 de ''[[Days of Remembrance]]'', de een Week düern. In Israel is [[Jom haScho'a]] („Dag vun dat Gedenken an Shoa un Heldendom“) en ernst Natschonalfierdag. === Zivilbevölkerung === [[Bild:Bundesarchiv Bild 146-1970-043-52, Russland, bei Minsk, tote Zivilisten.jpg|miniatur|Dood Zivilisten bi [[Minsk]], 1943]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H26544, Berlin, Bergung von Opfern nach Luftangriff.jpg|miniatur|Bargen vun Opper in Berlin nah en Bombenangreep, 8. April 1944]] Vun all bedeeligt Staaten harr de Sowjetunion de meest zivil Opper to beklagen. An dat Bispeel vun Leningrad laaten sück de Utmaaten vun den millionenfack Hungerdood exemplarisch düütlich dorstellen: Nahdem de Stadt Anfang September 1941 vun düütsch Truppen inkeetelt wurr, kunn de Bevölkerung nich mehr utreckend versörgt wurrn. Wiels de [[Leningrader Blockaad]] weern all bit to'n Sömmer 1942 ungefähr 470.000 Minschen storven. De Schätzungen vun de Gesamtoppertall recken vun 700.000 bit 1.500.000 Minschen bit to dat Enn' vun de Blockaad an' 27. Januar 1944. De meest Borns geevt en Tall vun etwa 1.100.000 Dooden an.<ref>Johannes Hürter: ''Hitlers Heerführer. Die deutschen Oberbefehlshaber im Krieg gegen die Sowjetunion 1941/42.'' Oldenbourg, München 2006, ISBN 3-486-58341-7, S. 500; Jörg Ganzenmüller: ''Das belagerte Leningrad 1941 bis 1944. Die Stadt in den Strategien von Angreifern und Verteidigern'', S. 1 u. 254.</ref> In de anner vun düütsch Truppen besett Länner vun Ost- un [[Süüdoosteuropa]] (Polen, Serbien, Grekenland) muss de inheimisch Bevölkerung ebenfalls en bannig hooch Bloottoll betahlen, wiel dor, vör allen in Polen, ebenso „ein Vernichtungskrieg geführt wurde“<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 9.</ref> Dorto keemen in Serbien un Grekenland Geiseldoodscheeten nah tatsächlichen oder annommen Partisanenaktschonen]]. In de besett Länner vun Nord- und Westeuropa (Norwegen, Däänmark, Nedderlannen, Belgien, Luxemborg, Noord- un Westfrankriek, britisch Kanalinseln) leeg dat Düütsch Riek ut politisch as militärisch Grünnen völ doran, sück as „korrekte Besatzungsmacht“ dortostellen, seker dat doch de Disziplin vun de Truppe un spoor Ressourcen. Aber ok dor wurrn Minschen, de as „rassisch minderwertig“ instuuft wurrn, un all dee, de dat Besattensregime as wedderständig inschätzen dee, nie nich „korrekt“ behannelt.<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 10.</ref> Wiel in' Tweeten Weltkrieg weltwiet kien Suldat so good betahlt wurr as de düütsche,<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 145. 75 Mark Sold (stüerfree) bi vull Verpflegung + monatl. 100 Mark erloovt Överwiesen per Feldpost ut de Heimat.</ref> hebbt se de „die Länder Europas buchstäblich leer (köfft). Sie verschickten Abermillionen [[Feldpost]]päckchen von der Front in die Heimat, Adressaten waren hauptsächlich Frauen. […] Schuhe aus Nordafrika, aus Frankreich Samt und Seide, Likör und Kaffee, Tabak aus Griechenland, Honig und Speck aus Russland, Heringe en masse aus Norwegen.“<ref>Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 143.</ref> In den besetten Deel vun Frankriek kreegen de düütsch Suldaten de Binaam »doryphores« („Kantuffelkäfer“), de allens kahl freeten deen.<ref name="Ebba D. Drolshagen 2009">Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 148.</ref> De Besattensmacht broch Levensmiddel, Konsumgöder un Industrieprodukte nah Düütschland, „um auf diese Weise die Deutschen im Reich zu ernähren und bei Laune zu halten.“<ref name="Ebba D. Drolshagen 2009" /> As Folg vun de umfaaten Utplünnern steegen in de düütsch besett Länner de Priesen, un nah un nah wurr meest allens ratschoneert. De Swaartmarkt bleu up.<ref>Vgl. Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 149&nbsp;f.</ref> Eenzeln Sparten un Personen hebbt aber ok good an de Düütschen verdeent, eenig hebbt sück förmlich saneert. [[Renault]] kunn dör dat Motoriseerensprogramm vun de Wehrmacht sien Umsatz bit 1942 verfievfacken. Ok vö Baufirmen hebbt sück in grooten Stil beriekert, indem se för de Besattensmacht Baracken, Straaten, Floogplatzen usw. baut hemm.<ref>Vgl. Ebba D. Drolshagen: ''Der freundliche Feind. Wehrmachtssoldaten im besetzten Europa.'' Droemer Verlag, München 2009, S. 155. Dat is kien Tofall, dat dat norweegsch Woort för „Kriegsgewinnler“ wöörtlich översett „Barackenbarone“ bedüüd (ebda.). Vgl. ok Robert Bohn: ''Reichskommissariat Norwegen.'' Oldenbourg, Wissenschaftsverlag, 2000, S. 360.</ref> För de düütsch [[Zivilbevölkerung]] harr de Krieg tonächst kien direkte negativ Konsequenzen. Ofschons in den wiederen Verloop meest all Woren vun den täglichen Bedarf mit [[Levensmiddelmark|Levensmiddelkoorten]] oder Bezugsschiens ratschoneert wurrn, geev dat in de eerste Kriegsjohren kien Mangelversörgen mit Göder. Dat leeg vör allen doran, dat meest to Ungunsten vun de dortig Bevölkerung völ Woren un Rohstoffen ut de besett Länner in dat Rieksrebeet brocht wurrn. To de Begünstigten tellen dormals 95 Perzent vun de Düütschen.<ref>Vgl. Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe: ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 176.</ref> Se empfunnen den Natschonalsozialismus nich as System vun de Unfreeheit un den Terror, sonnern as Regime vun sozial Warmt, as en Oort „Wohlfühl-Diktatur.“<ref>Stephan Burgdorff/Klaus Wiegrefe: ''Der 2. Weltkrieg. Wendepunkt der deutschen Geschichte.'' Goldmann, München 2007, S. 176.</ref> Unmiddelbor Utwirken up de düütsch Zivilbevölkerung geev dat eerst mit de tonehmen allieerten Luftangreep up düütsch Städer af Anfang 1942 un de „[[Totaler Krieg|Totaliseeren]]“ vun de Kriegsführung in dat Johr dorup. Af Oktober 1944 wurr de [[Volkssturm]], dat heet „alle waffenfähigen Männer im Alter von 16 bis 60 Jahren“, to'n Deenst an de Front inberopen. De Kulturbedriev wurr wiels den gesamten Krieg uprecht hollen, besünners Filme as „[[Die Feuerzangenbowle (1944)|Die Feuerzangenbowle]]“ hebbt för dat Aflenken vun den Kriegsolldag deent. Aber Kriegsmödigkeit, Överarbeiten un Erschöpfung as ok dat Geföhl, dat man dat wat kummt ahn Hülp utsett weer, leeten in' Harvst 1944 en Afneegen gegen dat NS-Regime starker wurrn. Ok Hitler sülvst keem in de Kritik, wiel he för so völ Lied un Elend sörgt harr. Sichtbor Teken dorför weer, dat de Gruß „[[Heil Hitler]]“ jetzt verschwinnen dee.<ref>Vgl. Ian Kershaw: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45.'' DVA, München 2011, S. 187.</ref> För de Zivilbevölkerung in' Osten vun dat Riek reckten de Kriegsinwirken ehrn Hööchpunkt mit den Inmarsch un de Besetten dör de Root Armee. In' Westen wurrn de inrücken britischen un US-amerikaanschen Truppen vun de düütsch Bevölkerung överwiegend mit Erleichterung begrööt. === Kriegspropaganda un Propagandakrieg === ==== Düütsch Propaganda ==== [[Bild:Ssnederland.jpg|miniatur|hochkant|Nedderlannsch Propaganda-Plakat vun de Waffen-SS]] Wiels den Krieg beswöör Goebbels mit Hülp vun de [[Gliekschalten|gliekschalt]] Medien den bevorstahn [[Endsieg]] un glorifizeer den Spood vun de Wehrmacht, indem he tokünftig Positschonen vun dat düütsch Heer as all deelwies reckt dorstellt. Goebbels hett denn ok all vörher bekannt geven, dat Städer innommen wurrn sullen, wat denn ok tatsächlich eenig Daag later ok passeer. De Gegner vun Düütschland hett he dorggegen verhöhnt, so wurr bispeelswies [[Winston Churchill]] as Trunkenbold dorstellt. As de NS-Führung 1941 en Rechtfertigung för den Feldttoog gegen de Sowjetunion finnen muss, hett se den Angreep mit de „Verteidigung des Abendlandes gegen den [[Bolschewismus]]“ un gegen de „jöödsch-bolschewistischen Untermenschen“ begrünnd. De SS leet de Broschüre ''[[Der Untermensch]]'' drucken, de mit Hetzartikel un fratzenhaft Biller de Russen as minnerwertig dorstellen dee. Noch an' 18. August 1942 hett Goebbels in en Propaganda-Anwiesen de Besorgnis ütert, „daß sich das deutsche Volk zur Zeit in weiten Kreisen in dem Glauben wiegt, die militärischen Ereignisse im Osten […] würden zu einem baldigen Kriegsende führen“.<ref>Aristotle A. Kallis: ''Der Niedergang der Deutungsmacht. Nationalsozialistische Propaganda im Kriegsverlauf''. In: ''Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg''. Hrsg. vom Militärgeschichtlichen Forschungsamt. Band 9/2: ''Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung''. DVA, München 2005, ISBN 3-421-06528-4, S. 203–250, hier S. 231 f.</ref> Eerst nah de Stalingrader Nedderlaag Enn' Januar 1943 kann vun en „Talsohle der Stimmungslage“ in de düütsch Bevölkerung spraken wurrn.<ref>Aristotle A. Kallis: ''Der Niedergang der Deutungsmacht. Nationalsozialistische Propaganda im Kriegsverlauf'', S. 231 f.</ref> An' 18. Februar 1943 reep Goebbels de düütsch Bevölkerung in de Sportpalastrede ton' ''totalen Krieg'' up. Völ Düütsche hebbt sück ansluutend dorto entslooten ok hör letzt Reserven to mobiliseeren un hebbt wiederhen de Kriegsführung ünnerstütt. In' wiederen Verloop forder de NS-Propaganda den Wedderstandswillen vun de Bevölkerung „bis zum Endsieg“, gegen den „angloamerikanischen Bombenterror“ un de „rasende Rachsucht“ vun de Root Armee immer starker, je dichter de Allieerten up de Rieksgrenzen vörrücken deen. ==== Britisch un US-amerikaansch Propaganda ==== [[Bild:PropagandaNaziJapaneseMonster.gif|miniatur|US-amerikaansch Propagandaplakat vun dat [[War Production Board]]]] Ok in Grootbritannien wurr [[Propaganda]] gegen de Kriegsgegner maakt. 1940 gelung dat Churchill in mehreren berühmt Reden, dorünner de „[[Bloot-Schweet-un-Traanen-Rede]]“ un hör Fortsetten ''([[We Shall Fight on the Beaches]])'', dat Inverständnis vun de britisch Bevölkerung för en Krieg un den Wedderstand gegen Düütschland to winnen. Folglich hett he ok dat so nömmt Freedensangebot, dat Hitler Grootbritannien in sien Rieksdagsrede van' 19. Juli 1940 maakt hett, gor nich beacht. [[Bild:"WARNING - OUR HOMES ARE IN DANGER NOW" - NARA - 516040.jpg|miniatur|hochkant|links|Propagandaplakat vun dat War Production Board]] De USA hebbt nah den japaanschen Överfall up [[Hawaii]] un de düütsch Kriegsverkloren in' Dezember 1941 de düppelte Bedrohung ut West un Ost herutstellt, sotoseggen de Gefohr vun en Tweefrontenkrieg ut amerikaansch Sicht. ==== Rundfunkpropaganda ==== Bi de Söök nah en bruukbor Middel, um gau bannig völ Minschen in dat Land vun den Kriegsgegner in deren Moderspraak antosnacken, full de Wahl up den [[Rundfunk]], wiel dat en toverlässig un ahn markbor Tietverlust funktschoneeren Medium dorstellt. Wiels den Krieg nehm de Tall vun Propagandasennen in de bedeeligt Länner gau to. Up düütsch Siet wurrn de düütsch Politik nich afneegt britisch un amerikaansch [[Immigranten]] anhüert, um Briten perfekt up Engelsch ansnacken to können. De bekanntst Moderaatsche weer „[[Mildred Elizabeth Sisk Gillars|Axis Sally]]“, deren Sendungen vun den [[Grootdüütsch|Grootdüütschen Rundfunk]] in dat Studio Berlin utstrahlt wurr. Goebbels hett den [[Utlandsrundfunk]]senner „[[Germany Calling]]“ up den Weg brocht, de sien Moderatoren ünner den geringschätzig Ökelnaam „[[Lord Haw-Haw]]“ bekannt wurrn.<ref>http://archive.org/details/LordHawHaw-WilliamJoyce-GermanyCalling1-7of23</ref> Generalfeldmarschall Paulus hett nah de Nedderlaag vun Stalingrad över [[Radio Moskau]] to de düütsch Hörer snackt. [[Bild:Blosenbergturm.jpg|miniatur|[[Blosenbergturm]], Senner Beromünster]] De Sennen vun de [[BBC]], de „[[Stimme Amerikas]]“, dat [[Natschonalkomitee Freies Deutschland|NFD]], vun Radio Moskau, [[Radio Vatikan]] un den Swiezer Senner Beromünster hebbt woll dorto führt, dat 16 Millionen Düütsche, de (1943) Rundfunkgebühren betallen deen,<ref>Siehe [[Volksempfänger#Ökonomische Aspekte]]</ref> (plus wiedere Millionen Familienliddmaaten) utrecken genoog över de tonehmen hoffnungsloos militärisch un politisch Laag vun Düütschland informeert ween kunnen, aber kien een Senner gelung dat, dordör en Umstört in Düütschland hentokriegen. Wu völ Düütsche stillkens BBC, de wichtigst utlännsch Informatschonsborn (mit 11.500 Mitarbeiter in London), hörrn deen, lett sück nich seggen. Seker is blots, dat dat dat Regime nich gelungen is, sien Sicht vun de Dinge vullständig dörtosetten.<ref>Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' München 2010, S. 101.</ref> Wiel dat Hören vun so nömmt ''[[Feindsenner]]'' streng verboden weer, geev dat meest nümms, de ut dat Radio ''Bescheed wuss'', sien Weeten an annern wieder – wenn doch, kunn hüm sogor „in besonners swoor Fällen“ de Doodsstraaf drohen.<ref>„Verordnung über außerordentliche Rundfunkmaßnahmen“ (1939); zit. n. Alexander Lüdeke: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen, Ausbruch, Verlauf, Folgen.'' Berlin 2007, S. 141.</ref> Man hett sück denn anwehnt, nah dat Enn' vun en afhört ''Feindsennen'' den Sennenknoop to verstellen, um bi unverwacht Huusdörsööken sück nich sülvst to verraden. De britisch [[Suldatensenner Calais]] weer dorgegen so goot organiseert, dat he över en langen Tietruum vun de düütsch Bevölkerung för en Wehrmachtssenner hollen wurr. Bispeelswies wurr dat flögelt Woort „Wenn das der Führer wüßte…“, in Düütschland laatstens siet 1938 bekannt, in den Sennen so geschickt bruukt, dat de schillert Missstände in dat ''Darte Riek'' um so ehrder glöövt wurrn. Ok in' Krieg in Ostasien (''kiek baben'') hebbt de Japaner af 1943 verstarkt up Propaganda gegen de Amerikaner sett, indem se över [[NHK|Radio Tokyo]] hör Sennen „The Zero Hour“ utstrahlen dee. För de överwiegend weiblich Moderatoren, de Amerikaansch mit en japaanschen Akzent snacken deen, börger sück in den [[GI (Suldat)|GI]]-Spraakgebruuk de Begreep [[Tokyo Rose]] in. === Wedderstand gegen den Natschonalsozialismus === [[Bild:Bundesarchiv Bild 146II-744, Kurt Huber.jpg|miniatur|links|[[Kurt Huber]], Liddmaat vun de Wedderstandsgrupp „Weiße Rose“, 1943 henricht]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 151-50-45A, Volksgerichtshof, Julius Leber.jpg|miniatur|hochkant|[[Julius Leber]], Liddmaat vun de Wedderstandsgrupp „Kreisauer Kreis“, 1944 vör den [[Volksgerichtshoff]], 1945 henricht]] De düütsch Zivilbevölkerung stunn den Kriegsanfang tonächst skeptisch gegenöver, leet sück aber denn doch vun de Siegesmeldungen blennen. Ut Angst för Straafen hebbt sück blots wenig Minschen troot, sück aktiv gegen den Krieg uttospreeken. Zentren vun den zivilen Wedderstand weern de „[[Weiße Rose]]“, de „[[Kreisauer Kreis]]“ oder de „[[Rote Kapelle]]“. Wenngliek de Wehrmacht prinzipiell achter Hitler sien Ideen stunn un sien Kriegsführung mitdragen dee, hebbt af 1943 eenig Generäle de dwangslööpig Nedderlaag düütlich vör Oogen sehn un hebbt dorher up en Wappenstillstand sett, um de Wehrmacht un de düütsch Bevölkerung Tiet to dat Umgruppeeren vun dat Heer un Neeorganisatschoon vun den Staat to geven. An' [[Anslag vun’n 20. Juli 1944|20. Juli 1944]] hebbt eenig Wedderständler en Anslag up Hitler in dat [[Führerhööftquartier]] [[Wolfsschanze]] veröövt. De Versöök, Hitler ümtobringen, gung aber scheev, ebenso as de ansluuten Versök vun en [[Putsch|Staatsstriek]] in Berlin (→&nbsp;[[Operatschoon Walküre]]). De Attentäter wurrn henricht. Eenig wenig Suldaten hebbt den Krieg ok ut ideologischen Grünnen aflehnt un hebbt versöcht, den Krieg dör Sabotagemaatnahmen to körten. De wiet överwiegen Mehrheit hett allerdings bit t'n Sluss wiederkämpt. Tallriek düütsch Suldaten un Hülpsverbände (Polizeireserve etc.) hebbt sück an Kriegsverbreken bedeeligt, wat den Wedderstand vun de Bevölkerung in den besett Rebeeden wieder rutfordern dee. In Däänmark empfunn de Bevölkerung de düütsch Besattung nah de Wöör vun den Kdäänschen König as „Alpdruck“. In de Nedderlannen mussen de Düütschen de Polizei dor de Wappen afnehmen, wiel se bang för en Upstand weern. De pro-düütschen Bewegen vun den Vidkun Quisling in Norwegen folg kien Massenbewegen vun de Bevölkerung, de Mehrheit hett de Düütschen aflehnt. De scharpste Formen vun den westeuropäischen Wedderstand geev dat in Frankriek, wo de [[Résistance]], dorünner de [[Maquis]] (nah dat mediterrane Buschgestrüpp „maquis“ nömmt), gegen de düütsche Besatten kämpen dee. Nich to verglieken starker dorgegen weern de Wedderstandsbewegen in in Süüdoost- un Oosteuropa: In de Sowjetunion, in Grekenland (''kiek:'' [[ELAS]]), in Albanien un in Jugoslawien (ünner Marschall Tito) hebbt groot Partisanenarmeen kämpt, meest mit kommunistisch, kommunistisch beinfloot, [[Sozialismus|sozialistisch]] oder aber natschonalistischer Hollen. De poolsch „Heimatarmee“ allerdings kunn blots up wenig Ünnerstütten vun buten hoopen. Ut den ständigen Lüttkrieg gegen den düütsch Besetter gungen de Partisanen faken as Sieger herut. Gegen Enn' vun den Krieg kunnen gröttere Rebeeden vun de düütsch Besetters befreet wurrn, so etwa in Jugoslawien, wo [[Josip Broz Tito|Tito]] in' Ansluss de Macht övernehm oder in Grekenland, wo de Hegemonie vun de [[ELAS]] mit britisch Interessen in Klatten keem un to' [[Greeksch Börgerkrieg|Greekschen Börgerkrieg]] führ. === Internatschonale Blockbillen === Mit dat Ünnerschrieven vun den [[Antikominternpakt]] tüschen Düütschland un Japan wurr all 1936 de Grundsteen för de latere Ass Düütschland–Japan–Italien leggt. Dör den Hitler-Stalin-Pakt is dat Verhältnis to Japan tonächst schlechter wurrn, aber wiel sück Japan up Togreep up de franzöösch, nedderlannsch un britisch Kolonien in Asien hoopt hett, gung dat Enn' September 1940 mit Düütschland un Italien den Dreemächtepakt in, den denn noch fiev süüdoosteuropäische Staaten bitreden sünd. De Initiative dorto hett Japan all in Juni 1940 anfungen; aber eerst, nahdem Hitler kloor wurrn weer, dat dat nich to schaffen weer, Grootbritannien dör en Invasion militärisch uttoschalten, weer he dorto bereit, en Bündnis mit Japan aftosluuten. In dat Bündnis hebbt sück de dree Partner verpllicht, sück gegensiedig to ünnerstütten, falls een vun de Partner vun en Macht angreepen wurr, „die gegenwärtig nicht in den europäischen Krieg oder in den chinesisch-japanischen Konflikt verwickelt ist.“ Wiel de Verdrag „in keiner Weise den politischen Status berühren“ sull, „der gegenwärtig zwischen den drei vertragschließenden Teilen und Sowjetrußland besteht“, weer düütlich, dat de Verdrag in eerst Lien de USA vun en Kriegsinträe afhollen sull.<ref>Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg.'' dtv, München 1985, S. 95&nbsp;f.</ref> Grootbritannien kunn in' Harvst 1940 in de Luftslacht um England en düütsch Invasion verhinnern un hett up de wertschaplich un militärisch Ünnerstütten dör de USA vertroot. Sünners de amerikaansch Präsident [[Franklin Delano Roosevelt]] wull ut machtpolitisch un weltanschaulich Grünnen de USA to'n „Arsenal der Demokratie“ gegen dat natschonalsozialistisch Düütschland maken. Grootbritannien kreeg 1941 wegen dat „[[Zerstörer-för-Stüttpunkten-Afkommen]]“ 50 [[Zerstörer]] to de Afwehr vun düütsch U-Bööt. In' August 1941 hebbt sück Churchill un Roosevelt up en britisch Kriegsschipp in de Argentia-Bucht ([[Neefundland]]) drapen un de [[Atlantik-Charta]] bekannt geven: Aflehnen vun all territorial Verännern ahn Tostimmen vun de bedrapen Völker un Recht vun all Völker up dejenige Regeerensform, ünner de se leven willt. Nah den japaanschen [[Angreep up Pearl Harbor]] an' 7. Dezember 1941 hebbt de USA Japan den Krieg verklort. Düütschland un Italien hebbt doruphen den USA den Krieg verklort, ahn dorto verdragsrechtlich verplicht to ween (''kiek baben.''). De europäisch un de ostasiaatsch Krieg weern to'n Weltkrieg wurrn. Anfang 1942 wurr in Washington vun Roosevelt un Churchill de Konzeptschoon [[Arcadia-Konferenz|„Germany first“]] in' Krieg gegen Düütschland un Japan fastleggt. === Allieerte Kriegskonferenzen un Reeten in de Anti-Hitler-Koalitschoon === Wiels den Krieg geev dat mehrere allierte Kriegskonferenzen: [[Bild:Cairo conference.jpg|miniatur|V.l.n.r.: Chiang Kai-shek, Roosevelt un Churchill in Kairo, 1943]] [[Bild:Tehran Conference, 1943.jpg|miniatur|V.l.n.r.: Stalin, Roosevelt un Churchill in Teheran, 1943]] * [[Arcadia-Konferenz]] (22. Dezember 1941 bit 14. Januar 1942) in [[Washington D.C.]] * [[Konferenz vun Moskau#Moskauer Konferenz 1942|Moskauer Konferenz 1942]] (12. bit 17. August 1942) in [[Moskau]] * [[Casablanca-Konferenz]] (12. bit 24. Januar 1943) in [[Casablanca]], [[Marokko]] * [[Trident-Konferenz]] (12. bit 27. Mai 1943) in Washington D.C. * [[Quadrant-Konferenz]] (17. bit 24. August 1943) in [[Québec (Stadt)|Québec]], [[Kanada]] * [[Konferenz vun Moskau#Butenministerkonferenz 1943|Moskauer Butenministerkonferenz 1943]] (19. Oktober bit 1. November 1943) in Moskau * [[Kairo-Konferenz]] (22. bit 26. November 1943) in [[Kairo]], [[Ägypten]] * [[Teheran-Konferenz]] (28. November bit 1. Dezember 1943) in [[Teheran]], [[Iran]] * [[Tweete Québec-Konferenz]] (12. bit 16. September 1944) in Québec * [[Konferenz vun Moskau#Moskauer Konferenz 1944|Moskauer Konferenz 1944]] (9. bit 20. Oktober 1944) in Moskau * [[Verkloren vun Jalta|Jalta-Konferenz]] (4. bit 11. Februar 1945) in [[Jalta]], [[Krim]], [[Ukraine]] * [[Potsdamer Konferenz|Dreemächtekonferenz vun Potsdam]] (17. Juli bit 2. August 1945) in [[Potsdam]] Anfang 1943 hebbt sück in Casablanca Roosevelt un Churchill eenigt, Düütschland bit to de sien Kapitulatschoon to bekämpen. In' November 1943 sünd Roosevelt un Churchill mit Chiang Kai-shek in Kairo övereenkommen, dat de Krieg gegen Japan ebenso as de gegen Düütschland mit de bedingungslosen Kapitulatschoon enn' sull. Kört dorup funn in Teheran en eerste Konferenz vun de ''Groot Dree'' statt, up de Stalin, Roosevelt un Churchill över de Nahkriegstiet nah en Sieg över Düütschland snackt hebbt. Wiel aber de beid West-Allieerten to kien konkret Garantien oder Afkommen mit de Sowjetunion för de Nahkriegsordnung in Europa willens weern, geev dat all 1944 eerste Reeten in de [[Anti-Hitler-Koalitschoon]]. De Sowjetunion fung dorüm an, in hör Inflootberiek [[Kommunismus|kommunistisch]] Regeeren intosetten. De Regeerenswessel in den USA 1945 führ ok to en Politikwessel, Präsident [[Harry S. Truman]] hett en strikt antikommunistisch un antisowjeetsch Kurs inslahn un hett sück dorbi up de wertschaplich Överlegenheit un later up dat Atomwappenmonopol stütt. Disse Konflikte hebbt in de Folg to'n [[Kolt Krieg|Kollen Krieg]] tüschen de USA un de Sowjetunion un to dat [[Düütsch Deelen|Deelen vun Düütschland]], de eerst dör den [[Zwei-plus-Vier-Vertrag]] 1990 hör Enn' funn. == Kriegsfolgen un Opper == === Oppertallen === [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-R72903, Essen, bettelnder Invalide.jpg|miniatur|links|hochkant|Betteln Kriegsinvalide in Essen, 1948]] [[Bild:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3721-26, St. Nazaire, toter britischer Soldat.jpg|miniatur|Bi de [[Operation Chariot]] in' März 1942 in [[Saint-Nazaire]] fallen britisch Suldat.]] Wiels den Tweeten Weltkrieg funnen nah Schätzungen över 63 Millionen Minschen den Dood (dorvan mehr as 45 Millionen in Europa un över 17 Millionen in Asien). Dat keemen mehr Zivilisten üm as Suldaten bi Kamphanneln. An' starksten bedrapen weer de Sowjetunion mit etwa 26,6 Millionen dood Minschen, dorünner 11,4 Millionen Suldaten, vun de dree Millionen in düütsch Kriegsfangenschaft storven sünd. Tallen vun de bi oder infolge vun Kamphanneln ümkommen Suldaten un Zivilisten:<ref>All Tallen, wenn nich anners angeven, nah Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' C.H. Beck, München 2010, S. 139&nbsp;f. un (för Asien, USA) nach W. van Mourik: ''Bilanz des Krieges.'' 1978.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- style="background:#e9e9e9" ! style="text-align:left;"|Land !! Suldaten !! Zivilisten !! Gesamt |- | style="text-align:left;"|Europa (insgesamt) || 17.622.580 || 27.800.000 || 45.422.580 |- | style="text-align:left;"|[[UdSSR]]<ref>Christian Hartmann: ''Unternehmen Barbarossa. Der deutsche Krieg im Osten.'' C.H. Beck, München 2011, S. 115&nbsp;f.</ref> || 11.400.000 || 15.200.000 || 26.600.000 |- | style="text-align:left;"|[[Düütsch Riek]] || 3.250.000 || 3.800.000 || 7.050.000 |- | style="text-align:left;"|[[Polen]] || 100.000 || 5.500.000|| 5.600.000 |- | style="text-align:left;"|[[Jugoslawien]] || 300.000 || 1.400.000 || 1.700.000 |- | style="text-align:left;"|[[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Großbritannien]]<ref name="CWGC">[http://www.cwgc.org/search-for-war-dead.aspx Statistik] von de [[Commonwealth War Graves Commission]].</ref>|| 452.580 || 60.000 || 512.580 |- | style="text-align:left;"|[[Frankriek]] || 250.000|| 350.000 || 600.000 |- | style="text-align:left;"|[[Albanien]]<ref>Schätzung des [[UNRRA]]</ref>|| 30.000|| ? || 30.000 |- | style="text-align:left;"|anner Länner|| 1.840.000 || 1.490.000 || 3.330.000 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Afrika (insgesamt) || ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|Marokko|| ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|Algerien|| ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|[[Tunesien]]<ref>[[:fr:4e régiment de tirailleurs tunisiens#bilan des pertes]]</ref> || 2.150 || – || 2.150 |- | style="text-align:left;"|Senegal|| ? || – || ? |- | style="text-align:left;"|Süüdafrikaansch Union<ref name="CWGC"/>|| 11.902 || – || 11.902 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Asien (insgesamt) || ? || 11.800.000 || 17.687.033 |- | style="text-align:left;"|[[China]] || 3.500.000 || 10.000.000 || 13.500.000 |- | style="text-align:left;"|[[Japan]]<ref>''Der Zweite Weltkrieg – Teil 2. 1943–1945.'' [[Geo (Zeitschrift)|GEO Epoche]] {{Webarchiv|url=http://www.geo.de/GEO/heftreihen/geo_epoche/65020.html |wayback=20120529011457 |text=Nr. 44 – 08/10 |archiv-bot=2026-03-14 09:09:58 InternetArchiveBot }}, Hamborg 2010, S. 175.</ref>|| 2.300.000 || 800.000 || 3.100.000 |- | style="text-align:left;"|Indien<ref name="CWGC"/>|| 87.033 || – || 87.033 |- | style="text-align:left;"|Süüdoostasien<ref>Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' C.H. Beck, München 2010, S. 75&nbsp;f.</ref> || ? || 1.000.000 || 1.000.000 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Amerika (insgesamt) || 347.454 || – || 347.454 |- | style="text-align:left;"|[[USA]] || 300.000 || – || 300.000 |- | style="text-align:left;"|[[Kanada]]<ref>[http://www.canadaatwar.ca/memorial/world-war-ii/2/ Canada at War]</ref> || 46.998 || – || 46.998 |- | style="text-align:left;"|[[Brasilien]] ||456 || – ||456 |- | style="text-align:left;"| || || || |- | style="text-align:left;"|Australien (insgesamt) || 52.585 || – || 52.585 |- | style="text-align:left;"|[[Australien]]<ref name="CWGC"/>|| 40.655 || – || 40.655 |- | style="text-align:left;"|[[Neeseeland]]<ref name="CWGC"/>|| 11.930 || – || 11.930 |- |- style="background:#e9e9e9" | style="text-align:left;"| Fallen / Doode || 23.923.704 || 39.600.000 || '''63.523.704''' |} All tosommen sünd vun de 5,7 Millionen Kriegsfangen vun de Sowjetarmee 3,3 Millionen üm't Leven kommen, de meesten dorvan verhungert, aber ok dör Krankheiten, Misshanneln, Doodscheeten oder KZ-Haft to'n Opper fallen. Dat bedüüd, dat 57 % vun de sowjeetsch Kriegsfangen in düütsch Fangenschap storven sünd.<ref>Christian Streit: ''Keine Kameraden: Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen 1941–1945''. Bonn 1997 (Neeutgaav), ISBN 978-3-8012-5023-2, S. 10 u. S. 244&nbsp;ff.</ref> Vun de 3,1 Millionen düütsch Kriegsfangen in sowjeetsch Gewohrsam keemen 1,1 Millionen (35 %) üm.<ref>[[Albrecht Lehmann]]: ''Gefangenschaft und Heimkehr. Deutsche Kriegsgefangene in der Sowjetunion''. C.H. Beck, München 1986, ISBN 3-406-31518-6, S. 29.</ref> De Tall vun de in düütsch Gewohrsam to Dood kommen westallieerten Kriegsfangen weer in' Verhältnis düütlich minner. So sünd vun 1,8 Millionen in düütsch Kriegsfangenschap geraden franzöösch Suldaten knapp 50.000, dat sünd 2,8 % storven.<ref>Rüdiger Overmans: ''Die Kriegsgefangenenpolitik des Deutschen Reiches 1939 bis 1945.'' In: ''Die Deutsche Kriegsgesellschaft 1939–1945'', Bd. 9. Tweet Halfband: ''Ausbeutung, Deutungen, Ausgrenzung.'' Im Auftrag des Militärgeschichtlichen Forschungsamtes, hrsg. von Jörg Echternkamp. DVA, München 2005 (=&nbsp;''Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg'', Bd. 9/2), S. 729–875, hier S.&nbsp;770.</ref> Nah de Sowjetunion harr China, för dat de Krieg all Midden 1937 mit de japaansch Aggression anfung, mit ungefähr 14 Millionen in' Krieg ümkommen Minschen de gröttste Tall an Doodsopper to beklagen. To de völ Verwund mööt ok tallriek as Deserteure veroordeelt Suldaten torekent wurrn, de depressiv oder geisteskrank un dorüm unfähig to'n Militärdeenst weern, aber liekers veroordeelt wurrn, um de „Moral der Truppe aufrecht“ to hollen. Dorto keem dat nich blots in Düütschland un bi de Assenmächte, sonnern ok in groot Tall bi de anner kriegsbedeeligt Staaten. Dat geev völ dood Zivilisten dör de Bombardeeren vun de Grootstäder [[Warschau]], [[Coventry]], [[The Blitz|London]], [[Operation Millennium|Köln]], [[Düsseldörp]], [[Operation Gomorrha|Hamborg]], [[Luftangriffe auf Tokio|Tokio]], [[Luftangreep up Dresden|Dresden]] un [[Operation Hurricane (1944)|dat Ruhrrebeet]]. Bannig völ Zivilisten keemen bi de Slachten um Stalingrad, Breslau, Königsbarg, wiels de [[Leningrader Blockaad]] un dat Uthungern vun [[Charkiw|Charkow]] üm't Leven. Dat Versenken vun de Flüchtlingsscheep ''[[Armenija]]'', ''[[Wilhelm Gustloff (Schipp)|Wilhelm Gustloff]]'', ''[[Goya (Schipp)|Goya]]'' un ''[[Steuben (Schipp)|Steuben]]'' forder Teihnduusende vun Opper. Bi de hart russisch Winter, in de Straaflager in de Sowjetunion un dör dat gewaltsam Verdrieven vun Minschen nah den Krieg sünd widere, nich to tellen Minschen storven (to'n Bispeel de [[Odsun|Sudetendüütschen]] infolg vun de [[Beneš-Dekrete]]). Völ Minschen kunnen ok eenfack nich ut den natschonalsozialistischen Herrschapsberiek flüchten, wiel Staaten as de USA oder de Swiez deelwies hör Grenzen dicht maakt hebbt un ok jöödsch Flüchtlinge torüch in de vun dat Düütsch beherrschten Rebeeden schickt hebbt. De beid över Japan afsmeeten Atombomben hebbt direkt un indirekt mehr as hunnertduusend Opper fordert. === Kriegsfangene un Dwangsarbeiter === [[Bild:Bundesarchiv Bild 185-23-21, Bremen-Farge, U-Boot-Bunker "Valentin", Bau.jpg|miniatur|Dwangsarbeiter bi den Bau vun den [[U-Boot-Bunker Valentin|U-Boot-Bunkers Valentin]] in [[Bremen]], 1944]] All tosommen sünd 11 Millionen Angehörige vun de Wehrmacht un de Waffen-SS in Kriegsfangenschap geraden, dorvan 7,7 up Sieden vun de [[Westmächte]] un 3,3 Millionen up Sieden vun de UdSSR. De Mehrtall vun de etwa 3,6 Millionen düütsch Kriegsfangen in britisch Gewohrsam befunn sück in Lagern in Grootbritannien, Düütschland un Kanada. Ungefähr 3,1 Millionen düütsch Fangene befunnen sück in amerikaansch Lagern, tomeest in den USA. To Dwangsarbeit ünner dat Naziregime wurrn tüschen söben un elf Millionen Minschen meest överall in dat Düütsch Riek un de besett Rebeeden insett. To'n Deel hebbt se in Fabriken neben KZ-Häftlingen ünner ähnlich minschenunwürdig Bedingungen arbeit, to'n lüttgeren Deel weern de Levensbedingungen ähnlich as de in de Handwarker- un Buernfamilien, för de se arbeiten mussen. De dorför as böverste Verantwortlicher insett Goleiter [[Fritz Sauckel]] wurr 1946 in' Rahmen vun de Nürnbarger Prozesse to'n Dood veroordeelt un henricht. Nah Kriegsenn' geev dat in Europa tüschen 6,5 un 12 Millionen as „[[Displaced Persons]]“ betekent Personen, bi de sück dat in de Mehrtall um befreet Kriegsfangene, Dwangsarbeiter un KZ-Häftlinge hanneln dee. Se wurrn bit to hör Repatrieeren oder Upnahm in [[Drittstaat]]en in so nömmt [[DP-Lager]]n ünnerbrocht. === Materielle Schaden un Kriegskösten === Ok de materiellen Schaden weern enorm.<ref>Vgl. to dat Folgende Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen – Der Zweite Weltkrieg''. C.H. Beck, München 2010, S. 141&nbsp;f. un 146&nbsp;f.</ref> In Düütschland mussen 400 Millionen Kubikmeter Schutt wegrüümt wurrn. In Köln, wo vör den Krieg 750.000 Minschen leevt harrn, weern dat blots noch 40.000. De „[[Trümmerfruen]]“ wurrn to en Symbol vun dat Uprüümen un Wedderupbau. In Frankriek wurrn twee, in Japan dree, in Düütschland dree un in de Sowjetunion söss Millionen Wohnungen zerstört. Meest de Hälft vun de Iesenbahnschienen weer in Dutten: In Düütschland 34.000 km, in Japan 50.000 km, in Frankriek 37.000 km. De lateren Siegermächte gungen in dat Afslussprotokoll vun Jalta dorvan ut, dat de Düütschen en Schaden vun 20 Milliarden Dollar in Europa anricht harr. De Sowjetunion sull dorum [[Reparatschonen]] in’ Wert vun 10 Milliarden Dollar kriegen.<ref>Ralf Berhorst: ''Der Preis des Friedens.'' In: ''Der Zweite Weltkrieg – Teil 2. 1943–1945.'' GEO Epoche Nr. 44, Hamborg 2010, S. 128.</ref> Betrucken up dat jährliche Sozialprodukt leeg de Schaden in Düütschland (4,8 Mrd. Dollar) bi 140 Perzent,<ref>To’n Vergliek: 2011 bedroog de Staatsverschuldung vun de Bundsrepubliek Düütschland 79 % vun dat BIP.</ref> in Frankriek (2,1 Mrd. Dollar) bi 130 Perzent, in Polen (2 Mrd. Dollar) bi 300 Perzent un in de UdSSR (12,8 Mrd. Dollar) bi 250 Perzent. De Kriegskösten vun dat Düütsch Riek beleepen sück up 156 Mrd. Dollar gegenöver 206 Mrd. vun de USA un 78 Mrd. vun Grootbritannien. Wenn man to de Kriegsschaden in Düütschland (''kiek baben'') de düütsch Kriegskösten vun 156 Mrd. Dollar (to’n Bispeel Wehrsold för Millionen Suldaten, Kriegerwittfrurenten, Produktschonskösten för Panzer, U-Bööt un Floogtüüch) dorto rekent, kummt man up de gigantische Summ vun 160,8 Mrd. Dollar (entsprekend hüüdig (2012) Koopkraft un inflatschonsbereinigt: 2,2 Billionen US-Dollar). == Nahwirkungen == Infolg vun den Tweeten Weltkrieg sünd Düütschland, Italien un Japan ut den Krink vun de militärisch Grootmächte utscheeden. De westeuropäisch Staaten (Frankriek, Nedderlannen, Grootbritannien) wurrn sowiet swaaker, dat se nah den Krieg hör Kolonialrieken upgeven mussen. An de hör Stäe sünd de USA un de Sowjetunion as nee Weltmächte treden, wegen de Rüsten mit Atom deen sogor as so nömmt [[Supermacht|Supermächte]]. === Europa === Nah dat Enn' vun den Tweeten Weltkrieg in Europa hebbt de [[Siegermächte]] in' Juli/August 1945 in Potsdam över de wiedere Tokunft vun Europa un Düütschland beraden. De Teelricht vun de faat [[Potsdamer Afkommen|Potsdamer Beslüsse]] harr sück all up de [[Verkloren vun Jalta|Konferenz vun Jalta]] in' Februar 1945 andüüd. Düütschland wurr doruphen in veer [[Besattenszoon|Besattenszonen]] indeelt; sien Ostrebeeden ([[Pommern]], [[Schlesien]], [[Ostpreußen]]) wurrn ünner Vörbehollen vun en endgültig Freedensregelung de Verwalten vun Polen un de Sowjetunion ünnerstellt.<ref>Helmut Müller: ''Schlaglichter der deutschen Geschichte'', Bundeszentrale für politische Bildung (bpb), Bonn 1990, S.&nbsp;305; Eckart Thurich: ''Die Sieger in Deutschland'', in: ''Die Teilung Deutschlands 1945–1955'', aus: ''Informationen für die politische Bildung Nr. 232'', 1991, S.&nbsp;9.</ref> De [[Volksrepubliek Polen]] kreeg dordör eenstwielig en nee Grenz in' Westen ([[Oder-Neiße-Grenze|Oder-Neiße-Lien]]) un in' im Osten. Dat dör de Bestimmungen vun dat [[Münchner Afkommen]] van 1938 vun Düütschland ingleedert [[Sudetenland]] full an de [[Tschechoslowakei]] torüch, wiel de faktische [[Annexion]] in' Toog vun de „[[Zerschlagung der Rest-Tschechei]]“ dör dat Düütsch Riek nahderhen för nichtig verklort wurr. [[Öösterriek]] wurr as unafhängig Staat wedderherstellt –&nbsp;dat harrn de latere Siegermächte all 1943 in de [[Moskauer Deklaratschoon]] ankünnigt&nbsp;–, de ''Zweite Republik'' grünnd un ebenfalls in veer Besattenszonen indeelt, bit se 1955 mit der [[Öösterrieksch Staatsverdrag|Öösterriekschen Staatsverdrag]] neutral wurr. Wegen de dör de dree Hööftsiegermächte de facto beslooten Rebeetsminnern vun Düütschland wurrn nah ünnerscheedlich Angaven tüschen 12 un 14 Millionen Düütsche ([[Sudetendüütsche]], Schlesier, Pommern, Polen un Ostpreußen) ut hör anstammt Heimat verdreeven. So keemen noch nah de düütsch militärischen Kapitulatschoon nah ünnerscheedlich Borns tüschen 2 un 3 Millionen Düütsche to Dood. 3,5 Millionen Polen verloren dör de ansluutend Westverschuuven vun de poolsch Ostgrenze hör Heimat. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-H27798, Nürnberger Prozess, Verhandlungssaal.jpg|miniatur|links|Verhandlungssaal vun de Nürnbarger Prozesse, 30. September 1946]] De düütsch un japaansch Kriegsverbreken wurrn in mehreren Prozessen (to'n Bispeel den [[Nürnbarger Prozesse]]n) verhannelt. Dat [[Stuttgarter Schuldbekenntnis]] vun eenig führen evangeelsch Christen to dat, wat se in de Tiet vun den Natschonalsozialismus versüümt harrn (Oktober 1945) bleev en selten Utnahm in dat anfangen, vun de Allieerten dwungen [[Entnazifizierung]]s-Geschehen. [[Bild:Bundesarchiv Bild 183-R77871, Berlin, Einwohner zerlegen ein Pferd.jpg|miniatur|Berliner nehmt en dood Peerd utnanner, Mai 1945.]] De to'n grooten Deel kört Städer un de Mangel an Levensmiddel – besünners fehlen Rohstoff- und Düngemiddel – hebbt bi de Bevölkerung för en Leben in Armut sörgt. Wiel völ Mannslüüd in' Krieg fallen weer oder in Kriegsfangenschap geraden weern, hebbt „Trümmerfruen“ den Schutt in de Städer bi Siet maakt. Levensmiddel weern blots över [[Levensmiddelmarke]]n oder ut eegen Anbau to kriegen, wat de Grund dorför weer, dat Stadtbewohner massenhaft up't Land fohren deen. Um Saakgöder tegen Levensmiddel intotuuschen. Dorto keem dat weltwiet führen düütsch Wertschapsünnernehmen to dormalig Tiet bedüüden [[Patent]]e un Worenteeken. De Situatschoon änner sück eerst 1948 mit de [[Währungsreform]] un dör den bald dorup insetten un völfack as [[Wertschapswunner]] beteken rasanten Wertschapsupswung in de 1950er Johren. === Asien un Pazifik === Japan muss de besett pazifischen Inseln an Australien un Grootbritannien torüchgeven; wiederhen verlor dat Land Korea, Formosa ([[Taiwan (Insel)|Taiwan]]), Süüdsachalin un de Kurileninseln. De allieert Besetten vun Japan gung to Enn' mit den [[Freedensverdrag vun San Francisco]] van 1951, in de de staatliche Souveränität vun Japan wedder herstellt wurr. Eenig japaansch Inseln, dorünner de [[Ryūkyū-Inseln]], bleven to'n Deel bit 1972 ünner amerikaansch Kontroll. === Grünnen vun de Vereente Natschonen === [[Bild:UnitedNations.gif|miniatur|Grünnen vun de Vereente Natschonen, 1945]] Mit de Grünnen vun de „Organisatschoon vun de [[Vereente Natschonen]]“ (UNO) up de [[Konferenz vun San Francisco]] un den Inkrafttreden vun de [[Charta vun de Vereente Natschonen|UN-Charta]] an' 24. Oktober 1945 wurr de Versöök ünnernommen, dat informelle Kriegsbündnis vun de Anti-Hitler-Koalitschoon in en düersam Institutschoon to dat Wohren vun den Weltfreeden to maken. De Initiative dorto weer maatgevend vun den storven US-Präsidenten [[Franklin Delano Roosevelt]] utgahn. Karnpunkt vun de Charta weer, en System to schaffen, dat de freedlich Bileggen vun Striedigkeiten un de kontrolleert Interventschoon bi Verstößen mögelk maken as ok de internatsdchonal Tosommenarbeitn fördern sull. En besünner Rull as Garanten vun den Weltfreeden wurr dorbi för de [[Siegermächte|Hööftsiegermächte]] USA, Sowjetunion, Grootbritannien, Frankriek un China vörsehn, de düersam Sitten un en Vetorecht in' [[Sekerheitsraat vun de Vereente Natschonen]] kreegen. An' 10. Dezember 1948 wurr de [[Allgemeen Verkloren vun de Minschenrechte]] verafscheed, up deren Grundlaag later wiedere internatschonal binnen [[Minschenrechtsafkommen]] entstahn sünd, dorünner de [[Konvention über die Verhütung und Bestrafung des Völkermordes]]. === Blockbillen un Koll Krieg === De Tweete Weltkrieg gung sowohl in Europa as ok in Asien relativ nahtlos in den Kollen Krieg över. All wiels den Krieg geev dat Differenzen tüschen de Sowjetunion un den westlichen Allieerten, de togunsten vun dat gemeensam Tell nich in den Vördergrund stellt wurrn. An disse Differenzen weer nich alleen de Sowjetunion schuld. In dissen Sinne weern Hiroshima un Nagasaki nich blots de letzt Bomben vun den Tweeten Weltkrieg, sonnern ok de eerst Bomben vun den Kollen Krieg. Ebenso weern dat gewaltig Utwieden vun de sowjeetsch Hemisphäre in den Westen un dat beständig kommunistisch Vördringen in Asien nich blots dat Ergevnis vun den Tweeten Weltkrieg, sonnern ok en Grund för den Kollen Krieg. [[Bild:NATO vs. Warsaw (1949-1990).svg|miniatur|hochkant=2.0|NATO un Warschauer Pakt wiels den Kollen Krieg, 1949 bit 1990]] In en Rede in Fulton, Missouri, 1946 hett Winston Churchill eerstmals apenlich dat Bild vun den „[[Iesern Vörhang (Politik)|Iesern Vörhang]]“ to dat Beschrieven vun dat nu in Inflootsphären deelt Nahkriegseuropa bruukt. Af etwa 1947 ([[Truman-Doktrin]]) keem dat tonehmend to Spannungen tüschen de vörmals Verbündeten, den westlichen Allieerten up de een un de Sowjetunion up de anner Siet. Wiels de Westmächte in hör Inflootzonen de parlamentarsche Demokratie inführen deen, hett de Sowjetunion in de Staaten vun Osteuropa so nömmt [[Volksrepubliek|Volksdemokratien]] ünner Führung vun de [[Kommunismus|Kommunisten]] inführt. De Spannungen wurrn dordör scharper un hebbt denn to en unversöhnlich Gegnerschap vun de eenstig Verbündeten, to en düersam [[Düütsch Deelen|Deelen vun Düütschland]] un Europa un den Anfang vun den Kollen Krieg. Als westlich Militärbündnis wurr 1949 de [[NATO]] grünnd, nah de westdüütsch [[Wiederbewaffnung]] un den NATO-Biträe vun de Bundsrepubliek Düütschland 1955 folg as Gegenstück vun de [[Ostblock]]staaten de [[Warschauer Pakt]]. Mit den Tosommenbröök vun de osteuropäischen Diktaturen in' Toog vun de Revolutschonen in dat Johr 1989, de düütsch Weddervereenigung un de mit dat Uplösen vun de Sowjetunion folgen Wedderherstellen vun dat Sülvstbestimmensrecht vun de Völker vun de fröheren Sowjetrepubliken wurrn wiedere Nahwirken vun den Tweeten Weltkrieg afschafft. === Wiederee Nahfolgekonflikte === As wiedere Nahfolgekonflikte, de direkt oder indirekt mit den Tweeten Weltkrieg in Beziehung staht, kann man nömmen: * de wedderupnommen [[Chinesisch Börgerkrieg]] (1945–1949), de mit den Sieg vun de Kommunisten un de Grünnen vun de [[Volksrepubliek China]] to Enn’ gung, as om de ansluuten [[Taiwan-Konflikt]] * de [[Indonesisch Unafhängigkeitskrieg]] (1945–1949) * de [[Irankrise]] (1945–1946) * de [[Greeksch Börgerkrieg]] (1946–1949) * de franzöössch [[Indochinakrieg]] (1946–1954) * de anfangen [[Araabsch-Israeelsch Kunflikt|Nahostkonflikt]], de nah de Grünnen vun den Staat [[Israel]] 1948 in’ [[Palästinakrieg]] (1948–1949) eerstmals eskaleeren dee * dr Konflikt in’ Tosommenhang mit dat Deelen vun Indien in de Staaten [[Indien]] un [[Pakistan]] nah de Unafhängigkeit 1947 a ok de dormit verbunnen [[Kaschmir-Konflikt]] ([[Eerste Indisch-Pakistaansch Krieg]] 1947–1949) * de eerstmals ünner Bedeeligung vun de UN führt [[Koreakrieg]] in dat deelt [[Korea]] (1950–1953) In Deelen vun Osteuropa, so in’ Baltikum, in Polen un in de Ukraine, keem dat all vör Kriegsenn’ to vun natschonalistischen Organisatschonen ([[Waldbröers]], [[Organisatschoon vun Ukrainsch Nationalisten|OUN]]) führt, deelwies bit in de fröh 1950er Johre andüern Ünnergrundaktschonen gegen Sowjetiseeren un Staliniseeren. Nah den Dood vun Stalin in’ März 1953 hett sück de Wedderstand gegen de bestahn Systeme sowjetkommunistischer Präägen in mehreren, vun de Root Armee daalslahn Volksupstände utwirkt. ([[Upstand vun den 17. Juni]] 1953 in de DDR, [[Ungaarsch Volksupstand]] 1956). === Uparbeiten un Rezeptschoon === [[Bild:Holocaust monument Berlijn.jpg|miniatur|[[Denkmal för de ümbrocht Jöden vun Europa]] in Berlin, 2005]] Dat Befaaten vun de europäisch un de düütsch Apenlichkeit mit de Tweeten Weltkrieg hollt wiederhen an. Dat gewaltige Utmaat vun den Tweeten Weltkrieg hett sück in mehreren Spraaken daalslahn. So wurr he in Düütsch faken blots as „Der Krieg“ betekent. Ebenso is för de verhältnismäßig lang un prospereeren Freedenstiet, de in de Industrielänner nah den Krieg folgen dee, in’t Düütsche as ok in anner westlich Spraaken de Begreep vun de [[Nahkriegstiet|Nachkriegszeit]] (engelsch: ''postwar period'') as spraaklich Afgrenzen to dat Kriegsgeschehen entstahn, de selten up anner Kriege bruukt wurr. Doröver herut hebbt völ kriegsverwandte Begreep ut hör Herkunftsspraak Ingang in de Spraaken vun de anner ehmalgen Kriegsdeelnehmer funnen, bispeelswies „[[Blitzkrieg]]“, „[[moral bombing]]“, „[[Baedeker Blitz]]“ oder „[[Operation Downfall#De japaansch Verteidigungsplaan „Ketsu-Go“|Ketsu-go]]“. Eenig Historiker snacken vun en tweeten Dartigjohrigen Krieg, mit de se de Tietspanne tüschen 1914 un 1945 meenen, wiel Tweete Weltkrieg ahn Verloop un de Folgend vun den Eersten Weltkrieg nich to verstahn ween sall. De Führung vun den NS-Staat harr all doran sett, en Nedderlaag as 1918 dör Stabiliseeren vun de ''[[Heimatfront]]'' un Radikaliseeren vun de Kriegführung to verhinnern. [[Dolchstoßlegende]], [[Freedensverdrag vun Versailles|Diktatfreeden vun Versailles]] un militante [[Antisemitismus]] harrn över de Tüschenkriegstiet weg den Boden för de aggressiv NS-Butenpolitik to en Neeordnung vun Europa vörbereit. För beid Kriege drapt ok to, dat de Gegner dör Feindbiller verdüüvelt un de Grenz tüschen Suldaten un unklor wurr. Aber dat geev ok wichtige Ünnerscheede: To’n Bispeel de Eenzigortigkeit vun den Tweeten, de in’ Zivilisatschonsbröök vun de [[Holocaust|Shoa]] liggt,<ref>To’n tweeten ''30-jährigen Krieg'' kiek Jörg Echternkamp: ''Die 101 wichtigsten Fragen. Der Zweite Weltkrieg.'' C.H. Beck, München 2010, S. 137&nbsp;f.</ref> oder de bedenkenlos Insatz vun Massenvernichtungswappen gegen Zivilisten. == Literatur == === Düütsch === * [[Friedrich Battenberg]]: ''Das Europäische Zeitalter der Juden.'' WB, Darmstadt 1990, ISBN 978-3-534-11381-1. * [[Winfried Baumgart]] u.&nbsp;a. (Bearb.): ''Quellenkunde zur deutschen Geschichte der Neuzeit von 1500 bis zur Gegenwart''. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, ** 6/2 – ''Weimarer Republik, Nationalsozialismus, Zweiter Weltkrieg (1919–1945)'', 2003, ISBN 3-534-07659-1. * [[Alexander Brakel]]: ''Der Holocaust. Judenverfolgung und Völkermord.'' Augsborg 2012, ISBN 978-3-8289-4527-2. * [[Winston S. Churchill]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Mit einem Epilog auf die Nachkriegsjahre''. Fischer, Frankfurt/M. 2003, ISBN 3-596-16113-4. * [[Jörg Echternkamp]]: ''Der Zweite Weltkrieg – Die 101 wichtigsten Fragen''. C.H. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-59314-7. * [[Jörg Friedrich]]: ''Der Brand. Deutschland im Bombenkrieg 1940–1945.'' Propyläen, München 2002, ISBN 3-549-07165-5. * [[Lothar Gruchmann]]: ''Totaler Krieg. Vom Blitzkrieg zur bedingungslosen Kapitulation.'' dtv, München 1991, ISBN 3-423-04521-3. * Lothar Gruchmann: ''Der Zweite Weltkrieg. Kriegführung und Politik'' (dtv-Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts). dtv, München 1985, ISBN 3-423-04010-6. * Christian Hartmann: ''Unternehmen Barbarossa. Der deutsche Krieg im Osten 1941–1945.'' C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-61226-8. * Manfred Hildermeier: ''Die Sowjetunion 1917–1991.'' Oldenbourg, München 2001, ISBN 3-486-56179-0. (''Oldenbourg Grundriss der Geschichte.'' Band 31) * David Jordan, Andrew Wiest: ''Atlas des Zweiten Weltkrieges.'' Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-972-2. * John Keegan: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Rowohlt, Reinbek 2004, ISBN 3-87134-511-3. * [[Ian Kershaw]]: ''Das Ende. Kampf bis in den Untergang. NS-Deutschland 1944/45.'' DVA, München 2011, ISBN 978-3-421-05807-2. * Ian Kershaw: ''Wendepunkte. Schlüsselentscheidungen im Zweiten Weltkrieg 1940/41.'' 2. Auflage, DVA, München 2008, ISBN 978-3-421-05806-5. * James Lucas: ''Die Wehrmacht von 1939 bis 1945.'' Tosa, Wien 2004, ISBN 3-85492-880-7. * [[Alexander Lüdeke]]: ''Der Zweite Weltkrieg. Ursachen. Ausbruch.Verlauf. Folgen.'' Berlin 2007, ISBN 978-1-4054-8585-2. * [[Militärgeschichtliches Forschungsamt]] der Bundeswehr: ''[[Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg]]'' (10 Bände). DVA, 1978–2008. * [[Rolf-Dieter Müller]]: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Klett-Cotta, Stuttgart 2004, ISBN 3-608-60021-3. ([[Handbuch der deutschen Geschichte]]; Bd. 21). * Rolf-Dieter Müller: ''Hitlers Wehrmacht. 1935–1945.'' Oldenbourg, München 2012, ISBN 978-3-486-71298-8. * ''Die Berichte des Oberkommandos der Wehrmacht 1939–1945.'' Verl. für Wehrwissenschaft, München 2004, ISBN 3-89340-063-X. ** Bd.&nbsp;1. – ''September 1939 bis 31. Dezember 1940.'' ** Bd.&nbsp;2. – ''1. Januar 1941 bis 31. Dezember 1942.'' ** Bd.&nbsp;3. – ''1. Januar 1942 bis 31. Dezember 1943.'' ** Bd.&nbsp;4. – ''1. Januar 1944 bis 31. Dezember 1944.'' ** Bd.&nbsp;5. – ''1. Januar 1944 bis 9. Mai 1945.'' * Birgit Morgenrath (Hrsg.): ''Unsere Opfer zählen nicht. Die Dritte Welt im Zweiten Weltkrieg.'' Assoziation A, Berlin 2005, ISBN 3-935936-26-5. * [[Sönke Neitzel]], Harald Welzer: ''Soldaten. Protokolle vom Kämpfen, Töten und Sterben.'' S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2011, ISBN 978-3-10-089434-2. („Eine erschreckende Innenansicht des Zweiten Weltkriegs“) * [[Rüdiger Overmans]]: ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. R. Oldenbourg Verlag, München, 3. Auflage 2004, ISBN 3-486-20028-3. * Richard Overy: ''Die Wurzeln des Sieges: Warum die Alliierten den Zweiten Weltkrieg gewannen.'' rororo, Reinbek 2002, ISBN 3-499-61314-X. * [[Gerhard Schreiber (Militärhistoriker)|Gerhard Schreiber]]: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Beck, München 2002, ISBN 3-406-44764-3. (En relativ kört, aber profunde Gesamtdorstellen; [https://web.archive.org/web/20130513172346/http://www.perlentaucher.de/buch/gerhard-schreiber/der-zweite-weltkrieg.html Rezensionen] bei [[Perlentaucher]].) * [[Michael Sontheimer]] (Hrsg.): ''Bilder des Zweiten Weltkrieges''. DVA, München 2005, ISBN 3-421-05872-5. * [[Hedley Paul Willmott]]: ''Der Zweite Weltkrieg.'' Gerstenberg Verlag, 2005, ISBN 3-8067-2561-6. * [[Heinrich August Winkler]]: ''Geschichte des Westens. Die Zeit der Weltkriege 1914–1945.'' C.H. Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-59236-2. * [[Adam Tooze]]: ''Ökonomie der Zerstörung. Die Geschichte der Wirtschaft im Nationalsozialismus.'' Siedler Verlag, 2007, ISBN 978-3-88680-857-1. * [[Christian Zentner]] (Hrsg.): ''Der Zweite Weltkrieg. Ein Lexikon.'' Tosa, Wien 2005, ISBN 3-85492-818-1. * [[John Zimmermann (Historiker)|John Zimmermann]]: ''Pflicht zum Untergang. Die deutsche Kriegsführung im Westen des Reiches 1944/45.'' Verlag Ferdinand Schöningh, Paderborn 2009, ISBN 978-3-506-76783-7 (Zeitalter der Weltkriege, Bd. 4).<ref>Vgl. Wigbert Benz: {{Webarchiv|url=http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/rezensionen/2010-1-091 |wayback=20120113103906 |text=Rezension zu: ''Zimmermann, John: Pflicht zum Untergang. Die deutsche Kriegführung im Westen des Reiches 1944/45. Paderborn 2009'' |archiv-bot=2026-05-17 16:24:41 InternetArchiveBot }}. In: [[H-Soz-u-Kult]], 5. Februar 2010.</ref> === Engelsch === * Michael Armitage u.&nbsp;a.: ''World War II Day by Day.'' DK Publishing, London 2004, ISBN 0-7566-0296-3. * Robin Cross: ''World War II.'' DK Adult, New York 2004, ISBN 0-7566-0521-0. * Jon E. Lewis: ''The Mammoth Book of Eyewitness World War II.'' Carroll & Graf, London 2002, ISBN 0-7867-1071-3. * Kelly S. Tunney (Hrsg.): ''Memories of World War II. Photographs from the archives of the Associated Press.'' Abrams, New York 2004, ISBN 0-8109-5013-8. * Gerhard L. Weinberg: ''A world at arms. A global history of World War II.'' University Pr., Cambridge 2005, ISBN 0-521-85316-8. (wichtig un detailliert Gesamtdorstellen) == Weblenken == {{Commons|World War II|Tweete Weltkrieg}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Krieg]] [[Kategorie:Tweete Weltkrieg]] f0ofbuslqmc0ydo413jaj54gwd85t9u 0 3639 1072027 1071732 2026-07-10T17:49:22Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072027 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|TEXT=För de Ümgangsspraak twischen Dialekt un Stannard kiek bi [[Regiolekt]]}} '''Regionaalspraak''' oder '''Streektaal'''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.platt-wb.de/hoch-platt/?term=Regionalsprache |titel=''Regionalsprache'' |werk=Plattdeutsch-Hochdeutsches Wörterbuch für Ostfriesland |abruf=2024-11-15}}</ref> is een Begreep uut de [[Spraakpolitik]], de kene klare Definitschoon het. De Ünnerschhed to ene [[Minnerheidenspraak]] is ook nich klaar. Besünners in [[Europa]] betekent Regionaalspraak ene inheemsche Spraak, de in ene bestimmte Regioon snackt warrt. Se is meest ene [[Afstandsspraak|Afstands]]- oder [[Uutbuspraak]] un kene [[Natschonaalspraak]]. De [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|Europääsche Charta van de Regionaal- oder Minnerheidenspraken]] bruukt den Dubbelbegreep ''Regionaal- oder Minnerheidenspraken'' un geit so ene klare Definitschoon uut den Weg. In [[Düütschland]] gellt [[Plattdüütsch]] för ene Regionaalspraak, wieldes [[Neddersorbsche Spraak|Nedder]]- un [[Böversorbsche Spraak|Böversorbsch]], [[Saterfreesche Spraak|Sater]]- un [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]] so as ook [[Romani|Romanes]] för Minnerheidenspraken gellen. De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. De engelsche Uutdruck ''regional language'' kann wedder ene Regionaalspraak oder ''regionale Spraak'' beteken. == Regionaalspraken in Politik un Recht == [[Bild:European_Charter_for_Regional_or_Minority_Languages_membership.svg|duum|Staten, de de Europääsche Charta för Regionaal- un Minnerheiden unnerschreven un ratifizeert hebbt:</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#008000|Unnerschreven un ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#00ff00|unnerschreven, nich ratifizeert}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#FFFFFF|nich unnerschreven}}</br> {{Koortlegenn|KLÖÖR=#c0c0c0|Keen Maat}}]] As enen juristschen un politschen Begreep is ene Regionaalspraak in Europa ene Spraak, de in de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken|europääsche Charta för Regionaal- un Minerheidenspraken]] as Regionaalspraak gellen laten warrt. De Charta unnerscheed man nich klaar twischen Regionaalspraak un Minnerheidenspraak. Se bruukt den Begreep jümmers tohoop as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“.<ref name=":0">[[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S.8f.</ref> Na de Charta betekent Regionaal- oder Minnerheidenspraken alle de Spraken:<ref>{{Internetquelle |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=148 |titel=European Charter for Regional or Minority Language |abruf=2024-11-15 |sprache=en-GB}}</ref> # de ene Gruppe Börgerschen un Börgers van enen Staat, de lüttker is as de överige Inwonerschen un Inwoners in den Staat, siet lange Tied in enen bestimmten Gebeed binnen düssen Staat bruukt, # de verscheden van de Amtsspraak oder den Amtsspraken in den Staat sind un nich een Dialekt van ene Amtsspraak oder de Spraak van Towannerten sind. De Charta betekent also alle inheemschen Spraken, de in enen Staat kene Amtsspraak sind un keen [[Dialekt]] sind as „Regionaal- oder Minnerheidenspraken“. Spraken van Migranten un Towannerten sind keen Regionaal- oder Minnerheidenspraken na de Charta. In verscheden Staten bruukt de Poltik Minnerheiden- un Regionaalspraak unnerscheedlik oder maakt so as de Charta kenen Unnerscheed. In Düütschland gellt Noord- un Saterfreesch, Nedder- un Böversorbsch so as ook Romani as natschonale Minnerheiden un ere Spraken as Minnerheidenspraken. Plattdüütsch is man in Düütschland offitscheel ene Regionaalspraak.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |titel=Nationales und internationales Minderheitenrecht |werk=www.bmi.bund.de |hrsg=Bundesministerium des Inneren und für Heimat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240221050721/https://www.bmi.bund.de/DE/themen/heimat-integration/gesellschaftlicher-zusammenhalt/minderheiten/minderheitenrecht/minderheitenrecht-node.html |archiv-datum=2024-02-21 |abruf=2024-11-17 |sprache=de |zitat=''In Deutschland werden sechs Minderheitensprachen nach der Sprachencharta geschützt: Dänisch, Nordfriesisch, Saterfriesisch, Romanes, Niedersorbisch, Obersorbisch. Als eigenständige Sprache ebenfalls geschützt wird die Regionalsprache Niederdeutsch, die in acht der sechzehn deutschen Bundesländer gesprochen wird.''}}</ref> Anners doot dat Frankriek: Daar is allens, wat nich Stannardfranzöösch is ene Regionaalspraak ({{S|fr|''langue régionale''}}). So sind [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Basksche Spraak|Basksch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]] hier just so Regionaalspaken as de ''[[Langues d’oïl]]'', wat eer franzöösche Dialekte sind.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.culture.gouv.fr/Thematiques/langue-francaise-et-langues-de-france/Agir-pour-les-langues/Promouvoir-les-langues-de-France/Langues-regionales |titel=Langues régionales |abruf=2024-11-17 |sprache=fr-FR}}</ref> De [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] laat [[Limborgsch]], [[Plattdüütsch|Neddersassisch]] un [[Westfreesche Spraak|Westfreesch]] as {{Lang|nl|''regionale talen''}} gellen. Meesttieds warrt de Spraken man {{Lang|nl|''streektalen''}} heten. == Regionaalspraken in de Spraakwetenschop == Besünners in de [[Sotscholinguistik]] sünd „Regionaalspraak“ un „Minnerheidenspraak“ veel bruukt Begrepen, man beide sind nich klaar defineert. Faken betekent beide sotosegggen dat lieke, so as ook in de ''Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheidenspraken.'' Ene Regionaalspraak is allgemeen ene Spraak, de kene Staats- oder Natschonaalspraak is. Dat is man ene so wiede Definitschoon, dat se meist nich to bruken is.''<ref name="Radatz 71">Hans-Ingo Radatz: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bamberg.de/fileadmin/ba4rm97/Publikationen/Radatz__forthcoming__Regionalsprachen.pdf |wayback=20220521232757 |text=''Regionalsprache und Minderheitensprache.'' |archiv-bot=2026-03-14 07:40:45 InternetArchiveBot }} In: Sandra Herling et al. (Hrsg.): ''Weltsprache Spanisch: Variation, Soziolinguistik und geographische Verbreitung des Spanischen. Handbuch für das Studium der Hispanistik'' (Romanische Sprachen und ihre Didaktik). 2013, S. 71f.</ref>'' Versöök enen Unnerscheed twischen Regionaal- un Minnerheidenspraken to maken un ene Defintschoon för „Regionaalspraak“ to finnen givt dat man: === Unnerscheed Regionaalspraak - Minnerheidenspraak na Wirrer === Na de Germanist [[Jan Wirrer]] sind Minnerheidenspraken sind Spraken, de [[Minnerheit|Minnerheidengruppen]] för ere egen autochthone Spraak anseen doot. De Minnerheid bekikt sik vergleken mit de Meerheid sülvst as [[Ethnie|ethnisch]] oder religiöös verscheden. Unwichtig is hier of de Minnerheid in enen bestimmten Territorium leevt (so as [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]] oder [[Noordfreesche Spraak|Noordfreesch]]) oder över een wied Gebeed verstreut is (so as [[Jiddische Spraak|Jiddisch]] oder [[Romani]]).<ref name=":4" /> Anners is dat na Wirrer bi Regionaalspraken: Se hebbt jümmers een fast Spraakterritorium över dat se sik bestimmt. De Sprekerschen un Sprekers seet sik sülvenst as Deel van de Meerheid in de Regioon un verstaat sik nich as ene ethnische oder religiöse Minnerheid. Bispelen sind [[Plattdüütsch]] un [[Okzitaansche Spraak|Okzitaansch]].<ref name=":4"> [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' S. 8f. ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00006.html online]</ref> === Westeuropääsche Regionaalspraken (WERS) na Radatz === De Romanist [[Hans-Ingo Radatz]] unnerscheedt eerstmaal Minnerheidenspraken, de annerwegens Natschonaalspraak sind (so as [[Düütsche Spraak|Düütsch]] in [[Süüdtirool]] oder [[Törksche Spraak|Törksch]] in Düütschland) un statenlose Minnerheidenspraken (so as [[Walisische Spraak|Walisisch]] oder [[Basksche Spraak|Basksch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 100, 106</ref> Regionaalspraken sind na Radatz jümmers statenloos. Minnerheidenspraken mit enen hogen Graad [[Spraakuutbu]] kriegt, so as Radatz seggt, eer den Namen „Regionaalspraak“, ringer uutbuut Spraken warrt meest „Minnerheidenspraak“ oder „Dialekt“ heten.<ref name=":1" /> Regionaalspraken sind so statenlose starker uutbuut Minnerheidenspraken met de Tendenz to ene Kultuurspraak.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107.</ref> Se sind [[Afstandsspraak|Afstandsspraken]], hebbt ene Spraakgemeenschop, de eer as Spraak un nich as Dialekt bekiekt un den Stand as Spraak ook infoddern doot. So is na Radatz [[Frankprovenziaalsche Spraak|Frankprovenziaalsch]] , dat de Sprekers un Sprekerschen meist as Dialekt un nich as Spraak bekiekt, ene schiendialektaliseerte Afstandsspraak un kene Regionaalspraak.<ref name=":1">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 107f.</ref> Regionaalspraken stellt sik stärker as ring uutbuut Minnerheidenspraken gegen Staats- un Natschonaalstaten mit enen politschen Machtanspröök un kriegt faken natschonalistsche Fiendschop af. Vergleken met Minnerheiden, de ene Staatspraak snackt, kriegt se keen Stütt van buten un mött de egen Spraak gegen Wedderstand sülvenst vööranbringen. Se mött jümmers an de Siede van de Staatsspraak bestaan. De Sprekerschen un Sprekers sind meist tweesprakig, wieldes buten de Regioon alleen de Staatsspraak gellen laten warrt.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 109f.</ref> De Regionaalspraken in West- un [[Middeleuropa]] süüt Radatz as enen Typ an: de westeuropääschen Regionaalspraken, kort WERS.<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 115.</ref> Se stünnen unner den Inflood van de [[Latiensche Spraak|latiensche]] Karkenspraak, de över allen Volksspraken stund un se hebbt de Ideen uut’n [[Humansismus]] un de [[Reformatschoon]] metkregen. In de fröhe [[Neetied]] un later in de [[Opklärung]] begunn de ''Subtitutschoonsphaas.'' Mit den [[Bookdruck]] wurrn de regionalen Schrievspraken vereenheidlikt un de Vöörlöpers för de lätern Staatsspraken hebbt regionale Spraken, de nu för troüggbleven güllen, bikant schoven.<ref name=":2">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' S. 114 - 119.</ref><ref name=":3">Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 122f.</ref> De ''Rekuperatschoonsphaas'' eerst mit de [[industrielle Revolutschoon]] un de [[Romantik]], as sik de Blick wannel un dat inheemsche un regionale wedder wat gull.<ref name=":2" /> De Regionaalspraken füngen meest wedder van frischen an un hebbt ene niege Schrievspraak up Grundlage van de Staatsspraak uutfunnen, een Stannard is ranwassen un Spraakorganisatschonen grünnen sik, de sik för de Spraak insetten doot.<ref name=":3" /> Westeuropääsche Regionaalspraken sind so daar inheemsch, wo dat Latiensche bet in’t [[Middelöller]] Schrievspraak was. Se sind nernstwo Natschonaalspraken un staat in Konkurrenz to Natschonaalspraken. Se föddert den Stand as Spraak in un de Spraakgemeenschop steet tomindst grotendeels för enen Spraakstannard un Spraakuutbu in.<ref name=":2" /> Radatz ünnerscheedt noch twee Typen: De primären Regionaalspraken weren de längste Tied spraken Spraken un sünd nich vöör de[[Reformatschoon]] daalschreven worrn (so as: [[Sorbsche Spraken|Sorbsch]], [[Sardsche Spraak|Sardsch]], [[Furlaansche Spraak|Furlaansch]]). De sekundären Regionaalspraken weren in’n Middölller un de froe Nietied schreven Spraken op den lieken Rang as later Staatsspraken, de denn verdrängt hebbt (so as: [[Katalaansche Spraak|Katalaansch]], [[Irisch Spraak|Irsch]] oder [[Walisische Spraak|Walisisch]]).<ref>Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache)'' S. 119f.</ref> === Streektaal === De nedderländsche Begreep {{Lang|nl|''streektaal''}} meent oorsprünglik dat lieke as Dialekt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/streektaal |titel=streektaal |werk=van Dale |abruf=2024-11-18 |sprache=nl}}</ref> Sinds dat Nedderland de Europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken unnertekent het, sind de Begrepen meer un meer verscheden Wege gaan un betekent nu faken enen Dialekt oder Spraakvarieeet, de offitscheel as Spraak gellen laten warrt.<ref>{{Internetquelle |url=https://meertens.knaw.nl/archive/vraag-van-oktober-2012/ |titel=Oktober 2012: Wat is het verschil tussen een streektaal en een dialect? |werk=Meertens Instituut |abruf=2024-11-18 |sprache=nl }}</ref> Streektaal is een neutralen Öberbegreep för Spraakvairtäten mit enen gemeensame Spraakidentieet, de in enen Gebeed de grote Deel van de Minschen snackt.<ref>C. Hoppenbrouwers: H''et regiolect van dialect tot Algemeen Nederlands''. Coutinho: Muiderberg 1990. S. 79.</ref> De Linguistsche Renée van Bezooijen defineert een ''streektaal'' för de Situatschoon in de Nedderlannen synchroon: Een Streektaal is ene upstunds düüdlike spraalike Eenheid, de sik van anner Streektalen un de Standardspraak unnerscheed. Anner Faktoren sind Spraakidentiteet un minner Spraakgebeed.Se unnerscheed minner twischen Umgangspraak as sproekn Sprake un Kultuur- oder Uutbuspraak.<ref>Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?'' S. 173.</ref> === Choralekt === [[Conrad Brann]] bruukt mit Blick up de Spraaksituatschoon in [[Indien]] den Begreep „Choralekt“, de uut {{S|grc|χώρα|chóra}} ‘Gegend, Rebeed, Regioon’ un {{Lang|grc|-λεκτος|-lektos}} vun {{Lang|grc|λέγω|légō}} ‘ik spreke’ tohoopsett is, also de Etymologie na dat glieke as Regionaalspraak bedüden kann. Brann ünnerscheed Choralekte, wat Spraken up regionalen Rang sind vun Chtonolekten, wat Volksspraken up de unnerst Rang sind, Demolekte, wat Spraken sind de över ene Regioon henweg oder in enen Staat vele Minschenn küürt un verstaat un upletzet Politolekte, wat Staatsspraken, de vun de Regren bruukt warrt.<ref>Brann, C.M.B. 1994. "The National Language Question: Concepts and Terminology." ''Logos'' [University of Namibia, Windhoek] Vol 14: 125–134</ref> === Regionaalspraak as Afstandspraak === [[Tapani Salminen]] bruukt den Begreep ''Regionaalspraak'' för Spraken, de sik vun de domaninante Spraak in de Gegend ünnerscheedt, avers togliek ook so wied liek kaamt, dat se in [[Disglossie]] mit de dominante Spraak staan köönt. Se finnt sik na Salminen besünners in de grötter europääschen Staten, so as Düütschland, Frankriek oder Italien un warrt meist minnachtig as Dialekt van de Staatsspraak bekeken.<ref>Tapani Salminen: ''Endangered Languages in Europe.'' In: Matthias Brenzinger (Ruutgever): ''Language diversity endangered'', S. 205–232. Berlin & Boston: De Gruyter Mouton.</ref> Saliminen siene Defintschoon steit so neeg bi [[Heinz Kloss]] siene [[Afstandsspraak un Uutbuspraak|Afstandsspraak]]. == Plattdüütsch as Regionaalspraak == Bi de Diskusschoon ümme dat plattdüütsche sienen juristschen Status as Regionaalspraak na de europääsche Charta för Regionaal- oder Minnerheidenspraken gung dat besunners ümme de Frage of Plattdüütsch een düütschen oder nedderländschen Dialekt oder ene egen Spraak is, also de ole Fraag ümme den Sprakestatus. De Argumente för Plattdüütsch den juristschen Begreep „Regionaalspraak“ to bruken weren de middelsassische Schrievspraak in de Hansetied, de Afstand in de Spraakstruktuur twischen Hoog- un Plattdüütsch un de Plattdüütschen eer Sicht de egen Varieteet „Spraak“ to heten.<ref>[[Reinhard Goltz]], [[Andrea Kleene]]: ''Niederdeutsch'', In: Rahel Beyer, Albrecht Plewina: ''Handbuch der Sprachminderheiten in Deutschland.'' Narr Francke Attempo: Tübingen 2020, S. 179.</ref> Plattdüütsch is ene Regionaalspraak na Wirrer, denn de Plattdüütschen seet sik nich as ethnische oder religiöse Minnerheid. Plattdüütsch eht een fast Spraakterritoirum un Sprekerschen un Sprekers unnerscheed sik van de Meerheid in Düütschland un Nedderland alleen de Spraak na. Na Radatz is dat Plattdüütsche ene sekundäre westeuropääsche Regionaalspraak, denn in de froe Neetied is de Schrievspraak, de Uutgliektendenzen wees, van de neehoogdüütsche Schrievspraak wegdrängt worrn. Plattdüütsch is ene statenloos, inso wied een Plattdüütsch nich as düütsche Spraak verstaan well un ene Afstandsspraak. Man ook een Schiendialekt na Heinz Kloss. De Spraakwillen is vergleken swack uutpräägt, nich alle Plattdüütschen seet de egen varieteet as Spraak an un de Tendenz to ene Kultuurspraak is nich wied uutbuut, enen schreven Stannard oder een överegionaal Bewusstsien för de Spraak is swack. Ook de Willen egen Spraakrechten intofoddern is swack. So is dat Plattdüütsche na Systematik van Radatz twischen scheindialkaiseerte Afstdnsspraak un is up den Weg na Regionaalspraak as statenlose Kultuurspraak noch wied gaan. == Literatuur == * Renée van Bezooijen: ''Wat is een streektaal?,'' In: ''Taal & Tongval'' 53 (2001), S. 154-174. ([https://web.archive.org/web/20241126235119/https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/132273/132273.pdf online]) * Hans-Ingo Radatz: ''Der Typus WERS (WestEuropäische RegionalSprache) : ein Plädoyer für eine soziolinguistische Arealtypologie.'' In: Sandra Herling, Carolin Patzelt (Ruutgevers): ''Sprachkontakt, Sprachausbau und Verschriftungsproblematik, Aspekte der Normalisierung von Regionalsprachen in der Romania.'' Meidenbauer: München 2012 (S.97-128). * [[Jan Wirrer]]: ''Minderheiten- un Regionalsprachen in Europa.'' Westdeutscher Verlag: Wiesbaden 2000 ([https://digi20.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb00055262_00001.html online]) == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Spraak]] [[Kategorie:Spraakpolitik]] 0wbi670ilf0v5dmqzw2pf8at5ipj5sz 0 6133 1072090 919074 2026-07-11T08:14:27Z Eastfrisian2 58044 1072090 wikitext text/x-wiki '''Leo Henryk Sternbach''' (* [[7. Mai]] [[1908]] in [[Opatija|Abbazia]] (do Österriek; vundaag Kroatien); † [[28. September]] [[2005]] in [[Chapel Hill (North Carolina)|Chapel Hill]], [[North Carolina]]) weer en US-amerikaansch [[Chemiker]] un [[Pharmazeut]]. He weer vör allen as Utfinner vun dat Medikament ''Valium'' bekannt. == Leven == De Söhn vun en jüüdsch-poolschen Aftheker un en jüüdsch-ungaarsche Moder studeer an de [[Jagiellonen-Universität]] in [[Krakau]] toeerst Pharmazie, denn Chemie, worin he [[1931]] [[Promotion|promoveer]]. In't Johr [[1937]] toog he in de [[Swiez]] üm, wo he Assistent vun [[Leopold Ruzicka]] an de [[ETH Zürich]] weer un [[1940]] to't Pharmaünnernehmen [[Hoffmann-La Roche]] na [[Basel]] wesseln dei. [[1941]] emigreer he in de [[USA]], wo he wieder för Hoffmann-La Roche arbeid. Sternbach entwickel mehr as 240 Medikamenten, vun de de bekanntsten ''Librium'' (1960) un ''[[Valium]]'' (1963) ut de Stoffklass vun de [[Benzodiazepinen]] sünd. Een vun fief Patenten vun de Firma keem vun Sternbach. In't Johr [[1973]] güng Sternbach in Rent, arbeid aver wieder bet en poor Johr vör sien Dood in sien Labor in [[Nutley (New Jersey)|Nutley]]. {{SORTIERUNG:Sternbach, Leo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Storven 2005]] mbekgs9p6h60ahtpxjfshugo53v9gf8 1072091 1072090 2026-07-11T08:15:05Z Eastfrisian2 58044 1072091 wikitext text/x-wiki '''Leo Henryk Sternbach''' (* [[7. Mai]] [[1908]] in [[Opatija|Abbazia]] (do Österriek; vundaag Kroatien); † [[28. September]] [[2005]] in [[Chapel Hill (North Carolina)|Chapel Hill]], [[North Carolina]]) weer en US-amerikaansch [[Chemiker]] un [[Pharmazeut]]. He weer vör allen as Utfinner vun dat Medikament ''Valium'' bekannt. == Leven == De Söhn vun en jüüdsch-poolschen Aftheker un en jüüdsch-ungaarsche Moder studeer an de [[Jagiellonen-Universität]] in [[Krakau]] toeerst Pharmazie, denn Chemie, worin he [[1931]] [[Promotion|promoveer]]. In't Johr [[1937]] toog he in de [[Swiez]] üm, wo he Assistent vun [[Leopold Ruzicka]] an de [[ETH Zürich]] weer un [[1940]] to't Pharmaünnernehmen [[Hoffmann-La Roche]] na [[Basel]] wesseln dei. [[1941]] emigreer he in de [[USA]], wo he wieder för Hoffmann-La Roche arbeid. Sternbach entwickel mehr as 240 Medikamenten, vun de de bekanntsten ''Librium'' (1960) un ''[[Valium]]'' (1963) ut de Stoffklass vun de [[Benzodiazepinen]] sünd. Een vun fief Patenten vun de Firma keem vun Sternbach. In't Johr [[1973]] güng Sternbach in Rent, arbeid aver wieder bet en poor Johr vör sien Dood in sien Labor in [[Nutley (New Jersey)|Nutley]]. {{Normdaten|TYP=p|GND=129048844|LCCN=n/89/645843|VIAF=72165929}} {{SORTIERUNG:Sternbach, Leo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Storven 2005]] jgkwt0kw2trvnpo2rtpd865jhxjt695 0 6284 1072013 1071720 2026-07-10T16:50:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072013 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Perzesser''' is een Vörarbeetinrichtung in de elektronschen Datenvörarbeetung (EDV). He is [[Hardware|Hartdeel]] vun [[Computer]] un de zentraale Vörarbeetungseenheit (CPU). Een Perzesser besteit uut Stüür-/Leid- un dat Rekenwark (ALU). Dat givt man ook noch anner Rekeneenheiden, de keen Stüür- oder Leidwark hebbt, man ook Perzesser heet. Se heet allgemeen Koperzessee un sünd för spetschelle Funktschonen daar. Bispelen sünd de Gliedkommaneenheid un de Grafik- un Soundperzessers. De Koperzessees vun den „echten“ Perzessers mit Stüür- un Rekenwark to ünnerscheden seegt een ook '''CPU''' (engelsch {{lang|en|''central processing unit''}} [{{IPA|ˈsɛntɹəl ˈpɹəʊsɛsɪŋ ˈju:nɪt}}]) oder Höövdperzesser. Moderne Mikroperzessers hebbt faken meer as enen Karn (''Multi-Core-Prozessoren''). Se köönt mit de richtige Software de Rekenleistung stiegern un de Taktfrequenz düüdlich verbetern. Multi-Core-Perzessers sett sik uut unafhangige Eenheiden mit enen Reken- un Stüürwark tohoop, üm de wedder Bestandelen as de Cache un [[Memory Management Unit]] (MMU) aornt sünd. Düsse Eenheiden heet Perzesserkarn (engl. ''core''). Üm dat de Karns egen Perzessers sünd seggt een ook to de Karns faken CPU.<ref>{{Internetquelle |autor=Tim Towell |url=http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |titel=Intel Architecture Based Smartphone Platforms |werk= |hrsg= |seiten=7 |datum=2012-11-06 |format=PDF |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130603070504/http://cache-www.intel.com/cd/00/00/51/62/516232_516232.pdf#page=7 |archiv-datum=2013-06-03 |archiv-bot= |offline=1 |abruf=2013-03-22 }}</ref> De Ünnerscheed twüschen Stüürwark, ene ALU as CPU (Höövdperzesser), Karn (Core) verswümmt meer un meer. Perzessers vundaag hebbt faken een Stüürwark, dat meer as een [[Hardwareseitiges Multithreading|Hardware-Threads]] verwalt (''Multi-/[[Hyper-Threading]]''); dat Bedrievssysteem bruukt de Perzesserkarns, de dat Stüürwark mellt (uut Sicht vun dat Bedrievssysteem as „CPUs“ oder „Prozessoren“ list), wat nich mit den Stüürwarken, de würklich daar sünd övereenstemmen mott. Daarto bedrivt een Stüürwark faken ook meer as een ALU un noch anner Bogruppen, so as Gliedkomma-Rekeneenheid, Vektereenheed oder de Kryptografieeenheid. == Weblenken == {{Commons|Category:Central processing units|Perzessers}} == Footnoten == [[Kategorie:Reekner]] 8s19rr3scb2jt7p9lchz7efl8jmv0up 0 7237 1071996 991429 2026-07-10T15:47:08Z Eastfrisian2 58044 1071996 wikitext text/x-wiki '''Harry St. George Galt''' (* [[28. Januar]] [[1872]] in Emsworth in Hampshire † [[19. Mai]] [[1905]] in [[Ibanda]]) weer en [[Grootbritannien|britischen]] Kolonialbeamten in [[Uganda]]. Galt weer de eenzige Kolonialbeamte in de Historie vun Uganda, de in sien Amt doodbleven is. An’n 19. Mai 1905 seet he op de Veranda vun sien Huus in [[Ibanda]] as en Inheemschen em en Mess in’n Lief staken hett. Na korte Tiet hebbt de Schandarmen en Verdächtigen fastnahmen. He heet Rutaraka. He harr sik al vör den Moord komisch opföhrt un is korte Tiet later ok doodbleven. Ob dat Sülvstmoord weer oder nich, dat is nich kloor. Later is en lokalen Stammsbaas veroordeelt worrn, dat he den Moord in Opdrag schull geven hebben, doch dat Oordeel is wedder utsett worrn, as he nawiesen kunn, dat Bewiesen för siene Schuld fälscht weren. ’Keen de Schulligen weren, blievt also unbekannt. Na enen Artikel vun H. F. Morris in dat [[Uganda Journal]] vun 1960, schöölt siene letzten Wöör wesen hebben (an sienen Kook richt): ''Look, cook, a savage has speared me.'' (''Kiek, Kook, en Willen hett mi op’n Speet nahmen.''). {{SORTIERUNG:Galt, Harry}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Uganda]] [[Kategorie:Storven 1905]] [[Kategorie:Boren 1872]] 4lepk3oo248lvwf470hao571ucy5eaa 0 7348 1071997 1071940 2026-07-10T15:50:24Z Eastfrisian2 58044 1071997 wikitext text/x-wiki [[Bild:WP Georg Ferdinand Duckwitz.jpg|thumb|Georg Ferdinand Duckwitz]] '''Georg Ferdinand Duckwitz''' (* [[29. September]] [[1904]] in [[Bremen]]; † [[16. Februar]] [[1973]] in Bremen) weer een Bremer Koopmann un düütschen Staatssekretär un Vertreder in't Utland. == Leben == In Bremen hett he sien Abitur maakt un later een Lehr as Koopmann anslaten. Dornah güng he nah [[Bonn]] un [[Freiburg in'n Breisgau]] un studeer [[Juristeree]] un [[Volksweertschop]]slehr. [[1928]] weer he as Vertreder vun [[Kaffee HAG]] in [[Kopenhagen]]. [[1933]] hett he de Nazis ehr Griepen nah de Macht toeerst goot funnen un füng in dat ''Butenamt'' an. [[1934]] güng he aber al wedder weg un is bi de [[Hamborg-Amerika-Linie]] anstellt wurrn. Dor is he denn later Prokurist wurrn. He keem in Kontakt mit den konservativen Wedderstand gegen [[Adolf Hitler|Hitler]] üm [[Ulrich von Hassel]] rüm. [[1939]] is he ''Kunnigen (Sachverständiger) vun de Schipperee'' bi de düütsche Botschup in Kopenhagen wurrn. As [[1943]] plant weer, Jöden vun [[Däänmark]] wegtoföhren nah de [[KZ]]s, hett he dat tohopen mit däänsche un sweedsche Stäen möglich maakt, dat Dusende nah [[Sweden]] utbüxen konnen. Nah den Krieg bleev Duckwitz toeerst in Däänmark. Denn stünn he vörne an, as de düütschen Hannelskammern in de [[Britsche Zoon]] vertreden weeren mössen. [[1950]] is he in dat düütsche Butenamt intreden, [[1953]] weer he ''Konsul'', vun [[1955]] af an ''Düütsche Vertreder'' in Kopenhagen. [[1958]] hett Duckwitz den Vörsitt vun de Oostafdeelung vun dat düütsche Butenamt öbernahmen un is ''Ministerialdirektor'' wurrn. Bi dat Verhanneln vun de [[Veer Mächt]] [[1959]] hett he eenen groden Andeel harrt. Vun [[1961]] bit [[1965]] weer he de düütsche Vertreder in [[Indien]]. Dornah hett he Bott geben un is in'n Rohstand gahn. [[1967]] hett he denn aber doch bi dat Verhanneln mit de [[USA]] un [[Grootbritannien]] öber de [[Devisen]] mitmaakt un in'n Oktober 1967 is he denn ''Sekretär vun den Staat in dat Butenamt'' wurrn. [[1969]] funn dat düütsch-[[Polen|poolsche]] Verhanneln ünner sienen Vörsitt statt. Dornah hett he sik denn endgüllig to Roh sett. [[1971]] is he vun de Regeerung vun [[Israel]] ünner [[De Gerechten mank de Völker]] upnahmen wurrn. == Böker öber Duckwitz == * [[Johannes Dose]]: ''Georg Ferdinand Duckwitz in Dänemark 1943 - 1945'', Bonn 1992. * Königlich Däänsch Ministerium för Butenlannsche Saken (Rutgever): ''Oktober 1943. Die dänischen Juden - Rettung vor der Vernichtung'', Kopenhagen 1993. * [[Therkel Straede]]: ''Die Menschenmauer. Dänemark im Oktober 1943: Die Rettung der Juden vor der Vernichtung'', Kopenhagen 1997. * [[Butenamt]] (Rutgever): ''Biographisches Handbuch des deutschen Auswärtigen Dienstes 1871 - 1945, Band 1 A-F, Patterbuorn 2000 * Butenamt (Rutgever): ''Zum Gedenken an Georg Ferdinand Duckwitz 1904 –1973'', ISBN 3-937570-15-2 ([http://www.auswaertiges-amt.de/www/de/infoservice/download/pdf/duckwitz.pdf PDF-Download]) == Upsätz == * Friedrich Duensing: Ich weiß, was ich zu tun habe, Die Rettung der dänischen Juden 1943 und der Bremer Diplomat Georg Ferdinand Duckwitz, in: Mitteilungen des Vereins für Niedersächsisches Volkstum, Heft 139, 74.Jg., Winter 1998 Up Platt is nix öber Georg Ferdinand Duckwitz rutkamen. == Weblenken == {{Commons|Category:Georg Ferdinand Duckwitz|Georg Ferdinand Duckwitz}} * [http://www1.yadvashem.org/righteous/bycountry/germany/duckwitz_georg_ferdinand.html Yad Vashem Siet öber Georg Ferdinand Duckwitz] * [https://web.archive.org/web/20081205051401/http://motlc.wiesenthal.com/pages/t019/t01949.html Siet vun dat Wiesenthalzentrum to'n Andenken an Georg Ferdinand Duckwitz] {{SORTIERUNG:Duckwitz, Georg Ferdinand}} [[Kategorie:Bremen]] [[Kategorie:De Gerechten mank de Völker]] [[Kategorie:Historie]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Boren 1904]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 1yplgf1uvyhzbt3zirvcpmodfl8u4b6 0 8367 1071987 1071696 2026-07-10T14:40:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071987 wikitext text/x-wiki '''Marron Curtis Fort''' (* [[24. Oktober]] [[1938]] in [[Boston]]; † [[18. Dezember]] [[2019]] in [[Leer]]) weer en [[USA|US-amerikaanschen]] [[Spraakwetenschopler]] un [[Frisist]]. Fort weer as Söhn vun Marron William un Alice Cabell (Deernsnaam Curtis) Fort boren un in [[New Hampshire]] opwussen. 1957 füng he dat Studeren an de [[Princeton University|Princeton-Universität]] an, op Germanistik, Anglistik, Niederlandistik, Skandinavistik un Mathematik un möök 1961 sienen Afsluss as [[Baccalaureus Artium]]. He güng denn an de [[Universität vun Pennsylvania]] in [[Villanova]] un studeer dor wieder. Vun dor ut keem he ok för ene Tiet an de [[Universität Freiburg]], wo he an siene Dokterarbeit över dat Nedderdüütsche vun [[Vechte]] schreev, för de he 1965 in Villanova den Dokter kreeg. Nedderdüütsch hett he toeerst bi [[Franz Brägelmann]] in Vechte lehrt. In Villanova weer he ok vun 1964 af an bet 1969 Perfesser ahn Lehrstool. Vun 1969 bet 1985 weer he Perfesser ahn Lehrstool för Germanistik an de [[Universität vun New Hampshire]]. In disse Tiet weer he al tweemal 1976/1977 un 1982/1983 dör dat [[Fulbright-Programm]] Gastperfesser an de [[Universität Ollnborg]]. He leev siet 1986 kumplett in [[Düütschland]] un arbeidt an de Universität Ollnborg bi de Arbeitssteed för Nedderdüütsch un [[Saterfreesche Spraak|Saterfreesch]]. He hett sik stark insett för de saterfreesche Spraak, dat se nich ünnergeiht. Aver ok dat [[Plattdüütsch]]e un [[Hoochdüütsch]]e leeg em an’n Harten. 1991 kreeg he ünner annern dor de [[Ollnborgsche Landschaftsmedallje]] för. In’n Harvst 2003 güng Fort in Penschoon. Fort weer verheiraadt mit Ute Dóerte Lissy un harr twee Kinner mit ehr. == Ehrungen == Fort kreeg 1991 de Landschapsmedaille van de [[Oldenburgische Landschaft|Oldenburgische Landschaft]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.oldenburgische-landschaft.de/wir-ueber-uns/auszeichnungen/landschaftsmedaille.html | titel=Träger der Landschaftmedaille | zugriff=2014-02-05 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20131029204207/http://www.oldenburgische-landschaft.de/wir-ueber-uns/auszeichnungen/landschaftsmedaille.html | archiv-datum=2013-10-29 | offline=ja }}</ref> 1998 kreeg he dat [[Indigenat]] van de [[Oostfreesch Landschap]] verleeht un weer dormit „inbörger Oostdrees“.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.presse.uni-oldenburg.de/uni-info/1998/5/person.htm | titel=Meldung der Universität Oldenburg zur Verleihung des Indignats an Fort | zugriff=2014-02-05}}</ref> An'n 13. Dezember 2004 wurr Fort Ehrenbörger van de Gemeend [[Saterland]]<ref>{{Internetquelle | url=http://www.ramsloh.de/htm/2004.htm | titel=Chronik der Gemeinde Saterland 2004 | zugriff=2014-02-05 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20140223000520/http://www.ramsloh.de/htm/2004.htm | archiv-datum=2014-02-23 | offline=ja }}</ref> un 2008 Ehrenliddmaat in'n Seelter Buund.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/daet-gewieten-vant-seelterlound_a_3,1,194666130.html | titel=Online-Artikel der Nordwest-Zeitung zur Ehrung durch Heimatverein | zugriff=2014-02-05}}</ref> 2012 kreeg he för sienjohrenlang Insetten to dat Utforschen un to'n Erhollen van de Regionalspraaken den Neddersassschen Verdeenstorden an'n Band.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.mwk.niedersachsen.de/portal/live.php?navigation_id=6257&article_id=109080&_psmand=19 | titel=Pressemitteilung des Niedersächsischen Ministeriums für Wissenschaft und Kultur | zugriff=2014-02-05}}</ref> Ut den sülvigen Anlaat wurr he an'n 1. September 2015 mit dat Bundsverdeenstkrüüz ehrt.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.die-friesen.eu/aktuelles/partei-intern/bundesverdienstkreuz-fuer-marron-fort/ | titel=Bundesverdienstkreuz für Marron Fort | zugriff=2015-12-12}}</ref> == Warken == * ''Saterfriesisches Wörterbuch mit einer grammatischen Übersicht.'' 1980 * ''Saterfriesisches Volksleben.'' Ostendorp, Rhauderfehn 1985, ISBN 3-921516-42-0 * ''Saterfriesische Stimmen.'' Ostendorp, Rhauderfehn 1990, ISBN 3-921516-48-X * ''Katalog niederdeutscher Kinderbücher.'' 1991 * ''Nordfriesland und Saterland. Friesisch zwischen Meer und Moor.'' Europääsch Büro för Spraakminnerheiten, Brüssel 1996 * ''Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde.'' Oldenburg 2003, ISBN 3-8142-0692-4 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Fort, Marron C.}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Germanistik]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] 3jugq26hpjkleecijd7j5f493nefq8y 0 8910 1072024 993259 2026-07-10T17:40:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072024 wikitext text/x-wiki [[Datei:Armoiries Ravensberg.svg|100px|duum|Wapen van Ravensbiarg]] De '''Grofskop Ravensbiarg''' was äine Giägend in den Hilligen Römisken Ruik un gait truügge bet in't 12. Johrhunnert. Se lagg in'n Nord-Austen van [[Noordrhien-Westfalen|Nordrhuin-Westfailen]] med de Stadt [[Builefeld]] os Hauptstatt. Ravensbiarg hairte af 1346 teo't Hertogdum Berg, af 1437 teo't Hertogdum Jülich-Berg un af 1521 teo't Hertogdum Kleve. Af 1614 weor de Grofskop van Brandenburg-Preußen verwaltet, un af 1666 hairte es denn endgüllig teo Brandenburg-Preußen. 1719 hät Preußen de Grofskop med den Fuürstendum [[Minden|Minnen]] teo den Beritt [[Minden|Minnen]]-Ravensbiarg tohaupeleggt. 1807 kamm [[Minden|Minnen]]-Ravensbiarg teo't nuige Küöningruik Westfailen, un 1810 weoren Däile van den Beritt van Frankruik innuamen. == Geographie == [[Datei:Grafschaft_Ravensberg.jpg|mini|Korde iut den 17.Johrhunnert]] De Grofskop lagg in den huütigen Kruisen [[Hiarwede]], [[Gütsel]], [[Minden|Minnen]]-Lübbke un de Stadt [[Builefeld]]. Teo'r Grofskop haur: * iut den Kruis [[Gütsel]]: ** Borgholsen, Halle, Stäinhagen, Vassem, Wäder un Isselhorst (Stadtdäil van [[Gütsel]]). * iut de Kruis [[Hiarwede]]: **[[Enger]], Hiddenhussen, Ränghiusen, Spenge, [[Hiarwede]] (ohne Falkenduik), Buüne (ohne Dünne un ohne Sproage), [[Vleode]] (ohne Uffeln) un Kiarkliänern in'n Süden van de Waiern. * iut den Kruis [[Minden|Minnen]]-Lübbke: ** Preußisk-Oldenduarp (ohne Haime un ohne Leoshost), Bad Öinusen in'n Süden van de Waiern. * de kruisfruige Stadt [[Builefeld]]. <br /> == Geschichte == [[Datei:Bielefeld Sparrenburg 2.jpg|mini|De [[Sponburg]] in [[Builefeld]]]] [[Datei:HerzogGerhardIIBerg.jpg|mini|Gerhard II., lester Grof in [[Builefeld]]. Miniatur von 1480]] Ümme 1100 hedden de Grofen van Calvelage Goöter in [[Vechte]] un [[Bessenbrügge]]. Os denn nau Land in'n Nordwesten van Halle doteo kamm, hedden se de Burg Ravensbiarg bobbet. Grof Otto I. trock denn 1140 up de nuige Burg ümme un dai sik van do an Grof van Ravensbiarg naimen. Bui düssen nuigen Namen is et denn auk bui Otto suine Upfolgers bluiwen. De Grofen van Ravensbiarg hedden 1252 iare aulen Goöter ümme [[Vechte]] un [[Bessenbrügge]] an dat Bistum Mönster verkaupet. [[Builefeld]], iawer dat 1214 teon ersten Mol wat os Stadt teo fuinen is, weor teo'n Hauptort van de Grofskop. Grof Ludwig läit bet ümme 1250 de Sponburg bobben, un in den naichsten hunnert Johren häwwet de Grofen do mäistentuits wuohnet. Ümme 1300 kaime de Giägend ümme de Burg Limbiarg teo'r Grofskop, un ümme 1334 Buüne. 1346 send de Grofen van Calvelage-Ravensbiarg iutstuorben. Teominnst gaff et ninne Suone mäir, os dat domoals naidig was. De leste Grof Bernhard hadde blaut äine Iarbin, Margarete van Ravensbiarg-Berg, de med 'nem Kerl iut den Hiuse Jülich verhuiroded was. Margarete iar Mann is denn os Gerhard I. nuiger Grof van Ravensberg weoren. Twäi Jore läder is Gerhard auk Grof van Berg weoren. 1409 kamm [[Enger]] teo'r Grofskop doteo. Do was Wilhelm II. van Berg-Ravensbiarg de Grof. Dat was de leste Grof, de up de [[Sponburg]] suinen Sitt hadde. Häi is in de Marienkiarke in'er Nuigstatt van [[Builefeld]] begrawen. Os suin Suon Gerhard II. 1437 Jülich un Berg iarbet hadde, trock häi van den Ravensbiarger Lanne weg. 1511/21 kamm teo Jülich-Berg-Ravensbiarg duür 'n Iarbe auk Kleve-Mark doteo. Düsse Hertogdümer weoren denn teo Jülich-Kleve-Berg verbuinen. Os de Hertöge van Jülich-Kleve-Berg 1609 iutstuorben send, kamm Ravensberg teo Brandenburg-Preußen. Do is et denn auk bluiwen, wenn enner dovan afsäit, dat et in'n dartigjorgen Kruige wesselnde Heren gaff un Ravensbiarg teo'r Tuit van Napoleon tüskenduür teo Frankruik haur. Af 1816 gaff et de Grofskop nich mäir. Preußen hät suin Verwalten ümmestellt un dovor de Kruise [[Builefeld]], Halle, [[Hiarwede]] un Buüne inrichtet. Suit 1969/73 is Ravensbiarg os buaben updäilt. == Lannesburgen == [[Datei:Ruine Limberg.jpg|mini|Iawerbluivsel [[Burg Limbiarg]]]] [[Datei:Burg Ravensberg NordWestAnsicht.JPG|mini|De [[Burg Ravensbiarg]]]] [[Datei:Ruine und Modernes.jpg|mini|Iawerbluivsel van [[Burg Vleode]]]] [[Datei:Gut Bustedt.jpg|mini|Dat [[Geot Bustedt]]]] Ravensbiarg hadde fuiw Burgen: * [[Sponburg]] (Burg Sponbiarg) in [[Builefeld]]. Do was lange de Sitt van den Grofen; vandage restaurairt; * [[Burg Ravensbiarg]] bui Borgholsen, wo de Grofskop anfangen hät; n Däil is erhaulen; * [[Burg Limbiarg]] bui Preußisk Oldenduarp, teon Däil restaurairt; * [[Burg Vleode]] in [[Vleode]]; do is nich mäir viäl van do; * [[Gut Bustedt|Burg Bustedt]] bui Hiddenhussen, restaurairt. Up den Burgen gaff et nich blaut de Saldoden, de Burgen wören bet up de Burg Bustedt Verwaltenssitt van den väir Ämtern Ravensbiarg, Limbiarg, [[Vleode]] un Sponbiarg. In jäiden Amt gaff et den Drost un äinen Burggrof, de iaren Sitt up den Burgen hedden. In läderen Johren hedden de Droste iaren Sitt owwer nich mäir jümmer up de Burg. == De Grofen van Ravensbiarg == ==== Hius Calvelage-Ravensbiarg ==== ''anfangen med den Grofen van Calvelage bet 1252'' * Bet 1144 [[Hermann I. (Ravensbiarg)|Hermann I.]] * ca. 1140–ca. 1170 [[Otto I. (Ravensbiarg)|Otto I.]] * ca. 1160–ca. 1180 [[Heinrich (Ravensbiarg)|Heinrich]] * ca. 1175–ca. 1220 [[Hermann II. (Ravensbiarg)|Hermann II.]] * ca. 1220–1244 [[Otto II. (Ravensbiarg)|Otto II.]]; ''van 1226 an blaut in [[Vleode]] un [[Vechte]]'' * ca. 1220–1249 [[Ludwig (Ravensbiarg)|Ludwig]]; ''van 1226 an blaut in Ravensbiarg'' * 1249–1306 [[Otto III. (Ravensbiarg)|Otto III.]] * 1306–1328 [[Otto IV. (Ravensbiarg)|Otto IV.]] * 1328–1346 [[Bernhard (Ravensbiarg)|Bernhard]] ==== Hius Jülich(-Heimbach) ==== ''1348–1395 Grofen auk van [[Hertogdum Berg|Berg]], af 1437 auk van [[Hertogdum Jülich-Berg|Jülich-Berg]]'' * 1346–1360 [[Gerhard (Berg)|Gerhard I.]] * 1360–1408 [[Wilhelm II. (Berg)|Wilhelm I.]]; ''gifft de Grofskop af 1395 no'enanner an twäi Suone'' * 1395–1402 [[Adolf (Jülich-Berg)|Adolf]] * 1402–1428 [[Wilhelm (Berg-Ravensbiarg)|Wilhelm II.]] * 1428–1475 [[Gerhard (Jülich-Berg)|Gerhard II.]] * 1475–1511 [[Wilhelm (Jülich-Berg)|Wilhelm III.]] ==== Hius (Kleve-)Mark ==== ''af 1521 os Herren van [[Jülich-Kleve-Berg|Jülich-Kleve-Berg]]; 1609–1614 [[Jülich-Klevischer Iarbfolgestruit]]'' * 1511–1539 [[Johann (Jülich-Kleve-Berg)|Johann]] * 1539–1592 [[Wilhelm (Jülich-Kleve-Berg)|Wilhelm (IV.)]] * 1592–1609 [[Johann Wilhelm (Jülich-Kleve-Berg)|Johann Wilhelm]] ==== Hius Hohenzollern ==== ''Kurfürsten van [[Mark Brandenburg|Brandenburg]] un [[König vun Preußen|preußiske Küöninge]]'' * 1614–1619 [[Johann Sigismund (Brandenburg)|Johann Sigismund]] * 1619–1640 [[Georg Wilhelm (Brandenburg)|Georg Wilhelm]] * 1640–1688 [[Friedrich Wilhelm (Brandenburg)|Friedrich Wilhelm]] * 1688–1713 Friedrich III.; ''af 1701 os [[Friedrich I. (Preußen)|Friedrich I.]] Küöning in Preußen'' * 1713–1740 [[Friedrich Wilhelm I. (Preußen)|Friedrich Wilhelm I.]] * 1740–1786 [[Friedrich II. (Preußen)|Friedrich II.]] * 1786–1797 [[Friedrich Wilhelm II. (Preußen)|Friedrich Wilhelm II.]] * 1797–1807 [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm III.]] Auk no den Enne van de Grofskop förde de [[Liste fun den Herren vun Brandenburg#Könige vun Preußen|Küönige van Preußen]] den Titel ''Grof teo Ravensbiarg'', tolest Kaiser [[Wilhelm II. (Düütschet Riek)|Wilhelm II.]] bet 1918. == Boöker == * [[Sebastian Sigler]], Friedrich Korte: ''Bielefeld und die Grafen von Ravensberg. Die Gründungsepoche von 1214 bis 1346''. Hans Gieselmann Verlag, Bielefeld 2014. ISBN 978-3-923830-89-3. == Weblenken == {{Commonscat|County of Ravensberg|Grafschaft Ravensberg}} * [http://www.westfaelische-geschichte.de/arc146 Urkundenregesten aus dem Archiv der Grafschaft Ravensberg / Digitale Westfälische Urkunden-Datenbank (DWUD)] * [https://web.archive.org/web/20200130205549/http://www.hoeckmann.de/geschichte/ravensberg.htm#Geschichte Historischer Abriss] *[[Geschichte vun Builefeld|Geschichte van Builefeld]] * [http://www.manfred-hiebl.de/genealogie-mittelalter/juelich_grafen_von/familie_der_grafen_von_juelich.html die Herrscher von Jülich (als solche 1346–1511 auch Grafen von Ravensberg)] * [http://www.heraldique-europeenne.org/Regions/Allemagne/Ravensberg.htm Wappen von Ravensberg] * [http://wiki-de.genealogy.net/Datei:Wappen_Westfalen_Tafel_253_5.jpg Stammwappen der Grafen von Ravensberg] im [http://wiki-de.genealogy.net/Wappenbuch_des_Westf%C3%A4lischen_Adels_(Buch_2) Wappenbuch des westfälischen Adels] {{Schreven op|Ravensbiarger Platt}} [[Kategorie:Historie]] [[Kategorie:Königriek Westfalen]] [[Kategorie:Territorium]] [[Kategorie:Düütschland]] eurwv58nuaupgdcvwvdscek1pyfgev8 0 10743 1072040 1071745 2026-07-10T18:38:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072040 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {| class="Tabell rechts" !colspan="2" align="center" bgcolor="#FFDEAD"|'''Eenheit''' |---- | Norm || [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Eenheit]]<br />[[cgs-Eenheitensystem|cgs-Eenheit]] |---- | Naam || '''Sekunn''' |---- | Grött || [[Tiet]] |---- | [[Eenheitenteken]] || '''s''' oder ''′′''<br />(fröher ok ''sec.'') |---- | [[Formelteken]] || ''t'' |---- | nöömt na|| [[latiensch|lat.]]: ''pars minuta secunda'' |} De '''Sekunn(e)''' (afkött vun [[Latiensch|lat.]] ''pars minuta secunda'' „den tweemol verminnerten Deel (vun de [[Stünn]])“) is de [[Internatschonal Eenheitensystem|SI-Basiseenheit]] för de Tiet. Bi’t SI-Eenheitensystem is de Sekunn dör en atomar [[Tietnormal]] – as ''Atomsekunn'' betekend – defineert. Dordör is de Nauigkeit veel grötter un ok op lange Tiet veel beter fastleggt as en [[Astronomie|astronomsch]] Tietnormale. == Definitschoon == Physikaalsch is de Sekunn as dat 9.192.631.770-fache vun de [[Period (Physik)|Period]] vun en [[Mikrobülg]] fastleggt, de mit een utwählten Niveauövergang in dat [[Cäsium]]atom in [[Resonanz]] is. Anners utdrückt is een Sekunn dat 9.192.631.770-fache vun de Periodenduer vun de Strahlen, de dör den Övergang twüschen de beiden [[Hyperfeinstruktur]]en vun den Grundtostand vun [[Atom]]en vun dat [[Nuklid]] ¹³³Cs entsteiht. Disse Övergang warrt vun [[Atomklock]]en meten. == Ole Definitschoon == [[Bild:Montinari Milano.jpg|thumb|right|200px|10 Sekunnen in’t Leven vun en Armbandklock.]] Fröher geev dat noch keen Atomklocken. Bit 1967 weer de Sekunn ut astronomsch Meten bestimmt. Bit in de 1950er Johren geev dat de ''Sünnsekunn'', de as de 1/86.400te Deel vun en middleren [[Sünnendag]] fastleggt weer. Dit [[Maat]] is inföhrt worrn, dormit en dörsnittlichen Sünnendag 24 · 60 · 60 Sekunnen lang is. Dat is de Tiet, de de [[Eer]] bruukt, üm sik eenmol um de egen [[Ass]] to dreihn, so dat de Sünn wedder an de glieken Steed to sehn is. Dat is ok de historsch Definitschoon vun de Sekunn. Aver dat geev ok noch de ''Ephemeridensekunn'', de na de Definitschoon de [[Brook (Mathematik)|Brook]] 1/31.556.925,974.7 vun dat [[tropisch Johr]] an’n 0. Januar 1900 (dat is de 31. Dezember 1899) üm Klock 12 UT. == Vun de olen to de niegen Definitschoon == [[Adolf Scheibe]] un [[Udo Adelsberger]] hebbt 1938 an de [[Physikaalsch-Technisch Rieksanstalt|Physikaalsch-Technischen Rieksanstalt]] den Nawies to en Opdecken brocht, de se al 1934 maakt aver eerst een Johr later publizeert harrn, wiel se sülvst Bedenken dorbi harrn: De [[Rotatschoon (Physik)|Rotatschoon]] vun de Eer is nich konstant. Wiel de Eerdrotatschoon jümmers langsamer warrt vun wegen de [[Tiedenrieven]] un unregelmatig Ännern vun [[Magma (Vulkan)|Magmaströöm]] binnen de Eer weer denn de astronomsch Dagläng nich mehr so akkerat as de [[Quarzklock]]en, de se dunntomalen utfunnen harrn. Dör dat Langsamer Warrn ännert sik de Sünnendag gegenöver den Tietdag. Üm dat to kompenseeren sünnd Schaltsekunnen inföhrt worrn, üm all Klocken mit den jümmer längeren Sünnendag gliek to schalten. == Afleidt Eenheiden == De Eenheid Sekunn is mit verscheden Präfixen ([[SI-Präfix]]em) begäng,to’n Bispeel: {| class="wikitable" ! Präfix-Schrievwies ! Beteeknis ! Dezimaal |- | 1&nbsp;zs || '''Zeptosekunn'''{{Anker|Zeptosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;as || '''Attosekunn'''{{Anker|Attosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;fs || '''Femtosekunn'''{{Anker|Femtosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ps || '''Pikosekunn'''{{Anker|Picosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 000 001 s |- | 1&nbsp;ns || '''Nanosekunn'''{{Anker|Nanosekunn}}|| align="right" | 0,000 000 001 s |- | 1&nbsp;μs || '''Mikrosekunn'''{{Anker|Mikrosekunn}}|| align="right" | 0,000 001 s |- | 1&nbsp;ms || '''Millisekunn'''{{Anker|Millisekunn}}|| align="right" | 0,001 s |} As grötter Tiedeenheiden sünd [[Minuut]], [[Stunn]], [[Dag]] begäng. Dat givt man ook Sekunnen mit SI-Präfixen för grötter Eenheiden, so aa „Megasekunn“ (=&nbsp;1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;s = 11&nbsp;Daag 13&nbsp;h&nbsp;46&nbsp;min&nbsp;40&nbsp;s). Vun de Sekunn afleidt sünd de Eenheiden „[[Hertz (Eenheit)|Hertz]]“ (1&nbsp;Hz&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för perioodsche Begevenheiden un „[[Becquerel (Eenheit)|Becquerel]]“ (1&nbsp;Bq&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;s⁻¹) för (Radio-)[[Aktivität (Physik)|Aktivitäät]]. == Weblenken == {{Commons|Second|Sekunn}} * {{Internetquelle |url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |titel=unit of time (second) |hrsg=[[Internationales Büro für Maß und Gewicht|BIPM]] |abruf=2019-08-02 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=https://www.bipm.org/metrology/time-frequency/units.html |wayback=20190603231246 |text=unit of time (second) |archiv-bot=2026-07-10 18:38:17 InternetArchiveBot }} Definitschoon för de Sekunn * ''[http://www.ptb.de/cms/fachabteilungen/abt4/fb-44/ag-441/realisierung-der-si-sekunde/die-geschichte-der-zeiteinheit.html#c3500 Die Sekundendefinition von 1967.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[http://www.ptb.de/cms/index.php?id=156 Zeit und Frequenz.]'' Auf: ''ptb.de.'' (Physikalisch-Technische Bundesanstalt) ''hoogdüütsch'' * ''[https://public.ptb.de/files/download/59ef10144c918497222d9bb7 50 Jahre atomare Definition der Sekunde.]'' Auf: ''ptb.de.'' Sonderheft der PTB-Mitteilungen (PDF; 2,44&nbsp;MB), daar in u.&nbsp;a.: Johannes Graf: ''Die zweite Teilung der Stunde. Zur Geschichte der Sekunde.'' Andreas Bauch: ''Atomare Definition der Zeiteinheit 1967–2017.'' {{SI-Präfixen}} {{SI-Basiseenheit}} [[Kategorie:Physik]] [[Kategorie:SI-Eenheit]] [[Kategorie:Tieteenheet]] 4995u937iuwd3zx2uyaitiimby8z8xh 0 15201 1071960 1010465 2026-07-10T12:11:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071960 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Mullsjö |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Jönköping|Jönköping]] |WAPEN=Mullsjö vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Mullsjö Municipality in Jönköping County.png |FLACH=201.51 |HÖÖCH= |KOOR_NS=57.916667 |KOOR_OW=13.883333 |INWAHNERS=7076 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.mullsjo.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0642 }} De '''Kommun Mullsjö''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Jönköping]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Westgötland]] un den [[Gerichtsbezirk Jönköping]]. Se hett 7.076 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 201,51 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Mullsjö]]. == Demografie == 2006 weren 7,21 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 3.539 || 3.909 || 3.953 || 6.518 || 7.375 || 7.071 || 7.076 |} === Scholen === De Kommun hett 3 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 945 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 47 Eilannen, de alltohoop 8 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 9 || 6 || 2 || 5 || 0 || 13 || 0 || 0 |- | 1985 || 9 || 5 || 3 || 4 || 2 || 12 || 0 || 0 |- | 1988 || 9 || 5 || 3 || 4 || 2 || 12 || 0 || 0 |- | 1991 || 12 || 4 || 3 || 5 || 1 || 10 || 0 || 0 |- | 1994 || 9 || 5 || 2 || 4 || 2 || 13 || 0 || 0 |- | 1998 || 8 || 3 || 1 || 6 || 2 || 12 || 3 || 0 |- | 2002 || 7 || 3 || 0 || 7 || 2 || 11 || 2 || 3 |- | 2006 || 7 || 1 || 2 || 6 || 1 || 8 || 1 || 9 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20090311012203/http://www.mullsjo.se/ Websteed vun de Kommun Mullsjö] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Jönköping]] 37eoodiu0u1st28ve9knkh3klxl9k7b 0 15214 1071961 704886 2026-07-10T12:14:12Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071961 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Norrtälje |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Stockholm|Stockholm]] |WAPEN=Norrtäljes vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Norrtälje Municipality in Stockholm County.png |FLACH=2010.76 |HÖÖCH= |KOOR_NS=59.766667 |KOOR_OW=18.7 |INWAHNERS=54783 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.norrtalje.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0188 }} De '''Kommun Norrtälje''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Stockholm]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Uppland]] un den [[Gerichtsbezirk Norrtälje]]. Se hett 54.783 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 2.010,76 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Norrtälje]]. == Demografie == 2006 weren 8,84 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 36.933 || 36.112 || 38.348 || 40.842 || 46.165 || 52.611 || 54.783 |} === Scholen === De Kommun hett 40 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un 5 private Grundscholen. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 5561 Schölers un de privaten 748. == Geografie == In de Kommun gifft dat 10909 Eilannen, de alltohoop 35.098 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 12 || 14 || 3 || 0 || 0 || 25 || 2 || 1 |- | 1985 || 12 || 11 || 6 || 0 || 0 || 25 || 2 || 1 |- | 1988 || 9 || 11 || 6 || 0 || 3 || 25 || 2 || 1 |- | 1991 || 11 || 13 || 5 || 2 || 1 || 20 || 2 || 3 |- | 1994 || 12 || 13 || 3 || 0 || 3 || 27 || 3 || 0 |- | 1998 || 13 || 12 || 3 || 4 || 3 || 22 || 4 || 0 |- | 2002 || 11 || 10 || 7 || 3 || 3 || 24 || 3 || 0 |- | 2006 || 18 || 8 || 5 || 3 || 3 || 21 || 3 || 0 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20090121022022/http://www.norrtalje.se/ Websteed vun de Kommun Norrtälje] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Stockholm]] lr052wn5jqe0qif50kc6a52sv5x99bl 0 15219 1071962 689727 2026-07-10T12:14:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071962 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Nynäshamn |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Stockholm|Stockholm]] |WAPEN=Nynäshamn vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Nynäshamn Municipality in Stockholm County.png |FLACH=357.23 |HÖÖCH= |KOOR_NS=58.883333 |KOOR_OW=17.95 |INWAHNERS=24977 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.nynashamn.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0192 }} De '''Kommun Nynäshamn''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Stockholm]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Södermanland]] un den [[Gerichtsbezirk Handen]]. Se hett 24.977 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 357,23 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Nynäshamn]]. == Demografie == 2006 weren 11,01 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 13.255 || 14.383 || 18.158 || 20.333 || 21.992 || 23.965 || 24.977 |} === Scholen === De Kommun hett 17 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un ene private Grundschool. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 2925 Schölers un de privaten 17. == Geografie == In de Kommun gifft dat 1852 Eilannen, de alltohoop 5.976 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 8 || 5 || 2 || 0 || 2 || 25 || 3 || 0 |- | 1985 || 8 || 3 || 4 || 0 || 6 || 20 || 4 || 0 |- | 1988 || 7 || 4 || 4 || 1 || 6 || 19 || 4 || 0 |- | 1991 || 11 || 3 || 3 || 1 || 3 || 17 || 3 || 4 |- | 1994 || 10 || 3 || 2 || 1 || 4 || 21 || 3 || 1 |- | 1998 || 12 || 3 || 2 || 3 || 3 || 16 || 5 || 1 |- | 2002 || 8 || 2 || 5 || 3 || 2 || 18 || 4 || 3 |- | 2006 || 10 || 2 || 2 || 2 || 2 || 17 || 2 || 4 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20090118144715/http://www.nynashamn.se/ Websteed vun de Kommun Nynäshamn] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Stockholm]] qnfs73erf465306zhfbjyhc2s5fbwhm 0 15221 1071963 1010514 2026-07-10T12:14:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071963 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Ockelbo |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Gävleborg|Gävleborg]] |WAPEN=Ockelbo vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Ockelbo Municipality in Gävleborg County.png |FLACH=1069.59 |HÖÖCH= |KOOR_NS=60.883333 |KOOR_OW=16.716667 |INWAHNERS=6038 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.ockelbo.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=2101 }} De '''Kommun Ockelbo''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Gävleborg]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Gästrikland]] un den [[Gerichtsbezirk Gävle]]. Se hett 6.038 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.069,59 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Ockelbo]]. == Demografie == 2006 weren 3,94 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 8.551 || 7.913 || 6.762 || 6.663 || 6.484 || 6.189 || 6.038 |} === Scholen === De Kommun hett 7 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 669 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 369 Eilannen, de alltohoop 163 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 3 || 12 || 1 || 0 || 0 || 23 || 2 || 0 |- | 1985 || 4 || 11 || 2 || 0 || 0 || 22 || 2 || 0 |- | 1988 || 2 || 8 || 2 || 0 || 0 || 16 || 2 || 0 |- | 1991 || 3 || 8 || 1 || 1 || 0 || 15 || 2 || 1 |- | 1994 || 2 || 7 || 1 || 0 || 1 || 17 || 3 || 0 |- | 1998 || 3 || 6 || 0 || 1 || 1 || 11 || 9 || 0 |- | 2002 || 2 || 8 || 0 || 0 || 1 || 14 || 6 || 0 |- | 2006 || 3 || 7 || 0 || 1 || 1 || 15 || 4 || 0 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20210228114343/http://www.ockelbo.se/ Websteed vun de Kommun] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Gävleborg]] k5zjhzij17jkgfegk2n6z53wlvp9kkg 0 15229 1071964 689739 2026-07-10T12:16:29Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071964 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Oxelösund |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Södermanland|Södermanland]] |WAPEN=Oxelösund vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Oxelösund Municipality in Södermanland County.png |FLACH=35.57 |HÖÖCH= |KOOR_NS=58.666667 |KOOR_OW=17.116667 |INWAHNERS=11095 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.oxelosund.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0481 }} De '''Kommun Oxelösund''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Södermanland]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Södermanland]] un den [[Gerichtsbezirk Nyköping]]. Se hett 11.095 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 35,57 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Oxelösund]]. == Demografie == 2006 weren 14,72 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 5.391 || 10.017 || 15.156 || 14.120 || 13.035 || 10.866 || 11.095 |} === Scholen === De Kommun hett 6 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 1047 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 1021 Eilannen, de alltohoop 998 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 4 || 3 || 2 || 0 || 0 || 19 || 3 || 0 |- | 1985 || 5 || 2 || 3 || 0 || 0 || 16 || 5 || 0 |- | 1988 || 4 || 2 || 3 || 0 || 2 || 14 || 6 || 0 |- | 1991 || 5 || 2 || 3 || 0 || 1 || 15 || 3 || 2 |- | 1994 || 4 || 1 || 2 || 0 || 2 || 19 || 3 || 0 |- | 1998 || 4 || 1 || 2 || 0 || 0 || 20 || 4 || 0 |- | 2002 || 4 || 0 || 3 || 2 || 2 || 15 || 5 || 0 |- | 2006 || 7 || 1 || 2 || 1 || 2 || 14 || 4 || 0 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20210211181532/http://www.oxelosund.se/ Websteed vun de Kommun Oxelösund] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Södermanland]] gszmj2asys9im3d080apbzm4vr7gmyt 0 15235 1071965 1010569 2026-07-10T12:19:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071965 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Robertsfors |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Västerbotten|Västerbotten]] |WAPEN=Robertsfors vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Robertsfors Municipality in Västerbotten County.png |FLACH=1301.79 |HÖÖCH= |KOOR_NS=64.2 |KOOR_OW=20.85 |INWAHNERS=7006 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.robertsfors.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=2409 }} De '''Kommun Robertsfors''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Västerbotten]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Västerbotten]] un den [[Gerichtsbezirk Umeå]]. Se hett 7.006 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.301,79 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Robertsfors]]. == Demografie == 2006 weren 4,34 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 10.376 || 9.245 || 7.571 || 7.737 || 7.871 || 7.307 || 7.006 |} === Scholen === De Kommun hett 6 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 828 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 824 Eilannen, de alltohoop 455 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 3 || 16 || 4 || 2 || 0 || 15 || 0 || 1 |- | 1985 || 3 || 15 || 5 || 2 || 0 || 15 || 0 || 1 |- | 1988 || 3 || 16 || 4 || 2 || 0 || 15 || 0 || 1 |- | 1991 || 2 || 11 || 3 || 3 || 0 || 11 || 0 || 1 |- | 1994 || 2 || 10 || 3 || 2 || 0 || 13 || 0 || 1 |- | 1998 || 2 || 9 || 2 || 3 || 1 || 11 || 2 || 1 |- | 2002 || 1 || 12 || 2 || 3 || 1 || 12 || 0 || 0 |- | 2006 || 2 || 12 || 2 || 2 || 1 || 11 || 1 || 0 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20201128170636/http://www.robertsfors.se/ Websteed vun de Kommun Robertsfors] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Västerbotten]] jpb8j1x6880tpxiy8xy2knxo08fa3pn 0 15240 1071966 1012568 2026-07-10T12:21:39Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071966 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Sandviken |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Gävleborg|Gävleborg]] |WAPEN=Sandviken vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Sandviken Municipality in Gävleborg County.png |FLACH=1167.34 |HÖÖCH= |KOOR_NS=60.6 |KOOR_OW=16.766667 |INWAHNERS=36750 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.sandviken.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL= }} De '''Kommun Sandviken''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Gävleborg]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Gästrikland]] un den [[Gerichtsbezirk Gävle]]. Se hett 36.750 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.167,34 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Sandviken]]. == Demografie == 2006 weren 8,01 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 36.954 || 39.381 || 43.663 || 42.866 || 39.906 || 37.064 || 36.750 |} === Scholen === De Kommun hett 17 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un ene private Grundschool. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 3776 Schölers un de privaten 153. == Geografie == In de Kommun gifft dat 643 Eilannen, de alltohoop 1.835 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 5 || 2 || 1 || 1 || 0 || 27 || 8 || 1 |- | 1985 || 4 || 2 || 3 || 1 || 0 || 26 || 8 || 1 |- | 1988 || 4 || 2 || 3 || 1 || 1 || 25 || 8 || 1 |- | 1991 || 6 || 2 || 3 || 2 || 1 || 23 || 8 || 0 |- | 1994 || 4 || 0 || 1 || 1 || 2 || 14 || 8 || 15 |- | 1998 || 5 || 0 || 1 || 1 || 1 || 16 || 5 || 16 |- | 2002 || 3 || 2 || 1 || 1 || 2 || 15 || 6 || 15 |- | 2006 || 3 || 2 || 0 || 1 || 1 || 16 || 5 || 17 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20200906194203/http://www.sandviken.se/ Websteed vun de Kommun Sandviken] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Gävleborg]] hgteyotnyuqj6ydt01jwhis3rbh6qoq 0 15241 1071967 704768 2026-07-10T12:22:26Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071967 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Sigtuna |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Stockholm|Stockholm]] |WAPEN=Sigtuna vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Sigtuna Municipality in Stockholm County.png |FLACH=327.87 |HÖÖCH= |KOOR_NS=59.616667 |KOOR_OW=17.716667 |INWAHNERS=36931 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.sigtuna.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0191 }} De '''Kommun Sigtuna''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Stockholm]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Uppland]] un den [[Gerichtsbezirk Sollentuna]]. Se hett 36.931 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 327,87 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Märsta]]. == Demografie == 2006 weren 20,28 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 7.854 || 10.721 || 26.298 || 28.276 || 31.485 || 35.001 || 36.931 |} === Scholen === De Kommun hett 17 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un 3 private Grundscholen. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 4081 Schölers un de privaten 536. == Geografie == In de Kommun gifft dat 28 Eilannen, de alltohoop 26 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 13 || 6 || 2 || 1 || 0 || 23 || 2 || 2 |- | 1985 || 14 || 4 || 6 || 0 || 0 || 20 || 2 || 3 |- | 1988 || 14 || 3 || 6 || 0 || 2 || 19 || 2 || 3 |- | 1991 || 15 || 3 || 5 || 2 || 1 || 18 || 1 || 4 |- | 1994 || 15 || 3 || 4 || 0 || 2 || 24 || 1 || 2 |- | 1998 || 17 || 2 || 3 || 2 || 2 || 17 || 4 || 4 |- | 2002 || 13 || 1 || 6 || 3 || 2 || 21 || 3 || 2 |- | 2006 || 15 || 2 || 4 || 2 || 2 || 21 || 1 || 4 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20160417153938/http://www.sigtuna.se/Om-Sigtuna-kommun/Suomeksi/ Websteed vun de Kommun Sigtuna] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Stockholm]] lgl5dwyyp0zhzxqlyzlckslalubvcap 0 15260 1071968 1010837 2026-07-10T12:28:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071968 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Strängnäs |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Södermanland|Södermanland]] |WAPEN=Strängnäs vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Strängnäs Municipality in Södermanland County.png |FLACH=741.59 |HÖÖCH= |KOOR_NS=59.383333 |KOOR_OW=17.033333 |INWAHNERS=31073 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.strangnas.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0486 }} De '''Kommun Strängnäs''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Södermanland]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Södermanland]] un den [[Gerichtsbezirk Eskilstuna]]. Se hett 31.073 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 741,59 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Strängnäs]]. == Demografie == 2006 weren 9,79 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 19.281 || 19.296 || 20.610 || 23.705 || 26.835 || 29.610 || 31.073 |} === Scholen === De Kommun hett 14 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un 3 private Grundscholen. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 3216 Schölers un de privaten 502. == Geografie == In de Kommun gifft dat 422 Eilannen, de alltohoop 18.937 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 11 || 7 || 5 || 1 || 1 || 22 || 2 || 0 |- | 1985 || 10 || 5 || 11 || 0 || 1 || 20 || 2 || 0 |- | 1988 || 9 || 5 || 10 || 1 || 2 || 20 || 2 || 0 |- | 1991 || 11 || 4 || 6 || 2 || 1 || 16 || 1 || 8 |- | 1994 || 9 || 4 || 4 || 1 || 1 || 18 || 2 || 10 |- | 1998 || 13 || 4 || 4 || 4 || 2 || 18 || 4 || 0 |- | 2002 || 10 || 5 || 8 || 3 || 2 || 17 || 3 || 1 |- | 2006 || 13 || 4 || 5 || 2 || 2 || 16 || 2 || 5 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20170604082859/http://www.strangnas.se/ Websteed vun de Kommun Strängnäs] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Södermanland]] 8ruyy6qej9js94b87qxoi9u06txmekb 0 15279 1071969 1010457 2026-07-10T12:31:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071969 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Tidaholm |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Westgötland|Westgötland]] |WAPEN=Tidaholm vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Tidaholm Municipality in Västra Götaland County.png |FLACH=520.33 |HÖÖCH= |KOOR_NS=58.183333 |KOOR_OW=13.95 |INWAHNERS=12601 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.tidaholm.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=1498 }} De '''Kommun Tidaholm''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Westgötland]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Westgötland]] un den [[Gerichtsbezirk Skövde]]. Se hett 12.601 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 520,33 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Tidaholm]]. == Demografie == 2006 weren 6,82 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 13.289 || 13.015 || 12.701 || 13.069 || 13.283 || 12.694 || 12.601 |} === Scholen === De Kommun hett 6 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 1501 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 89 Eilannen, de alltohoop 6 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 5 || 8 || 2 || 2 || 0 || 19 || 1 || 4 |- | 1985 || 6 || 7 || 4 || 1 || 0 || 20 || 1 || 2 |- | 1988 || 4 || 7 || 3 || 2 || 1 || 19 || 2 || 3 |- | 1991 || 5 || 6 || 3 || 2 || 0 || 16 || 2 || 7 |- | 1994 || 4 || 4 || 6 || 1 || 1 || 19 || 2 || 4 |- | 1998 || 5 || 3 || 5 || 3 || 1 || 16 || 3 || 5 |- | 2002 || 5 || 4 || 3 || 3 || 1 || 19 || 3 || 3 |- | 2006 || 7 || 4 || 3 || 2 || 1 || 20 || 3 || 1 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20200930193810/http://www.tidaholm.se/ Websteed vun de Kommun Tidaholm] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Westgötland]] 3hbcsadtbx4bh7acxz25jdm6clukgjt 0 15295 1071970 1010557 2026-07-10T12:33:32Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071970 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Uddevalla |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Westgötland|Westgötland]] |WAPEN=Uddevalla vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Uddevalla Municipality in Västra Götaland County.png |FLACH=641.93 |HÖÖCH= |KOOR_NS=58.35 |KOOR_OW=11.916667 |INWAHNERS=50539 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.uddevalla.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=1485 }} De '''Kommun Uddevalla''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Westgötland]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Bohuslän]] un den [[Gerichtsbezirk Uddevalla]]. Se hett 50.539 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 641,93 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Uddevalla]]. == Demografie == 2006 weren 10,65 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 34.533 || 44.960 || 47.724 || 46.032 || 47.345 || 48.971 || 50.539 |} === Scholen === De Kommun hett 22 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un 7 private Grundscholen. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 5079 Schölers un de privaten 717. == Geografie == In de Kommun gifft dat 289 Eilannen, de alltohoop 1.008 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 12 || 12 || 4 || 0 || 0 || 30 || 3 || 0 |- | 1985 || 11 || 8 || 9 || 1 || 1 || 28 || 3 || 0 |- | 1988 || 9 || 8 || 7 || 1 || 5 || 28 || 3 || 0 |- | 1991 || 11 || 7 || 6 || 4 || 3 || 23 || 4 || 3 |- | 1994 || 10 || 6 || 4 || 1 || 6 || 28 || 6 || 0 |- | 1998 || 11 || 3 || 3 || 7 || 4 || 22 || 11 || 0 |- | 2002 || 9 || 4 || 6 || 7 || 3 || 23 || 9 || 0 |- | 2006 || 14 || 3 || 4 || 4 || 0 || 20 || 3 || 13 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20210215024351/http://www.uddevalla.se/ Websteed vun de Kommun Uddevalla] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Westgötland]] 819llv3e8gpoj2pfturg3nnx4y29qg3 0 15328 1071973 1010487 2026-07-10T12:42:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071973 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Åre |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Jämtland|Jämtland]] |WAPEN=Åre vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Åre Municipality in Jämtland County.png |FLACH=7262.75 |HÖÖCH= |KOOR_NS=63.4 |KOOR_OW=13.083333 |INWAHNERS=9986 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.are.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=2321 }} De '''Kommun Åre''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Jämtland]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Jämtland]] un den [[Gerichtsbezirk Östersund]]. Se hett 9.986 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 7.262,75 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Järpen]]. == Demografie == 2006 weren 5,41 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 12.498 || 11.318 || 9.556 || 9.469 || 9.975 || 9.745 || 9.986 |} === Scholen === De Kommun hett 12 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 1121 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 1721 Eilannen, de alltohoop 1.730 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 7 || 14 || 3 || 1 || 0 || 23 || 1 || 0 |- | 1985 || 6 || 12 || 5 || 1 || 2 || 21 || 2 || 0 |- | 1988 || 4 || 14 || 5 || 1 || 3 || 20 || 2 || 0 |- | 1991 || 5 || 15 || 3 || 1 || 1 || 15 || 0 || 1 |- | 1994 || 5 || 12 || 2 || 0 || 2 || 18 || 1 || 1 |- | 1998 || 7 || 12 || 2 || 0 || 2 || 14 || 3 || 1 |- | 2002 || 4 || 10 || 3 || 2 || 2 || 17 || 2 || 1 |- | 2006 || 8 || 10 || 2 || 2 || 2 || 14 || 2 || 1 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20210307161737/https://are.se/ Websteed vun de Kommun Åre] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Jämtland]] gslx1h7v1o0vuwjvwyt3vwb5mmyps5p 0 15333 1071972 689954 2026-07-10T12:40:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071972 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Älmhult |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Kronoberg|Kronoberg]] |WAPEN=Älmhult vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Älmhult Municipality in Kronoberg County.png |FLACH=895.36 |HÖÖCH= |KOOR_NS=56.55 |KOOR_OW=14.133333 |INWAHNERS=15407 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.almhult.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0765 }} De '''Kommun Älmhult''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Kronoberg]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Småland]] un den [[Gerichtsbezirk Växjö]]. Se hett 15.407 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 895,36 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Älmhult]]. == Demografie == 2006 weren 10,66 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 14.957 || 15.399 || 15.289 || 15.562 || 15.945 || 15.403 || 15.407 |} === Scholen === De Kommun hett 13 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 1758 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 1009 Eilannen, de alltohoop 443 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 10 || 12 || 2 || 2 || 0 || 21 || 2 || 0 |- | 1985 || 10 || 12 || 4 || 1 || 1 || 19 || 2 || 0 |- | 1988 || 8 || 12 || 3 || 2 || 3 || 19 || 2 || 0 |- | 1991 || 10 || 13 || 3 || 3 || 0 || 18 || 1 || 1 |- | 1994 || 9 || 11 || 2 || 2 || 2 || 21 || 2 || 0 |- | 1998 || 9 || 11 || 2 || 4 || 1 || 18 || 3 || 1 |- | 2002 || 9 || 8 || 4 || 4 || 1 || 21 || 2 || 0 |- | 2006 || 8 || 9 || 3 || 3 || 1 || 15 || 1 || 1 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20210510035221/http://www.almhult.se/ Websteed vun de Kommun Älmhult] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Kronoberg]] siqwdxdauhi8weber4scee5ied2c9ac 0 15339 1071974 689971 2026-07-10T12:45:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071974 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Ödeshög |STAAT=Sweden |LIGGT_IN= :Lehn: [[Lehn Oostgötland|Oostgötland]] |WAPEN=Ödeshög vapen.svg |FLAGG= |KOORT2=Ödeshög Municipality in Östergötland County.png |FLACH=431.39 |HÖÖCH= |KOOR_NS=58.233333 |KOOR_OW=14.65 |INWAHNERS=5446 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=www.odeshog.se |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=0509 }} De '''Kommun Ödeshög''' is ene Gemeend in dat [[Lehn Oostgötland]] in [[Sweden]]. Dat höört to de Landschop [[Oostgötland]] un den [[Gerichtsbezirk]] . Se hett 5.446 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 431,39 km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Ödeshög]]. == Demografie == 2006 weren 5,34 % vun de Inwahners buten Sweden boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- !Johr | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwahners | 7.955 || 6.781 || 6.087 || 6.228 || 5.991 || 5.688 || 5.446 |} === Scholen === De Kommun hett 6 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 620 Schölers. == Geografie == In de Kommun gifft dat 105 Eilannen, de alltohoop 7 Hektar groot sünd. == Politik == {| class="Tabell" |+ Sittverdelung in den Kommunraat |- ! Johr || [[Moderate Sammlungspartei|Moderate]] || [[Zentrumspartei (Sweden)|Zentrum]] || [[Liberale Volkspartei (Sweden)|Liberale]] || [[Christdemokraten (Sweden)|Christdemokraten]] || [[De Grönen (Sweden)|Gröne]] || [[Sozialdemokraatsche Arbeiderpartei Sweden|Sozialdemokraten]] || [[Linkspartei (Sweden)|Linke]] || Annere Partein |- | 1982 || 8 || 11 || 2 || 2 || 0 || 17 || 1 || 0 |- | 1985 || 7 || 9 || 3 || 2 || 0 || 13 || 1 || 6 |- | 1988 || 6 || 9 || 3 || 3 || 1 || 14 || 1 || 4 |- | 1991 || 7 || 8 || 2 || 4 || 3 || 12 || 1 || 4 |- | 1994 || 6 || 9 || 2 || 2 || 4 || 16 || 0 || 2 |- | 1998 || 6 || 9 || 1 || 6 || 3 || 13 || 3 || 0 |- | 2002 || 6 || 9 || 0 || 8 || 2 || 14 || 2 || 0 |- | 2006 || 5 || 6 || 1 || 8 || 2 || 11 || 1 || 1 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20060515002050/http://turism.odeshog.se/ Websteed vun de Kommun Ödeshög] (sweedsch) [[Kategorie:Lehn Oostgötland]] lbxa9ah1imoytm0cxs68jt0326zulhz 0 15701 1071959 690384 2026-07-10T12:01:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071959 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Lebesby |STAAT=Norwegen |LIGGT_IN= :Amt: [[Amt Finnmark|Finnmark]] |WAPEN=Lebesby komm.svg |FLAGG= |KOORT2=NO 2022 Lebesby.svg |FLACH=3458.0 |HÖÖCH= |KOOR_NS=70.916667 |KOOR_OW=27.233333 |INWAHNERS=1391 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER=Harald Larssen |WEBSTEED=www.lebesby.kommune.no |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=2022 }} De '''Kommun Lebesby''' ([[Saamsche Spraak|saamsch]]: ''Davvesiidda gielda'') is ene Gemeend in dat [[Amt Finnmark]] in [[Norwegen]]. Se hett 1.391 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 3.458,0&nbsp;km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Kjøllefjord]]. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm [[Bokmål]] för dat [[Norweegsche Spraak|Norweegsche]]. De Kommun grenzt in’n Noordwesten an [[Kommun Nordkapp|Nordkapp]], in’n Noordoosten an [[Kommun Gamvik|Gamvik]], in’n Oosten un Süden an [[Kommun Tana|Tana]] un in’n Westen an [[Kommun Porsanger|Porsanger]]. == Demografie == 2006 kemen op 100 Froonslüüd 117,86 Mannslüüd. 2004 weren 7,3% vun de Inwahners buten Norwegen boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- ! Johr | 1769 || 1801 || 1815 || 1825 || 1835 || 1845 || 1855 || 1865 || 1875 || 1890 || 1900 |- ! Inwahners | 125 || 187 || 163 || 167 || 254 || 257 || 451 || 592 || 680 || 1.071 || 1.277 |- ! Johr | 1910 || 1920 || 1930 || 1946 || 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2001 || 2006 |- ! Inwahners | 1.441 || 1.593 || 1.774 || 2.160 || 2.438 || 2.418 || 2.242 || 1.996 || 1.699 || 1.519 || 1.391 |} == Politik == {| class="Tabell" |+ Stimmen in Perzent bi de Kommunalwahl |- ! Johr || [[Arbeiderpartei (Norwegen)|Arbeiderpartei]] || [[Fortschrittspartei (Norwegen)|Fortschrittspartei]] || [[Rechtspartei (Norwegen)|Rechtspartei]] || [[Christliche Volkspartei (Norwegen)|Chr. Volkspartei]] || [[Zentrumspartei (Norwegen)|Zentrum]] || [[Sozialistische Linkspartei (Norwegen)|Soz. Linke]] || [[Linkspartei (Norwegen)|Linke]] || Annere Partein |- | 2003 || 48,5 || 0,0 || 15,7 || 0,0 || 14,3 || 21,5 || 0,0 || 0,0 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20070416135630/http://www.lebesby.kommune.no/ Websteed vun de Kommun Lebesby] (norweegsch) [[Kategorie:Amt Finnmark]] ix7xnuj08irsv1gr5k5fsye5u9qoq14 0 15978 1071971 690443 2026-07-10T12:36:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071971 wikitext text/x-wiki {{Gemeenbox |NAAM=Vardø |STAAT=Norwegen |LIGGT_IN= :Amt: [[Amt Finnmark|Finnmark]] |WAPEN=Vardø komm.svg |FLAGG= |KOORT2=NO 2002 Vardø.svg |FLACH=600.0 |HÖÖCH= |KOOR_NS=70.366667 |KOOR_OW=31.1 |INWAHNERS=2338 |INWAHNERS_TIET=2006 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER=Rolf Einar Mortensen |WEBSTEED=www.vardo.kommune.no |ÖÖRD= |GEMEENSLÖTEL=2002 }} De '''Kommun Vardø''' ([[Saamsche Spraak|saamsch]]: ''Várggát'') is ene Gemeend in dat [[Amt Finnmark]] in [[Norwegen]]. Se hett 2.338 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 600,0&nbsp;km². De Sitt vun de Verwalten is in [[Vardø]]. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm [[Bokmål]] för dat [[Norweegsche Spraak|Norweegsche]]. == Demografie == 2004 weren 8% vun de Inwahners buten Norwegen boren. === Inwahnertall === {| class="Tabell" |- ! Johr | 1769 || 1801 || 1815 || 1825 || 1835 || 1845 || 1855 || 1865 || 1875 || 1890 || 1900 |- ! Inwahners | 80 || 119 || 111 || 133 || 215 || 250 || 519 || 983 || 1.515 || 2.461 || 2.857 |- ! Johr | 1910 || 1920 || 1930 || 1946 || 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2001 || 2006 |- ! Inwahners | 3.288 || 3.356 || 3.833 || 3.562 || 3.807 || 4.063 || 4.085 || 3.659 || 3.022 || 2.587 || 2.338 |} == Politik == {| class="Tabell" |+ Stimmen in Perzent bi de Kommunalwahl |- ! Johr || [[Arbeiderpartei (Norwegen)|Arbeiderpartei]] || [[Fortschrittspartei (Norwegen)|Fortschrittspartei]] || [[Rechtspartei (Norwegen)|Rechtspartei]] || [[Christliche Volkspartei (Norwegen)|Chr. Volkspartei]] || [[Zentrumspartei (Norwegen)|Zentrum]] || [[Sozialistische Linkspartei (Norwegen)|Soz. Linke]] || [[Linkspartei (Norwegen)|Linke]] || Annere Partein |- | 2003 || 64,2 || 7,4 || 10,9 || 2,5 || 0,0 || 11,3 || 3,7 || 0,0 |} == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20160405151514/http://www.vardo.kommune.no/ Websteed vun de Kommun Vardø] (norweegsch) [[Kategorie:Amt Finnmark]] o3nfxtvfoo5dxd0nje85maf22ac90np 0 16299 1072076 1071773 2026-07-10T22:15:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072076 wikitext text/x-wiki '''Wiesbaden''' is de Landshööftstadt vun [[Hessen]] un mit sien 15 [[Thermalborn|Thermal-]] un [[Mineralborn]]s<ref name="quelle">{{Internetquelle |url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |titel=Quellen sind eine Image-Frage |werk=[[Wiesbadener Tagblatt]] |datum=2008-09-18 |abruf=2015-05-04 |kommentar=Darin wird aus dem Bericht einer Projektgruppe für die Stadtverordneten zitiert: „Bei den Thermal- und Mineralquellen wird ein Bestand von 27 Quellen angegeben. Tatsächlich vorhanden sind jedoch nur 15 Quellen. Sieben Quellen sind außer Betrieb und fünf weitere wurden beseitigt.“ |offline=1 }}</ref> en vun de öldsten [[Kuroort|Kurbäder]] vun [[Europa]]. De Stadt liggt an’n [[Rhien]] in’n Süüdwesten vun Hessen. Wiesbaden hett 278.474 Inwahner (Stand: 31.12.2019) up en Flach vun 203,93 km². De Landdag un de Staatsregeern vun Hessen sünd dor to Huus. ==Bekannt Lüüd ut disse Stadt== * [[Olaf Buhl]] (1953-2024), düütsch Journalist * [[Daniel Deußer]] (*1981), Springrieder * [[Jürgen Grabowski]] (1944-2022), Footballnatschonalspeler * [[Franz Kaiser (Astronom)|Paul Kaiser]] (1891-1952), Astronom * [[Paul Kuhn]] (1928-2013), Pianist, Bandleader un Singer * [[Folkert Meeuw]] (*1946), Swemmsportler == Kiek ok == * [[Hessen]] * [[List vun de Grootstäder in Düütschland]] * [[Düütschland]] ==Weblinks== {{Commons|Wiesbaden}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hessen]] [[Kategorie:Hööftstadt (düütsche Bundslänner)]] [[Kategorie:Stadt]] 1lqurzuovu8y2nf37a7oc3dpf9ibh11 0 20229 1072023 859979 2026-07-10T17:23:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072023 wikitext text/x-wiki [[Bild:Flag_of_the_Puerto_Rican_Independence_Party.svg|duum|Flagg vun PIP]] De '''Puertorikaansche Unafhängigkeitspartei''' ( Up [[Spaansche Spraak|Spaansch]]: '''Partido Independentista Puertorriqueño''') is ene Partei in [[Puerto Rico]], de sik för de Unafhängigkeit vun dat Land vun de [[USA]] insetten deit. Sien Hööftquarteer hett de Partei in [[San Juan (Puerto Rico)|San Juan]] un de Vörsitter is [[Rubén Berríos Martínez]]. Se is blangen de twee groten Partein ([[Ne’e Fortschrittspartei (Puerto Rico)|Ne’e Fortschrittspartei]] un [[Demokraatsche Volkspartei (Puerto Rico)|Demokraatsche Volkspartei]]) de drüdde Kraft in dat polietsche System vun Puerto Rico. In dat [[Repräsentantenhuus vun Puerto Rico|Repräsentantenhuus]] un in’n [[Senat vun Puerto Rico|Senat]] sitt je een Afornten vun de Puertorikaansche Unafhängigkeitspartei. Se hett bi de letzten Wahlen 2004 knapp teihn Perzent vun de Stimmen kregen (bi de Listenplätz, bi de Direktkandidaten knapp fief Perzent). De Partei is Deel vun de [[Sozialistische Internatschonale]]. == Historie == De Partei is an’n [[20. Oktober]] [[1946]] vun [[Gilberto Concepción de Gracia]] grünnt worrn. Gracia weer untofreden mit de [[Demokraatsche Volkspartei (Puerto Rico)|Demokraatsche Volkspartei]], de sik för Autonomie un Unafhängigkeit insett harr, aver sik na Gracia sien Verscheel nich dull noog insetten dee. == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20080110212743/http://www.independencia.net/ Websteed vun de Partei] (spaansch, engelsch) [[Kategorie:Partei]] [[Kategorie:Puerto Rico]] 211eqpd79rw358087rrsku09610uhcb 0 22757 1072081 995613 2026-07-10T22:43:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072081 wikitext text/x-wiki [[Bild:Woj zachodniopomorskie adm.svg|duum|Laag vun Westpommern in Polen]] [[Bild:POL_województwo_zachodniopomorskie_flag.svg|duum|Flagg vun de Woiwodschop]] [[Bild:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|duum|Wapen vun de Woiwodschop]] De '''Woiwodschop Westpommern''' is ene [[Woiwodschop]] in [[Polen]]. De [[Hööftstadt]] is [[Stettin]]. Westpommern hett 1.693.533 Inwahners (Stand 30. Juni 2006) op 22.896 km². Opdeelt is de Woiwodschop in 18 Landkreise un dree Stadtkreise: * [[Stettin]]<!-- pd --> * [[Köslin]]<!-- pd --> * [[Swienemünn]]<!-- pd --> * [[Kreis Belgard]] * [[Kreis Arnswalde]] * [[Kreis Dramburg]] * [[Kreis Gollnow]] * [[Kreis Gripenbarg]]<!-- pd --> * [[Kreis Gripenhagen]]<!-- pd --> * [[Kreis Cammin]] * [[Kreis Kolbarg]]<!-- pd --> * [[Kreis Köslin]]<!-- pd --> * [[Kreis Laabs]]<!-- pd --> * [[Kreis Soldin]] * [[Kreis Pölitz]] * [[Kreis Pyritz]] * [[Kreis Schlawe]]<!-- pd --> * [[Kreis Stargard]] * [[Kreis Neustettin]] * [[Kreis Schivelbein]] * [[Kreis Deutsch Krone]] == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20080724101934/http://bip.szczecin.uw.gov.pl/ Websteed vun de Woiwodschop] (poolsch) [[Kategorie:Polen]] i8xugls2m8w6wjjl8ye7cmty0rrsfdm 0 34064 1072078 1059324 2026-07-10T22:24:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072078 wikitext text/x-wiki [[Bild:Steinitz, William-4 - DPLA - 9eeab9ac335135c24b69ab7e36fc5354 (cropped).jpg|right|220px]] '''Wilhelm Steinitz''' (* [[14. Mai]] [[1836]] in [[Prag]]; † [[12. August]] [[1900]] in [[New York City|New York]]) weer en bedüüdend Schachspeler ut [[Öösterriek]], de nahderhenn de US-amerikaansch Staatsbörgerschap annommen hett. He stamm ut [[Böhmen]] un weer de eerste allgemeen anerkannt Schachweltmeester. He gellt as Revolutionär vun de Schachtheorie, de de damals vörherrschend Speelwies vun dat störmisch Angreepschach, dat so nömmt „romantisch Schach“, bannig kritiseer. Mit en eerstmals wetenschapelich Herangahnswies<ref>To Steinitz’ wetenschaplich Schachverständnis vgl. Kmoch 1982, S. 3–5 sowie [http://www.ewetel.net/~heike.focken/steinitz.htm ''Sein neuer Spielstil''].</ref> formuleer Steinitz noch hüüd gültig strategisch-positionelle Grundsätze un hett somit den Grundsteen leggt för de moderne Schachtheorie. == Leven == === Jöögd === Wilhelm Steinitz wurr as negent vun 13 Kinner vun de Schnieder Josef Salamon Steinitz (1789–1868) un de sien Fru Anna boren. As Geburtstag wurrd af un an de 17. Mai angeven. Dat beruht aber up en irrtümlichen Angaav vun Steinitz sülvst ut dat Johr 1887, wat he later aber verbetert hett. De 14. Mai is dör de Geburtsoorkunn un Upteknungen vun de jöödsch Gemeend belegt.<ref>vgl. Landsberger 1993, S. 2f.</ref> De Familie leev in ärmlich Verhältnissen, mehrere vun sien Geschwister sünd all as Kind storven. Wilhelm harr vun Geburt an en [[Klumpfoot]] un bruuk en Gehstütze. All as Kind gull he as en vun de best Schachspeler in Prag. 1858 truck he nah [[Wien (Stadt)|Wien]], um an dat [[Technische Universität Wien|Polytechnisch Institut]] [[Mathematik]] to studeeren. En Tiet lang finanzeer he sien Studium dör journalistisch Arbeiten för de ''Constitutionelle Österreichische Zeitung'', för de he Parlamentsberichte schreev. Bald aber stell sück för Steinitz herut, dat mit Schachspelen in [[Wiener Koffiehuus|Wiener Koffiehüüs]] bedüüdend mehr Geld to verdeenen weer. En bekannt, eerstmals 1873 in de ''Österreichischen Schachzeitung'' publizeert Anekdote beschrifft en Partie tegen den rieken Bankier Gustav Epstein, to de he seggt hemm sall: „An der Börse sind Sie Epstein und ich Steinitz, aber am Schachbrett bin ich Epstein und Sie Steinitz.“<ref>Landsberger 1993, S. 20f.</ref> Dör sien Erfolge wurr he gau internatschonal bekannt. === De Johren in London === 1862 nehm he in [[London]] an sien eerst internatschonal Turnier deel un keem up Platz 6. Dormit wunn he en Priesgeld vun 5 Pund.<ref>Fred Kahl: {{Webarchiv|url=http://www.koenig-plauen.de/Rubriken/Weltmeister/steinitz.htm |wayback=20100317174445 |text=Wilhelm Steinitz |archiv-bot=2026-07-10 22:24:15 InternetArchiveBot }} up koenig-plauen.de</ref> Vun sien Partien dor wurr sien Sieg mit Swaart tegen den italienschen Meester [[Serafino Dubois]] bekannt. Dorup henn is Steinitz nah London översiedelt, wiel England domols as Zentrum vun de Schachwelt gellen dee. Hier kunn he sien Levensünnerholt dör Speel um Geld in de Koffiehüüs vun de Metropole bestrieden. Steinitz speel sück in de nächste Johren nah baben: direkt nah daz Londoner Turnier hett he Serafino Dubois in en Wettkamp mit 5,5:3,5 slahn, 1863 kunn he gegen [[Joseph Henry Blackburne]] mit 8:2 winnen. In dat glieker Johr wunn he tegen Deacon 5,5:1,5 un Mongredien mit 7:0. To’t Johreswennen 1863/1864 hett he Green 8:1 besiegt. Dornah geev dat noch twee överlegen wunnen Turniere: [[Dublin]] 1865 un London 1866. [[Bild:Steinitz1866.jpg|left|thumb|upright|Steinitz während sien Wettkamp mit Anderssen (London 1866)]] De groot Erfolge vun Steinitz in England hebbt eenig Schachenthusiasten dorto brocht, en Wettkamp tüschen Steinitz un [[Adolf Anderssen]], de as inoffiziell Weltmeester gull, to organiseeren. 1866 drapen de beid Schachmeester in London upnanner: nah en harten Kamp – kien Partie gung Remis ut - wunn Steinitz mit 8:6. Van nu an wurr Steinitz as de weltwiet beste Schachspeler ansehn. Sien Överlegenheit kunn he in de folgend Johren ok besünners nahwiesen: 1866 hett he [[Henry Edward Bird]] 7,5:5,5, Blackburne 1870 mit 5,5:0,5 un 1872 [[Johannes Hermann Zukertort|Johannes Zukertort]] mit 9:3 besiegt. Tatsächlich wunn Steinitz damals jeden Tweekamp, aber bi en Turnier to winnen schaff he lang Tiet nich mehr: 1867 in [[Paris]] keem he up den darten Platz (achter [[Ignaz von Kolisch]] un [[Gustav Richard Neumann|Gustav Neumann]]), in [[Dundee]] 1867 wurr he Tweet (achter Neumann), as ok in [[Baden-Baden]] 1870 (achter Anderssen). Eerst in London 1872 un [[Wien (Stadt)|Wien]] 1873 kunn he ok weer Turniere winnen. Van 1872 bis 1874 speel he för den City of London Chess Club twee [[Feernschach|Feernpartien]] tegen de [[Wiener Schachklub|Wiener Schachsellschap]] ünner de Leitung vun Ignaz von Kolisch, bi de dat um en Insatz vun 100 [[Pfund Sterling]] gung, un wunn 1,5:0,5. Turniere un Wettkämpe speel Steinitz nah sien Wiener Triumph dree Johr lang nich, doch 1876 hett hüm Blackburne nochmal rutfordert. Steinitz gelung tegen den Briten en in disse Hööcht vun nümms verwacht Sieg: he hett Blackburne 7:0 slahn. Dornah truck he sück weer för en paar Johr vun de Turnierbedriev torüch un hett völ Tiet to de schachtheoretische Analyse verwendt. Steinitz övernehm de Schachspalte in ''The Field'', de hüm tosommen mit dat Speel um Insatz tegen Amateure in de Londoner Cafés en genügend Utkommen verschaffen de. As Korrespondent hett he verscheeden Turniere besöcht, ahn to spelen, uünner annern Paris 1878 un [[Berlin]] 1881. 1882 kehr he nah en neegenjohrig Paus (afsehn vun de Wettkamp tegen Blackburne 1876) in de Arena torüch: he nehm an dat Turnier in Wien deel, wo he sück den eersten Platz mit [[Simon Winawer]] deel. In dat Johr drup wurr he bi dat groode Turnier vun London Tweet achter Zukertort, de da best Turnier in sien Leven mit 3 Punkten Vörsprung wunn. In dat glieker Johr geev Steinitz sien Stäe bi ''The Field'' up un nehm en Inladung in de [[USA]] an, de togliek sien Ansiedlung dor mit sück truck. Mit sien Nahfolger bi ''The Field'', [[Leopold Hoffer]], hett he sück af 1881 en över mehrere Johren andüernd publizistisch Striederee leefert, de de Schachhistoriker [[Kenneth Whyld]] later henn as ''Steinitz-Hoffer Ink War'' betekent hett. Steinitz pleeg Hoffer, de sien Rivalen Zukertort ünnerstööten de, meest immer „Dreckseele“ to nömm.<ref>vgl. Landsberger 1993, S. 204f.</ref> === Upentholt in de USA un Weltmeestertitel === Nah 21 Johren in England is Steinitz in de USA översiedelt. As begehrter Gast in verscheeden US-amerikaansch Klubs, as ok up Kuba, sowie as Bearbeiter vun verscheeden Schachspalten in US-amerikaanschen Zeitungen harr Steinitz en utreichend Inkommen. Ut sien amerikaansch Tiet sünd männig [[Simultanschach|Simultan-]], [[Blindschach|Blind-]], Gelegenheits- un Wettkamppartien överleeefert. Van 1885 bit 1891 hett he dat ''International Chess Magazine'' leidt, en weltwiet anerkannt [[Schachtietschrift]]. Dör de prinzipienfast un mit „scharp Tung“ formuleert Verteidigung vun sien Ansichten kreeg Steinitz aber Arger mit völ vun sien Leser un Bewunnerer, vun de he aber finanziell afhängig weer. Ut disse Gründe (Abonnenten sprungen düpiert a, Steinitz’ Uptreden wurr aflehnt un he wurr seltener to Gastspelen in Clubs inladen) weer he laterhenn dwungen, sien Tietschrift weer intostellen. Enn’ vun dat Johr 1885, as sück Steinitz noch en groode Popularität in de USA erfreuen kunn, funnen sück Gönner un Mäzena, de en Wettkamp um de ''Championship of the World'' in de USA veranstalten wullen. As Gegner vun Steinitz wurr de poolsch Schachmeester [[Johannes Hermann Zukertort]] inladen, de 1883 dat Turnier vun London överlegen vör Steinitz wunnen harr. Bevör de Wettkamp aber överhoopt starten kunn geev dat toii Verhandlungen üm Priesgeld, Speelbedingungen un Utdragensmodus. Beid Speler hebbt in Insatz vun 2.000 Dollar leist, de jeweils vun hör Ünnerstööter upbrocht wurrn. De Winner kreeg 1.000 Dollar as Priesgeld, de restlich 3.000 Dollar wurrn an sein Ünnerstööter betallt, de somit en Gewinn erzielen kunnen, wenn se up den richtigen Spieler sett harrn.<ref>Landsberger 2002, S. 65–69. Dor sünd ok sein Ünnerstööter mit de vun hör inbetallt Summe upföhrt.</ref> Zukertort is den in de USA inreist to dat Match, dat as eerst offiziell Wettkamp um de [[Schachweltmeester]]schap gellt.<ref>„''Heute, am 29. Dezember 1885, ist zwischen Wilhelm Steinitz in New-York und J.&nbsp;H. Zukertort aus London ein Übereinkommen getroffen worden, dahingehend, einen Schach-Wettkampf um die Kämpenschaft (Championship) der Welt und einen Einsatz von zweitausend (2000) Dollar von jeder Seite zu spielen.''“<br /> So begann die schriftliche Vereinbarung zwischen Steinitz und Zukertort, die bei einem Notar hinterlegt worden war. Zitiert nah [[Johannes Minckwitz]]: ''Der Entscheidungskampf zwischen W. Steinitz und J. H. Zukertort um die Meisterschaft der Welt''. Roegener, Leipzig 1886. S. 19.</ref> De Tweekamp wurr in dree amerikaansch Städer utdragen, speelt wurr af den 11. Januar 1886 in New York in de sülvig Rüüm an de Broadway, in de Johrteinten vörher de Amerikaner [[Paul Charles Morphy]] tallriek Erfolge fiern kunn, dat wurrn ok de sülvig Schachdisch un Schachfiguren bruukt, mit de Morphy all speelt harr. De wiedere Stationen weern St. Louis un toletzt New Orleans.&nbsp;<ref>Nach: Raymund Stolze: ''Umkämpfte Krone''. 3. Auflage. Sportverlag, Berlin 1992.</ref> Steinitz, de de speelt Partien för sien ''International Chess Magazine'' analyseeren de, während de Kamp noch leep, wunn tegen Zukertort mit grooten Vörsprung. He leeg woll in den eersten Wettkampafsnitt mit 1:4 torüch, he hett sück aber Midden vun den Wettkamp weer verholt un kunn Zukertort, de physisch un psychisch tosommenbrook, nah Gewinnpartien mit 10:5 (fünf Partien endeten remis) slahn. De 20. Partie vun de Wettkamp muss wegen Krankheit vun Zukertort üm dree Daag verschaven weern. He verlor de denn, an’ 29. März, in blots 19 Tüüg nah en half Stünn.<ref>''Der Schachwettkampf zwischen Steinitz und Zukertort 1886''. Edition Olms, Zürich 1986. ISBN 3-283-00122-7</ref> Steinitz gull nu ok offiziell as Weltmeester (''Champion of the World''). An’ 23. November 1888 wurr he amerikaansch Staatsbürger.<ref>Landsberger 1993, S. 206 f.</ref> He leev in en Huus in [[Montclair (New Jersey)|Montclair]], ruch weg dartig Meilen vun New York weg. As kämpferisch Geist ruh Steinitz sück nich up de eenmal erwurben Lorbeeren ut: he hett sück bi sien amerikaansch Schachfrüenden um Ünnerstööt för wietere Wettkämpe bewurben. Solang he Weltmeester weer, speel Steinitz all sien Wettkämpe üm de Weltmeesterschap in de nee Welt: 1889 wunn he up Kuba (in [[Havanna]]) tegen [[Michail Tschigorin]] ut [[Russland]], tegen de he tovör in London 1883 beid Partien verloren harr, mit 10,5:6,5. Um de Johreswennen 1890/1891 speel he in [[New York City]] tegen den Ungarn [[Isidor Gunsberg]], de he mit 10,5:8,5 slahn hett, 1892 speel he nochmals tegen Tschigorin, ok weer up Kuba. Dittmal weer sien Sieg wat glückelk: da Endergebnis vun 12,5:10,5 täuscht över de Verloop vun de Wettkamp, wiel Tschigorin ut völ good stahn Partien blots wenig Punkte halt hett. Besünners de letzte Partie vun de Wettstried, in de Tschigorin en triviales Matt in 2 Tüüg nich sehn hett, gung as klassisch vun [[Schachblindheit]] in de Historie in.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1036366 Partie to Nahspelen (Java)]</ref>. [[Bild:Lasker-Steinitz.jpg|thumb|right|280px|Steinitz (links) un Lasker (rechts) während hör Weltmesterschapskamp 1894.]] === Weltmeesterschaftskämpe tegen Lasker === Steinitz’ letzt Rutforderer weer de junge düütsch Speler [[Emanuel Lasker]], de sück siet 1892 in de USA uphollende. Klubs in de USA und [[Kanada]] hebbt en Tweekamp veranstalt, de up teihn Gewinnpartien utleggt weer. De 58-johrig Steinitz verlor tegen den 25-johrigen nee’n Weltmeester düütlich mit 5:10 (veer Partien gungen remis ut). Sien unbedingter Will, den Weltmeestertitel torüchtohollen, leet Steinitz nich ruhen. He nehm an verscheeden Turniere in de 1890er Johren deel. Ok wenn he kien Turnier mehr winnen kunn, keem he bit up London 1899 in jeder Turnier in de Priesränge. An en gooden Dag kunn he jeden Gegner gefährlich wurrn un männig vun sien Glanzpartien stammen ut de letzt Johren vun sien Schachkarriere. De bekanntst is sien Sieg tegen [[Curt von Bardeleben]] in Turnier vun [[Hastings]] 1895, bi de Steinitz up Platz 5 keem. Sien best Ergebnis ut disse letzte Schaffensperiood weer de tweete Platz bi dat Veermeester-Turnier in [[Sankt Petersburg]] 1895/1896 (achter Lasker). Lasker gewähr Steinitz to de Johreswennen 1896/1897 in [[Moskau]] en Rückkamp um den Weltmeestertitel. Steinitz, intüschen aber 60 Johr old, fehl nu de Energie un Utdüer, um tegen den jungen Weltmeester bestahn to können, he verlor düütülich mit 2:10 Gewinnpartien (fiev Partien gungen remis ut). De Verlust vun sien Titel gung aber düchtig an sien psychisch Verfaten. Noch in Moskau, nah den Verlust vun den Wettkamp, verschlechter sück sien Tostand dermaaten, dat he van März bit April 1897 in en Moskauer Nervenheilanstalt behannelt wurrn muss. Steinitz het sück nah sien Wettkamp nämlich sien plant Erfindung widmet: He wull ahn technisch Hilfsmiddel, also ahn Apparat oder Drahten, dör Gedankenöverdragen telefoneeren. Sien Sekretärin, de beobachten kunn, wu Steinitz an en apen Fenster stunn un up Antwort tööv, hett denn de notwendigen Schritte inleidt, dormit Steinitz in en Anstalt inwiest wurr.<ref>[[Deutsche Schachzeitung]], April 1897, S. 122–124</ref> Nahdem he weer entlaaten weer, is Steinitz över Wien weer nah New York torüchkehrt un speel in de kommend dree Johren bit kört to sien Dood noch in internationalen Turnieren. In’ Februar un Mai 1900 wurr Steinitz nochmal psychiatrisch behannelt. Toletzt harr he Halluzinationen, dat vun hüm elektrisch Strööme utgungen un he up disse Oort un Wies Schachfiguren bewegen kunn&nbsp;<ref>Deutsche Schachzeitung, März 1900, S. 96</ref>. Steinitz starv verbittert un vun materiell Not tekent en paar Maand later in dat „New-Yorker Staatsirrenhaus Wards-Island“<ref>Deutsche Schachzeitung, September 1900, S. 292. Dat hannelt sück um dat 1899 gründt Manhattan State Hospital.</ref>, laut Doodenschien an Hartverseggen. He wurr up den Karkhoff ''Evergreen Cemetery'' in Brooklyn begraben, de Nummer vun sien Graff is Bethel Slope 5892. Sien hööchste [[Historsch Elo-Tall]] erreich Wilhelm Steinitz in’ April 1876 mit en Elo-Wert vun 2826. [[Bild:Wilhelm Steinitz plaque.JPG|thumb|upright|Gedenktafel up de Široká ulice in Prag]] === Privates === Af 1866 leev Steinitz mit Caroline Golder tosommen, mit de he en Dochter Flora hatte. Flora is mit 21 Johr, an’ 13. Januar 1888<ref>International Chess Magazine, Februar 1888, S. 42</ref> in Brooklyn an de Hartkrankheit [[Endokarditis]] storven. Veer Johr later, an’ 27. Mai 1892, is ok Caroline in dat Öller vun 45 Johren storven. Nah hör Dood leev Steinitz mit en 28 Jahre jüngeren Fru namens Elisabeth tosommen, de hör Nahnaam is nich bekannt. Mit hör harr he den Söhn William (* Dezember 1894). In’ Juli 1897 broch Elisabeth en Dochter Julia to Welt. Dat is aber unwohrschienlich, dat se de Dochter vun Steinitz weer, wiel he to de Tietpunkt vun de Zeugung up Utlandsreisen weer.<ref>vgl. Landsberger 1993, S. 341f.</ref> === Dit un Dat === In Steinitz sien Geburtsstadt Prag is to Ehren vun den Schachweltmeester en Gedenktafel an de Philosophisch Fakultät vun de [[Karls-Universität Prag|Karls-Universität]] anbrocht. Se wurr an’ 30. Juni 2004 vun de tschechisch Staatspräsident [[Václav Klaus]] enthüllt un stammt vun den tschechischen Bildhauer [[Vladimír Oppl]].<ref>Zeitschrift ''Schach'', 8/2004, S. 68. {{Webarchiv|url=http://schach.wienerzeitung.at/Welt.aspx?id=3952 |wayback=20120207231117 |text=Körtbericht mit Biller up den Schachserver vun de Wiener Zeitung |archiv-bot=2026-03-14 09:44:36 InternetArchiveBot }} (toletzt upropen an’ 24. März 2008)</ref> 2009 wurr to Ehren vun Wilhelm Steinitz de Wiener ''Nordsteg'' över de [[Donau]] in [[Steinitzsteg]] umnömmt. == Bidrag to de Entwicklung vun dat Schachspeel == [[Bild:Steinitz, William-6 - DPLA - 14aa7ef9477056e77578e1aca30a7e8d (cropped).jpg|thumb|upright|left|Wilhelm Steinitz]] Steinitz groode Verdeensten liggen in sien gründlich Analyse vun de Prinzipien vun dat Schachspeel. He verstunn sück as Begrünner vun en Modern School, deren Anhänger en Schachpartie systematisch nah [[Strategie (Schach)|strategischen]] Prinzipien gestalten deen. In’ Gegensatz dorto stunn de Romantisch School, de de Meesterspeler vör Steinitz kennteken deen. Se spelen vun Partieanfang an scharp up direkten Königsangreep un hebbt dorbi up de Intuition un Genie vun de Schachmeester vertraut. Steinitz ziel dorup, den positionell to wenig begründt Partieubau vun disse Speler dör streng positionell Speel to wedderlegen. Tatsächlich faszineer Steinitz dat Schach-Publikum in de eerst Johren vun sien Loopbahn mit romantisch Schach, wat he bestens kunn. Nahdem he allerdings de Speelwies vun de engelsch Meesters mitkregen harr, der sück ehder mit slooten Anspeelen un solid anleggt Prtien anfrünnen kunnen, wurr sien Upmarksomkeit up de Gesetzmäßigkeiten vun de Schachstrategie, de nich so in’t Oog fallen deen, lenkt. He analyseer akribisch de Meesterpartien ut de Vergangenheit un sien Gegenwart, un hett sien Erkenntnisse bekannt makt. Sien Schachspalten hett he mit en grooten Arbeitsupwand führt. Sien Henwiesen to de vun hüm faststellt Prinzipien harr he all sien Leser vun ''The Field'' un sien ''International Chess Magazine'' mitdeelt, he hett denn aber ok noch 1889 dat Lehrbook ''The Modern Chess Instructor'' verapenlicht, en Wark, in dat he sien ''Moderne Schule'' wat beter verklort hett un all vun hüm opdeckt Prinzipien, de hüüd to dat Allgemeengood vun all Schachspeler is, entwickelt hett. Verstahn hett man Steinitz aber anfangs meest nich. Sien Erkenntnisse hett he in sien Partien anwendt, doch siet Tietgenossen keemen disse Erkenntnisse bizarr un dunkel vör. De meesten full dat swoor, de Ideen achter Steinitz sien Tüüg to verstahn un völ hebbt versöcht hüm lächerlich to maken. Eerst mit de Generation vun [[Emanuel Lasker]] un [[Siegbert Tarrasch]] wurr he as Neemaker würdigt. Lasker hett behaupt, dat he Steinitz mit de sien eegen Wapen slahn hett. In sien ''Lehrbuch des Schachspiels'' (1925) nimmt de Dorstellung vun de vun Steinitz entwickelten Prinzipien breeden Ruum in. {{Schachbrett | tright |Emanuel Lasker – Steinitz, Hastings 1895 |Brett= 8 |rd|nd|bd|bd|qd|rd|nd|kd|1_= 7 | |pd|pd| | |pd|pd|pd|2_= 6 |pd| | |pd| | | | |3_= 5 | | | |pl|pd| | | |4_= 4 | | | | |pl| |pl| |5_= 3 | | |pl| | |nl|nl|pl|6_= 2 |pl|pl|bl| | |pl| | |7_= 1 |rl| |bl|ql|rl| |kl| |8_= a b c d e f g h | Stellung nah 17. … Se7-g8 }} En Bispeel för den Gloov an de Wedderstandskraft vun en Stellung ahn Buerschwächen ist de Partie vun Steinitz tegen Lasker in dat Turnier vun Hastings 1895. Nah 17 Tüüg sünd all swaart Figuren wedder up de eegen Grundreeg versammelt. In de Loop vun de Tiet wurr disse Partie, de Lasker nah 40 Tüüg wunn, bannig ünnerscheedlich kommenteert. Während de [[Deutsche Schachzeitung]] meen, dat disse Speelwies den eegendömlichen Humor vun Steinitz wiesen dee, hebbt anner latere Autoren vun en profunden Plan to dat Umgrupperen vun de Figuren oder vun en psychologischen Trick snackt, de den Gegner to överhast Angreepsversöken verleiten sull.<ref>Amatzia Avni: ''Devious chess''; London: Batsford, 2006; ISBN 0-7134-9004-7; S. 79f.</ref> [[Garri Kasparow]] würdig Steinitz as Neemaker, de sien Erkenntnisse to de Schachstrategie en Wendepunkt in de Schachhistorie dorstellen deen. He hett aber ok drup henwiest, dat Steinitz in sien Partien de Bedüüden abstrakter positioneller Prinzipien faken överschätzt hett.<ref>Garri Kasparow: ''My great predecessors'', Band 1; London: Everyman, 2003; ISBN 1-85744-330-6; S. 6</ref> === Stellungsbeurdeelen === To de wichtigste Faktoren, de en Stellungsinschätzung eerst mögelk maken, tell Steinitz: # dat Materialverhältnis # de Wirkungskraft vun de Figuren # de Wirkungskraft vun de Buern # de Postierung vun de Buern # de Königstellung # dat Tosommenspeel vun all Figuren För sück nommen, weer kien vun disse Punkten wat Nee’s. So hett all [[François-André Danican Philidor|Philidor]] Midden vun dat 18. Johrhunnert behaupt: „Die Bauern sind die Seele des Schachspiels“,<ref>André Danican Philidor: ''Analyse du Jeu des échecs''. 1749. Im Original: ''Les pions sont l’âme des échecs''.</ref> un de romantisch Schachschooö legg grooten Weert up de Warkkraft vun de Figuren. Steinitz aber hett ut de Stellungsbeurdeelung en System makt un hett ok völ nee Sichtweisen propageert. So kunn he to’n Bispeel nahwiesen, dat de Grundstellung vun de Buer vör den (rocheerten) König de sekerste Verteidigungsstellung för de König is. He droog ok dorto bi, sein Tietgenossen de Bedüüden vun dat Löperpaar begriepelk ta maken, dat weer damals noch en temelk nee strategisch Konzept. Steinitz formuleer buterdem den Grundsatz, dat en Flögelangreep am besten dör en Tegenslaag in’t Zentrum beantwoort wurrd. Stellungen mit en [[Isolani (Schach)|Isolani]] hull he wegen de dorut resulteerend Felderschwächen för nicht so good. === Strategie === {{Schachbrett | tright | |Brett= 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd| |rd|1_= 7 |pd|pd|pd| | |pd|pd|pd|2_= 6 | | | | |pd|nd| | |3_= 5 | | | |pd|pl| | | |4_= 4 | | | |pl| | | | |5_= 3 | | |nl| | | | | |6_= 2 |pl|pl|pl| | |pl|pl|pl|7_= 1 |rl| |bl|ql|kl|bl|nl|rl|8_= a b c d e f g h | De Steinitz-Variante in de Franzöössch Partie nah 4.&nbsp;e4-e5 }} Up sien neeoortig Beurdeelung vun en Stellung hett he folgend Prinzipien vun de Strategie begründ: # Dat herrscht ut de Grundstellung rut en Gliekgewicht vun de Kräfte. # Eerst wenn dit Gliekgewicht stört is, is en scharp Angreep gerechtfertig bzw. sünd [[Taktik (Schach)|taktisch]] Schläg mögelk. # Angreep mööt sück tegen de ''swachen Punkte'' vun de Gegner richten. # De Verteidigung moot so ökonomisch ween as blots mögelk. Disse Formulierungen hebbt för Gültigkeit bit hüüd behollen. === Anspeeltheorie === Steinitz droog völ Ideen to de Theorie vun dat [[Anspeel (Schach)|Anspeel]] bi. Nah hüm is en Variante (Steinitz-Verteidigung) in de [[Spaansch Partie]] nömmt, de nah 1. e2-e4 e7-e5 2. Sg1-f3 Sb8-c6 3. Lf1-b5 '''d7-d6''' entsteiht. Laterhenn hett man meest de Tüüg 3. … a7-a6 4. Lb5-a4 inschalt, bevör man denn 4. … d7-d6 speelen de (Modern Steinitz-Verteidigung). Witt kann in en bekannt [[Anspeelfall]] geraden, wenn he nu 5. d2-d4 speelt: 5. … b7-b5 6. La4-b3 e5xd4 7. Sf3xd4 Sc6xd4 8. Dd1xd4 c7-c5 9. Dd4-d5 Lc8-e6 10. Dd5-c6+ Le6-d7 11. Dc6-d5 c5-c4 un Witt is en Figur los ([[Arche-Noah-Fall]]). In de [[Franzöössch Verteidigung (Klassisch System)|Franzöössch Verteidigung]] wurrd de Toogfolg 1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Sb1-c3 Sg8-f6 4. '''e4-e5''' as ''Steinitz-Variante'' betekent, in de [[Schottisch Partie]] de Toogfolg 1. e2-e4 e7-e5 2. Sg1-f3 Sb8-c6 3. d2-d4 e5xd4 4. Sf3xd4 '''Dd8-h4'''. {{Schachbrett | tleft | |Brett= 8 |rd| |bd| |kd|bd|nd|rd|1_= 7 |pd|pd|pd|pd| |pd|pd|pd|2_= 6 | | |nd| | | | | |3_= 5 | | | | | | | | |4_= 4 | | | |pl|pl|pd| |qd|5_= 3 | | |nl| | | | | |6_= 2 |pl|pl|pl| |kl| |pl|pl|7_= 1 |rl| |bl|ql| |bl|nl|rl|8_= a b c d e f g h | Dat [[Steinitz-Gambit (Wiener Partie)|Steinitz-Gambit]] in de [[Wiener Partie]], Stellung nah 5.&nbsp;Ke1-e2 }} Steinitz hett ok dat nah hüm nömmt [[Gambit]], dat [[Steinitz-Gambit (Wiener Partie)|Steinitz-Gambit]] in de [[Wiener Partie]] utfunnen: 1. e2-e4 e7-e5 2. Sb1-c3 Sb8-c6 3. f2-f4 e5xf4 4. '''d2-d4'''?! Wiel nah 4. … Dd8-h4+ 5. Ke1-e2 de witt König sien [[Rochaad]]recht verlüsst, wurr dat „Steinitz-Gambit“ vun völ Lüüd för nicht korrekt hollen, aber Steinitz hett dat denn sogor in de letzte Partie in de Weltmeesterkamp tegen Zukertort speelt (un wunnen). Sien Beharren up Varianten, de he för richtig hull, broch hüm aber ok gelegentlich mal en Verlustpartie in. 1890 stell Tschigorin sien Inschätzung vun twee Varianten in’t [[Evans-Gambit]] un [[Tweespringerspeel in’ Nahtoog]] in Frag un forder hüm to en Wettkamp up, üm de Meenungsverscheedenheit up dat Schachbrett to klären. Dat passer denn ok, middels twee dör [[Telegrafie|Telegraph]] utdragen [[Feernschach|Feernpartien]], de Tschigorin beid wunn. <br style="clear:both;" /> === Endspeeltheorie === So as völ anner groot Schachspeler ok, hett ok Steinitz mit eenig [[Schachkomposition#Studien|Studien]] en Bidrag to de Endspeeltheorie leist. Sämtlich vun hüm komponeert [[Endspeel (Schach)|Endspele]] hebbt en starken Praxisbetoog, erfüllt aber de sück eerst to en lateren Tietpunkt in de [[Schachkomposition]] endgültig dörsett Anforderung nah Eendüüdigkeit vun de Lösung nich in jeden Fall. Nahfolgende [[Afwicklung (Schach)|Afwicklung]] in en elementar wunnen [[Buernendspeel]] is bannig instruktiv. {{Schachbrett | tleft |'''Wilhelm Steinitz'''<br />''Schachzeitung, 1862'' |Brett= 8 | | | | | | |kd| |1_= 7 | | | | |kl| | | |2_= 6 | | | | | | |pl|pl|3_= 5 | | | | | | | | |4_= 4 | | | | | | | |bl|5_= 3 | | | | | | | | |6_= 2 | | | | | | | | |7_= 1 | | | | | | | |rd|8_= a b c d e f g h |<center>'''Witt treckt un winnt'''</center> }} <br /><br /><br /> '''Lösung:'''<br /><br /> '''1. h6-h7+ Kg8-g7'''<br /> '''2. h7-h8D+! Kg7xh8''' Dat [[Opfer (Schach)|Daamopfer]] wirkt as [[Aflenkung (Schach)|Aflenkung]] un [[Hennlenkung (Schach)|Hennlenkung]] togliek.<br /> '''3. Ke7-f7! Th1-f1+'''<br /> '''4. Lh4-f6+ Tf1xf6'''<br /> '''5. Kf7xf6 Kh8-g8''' Nu wurrd de bekannt [[Zugzwang#Gegenseitiger Zugzwang|Zugzwangstellung]] erreicht.<br /> '''6. g6-g7 Kg8-h7'''<br /> '''7. Kf6-f7''' un winnt <br style="clear:both;" /> {{Schachbrett | tleft |'''Wilhelm Steinitz'''<br />''Quelle?'' |Brett= 8 | | | | | | | | |1_= 7 | | | | | | | |pd|2_= 6 | | | | | |kl| |kd|3_= 5 | | | | | | | | |4_= 4 | | | | | | | | |5_= 3 | | | | | | | | |6_= 2 | |bl| | | | |pl| |7_= 1 | | | | | | | | |8_= a b c d e f g h |<center>'''Matt in 5 Zügen'''</center> }} <br /><br /><br /> '''Lösung:'''<br /><br /> '''1. Kf6-f5! Kh6-h5'''<br /> '''2. Lb2-f6 Kh5-h6''' 2. … h7-h6 3. g2-g4 [[Schachkomposition#Glossar|Mustermatt]]<br /> '''3. g2-g3!''' Eenzige [[Wartetoog]]. '''Kh6-h5'''<br /> '''4. Lf6-g5''' '''h7-h6'''<br /> '''5. g3-g4''' [[Schachmatt|matt]] <br style="clear:both;" /> == List vun de Turnier- un Wettkampergebnisse == {| class="wikitable" |+ |- bgcolor="#efefef" !Johr !Turnier !Oort !Ergebnis/Punkttall !Rang |- | |1859 ||Turnier vun de [[Wiener Schachklub|Wiener Schachgesellschaft]] |[[Wien (Stadt)|Wien]] |unbekannt |3. Platz |- | |1860 ||Turnier vun de Wiener Schachgesellschaft |Wien |unbekannt |2. Platz |- | |1861 ||Turnier vun deWiener Schachgesellschaft |Wien |31,5/34 (+30, –1, =3) |1. Platz |- | rowspan="2" |1862 ||Internationales Turnier ut Anlass vun de [[Weltutstellung]], togliek 5. Kongress vun deBritish Chess Association (BCA) |[[London]] |7,5/15 (+6, –5, =3) |6. Platz |- ||Wettkamp tegen [[Serafino Dubois]] |[[London]] |5,5/9 (+5, –3, =1) |Steinitz winnt mit 5,5–3,5 |- | rowspan="2" |1863 ||Wettkamp tegen [[Joseph Henry Blackburne]] |[[London]] |8/10 (+7, –1, =2) |Steinitz winnt mit 8–2 |- | | Wettkamp tegen [[Frederic Deacon]] |[[London]] |5,5/7 (+5, –1, =1) |Steinitz winnt mit 5,5–1,5 |- | |1864 ||Wettkamp tegen [[Valentine Green]] |[[London]] |8/9 (+7, –0, =2) |Steinitz winnt mit 8–1 |- | |1865 ||Schachkongress |[[Dublin]] |4,5/5 (+4, –0, =1) |1. Platz |- | rowspan="2" |1866 ||Wettkamp tegen [[Adolf Anderssen]] |[[London]] |8/14 (+8, -6, =0) |Steinitz winnt mit 8-6 un gellt fortan as weltbest Speler |- | | Wettkamp tegen [[Henry Edward Bird]] |[[London]] |9,5/17 (+7, –5, =5) |Steinitz winnt mit 9,5–7,5 |- | rowspan="3" |1867 ||Wettkamp tegen [[George Brunton Fraser]] |[[Dundee]] |4/6 (+3, –1, =2) |Steinitz winnt mit 4–2 |- | | Internationales Turnier ut Anlass vun de [[Weltutstellung]] |[[Paris]] |17,5/22 (+16, –3, =3) |3. Platz |- | | Schachkongress |[[Dundee]] |7/9 (+7, –2, =0) |2. Platz |- | |1870 ||Internationales Turnier |[[Baden-Baden]] |12,5/18 (+11, –4, =3) |2. Platz |- | rowspan="3" |1872 ||Internationales Turnier |[[London]] |7/8 (+7, –1, =0) |1. Platz |- | | Handicap-Turnier |[[London]] |1,5/4 (+0, –1, =3) |Steinitz is in de tweet Runn tegen [[Johannes Hermann Zukertort]] utscheeden. (De eenzigen vun Steinitz ahn Vörgaav speelt Partien.) |- | | Wettkamp tegen [[Johannes Hermann Zukertort]] |[[London]] |9/12 (+7, –1, =4) |Steinitz winnt mit 9–3 |- | |1873 ||Internationales Turnier ut Anlass vun de [[Weltutstellung]] |Wien |22,5/27 (+20, –2, =5) |1. Platz |- | |1876 ||Wettkamp tegen [[Joseph Henry Blackburne]] |[[London]] |7/7 (+7, –0, =0) |Steinitz winnt mit 7–0 |- | rowspan="4" |1882 ||Internationales Turnier |Wien |22/34 (+18, –8, =8) |1.–2. Platz (mit [[Simon Winawer]]) |- | | 1. Wettkamp tegen [[Dion Martinez]] |[[Philadelphia]] |7/7 (+7, –0, =0) |Steinitz winnt mit 7–0 |- | | 2. Wettkamp tegen [[Dion Martinez]] |[[Philadelphia]] |4,5/7 (+3, –1, =3) |Steinitz winnt mit 4,5–2,5 |- | | Wettkamp tegen [[Alexander Sellman]] |[[Baltimore]] |3,5/5 (+2, –0, =3) |Steinitz winnt mit 3,5–1,5 |- | rowspan="3" |1883 ||Wettkamp tegen [[George Henry Mackenzie]] |[[New York City]] |4/6 (+3, –1, =2) |Steinitz winnt mit 4–2 |- | | Wettkamp tegen [[Celso Golmayo Zúpide]] |[[Havanna]] |8,5/10 (+8, –1, =1) |Steinitz winnt mit 8,5–1,5 |- | | Internationales Turnier |[[London]] |21,5/32 (+18, –7, =7) |2. Platz |- | |1885 ||Wettkamp tegen [[Alexander Sellman]] |[[Baltimore]] |3/3 (+3, –0, =0) |Steinitz winnt mit 3–0 |- | |1886 ||Wettkamp um de Weltmeesterschap tegen [[Johannes Hermann Zukertort]] |[[New York City]]/[[St. Louis]]/[[New Orleans]] |12,5/20 (+10, –5, =5) |Steinitz winnt mit 12,5–7,5 un blifft Weltmeester |- | rowspan="2" |1888 ||Wettkamp tegen [[Andrés Clemente Vázquez]] |[[Havanna]] |5/5 (+5, –0, =0) |Steinitz winnt mit 5–0 |- | | Wettkamp tegen [[Celso Golmayo Zúpide]] |[[Havanna]] |5/5 (+5, –0, =0) |Steinitz winnt mit 5–0 |- | |1889 ||Wettkamp um de Weltmeesterschap tegen [[Michail Tschigorin]] |[[Havanna]] |10,5/17 (+10, –6, =1) |Steinitz winnt mit 10,5–6,5 un blifft Weltmeester |- | |1890/91 ||Wettkamp um de Weltmeesterschap tegen [[Isidor Gunsberg]] |[[New York City]] |10,5/19 (+6, –4, =9) |Steinitz winnt mit 10,5–8,5 un blifft Weltmeester |- | |1892 ||Wettkamp um de Weltmeesterschap tegen [[Michail Tschigorin]] |[[Havanna]] |12,5/23 (+10, –8, =5) |Steinitz gewinnt mit 12,5–10,5 un blifft Weltmeester |- | rowspan="2" |1894 ||Wettkamp um de Weltmeesterschap tegen [[Emanuel Lasker]] |[[New York City]]/[[Philadelphia]]/[[Montreal]] |7/19 (+5, –10, =4) |Lasker winnt mit 12–7 un wurrd Weltmeester |- | | Internationales Turnier |[[New York City]] |8,5/10 (+8, –1, =1) |1. Platz |- | |1895 ||Internationales Turnier |[[Hastings]] |13/21 (+11, –6, =4) |3. Platz |- | |1895/96 ||Internationales Turnier |[[Sankt Petersburg]] |9,5/18 (+7, –6, =5) |2. Platz |- | rowspan="2" |1896 ||Wettkamp tegen [[Emanuel Schiffers]] |[[Rostow an’ Don]] |6,5/11 (+6, –4, =1) |Steinitz winnt mit 6,5–4,5 |- | | Internationales Turnier |[[Nürnberg]] |11/18 (+10, –6, =2) |6. Platz |- | |1896/97 ||Revanchewettkamp um de Weltmeesterschap tegen [[Emanuel Lasker]] |[[Moskau]] |4,5/17 (+2, –10, =5) |Lasker winnt mit 12,5–4,5 un blifft Weltmeester |- | |1897 ||Nationales Turnier „Thousand Islands“ |[[New York City]] |3/5 (+2, –1, =2) |1.–2. Platz (mit [[Samuel Lipschütz]]) |- | rowspan="2" |1898 ||Internationales „Kaiser-Jubiläums-Turnier“ |Wien |23,5/36 (+18, –7, =11) |4. Platz |- | | 11. Kongress vun de Düütsch Schachbund (DSB) |[[Köln]] |9,5/15 (+8, –4, =3) |5. Platz |- | |1899 ||Internationales Turnier |[[London]] |10,5/26 (+7, –12, =7) |10.–11. Platz (mit [[Wilhelm Cohn]]) |} == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Literatur == * Wilhelm Steinitz: ''The Modern Chess Instructor''. [[Tschaturanga (Buchreihe)|Tschaturanga]] Bd. 47, Edition Olms, Zürich 1984, ISBN 3-283-00111-1 * [[Ludwig Bachmann]]: ''Schachmeister Steinitz, Ein Lebensbild des ersten Weltschachmeisters, dargestellt in einer vollständigen Sammlung seiner Partien'', Bd. 1–4, Ansbach 1910–1921; Olms-Nachdrucke: Band 1–2. (ISBN 3-283-00080-8), Bd. 3–4 (ISBN 3-283-00081-6) * [[Jacques Hannak]]: ''Der Michel Angelo des Schachspiels''. Verlag der Wiener Schachzeitung, Wien 1936 * Thorsten Heedt: ''William Steinitz – der erste Schachweltmeister''. ChessBase, Hamburg 2003, ISBN 3-935602-63-4 (CD-ROM, enthält eine Biographie und von Steinitz gespielte Partien) * [[Hans Kmoch]]: ''Die Kunst der Verteidigung''. 4. Auflage. De Gruyter, Berlin, New York 1982, ISBN 3-11-008908-4 * Kurt Landsberger: ''William Steinitz, Chess Champion: A Biography of the Bohemian Caesar''. McFarland, Jefferson 1993, ISBN 0-89950-758-1 (Der Verfasser Landsberger ist ein Ur-Großneffe von Wilhelm Steinitz) * Kurt Landsberger (Hrsg.): ''The Steinitz Papers. Letters and documents of the first world chess champion''. McFarland, Jefferson 2002, ISBN 0-7864-1193-7 * Sid Pickard (Hrsg.): ''The Games of Wilhelm Steinitz, First World Chess Champion''. Pickard & Son, Dallas 1995, ISBN 1-886846-00-6 == Weblenken == * {{Commons|Category:Wilhelm Steinitz|Wilhelm Steinitz}} * [https://portal.d-nb.de/opac.htm?query=atr%3D118617532+OR+nid%3D118617532&method=simpleSearch Steinitz in de Katalog vun de Deutsche Nationalbibliothek] * [http://www.retrobibliothek.de/retrobib/seite.html?id=115265#Steinitz Wilhelm Steinitz In: Meyers Konversations-Lexikon. 4. Auflage. Bd. 15, Bibliographisches Institut, Leipzig 1885–1892, ‎ S. 268.] * [http://www.zwischenzug.de/alt/spieler/steinitz_william/steinitz_william.php3 William Steinitz] * [http://www.karlonline.org/403_2.htm William Steinitz: Forscher, Künstler, Schachspieler] * [http://www.ewetel.net/~heike.focken/steinitz.htm Wilhelm Steinitz, Ausführliche Beschreibung mit Quellen] {{DEFAULTSORT:Steinitz, Wilhelm}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Öösterriek-Unagrn]] [[Kategorie:Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Schachspeler]] [[Kategorie:Prag]] [[Kategorie:Boren 1836]] [[Kategorie:Storven 1900]] 9i7qjhqyy5df5lg0yls7qtyjiaj9ksm 0 34460 1072003 1071710 2026-07-10T16:03:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072003 wikitext text/x-wiki {{GemeenboxWD}} [[Bild:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|duum|Oortsschild von Nördernee mit hoochdüütschen un plattdüütschen Naam]] '''Nördernee'''<ref>{{Internetquelle | url=https://ris.geocms.com/norderney/?renderer=html&ris%5Byear%5D=2012&ris%5Bmonth%5D=09&ris%5Bcmd%5D=download_doc&ris%5Bdoc_id%5D=41006%2C52&lang=de&page=2%2C1&_=1487089101674 | titel=Sitzung des Ausschusses für Soziales, Schulen, Sport und Kultur, 19.09.2012 | werk=Stadt Norderney | zugriff=2017-02-14 }}</ref><ref>Nörderneei verliert ein „i“, Norderneyer Morgen, 21.9.2012</ref><ref>[[c:File:DE-NDS-Norderney-Ortsschild.jpg|DE-NDS-Norderney-Ortsschild]]</ref> ({{S|de|''Norderney''}}) is een vun de oostfreesch Inseln in de Noordwesten vun Düütschland. Mit en Rebeet vun 26,29 Quadratkilometern is Nördernee nah [[Borkum]] de tweetgröttst Eiland vun de Inselgrupp. Insgesamt 85 Prozent vun de Inselflach gehört to de [[Nationalpark Niedersächsisches Wattenmeer]]. De Stadt Nördernee, en [[Eenheitsgemeende]], umfaat de gesamte Insel. Se gehört nah de Gebietsreform to de [[Landkreis Auerk]]. Mit 5.981 Inwahner (Stand: 31.12.2016) hett se de meest Inwahner vun all oostfreesch Inseln. 1948 kreeg Nördernee dat Stadtrecht. Bekannt is de Lüchttoorn vun Nörderneei. == Weertschop un Infrastruktur == För de Weertschop is vör allen de [[Tourismus]] wichtig. === Verkehr === Anners as welk von de annern oostfreeschen Inseln is Nördernee nich [[autofree]]. En grote Rull speelt de Autoverkehr aver nich, denn dat gifft op de Insel blots een Oort. De Autoverkehr mit’n fasten Wall löppt över de Autofähren von de [[Reederee Nörden-Frisia]], de von’n [[Haven Nördernee]] bet [[Nörddiek]] knapp 50 Minuten bruukt. Op’n [[Flegerplatz Nördernee]] köönt ok Flegers op de Insel lannen. === Oortsschiller === Nördernee höört to de [[List vun Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch|Öörd mit tweesprakige Oortsschiller Plattdüütsch/Hoochdüütsch]]. De tweesprakigen Schiller sünd 2009 opstellt worrn. Dor stünn toeerst as plattdüütschen Naam ''Nörderneei'' op. Dat weer von wegen dat dat [[Binnenministerium von Neddersassen|Binnenministerium]] verlangen dee, dat plattdüütsche Naams op Oortsschiller von dat [[Institut för nedderdüütsche Spraak]] oder de [[Oostfreesch Landschap]] för good befunnen warrn mööt. De Oostfreesch Landschap hett sik na ehre Rechtschrievregeln för ''Nörderneei'' utspraken. Dat fünnen de Lüüd op Nördernee aver nich good, denn de Naam is vörher al jümmer ''Nördernee'' schreven worrn. Dorüm is de Schrievwies 2012 von ''Nörderneei'' op ''Nördernee'' ännert worrn. == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Nordernee}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Oostfreesland]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] 0cziahvwyx49id3ejhm55zac098r301 0 35778 1071977 1071030 2026-07-10T13:05:55Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071977 wikitext text/x-wiki De '''Laboratoriumsmedizin''', tomeist to '''Labormedizin''' afkört, is en Fackrebeet vun de [[Medizin]], dat sünners för’t Ünnerstütten vun [[Diagnoos|Diagnosen]] tostännig is. Dat Rebeet översnitt sik mit [[Naturwetenschop|naturwetenschoppliche]] Fäcker as t.&nbsp;B. de [[Klinische Chemie]] oder de [[Molekularbiologie]]. In Düütschland gifft dat en sünnere Wieterbilln to’n [[Fackdokter]] för Laboratoriumsmedizin. In Grootbritannien dorgegen warrt dat Fack vun de [[Pathologie|Pathologen]] as ''Pathologist'', in Frankriek vun de [[Biologie|Biologen]] as ''Biologist'' vertreden. In’n Rahmen vun’t Anglieken vun de europääschen Wieterbillnsorden warrt doran arbeit, dat eenheitlichen to maken, wat aver wegen de langen natschonalen Traditschonen mit de tohören Beroopsorden nich eenfach is. == Arbeitsrebeden == Labordokters sünd meist för all medizinische Disziplinen tostännig, vör allen aver för de [[Allgemeenmedizin]] un för de [[Binnere Medizin]]. Se stellt Laborbefunnen op för de Diagnostik un de Indeelen vun Stadien vun [[Krankheit]]en, för de Kontroll bi’n Verloop un vun de [[Therapie]] as ok bi de Vörsorg. Blangen de egentliche Analytik organiseert se de Vörbereiten vun Proven mitsams den Transport in’t [[Labor]] (''Präanalytik'') as ok dat Torüchövermiddeln vun de Befunnen na’n Dokter, de jem anfoddert hett mitsams dat Datenövermiddeln un Beraden (Postanalytik). Swoorpunkten vun de labormedizinische Arbeit sünd ü.a. de [[Klinische Chemie]] un [[Immunchemie]], de [[Hämatologie]] (Krankheiten vun’t Blood) un Hämostaseologie (Stören vun’t Bloodstollen), [[Mikrobiologie]] un [[Infekschoonsserologie]], [[Transfuschoonsmedizin]] un [[Humangenetik]]. För eenige vun disse Disziplinen gifft dat egen Fackdokter- oder Tosatzbeteken oder naturwetenschoppliche Utteken (to’n Bispeel ''Klinisch Chemiker''). == De Fackdokter för Labormedizin == Wokeen in Düütschland na dat [[Medizinstudium]] as ''[[Fackdokter]] för Laboratoriumsmedizin'' arbeiten will, mutt sik över fief Johr wieterbilln. Een Johr dorvun mutt in de [[Binnere Medizin|Binneren Medizin]] un in de [[Allgemeenmedizin]] (Akutkrankenhuus) oder in de [[Pädiatrie]] afleggt warrn. De annern veer Johr warrt in de Labormedizin maakt, wovun elk een half Johr in en [[Mikrobiologie|mikrobioloogsch]], en [[Serologie|infekschoonsseroloogsch]] un en [[Hämatologie|immunhämatoloogsch]] Labor arbeit warrn mutt. Op de Labormedizin kann een Johr in de [[Mikrobiologie]], de [[Virologie]] oder in de Infekschoons[[epidemologie]] anrekent warrn. Om en half Johr in de [[Trransfuschoonsmedizin]] is anrekenbor. Dree Johren drööft bi’n daallaten Dokter afleist warrn. En Patient kummt normalerwies kuum mit den Labordokter persönlich in Kuntakt. Hööchstens to’n Afnehmen vun [[Blood]] oder to’n Winnen vun annere Materialen, de ünnersöcht warrn schüllt, as to’n Bispeel [[Knakenmark]], [[Liquor cerebrospinalis|Bregen-]] oder [[Liddfletigkeit]]en, [[Sperma]] oder [[Schiet|Stohl]]. Labordokters maakt aver faken Wieterbilln un Beraden as to’n Bispeel in’n Rahmen vun [[Bloodsucker]]-Sülvsttesten, [[Humangenetik]], [[Tropenmedizin|Tropen-]] oder [[Vörsorgmedizin]]. == Statistiken == An’n 1. Januar 2001 weern in Düütschland 1.233 Fackdokters för Labormedizin registreert. Dorvun weern 466 daallaten un 324 hebbt nich as Dokter arbeit. De Laboratoriumsmedizin fallt nich ünner de Tolatenssparr in’n Rahmen vun’n Nafraagplaan för Kassendokters. 2005 weern vun 2.000 Krankenhuuslaboratorien blots 160 vun en Labordokter föhrt. De annern staht normalerwies ünner dat Regeer vun en Fackdokter för Binnere Medizin, in den sien Opdrag en [[Medizinisch-Technisch Assistent]] oder en [[Klinische Chemie|klinischen Chemiker]] arbeit. Daallaten Labordokterpraxen mööt dorgegen jümmer vun en Fackdokter för Laboratoriumsmedizin leidt warrn. Jüst so as in annere Fackrebeden warrt de Tall vun Labordokters dör’t Överöllern vun de Inwahners un den Nawassmangel in de Medizin to Tiet af. == Normalrebeden vun de Werten == De Normalrebeden warrt tyypschwies an en grote Tall vun Lüüd wunnen, de apenkünnig gesund sünd. De so nömmten Normalwerten warrt as Böver- un Ünnergrenz vun’t Rebeet angeven, in dat 95&nbsp;% vun all Meetwerten leegt. Liggt een Weert buten dat Normalrebeed, heet dat nich foorts, dat de Person ok krank is. Veelmehr mutt na disse Vörgahnswies jede 20. Weert bi Gesunne buten dat Normalrebeet liggen. As de Normalrebeden ok teemlich vun de Methood afhangt, de to’n Faststellen bruukt worrn is, un vun de Populatschoon, de ünnersöcht worrn is, sünd de Grenzwerten in de Tabellen mehr as en Richtlien to verstahn. För’t Bewerten vun de Laborbefunnen gellt jümmers de sünnere Tabell vun den Dokter, de de Ünnersöken maakt hett un mutt mööglicherwies persönlich dör den Dokter interpreteert warrn. == Referenzrebeden un Beslussgrenzen == Ümkehrt wiest all Normalrebeden en mehr oder weniger stark Överlappen mit de Werten op, de bi Kranke faststellt worrn is. Jemehr Meetwerten hangt t.&nbsp;B. vun de Oort, vun’t Stadium, den Grad un vun de Behanneln vun de vörliggen Krankheit af. To’n Bispeel seggt de Spegel vun’n [[Tumormarker]] ''[[Prostataspezifisch Antigen|PSA]]'' wohrhaftig wat ut över de Samtgrött vun de [[Prostata]], man he seggt so goot as nix doröver ut, wat de Oorsaken för en möögliche Vergröttern goot- oder böösordig sünd. Üm bestmööglich twüschen Gesunne un Kranke to splitten, warrt dorüm för jede medizinsche Fraag sünnere Referenzrebeden un Beslussgrenzen bruukt: Müch een to’n Bispeel bi’t Testen vun en [[Bloodkonserv]] op jeden Fall en [[HIV/AIDS|HIV]]-Kontamineeren utsluten, so warrt de böveren Beslussgrenz bannig siet ansett warrn – sülvst wenn dordör vele schienbor verdächtige Proven rutnahmen warrn mööt. För den glieken Test warrt man bi een Regenünnersöken en vergliekswies högeren Weert ansetten, üm gesunne Minschen keen verkehrten Alarm totomoden. == Richtwerten == {| class="Tabell" |+Richtwerten in de [[Klinische Chemie|klinischen Chemie]] |- ! Weert !! Allgemeen !! Fro !! Mann !! Eenheit ! Weert !! Allgemeen !! Fro !! Mann !! Eenheit |- | [[Natrium]] || 135…145 || – || – || mmol/l | [[Kalium]] || 3,6…5,0 || – || – || mmol/l |- | [[Calcium]] || 2,2…2,6 || – || – || mmol/l | [[Chlorid]] || 95…110 || – || – || mmol/l |- | [[Magnesium]] || 0,7…1,0 || – || – || mmol/l | [[Glukoos]] || 3,33…5,55 || – || – || mmol/l |- | [[Harnstoff]]-N || 20…45 || – || – || mg/dl | [[Kreatinin]] || – || 0,8…1,2 || 0,9…1,4 || mg/dl |- | Kreatinin-[[Clearance (Medizin)|Clearance]] || – || >&nbsp;85 || >&nbsp;95 || ml/min | [[Harnsüür]] || – || 2,0…6,8 || – || mg/dl |- | [[Protein|Samtprotein]] || 6,0…8,0 || – || – || g/dl | [[Triglycerid]]en || 60…180 || – || – || mg/dl |- | [[Cholesterin]] || 140…200 || – || – || mg/dl | [[Iesen]] || – || 60…160 || 80…180 || µg/dl |- | [[Ferritin]] || 35…217 || 23…110 || 35…217 || µg/l | [[Myoglobin]] || ca. <&nbsp;70 || 19…56 || 21…98 || ng/ml |- | [[Kardial Troponin|Troponin]] || 0,01…0,08 || – || – || ng/ml | [[Bilirubin]] samt || <&nbsp;1,2 || – || – || mg/dl |- | Fruktosamin || 2,0…2,8 || – || – || mmol/dl | [[Bilirubin]] direkt || <&nbsp;0,3 || – || – || mg/dl |- | [[Osmolalität]] || 280…300 || – || – || mosm/kg | [[High Density Lipoprotein|HDL]] || &gt;&nbsp;42 || &gt;&nbsp;35 || – || mg/dl |- | [[Low Density Lipoprotein|LDL]] || <&nbsp;155 || – || – || mg/dl | [[Ammoniak]] || – || 20…65 || 28…80 || µg/dl |- | [[Lactat]] || <&nbsp;16 || – || – || mg/dl | Blood[[alkohol]] || 0 || – || – || ‰ |- | [[Phosphor]] || 2,5…4,6 || – || – || mg/dl | [[Hämoglobin]] || || 12…15,5 || 14…17,5 || g/dl |} === Enzymen === {| class="Tabell" |+ |- ! Weert !! Allgemeen !! Fro !! Mann !! Eenheit |- | [[Alanin-Aminotransferaas|ALT/GPT]] (25&nbsp;°C) || || <&nbsp;19 || <&nbsp;23 || U/l |- | [[Alanin-Aminotransferaas|ALT/GPT]] (37&nbsp;°C) || <&nbsp;50|| || || U/l |- | [[Aspartat-Aminotransferaas|AST/GOT]] (25&nbsp;°C)|| || <&nbsp;15 || <&nbsp;19 || U/l |- | [[Aspartat-Aminotransferaas|AST/GOT]] (37&nbsp;°C) ||<&nbsp;52 || || || U/l |- | [[Alkalische Phosphataas]] (25&nbsp;°C)|| || 60…170 || 70…175 || U/l |- | [[Alkalische Phosphataas]] (37&nbsp;°C)|| || <&nbsp;105|| <&nbsp;130|| U/l |- | [[Cholinesteraas|CHE]] (25&nbsp;°C)|| 3500…8500 || || || U/l |- | [[Cholinesteraas|CHE]] (37&nbsp;°C)|| 4900…12000 || || || U/l |- | [[Creatin-Kinaas|CK]] (37&nbsp;°C)|| || <&nbsp;167|| <&nbsp;190|| U/l |- | [[Gamma-Glutamyltransferaas|Gamma-GT]] (25&nbsp;°C)|| || 4…18 || 6…28 || U/l |- | [[Gamma-Glutamyltransferaas|Gamma-GT]] (37&nbsp;°C)|| || <&nbsp;39|| <&nbsp;66 || U/l |- | [[Lactatdehydrogenaas|LDH]] (25&nbsp;°C)|| 266…500 || || || U/l |- | [[Lactatdehydrogenaas|LDH]] (37&nbsp;°C)|| <&nbsp;245 || || || U/l |- | [[Lipaas]] (37&nbsp;°C)|| <&nbsp;60|| || || U/l |- | [[Pankreas-Amylaas]] (37&nbsp;°C)|| <&nbsp;53|| || || U/l |- | colspan =5 | All [[Enzym]]aktivitäten (Analysen mit de [[Katalysateraktivität|Eenheit U/l]]) sind afhangig vun de Temperatur. In Düütschland gellt siet 1. April 2004 de ne’en [[Referenzweert (Medizin)|Referenzwerten]] bi 37&nbsp;°C. |} === [[Hämostaas|Stollen]] === {| class="Tabell" |+ |- ! !! Weert !! Eenheit |- | [[Quickweert|Quick]] || 70…100 || % |- | [[International Normalized Ratio|INR]] || 1,00 || |- | [[Partial Thromboplastin Time|PTT]] || 26…36 || s |- | [[Thrombintiet|PTZ]] || 14…21 || s |- | [[Fibrinogen]] || 180…350 || mg/dl |- | AT3 || 70…120 || % |- | PFA-Sluuttiet, Collagen/Epinephrin || 85…165 || s |- | PFA-Sluttieeit, Collagen/ADP || 71…118 || s |} === Differentialbloodbild === {| class="Tabell" |+ |- ! !! Weert !! Eenheit |- | [[Leukozyt]]en, allgemeen|| 4…10 || /nl |- | [[Neutrophil Granulozyt|Neutrophile Granulozyten]], staffkarnig || 3…5 || % |- | [[Neutrophil Granulozyt|Neutrophile Granulozyten]], segmentkarnig || 50…70 || % |- | [[Basophil Granulozyt|Basophile Granulozyten]] || 0…1 || % |- | [[Eosinophil Granulozyt|Eosinophile Granulozyten]] || 2…4 || % |- | [[Lymphozyt]]en || 20…45 || % |- | [[Monozyt]]en || 2…8 || % |- | Anisozytoos || negativ || |- | Polychromasie || negativ || |- | Retikulozyten || 7…15 || ‰ |} === Sweerfakters === {| class="Tabell" |+ |- ! Weert | Allgemeen || Mann || Fro || Söögkind | |- | [[C-reaktiv Protein|CRP]] || <&nbsp;0,5 || || || <&nbsp;1,0 || mg/dl |- | [[α-1-Antitrypsin]] || 83…199 || || || || mg/dl |- | [[Fibrinogen]] || 150…450 || || || <&nbsp;1,0 || mg/dl |- | [[Bloodsacken]] || || <&nbsp;15 || <&nbsp;25 || | mm/h |} === Annere Stoffe === {| style="background:transparent" cellpadding="1em" |- style="vertical-align:top; margin-left:3em" | {| class="Tabell" style="width:25em" |+ [[Bloodgasanalyys]] |- ! !! Weert |- | [[pH-Weert|pH]] || 7,37…7,45 |- | pCO₂ || 35…45&nbsp;mmHg |- |} {| class="Tabell" style="width:25em" |+[[Hormoon|Hormonen]] un [[Diabetes mellitus]] |- ! !! Weert |- | [[FT3]] || 2,2…5,5&nbsp;pg/ml |- | [[FT4]] || 0,6…1,8&nbsp;ng/dl |- | [[TSH]] basal || 0,4…2,5&nbsp;mU/l |- | [[TRH]]-Test || 2…25&nbsp;mU/l |- | Beta [[Human Choriongonadotropin|HCG]] || <&nbsp;10&nbsp;I.U./l |- | [[Insulin]] || 1,6…10,8&nbsp;mU/l |- | Insulin OGTT || |- | Fruktosamin || 2,0…2,8&nbsp;mmol/dl |- | [[HbA1c]] || 4,2…6,2 % |} {| class="Tabell" style="width:25em" |+Lebberserologie |- ! !! Weert |- | Anti-HAV (IgG / IgM) || negativ |- | Anti HBs || negativ |- | Anti HBc (IgG/IgM) || negativ |- | HBs-Antigen || negativ |- | Anti-HCV || negativ |} | {| class="Tabell" style="width:25em" |+ Medikamenten |- ! Beteken !! Weert |- | [[Digoxin]] || 0,8…2,0&nbsp;µg/l |- | [[Digitoxin]] || 10…30&nbsp;µg/l |- | [[Theophyllin]] || 8…20&nbsp;mg/l |} {| class="Tabell" style="width:25em" |+[[Tumormarker]]s |- ! !! Weert |- | [[Prostataspezifisch Antigen|PSA]] || <&nbsp;4,0&nbsp;ng/ml |- | [[Carcino-Embryonal Antigen|CEA]] || <&nbsp;5,0&nbsp;ng/ml |- | [[Alpha-1-Fetoprotein|AFP]] || <&nbsp;8,3&nbsp;IU/ml |- | [[CA 19-9]] || <&nbsp;37…40&nbsp;kU/l |} {| class="Tabell" style="width:25em" |+ [[Protein]]en |- ! !! Weert |- | [[Immunglobulin E|IgE]] || <&nbsp;100&nbsp;IU/ml |- | [[Immunglobulin G|IgG]] || 700…1600&nbsp;mg/dl |- | [[Immunglobulin A|IgA]] || 70…400&nbsp;mg/dl |- | [[Immunglobulin M|IgM]] || 40…230&nbsp;mg/dl |- | [[Transferrin]] || 200…360&nbsp;mg/dl |} {| class="Tabell" style="width:25em" |+ Elektrophorees |- ! !! Weert |- | [[Albumin]] || 55,3…68,9 % |- | Alpha1-Globulin || 1,6…5,8 % |- | Alpha2-Globulin || 5,9…11,1 % |- | Beta-Globulin || 7,9…13,9 % |- | Gamma-Globulin || 11,4…18,2 % |} |} == Richtwerten in’n [[Mieg]] == * Leukozyten < 25 &nbsp; &nbsp; Leu/μl (oder Eenheit Gpt/l [= Giga-Parts op’n liter]) * Erythrozyten < 2 Erythrozyten/μl * Plattenepithelien &nbsp;bit 15 op’t Gesichtsfeld * Rundepithelien &nbsp;keen * Bakterien &nbsp;keen * Nitrit &nbsp; &nbsp;0 &nbsp; &nbsp;mg/dl * pH-weert &nbsp; 4,6–7,5 * Proteinen &nbsp; < 10&nbsp;mg/dl * Glukoos &nbsp;0&nbsp;mg/dl * Keton &nbsp; 0&nbsp;mg/dl * Bilirubin &nbsp; 0&nbsp;mg/dl * Urobilinogen &nbsp; 0&nbsp;mg/dl * Stohl op Blood &nbsp; &nbsp; &nbsp;negativ == Weblenken == * [http://www.laborlexikon.de Laborlexikon – elektroonsche Facktietschrift för Labormedizin (ISSN 1860-966X)] * [https://web.archive.org/web/20100225054317/http://www.med4you.at/ Informatschoonssiet över Labormedizin] * [http://www.dgkl.de/ Düütsche Sellschop för Klinische Chemie un Laboratoriumsmedizin] * [https://web.archive.org/web/20090330124402/http://www.labtestsonline.de/ Portal zur Labordiagnostik] [[Kategorie:Diagnostik]] [[Kategorie:Labormedizin|!]] iuq3ujqmub5eyszc3j1cabowmnlbwhs 0 37296 1071975 1071687 2026-07-10T13:00:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071975 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Kump}} Een '''Kump'''<ref>{{WWb|ID=K08802|LEMMA=Kump|AFROOP=07.12.2024|BAND=3|KOL=1057}}</ref>, ook '''Kumm(e)'''<ref>{{WWb|LEMMA=Kumme|ID=K08759|AFROOP=07.12.2024|BAND=3|KOL=1054}}</ref> (van oorgermaansch ''*kumpa-'' ook ''*kumba-'' „Fatt“)<ref>{{Internetquelle |autor=Gerhard Köbler |url=https://www.koeblergerhard.de/germanistischewoerterbuecher/indogermanischeswoerterbuch/idgK.pdf |titel=Indogermanisches Wörterbuch |werk=www.koeblergerhard.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20081003070702/http://www.koeblergerhard.de/germanistischewoerterbuecher/indogermanischeswoerterbuch/idgK.pdf |archiv-datum=2008-10-03 |abruf=2024-12-07 |sprache=de }}</ref>, is een groten [[Pott]], [[Napp]], [[Schöttel]] oder Fatt, dat kene [[Öhr|Ören]] het un uut [[Putteer|Potteer]], [[Steengood]] oder [[Porzellan]] maakt is. In de [[Archäologie]] betekent Kump kugelförmige Pötte mit runnen Bodem. In’n Middelöller was de Kump ook ene regionale Maateenheid. Van den Begreep leid sik ook de [[Kump (Soot)|Kump]] as enen Born, Soot oder Zisterne af, so as in’n [[Paderborner Land|Paderböörnschen]], [[Siuerland|Siuerlanne]] un in [[Hessen]] begänge is. == Archäolgie == [[Bild:Schkeuditz Kumpf 1 01.jpg|duum|Broken Kump, mit Pick un Borke flickt, funnen in enen linienbandkeraamschen Soot in [[Schkeuditz-Altscherbitz]]]] In de Archäolgie is een Kump ({{S|de|''Kumpf''}}) ene Aard kugelförmigen Pott mit runnen Bodem. De Begreep betekent in de prähistoorsche Archäologie besünners de runnen Pötte van de [[Linienbandkeramiker|Linienbandkeramikers]] uut de froe [[Neesteentied|Niesteentied]].<ref>Joachim Preuß: ''Das Neolithikum in Mitteleuropa 1,1.'' Weissbach 1998, S. 281–285</ref> Een prähistoorschen Kump kann ganz slicht sien oder Knubben to’n Griepen hebben.<ref>Maria Cladders, Die Tonware der ältesten Bandkeramik: Untersuchung zur zeitlichen und räumlichen Gliederung. Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie 72. Bonn, Habelt</ref> In de Archäolgie van’n Middelöller un de Nietied is de Begreep nich so begänge, kann man eenfache runne handmaakt Pötte uut’n Fromiddelöller oder [[Völkerwannertied]] beteken.<ref>{{Internetquelle |url=https://amanz-balismink.rproxy.rz.uni-bamberg.de/balismink/index.php/Kumpf |titel=Kumpf |werk=Bamberger Lehr- und Informationssystem zur mittelalterlichen und neuzeitlichen Keramik (BaLISminK) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241207100236/https://amanz-balismink.rproxy.rz.uni-bamberg.de/balismink/index.php/Kumpf |archiv-datum=2024-12-07 |abruf=2024-12-07 |sprache=de}}</ref> == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Reedschop]] 8ajrl3j8wqy7e1x35fl1ng5oqeeubkk 0 39094 1072055 991841 2026-07-10T20:22:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072055 wikitext text/x-wiki [[Bild:Shep Fields and Tex Beneke, Glen Island Casino, New York, N.Y., May 16, 1947 (William P. Gottlieb).jpg|miniatur|rechts|240px|[[Shep Fields]] (links) un Tex Beneke, Glen Island Casino, New York, Mai 1947.<br/> Fotografie vun [[William P. Gottlieb]].]] '''Gordon Lee „Tex“ Beneke''' (* [[12. Februar]] [[1914]] in [[Fort Worth]], [[Texas]]; † [[30. Mai]] [[2000]] in [[Costa Mesa]], [[Kalifornien]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Jazz]]saxophonist un Singer, bekannt as Liddmaat vun de [[Glenn Miller]]-Bigband un nah de sien Dood Baas vun eegen Bands, de Millers Musik pleegt hebbt. == Leven un Wark == Van 1935 bit 1937 speel he mit dat Orchester vun [[Ben Young]] un af 1938 in de Bigband vun [[Glenn Miller]], wo he en vun de bekanntst Solisten weer un ok as Singer uptreden is („[[Chattanooga Choo Choo]]“, „I’ve got a girl in Kalamazoo“). He speel mit dat Glenn Miller Orchester in de Films „Sun Valley Serenade“ (1941) un „Orchestra Wives“ (1942) mit. As Glenn Miller 1942 sien Band uplösen dee, um mit sien ''Army Air Force-Band'' wieder to maken, speel he eerst bi [[Horace Heidt]] un [[Jan Savitt]] un leit dornah bit 1945 en Navy Band in [[Oklahoma]]. 1946 hett hüm de Wittfru vun Glenn Miller beeden, de Leitung vun de wiederhenn bannig fraagt Band to övernehmen (mit 19 Musiker un bit 1948 ok en tosätzlich Strieker-Sektion), wobi he ok nee Arrangements t.&nbsp;B. vun [[Henry Mancini]] speel un sogor [[Bebop]]-Inflooten bruukt hett. Wiel hüm aber de strikten Anweisungen vun de Miller-Arven (un vun [[RCA Victor]]) in Bezug up de Musik nich in’ Kraam passen deen, hebbt se sück 1950 in’ Striet trennt. So hett man ok dorför sörgt, dat he nich in de Hollywood-Speelfilm ''The Glenn Miller Story'' (1954) mitmaken kunn. Beneke hett dornah en eegen Orchester grünnd, mit dat he Glenn Millers Musik oder Musik in de Stil vun Glenn Miller speel. 1951 speel dor ok [[Bob Brookmeyer]] as Pianist mit. Beneke speel ok in de 1960er Johren mit verscheeden Glenn Miller Reunions (t.&nbsp;B. mit de ehmalgen Miller-Singers [[Ray Eberle]] un [[Paula Kelly]]) un af un an ok in [[Disneyland]]. Mit en nee Orchester is he van de 1970er Johren bit in de 1990er Johren uptreden. Midden vun de 1990er Johren harr he en Slaganfall un speel dornah kien Saxophon mehr, weer aber wiederhenn Bandleader un Singer. 1996 wurr he in de [[Big Band and Jazz Hall of Fame]] upnommen. He is 2000 an sien Wahnoort Costa Mesa storven. ==Weblenken== * [https://web.archive.org/web/20100613033110/http://bigbands.org/benekebio.htm kört engelsch Biografie] * [http://d-nb.info/gnd/118850539 Beneke in de Katalog vun de Deutsche Nationalbücherei] * [http://toolserver.org/~apper/pd/person/pnd/118850539 Personennaamdatei] {{DEFAULTSORT:Beneke, Tex}} [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1914]] [[Kategorie:Storven 2000]] kqbl93uaf2f4xt0ezmwvntyyadj6lv5 0 45689 1072025 1071730 2026-07-10T17:43:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072025 wikitext text/x-wiki [[Bild:Poulidor.jpg|thumb|Raymond Poulidor bi de Tour de France 2004 in Angers]] [[Bild:Raymond_POULIDOR.jpg|thumb|Raymond Poulidor (1993)]] '''Raymond Poulidor''' (* [[15. April]] [[1936]] in [[Masbaraud-Merignat]]; † [[13. November]] [[2019]] in [[Saint-Léonard-de-Noblat]]<ref name="focus">{{Internetquelle | autor=cvh | url=http://www.focus.de/sport/radsport/der-ewige-zweite-der-tour-de-france-franzoesische-radsport-legende-raymond-poulidor-ist-tot_id_11343743.html | titel=Französische Radsport-Legende Raymond Poulidor ist tot | werk=[[Focus|Focus Online]] | datum=2019-11-13 | abruf=2019-11-13 }}</ref>)) weer, ofschoonst „ewig Tweet“, en vun de populärsten [[Frankriek|franzöösch]] Radrennfohrer. De in Frankriek blots „Poupou“ nömmt Poulidor kunn sück tüschen 1962 un 1976 acht Mal up dat Podium vun de [[Tour de France]] platzeeren (dree 2. Platzen, fiev 3. Platzen), ahn dat wichtigst [[Etappenrennen]] vun de Welt een eenzig Mal to winnen, oder ok blots dat [[Geel Trikot]] to dragen. In Frankriek wurrd sien Naam dorher bit hüüd faktisch as [[Synonym]] för „Pechvagel“ bruukt. Trotz oder jüst wegen dit [[Image]] as „ewig Tweet“ weer Poulidor to sien akktiv Tiet de populärste Sportler vun Frankriek, noch vör sien groot sportlich Rivalen, den fievmaligen Toursieger [[Jacques Anquetil]]. An‘ dichtsten dran an en Toursieg weer he 1964. In de franzöösch Sporthistorie ingahn is dorbi vör allen sien legendär Ellenbagenduell mit den grooten Favoriten Anquetil an den [[Puy de Dôme]]. Anquetil weer in‘ Gegensatz to Poulidor an‘ Enn‘ vun sien Kräfte, hett dat aber an Barg nich wiest. Poulidor hett völ to lang mit sien Angreep töövt. In Paris harr he man blots 55 Sekunn Rückstand up dat Geel Trikot. Neben völ anner Siege bi lüttgere Rundfohrten kunn Poulidor aber tominst de [[Vuelta a España]] 1964 winnen un dormit wenigstens een vun de groot Landsrundfohrten up sien Naam schrieven. To Anfang vun sien Karriere harr he 1961 dat klassisch Eendagsrennen [[Mailand–Sanremo]] wunnen. 1974 wurr he vun de Sportzeitung [[L’Équipe]] to Frankrieks Sportler vun dat Johr („[[Champion des champions]]“) wählt. 1977 hett Poulidor sien Loopbahn beend, nahdem he noch een Johr vörher mit 40 Johren noch eenmal den darten Platz bi de Tour beleggt harr. ==Filme== *Arte-Dokumentation: Radsport Anquetil/Poulidor - Die großen Sportduelle, Doku von Olivier Hennegrave, Frankriek 2001, 50 min == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20100612015650/http://www.memoire-du-cyclisme.net/palmares/poulidor_raymond.php List vun de Erfolge (''Palmares'') vun Raymond Poulidor] * [http://www.radsportseiten.net/coureurfiche.php?coureurid=4000 Poulidor in de Datenbank vun Radsportseiten.net] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Poulidor, Raymond}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Radrennfohrer (Frankriek)]] [[Kategorie:Boren 1936]] [[Kategorie:Storven 2019]] e87eupskdxnwot4okoo2daxul77gkkw 0 46513 1072086 1036951 2026-07-10T23:17:54Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072086 wikitext text/x-wiki '''Şalom''' ({{S|he| שלום| ''Freden''}}) is en [[Törksche Spraak|törksch]]-[[Jodendom|jöödsch]] [[Blatt (Narichten)|Wekenbladd]], dat jeed [[Middeweken]] op Törksch mit je en Siede op [[Ladino (Spraak)|Ladino]] in [[Istanbul]] rutkummt un sik sünnerlich an [[Törkie|törksche]] [[Jöden]] richt. Dat [[Laizismus|laizistsch]] uutricht Bladd het de törksch-jöödsche Journalist Avram Leyon in’t Johr 1947 gründt un op den [[29. Oktober]] [[1947]] keen den eerste Uutgaav ruut. Bet 1984 weer dat Bladd heel op Ladino schreven, denn sünd se anfangen, dat Bladd op Törksch mit man ene Siede op Ladino ruuttogeven, denn de grote Deel törksche Jöden harr Ladino as Alldagsspraak opgeven un de Tall Sprekers gung gau daal.<ref>{{Internetquelle |autor=Cnaan Liphshiz |url=https://www.jta.org/2015/06/09/global/turkish-newspaper-tries-to-save-a-dying-jewish-language |titel=Turkish newspaper tries to save a dying Jewish language |werk=Jewish Telegraphic Agency |datum=2015-06-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20181210121903/https://www.jta.org/2015/06/09/global/turkish-newspaper-tries-to-save-a-dying-jewish-language |archiv-datum=2018-12-10 |abruf=2025-04-29 |sprache=en}}</ref> De Oplaag liggt bi üm un bi 5.000 Stück (Stand [[2005]]). == Kiek ook bi == * [[El Amaneser]], een törksch ladinosprakig Bladd, dat eenmaal den Maand ruutkummt. * [[Aki Yerushalayim]], een israeelsch ladinosprakig Magazin, dat 2–3 Maal dat Jaar in Jerusalem ruutkummt. == Weblenken == * [http://www.salom.com.tr Websteed vun Şalom] (törksch) * [https://web.archive.org/web/20081211031624/http://www.salom.com.tr/news/list/category/19-Judeo-Espanyol.aspx Websteed vun Şalom] (ladino) == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Salom}} [[Kategorie:Blatt]] [[Kategorie:Törkie]] [[Kategorie:Jodendom]] [[Kategorie:Ladino]] 4m29eks0c3k7ggcoq01x3b4kqci0kft 0 48289 1072045 702347 2026-07-10T18:55:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072045 wikitext text/x-wiki [[Bild:Divisions of North Korea (EN) Sinuiju Clear.svg|duum|Laag von sinuiju binnen Noordkorea]] [[Bild:DPRK Pyongbuk-Sinuiju.PNG|duum|Laag von de Gemeen Sinuiju binnen de Provinz Noord-Pyongan]] '''Sinuiju''' is de [[Höövdstadt]] von de Provinz [[Noord-Pyongan]] in [[Noordkorea]]. De Stadt liggt direkt an de Grenz na [[Volksrepubliek China|China]] an’n Grenzstroom [[Yalu]], dicht bi de Münn von Yalu in de [[Bucht von Korea]]. Se hett 288.112 Inwahners (Stand 1. Januar 2005) op en Rebeed von 180 km². En Deel von de Stadt weer Deel von de [[Sünnerverwaltensregion Sinuiju]]. == Historie == De Stadt Sinuiju is in de Tied von de [[Japaansche Herrschop in Korea]] 1910 bet 1945 grünnt worrn. De Naam kummt von de Stadt [[Uiju]] af, de so bi teihn Kilometer na’n Oosten to liggt. Sinuiju bedüüdt ''Nee-Uiju''. An de Steed harrn de Japaners en Brügg över’n Yalu boot (de hüdige [[Sinokoreaansche Fründschopsbrügg]]). Besünners de Holtindustrie, de jemehr Produkten den Yalu daltransporteert hebbt, hett bi dat Utwickeln von Sinuiju mithulpen. Nadem de [[Supung-Staudamm]] boot worrn is, harr de Stadt ok Togang to goodkopen Stroom un en Chemieindustrie hett sik utwickelt. In’n [[Koreakrieg]] is de Stadt swoor utbummt worrn. Alleen bi’n Luftangreep an’n 10. November 1950 hebbt 79 US-amerikaansche [[B29-Bomber]] 550 Tunnen Brandbummen op de Stadt afsmeten. == Verkehr == De [[Pyongui-Lien]] verbinnt Sinuiju per Iesenbahn mit [[Pjöngjang]]. Mit de Iesenbahnbrügg över den Yalu na China is Sinuiju ok de wichtigste Grenzövergang för den Hannel mit China. De Stadt hett ok en lütten Flegerhaven mit en Lannbahn von 1,2 km. Ok en Haven hett de Stadt. == Stadtdelen == Sinuiju is opstunns opdeelt in 24 Stadtdelen un veer Dörper.<ref>http://nk.joins.com/map/i032.htm {{Webarchiv|url=http://nk.joins.com/map/i032.htm |wayback=20130603094744 |text=— |archiv-bot=2026-07-10 18:55:25 InternetArchiveBot }}</ref> {| class="Tabell" |- ! Naam !! [[Hangul|Chosŏn'gŭl]] !! [[Hanja|Hancha]] |- | [[Apkang]] || 압강동 || 鴨|江|洞 |- | [[Chaeha]] || 채하동 || 彩|霞|洞 |- | [[Chongsong]] || 청송동 || 靑|松|洞 |- | [[Haebang]] || 해방동 || 解放|洞 |- | [[Kaehyok]] || 개혁동 || 改革|洞 |- | [[Kunhwa]] || 근화동 || 芹|花|洞 |- | [[Kwanmun]] || 관문동 || 關|門|洞 |- | [[Namha]] || 남하동 || 南|下|洞 |- | [[Namjung]] || 남중동 || 南|中|洞 |- | [[Namsang]] || 남상동 || 南|上|洞 |- | [[Namso]] || 남서동 || 南|西|洞 |- | [[Namsong]] || 남송동 || 南|松|洞 |- | [[Oil]] || 오일동 || 五|一|洞 |- | [[Paeksa]] || 백사동 || 白|沙|洞 |- | [[Paekun]] || 백운동 || 白|雲|洞 |- | [[Ponbu]] || 본부동 || 本|部|洞 |- | [[Sinnam]] || 신남동 || 新|南|洞 |- | [[Sinwon]] || 신원동 || 新|元|洞 |- | [[Yokjon]] || 역전동 || 驛|前|洞 |- | [[Hadan]] || 하단리 || 下|端|里 |- | [[Sangdan]]　|| 상단리 || 上|端|里 |- | [[Taji]]　|| 다지리 || 多|智|里 |- | [[Songso]] || 성서리 || 城|西|里 |} == Kultur == === Sport === De wichtigste Sportvereen von Sinuiju is [[Lokomotiv Sinuiju]], de in’t [[Sinuiju-Stadion]] speelt un al fakener noordkoreaansch Footballmeester worrn is. == Lüüd == De Marathonlöper [[Sohn Kee-chung]] is 1912 in Sinuiju boren. == Footnoten == <references/> {{Navigatschoonsliest Ünnerafdelen von Noord-Pyongan}} {{Koordinaten|KOOR_NS=40.100556|KOOR_OW=124.393611|WO=baven}} [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Noord-Pyongan]] f8e5eu83628dq1bxpy4ls1xrjmcb7tz 0 49577 1072037 1071742 2026-07-10T18:11:52Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072037 wikitext text/x-wiki '''Roland Mall''' (* [[17. April]] [[1951]] in [[Stuttgart]]; † [[7. April]] [[2025]] ok dor)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.footboom1.com/de/news/football/2491499-tribute-to-vfb-stuttgart-legend-roland-mall-a-football-icon-lost |titel=VfB Stuttgart Trauert um Roland Mall: Ein Verlust für den Fußball |werk=Footboom |datum=2025-04-10 |sprache=de |abruf=2025-04-11 }}</ref> ) weer en [[Düütschland|düütsch]] Footballspeler. De Middelfeldspeler speel van 1971 bit 1975 för den [[VfB Stuttgart]] in de Football-Bundsliga un keem dorbi up 58 Bundsligaspelen. Dornah wurr he an den [[VfR Heilbronn]] in de 2. Bundsliga utlehnt, wo he 21 Spelen 8 Doren schaaten hett. Den Afstieg vun dissen Vereen kunn he dormit aber ok nich verhinnern und gung weer nah Stuttgarte torüch. De Vereen weer allerdings ok afsteegen. 1975/76 keem he denn noch up 7 Spelen in de 2. Bundsliga. Dornah hett he denn dree Johr lang bi [[Preußen Münster]] speelt un keem in 96 Tweetligaspelen up 7 Doren. Sein Karriere hett he denn bi [[SCB Viktoria Köln]] utklingen laaten, wo he van 1979 bit 1981 in de 2. Bundsliga in 62 Spelen noch 6 Dooren schaaten hett. == Weblenken == * [http://www.fussballdaten.de/spieler/mallroland/1981/ Roland Mall in de Datenbank vun Fußballdaten.de] * [http://www.weltfussball.de/spieler_profil/roland-mall/ Roland Mall in de Datenbank vun Weltfussball.de] {{SORTIERUNG:Mall, Roland}} [[Kategorie:Footballspeler (Düütschland)]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] hrynpwn9f1zaf1v3coqjyazrthh0f3n 0 56304 1072085 1071780 2026-07-10T23:11:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072085 wikitext text/x-wiki '''Äßtrupp''' [ˈˀæstʀʊp] oder [ˈˀæstəʀʊp] (Hauchdöüitschk ''Oesdorf'', bey [[Schtabirge]]) iss en [[Dörp|Duorp]] mee rund 690 Inwunnern (2017),<ref>{{Internetquelle |autor=Stadt Marsberg |url=https://www.marsberg.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Auftakt_Veranstaltung_IKEK_180417.pdf |titel=Demographische Entwicklung 1997–2017 |werk=Stadt Marsberg IKEK |hrsg= |datum= |zugriff=2018-09-15 |sprache=de }}</ref> noo bey de [[Waldeck (Land)|waldeckeschken]] Grentße in [[Westfalen|Westfoalen]]. Äßtrupp wass biss [[1975]] ne ßölweßtschtändige Gemeinde un ne ehemoligen Däl van' allen [[Kreyse Böören]].<ref>Stadt Marsberg (Hg.). (2013). Internetauftritt der Stadt Marsberg, Stadtportrait: Ortsteil Oesdorf. Marsberg: Selbstverlag.</ref> == Geographie == Äßtrupp licht manken [[Deymel]]-Daal un denn Outleupern van' [[Eggebirgen]] un van' [[ßintfälle]]. De Kordinaten ßeyt: [http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Oesdorf_(Marsberg)&language=nds&params=51.50671243_N_8.87532234_E_dim:10000_region:DE-NW_type:city(748) 51° 30′ 24″ N, 8° 52′ 31″ O]. Noowaschke Dürpere un Oortschaften ßeyt un haitet: [[Blankenroon]], [[Meerhurf]], [[Füsstenbirch]], [[Ässente]], [[Schtabirge]], [[Wässten]] un [[Schirwede]]. == Schprooke == In Äßtrupp weert düser Daage vill [[Hoochdüütsch|Hauchdöüitschk]] kört. De offizielle Schprooke wass, bis in de Preußenteyt rin, de äßtrüppschke Mundoart van' [[Oostwestfäälsch Platt|Oßtweßfälleschken Plattdöüitschk]]. == Weblenken == * [http://www.marsberg.de/Oesdorf.385.0.html Informationen ürwa Äßtrupp in' Stadtportrait vanne Stadt Schtabirge.] (Hauchdöüitschk) * [https://web.archive.org/web/20130616103911/http://oesdorf.info/ Homepage van denn Vereynen in Äßtrupp.] (Hauchdöüitschk) == Fautnouten == <references /> [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Hoochsuerlandkreis]] 0nchqvnv1epyqankwdwqoj0nwsw0mm0 0 58130 1072009 1071717 2026-07-10T16:28:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072009 wikitext text/x-wiki [[Bild:Pablo picasso 1.jpg|miniatur|Pablo Picasso in dat Johr 1962]] [[Bild:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|150px|Signatur Pablo Picasso|alternativtext=Signatur Pablo Picasso|duum]] '''Pablo Picasso''', egentlich Pablo Ruiz Picasso, (* [[25. Oktober]] [[1881]] in [[Málaga]], [[Spanien]]; † [[8. April]] [[1973]] in [[Mougins]], [[Frankriek]]) weer en spaansch [[Maleree|Maler]], [[Grafiker]] un [[Bildhaueree|Bildhauer]]. Sien umfangriek Gesamtwark, dessen Gesamttall up 50.000 schätzt wurrd, umfaat Gemälde, Teeknungen, Grafiken, Plastiken un Keramiken. Dat is präägt dör en groot Völfalt vun künstlerisch Utdrucksformen. De Warken ut sien Blau un Rosa Periood, un de Begrünnen vun den [[Kubismus]] tosommen mit [[Georges Braque]] billen den Anfang vun sien besünner Künstlerloopbahn. To den bekanntst Warken vun Picasso hörrt dat Bild ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' (1907). Dat wurr to’n Slötelbild vun de Klassische Moderne.<ref name="Herding5" /> Mit Utnahm vun dat monumental Gemälde ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'' (1937), en künstlerisch Ümsetten vun de Schrecken vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]], hett kien anner Kunstwark vun dat 20. Johrhunnert de Forschung so herutfordert as de ''Demoiselles''.<ref name="Herding5" /> Dat Motiv vun de [[Freedensduuv|Fredensduuv]] up dat Plakat, dat he 1949 för den Pariser Weltfredenskongress schafft hett, wurr weltwiet to en [[Freedensteeken|Fredenssymbol]]. Picasso ist neben [[Salvador Dalí]] en Künstler vun dat 20. Johrhunnert, för de sien Wark all to Levenstieden twee Museen inricht wurrn, dat [[Museu Picasso]] in [[Barcelona]] un dat [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso]] in [[Antibes]]. == Leven == === Kindheit un Utbillen (1881–1900) === [[Bild:Spain Andalusia Malaga BW 2015-10-24 13-13-30.jpg|miniatur|Geboortshuus vun Picasso in [[Málaga]], Plaza de la Merced 36 (ganz links, hüüd Nr.&nbsp;15)]] ==== Fröhe Johren ==== Pablo Ruiz Picasso weer dat eerste Kind vun José Ruiz Blasco (1838–1913) un María Picasso y López (1855–1938). De traditschonell Namensgeven in Málaga folgend<ref name="Sabartes">Jaime Sabartés: ''Picasso – Documents iconographiques.'' herutgeven vun Pierre Cailler, Genf 1954.</ref> kreeg he bi sien Gebort 1881 völ Vörnaams: Pablo, Diego, José, Francisco de Paula, Juan Nepomuceno, María de los Remedios, Crispiniano de la Santísima Trinidad,<ref>Luut Gebortsoorkunn un Dööpschien (digital reproduzeert vun dat On-line Picasso Project)</ref> vun de aber blots Pablo (en Reverenz an de kört vör den egentlichen Hochtietstermin storven ölleren Bröer vun Don José) begäng wurr. De Vader weer freeschaffen Maler un Lehrer an de „Escuela de San Telmo“, en Kunstgewarfschool, de in de Traditschoon vun de akademisch Maleree vun dat 19. Johrhunnert stunn, as ok Konservator vun en lütt Museum. 1884 wurr sien Süster Dolores (Lola) un 1887 sien Süster Concepción (Conchita) boren. Picasso beschreev de künstlerisch Fähigkeiten vun sien Vader so: „Mein Vater malte Bilder für Eßzimmer; Rebhühner oder Tauben, Tauben und Kaninchen: Fell und Federn waren darauf zu sehen, Vögel und Blumen seine Spezialität. Vor allem Tauben und Flieder.“<ref>Sabartés: ''Picasso. Gespräche''. S.&nbsp;13.</ref> All mit söben Johr fung he an ünner dat Anleiden vun sien Vader to malen. He hett 1890 dat 1889 anfungen Öölbild ''Picador'', dat Stierkämper in de Arena wiest un as sien eerst bekannt Öölbild gellt, fardigstellt.<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;7–11.</ref> 1891 truck de Familie na [[A Coruña]] in [[Galicien]] um, wiel Picasso sien Vader en Stäe as Kunstlehrer an dat „Instituto da Guarda“ annommen harr un wo Picasso as Teihnjohriger an de School för Bildende Künste upnommen wurr. Af 1894 fung he an, Daagböker to führen, de he ''La Coruña'' un ''Azul y Blanco'' (Blau un Witt) nömmt hett un mit Porträts un Karikaturen versehn hett. In dat sülvig Johr fung he an, sien Warken mit „P.&nbsp;Ruiz“ to signeren. ==== Studium ==== Nah den Dood vun sien Süster Conchita, de in’ Januar 1895 an [[Diphtherie]] storven weer,<ref>To de korrekt Dateeren un to dat Utwarken vun de traumatisch Erfohren vgl. Mary Mathews Gedo: ''Looking at Art from the Inside Out. The psychoiconographic Approach to Modern Art''. Cambridge University Press, Cambridge u.&nbsp;a. 1994, S.&nbsp;109–118.</ref> truck de Familie nah [[Barcelona]], wo Picasso mühelos mit 14 Johr de Upnahmeprüfung an de Kunstakademie „La Llotja“ in blots een Dag schafft hett – sien Vader wurr dor en Stäe as Lehrer anboden – sodat he de eerst beid Klassen överspringen drüff. De Vader hett hüm een Johr later sien eerst Atelier dicht bi de Wahnung vun de Öllern inricht, dat Picasso gemeensam mit sien Früend Manuel Pallarès, en [[Katalonien|katalaansch]] Maler, bruken dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;13.</ref> 1897 studeer Picasso för en körten Tiet an de ansehn Königlichen [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie vun San Fernando]] in de Hööftstadt [[Madrid]], de he aber weer verlaten hett, wiel hüm de Lehrmethoden dor nich gefullen. In sien Sülvstbildnis van 1897/98 hett he de Signatur „Ruiz“ eerstmals to „P.&nbsp;Picasso“ ännert – en Symbol för dat binnere Lösen vun sien Öllernhuus. In Madrid hett Picasso de Museen besöcht, vör allen den [[Museo del Prado|Prado]] – as all up en Besöök 1895 – un ok de Künstlerlokale. ==== Eerste Eenzelutstellung in’ „Els Quatre Gats“ ==== [[Bild:Ramon Casas - Retrat de Pablo Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Ramon Casas]]: ''Pablo Picasso'', 1900, [[Museu Nacional d’Art de Catalunya]]]] Nah en Scharlach-Erkrankung, de hüm to de Rekonvaleszenz in [[Horta de Sant Joan]] (Katalonien) dwung, kehr he 1898 nah Barcelona torüch. Hier verkehrt he in [[Avantgarde|avantgardistischen]] Künstlerkrinken vun de katalaansch [[Modernisme]], ünner annern mit [[Ramon Casas i Carbó|Ramon Casas]], [[Carlos Casagemas]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], de sück in dat Café un Künstlerzentrum [[Els Quatre Gats]] drapen deen. Af Juni 1898 verbroch he acht Maand mit sien Malerfrüend Pallarés in de sien Heimatstadt Horta de Sant Joan. 1899 hett he dor den Dichter [[Jaime Sabartés]] kennenlehrt, de sien eng Früend un 1935 sien Sekretär wurrn sull. In’ Februar 1900 wurr in dat „Els Quatre Gats“ de eerste Eenzelutstellung vun Picassos wiest, de aber, kritisch rezenseert, nich völ inbroch.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;24&nbsp;f.</ref> In dat sülvig Johr ünnernehm Picasso to’n Anlaat vun de [[Weltutstellung Paris 1900|Weltutstellung]] gemeensam mit sien Früend Casagemas en eerste Reis in de Kunstmetropole Paris, wo de [[Impressionismus|impressionistisch]] Warken vun [[Paul Cézanne]], [[Edgar Degas]] un [[Pierre Bonnard]] Indruck up hüm maken deen. In’ Oktober hett he sück tietwies mit Casagemas en Atelier an’ [[Montmartre]] in 49 Rue Gabrielle deelt, dat Nonell upgeven harr.<ref>William H. Robinson, Jordi Falgàs, Carmen Belén Lord, Cleveland Museum of Art, Barcelona and modernity: Picasso, Gaudí, Miró, Dalí, Yale University Press, <nowiki>ISBN 978-0-300-12106-3</nowiki> , 2006, S. 102 ([https://books.google.de/books?id=6EvIx6zOuqgC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false Online Google Book]).</ref> To disse Tiet hett he ok de Arbeiten vun [[Henri de Toulouse-Lautrec]] kennenlehrt, de hüm to farvenfroh Dorstellen vun dat grootstädtisch Leven inspireert hett. === Paris – Madrid – Barcelona – Paris (1901–1907) === ==== Dood vun Casagemas – Anfang vun de Blau Periood ==== [[Bild:Cezanne Ambroise Vollard.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Paul Cézanne]]: ''Porträt vun den Ambroise Vollard'', 1899]] In’ Januar 1901 kehr Picasso nah Madrid torüch. Dor kreeg he bald en Nahricht, de hüm deep erschüttern dee: Sien Früend Carlos Casagemas harr sück an’ 17. Februar ut Leevstenkummer to de Danzerin Germaine Gargallo in Paris doodschaten. Picasso hett sück in Madrid an en nee Karriere versöcht: Af März vun dat Johr keem dat eerste vun fiev Heften vun de Kunsttietschrift ''Arte Joven'' (''Junge Kunst'') herut, herutgeven vun den katalaanschen Schriever Francisco de Assis Soler, de Picasso as Mitherutgever mit Illustratschonen versehn hett. Sien Signatur änner sück nochmals, he signeer blots noch mit „Picasso“. De Tietschrift muss aber nah en körten Tiet ut finanziellen Grünnen instellt wurrn. Picasso hett denn Madrid ok weer verlaten un gung nah Barcelona torüch. Twee Johr later hett he en Porträt vun Francisco de Assis Soler malt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |titel=Portrait of Senora Soler, 1903 (oil on canvas) by Picasso, Pablo (1881-1973) |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415144920/https://www.bridgemanimages.com/en/picasso/portrait-of-senora-soler-1903-oil-on-canvas/oil-on-canvas/asset/244992 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> In’ Mai hett Picasso weer [[Paris]] besöcht. Kunsthändler as [[Pere Mañach]] (1870–?), [[Berthe Weill]] un vör allen de Kunsthändler un Verlegger [[Ambroise Vollard]] wurrn up den jungen Künstler upmarksom. Af den 24. Juni 1901 wies Vollard in sien Galerie, 6 Rue Laffite, Picassos Warken eerstmals in en Pariser Utstellung un wurr sien Förderer in Picasso sien Blau un Rosa Periood. Den nahfolgen kubistisch Wark stunn he nich so positiv tegenöver. Picasso sien kubistisch Porträt vun Vollard entstunn 1910.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.theguardian.com/culture/2002/nov/30/art |titel=Portrait of Ambroise Vollard, Picasso (1910) |werk=The Guardian |abruf=2023-04-15 |sprache=en}}</ref> Picasso hett 1901 sien Früend Casagemas dat Bild ''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' widmet. Dat gellt as dat eerste Bild vun de Blau Periood. Dat Porträt vun Casagemas is ebenfalls in de männlich Figur vun dat melancholisch Gemälde ut dat Johr 1903, ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') dorstellt. De Warken ut disse Tiet hemm den Künstler mehr Tostimmen vun Galeristen un Kritikern inbrocht as sien fröhere Biller. En Früend vun Gauguin, de Dichter Charles Morice, hett in en Bespreeken de „unfruchtbor Truerigkeit“ sehn, aber Picasso dennoch en „wohrhaftig Talent“ beschienigt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50.</ref> In’ Oktober 1902 kehr Picasso to’n darten Mal nah Paris torüch, wahn dor eerst in Hotels, dornah bi den Dichter [[Max Jacob]], de as Hülpsmann in en Modegeschäft arbeiten muss. In’ Winter hebbt de beid Früenden mit Teeknungen vun Picasso den Ruum beheizt, wiel se kien Geld för Heizmaterial harrn, ut den sülvigen Grund hett Picasso Luchtpetroleom statt Ööl to’t Malen bruukt un hett ok an Bindemiddel spoort.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;41.</ref> ==== Picasso sien Atelier in’ Bateau-Lavoir ==== 1903 hett Picasso bannig produktiv in Barcelona arbeit, gung aber weer nah Paris torüch, wo he af April 1904 bit to’n Oktober 1909 in’ [[Bateau-Lavoir]] wahnen dee; dat weer en verwohrloost Huus mit tallriek Künstlerateliers up den Montmartre. Dor harrn all de mit Picasso befrüend spaansch Bildhauer [[Paco Durio]] un de Maler [[Kees van Dongen]] Ünnerkunft funnen; later keemen ünner annern Max Jacob un [[Juan Gris]] dorto. He wurr good Früend mit den Dichter [[Guillaume Apollinaire]] un hett 1904 [[Fernande Olivier]] kennen lehrt, de van 1905 bit 1912 sien Begleiterin un [[Muse (Beziehung)|Muse]] wurr. Fernande weer en ut lüttbörgerlich Verhältnissen stammen schett Fru, de sück för de Maleree vun de [[Impressionismus|Impressionisten]] begeisterte. Över de Begegnung mit Picasso schrifft se in hör Erinnerungen ''Neun Jahre mit Picasso'': :„Er hatte nichts Verführerisches, wenn man ihn nicht kannte. Allerdings, sein seltsam eindringlicher Blick erzwang die Aufmerksamkeit […] dieses innere Feuer, das man in ihm spürte, verliehen ihm eine Art Magnetismus, dem ich nicht widerstand. Und als er mich kennenzulernen wünschte, wollte ich es auch.“<ref>Wilfried Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> Fernande Olivier hett he in dat Öölbild ''Dat blau Zimmer'' (''La Toilette'') 1906 afbildt oder 1909 in Bronze gaten as ''Tête de femme''.<ref>{{Internetquelle |autor=Thomas Altmann |url=https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |titel=Eine der Musen in Bronze und Öl |werk=Mitteldeutsche Zeitung |datum=2007-05-15 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230415150211/https://www.mz.de/lokal/dessau-rosslau/eine-der-musen-in-bronze-und-ol-2727494 |archiv-datum=2023-04-15 |abruf=2023-04-15 |sprache=de}}</ref> De Ünnerkunft in’ Bateau-Lavoir weer kärglich. De Kunsthändler vun Picasso, [[Daniel-Henry Kahnweiler]] erinnert sück an dat ieskolt un trecken Atelier in’ Winter un bericht, dat in’ Sömmer, „wenn es zu heiß war, Picasso bei geöffneten Türen völlig nackt im Korridor mit nur einem Tuch um die Lenden arbeitete.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;42.</ref> ==== Bekanntschap mit Gertrude un Leo Stein as ok mit Matisse ==== [[Bild:Gertrude Stein 1935-01-04.jpg|miniatur|hochkant|Gertrude Stein, Fotografie vun [[Carl van Vechten]], 1935]] Clovis Sagot, en fröhere Zirkusclown, harr in en ehmalge Aftheek in de Rue Laffitte en Galerie inricht. Dor hett de in Paris leven US-amerikaansch Kunstsammler [[Leo Stein (Kunstsammler)|Leo Stein]], de Bröer vun de Dichterin und Kunstsammlerin [[Gertrude Stein]], 1905 Picassos Biller opdeckt. Dat eerste Bild vun den Künstler, dat Leo Stein köfft hett, ''Jung Deern mit Blömenkörv'', gefull sien Süster aber nicht. As Picasso de Geschwister bi Sagot kennenlehrt harr, hett he de in sien Atelier inladen un kunn hör Biller för 800 Francs verkopen, de ok dat Interesse vun Getrude Stein waakt harrn. De Steins hebbt regelmatig in hör [[Literarisch Salon|Salon]] dicht bi den [[Jardin du Luxembourg]] in de 27 Rue de Fleurus an’ Saterdag Sellschoppen geven, wo sück de Künstler vun de [[Avantgarde]] drapen deen, to de af nu ok Picasso hörrn dee, de dor 1906 [[Henri Matisse]] drapen un Früendschap mit hüm sluten dee.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;50–57.</ref> In’ [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] harrn de [[Fauvismus|Fauves]], to de ok Matisse hörr, mit hör eerst Gemeenschapsutstellen in dat Vörjohr up sück upmarksom maakt. De Galerist Vollard hett Picasso bald dorup Warken för 2000 Franc afköfft, wat sien finanzielle Situatschoon wesentlich verbetern dee. Sien [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']] entstunn 1906, för dat de Schrieversche bit to negentig Mal Modell seten hemm sall. In Fröhjohr hett Picasso de Porträtsitzungen mit Gertrude Stein afbraken. He hett [[André Derain|Derain]] dör Vermittlung vun Alice Princet drapen. In’ Sömmer vun dat sülvig Johr hull he sück mit Fernande Olivier in Gósol up. As he weer in Paris weer, hett Picasso dat Porträt vun Gertrude Stein ut dat Gedächtnis rut fardig stellt un minneseer de Gesichtstüüg up de Schlichtheit vun iberisch Masken.<ref>Judith Cousins: ''Vergleichende biographische Chronologie''. In: William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus''. Prestel, München 1990, S.&nbsp;335.</ref> ==== Anfang vun de Rosa Periood un Les Demoiselles d’Avignon ==== Af 1905 fung dat an, dat rosa Töne in Picasso sien Warken vörherrschen. So is dat Bild ''[[Jung mit Piep]]'' van 1905 de Övergang vun de Blau to de Rosa Periood. In’ Vergliek to de Blau Periood gifft dat blots noch wenig Melancholie in de Warken vun disse Periood. Dat Blau wiekt in den Achtergrund. Besünners Gaukler, Seiltänzer und Harlekins, truerieg Spassmakers ut de [[Commedia dell’arte]], tellen to sien Bildmotiven. Siet den Winter vun dat Johr 1906 hett Picasso in tallriek Studien un Variatschonen dat groot Gemälde ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'' vörbereit, dat he in’ Juli 1907 fardig stellt hett. Mit den ''Demoiselles'' hett he den Grundsteen vun kubistisch Denken leggt un de as „période nègre“ betekent Periood inleit.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> [[Bild:Juan Gris Daniel-Henry Kahnweiler 1921.jpg|miniatur|hochkant|[[Juan Gris]]: Porträt Daniel-Henry Kahnweiler, 1921, Musée National d’Art Moderne, Paris]] De eersten Reaktschonen bi de Begegnung mit den ''Demoiselles'' in Picasso sien Atelier weern överwegend negativ. Dat Bild wurr wietgahnd as unmoralisch ansehn un vun völ, sülvst eng Früenden vun Picasso, düchtig kritiseert. Neben [[Wilhelm Uhde (Kunsthändler)|Wilhelm Uhde]] harr blots Leo Stein tonächst Verständnis för de ''Demoiselles'' upbrocht, hett aber sien nee Warken nich mehr köfft. De Künstler vun den [[Fauvismus]], [[Henri Matisse|Matisse]] un [[André Derain|Derain]], hebbt ok hör Missfallen ütert. Gertrude Stein hett dorgegen Picasso wieder fördert un hett ehrn literarischen Utdruck wat in Richt Kubismus lenkt. 938 schreev se en Book över Picasso.<ref>Götz Adriani: ''Die Kunst des Handelns: Meisterwerke des 14. bis 20. Jahrhunderts bei Fritz und Peter Nathan'', Hatje Cantz,Tübingen 2005, <nowiki>ISBN 978-3-7757-1658-1</nowiki> (binnennetts: [https://books.google.de/books?id=QsPnJMIizy8C&pg=PA198#v=onepage&q&f=false Google Books]).</ref> Wilhelm Uhde hett den jungen düütschen Galeristen [[Daniel-Henry Kahnweiler]], de in de Rue Vignon 28 sien eerst Galerie inricht harr, up Picasso upmarksom maakt. Kahnweiler wurr nu sien wichtigst Förderer un stell in dat sülvig Johr Warken vun Picasso ut.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;63&nbsp;f</ref> Picasso harr de groot [[Retrospektive]] vun [[Paul Cézanne]] sien Warken 1907 in’ Pariser [[Société du Salon d’Automne|Salon d’Automne]] besöcht, de een Jahr nah den Dood vun de Künstler utricht wurrn weer. Dör Apollinaire hett Picasso den gliköllerigen [[Fauvismus|fauvistischen]] Maler [[Georges Braque]] gegen Enn vun dat Johr kennen lehrt; de Früendschaft mit Braque sull groot Utwirken up den Verloop vun de modern Kunstgeschichte hemm. === Picasso begrünnd mit Braque den Kubismus (1908–1914) === ==== Tosommenarbeit mit Braque ==== [[Bild:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|miniatur|hochkant=0.6|links|[[Juan Gris]]: ''Hommage à Picasso'', 1912, [[Art Institute of Chicago]], Chicago]] Den Sömmer 1908 hett Picasso mit Fernande Olivier in La Rue-des-Bois nöördlich vun Paris verbrocht. In’ Harvst vun dat sülvig Johr hebbt Braque un Picasso hör in’ Sömmer malt Biller – Braque in L’Estaque un Picasso in La Rue-des-Bois mitnanner vergleken. Se weern merkwürdig ähnlich.<ref>Bernard Zurcher: ''Georges Braque — Leben und Werk'', (ut dat Franzöösch översett vun Guido Meister), Hirmer Verlag, München 1988, ISBN 3-7774-4740-4, S. 42.</ref> Braque stell in’ Gegensatz to Picasso in’ November vun dat Johr sien Warken in de Galerie Kahnweiler ut. In dat Bespreeken to de Utstellung vun de Biller vun Braque hett de franzöösch Kunstkritiker [[Louis Vauxcelles]] in de Kunsttietschrift ''[[Gil Blas (Tietschrift)|Gil Blas]]'' to’n eersten Mal den Begreep vun de „cubes“ (Kuben) präägt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;66&nbsp;f.</ref> Vauxcelles betruck sück dorbi besünners up dat Bild ''[[Hüüs in L’Estaque]]'' vun Braque.<ref> Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart Eerstuplaag 1920, S.&nbsp;20 ff.</ref> Tüschen September 1908 un Mai 1909 hebbt sück Picasso un Braque meest jeden Dag sehn; Kahnweiler weer de darte in den Bund un hett tüschen de vun dat Naturell her bannig ünnerscheedlich Künster, den besonnenen, systematisch arbeitenden Braque un den temperamentvullen Picasso vermiddelt. Hör Arbeitsgemeenschap weer so intensiv, dat sück de Künstler mit de [[Bröers Wright]] verglieken deen, den Floogpionieren, un sück as Mechaniker antrucken hemm.<ref>Siegried Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde. Pablo Picasso – Leben und Werk''. DuMont, Köln 2006, S.&nbsp;20 f.</ref> Ebenfalls 1908 weer de spaansch Maler [[Juan Gris]] in dat Bateau-Lavoir trucken, wo he Ateliernahber vun Picasso wurr. Nahdem he 1911 anfungen harr, sück mit den [[Kubismus]] utnannertosetten, entstunn 1912 dat kubistisch Porträt ''Hommage à Picasso'' vun Gris.<ref>[https://web.archive.org/web/20051015230739/http://www.g26.ch/art_gris.html Juan Gris], g26.ch, afropen an' 2. Oktober 2012</ref> ==== Dat Bankett för Rousseau ==== [[Bild:Henri Rousseau - Portrait of a Woman (1895).jpg|miniatur|hochkant=0.75|Henri Rousseau: ''Portrait de femme'', ok ''Yadwigha'' nömmt, üm un bi 1895, [[Musée Picasso]], Paris]] In’ November 1908 geev Picasso in sien Atelier in’ Bateau-Lavoir en groot Fest to Ehren vun [[Henri Rousseau]], vun de he dat levensgroot Bildnis vun en fröhere Früendin vun Rousseau, de so nömmt ''Yadwigha'', köfft harr un dat he en Leven lang behollen sull. Över dat kunsthistorisch bekannt wurrn [[Bateau-Lavoir#Dat Bankett för Rousseau|Bankett för Rousseau]], an dat neben völ anner Künstler Apollinaire, Jacob, Salmon, Uhde un den Geschwistern Stein ferner de jung Malerin [[Marie Laurencin]] deelnehm, hett Raynal as Oogentüüg bericht: „Es war eine richtige Scheune. […] An den Mauern, die man von ihrem gewöhnlichen Schmuck befreit hatte, hingen nur einige schöne Negermasken, eine Münztabelle und auf dem Ehrenplatz das große, von Rousseau gemalte Porträt Yadwigha“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;64.</ref> Nich lang nah dat Bankett hett Picasso 1909 dat Bateau-Lavoir verlaten un hett bit 1912 in en Atelierwahnen an’ Boulevard de Clichy 130 wahnt. ==== Distanzeeren vun de Salonkubisten ==== [[Fernand Léger]] un [[Robert Delaunay]] hebbt de Arbeiten vun Picasso un Braques dör Vermittlung vun Kahnweiler kennenlehrt. De Infloot vun Picasso un Braque hebbt sück denn ok in de Bildwarken vun völ Maler bemarkbor maakt. 1911 hett sück en Grupp vun Maler bild, de as [[Kubismus#Eerste apenlich Diskussion (1911)|Salonkubisten]] betekent wurrn. Dorto tellen neben Léger un Delaunay de Künstler [[Albert Gleizes]], [[Jean Metzinger]] un [[Henri Le Fauconnier]]. Picasso un Braque hemm sück vun de Salonkubisten distanzeert. ==== De Roov vun de Mona Lisa ==== In’ Sommer 1911 sünd de Früenden Apollinaire un Picasso in den Verdacht geraden, an den Diebstahl vun dat bekanntst Gemälde vun den [[Louvre]], de ''[[Mona Lisa]]'', bedeeligt ween to hemm. Se weer siet den 21. August 1911 spoorlos verschwunden, un de beid kemen in dat Visier vun de Polizei dör den Besitt vun iberischen Steenmasken, de över Géry Pieret – en belgisch Avendüerer un tietwies Angestellter vun Apollinaire – köfft wurrn weern. Nah en Huusdörsöken wurr Apollinaire an’ 8. September wegen Beherbergen vun en Kriminellen un Verwohren vun Roovgood verhaft; he hett nah twee Daag de Bedeeligen vun Picasso verraden.<ref>Antonina Vallentin: ''Picasso'', Kiepenheuer & Witsch, Köln 1958, S. 205 f.</ref> De wurr woll verhört, keem aber nich in Arrest. Apollinaire wurr wenig Daag later ut de Haft entlaten un de Prozess gegen hüm in’ Januar 1912 ut Mangel an Bewies instellt. De ''Mona Lisa'' is eerst weer an’ 13. Dezember 1913 in [[Florenz]] opdüükt un kehr an’ 1. Januar 1914 in den Louvre torüch.<ref>Judith Cousins, in: William Rubin, Anm.&nbsp;119 S.&nbsp;364 f., S. 419.</ref> ==== Eerste Utstellungen vun Picasso sien Warken in’t Utland ==== De fröhe Phase vun den Kubismus bit etwa 1912 wurrd as „Analytischer Kubismus“ betekent. En Bispeel dorför is dat ''Bildnis Ambroise Vollard'' (1910). Af 1912 entstunnen de [[Papier collé|Papiers collés]], en Fröhform vun de [[Collage]]n. Dormit fung de Övergang to’n „Synthetischen Kubismus“ an. Picasso sien Warken wurrn nah un nah in’t Utland bekannt. In Düütschland weer Picasso 1910 up de Utstellung vun de [[Neue Künstlervereinigung München|''Neue Künstlervereinigung München'']] vertreden as ok up de in’ Mai 1912 stattfunnen Utstellung vun den Sonderbund in Köln un in [[Herwarth Walden]] sien Galerie [[Der Sturm (Tietschrift)|''Der Sturm'']] in Berlin. Veer vun Picasso sien Warken wurrn in dat sülvig Johr in de tweet Utstellung vun den [[Der Blaue Reiter|''Blauen Reiter'']] in de Münchner Galerie [[Hans Goltz|Goltz]] upnommen: (''Fruenkopp'' (1902), ''Umarmung'' (1903), ''Kopp'' (1909) un ''Stillleven'' (1910).<ref>=Galerie Hans Goltz, {{Webarchiv|url=http://www.bad-bad.de/hansgoltz/picasso.htm |wayback=20130316164247 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Picasso, afropen an’ 8. Mai 2013}}</ref> Af November 1910 wies de vun [[Roger Fry]] in [[London]] organiseert Utstellung [[Manet and the Post-Impressionists|''Manet and the Post-Impressionists'']] Gemälde, Teeknungen un Drucke vun Picasso, ebenso en Nahfolgeutstellung 1912.<ref>[http://www.tate.org.uk/whats-on/exhibition/picasso-and-modern-british-art/picasso-and-modern-british-art-selected-artwork-0 ''Picasso and modern british art''], www.tate.org.uk, afropen an’ 8. Mai 2013</ref> In Översee weer de nee Kunstricht nah en eerstmalig Utstellung vun Picasso 1911 in de [[Alfred Stieglitz]]’ [[Galerie 291#Cézanne, Picasso, Matisse und die Neudefinition von Ästhetik 1911–1913|Galerie 291]] ebenfalls in de [[Armory Show|''Armory Show'']], [[New York City|New York]], 1913 vertreden, in de bispeelswies Warken vun Braque, Picasso un Matisse utstellt wurrn. Wiest wurrn vun Pablo Picasso acht Arbeiten, dorünner twee Stillleven, de Teeknung ''Fruenakt'' von 1910, ''Fru mit Mustertpott'' van 1910, en Leihgaav vun Kahnweiler, un de Bronze ''Fruenkopp'' van 1909, en Leihgaav vun Stieglitz.<ref>William Rubin: ''Pablo Picasso. A Retrospective, with 758 plates, 208 in colour, and 181 reference illustrations''. The Museum of Modern Art, New York, Thames and Hudson, London 1980, S.&nbsp;153.</ref><ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;72.</ref> De Kritik bi all Utstellungen weer aber beträchtlich, de moderne Kunst wurr noch nich akzepteert. As Picasso sien Liaison mit Fernande Olivier 1912 to Enn’ weer, wurr bit hör fröh Dood 1915 [[Eva Gouel]], boren Marcelle Humbert, de he Eva nömmen dee, sien tweet Levensgefährtin. Den Sömmer vun dat Johr 1913 verbroch Picasso mit Braque un Juan Gris in [[Céret]]. In dat sülvig Johr is ok sien Vader storven. Sien Wahnsitz nehm he denn in de Rue Schoelcher 5 an’ [[Montparnasse]], nahdem he 1912 för en körten Tiet an’ Boulevard Raspail 242 wahnt harr. === Eerste Weltkrieg (1914–1918) === [[Bild:Modigliani, Picasso and André Salmon.jpg|miniatur|links|Modigliani, Picasso un André Salmon vör dat [[Café de la Rotonde]], Paris, 1916]] Picasso hett de Tiet van Enn’ Juni bit Mideen November 1914 mit Eva Gouel in [[Avignon]] verbrocht. Mit Utbröök vun den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] änner sück de Situatschoon för völ Künstler slagoordig. An’ 2. August 1914 hett Picasso Braque un [[André Derain|Derain]], de ehr Stellungsbefehl kregen harrn, to’ Bahnhoff in Avignon begleit. Braque hett 1915 en swoor Koppversehrn kregen un hett nah överstahn Operatschoon länger as een Johr bruukt, um sück dorvan to verhalen. Hör Kunsthändler Kahnweiler, de Düütscher weer, muss Frankriek verlaten; Picasso, de as Spaansch kien Kriegsdeenst leisten muss, bleev in Paris isoleert zurück.<ref>Gohr, S.&nbsp;24,&nbsp;62</ref> In’ Juli 1916 hett André Salmon en Utstellung, ''L’Art moderne en France'' (de so nömmt „Salon d’Antin“), in de Pariser [[Galerie Barbazanges]] organiseert. Dor wurr dat Wark vun Picasso ''Les Demoiselles d’Avignon'' to’n eersten Mal dat Publikum vörstellt; dat Bild kreeg eerst to dissen Tietpunkt vun Salmon dissen Naam.<ref>André Salmon, http://www.andresalmon.org/, Biografie vun André Salmon, engelsch, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> [[Bild:Amedeo Modigliani - Portrait de Picasso.jpg|miniatur|hochkant|[[Amedeo Modigliani]]: ''Portrait de Pablo Picasso'', 1915, Privatsammlung. De eerst Besitter weer [[Frank Burty Haviland]], en Früen vun Picasso.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.secretmodigliani.com/xx-3.html |wayback=20140517152205 |text=''Portrait de Picasso'' |archiv-bot=2026-06-01 02:19:59 InternetArchiveBot }}, secretmodigliani.com, afropen an’ 9. Mai 2013</ref>]] Nah den Dood vun Eva Gouel, de 1915 an [[Tuberkulose]] storven is, harr Picasso en Affäär mit [[Gabrielle Lespinasse]], de he Gaby nömmen dee. Se wahn an’ Boulevard Raspail nich wiet vun sien Studio weg. Wiels en Upenholt in [[Saint-Tropez]] 1916 hett he hör sien Leev verkloort, se hett hüm aber afwiest un in dat folgen Johr de amerikaanschen Künstler Herbert Lespinasse heiraadt.<ref>Billy Klüver, A Day with Picasso, MIT Press, ISBN=978-0-262-61147-3, 1999, Siet 45 </ref> In’ Fröhjohr 1917 hett sück Picasso in [[Rom]] de Proben vun dat Ensembles [[Ballets Russes]] ünner de Leitung vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]] to dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' mit dat Libretto vun [[Jean Cocteau]] un de Musik vun [[Erik Satie]] ankeeken un hett de Kostüme, Bühnenbiller un de ut de Reeg fallen klassisch romantischen Bühnenvörhang entworfen. De sowjeetsch Schriever [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]], de in Paris in’t [[Exil]] leev, beschreev de spektakuläre Eerstupführen in’ Mai 1917 in’t Pariser [[Théâtre du Châtelet]] un de Upruhr vun dat Publikum, dat fordern de, de Vörstellung aftobreeken:: „Die Musik gab sich modern, das Bühnenbild war halb kubistisch […] Und als ein Pferd mit kubistischer Schnauze Zirkusnummer vorführte, verloren sie endgültig die Geduld: ‚Tod den Russen! Picasso ist ein [[Boche]]! Die Russen sind Boches!‘“ De Früenden vun Picasso weern dorgegen begeistert. Apollinaire bispeelswies hett de eerstmalige künstlerische Allianz tüschen Maleree un Dans, Plastik un Dorstellungskunst as Anfang vun en umfaten Kunst, as en Oort „sur-réalisme“ sehn.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;93f.</ref> Wiels de Arbeiten to ''Parade'' hett Picasso de Danserin [[Olga Stepanowna Chochlowa]], [[Primaballerina]] vun dat „Ballets Russes“, kennen lehrt, de he an’ 12. Juli 1918 in Paris heiraadt hett. Trotügen weern Cocteau, Max Jacob un Apollinaire. Dat Ehepaar betruck in’ Dezember en Wahnung in de Rue La Boétie 23.<ref>Ziteert nah On-line Picasso Project</ref> Nah de Heirat geev he sien [[Bohème]]leven up un wurr to’n „Malerfürsten“ mit egen Chauffeur un Huuspersonal. Ut de Ehe gung Sohn Paulo hervör. Nah Kahnweiler wurr Picasso af 1918 vun de Kunsthändlern [[Paul Rosenberg (Kunsthändler)|Paul Rosenberg]] un [[Georges Wildenstein]] gemeensam weltwiet vertreden. Se hebbt jedes Johr en good Hörn vun sien Biller köfft. De Verbinnen vun Picassos to Rosenberg düer bit 1939, de to Wildenstein bit 1932.<ref>[http://www.thefreelibrary.com/Making+Modernism%3A+Picasso+and+the+Creation+of+the+Market+for...-a017239592 Artforum International, 22. Juni 1995], afropen an’ 9. Mai 2013</ref> === Afkehr vun de Kubisten (1916–1924) === All 1914 fung Picasso an, sück vun den Krink vun de Kubisten to entfeern. He hett sück an dissen Afscheed erinnert un dorto seggt: „Aus dem Kubismus hat man eine Art Körperkultur machen wollen. […] Daraus ist eine verkünstelte Kunst hervorgegangen, ohne echte Beziehung zur logischen Arbeit, die ich zu tun trachte.“<ref name="“Über Kunst69">Pablo Picasso: ''Über Kunst.'' Diogenes, Zürich 1988, S.&nbsp;69.</ref> Van 1916 bit 1924 wiest sien Wark en stilistisch Nebennanner. Neben klassizistischen Gemälden as ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921, malt in [[Fontainebleau]], un ''Panfleut'', 1923, malt in sien Ferienoort [[Antibes]], entstunnen Arbeiten in’ Stil vun den synthetischen Kubismus, as bispeelswies ''[[Dree Muskanten]]'' ut dat Johr 1921. Picasso kunn nu dank sien wussen Ruhm mehr Tiet för de Entwicklung vun sien Formenspraak verwennen. He hett völ utprobeert un legg en nee Swoorpunkt up sien plastisch Wark, dat he 1902 mit ''Sitten Fru'' anfungen harr. Mit sien Fru Olga wurr he aber immer mehr frömd. === Utnannersetten mit den Surrealismus (1924–1936) === ==== Bedeeligen un Konflikte ==== [[Bild:Paris Montmartre in 1925.jpg|miniatur|Paris, [[Montmartre]], um 1925]] 1923 hett Picasso den [[Surrealismus|Surrealisten]] [[André Breton]] drapen. All in de eerst Nummer vun de surrealistisch Tietschrift ''[[La Révolution surréaliste]]'' vun Dezember 1924 wurr en plastisch Konstruktschoon vun Picassos afbildt. In de tweet Nummer vun Januar 1925 twee Sieden ut dat in’ Sömmer 1924 in Juan-les-Pins führt Skizzenbook mit de ''Steernteeknungen''. In de veert Utgaav geev dat en Afbillen vun dat Picasso-Gemälde ''De Dans''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDK3 ''Der Tanz''], Juni 1925, 215&nbsp;×&nbsp;142&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Tate Gallery, London.</ref> un – eerstmals in Frankriek – vun de ''Demoiselles d’Avignon''.<ref name="Warncke327">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso.'' Band 1, S.&nbsp;327-328.</ref> De langjohrig Kuntakt mit de Surrealisten weer aber nich konfliktfree. As 1924 [[Eric Satie]] sien Ballett ''Les Aventures de Mercure'' mit dat Bühnenbild un de Kostüms vun Picasso upführt wurr, hebbt mehrere Surrealisten gegen dat Mitwarken vun Picasso protesteert un hebbt dat Ereignis as en Wohltätigkeitsveranstaltung för de internatschonale Aristokratie betekent.<ref name="Warncke327" /> [[André Breton]], [[Louis Aragon]] un anner Surrealisten, de vun Picasso sien Infallsriekdom beindruckt weern, hebbt doruphen in’ ''Paris-Journal'' en as ''Hommage à Picasso'' deklareert Entschuldigung schreven.<ref name="Warncke327" /> Up de anner Siert hett Picasso 1926 de Surrealisten in en utführlich Stellungnahm to de Afsichten un Teelen vun sien Kunst beschuldigt, hüm nich verstahn to hemm. De gegen Breton richt surrealistisch Tietschrift ''[[Documents]]'' vun [[Georges Bataille]] hett sück in hör Sünnerutgaav Nr. 3 van’ April 1930 vullstännig Picasso widmet.<ref>Picasso and the Avant-Garde in Paris, {{Webarchiv|url=http://www.philamuseum.org/exhibitions/354.html?page=3 |wayback=20130507082831 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Philadelphia Museum of Art, afropen an' 9. Mai 2013 (engelsch)</ref> 1927 hett he [[Marie-Thérèse Walter]] kennen lehrt, de he in ''Fru mit Blööm'' 1932 in minimalistisch Wies mit surrealistisch Anklängen malt hett. De Liason to de anfangs noch minnerjohrig Marie-Thérèse hull he lang Tiet för sück. Eerstmals düük 1928 dat [[Minotauros|Minotaurus]]-Motiv in sien Werken up – as Spanier weer Picasso all immer vun den Stierkamp faszineert. De eerste Nummer vun dat surrealistisch Künstlermagazin ''[[Minotaure]]'' keem an’ 25. Mai 1933 mit en Cover vun Picasso herut, de den Titel gemäß en Minotaurus wiest.<ref group="Bild">[http://thenonist.com/index.php/thenonist/comments/3621/ Minotaure (1933–1939)], thenonist.com, afropen an' 9. Mai 2013</ref> 1935 entstunn de Radeerensfolg ''Minotauromachie'', de vun [[Francisco de Goya]] sien ''[[Tauromaquia#De Tauromaquia bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' (üm un bi 1815) inspireert wurrn. Dorin wurrd in immer nee Variatschonen de Tosammenhang vun Sexualität, Gewalt un Dood utloot. ==== Familiäre Probleme ==== Düütlichere Anklänge an sien Laatstil wiest en wieder Porträt vun de Marie-Thérèse Walter, dat ''Interieur mit teeken Deern'' ut dat Johr 1935. De Tosommenhang vun Sexualität un künstlerisch Kreativität wurrd to en Thema, mit dat Picasso bit to sien Levensenn’ befaten deiht. Dat Johr 1935 betekent en Krise in sien Leven un Schaffen. Ut dat Verhältnis to Marie-Thérèse, de bit 1937 andüer, wurr de Dochter Maya in dit Johr boren. Dat hett man sien Frau staken, de doruphen de Scheeden verlang. Nah franzöösch recht harr Picasso sien Besitt mit hör deelen muss; doran harr he aber kien Interesse, se sünd dorher bit to hör Dood in’ Februar 1955 verheiraadt bleven. 1936 hett Picasso de franzöössch Fotografin [[Dora Maar]] kennen lehrt, de in de 1940er Johren sien stännig Begleiterin wurr un de hüm faken Modell seten hett. In’ November 1937 hett he [[Paul Klee]] in Bern besöcht, um hüm moralisch to ünnerstütten, wiel de sien Warken jüst in de berüchtigt Münchner Utstellung över [[Entartete Kunst]] vun de Natschonalsozialisten diffameert wurrn. 1941 entstunn dat Porträt vun Dora Maar mit Vörder- un Siedenansicht to glieker Tiet, ''Dora Maar mit Katt'' ''([[Dora Maar au Chat|Dora Maar au chat]]''). Se stunn in Konkurrenz mit Marie-Thérèse Walter um de Gunst vun Pablo Picasso. „Ich hatte kein Interesse daran, eine Entscheidung zu treffen. […] Ich sagte ihnen, sie sollten es unter sich ausmachen“,<ref>vgl. Katja von Nagy: ''Ich habe 60 Tänzerinnen und komme spät ins Bett''. In: [[Welt am Sonntag]] van' 1. März 1998</ref> so de Maler över de Rivalität tüschen de beid Fruen. === De Spaansch Börgerkrieg – Guernica (1936–1939) === De Ereignisse vun den [[Spaansch Börgerkrieg|Spaanschen Börgerkrieg]] hebbt Picasso deep erschüttert un he hett Biller malt, de in hör Indringlichkeit an [[Francisco de Goya|Goya]] sien ''[[Desastres de la Guerra|Schrecken des Krieges]]'' erinnern, vör allen ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', dat dat Grauen to’n Anlaat vun dat Bombadeeren bun de baskisch Stadt [[Gernika]] an’ 26. April 1937 dör de düütsch [[Legion Condor]] to’n Thema hett. Ünner dissen Indruck fung Picasso all an’ 1. Mai mit Studien för dat glieknamig monumentale Bild an, dat af den 12. Juli 1937 as Wandbild in’ spaanschen Pavillon up de [[Weltfackutstellung Paris 1937|Weltutstellung in Paris]] utstellt wurr.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;107f.</ref> Picasso hett af 1936 vun Paris ut de republikaansch Regeeren vun Spanien ünnerstütt, de sück gegen den Putschisten un tokünftigen Diktater [[Francisco Franco|Franco]] to Wehr setten dee, he versöch – wenn ok vergevens – de franzöösch Regeeren to dat Ingriepen to bewegen un wurr för sien Insatz vun de republikaansch regeeren vun Spanien 1937 in Afwesenheit to’n Direkter vun dat bedüden Kunstmuseum [[Museo del Prado|Prado]] in Madrid bestimmt. === Twete Weltkrieg (1939–1945) === [[Bild:Picasso qga.jpg|miniatur|Plakette in de 7 Rue des Grands-Augustins, Paris]] De Künstler hett siet 1936 in Paris in en Atelier in de 7 Rue des Grands-Augustins arbeit, in dat ''Guernica'' entstunn un dat he siet dat Fröhjohr 1939 todem as Wahnung bruuk. Vun Anfang vun de düütsch Besetten 1940 in’ [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] bit to de Befreen vun Paris an’ 25. August 1944 bleev he dor wahnen, ahn en Reis to ünnernehmen. De [[Natschonalsozialismus|Natschonalsozialisten]] harrn hüm wegen sien Gegnerschap to Franco Utstellensverbot erdeelt.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;115&nbsp;f</ref> De vun Picasso 1940 stellt Andrag up der franzöösch Staatsbörgerschap weer aflehnt wurrn, wiel den Behörden Dossiers ut dat Johr 1905 vörlegen, in de he as [[Anarchie|anarchistisch]] instuuft wurrn weer.<ref>Klaus von Beyme: ''Das Zeitalter der Avantgarden: Kunst und Gesellschaft 1905–1955.'' C.H.Bec, München 2005, ISBN 978-3-406-53507-9 S. 811.</ref> Wiels de Besattenstiet wurr de moderne Kunst vun de [[Kollaboration|Kollaborateuren]] nich tolereert. De Maler [[André Lhote]] erinner sück an de Slachtropen „Matisse in den Müllkasten“ un „Picasso in’t Irrenhuus!“. Nah de Befreen hett hüm de politische Linke tonächst as den Künstler inschätzt, de „aufs Wirksamste den Geist des Widerstands versinnbildlichte“.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;121.</ref> Dat [[Museum of Modern Art]] in New York City ünner sien Direkter [[Alfred Barr]] hett Picasso 1939–1940 en spoodriek [[Retrospektive]] widmet, de hüm in Amerika un bi Kunstkritiker ut sien Tiet un Künstlerkollegen wiethen bekannt maken dee. 1944 wurr Picasso Liddmaat vun de [[Parti communiste français|Kommunistisch Partei vun Frankriek]]; de Ernsthaftigkeit vun sien Inträe wurr betwiefelt, un man hett hüm beschuldigt, dat sien Farven un Formen in sien Arbeiten en bestimmte symbolisch Bedüden harrn, worup he kontert hett: „Blots wegen dat Vergnögen, verstahn to wurrn, do ik nich in en begäng Stil arbeiten.“<ref name="Harrison1">Charles Harrison/ Paul Wood (Hrsg.): ''Kunsttheorie im 20. Jahrhundert. Künstlerschriften, Kunstkritik, Kunstphilosophie, Manifeste, Statements, Interviews''. Verlag Gerd Hatje, Ostfildern-Ruit 1998, S.&nbsp;777, ISBN 3-7757-0739-5.</ref> En Utsaag, ünner annern, de to de Anschuldigung führ, dat sien Kommunismus böverflächlich weer un he nich an de Untrennborkeit vun Kunst un Politik glööven dee. To sien Verteidigung schreev he: „Wat, glöövt ji denn, is en Künstler? En, de nich ganz deeg is, de blots Oogen hett, wenn he Maler is, blots Ohren, wenn he Musiker ist, gor blots en Lyra för all Lagen vun dat Hart, wenn he Dichter is, oder gor Muskeln, wenn he Boxer ist? Ganz in’ Gegendeel! He is to glieker Tiet en politisch Wesen, dat stännig in Bewusstween vun de zerstörerisch, brennen oder beglücken Weltereignisse leevt un sück ganz un gor nah hör Bild formt. […] Nee, de Maleree is nich utfunnen, um Wahnungen uttosmücken! Se is en Wappen to’n Angreep un to de Afwehr gegen den Feind.“<ref name="Harrison1" /> === De latere Johren (1945–1973) === [[Bild:Portrait of Henri Matisse 1933 May 20.jpg|miniatur|hochkant|Henri Matisse in’ Mai 1933]] Nah söss Johren vun binnere Emigratschoon un Isolatschoon in Paris wiels den Tweeten Weltkrieg hett Picasso af 1945 fakener süüdfranzöösch Öörd as [[Antibes]] un [[Nizza]] besöcht. Dor besöch he denn ok [[Henri Matisse]], de sien Malwies düütlichen Infloot in dat Laatwark vun Picasso achterleet. Beid Künstler bleven över völ Johren in loos Verbinnen, wobi Matisse de eenzig leven Künstler weer, de Picasso as ebenbürtig anseeg. Beid hebbt de Bedüden vun den Anner sehn, hebbt sück tietlevens annanner respekteert un hebbt sück gegensiedig trotz hör Annersoordigkeit beinfloot.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;52f.</ref> Sien Begleiterin in disse Johren weer de Malerin [[Françoise Gilot]], de he 1943 in Paris kennen lehrt harr. Se bleven bit 1953 tosommen. De Söhn Claude wurr 1947 boren un de Dochter [[Paloma Picasso|Paloma]] 1949.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |titel=Early Years |werk=www.francoisegilot.com |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://www.francoisegilot.com/bio40s.php |archiv-datum=2023-15-04 |abruf=2023-04-15 |sprache=en }}</ref> ==== Vallauris un Cannes ==== De mediterrane Umgeven vu sien Jöögdtiet truck Picasso weer in sien Bann, denn af dat Fröhjohr 1948 hebbt he un Françoise Gilot nah Uphollen in [[Golfe-Juan]] in de Villa „La Galloise“ in [[Vallauris]] wahnt, en Oort mit traditschonell Pöttgereen, wo se sück all dat Johr tovör uphollen harrn. Dor experimenteer he ünner Anleiden vun öördlich Pöttgers in de Manufaktur Madoura mit Toon un [[Glasur (Keramik)|Glasuren]], spreng den traditschonellen Produktrahmen un verhulp den Oort to överregional un later to internatschonal Bekanntheit. Ok wenn he in de Kommunistisch Partei intreeden weer, behull Picasso en unafhängig Instellen. Dat Bild ''Massaker in Korea'', dat 1951 entstunn, hett de Amerikaner argert, sien Porträt vun [[Josef Stalin|Stalin]] van 1953 de Kommunisten, denn in de [[Sowjetunion]] gull sien Malwies offiziell as dekadent. Picasso hett sück allerdings, wannehr man immer hüm drum beden hett, för den Freden insett. 1949 hett he en Plakat mit en Duuv för den Pariser Weltfreedenskongress schafft; de [[Freedensduuv|Duuv]] wurr in de Folge weltwiet en Symbol för den Freden. 1952 entstunnen twee groot Wandgemälde, ''De Krieg'' un ''De Freden'', för den „Fredenstempel“ in Vallauris.<ref>Gohr: ''Ich suche nicht, ich finde'', S.&nbsp;232.</ref> [[Jacqueline Roque]], en Keramikverköpersche bi Madoura in Vallauris, weer Picasso sien nee Levensgefährtin af 1953, nahdem hüm Françoise Gilot verlaaten harr. Vun Roque hett he tallriek Porträts malt, as bispeelswies 1954 ''Bildnis Madame Z. (Jacqueline Roque)'' un 1956 ''Jacqueline in’t Atelier''. 1955 hett he de Villa „La Californie“ in [[Cannes]] köfft. Sien Henwennen to klassisch Interpretatschonen vun Meesterwarken hebbt Warken as ''Fruen vun Algier'' vun [[Eugène Delacroix]] 1955, [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]]’ ''[[Las Meninas]]'' 1957 oder [[Édouard Manet]] sien ''Fröhstück in’t Free’e'' 1961 wiest. All 1946 harr en Utstellung in’ Louvre sien Biller de vun klassisch Meester tegenöverstellt. In de „[[Dauweer-Periood]]“ vun de Sowjetunion gelung dat [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]] 1956, en groot Picasso-Utstellung in dat Moskauer [[Puschkin-Museum]] dörtosetten.<ref>Ziteert nah Joshua Rubenstein: Tangled Loyalties. The Life and Times of Ilya Ehrenburg. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1999, S. 297.</ref> [[Bild:Chateau Vauvenargues.JPG|miniatur|Chateau Vauvenargues]] ==== Koop vun Slott Vauvenargues ==== Picasso wurr tonehmend vun Touristen un Bewunnerer belästigt. In unmittelborer Nähe vun „La Californie“ wurrn Hoochhüüs baut, de hüm sowohl den Utblick up de Landschap sparren deen as ok frömd Lüüd den Inblick up sien Grundstück mögelk maken deen. He hett ahn Spood versöcht, den Kunstsammler [[Douglas Cooper]] dorto to bewegen, hüm de sien Slott ''Château de Castille'' dicht bi [[Avignon]] to överlaaten; Cooper hett hüm 1958 stattdessen dat Schloss [[Vauvenargues]] bi [[Aix-en-Provence]], mit Blick up [[Paul Cézanne]] sien leevste Motiv, dat Gebirge [[Montagne Sainte-Victoire]] empfahlen. Picasso hett dat denn köfft un dor en Studio inricht, he is aber ok immer weer nah „La Californie“ trüggkehrt.<ref>[http://www.centrepompidou.fr/education/ressources/ENS-Picasso-EN/ENS-Picasso-EN.html#Chronology Chronologie von Picasso des Centre Pompidou], centrepompidou.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso sien Stil reduzeer sück tonehmend up dat Linienbetonte, Skizzenhafte. Mit hooch Produktivität hett he sück nich blots mit de Maleree un Grafik as [[Lithografie]] un [[Linolsnitt]] utnannersett, sonnern af 1947 ok mit de [[Bildhaueree]] un [[Keramik]]. Sien Themen hatt he dorbi fakener varieert un ziteert. ==== Letzt Wahnoort Mougins ==== Picasso harr sück vun sien Fru Olga ut finanziellen Grünnen nie scheeden laten. Mehrere Johr nah hör Dood hett he 1961 Jacqueline Roque un truck mit hör nah [[Mougins]], nöördlich över de Hängen vun [[Cannes]]. Kinner hebbt de beid nich mehr kregen. Dat Slott Vauvenargues hett he as Lager för nich to tellen Biller bruukt. [[Bild:Shoshana at exhibition with Picasso.jpg|miniatur|Picasso bi de [[Soshana]]-Utstellung 1962 mit de Künstlerin, [[André Verdet]] un [[Édouard Pignon]] in dat Château Grimaldi, af 1966 ümnömmt in [[Musée Picasso Antibes|Musée Picasso d’Antibes]]]] 1963 wurr dat [[Museu Picasso]] in Barcelona apenmaakt, dat later en Grootdeel vun sien Nahlass kreeg. Den Grundstock bill de Schenkung vun 574 Warken vun Picasso sien Früend un Sekretär Sabartés. To’n Anlaat vun de rutbrocht Erinnerungen vun [[Françoise Gilot]], ''Leben mit Picasso'' in dat Johr 1964, keem dat to en Zerwürfnis mit sien ut dit Verhältnis stammen Kinner [[Claude Picasso|Claude]] un [[Paloma Picasso]]. 1971 funn en [[Retrospektive]] in Paris to’n Anlaat vun Picasso sien 90.Gebortsdag in’ [[Louvre]] statt, he weer de eerste Künstler, de disse Utteeknung all to Leevtieden kreeg. An’ 8. April 1973 is Picasso in sien Huus in Mougins an de Folgen vun en [[Myokardinfarkt|Hartinfarkt]] storven, de vun en [[Lungenödem]] utlööst wurrn weer, un wurr an’ 10. April in den Gorden vun sien Slott Vauvenargues bisett.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945265,00.html |wayback=20091115094337 |text=''Art: Pablo Picasso's Last Days and Final Journey'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, www.time.com, 23. April 1973, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Picasso harr kien Testament achterlaten; sien Arven hebb de Arvschapsstüer mit Kunstwarken vun Picasso un anner Biller ut sien Sammlung, as bispeelswies Warken vun Matisse un de ''Yadwigha'' vun Rousseau betallt. De hebbt denn de Grundstock vun de Kollektschoon vun dat [[Musée Picasso]] in Paris bild. 2003 hebbt Verwandte dat Picasso widmet Museum in sien Gebortsstadt Málaga inweeht, dat [[Museo Picasso]], un hebbt dat Museum völ Utstellenstücke överlaaten. === Kinner vun Picassor === Paulo Picasso (* 4. Februar 1921; † 5. Juni 1975) weer dat eerste Kind vun Picasso ut sien Ehe mit [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]]. Paulo weer as Lüttkind ünner annern dat Modell för de Gemälde ''Paulo as Harlekin'' (1924) un ''Paulo up en Esel''. Maya Widmaier Picasso (* 5. September 1935) entstammt de Verbinnen mit [[Marie-Thérèse Walter]]. Hör Vader hett eenig Biller malt, de Maya to’n Thema harrn, dorünner ''Maya à la poupée'' (''Maya mit Pupp''), dat in’ Februar 2007 ut de Wahnung vun Picasso sien Enkeldochter [[Diana Widmaier Picasso]] roovt wurr.<ref>Spiegel Online, 1. März 2007, http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,469419,00.html, Ohne Spuren und Versicherung, afropen an' 9. Mai 2009</ref> Maya Widmaier Picasso leevt in Paris un gellt as Picasso-Expertin, de Picasso-Originale vun Fälschungen ünnerscheeden kann. Claude Picasso (* 15. Mai 1947) is dat eerste Kind ut de Verbinnen mit [[Françoise Gilot]]; he wurr twee Johr nah den Dood vun Picasso as Nahlatverwalter för de Familie insett.<ref>IngeborgRuthe/Carolin Meister, Berliner Zeitung online, http://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2000/1007/magazin/0002/index.html, Picassos Sohn|, afropen an' 9. Mai 2013 </ref> Ok Claude Picasso leevt in Paris. [[Paloma Picasso]] (* 19. April 1949) entstammt ebenfalls ut de Verbinnen mit Françoise Gilot. Se hett sück besünners dör Smuckdesigns, Modeaccessoires un Parfums en Naam maakt. == Wark == Nah dat [[On-Line Picasso Project]], 1997 vun Enrique Mallen ([[Sam Houston State University]]) inricht, wurrd de Gesamttall vun Picasso sien Warken up 50.000 schätzt, dorünner 1885 Gemälde, 7089 Teeknungen, 30.000 Drucke (Radeerungen, Lithographien etc.), 150 Skizzenböker, 1228 Skulpturen, 3222 Keramiken as ok Bildteppiche.<ref>Ziteert nah [[On-Line Picasso Project]], dat sück betreckt up Robinson 1999, S.&nbsp;10, un Habarta 2000, S.&nbsp;77</ref> === Maleree === '''Zitat:''' Beim Malen bedeutet „Suchen“ meiner Ansicht nach gar nichts. Auf das Finden kommt es an.Pablo Picasso, 1923<ref name="wort_und_bekenntnis_s9">Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957, Siet 9 (26. Mai 1923)</ref>}} ==== Wark ut de Jöögd (1889–1897) ==== Dat eerste, um 1889 entstahn Bild vun Picasso is ''De Picador''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/261.jpg ''Der Picador''], 1889, Ööl up Lienwand, Sammlung Claude Picasso, Paris</ref>, dat all in Ööl malt is. Stierkampszenen, Duven un de Dorstellen vun en Herkulesstatue weern de Themen vun sien eerste Teeknungen. Sien Öölbillerut de Tiet entstunnen in de Malwies vun de oltmeesterlich [[Genre]]maleree nah dat Vörbild vun sien Vaders. As Elfjohrig kreeg he Ünnerricht in de Traditschoon vun de [[Akademisch Kunst|Akademisch Maleree]] ünner de sien Anleiden. Nah Gipsafdrücke hett he Teeknungen as ''Etude pour un torse'' maakt.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3939.php ''Etude pour un torse''], 1894, 52,4&nbsp;×&nbsp;36,7&nbsp;cm, Kohle und Conté-crayon-Stift, Museo Picasso, Barcelona</ref> In de üm 1895 entstahn Biller weern de spaansch Maler vun dat 17. Johrhunnert sien Vörbild. To disse Tiet weer he Schöler vun de Teekenklass vun der „La Llotja“ in Barcelona.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;10&nbsp;ff</ref> Eenig vun sien Biller wiesen Anklänge un Studien nah de Warken vun [[Francisco de Zurbarán]] un de fröhen [[Diego Velázquez (Maler)|Diego Velázquez]] up, as etwa dat ''Porträt Philippe IV.''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-3725.php ''Porträt Philippe IV.''], 1897, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> nah Velázquez. Af 1897 studeer Picasso füör en körten Tiet an de königliche [[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando|Akademie von San Fernando]] in Madrid. En ut disse Tiet stammen Teeknung wiest den ''Matador Luis Miguel Dominguin''.<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/work-12.php ''Matador Luis Miguel Dominguin''], 1897, Teeknung, Museo Picasso, Barcelona</ref> 1896 weer sien Gemälde ''De Eerstkommunion''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDCF ''Die Erstkommunion''], 1896, 166&nbsp;×&nbsp;118&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> in de Utstellung för Kunst un Kunstgewarf in Barcelona utstellt un wurr in en bedüden Zeitung lobend bespraken.<ref name="Warncke54">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, Sieden 54–55</ref> 1897 hett he de groot Kompositschoon ''Wetenschap un Nächstenleev'' malt.<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDGY ''Wissenschaft und Nächstenliebe''], 1897, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Museo Picasso, Barcelona</ref> Se entsprook de dormals anseggt Speeloord vun de [[Historienmaleree]] un kreeg in de Allgemeen Kunstutstellung in Madrid en offiziell ehrenvull Erwähnung. Later kreeg dat in sien Gebortsstadt Málaga en Goldmedaille.<ref name="Warncke54" /> ==== Johren vun de Orienteren (1898–1901) ==== As Picasso 1897, in dat Öller vun 16 Johren, de Königliche Akademie verlaten harr, fung sien sülvstännig Künstlerkarriere an. De Johren tüschen 1898 un 1901 stellen de Tiet vun de Orienteren dor: dat konsequente Överprüfen vun de kreativ Prinzipien vun meest all dormals progressiv un avantgardistisch Richten.<ref name="Warncke81">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;81</ref> He hett sien rein akademisch Utbillen in en för hüm beteken Wies överwunnen, so as he lehrt harr, Nees uptonehmen: as Anegnung dör Nahmaken.<ref name="Warncke59">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;59</ref> He wurr vun de Warken vun de katalaansch Maler vun de [[Modernisme]], [[Isidre Nonell]] un [[Santiago Rusiñol]], beinfloot<ref>Ingo F. Walther: [http://books.google.de/books?id=rSaSpe-Bx4AC&printsec=frontcover&dq=Pablo+Picasso,+1881-1973:+genius+of+the+century+walther&source=bl&ots=KshiflL5GM&sig=bWYZoRP8Ke8aBcu3CecH6kNOxe4&hl=de&ei=utu_Tf38N8-LswaLws20Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Pablo Picasso 1881–1973: Genius of the Century''], Taschen 2000, S. 10, afropen an' 9. Mai 2011</ref> un kreg wiedere Anregungen – um blots eenige to nömmen – ut den Beriek vun den [[Symbolismus (Billend Kunst)|Symbolismus]], de engelsch [[Präraffaeliten]], de [[Wiener Moderne]], katalaansch Wandmalereen vun dat 14. Johrhunnert, ut de Warken vun [[El Greco]]<ref name="Warncke70">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;70</ref>, [[Henri de Toulouse-Lautrec]] un [[Théophile-Alexandre Steinlen|Théophile Steinlen]], den Illustrator in’ Stil vun den [[Jugendstil|Art Nouveau]].<ref>Gohr: ''Picasso'', S. 14</ref> Picasso hett all versöcht sien Vörbiller umtoformen.<ref name="Warncke72" /> 1900 funn Picasso sien Utnannersetten mit Toulouse-Lautrec in dat Bild ''Le Moulin de la Galette''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Le_Moulin_de_la_Galette_1900_.jpg |wayback=20140712054129 |text=''Le Moulin de la Galette'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1900, 88,2&nbsp;×&nbsp;115&nbsp;cm, Öl auf Leinwand, Solomon R. Guggenheim Museum, New York</ref> ehrn Hööchpunkt.<ref name="Warncke72">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;72–73</ref> Sien eerst Eenzelutstellung in’ „''Els Quatre Gats''“ in dat sülvig Johr broch hüm aber negativ Kritiken.<ref>Gohr: ''Picasso'', S.&nbsp;14</ref> ==== Blau Periood (1901–1904) ==== De Begreep ''Blau Periood'' in dat Wark vun Picasso stellt de vörherrschende [[Monochrome Maleree|monochrome]] Farvigkeit in den Vördergrund. De Grundlagen vun de Blau Periood wurrn in Paris entwickelt.<ref name="Warncke81" /> Dat Bild ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Evocation_%28The_Burial_of_Casagemas%29_1901_.jpg |wayback=20140712041720 |text=''Evokation – Das Begräbnis Casagemas'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1901, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris</ref> is dat eerste Bild ut disse Schaffensphase. Dat sull dat Enn’ vun en Früendschap un den Anfang vun wat Nees dorstellen. In de Folg entstunnen Warken as ''Dat Blau Zimmer''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_The_Blue_Room_1901_.jpg |wayback=20140712053109 |text=''Das blaue Zimmer'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 50,8&nbsp;×&nbsp;62&nbsp;cm, Herbst 1901, Ööl up Lienwand, Philipps Collection, Washington</ref> un dat berühmte ''Sülvstbildnis''<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.picassoandmatisse.com/paintings/picasso/big/picasso_Self_Portrait_with_Cloak_1901.jpg |wayback=20140712044822 |text=''Selbstbildnis'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 80&nbsp;×&nbsp;60&nbsp;cm, Enn' 1901, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1901. Nah de Umsiedlung nah Barcelona in dat Johr 1902 weern swoormodig Figurenbiller de Hööftthemen. Butensieder vun de Sellschopp, as Bettler, Obdacklose, aber ok eensam Minschen as ok Moder un Kind wurrn dorstellt. Mit Hülp vun disse Themen hett he sowohl sien Eensamkeit in de frömd Stadt as ok den Dood vun sien Früend verarbeit. De Themenwahl vun Picasso is mit de vun de Warken vun Nonell to verglieken. Gifft Nonell aber en Wirklichkeitsutsnitt to erkennen un lett den Rücksluss up gröttere Tosommenhänge to, so verwirklicht Picasso dat Schicksal as wat eenzelnes, in de Isolatschoon.<ref name="Warncke89">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;89</ref> 1902 entstunn ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', da Bildnis vun en melancholisch jung Fru. De överlang Dorstellen vun de Personen as bispeelslwies bi de ''Büglerin'' (1904) is up de Utnannersetten mit [[El Greco]] torüchtoführen: „Daß meine Figuren in der Blauen Periode sich alle in die Länge strecken, liegt wahrscheinlich an seinem Einfluß.“<ref>Wiegand: ''Picasso''. S.&nbsp;48</ref> Up de anner Siet slutt sück dat Thema vun de Büglerin nahtlos an de Dorstellungen vun [[Honoré Daumier|Daumier]] un grootoordig Studien vun Degas an.<ref name="Warncke86">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;86</ref> As Hööftwark vun de Blau Periood gellt ''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]'' (''Dat Leven'') van’ Mai 1903, in dat de afbild Mann de Gesichtstüüg vun den Früend [[Carlos Casagemas]] drocht. ==== Rosa Periood (1904–1906) ==== De Kunstgeschichte trennt de Johren 1901–1906 in dat Schaffen vun Picasso in twee Perioden, de Blau un de Rosa Periood. För de Lüüd ut sien Tiet dorgegen hebbt de Johren aber een Eenheit bild.<ref name="Warncke111">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 111-112</ref> De vörherrschen Gebruuk vun de Farv Rosa weer för de up kien Fall en Aftrennen vun dat Vörhergahn, un se hebbt dörgahnd vun de Blau Periood snackt. Ok de Künstler hett dat in de Rückschau so sehn.<ref>Françoise Gilot: ''Leben mit Picasso'', 1987, S. 77</ref> Mit de Biller vun de Blau un Rosa Periood hett sück Picasso thematisch düütlich vun de to de Tiet fiert offiziellen Kunst afsett.<ref>Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 127-129</ref> Af 1904 hett Picasso so nah un nah dat vörherrschen Blau dör rosa- un orangefarven Töne ersett. De Motive vun de Rosa Periood stammen faken ut de Welt vun de Schauspeler un Artisten, de dormals as Symbole för dat Künstlerdom verstahn wurrn. So wurrd de Rosa Periood ok as ''Harlekin-Periood'' betekent.<ref name="Warncke111" /><ref>Wiegand: ''Picasso'', S. 44-45</ref> Up de anner Siet trett de Figur vun den Harlekin in beid Perioden up, un Picasso harr sück sülvst as Harlekin malt. Bedingt dör de Leev vun Picasso to [[Fernande Olivier]], dat [[Modell (Kunst)|Modell]] för Bildhauer un Maler, de he 1904 in Paris drapen hett un de to dat Thema vun völ vun sien Biller weern sull, un tosätzlich dör sien eersten finanziellen Spood, sücht dat Wark nu optimistischer ut. As Hööftwark vun de Rosa Periood gellt dat Gemälde ''Die Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]'') ut dat Johr 1905. ==== Les Demoiselles d’Avignon un période nègre (1907–1908) ==== [[Bild:Fang mask Louvre MH65-104-1.jpg|miniatur|hochkant=0.50|Afrikansch [[Fang (Volk)|Fang]]- Mask.]] Dat Bild ''Les Demoiselles d’Avignon'' van 1907 gellt hüüd unbestreden as Hööchpunkt in Picasso sien Storm-un-Drang-Periood.<ref name="Herding5">[[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 5.</ref> As dat Werk 1939 sien Weg in de Apenlichkeit funn, wurr dat to dat Slötelbild vun de [[Klassische Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] slechthen.<ref name="Herding5" /> Anreegt sünd de ''Demoiselles'' vun de Biller vun [[Paul Cézanne]] un den Arbeiten vun de [[Fauvismus|Fauves]], etwa ''[[Fauvismus#Hööchpunkt 1906|Le bonheur de vivre]]'' ''(Levensfreud'', 1905/06)'' vun [[Henri Matisse]]. Utgangspunkt för Picasso weer sien Utnannersetten mit de europääsch Kunstöverlefern un den Rückgreep up prähistorsch Kunst, de sück in sien in’ Sömmer 1906 anfangen Befaten mit de iberisch Kunst wiest. Siet den Winter 1905/06 entstunnen Formstudien, de disse Utnannersetten wedderspegeln. Mit dat afsluten Wark vun de ''Demoiselles'' fung de so nömmt ''période nègre'' vun Picasso an. In disse Phase harr Picasso Anregungen ut de afrikaansch un, in minn Utmaat, ozeaansch Kunst free kombineert<ref name="Herding38">Klaus Herding: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfurt a. M. 1992, S. 38</ref> (siehe hierzu [[Primitivismus]]). Picasso sülvst hett immer blots vun ''art nègre'' snackt, wiel he de ozeaansch Vörbiller „afrikaniseert“ harr.<ref>Jean-Louis Paudrat: ''Aus Afrika'', in Kat. ''Primitivismus'', S.147-151</ref><ref>Patricia Leighten: ''The White Peril and L’Art Nègre: Picasso, Primitivism, and Anticolonialims'', 1989, S. 86</ref> En Wark ut de ''période nègre'' is dat Bild ''Akt mit Kleedaschstück'' ut den Sömmer/Harvst 1907. ==== Kubismus (1908–1916) ==== ''Hööftartikel: [[Kubismus]]'' Zitat: Der Kubismus ist weder ein Samenkorn noch ein Fötus, sondern eine Kunst, der es vor allem um die Form geht, und wenn eine Form einmal geschaffen ist, dann ist sie da und lebt ihr eigenes Leben weiter|Pablo Picasso.<ref>Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an' Main 1957, Siet&nbsp;14&nbsp;f. (26.&nbsp;Mai 1923).</ref> [[Bild:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|miniatur|hochkant|Paul Cézanne: ''Mont Sainte-Victoire'', 1904, Museum of Art, Philadelphia]] Zentraal Utgangspunkt för Picasso weer de malerisch Kunstform vun Paul Cézanne ut de sien letzt Levensjohren. Picasso harr de sien Wark studeert un hett sück later tegenöver den Fotografen [[Brassaï]] ütert: „Cézanne! Er war unser aller Vater!“<ref>Bernhard Grom, Menschen- und Weltbilder moderner Malerei: Beckmann, Nolde, Rouault, Hrdlicka, Picasso, Chagall, Kandinsky, Mondrian, Newman, Ernst, Dalí, Tobey, Beuys, Bacon, Cézanne, Verlag BoD – Books on Demand, ISBN 978-3-8330-1125-2, 2003, S. 173.</ref><ref>Der Spiegell, ID 13529021, Picassos Apokalypse im Bordell, Jürgen Hohmeyer, 1988, Nr. 8</ref> Bevortoogt Motive weern [[Stillleven]], insbesünnere sünd Musikinstrumente, Landschapen un Personen dorstellt. De kubistisch Periood vun Picasso lett sük in twee Phasen indelen: in den analytischen un synthetischen [[Kubismus]]. '''Analytisch Kubismus''' (1908–1912). Picasso sien Methode – dat „Apenmaaken“ vun de sloten Form vun de dorstellt Körper togunsten vun en Formenrhythmus – maakt dat mögelk, de Körperlichkeit vun de Dinge un hör Laag in den Ruum dortostellen, anstatt se dör [[Trompe-l’œil|illusionistisch]] Middel vörtotäuschen.<ref name="Kahnweiler49">Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Sieden 49–52</ref> De Luchtführung speelt en ünnerordnet Rull. In de Biller wurr nich fastleggt, vun welker Siet dat Lucht kummt.<ref>Daniel-Henry Kahnweiler: ''Der Weg zum Kubismus''. Verlag Gerd Hatje Stuttgart, Eerstuplaag 1920, Siet 25</ref> De dordör hervörtreden ünnerscheedlich Ansichten vun de Objekte bewarken dat Erschienen vun simultaner [[Perspektive]], as wenn se vun all Sieden to glieker Tiet ankeken wurrn könnt. Up disse Wies entsteiht de Wirkung vun en „kristallinen“ Struktur. En Bispeel is dat 1910 malt ''Porträt Ambroise Vollard''. '''Synthetisch Kubismus''' (1912–1916). De synthetische Kubismus baut up de vun Picasso un Braque praktizeert [[Collage]]technik, den [[papier collé]] up. To de ''papier collés'' wurrn se dör hör tovör entstahn dreedimensionalen Konstruktschonen, den Papeerplastiken anreegt, de se ut [[Papeer]] un Karton, Picasso later ut Blick, maakt hemm.<ref name="Rubin9">William Rubin: ''Picasso und Braque. Die Geburt des Kubismus'', 1990, S.&nbsp;9–11</ref> Se billen de Grundlaag vun all nahfolgen [[Collage]]-Techniken bit hen to dat [[Objet trouvé|Ready-made]]. In de Biller sünd nu Papeer, Zeitung, Tapeet, imiteert Holtmaserung, Saagspääne, Sand un ähnlich Materialien updüükt. De Grenzen tüschen de malt un real Gegenstand bit hen to dat Objekt gaht innanner över. Up disse Wies gungenBraque un Picasso up en Synthese in, worut sück de Naam vun disse Schaffensperiood ergeeb. De in disse Wies bearbeit Biller kriegen en dinghaften, materiellen Charakter, de en nee Realität vun dat Bild schafft.<ref name="Ganteführer16">Anne Ganteführer-Trier: ''Kubismus'', 2007 S.&nbsp;16–18</ref> Mit den synthetischen Kubismus hebbt Picasso un Braque nich blots en nee Kunstricht schafft, sonnern todem as nee Gestaltensmögelkeit de Collage opdeckt. Picasso sien eerst Wark vun disse Oord weer de in dat Johr 1912 entstahn Arbeit ''Stillleven mit Rohrstohl'' (''Nature morte à la chaise cannée''),<ref group="Bild">{{Webarchiv|url=http://www.musee-picasso.fr/pages/page_id18547_u1l2.htm |wayback=20050305050539 |text=''Stillleben mit Rohrstuhl'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, 1912, 29&nbsp;×&nbsp;37&nbsp;cm, Collage, Musée Picasso, Paris</ref> de de eerste Collage dorstellt. En anner Arbeit ut disse Phase is ''Vigelien un Wienglas up en Disch''. ==== Stilistisch Nebennanner (1916–1924) ==== Wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkriegs]] entstunn in Europa en Sehnsucht nah „Reinheit un Ordnung“. Dat keem to en Rückbesinnen up de klassische Traditschoon un en faken krass vördragen Aflehnen vun all Modernismen. Frankriek verstunn sück in direkt Nahfolge vun de vörbildlich Antike as Hort vun de Humanität un Gegner vun de „barbarischen Düütschen“.<ref name="Warncke250">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 250-251</ref> De Rückbesinnen geev dat ok in anner romaansch Länner: so in Barcelona in’ [[Noucentisme]], den Picasso 1917 bi sien Spanienreis kennenlehrt hett. In Frankriek hebbt sück twee entgegengesett künstlerisch Lager herutbild. Dat ene, mit den Hööftvertreder [[Fernand Léger]], hett versöcht, de formalen Errungenschapen vun den Kubismus mit den Formen vun de Klassik zu verbinnen, um de Kunst politisch Telen deenstbor to maken. Dat anner, mit Picasso as Hööftvertreder, folg de unmittelbor Utnannersetten mit de klassisch Werten. De Wedderbeleven vun den [[Klassizismus]] in Picasso sien Wark weer de Folg.<ref name="Warncke250" /> So wiesen de Arbeiten vun Picasso all af 1914/15 Figurendorstellen, de ganz nah de Traditschoon vun de Klassik un de europääsch Klassizismen vun de formbestimmen Lien utgahn, as etwa dat ''Bildnis Olga in en Sessel''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/A55A04/w.nsf/OPRA/BRUE-5ZKH63/$File/Pablo%20Picasso%20-%20Portrait%20of%20Olga%20in%20an%20Armchair%20%281917%29%20.JPG ''Olga in einem Sessel''], Ende 1917, 130&nbsp;×&nbsp;88,8&nbsp;cm, Ööl up Leinwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1917.<ref name="Gohr83">Gohr: ''Picasso'', S. 83</ref> Neben de klassizistisch Akten, Porträts un szenisch Dorstellen entstunnen aber to glieker Tiet Warken vun den synthetischen Kubismus, as etwa ''Stillleven vör en Fenster in Saint-Raphaël''<ref group="Bild">[http://www.pablo-ruiz-picasso.net/images/works/2314.jpg ''Stillleben vor einem Fenster in Saint-Raphaël''], Sommer 1919, 35,5&nbsp;×&nbsp;24,8&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Sammlung Heinz Berggruen, Genf</ref> ut den Sömmer 1919 oder ''[[Dree Musikanten]]'' ut den Sömmer 1921. De Johren 1916 bit 1924 billen up disse Wies schienbor en Tiet vun de Koexistenz vun Gegensatzen.<ref name="Warncke245">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S. 245</ref> So hett sück de Kunsthistoriker [[Julius Meier-Graefe]] lustig maakt: „Morgens macht er Kuben, nachmittags voluminöse Frauen.“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;85&nbsp;ff. In: Julius Meier-Graefe ''Entwicklungsgeschichte der modernen Kunst'', Bd.&nbsp;2, München 1966, S.&nbsp;676</ref> De Kompositschoon ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'' van 1921 wiest dree mächtig wirken Fruen, kleedt as [[antike]] Göddinnen, de sück melancholisch ankieken. En anner antik Thema bild da Gemälde ''De Panfleut''<ref group="Bild">[http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg ''Die Panflöte''], 1923, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1924 af. ==== Utnannersetten mit den Surrealismus (1925–1936) ==== Van 1925 bit 1936 hett sück Picasso weer intensiv de plastisch Gestalten towendt. All twee- un dreedimensionale Utdrucksformen wurr in en jüst „exploderen“ Fülle gegensiedig Entspreken neben- un nahnanner sett.<ref name="Warncke308">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;308</ref> För sien Jonglieren mit de Form kreeg Picasso in de Johren dör en nee künstlerisch Bewegen Rückhollen, de sück ut de Strööms vun den [[Dadaismus]] rutbild harr: den [[Surrealismus]]. För de Surrealisten weer Picasso en Symbolfigur vun de Moderne. Aber man kann Picasso in engeren Sinn nich den Surrealismus toreken. Picasso hett sück 1925 an de eerst Utstellung vun surrealistisch Maler in de Pariser [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]] bedeligt. Sien Arbeiten weern dor neben Warken vun [[Hans Arp]], [[Giorgio de Chirico]], [[Max Ernst]], [[Man Ray]] un [[Joan Miró]] to sehn. Torüchkiekend hett he sück denn in de 1950er Johren ütert, vör 1933 free vun surrealistisch Infloten arbeit to hemm.<ref name="Warncke327" /> Disse Utsaag vun Picasso steiht aber tegenöver, dat he de Arbeiten vun [[Giorgio de Chirico]] bit to [[Joan Miró]] nau wohrnommen un as Vörbild bruukt harr. Besünners völ Anregungen geev hüm de surrealistisch Plastik, vör allen Warken vun [[Alberto Giacometti]]. Allerdings staht disse Övernahmen nie alleen, sonnern wurrn vun Picasso för sien Zwecke funktschonaliseert un mit Anlehen ut kumplett anners oord Kunstrichten kombineert.<ref name="Warncke330">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Band 1, S.&nbsp;330-331</ref> Picasso hett seggt: „Manche nennen die Arbeiten, die ich in einer bestimmten Periode geschaffen habe, surrealistisch. Ich bin kein Surrealist. Ich bin nie von der Wahrheit abgewichen: Ich bin immer in der Wirklichkeit geblieben.“<ref>''Einblicke. Das 20. Jahrhundert in der Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen''. Hatje Cantz Verlag, Düsseldörp 2000, S.&nbsp;638. ISBN 3-7757-0853-7)</ref> As surrealistisch inspireert Warken gellen bispeelswies ''Slapen Fru in’ Armsessel'', 1927, de ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'' un ''De Krüzigung''<ref group="Bild">[http://de.wahooart.com/a55a04/w.nsf/Opra/BRUE-5ZKDC4 ''Die Kreuzigung''], Februar 1930, 51,5&nbsp;×&nbsp;66,5&nbsp;cm, Ööl up Lienwand, Musée Picasso, Paris</ref> ut dat Johr 1930. ==== Guernica (1937) ==== [[Bild:Mural del Gernika.jpg|miniatur|Nachbildung von ''Guernica'' in Form von Kacheln als Wandbild in Originalgröße in der Stadt Gernika]] Dat eerste Wark, dat Picasso to dat Thema [[Spaansch Börgerkrieg]] maakt hett, weer ''Drööm un Löög vun Franco'', en Folg vun 18 [[Aquatinta]]-[[Radeeren]], de Picasso an’ 8. Januar 1937 anfungen harr. Nah dat Bombarderen vun [[Gernika]] in’ April 1937 entstunn ünner dissen Indruck dat grootformatige, rund dree-eenhalv Meter hooch un meest acht Meter breet Wandbild ''Guernica'', da tosommen mit [[Paul Éluard]] sien Gedicht ''De Sieg vun Guernica'' in’ Juni in de Pariser Weltutstellung in’ spaanschen Pavillon utstellt weer.<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;103&nbsp;ff</ref> Nah anfänglich Kritik, de sück besünners an sien mangeln politisch Eendüüdigkeit fastmaken dee, wurr dat in de Rezeptschoon to dat beropenst Antikriegsbild vun dat 20. Johrhunnert verklort – in wieden Afstand folgen de Biller vun [[George Grosz]] un [[Otto Dix]] över den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]].<ref>Ulrich Baron, welt.de, http://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article823783/Die_Geschichte_von_Picassos_Guernica.html?nr=6&pbpnr=0, Die Geschichte von Picassos „Guernica“, van' 22. April 2007, afropen an' 9. Mai 2013</ref> Eenig Slötelfiguren ut dat Gemälde, as de ''Weinende Fru'' un dat ''Starven Peerd'', finnen sück in sien lateren Warken weer. ==== Laatwark nah 1945 ==== Zitat: Warum, glauben Sie, datiere ich alles, was ich mache? Weil es nicht genügt, die Arbeiten eines Künstlers zu kennen, man muss auch wissen, wann, warum, wie und unter welchen Bedingungen er sie schuf […] es ist mir wichtig, der Nachwelt eine möglichst vollständige Dokumentation zu hinterlassen […] Nun wissen Sie, warum ich alles, was ich mache, datiere. Pablo Picasso, 1943.<ref>Brassai: ''Gespräche mit Picasso.'' Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 1966 (frz. Orig.: ''Conversations avec Picasso''. Gallimard, Paris 1964), S.&nbsp;79f.</ref> Nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweten Weltkrieg]] hett Picassos sien Stil noch mal ännert, indem he de Kunst vun de olt Meester ne interpreteren un den Wettstriet mit de söcht hett. Bispelen sünd ''Bildnis vun en Maler'' nah [[El Greco]], 1950, de af 1954 entstahn 15 Versionen nah [[Eugène Delacroix|Delacroix]] sien ''Fruen vun Algier'' as ok 1957 ''Las Meninas'' nah [[Diego Velázquez (Maler)|Velazquez]]. In ''Las Meninas'' hett Picasso de Dogge vun den spaanschen König dör sien [[Dackel|Dachshund]] [[Lump (Dachshund)|Lump]] ersett. De Nahmaakt Biller teken sück dör formalen Witz un inhaltlich Ironie ut. De „Zitatkunst“ nehm he dormit all vörweg, se sull eerst in de 1960er Johren wiet verbreedt wurrn.<ref>Siegfried Gohr: ''Picasso'' S.132–148.</ref> De vun [[Jean Crotti]] utfunnen spezielle Form vun de [[Glasmaleree]], „Gemmail“ (Plural „Gemmaux“), bruukt Picasso bispeelswies in sien Wark ''Ma jolie guitar'' ut dat Johr 1955. In disse Technik hett he af 1954 etwa 60 Warken schafft, in de he fröhere Themen wedderhalen dee.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160708102455/http://www.jungi.com/cgi/getimg.cgi?0880&/allbild.htm |titel=Galerie Jungi: SOLD |datum=2016-07-08 |archiv-datum=2016-06-08 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}} </ref><ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20120823075407/http://www.gemmail.com/?page_id=1197 |titel=Picasso and the Gemmail « Le Gemmail |datum=2012-08-23 |archiv-datum=2012-08-23 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}} </ref> Sülvstporträts vun Picasso sünd selten: „Mit mien Gesicht hebb ik mi wirklich nich faken befaat.“ Stattdessen wiest sück Picasso in verslötelt Sülvstbildnisse, verstaken in Harlekinen, Jünglingen un un olt Lüüd as ok in de Porträts vun [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] und [[Honoré de Balzac|Balzac]] (1952).<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;139.</ref> Gegen Enn’ vun sien Schaffen entstunnen aber doch en Reeg vun Sülvstbildnisse. In’ April 1972 hett Picasso ''De junge Maler'' schafft. Mit wenig schlicht Streken, de in’ Gegensatz to de expressiv, [[pastos]] malt Warken vun de vergangen Johren staht, malt he sück mit en bretkrempigen Hoot, den Pinsel locker in de Hand hollend, villicht en Versöök, nich wiet vör sien Dood, weer de lütt Pablo Ruiz to ween.<ref>Gohr: Picasso. S.&nbsp;153&nbsp;f.</ref> In’ Juni folg en anner Sülvstporträt, dat hüm as ollen Mann wiest un up dat he den Ankieker mit wiet upreten Oogen anstarrt. Mit dat Bild ''De Ümarmen'', dat an’ 1. Juni 1972 entstunn, gung Pivasso sien malerisch Wark to Enn’; bit to sien Dood an’ 8. April 1973 hett he blots noch tekent – dat weern nich weniger as tweehunnert Biller. Twee Farven domineren de Leevstenszene: Blau un Rosa. Picasso grippt hier noch eenmal up de Grundlagen vun sien Kunst torüch: up de Doodsbiller, den Leevstenruusch, de melancholisch blau Periood un de spelerische Rosa Periood. In sien letzt Bild rast en blau Well up en Paar to, dat meest nich to erkennen is; dat is blots ut den Titel aftoleiten. En ekstatisch Knäuel ut Körper- un Geslechtsdelen beherrscht dat Bild.<ref>nach Niklas Maak, FAZ.NET 26. Januar 2007, http://www.faz.net/s/RubEBED639C476B407798B1CE808F1F6632/Doc~EC38F280A1AA4479D8EBE2FD15F34C0FD~ATpl~Ecommon~Scontent.html, Die Geheimnisse des späten Picasso, afropen an’ 9. Mai 2013|zugriff=14.&nbsp;November 2008}}</ref> === Bildhaueree === As nich utbildt Bildhauer hett Picasso tüschen de Johren 1909 un 1930 [[Skulptur]]en schafft, de en groten Infloot up de [[Bildhaueree]] vun dat 20. Johrhunnert hemm sullen. Dreedimensional Arbeiten hebbt sien ganz Wark begleit un hebbt hüm as Experimenteerfeld för sien malerisch Schaffen deent. Sien [[Innovation]]en hett he nich wieder verfolgt, se hebbt aber Bildhauer ut sien Tiet as Anregung deent, as bispeelswies den [[Futurismus|Futuristen]], den [[Dadaismus|Dadaisten]] un den [[Konstruktivismus (Kunst)|Konstruktivisten]].<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Gabriele Kopp-Schmidt |url=https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |titel=Picasso und die Folgen: der Maler als »Bildhauer« |hrsg=Deubner Verlag für Kunst, Theorie und Praxis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230411170925/https://www.kunstlinks.de/material/wa/picasso_KoppS_1_00.pdf |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |format=PDF; 562 kB |sprache=de}}</ref> [[Bild:2004-09-07 1800x2400 chicago picasso.jpg|duum|Picasso-Skulptur ahn Titel in Chicago ut dat Johr 1967.]] De fröheste Skulptur vun Picasso is de lütt Bronze ''Sitten Fru'' van 1902, de he modelleert hett, as he goot 20 Johr olt weer. Sien eerst bedüdend Skulptur weer de meest levensgroot ''Fruenkopp (Fernande)'' ut den Sömmer 1909, de in’ Tosommenhang mit Biller vun Fernande entstunn, de nah de Utnannersetten mit dat Laatwark vun Cézanne all en nee, nichtperpektivischen Bildupbau, en minneseert Farvplaat un Formzerlegung upwiesen. Bit 1912, as de eerste [[Collage]], ''Stillleven mit Rohrstohlgeflecht'' schafft wurr, entstunnen kien wiedere Plastiken. In dat sülvig Johr hett he de Montage ''Gitarr'', en „Konstruktschoon“ ut tosommenliemt, mit Schnoren versehn Kartonstücken fardig stellt. Ut dat Johr 1914 stammt de 6-er Reeg vun de ''Absinthglöös'', bestahnd ut kubistisch formt Glas ut Bronze, den en echte [[Absinth]]leepel un en unecht Stück Sucker tofüügt wurr un de en ünnerscheedlich Bemalen upwiesen – en unkonventschonelle Behanneln vun den Warkstoff [[Bronze]]. Dat hannelt sück hier um en [[Assemblage]]. De echte Lepel erinnert an en [[Objet trouvé|Ready-made]] vun [[Marcel Duchamp]].<ref name=":0" /> Af 1923 hett Picasso mit sien Früend, den Bildhauer [[Julio González (Bildhauer)|Julio González]], tosommenarbeit, de hüm mit de verscheden Mögelkeiten vun de bildhauerisch Gestalten wieder vertroot maakt hett. In de Johren 1928 un 1929 entstunnen de Iesen- un Drahtskulpturen, vun de en vun sien Slötelwarken de ''Drahtkonstruktschoon'' (''Denkmal för Guillaume Apollinaire'') is; se wurr in Paris Enn’ 1928 fardigstellt. In sien Warkphase to Anfang vun de 1930er Johren hett Picasso Skulpturen in realistisch Utformen schafft as den ''Fruenkopp'' (''Marie Thérèse''), 1931, de up de Liason mit sien nee Partnerin [[Marie-Thérèse Walter]] verwiest. To wiedere plastisch Warken hörrn bispeelswies de Assemblage ''De Stierschädel'' van 1942, ''Mann mit Lamm'', 1942/43, as ok de monumentale Plastik ahn Titel ut dat Johr 1967 in [[Chicago]] up den Daley Plaza; de Börger beteken de as ''Chicago Picasso'', un se wurrd af un to mit en Vagel oder Fruenkopp vergleken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |titel=Chicago Picasso Sculpture |werk=North American Insects & Spiders |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416101649/https://www.cirrusimage.com/chicago-picasso-sculpture/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=en}}</ref> === Druckgrafik === In de Johren van 1930 bit 1937 hett Picasso en Reeg vun hunnert Grafiken schafft, de nah den Verlegger un Kunsthändler Vollard de ''Suite Vollard'' nömmt wurr; de harr de bi den Künstler in Updrag geven. Picasso varieert dorin Themen as Künstler un Modell un dat Minotaurus-Motiv. Dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster|Graphikmuseum Pablo Picasso Mönster]] hett 2001 de kumplette Grafikfolg erwurben.<ref>Graphik Museum Pablo Picasso, [http://www.kunstmuseum-picasso-muenster.de/museum/sammlungen/pablo-picasso-die-suite-vollard/, Die Suite Vollard] afropen an’ 9. Mai 2013</ref> En zentraal Thema wurr de [[Stierkamp]], den Picasso 1935 in en Folg vun [[Radeerung]]en dorstellt hett. Motive vun den Stier un den Stierkamp as traditschonell spaansch Thema trecken sück dör Picasso sien Gesamtwark. De ''Minotauromachie'' verknütt den antiken Minotauros-Mythos mit modern Stierkampszenen, de bispeelswies in de 1937 entstahn Raderungsfolge ''Drööm un Löög vun Franco'' un sien Monumentalgemälde ''Guernica'' antodrapen sünd. De ''Minotauromachie'' is en Zitat vun sien Landsmann [[Francisco de Goya]], de sien Raderungsfolg ''[[Tauromaquia#De ''Tauromaquia'' bi Goya un Picasso|Tauromaquia]]'' um 1815 fardigstellt hett. De 1957 entstahn Folg ''La Tauromaquia'' in 26 Aquatinta-Raderungen entstunn as Illustratschoon to dat eerst Lehrbook vun de Stierkampkunst, ''La Tauromaquia, o arte de torear'', en Book ut dat Johr 1796, de sien Schriever en vun de bekannst Stierkämper ut sien Tiet weer, de Torero José Delgado y Galvez, nömmt Pepe Illo.<ref>Hamborger Kunsthall, Utsstellung 2005, {{Webarchiv|url=http://www.hamburger-kunsthalle.de/archiv/seiten/picasso.html |wayback=20131007085523 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Pablo Picasso. La Tauromaquia oder die Kunst des Stierkampfs, afropen an’ 11. November 2005</ref> Af November 1945 hett he sück, nah eerste Lithografien vun de Johren 1919 bit 1930, in de Warkstäe vun [[Fernand Mourlot]] in Paris nochmals de Technik vun de [[Lithografie]] towendt; so entstunnen bispeelswies ''Tête de femme'', ''Les deux femmes nues'' un ''Le Taureau''.<ref>{{Internetquelle |url=http://frjb.free.fr/fmchrono.html |titel=Fernand Mourlot : chronologie |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230408121814/http://frjb.free.fr/fmchrono.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=fr}}</ref> 1968 entstunnen twee groot Radeerfolgen: ''Maler un Modell'' as ok ''De Liggen'', de nochmals de zentraal Themen vun sien Wark upnehmen: Zirkus, Stierkamp un erotische Motive. [[Bild:1981 picasso nonumber pogasheno ng.jpg|miniatur|Russisch Breefmark van 1981, de Picasso un sien Fredenduuv ut dat Johr 1949 dorstellt]] ''' Gebruuksgrafik''' Picasso weer dorneben ok in de [[Gebruuksgrafik]] tätig – Herstellen vun Presseteeknungen, Plakaten un Bookillustratschonen as ok mit Entwürfen för Klennerbiller, Koorten un Notenheften. De gebruuksgrafisch Arbeiten hebbt tonächst noch för dat Utkommen vun den jungen Künstler mit sörgt, later sünd se as Gefälligkeiten för befrüend Schrievers, Komponisten, Verleger un Galeristen entstahn.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20101229191418/http://www.gs.ethz.ch/ausstellung/archiv/Picasso.html |titel=Graphische Sammlung der ETH Zürich - Picassos Gebrauchsgraphik. Die Sammlung Margadant |datum=2010-12-29 |archiv-datum=2010-12-29 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> In Vallauris hett he sück 1948 neben de Keramik ok mit de Technik vun den [[Linolsnitt]] befaat, den he tosommen mit den Drucker Hidalgo Arnera utführt hett. Plakate för Stierkämpe un Keramikutstellungen vun de Gemeend weern sien eerst Warken. Sien bekanntst Plakat is de ''[[Freedensduuv|Fredensduuv]]'' för den Pariser Weltfredenskongress in dat Johr 1949. För de ''Fredensduuv'', de to en weltwiet bekannt Symbol wurr, hett Picasso etwa hunnert Teeknungen maakt; hör Gestaltung foot up [[Impressionismus|impressionistischen]] Stilmiddel. In’ April 1949 wurr de Fredensduuv eerstmals up den Pariser Kongress, den „Congrès mondial des partisans de la paix“ utstellt. Wiedere Duven hett he denn för de Kongresse in [[Warschau]] un [[Wien (Stadt)|Wien]] maakt.<ref>Wiegand: ''Picasso.'' S.&nbsp;127&nbsp;ff.</ref> ''' Bookillustratschonen''' Picasso hett Warken ut de greeksch Antike bit to Literatur ut sien Tiet in [[Bibliophilie|bibliophilen]] Utgaven illustreert. André Breton sien ''Clair de terre'' ut dat Johr 1923 enthollt sien eerste Bookillustratschonen, dornah geev dat noch Afbillen för Warken vun [[Luis de Góngora]], [[Francesco Petrarca]], [[Tristan Tzara]], [[Antonin Artaud]] un [[Pierre Reverdy]]. Dat bekanntst Wark is dat vun Vollard 1931 herutgeven ''Le Chef d’Œuvre Inconnu'' (''Dat unbekannte Meesterwark'') vun [[Honoré de Balzac]] mit Illustratschonen vun den Künstlers. Mit den Protagonisten Frenhofer, en Maler, verbunn hüm de Berop un de Straat, in de de leevt harr – de Rue des Grands-Augustins. === Wiedere Warkgattungen === ''' Bühnenbiller un -vörhänge, Kostüme ''' All in fröh Johren harr Picasso dat Theater as Inspiratschoonsborn för sien Kunst opdeckt. Af 1905 harr he den melancholischen Harlekin un truerig Artisten as Motive vun sien Biller wählt. De Utnannersetten mit dat Theater treckt sück dör sien gesamt Wark. 1917 hett Picasso söss Bühnenbiller, den Bühnenvörhang un de Kostüme för dat ''Balletts Russes'' vun [[Sergei Pawlowitsch Djagilew|Sergei Djagilew]], schafft, de nah en Thema vun [[Jean Cocteau]] un de Musik [[Erik Satie]] dat [[Ballett]] ''[[Parade (Ballett)|Parade]]'' upführen deen. 1919 folgten Bühnenbiller för [[Manuel de Falla]] sien Oper ''De Dreespitz'', 1920 för [[Igor Strawinsky]] sein ''Pulcinella'' un 1924 för dat Ballett ''Les Aventures de Mercure'' vun Satie. De [[Schirn Kunsthall Frankfort|Frankforter Schirn]] wies Enn’ 2006 bit Anfang 2007 mehr as 140 Warken: Entwürfe för Bühnenbiller, Fotografien, Kostüme, Bühnenvörhänge, Teeknungen un Gemälde. Völ originale Bühnenbiller un Kostüme sünd aber all in Dutten oder verschullen. Vun de oorsprünglich Choreografien gifft dat faken blots noch wenig Swaart-Witt-Fotografien.<ref>{{Internetquelle |url=https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |titel=Picasso und das Theater |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102416/https://kunstaspekte.art/event/picasso-und-das-theater-2006-10 |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }}</ref> ''' Keramik ''' Af dat Fröhjahr 1947 betruck Picasso en Atelier in den franzööschen Oort [[Vallauris]], nahdem he in dat Johr tovör bi de jährlich Pöttkereeutstellung tofällig Suzanne un Georges Ramie, de Eegendömer vun en Keramikfabrik, de Warkstäe Madoura, drapen harr. Picasso hett sien eerste Versöök mit [[Keramik]] ünnrnommen un besloten, sück mit disse Kunst to befaten. Sien Vörgahnswies weer unorthodox. He hett Faune un Nymphen ut den Ton schafft, hett de Eer as Bronze gaten, Platten un Teller mit sien bevörtoogt Motiven as Stierkamp, Fruen, Ulen, Zegen dekoreert, hett wenig begäng Ünnerlagen (Pignates-Scherben, Brennkapseln oder braken Tichels) bruukt un hett en witt Tonmasse ut nich emailleert, mit Reliefs versehn Keramik utfunnen. Binnerhalv vun twintig Johren hett Picasso en groot Antall vun keramisch Originalwarken schafft.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |titel=Pablo Picasso in Vallauris |werk=frankreich-sued.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416102645/http://www.frankreich-sued.de/vallauris-server/picasso.htm |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }}</ref> ''' Luminografie ''' Ofschons sück Picasso sülvst wenig mit de Fotografie befaat hett, wuss he de Mögelkeiten vun dat Medium aber för sien künstlerisch Experimente to bruken. So entstunn 1949 in Vallauris in Tosommenarbeit mit den Fotografen [[Gjon Mili]] en Reeg vun Luchtmalereen, so nömmt [[Light Painting|Luminografien]]. Picasso hett dorto eenfack den Tekenstifft mit en Taschenlamp uttuscht un denn in en afdunkelten Ruum vör Mili sien Kamera Figuren in de Luft maalt. Dör de [[Langtietbeluchten]] wurrn Picasso sien Luchtbahnen eerst up dat Foto as „Luminogramme“ düütlich.<ref>http://www.staff.uni-marburg.de/~heuserh/Lichtmalerei2005/Lichtmalerei.html#Be%20Picasso, Be your own Picasso, Heike Heuser, Universität Marburg, afropen an 9. Mai 2013</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.vpphotogallery.com/photog_mili_picasso.htm |wayback=20090126215646 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}, Gjon Mili – Pablo Picasso, VP Gallery (engelsch), afropen an' 18. November 2008</ref> === Literarisch Wark === Neben sien bildnerisch Wark hett Pablo Picasso Dutzende vun Gedichten achterlaten.<ref group="Kommentar">Kiek dorto dat On-line Picasso Project ünner Weblenken</ref> Sien Texte finnen sück in de Literaturlist ünner Peter Schifferli: ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse.'' Todem weer Picasso ok as Dramatiker tätig. Ünner den Indruck vun de düütsch Besetten vun Paris un en hart Winter entstunn 1941 in blots wenig Daag dat Stück ''Le désir attrapé par la queue'', dat toeerst in de Tietschrift ''Message'' brocht wurr un an’ 14. März 1944 ünner de Regie vun [[Albert Camus]] in de Wahnen vun [[Michel Leiris]] ünner Mitwarken vun [[Simone de Beauvoir]], [[Jean-Paul Sartre]], [[Raymond Queneau]], [[Dora Maar]] un annern szenisch leest wurr. Sien Eerstupführen beleev dat 1950 im Londoner Watergate Theatre.<ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20141225133746/http://www.sogar.ch/wie-man-wuensche-beim-schwanz-packt.html |titel=Wie man Wünsche beim Schwanz packt - sogar theater |werk=www.sogar.ch |datum=2014-12-25 |archiv-datum=2012-10-02 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> [[Paul Celan]] hett dit Drama ünner den Titel ''Wie man Wünsche beim Schwanz packt'' in’t Düütsche översett. Sien düütschspraakig Eerstupführen funn 1956 in en lütt Berliner Theater ünner de Regie vun [[Daniel Spoerri]] un dat Mitwarken ünner annern vun [[Meret Oppenheim]] (Bühnenbild un Kostüme) statt. [[Veit Relin]] hett dat Stück 1962 för dat Feernsehn bearbeit. De [[Westdüütsch Rundfunk Köln|WDR]] schreev to’n Anlaat vun de vun den [[Süüddüütsch Rundfunk|SDR]] 1980 produzeert Hörspeelversion vun disse „dadaistischen, erotischen Komödie“: „Das vom Geist der Psychoanalyse inspirierte Stück ist eine (aber)witzige Collage absurder Szenen und surrealer Begegnungen eines Dichters, in der Traumbilder und Elemente der realen Welt zu einer befremdlichen Synthese verschmelzen.“<ref name=":1" /> 1948 schreev Picasso noch en Schauspeel ''Les quatre petites,'' dat ünner den Titel ''Vier kleine Mädchen'' in’t Düütsche översett un 1981 in London eerstmals upführt.<ref>Nochmals de [http://www.theatertexte.de/data/s._fischer_verlag/747648/show Verband deutscher Bühnen- und Medienverlage]</ref> == Rezeptschoon == === Tüügnisse vun Lüüd ut sien Tiet === [[Bild:Portrait of Picasso (Pablo Gargallo, MRABASF E-608) 01.jpg|mini|hochkant|[[Pablo Gargallo]]: Büste vun Pablo Picasso, Bronze, 1915]] Picasso sien Landsmann [[Salvador Dalí]] is 1926 to’n eersten Mal nah Paris reist un hett Picasso besöcht. „Als ich bei Picasso ankam, war ich so tief bewegt und voller Respekt, als hätte ich eine Audienz beim Papst“.<ref>{{Internetquelle |url=http://web.archive.org/web/20040817125608/http://daszitat.de/autoren/503204938c0cfd31e/d/50320493970cd1c83.html |titel=Dali, Salvatore |datum=2004-08-17 |archiv-url=2004-08-17 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> 1934 hett Picasso Dalí dat Geld för en Överfohrt in de USA lehnt, dat Dalí nie torüchbetallen sull. De Wertschätzung sull sück aber later ännern, se wurrn Konkurrenten un Dalí in’ Gegensatz to Picasso en Anhänger vun [[Francisco Franco]]. Bekannt wurr de Utspröök vun Dalí: :„Picasso es pintor, yo también; Picasso es español, yo también; Picasso es comunista, yo tampoco.“<br /> („Picasso is Maler, ik ok; Picasso is Spanier, ik ok; Picasso ist Kommunist, ik ok nich.“)<ref>Proverbs & Sayings, http://www.proverbsandsayings.com/authors/SalvadorDali.html, Dalí Quotes, afropen an' 9. Mai 2013</ref> De [[Surrealismus|surrealistische]] Schriever [[André Breton]] lobt in sien Schrift ''Der Surrealismus und die Malerei'' ut dat 1928 den Künstler: „Man muß bar sein allen Vorstellungsvermögens von der außerordentlichen Prädestination Picassos, um auch nur zu wagen, ein Nachlassen bei ihm zu befürchten. O Picasso, der Du den Geist bis zu seinem höchsten Grade nicht des Widerspruchs, aber der Befreiung getrieben hast […].“ De Galerist [[Ambroise Vollard]] bericht in sien Schrift ''Erinnerungen eines Kunsthändlers'' 1936 över de Reaktschoon vun dat Publikum bi de Utstellungen vun sien Warken: „Jedes neue Werk Picassos entsetzt das Publikum, bis das Erstaunen sich in Bewunderung verwandelt.“ [[Maurice de Vlaminck]] ütert sück 1942 kritisch: „Er zieht keinen Strich, legt keine Farbe auf, ohne an ein Original zu erinnern. [[Giorgione]], [[El Greco]], [[Théophile-Alexandre Steinlen|Steinlen]], [[Henri de Toulouse-Lautrec|Lautrec]], griechische Masken und Figurinen: Er benutzt alles […] Das einzige, was Picasso nicht fertigbringt: einen ‚Picasso‘, der von Picasso stammt“ (Nahdruck in „Mein Testament“, 1959). [[Max Ernst]] dorgegen bewunnert Picasso in en Interview vun den [[Der Spiegel|''Spiegel'']] 1970 mit de Wöör: „Picasso, gegen den kann doch niemand ankommen, der ist doch das [[Genie]].“<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;169&nbsp;f</ref> === Betrecken to Matisse === De Betrecken to [[Henri Matisse]] is in folgen Afsnitt dorstellt: → ''[[Henri Matisse#Betrecken to Picasso|Matisse sien Betrecken to Picasso]]'' === De Mythos Picasso – „Picasso un de Mythen“ === [[Bild:Escultura Picasso.jpg|miniatur|hochkant|Skulptur vun Picasso vör sien Gebortshus]] '''Zitat:''' Jede Unterhaltung mit dem Piloten ist verboten. Pablo Picasso<ref>Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;165. In: Picasso: ''Wort und Bekenntnis, S.&nbsp;100.''</ref> Kien een anner Künstler vun dat 20. Johrhunnert weer so umstreden un kien een is so berühmt wurrn as Picasso. Nümms weer all so fröh, so lang un slutend so överenstimmend as de entscheden Künstler vun sien Epoche düüt wurrn. Nümms wurr so faken to’n Thema in Dichtungen oder Filmen.<ref name="Wiegand147">Wiegand: ''Picasso'', S.&nbsp;147.</ref> All de Vater vun Picasso sall den Söhn de Ehr erwiest hemm as dat vun Sabartés weddergeven Zitat vun Picasso wiest: „Da gab er mir seine Farben und seine Pinsel und hat nie mehr gemalt“. De Vader sall dat to en Tietpunkt daan hemm, as de jung Pablo vun hüm nichts mehr lehren kunn.<ref name="Wiegand147" /> De Menungen över Picasso wiesen all Extreme vun de begäng Upfaten vun de [[Moderne#Kunstgeschichte|Moderne]] un hebbt sück in dat Nichtoöversehn stiegert.<ref name="Warncke9">Carsten-Peter Warncke, Ingo F. Walther (Hrsg.): ''Pablo Picasso'', Taschen Verlag, Köln 2007, ISBN 978-3-8228-3811-2, Band 1, S.&nbsp;9–11.</ref> All de beachtliche Menge an biografisch Överlefern stellt „nur einen Tropfen“ dor in’ Vergliek to de siet Johrteinten floten Stroom vun Stellungnahmen, Kritiken, Ünnersöken un Böker to dat Wark vun Picasso.<ref name="Warncke9" /> För [[Klaus Herding]] is dat Wark vun Picasso de Herutforderung vun de [[Avantgarde]] överhoopt,<ref name="Herding5" /> un in de Oogen vun [[Werner Spies]] is Picasso wedderum „fraglos der größte Zeichner“ vun dat 20. Johrhunnert.<ref>[[Werner Spies]]: ''Picasso – Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', 1986, S. 11</ref> Nah [[William Rubin]] repräsenteert dat Wark vun Picasso dör de „Vielfalt seiner Stile, dem Abwechslungsreichtum und seiner Schöpferkraft die Kunst des 20. Jahrhunderts als Ganzes.“<ref>[[William Rubin]]: ''Pablo Picasso''. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, München 1980, ISBN 3-7913-0534-4, S. 12.</ref> 2002 wies dat [[Bucerius Kunst Forum]] in Hamborg de Utstellung „Picasso und die Mythen“. Petra Kipphoff [[Rezension|rezenseer]] in de [[Die Zeit|''Zeit'']]: „Picasso und die Frauen, Picasso und die Kinder, Picasso und der Tod, Picasso und der Krieg, Picasso, der Maler, der Plastiker, der Zeichner, der Grafiker: Kein anderer Künstler des 20.&nbsp;Jahrhunderts ist so viel ausgestellt, so extensiv publiziert und kommentiert worden. […] Für den Spanier und bekennenden [[Macho]] Pablo Picasso aber war der Stier der Fixpunkt der Mythen und die präferierte andere Identität. Der [[Minotauros|Minotaurus]], Ergebnis eines sorgfältig vorbreiteten Seitensprungs der kretischen Königin Pasiphae mit einem Stier, ist der Anfang aller Männlichkeitssagen. Picasso hat ihn nicht nur immer wieder zitiert, sondern spielt selber auch mit der Doppelrolle von Mann und Stier, mal heiter, mal aggressiv. Und dass der Mythos der Vorzeit sich auch seine Bestätigung auf der Straße im 20.&nbsp;Jahrhundert holen kann, zeigt der berühmte Stierschädel von 1942, bei dem Picasso den Sattel und die Lenkstange eines Fahrrades so montierte, dass in der Tat die Silhouette eines Stierkopfes sichtbar wird.“<ref>Petra Kipphoff, Zeit Online 52/2002, http://www.zeit.de/2002/52/Picasso, Antiker Macho, afropen an' 9. Mai 2013</ref> === „Hommage à Picasso“ === 69 Exponate vun Künstler ut sien Tiet, de Picasso un sien Werk ziteren, wies en Utstellung mit den Titel „Hommage à Picasso“ to’n Anlaat vun de 1000-Johrsfier vun de Stadt [[Kronach]] in dat Johr 2003. De Künstler harrn hüm hör künstlerisch Reverenz to sien 90. Gebortsdag in dat Johr 1971 wiesen wullen. De präsenteerten Linolsnitte, Raderungen un Lithografien stammen ut de Johren 1971 bit 1974, un wurrn 1973 un 1974 eerstmals in en Mappenwark, herutgeven vun den Propyläen Verlag, Berlin, un de Pantheon Presse, Rom, publizeert. De Mappe umfaat ünner annern Warken vun Künstlern as [[Henry Moore]], [[Max Bill]], [[Allen Jones (Künstler)|Allen Jones]], [[Robert Motherwell]], [[Jacques Lipchitz]], [[Giacomo Manzù]], [[Pierre Alechinsky]], [[Joseph Beuys]], [[Roy Lichtenstein]], [[Michelangelo Pistoletto]], [[Richard Hamilton (Künstler)|Richard Hamilton]], [[Walter De Maria]] un [[Hans Hartung]], de mit hör spezifische künstlerische Formenspraak Picasso ehrt hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |titel=Hommage a Picasso |werk=cyberday.-gmbh.de |datum=2009-06-05 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090605000502/http://www.cyberday.de/news/ausgabe_100035.htm |archiv-datum=2008-11-12 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> Den in 1973 entstahn Wark vun [[Joan Miró]] ünner den Titel ''Hommage à Picasso'' gungen all in 1912 vun [[Juan Gris]] un 1914 vun [[Paul Klee]] glieknamig Biller vöran. De Düütsche Guggenheim wies 2006 en vun de Konzeptkünstlerin [[Hanne Darboven]] as Updragsarbeit aktualiseert un wieder maakt Version vun hör Arbeit ''Hommage à Picasso'' ut de Johren 1995/96. Darboven stell 9720 Schriftblööt in 270 Rahmen in en [[Ruuminstallatschoon]] en Kopie vun Picasso sien Gemälde ''Sitten Frau in’ törksch Kostüm'' tegenöver, – sien Original entstunn 1955 – de dör en Reeg vun Skulpturen, en bronzen Büste vun Picasso bit hen to ut Barkentwieg fluchten Eseln vervullständigt wurr. En wiedere Deel vun de Arbeit weer ''Opus 60'', en wiels de Utstellung upführt musikaalsch Kompositschoon.<ref>Angela Rosenberg, in: ''{{Webarchiv|url=http://db-artmag.com/archiv/2006/e/2/1/418.html?dbiquery=1:Hanne%20Darboven |wayback=20120314015650 |text=Das Deutsche Guggenheim präsentiert Hanne Darbovens ''Hommage à Picasso'' |archiv-bot=2026-03-14 06:57:54 InternetArchiveBot }}''</ref> === Neebewerten vun dat Laatwark vun Picasso === Nahdem all 1992/93 de [[Hamborger Kunsthall]], de [[Kunsthall vun de Hypo-Kulturstiften]], München un de [[Neue Nationalgalerie]], Berlin in de Utstellung „Picasso, Die Zeit nach Guernica 1937–1973“ dat Laatwark vun den Künstlers wiest harrn, funn to’n Anlaat vun Picasso sien 125. Gebortsdag in Utstellung vun de [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp, ünner den Titel „Picasso – Malen gegen die Zeit“ 2006 en Neebewerten vun Picasso sien Laatwark statt, dat lang in de Kritik stahn harr. „Unzusammenhängende Schmierereien, ausgeführt von einem rasenden Greis im Vorzimmer des Todes“, oordeelt bispeelswies de Sammler un Kunsthistoriker [[Douglas Cooper]] över dat verstörende wilde Laatwark vun Picasso.<ref>{{Internetquelle |autor=Niklas Maak |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |titel=Malen im Angesicht des Todes |werk=Frankfurter Allgemeine Zeitung |datum=2006-09-28 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104239/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst-und-architektur/der-spaete-picasso-malen-im-angesicht-des-todes-1354312.html |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de }}</ref> Den Katalog to de Utstellung hett [[Werner Spies]] herutgeven, Picasso persönlich kennt harr un as besünners goot Experte vun sien Wark gellt. „Pablo Picasso hat die Kunst des 20. Jahrhunderts so nachhaltig geprägt wie kein zweiter. Unter den zahlreichen Phasen und Stilperioden in seinem Schaffen nimmt das Alterswerk eine besondere Stellung ein. Seine späten Bilder, die mit allen Fasern an Sinnlichkeit und Umarmung hängen, die Kuss und Kopulation in Großaufnahmen zeigen, sind geprägt von einer großen Rastlosigkeit, die darauf zielt, den Tod zu exorzieren. Den meisterhaft schnellen, ‚wilden‘ Gemälden stehen technisch akribisch ausgeführte Zeichnungen gegenüber, in denen eine einzigartige Erzählfreude vorherrscht. Anhand von fast 200 Werken – Gemälde, Zeichnungen, Druckgrafiken und Skulpturen – die besondere Arbeitsweise und Dialektik von Picassos später Kunst. Vor allem der spannungsvolle Dialog von Malerei und Zeichnung, entwickelt in den Jahren in Mougins, zeigt den größten Künstler des 20. Jahrhunderts im Wettlauf mit der ihm noch verbleibenden Zeit.“<ref>{{Internetquelle |autor=Kirsten Bauerdorf |url=http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270, |titel=Picasso - Malen gegen die Zeit |werk=art-in.de |hrsg=2006-10-30 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20130730233633/http://www.art-in.de/incverl2.php?id=1270 |archiv-datum=2008-11-15 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Film un Theater === De franzöösch [[Filmregisseur]] [[Henri-Georges Clouzot]] broch 1956 ünner den Titel ''Picasso'' ''(Le Mystere Picasso)'' en in’ [[Reportage]]-Stil herstellt [[Dokumentarfilm]] över Pablo Picasso un de sien Arbeitswies in de Kinos. In [[Jean Cocteau]]sien Film van 1960, ''Le Testament d’Orphée'' (''Dat Testament vun den Orpheus''), harr Picasso en [[Cameo-Upträe]]. 1978 wurr de sweedsch Filmkomödie ''De Avendüer vun den Herrn Picasso'' ''(Picassos äventyr)'' dreiht, de Regie führ [[Tage Danielsson]]. 1996 entstunn [[Filmbiografie]] ''[[Mien Mann Picasso]]'' ''(Surviving Picasso)'', in de Sir [[Anthony Hopkins]] den Maler dorstell. De Film speel in de teihn Johren van 1943 bit 1953, as he mit Gilot tosommen weer. Picasso sien Bild ''Deern mit Duuv'' speelt en zentraal Rull in de vun [[Adolf Kabatek]] utdocht [[The Walt Disney Company|Disney]]-Geschichte ''Picasso-Roov in Barcelona'' (1985), en [[Comic]], in de [[Dagobert Duck]] mit sien Verwandtschap mennig Avendüer in un um [[Barcelona]] beleevt. In den 184 Minüüt langen Dokumentarfilm ''13 Daag in dat Leven vun Pablo Picasso'' (Frankriek 1999, ARTE-Edition/absolut Medien), herstellt vun [[Pierre Daix]], Pierre Philippe un Pierre-André Boutang, wurrn darteihn Daag, de Wennenpunkte in Picasso sien Leven dorstellen, anhand vun Kunstwarken, Skizzenböker, Gesprächen un Filmutsnitte dokumenteert. De 90 Minütt lang Feernsehfilm ''Matisse & Picasso: A Gentle Rivalry'' entstunn 2000; de befaat sück mit den Porträts vun de twee „Giganten“ in de Kunst vun dat 20. Johrhunnert. Dorin wurrn selten sehn Fotografien vun hör Biller un Skulpturen as ok Fotos un Filme ut Archiven wiest, de se bi de Arbeit wiesen. [[Geneviève Bujold]] is de Stimme vun [[Françoise Gilot]], [[Robert Clary]] is Matisse un [[Miguel Ferrer]] Picasso. De mit en natschonalen [[Emmy]] uttekent Produktschoon stammt vun KERA-Dallas/Fort Worth/Denton in Tosommenarbeit mit dat [[Kimbell Art Museum]], Fort Worth, [[Texas]].<ref>Born: kiek Weblenken Film ''Matisse & Picasso''</ref> In dat Theaterstück dun den irischen Schriever [[Brian McAvera]] ''Picassos Fruen'' (''Picasso’s Women'') vertellen acht Fruen in’ Rahmen vun en fiktiv Pressekonferenz vun hör Leven mit den Künstler in de Reegfolg vun de Bekanntschap mit Picasso: Tonächst snackt [[Fernande Olivier]], folgt vun [[Eva Gouel]], [[Gabrielle Lespinasse]], [[Olga Stepanowna Chochlowa|Olga Chochlowa]], [[Marie-Thérèse Walter]], denn [[Dora Maar]], [[Françoise Gilot]] un toletzt [[Jacqueline Roque]]. De Bookutgaav keem 1998 herut. Af 2003 funnen Upführen in Form vun [[Tournee]]n statt.<ref>{{Internetquelle |url=http://picassos-frauen.de/ |titel=Picassos Frauen |werk=picassos-frauen.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104711/http://picassos-frauen.de/?main=Produktionen&lang=de |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> === Kunstmarkt === Ünner de aktuell teihn düersten Biller vun de Welt befinnen sück dree Warken vun Picasso: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', ''[[Jung mit Piep]]'' un ''[[Dora Maar au Chat|Dora Maar mit Katt]]''. Picasso sien Warken bleven ok nich vun [[Kunstfälschung#Fälschungen|Fälschungen]] verschont. All in dat Johr 1974 hett [[Orson Welles]] de Dokumentatschoon ''F for fake'' dreiht, in de he Kunstfälscher porträteren dee; dorünner den ungaarschen Maler [[Elmyr de Hory]], de serienwies „Picassos“ täuschend ähnlich kopeert hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |titel=F wie Fälschung |werk=kino.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20230416104854/https://www.kino.de/film/f-wie-faelschung-1975/ |archiv-datum=2023-04-16 |abruf=2023-04-16 |sprache=de}}</ref> == Utstellungen == * Warken vun Pablo Picasso wurrn in de [[Galerie 291]] (1911), de [[Armory Show]] (1913), de [[documenta 1]] (1955), de [[documenta II]] (1959), de [[documenta III]] (1964), de [[documenta 6]] (1977) un de [[documenta 8]] im Jahr 1987 in [[Kassel]] utstellt. * 1913: ''Pablo Picasso'', Moderne Galerie [[Heinrich Thannhauser]], München. Weltwiet eerste groot Galerieautstellung * 1925: Eerst gemeensam Utstellung vun de Surrealisten in de [[Pierre Loeb|Galerie Pierre]], Paris * 1932: ''Picasso'', [[Kunsthaus Zürich]]. Weltwiet eerste Museumsretrospektive * 1936: [[International Surrealist Exhibition]], Burlington Galleries, London * 1938: [[Exposition Internationale du Surréalisme]], Galerie Beaux-Arts, Paris * 1939: Retrospektive in dat [[Museum of Modern Art]], New York * 1971: Eerst Retrospektive vun en leven Künstler in’ [[Louvre]] * 1973/74: ''Hommage à Picasso'', [[Kestnergesellschaft|Kestner-Gesellschaft]], [[Hannober]] * 1986: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle'', Düsseldörp, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Tübingen, Kunsthalle (Katalog vun Werner Spies bi Hatje) * 1993: ''Picasso. Die Zeit nach Guernica 1937–1973.'' München, Kunsthalle vun de Hypo-Kulturstiftung * 1996/97: ''Picasso et le portrait''. Galeries nationales, [[Grand Palais]], Paris * 2002/03: ''Matisse-Picasso''. [[Tate Gallery of Modern Art]], London (anslutend: Galeries nationales, Grand Palais, Paris; Museum of Modern Art, New York) * 2006: Utstellungen to’n 125. Gebortsdag över Weblenken<ref>Focus Online 2006, http://www.focus.de/kultur/kunst/picasso/picasso_aid_25504.html, Ausstellungen zum 125. Geburtstags Picassos, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> * 2007: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Malen gegen die Zeit'', Alterswerk (Malereien, Grafiken). [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien un [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 2007: ''Goya und Picasso – Tauromaquia''. [[Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud|Wallraf-Richartz-Museum]], Köln * 2009: ''Picasso et les maîtres''. Galeries nationales, Grand Palais, Paris * 2010: ''Picasso und das Atelier''. Utstellung to dat teihnjohrig Jubiläum vun dat Graphikmuseum Pablo Picasso * 2010/11: ''Picasso: Peace and Freedom'', [[Tate Gallery#Tate Liverpool|Tate]], Liverpool; ''Picasso: Frieden und Freiheit'', [[Albertina (Wien)|Albertina]], Wien * 2010/11: ''Picasso'' (Hommage an de Utstellung van 1932), Kunsthaus Zürich * 2012: ''Frauen. Pablo Picasso, Max Beckmann, Willem de Kooning'', [[Pinakothek der Moderne]], München, 30. März bit 15. Juli * 2013: ''Die Picassos sind da!'' [[Kunstmuseum Basel]], Basel, 3. März bit 21. Juli == Warken (Utwahl) == [[Bild:Kvinnohuvud1-hstd.JPG|miniatur|hochkant|De Fruenkopp vun Picasso in [[Halmstad]], Schweden]] [[Bild:Basel Picasso Homme aux bras écartés 11-05-2008.jpg|miniatur|hochkant|Nah en lütt Original (1962) vergrötterte Picassoskulptur an dat Kunstmuseum Basel (Nee Faten van 2007)]] '''Bildnerisch Wark''' * [http://onlinepicassoraisonne.com/home.html The On Line Picasso Raisonne] (noch unvullständig) * 1888–1895: [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/menu/submenus/seccion0007/secciones/submenu0004 Översicht över Picasso sien Jöögdwarken] * 1897: ''Wetenschap un Barmhartigkeit'', Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;249,5&nbsp;cm, [[Museu Picasso]], Barcelona * 1901: ''Evokation – Dat Begrävnis vun Casagemas'', Ööl up Lienwand, 150&nbsp;×&nbsp;90&nbsp;cm, [[Musée Picasso]], Paris * 1902: ''Inslapen Drinkerin'' ''([[Buveuse assoupie]])'', Ööl up Lienwand, 80 × 60,5&nbsp;cm, [[Kunstmuseum Bern]] * 1902: ''De beid Süsters'', Ööl up Lienwand, 152&nbsp;×&nbsp;100&nbsp;cm, Eremitage, [[Sankt Petersborg|Sankt Petersburg]] * 1902: ''[[Melancholie (Picasso)|Melancholie]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;69,2&nbsp;cm, Detroit Institute of Arts, Detroit * 1903: ''Dat Leven'' (''[[La Vie (Gemälde)|La Vie]]''), Ööl up Lienwand, 197&nbsp;×&nbsp;127&nbsp;cm, [[Cleveland Museum of Art]] * 1904: ''Dat karge Mahl'', Raderung, 46,3&nbsp;×&nbsp;37,7&nbsp;cm, Ulmer Museum, Ulm * 1904: ''De Büglerin'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Solomon R. Guggenheim Museum, New York [https://web.archive.org/web/20131029231531/http://www.spanisharts.info/pictures/picasso/laplanchadora.jpg Abb.] * 1904: ''Fru mit Kreih'', Holtköhlen, Pastel un Aquarell up Papeer, 64,6&nbsp;×&nbsp;49,5&nbsp;cm, Toledo Museum of Art * 1905: ''Sitten Harlekin'', Aquarell un Tusche up Karton 57,2&nbsp;×&nbsp;41,2&nbsp;cm Sammlung Berggruen, Berlin * 1905: ''[[Jung mit Piep]]'', Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81,3&nbsp;cm, Privatbesitt * 1905: ''De Gaukler'' (''[[Les Saltimbanques (Gemälde)|Les Saltimbanques]]''), Ööl up Lienwand, 212&nbsp;×&nbsp;229&nbsp;cm, National Gallery of Art, Washington * 1906: ''Bildnis Allan Stein'', Gouache up Karton, 74&nbsp;×&nbsp;59,7&nbsp;cm, [[Baltimore Museum of Art]] [https://archive.is/20130122012030/www.drasolt.com/imagenes/reypicasso/zz_00040RetratodeAllanStein.jpg Abb.] * 1906: [[Bildnis Gertrude Stein (Picasso)|''Bildnis Gertrude Stein'']], Ööl up Lienwand, 100&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, The Metropolitan Museum of Art, New York * 1906: ''Sülvsttbildnis'', Ööl up Lienwand, 93&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Philadelphia Museum of Art * 1907: ''[[Les Demoiselles d’Avignon]]'', Ööl up Lienwand, 243,9&nbsp;×&nbsp;233,7&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1908: ''De groot Dryade'', Ööl up Lienwand, 185&nbsp;×&nbsp;108&nbsp;cm, Eremitage, St. Petersburg * 1910: ''Porträt Ambroise Vollard'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Puschkin-Museum, Moskau [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/vollard.jpg Abb.] * 1910: ''Bildnis Daniel-Henry Kahnweiler'', Ööl up Lienwand, 101&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, The Art Institute of Chikago * 1910: ''Fru mit Mustertpott'', Ööl up Lienwand, etwa 29&nbsp;×&nbsp;24&nbsp;cm, Gemeentmuseum, Den Haag [https://web.archive.org/web/20131029201403/http://xroads.virginia.edu/~MUSEUM/Armory/galleryI/I_215_350.b.jpg Abb.] * 1919: ''Slapen Buern'', Tempera, Aquarell un Bleestift, 31,1&nbsp;×&nbsp;48,9&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1920: ''Twee sitten Fruen'', Ööl up Lienwand, 195&nbsp;×&nbsp;163&nbsp;cm, [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]], Düsseldörp * 1921: ''[[Dree Musikanten]]'', Ööl up Lienwand, 200,7&nbsp;×&nbsp;222,9&nbsp;cm, [[Museum of Modern Art]], New York * 1921: ''[[Dree Fruen an de Pütt]]'', Ööl up Lienwand, 203,9&nbsp;×&nbsp;1744&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1923: ''Die Flöte des Pan'', Ööl up Lienwand, 205&nbsp;×&nbsp;174,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.panflutejedi.com/Images/picasso.jpg Abb.] * 1924: ''Paolo as Harlekin'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1925: ''De Umarmen'' (''De Kuss''), 130,5&nbsp;×&nbsp;97,7&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20130316163945/http://reisserbilder.at/bilderklein/Picasso_Umarmung_Kuss_Embrace_Kiss_Br9747_k.jpg Abb.] * 1926: ''Dat Atelier vun de Modistin'', Ööl up Lienwand, 172&nbsp;×&nbsp;256&nbsp;cm * 1927: ''Sitten Fru'', Ööl up Holt, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1930: ''Sitten Badende an’ Meeresstrand'', Ööl up Lienwand, 163,2&nbsp;×&nbsp;129,5&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Akt mit gröön Blööt un Büste]]'', Ööl up Lienwand, 162 × 130&nbsp;cm, Privatbesitt * 1932: ''Deern vör den Speegel'', Ööl up Lienwand, 162,5&nbsp;×&nbsp;130&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1932: ''[[Le Rêve (Gemälde)]]'' (De Drööm), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;98&nbsp;cm, Privatbesitt * 1935: ''Interieur mit teken Deern'', Ööl up Lienwand, 130 × 195&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1937: ''Bildnis Dora Maar'', Ööl up Lienwand, 92&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [http://www.ngv.vic.gov.au/picasso/education/images/sEXHI002479.jpg Abb.] * 1937: ''Porträt [[Lee Miller]]s als Arlésienne'', Ööl up Lienwand, [[Museu Picasso]], Barcelona [http://www.museupicasso.bcn.cat/leemiller/eng/a7gb.html Abb.] * 1937: ''De weinende Fru'', Tate Modern, London [http://www.tate.org.uk/art/artists/pablo-picasso-1767 Abb.] * 1937: ''[[Guernica (Bild)|Guernica]]'', Ööl up Lienwand, 349,3&nbsp;×&nbsp;776,6&nbsp;cm, Museo Reina Sofia, Madrid * 1939: ''Nächtlich Fischfang in Antibes'', Ööl up Lienwand, 205,7&nbsp;×&nbsp;345,4&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1941: ''Dora Maar mit Katt ([[Dora Maar au Chat]]), Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;97&nbsp;cm, Privatbesitz * 1945: ''Dat Beenhuus'', Ööl up Lienwand, 199,8&nbsp;×&nbsp;250,1&nbsp;cm, Museum of Modern Art, New York * 1946: ''La femme-fleur'' (Woman-Flower), Porträt vun Francoise Gilot, Ööl up Lienwand, 146 × 89&nbsp;cm, Collection Particuliére * 1951: ''Massaker in Korea'', Ööl up Lienwand, 109,5&nbsp;×&nbsp;209,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1954: ''Porträt vin [[Sylvette]]'', Ööl up Lienwand, 81&nbsp;×&nbsp;65&nbsp;cm, Privatbesitz [http://www.abcgallery.com/P/picasso/picasso62.html Abb.] <small>Bildutwahl ut en Porträtreeg ''Sylvette''</small> * 1956: ''Dat Atelier „La Californie“ in Cannes'', Ööl up Lienwand, 89&nbsp;×&nbsp;116&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1957: ''Las Meninas nah Velazquez'', Ööl up Lienwand, 194&nbsp;×&nbsp;260&nbsp;cm, Museu Picasso, Barcelona [http://search.it.online.fr/covers/wp-content/pablo-picasso-las-meninas-1957.jpg Abb.] * 1958: ''De Stört vun den Ikarus'', 800&nbsp;×&nbsp;1000&nbsp;cm, Wandgemälde UNESCO, Delegates’ Lobby, Paris [http://www.unesco.org/visit/uk/notices/picasso.htm Abb.] * 1961: ''Fröhstück in’ Free nah Manet'', Ööl up Lienwand, 60&nbsp;×&nbsp;73&nbsp;cm, Museum Ludwig, Köln * 1963: ''Fru mit Spegel'', Ööl up Lienwand, 116&nbsp;×&nbsp;89&nbsp;cm, Privatbesitz * 1964: ''Femme au chat assise dans un fauteuil'', Ööl up Lienwand, 130&nbsp;×&nbsp;81&nbsp;cm, Christie’s, New York an Dimitri Mavromatis * 1965: ''Naken Fru'', Ööl up Lienwand, 115,8&nbsp;×&nbsp;88,5&nbsp;cm, Christie’s, London * 1969: ''Twee Kämpfer III'', root Filzstift up Papeer, 11,7&nbsp;×&nbsp;18,4&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1961: ''Mann mit Piep'', Ööl up Lienwand, 130,2&nbsp;×&nbsp;97,2&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''De jung Maler III'', Ööl up Lienwand, 91&nbsp;×&nbsp;72,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1972: ''Sülvstporträt'', Wachsstift up Papeer, 65,7&nbsp;×&nbsp;50,5&nbsp;cm, Fuji Television Gallery, Tokio [http://www.artchive.com/artchive/p/picasso/self8.jpg Abb.] * 1973: ''Sitten Mann'', root Kried up Papier, 33,7&nbsp;×&nbsp;26,7&nbsp;cm, Sotheby’s, London '''Bildhauerisch Wark''' * 1905: Der Hoffnarr, Bronze, 40&nbsp;×&nbsp;35&nbsp;×&nbsp;22&nbsp;cm, Privatsammlung * 1909: ''Kopp vun Fernande'', Bronze, 41,3&nbsp;cm hooch, Musée Picasso, Paris [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=20963&searchid=8842&roomid=3651&tabview=image Abb.] * 1928: ''Drahtkonstruktschoon'' (Denkmal för Guillaume Apollinaire), Metalldraht, 50,5&nbsp;×&nbsp;40,8&nbsp;×&nbsp;18,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1929–1930: ''Fru in en Gorden'', Bronze, 210&nbsp;×&nbsp;117&nbsp;×&nbsp;82&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1932: ''Kopp vun en Fru'', Bronze, 128,5&nbsp;×&nbsp;54,5&nbsp;×&nbsp;62,5&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1934: ''Fru mit Blööt'', Bronze, 38&nbsp;×&nbsp;18,7&nbsp;×&nbsp;25,8&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1942: ''Stierschädel'', Assemblage ut Fohrradsitt un Fohrradgreep, 33,5&nbsp;×&nbsp;43,5&nbsp;×&nbsp;19&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris [https://web.archive.org/web/20131029221422/http://bkf.hanneslau.de/h/print.php?id=143&PHPSESSID=ca33d1395f20a71fb581d276e7839e77 Abb.] * 1943: ''Doodenkopp'', Bronze, 25&nbsp;×&nbsp;21&nbsp;×&nbsp;31&nbsp;cm, Musée Picasso, Paris * 1944: ''Mann mit Schaap'', Bronze, 220&nbsp;×&nbsp;78&nbsp;×&nbsp;72&nbsp;cm, Philadelphia Museum of Art, Philadelphia * 1950: ''Fru mit verschränkten Armen'', Bronze, 34&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;×&nbsp;10&nbsp;cm, Sammlung Paloma Picasso Lopez, Paris * 1951: ''Pavian mit Jungem'', Bronze, 53,3&nbsp;×&nbsp;33,7&nbsp;×&nbsp;42,7&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York * 1952–1953: ''Lesen Fru'', Bronze bemalt, 15,5&nbsp;×&nbsp;35,5&nbsp;cm, Privatsammlung, Paris * 1959: ''De Arm'', Bronze, 57,8&nbsp;×&nbsp;16,5&nbsp;×&nbsp;16&nbsp;cm, Hirschhorn Museum and Sculpture Garden, Smithsonian Institution, Washington, D.C. * 1962: ''Kopf'', Iese, Metall, 105&nbsp;×&nbsp;70&nbsp;×&nbsp;48&nbsp;cm, The Art Institute of Chicago, Chicago * 1964: ''Sitten Faun'', Glas, handblaast, 11,5&nbsp;cm, Sotheby’s, London * 1972: ''Monument'', 395,3&nbsp;×&nbsp;149,2&nbsp;×&nbsp;319,3&nbsp;cm, The Museum of Modern Art, New York == Sammlungen in Museen == Umfangriek Warkgruppen to Picasso sünd in Düütschland in dat [[Museum Berggruen]] in [[Berlin]], in dat [[Sprengel Museum Hannober]], in de [[Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen]] in [[Düsseldörp]], in dat [[Museum Ludwig]] in [[Köln]] as ok in de [[Staatsgalerie Stuttgart]] utstellt. Sien grafisch Wark is meest kumplett in dat [[Kunstmuseum Pablo Picasso Mönster]] to sehn. Bedüdend Sammlungen vun Biller vun Picasso in de düütschsprakig Swiez wurrn in dat [[Kunstmuseum Basel]], in de [[Fondation Beyeler]] in [[Riehen]], in de [[Sammlung Rosengart]] in [[Luzern]] as ok in dat [[Kunstmuseum Bern]] wiest. In Frankriek finnen sück Sammlungen in dat [[Musée Picasso]] in [[Paris]], in’ Musée national Picasso La Guerre et la Paix de [[Vallauris]], in dat [[Lille Métropole Museum för Moderne Kunst, Tietgenössisch Kunst un Art Brut]] in [[Villeneuve-d’Ascq]] as ok in dat [[Musée Picasso Antibes]] in dat Chateâu [[Grimaldi]]. In [[Russland]] in’t [[Puschkin-Museum]] in Moskau un in de [[Eremitage (Sankt Petersburg)|Eremitage]], Sankt Petersburg. In Spanien in dat [[Museu Picasso]], Barcelona, in dat [[Museo Reina Sofía]], Madrid as ok in’ [[Museo Picasso]] in Málaga un in de USA in dat [[Museum of Modern Art]], New York. == Literatur == '''Warkverteken un Hülpsmiddel'''<br /> Lexika * Pierre Daix: ''Dictionaire Picasso''. Robert Laffont, Paris 1995. * Johannes M. Fox: ''Picassos Welt. Ein Lexikon''. Bd. 1–2. Projekte Verlag Cornelius, Halle 2008. Warköversichten * Herschel Chipp, Alan Wofsy: ''Picasso-Project. Picasso’s Paintings, Watercolours, Drawings ans Sculpture. A. Comprehensive Illustrated Catalogue 1885–1973,'' bither 22 Bde. Alan Wofsy, San Francisco 1995&nbsp;ff. * Juan-Eduardo Cirlot: ''Pablo Picasso. Das Jugendwerk eines Genies''. DuMont, Köln 1972. * [[Christian Zervos]]: ''Catalogue Raisonné des Œuvres de Pablo Picasso, 1895–1973 ''. [[Cahiers d’Art|Éditions Cahiers d’Art]], Paris (33 Bände).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.musee-zervos.fr/comble.php |wayback=20130305094822 |text=Musée Zervos |archiv-bot=2026-04-05 17:33:00 InternetArchiveBot }}musee-zervos.fr, afropen an’ 9. Mai 2013</ref> Grafik un Handteeknung * Brigitte Baer, Bernhard Geiser: ''Picasso. Peintre-Graveur. Catalogue Raisonne de l’oeuvre grave et lithographie et des monotypes 1899–1972'' Bd. I–VII [+ addendum to den Catalogue Raisonné 1969–1972]. Kornfeld, Bern 1984–1996. * Georges Bloch: ''Picasso. Catalogue de l’oeuvre gravé et lithographié'', Bd. 1–2 un 4. Kornfeld, revideert Uplaag Bern 1975, Bd. 2 un 4 in nochmals revideert Uplaag in’ Rahmen vun dat Picasso-Project (s. [[#Weblinks|Weblinks]]) Wofsy, San Franzisco 2004; Bd. 3 ''Catalogue de l’oeuvre gravé ceramique''. Kornfeld un Klipstein, Bern 1972. * Arnold Glimcher: ''Je suis le cahier. Die Skizzenbücher Pablo Picassos''. Rowohlt, Reinbek 1986. * Ernst-Gerhard Güse, Bernhard Rau: ''Pablo Picasso. Die Lithographien''. Gerd Hatje, Stuttgart 1988, ISBN 3-7757-0261-X * Fernand Mourlot: ''Picasso lithograph''. Weber, Genf 1970. Anwendt Grafik * Christoph Czwicklitzer: ''Pablo Picasso. Plakate 1923–1973. Warkverteken''. Deutscher Taschenbuchverlag, München 1984. * Sebastian Goeppert, Herma Goeppert-Frank, Patrick Cramer: ''Pablo Picasso. Die illustrierten Bücher''. Hatje, Ostfildern 1995. Keramik un Skulptur * Georges Ramié: ''Céramique de Picasso. Fotografien von Edward Quinn.'' Cercle d’Art, Paris 1974. * Alain Ramié: ''Picasso de l’Oeuvre Ceramique Édité 1947–1971.'' Madoura, Vallauris 1988. * Werner Spies (Herutgever): ''Picasso: Skulpturen''. Hatje Cantz, Ostfildern 2000, ISBN 3-7757-0908-8 '''Sülvsttüügnisse''' * Peter Schifferli (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Wort und Bekenntnis. Die gesammelten Dichtungen und Zeugnisse''. Ullstein, Frankfort an’ Main 1957. '''Biografien''' * Mary Ann Caws: ''Pablo Picasso. „Malerei ist nie Prosa“. Ein Porträt''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-06-4 * [[Siegfried Gohr]]: ''Pablo Picasso. Leben und Werk. Ich suche nicht, ich finde''. DuMont Literatur und Kunst Verlag, Köln 2006, ISBN 3-8321-7743-4 * [[Arianna Huffington|Arianna Stassinopoulos Huffington]]: ''Picasso. Genie und Gewalt''. Droemer Knaur, München 1988, ISBN 3-426-26399-8 * [[Norman Mailer]]: ''Picasso. Portrait des Künstlers als junger Mann''. Piper, München Zürich 1996, ISBN 3-492-03878-6 * [[Patrick O’Brian]]: ''Pablo Picasso. Eine Biographie''. Hoffmann und Campe, Hamborg 1979, ISBN 3-455-08890-2; Ullstein, Hamborg 1982. * [[Roland Penrose]]: ''Pablo Picasso. Sein Leben – sein Werk.'' Originalutgaav 1958, 2. Uplaag, Heyne, München 1985, ISBN 3-453-55083-8 * John Richardson, Marilyn McCully: ''A Life of Picasso''. New York 1996&nbsp;ff. (bither 3 Bde.; Bd. 1–2 ok up düütsch Kindler, München 1991; 1997) * [[Wilfried Wiegand]]: ''Picasso. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. Rowohlt, Reinbek bi Hamborg 19. Uplaag 2002, ISBN 978-3-499-50205-7 '''Dorstellen vun Früenden un de Familie''' * [[Brassaï]]: ''Gespräche mit Picasso''. Rowohlt, Reinbek 1966, 2. Uplaag 1985 (franzöösch Utgaav: Paris 1964), ISBN 3-499-15593-1 * [[Ilja Grigorjewitsch Ehrenburg|Ilja Ehrenburg]]: ''Memoiren. Menschen – Jahre – Leben I 1891–1922'', München 1962, Sonnerutgaav 1965, ISBN 3-463-00511-5, S.&nbsp;296–311 * [[Françoise Gilot]]: ''Leben mit Picasso''. Diogenes, Zürich 1987, ISBN 978-3-257-21584-7 * [[Daniel-Henry Kahnweiler]]: ''Meine Maler, meine Galerien, DuMont Schauberg, Köln 1961 * [[Antony Penrose]]: ''Der Junge, der Picasso biss'' (Kinderbuch). Ut dat Engelsche vun Egbert Baqué, Knesebeck, München 2010, ISBN 978-3-86873-260-3 * [[Marina Picasso]]: ''Die vergessenen Kinder''. Bastei-Lübbe, Bergisch Gladbach 1998, ISBN 3-404-61403-8 * Marina Picasso: ''Und trotzdem eine Picasso. Leben im Schatten meines Großvaters''. List, München 2001 ISBN 3-471-78443-8 * [[Jaime Sabartés]]: ''Picasso. Gespräche und Erinnerungen''. Mit 17 Porträts un Teeknungen vun Picasso. Arche Verlag, Zürich 1956 * [[Gertrude Stein]]: ''Picasso. Sämtliche Texte 1909–1938''. Arche Verlag, Hamborg, Neeutgaav 2003, ISBN 978-3-7160-2314-3 * Olivier Widmaier Picasso (Sohn von Picassos Tochter Maya): ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Porträt der Familie'', Prestel,München 2003, ISBN 3-7913-2962-6 '''Picasso un de Fruen''' * [[James Lord]]: ''Picasso und Dora Maar''. Matthes und Seitz, 1994, ISBN 3-88221-797-9 * Ingrid Mössinger, Kerstin Dechsel, Beate Ritter: ''Picasso et les femmes – Picasso und die Frauen''. Dumont, Köln 2005, ISBN 978-3-8321-7529-0 * [[Fernande Olivier]]: ''Picasso und seine Freunde. Erinnerungen aus den Jahren 1905–1913''. Diogenes Verlag, Neuausgabe 1989, ISBN 978-3-257-21748-3. De franzzösch Originalutgaav keem 1933 herut. '''Zum Werk Picassos''' * Gereon Becht-Jördens, Peter M. Wehmeier: ''Picasso und die christliche Ikonographie. Mutterbeziehung und künstlerische Position''. Dietrich Reimer, Berlin 2003, ISBN 3-496-01272-2 * [[John Berger (Schriftsteller)|John Berger]]: ''Glanz und Elend des Malers Pablo Picasso'', Rowohlt 1973 * Elisabeth Cowling: ''Picasso. Style and meaning''. Berlin, London 2002 * [[Pierre Daix]]: ''Picasso createur. La vie intime et le oeuvre''. Paris 1987 * Mary Matthews Gedo: ''Picasso. Art as Autobiography''. The University of Chicago Press, Chicago London 1980, ISBN 0-226-28482-4 * Graphikmuseum Pablo Picasso Münster: ''Pablo Picasso – Im Atelier des Künstlers'', Katalog to de glieknamig Utstellung in Mönster (28. August - 21. November 2010), Gesamtltg. vun Ausst. u. Katalog: Markus Müller, Hirmer Vlg., München 2010, ISBN 978-3-7774-3281-6 * [[Klaus Herding]]: ''Pablo Picasso: Les Demoiselles d’Avignon. Die Herausforderung der Avantgarde.'', Frankfort a. M. 1992 ISBN 3-596-10953-1 * Katja Herlach: ''Für den Tag gedruckt. Picassos Gebrauchsgraphik''. Sammlung Margadant, Scheidegger & Spiess, Zürich 2005, ISBN 978-3-85881-160-8 * Kestner-Gesellschaft Hannober: ''Hommage à Picasso'', Utstellungskatalog, Anspraak vun [[Wieland Schmied]], Hannober 1973 * [[Josep Palau i Fabre]]: ''Picasso. Kindheit und Jugend eines Genies''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Der Kubismus. 1907–1917''. Könemann, Köln 1998 * Josep Palau i Fabre: ''Picasso. Von den Balletts zu den Dramas. 1917–1926''. Könemann, Köln 1999 * Roland Penrose: ''Picasso und seine Zeit &nbsp;–&nbsp; Ein Fotobuch'': Zürich 1957 * Roland Penrose: ''The Sculpture of Picasso''. The Museum of Modern Art, New York 1967, ahn ISBN * Roland Penrose, John Golding (Hrsg.): ''Picasso in Retrospect''. Praeger Publishers, New York Washington 1973, Granada London 1973 * Jane Fluegel, [[William Rubin]] (Hrsg.): ''Pablo Picasso. Retrospective im Museum of Modern Art, New York, Prestel Verlag, Münchewn 1980, ISBN 3-7913-0534-4'' * [[Werner Spies]] (Herutgever): ''Pablo Picasso: eine Ausstellung zum 100. Geburtstag; Werke aus der Sammlung Marina Picasso''. Katalog, München 1981, ISBN 3-7913-0523-9 * Werner Spies, Götz Adriani (Hrsg.): ''Picasso: Pastelle, Zeichnungen, Aquarelle''. Verlag Gerd Hatje, Stuttgart 1986, ISBN 3-7757-0213-X * Werner Spies (Hrsg.): ''Malen gegen die Zeit''. Picassos Spätwerk. Hatje Cantz, Ostfildern 2006, ISBN 978-3-7757-1831-8 * Ulrich Weisner: ''Picasso''. Kerber, Bielefeld 1997, ISBN 3-924639-78-7 * Ingo F. Walther: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; das Genie des Jahrhunderts''. Taschen Verlag, Köln 12. Auflage 1999, ISBN 978-3-8228-6371-8 * Carsten-Peter Warncke: ''Pablo Picasso 1881–1973''. Taschen Verlag, Köln Sonneruplaag 2006, ISBN 978-3-8228-5025-1 '''Fotodokumentationen''' * [[David Douglas Duncan]]: ''Viva Picasso. Zu seinem 100. Geburtstag'', Fritz Molden, Wien 1981, ISBN 3-217-01203-8 * Kunstmuseum Pablo Picasso Münster (Hg.): ''Picasso bei der Arbeit. Durch die Linse von David Douglas Duncan'', Wienand, Köln 2011, ISBN 978-3-86832-080-0. Inblicke in Ateliers, Wahnhüüs un Familienleven * [[Edward Quinn]]: ''Picasso &nbsp;−&nbsp; Mensch und Bild'', Inleiden: Pierre Daix, Vlg. Klett-Cotta, Stuttgart 1987, ISBN 3-608-76221-3 * Edward Quinn: ''Picasso &nbsp;–&nbsp; Werke &nbsp;+&nbsp; Tage'', Inleiden un Text: [[Roland Penrose]], Manesse Verlag, Conzett&Huber, Zürich 1965, ahn ISBN * Helge Sobik: ''Picasso an der Riviera'', Feymedia, Düsseldörp 2010, ISBN 978-3-941459-11-3 * Helge Sobik: ''Picassos Häuser'', Feymedia, Düsseldörp 2009, ISBN 978-3-941459-00-7 * Kerstin Stremmel (Herutgeven för dat [[Museum Ludwig]], Köln): ''Ichundichundich – Picasso im Fotoporträt'', HatjeCantz, Ostfildern 2011, ISBN 978-3-7757-3198-0 (Düütsch), ISBN 978-3-7757-3199-7 (Engelsch), ISBN 978-3-7757-3248-2 (Spaansch); <small>Fotodokumentatschonskatalog to de glieknamig Utstellung in Köln (24. September 2011 bit 15. Januar 2012), in Málaga (5. März – 10. Juni 2012) as ok in dat [[Museum für Kunst und Gewerbe]], Hamborg (21. Juli bit 10. Oktober 2012).</small> '''Sonstiges''' * Marie-Laure Bernadac, Christine Piot, (Hrsg.): ''Picasso. Collected Writings''. Abbeville Press, New York 1989, ISBN 1-55859-045-5 (franzöösch Utgaav: Paris 1989) * Elizabeth Cowling: ''Visiting Picasso &nbsp;–&nbsp; The Notebooks and Letters of Roland Penrose'', Thames & Hudson, London 2006, ISBN 978-0-500-51293-7 * David Douglas Duncan: ''Picasso & Lump''. Benteli Verlag, Zürich 2006, ISBN 3-7165-1435-7 * Michael Carlo Klepsch: ''Picasso und der Nationalsozialismus''. Patmos Verlag, Düsseldörp 2007, ISBN 978-3-491-35011-3 * Piet Meyer (Herutgever): ''Pablo Picasso in Zürich 1932''. Piet Meyer Verlag, Bern 2010, ISBN 978-3-905799-09-5 * Mariano Miguel Montanés: ''Pablo Picasso &nbsp;–&nbsp; The Last Years''. Assouline Publishing, New York, o.J. (ca. 2004–2006), ISBN 2-84323-613-4 == Weblenken == {{Commons}} * Janca Imwolde [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/PicassoPablo/index.html Tabellarisch Levensloop vun Pablo Picasso] in’ LeMO (DHM un HdG) * [http://www.bam-portal.de/search.html?q=Pablo+Picasso Informatschonen to Pablo Picasso in dat BAM-Portal] * [http://www.kunstaspekte.de/index.php?action=webpages&k=412 Pablo Picasso bi kunstaspekte.de] * [https://web.archive.org/web/20130628235907/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Kultur/Kunstgeschichte/K%C3%BCnstler/P/Picasso%2C_Pablo/ Lenken to dat Thema Pablo Picasso in dat Open Directory Project] * [https://web.archive.org/web/20140629133859/http://www.picasso.fr/fr/picasso_page_index.php Offizielle Webseite]: Succession Picasso, Paris * [http://www.pablo-ruiz-picasso.net/ pablo-ruiz-picasso.net]: Biografie un Warken nah Johren uplist * [http://picasso.tamu.edu/ On-line Picasso Project] (Dat [[On-Line Picasso Project]] is en mit Forschensmiddel betallt Ressourcensammlung samt Warkverteken) * [http://fundacionpicasso.malaga.eu/opencms/opencms/fundacionpicasso/portal_es/portada Fundación Picasso/Museo Casa Natal, Málaga] (spaansch) * [http://www.sapergalleries.com/PicassoWomen.html Översicht mit Fotos un Gemälden över de Fruen vun Picasso (engelsch)] * [http://www.matisse-picasso.com/ Film ''Matisse & Picasso'', 2000] * [http://documentaarchiv-alephino.stadt-kassel.de/alipac/JIBJBNZALESLAOAOBFRR-00001/sysfull?BASE=B-ART&IDN=000000001 Picasso in dat documenta-Archiv] == Biller == <references group="Bild" /> == Kommentare == <references group="Kommentar" /> == Enkeld Nahwiesen == <references /> {| class="wikitable" |+ !Disse Artikel kann ut oorheverrechtlich Grünnen nich allto goot mit Biller bestückt wurrn. To Tiet gifft dat kien passen Afbillen, de to en free Wiedergebruuk. |} {{SORTIERUNG:Picasso, Pablo}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Spanien]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Keramiker]] [[Kategorie:Tekner]] [[Kategorie:Kubismus]] [[Kategorie:Boren 1881]] [[Kategorie:Storven 1973]] [[Kategorie:Raderer]] hvidta70x9hb2vm5a9mse7j05i5wif9 0 60745 1072066 715828 2026-07-10T21:05:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072066 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox Universität |NAAM=Universität Recôncavo da Bahia |INHEEMSCH_NAAM=Universidade Federal do Recôncavo da Bahia |LOGO=Universidade_Federal_do_Recôncavo_da_Bahia.jpg |MOTTO= |GRÜNNT=2006 |TYP= |DIREKTER=Paulo Gabriel Soledade Nacif |STUDENTEN=8514 |PERFESSERS= |STADT=Brasilien |WEBSTEED=http://www.ufrb.edu.br/portal/ }} De '''Universität Recôncavo da Bahia''' ([[Portugeesche Spraak]] ''Universidade Federal do Recôncavo da Bahia'' - UFRB) is en [[Universität]] in Cruz das Almas, [[Brasilien]].<ref name="hisufrb">{{Webarchiv|url=http://www.ufrb.edu.br/portal/a-ufrb/historia |wayback=20140125010924 |text=História da UFRB |archiv-bot=2026-07-10 21:05:03 InternetArchiveBot }}, 17 de outubro de 2010</ref> De Grünnen geiht torüch up dat Johr 2006.<ref>[http://www.universia.com.br/ondeestudar/instituicoes_zoom.jsp?instituicao=1438 About UFRB]</ref> == Borns == <references /> ==Weblenken== {{Commons|Universidade Federal do Recôncavo da Bahia}} * [http://www.ufrb.edu.br/portal/ Websteed vun de UFRB] (Portugeesch) [[Kategorie:Brasilien]] [[Kategorie:Universität]] khe11sjzu54b4y2xytg6vymt42nesic 2 71707 1072087 1071783 2026-07-11T01:27:15Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1072087 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} [[Image:STD in Niedersachsen.svg|thumb]] This list shows people born or died in in the [[Landkreis Stade]] in [[Lower Saxony]]. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?tree0 wdt:P131* wd:Q5906. { ?item wdt:P19 ?sub0. ?tree0 wdt:P150* ?sub0. } UNION { ?item wdt:P20 ?sub1. ?tree0 wdt:P150* ?sub1. } } |sort=p569 |columns=item,label,p569,p18,p19,p570,p20,p937,p227,p106,p553/q866/p554 |thumb=80 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! item ! label ! Tied boren ! Bild ! Geboortsoort ! Tied doodbleven ! Starvoort ! Steed von dat Warken ! GND-Nummer ! Beroop ! Brukerkonto in en sozial Nettwark/Brukernaam in en sozial Nettwark |- | [[:d:Q119918|Q119918]] | [[Agnes of Hohenstaufen]] | data-sort-value="1176" | 1176 | | | data-sort-value="1204" | 1204-05-09<br/>1204-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122073576 122073576] | [[consort]] | |- | [[:d:Q111209|Q111209]] | [[Gottfried vun Arnsberg]] | data-sort-value="1285" | 1285 | | | data-sort-value="1363" | 1363-12-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13685057X 13685057X] | [[canon]]<br/>[[Bischop]] | |- | [[:d:Q1609466|Q1609466]] | [[Herbort Duckel]] | data-sort-value="1400" | 14th century | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1511697|Q1511697]] | [[Gerhard Halepaghe]] | data-sort-value="1430" | 1430 | [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1485" | 1485-04 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[cleric]]<br/>[[Preester]] | |- | [[:d:Q1611936|Q1611936]] | [[Hermann Langenbeck]] | data-sort-value="1452" | 1452 | [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1517" | 1517-05-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | [[Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[council member]] | |- | [[:d:Q1697612|Q1697612]] | [[Johannes Hadeke]] | data-sort-value="1490" | 1490<br/>1488 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1524" | 1524 | [[Rom]] | | [https://d-nb.info/gnd/12996378X 12996378X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[humanist]] | |- | [[:d:Q15435314|Q15435314]] | [[Dietrich Huls]] | data-sort-value="1500" | 15th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Swerin]] | [https://d-nb.info/gnd/137976739 137976739] | [[kathoolschen Preester]]<br/>[[Catholic bishop]] | |- | [[:d:Q139003280|Q139003280]] | [[Garleff Langenbeck]] | data-sort-value="1507" | 1507 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128602031X 128602031X] | | |- | [[:d:Q553550|Q553550]] | [[Francis I, Duke of Saxe-Lauenburg]] | data-sort-value="1510" | 1510 | | | data-sort-value="1581" | 1581-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138777098 138777098] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q465382|Q465382]] | [[Sibylle of Saxony]] | data-sort-value="1515" | 1515-05-02 | [[Bild:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis einer jungen Frau (Galleria degli Uffizi).jpg|center|80px]] | [[Freiberg]] | data-sort-value="1592" | 1592-07-18 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/136863140 136863140] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q133322366|Q133322366]] | [[Joachim Vom Kampe]] | data-sort-value="1517" | 1517 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1594" | 1594 | | | [https://d-nb.info/gnd/108384959X 108384959X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q94862483|Q94862483]] | [[Johann Hollmann]] | data-sort-value="1524" | 1524 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1586" | 1586-12-26 | [[Leiden]] | | [https://d-nb.info/gnd/137628846 137628846] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55875985|Q55875985]] | [[Johannes Trajectinus]] | data-sort-value="1525" | 1525 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119851415 119851415] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q139113134|Q139113134]] | [[Jakob Helt]] | data-sort-value="1549" | 1549-01-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1605" | 1605-09-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909673 1034909673] | | |- | [[:d:Q94755420|Q94755420]] | [[Hans Rambau]] | data-sort-value="1550" | 16th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1579" | 1579-04-12 | | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | [[printer]] | |- | [[:d:Q328009|Q328009]] | [[Maurice, Duke of Saxe-Lauenburg]] | data-sort-value="1551" | 1551 | | | data-sort-value="1612" | 1612-11-02 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137568517 137568517] | [[aristocrat]] | |- | [[:d:Q1819675|Q1819675]] | [[Leopold Hackelmann]] | data-sort-value="1560" | 1560s | [[Bild:Leopold-Hakelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1620" | 1620s<br/>1619 | [[Leipzig]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/100153623 100153623] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q85191353|Q85191353]] | [[Johan beym Graben]] | data-sort-value="1561" | 1561-08-07 | | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1623" | 1623-05-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034698052 1034698052] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q99794|Q99794]] | [[Otto Casmann]] | data-sort-value="1562" | 1562 | | [[Warberich|Waberich]] | data-sort-value="1607" | 1607-08-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122548922 122548922] | [[Philosoph]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55908644|Q55908644]] | [[Cosmas Bornemann]] | data-sort-value="1567" | 1567 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1612" | 1612 | | | [https://d-nb.info/gnd/119626659 119626659] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[personal physician]] | |- | [[:d:Q55126522|Q55126522]] | [[Christoph Schwanmann]] | data-sort-value="1569" | 1569-07-03 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1653" | 1653-11-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437761 124437761] | [[Jurist]]<br/>[[syndic]] | |- | [[:d:Q137340847|Q137340847]] | [[Martin von der Meden]] | data-sort-value="1576" | 1576 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121778010 121778010] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q60830446|Q60830446]] | [[Samuel Göchhausen]] | data-sort-value="1578" | 1578 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1658" | 1658-02-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/121510913 121510913] | [[Jurist]]<br/>[[chancellor]] | |- | [[:d:Q21033602|Q21033602]] | [[Elias Holwein]] | data-sort-value="1579" | 1579 | | [[Wulfenbüttel]] | data-sort-value="1659" | 1659-08-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124876153 124876153] | [[editor]] | |- | [[:d:Q15456273|Q15456273]] | [[Helias Putschius]] | data-sort-value="1580" | 1580-11-06 | | [[Antwarp]] | data-sort-value="1606" | 1606-03-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100981380 100981380] | [[Historiker]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[Philoloog]] | |- | [[:d:Q20031282|Q20031282]] | [[Staats Büscher]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1641" | 1641-02-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/128564849 128564849] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q23001681|Q23001681]] | [[Hinrich Schult]] | data-sort-value="1584" | 1584 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1644" | 1644 | | | [https://d-nb.info/gnd/121766942 121766942] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1696343|Q1696343]] | [[Johann Stucke]] | data-sort-value="1587" | 1587-07-24 | [[Bild:Johann Stucke (1587-1653) portraits 121 1 121 port 3890 p 900.jpg|center|80px]] | [[Langenhogen]] | data-sort-value="1653" | 1653-01-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helmstidde]]<br/>[[Wulfenbüttel]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/100868134 100868134] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[scholar]] | |- | [[:d:Q139113167|Q139113167]] | [[Heinrich Bartels]] | data-sort-value="1588" | 1588 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1653" | 1653 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034705024 1034705024] | | |- | [[:d:Q55126120|Q55126120]] | [[Johann Risler]] | data-sort-value="1589" | 1589-09-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1653" | 1653-04-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q13693413|Q13693413]] | [[Johannes Scholvin]] | data-sort-value="1590" | 1590 | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1642" | 1642-05-06 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/121773671 121773671] | [[Theoloog]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q55124680|Q55124680]] | [[Adolf Helt]] | data-sort-value="1592" | 1592-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1662" | 1662-09-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/123139805 123139805] | [[Protestant theologian]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q55680983|Q55680983]] | [[Heinrich Dassov]] | data-sort-value="1592" | 1592-03-03 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1645" | 1645-07-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55910216|Q55910216]] | [[Johann von Zesterfleht]] | data-sort-value="1592" | 1592 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1613" | 1613 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/121373762 121373762] | [[student]] | |- | [[:d:Q72396993|Q72396993]] | [[Nicolaus Ottonis]] | data-sort-value="1592" | 1592<br/>1592-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1649" | 1649-07-29 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/12044349X 12044349X] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[parson]]<br/>[[school teacher]] | |- | [[:d:Q94912186|Q94912186]] | [[Heinrich Salmuth]] | data-sort-value="1592" | 1592-05-21 | | [[Leipzig]] | data-sort-value="1660" | 1660-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124437826 124437826] | [[Jurist]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q94935799|Q94935799]] | [[Heinrich Plate]] | data-sort-value="1596" | 1596 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1620" | 1620-09-03 | [[Wittenbarg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | [[student]] | |- | [[:d:Q1927731|Q1927731]] | [[Michael Havemann]] | data-sort-value="1597" | 1597-09-29 | [[Bild:MichaelHavemannChristianFritzsch1754.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | data-sort-value="1672" | 1672-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383955 124383955] | [[superintendent]]<br/>[[Hebraist]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q133024143|Q133024143]] | [[Andreas Bornholdt]] | data-sort-value="1598" | 1598 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1666" | 1666-08-10 | | | [https://d-nb.info/gnd/142609218 142609218] | [[parson]] | |- | [[:d:Q15428493|Q15428493]] | [[Johann Penningbüttel]] | data-sort-value="1600" | 16th century | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1582" | 1582-10-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119783673 119783673] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q110303703|Q110303703]] | [[jur.dr. Nicolaus von Höpken, 1.Erbherr zu Melau]] | data-sort-value="1601" | 1601-12-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1671" | 1671-01-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121773043 121773043] | [[Jurist]]<br/>[[counsel]] | |- | [[:d:Q136642888|Q136642888]] | [[Joachim von Volckmann]] | data-sort-value="1608" | 1608 | | | data-sort-value="1662" | 1662 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1059949652 1059949652] | | |- | [[:d:Q55124463|Q55124463]] | [[Jacob Hackmann]] | data-sort-value="1610" | 1610-11-10 | | [[Gemeen Oterndörp|Oterndörp]] | data-sort-value="1698" | 1698-09-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124740316 124740316] | [[Theoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55910235|Q55910235]] | [[Dietrich von Düring]] | data-sort-value="1611" | 1611-12-06 | | | data-sort-value="1668" | 1668-01-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121378136 121378136] | [[Militärperson]]<br/>[[commandant]] | |- | [[:d:Q139121863|Q139121863]] | [[Johann Diecmann]] | data-sort-value="1611" | 1611 | | [[Anklam]] | data-sort-value="1681" | 1681 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121702278 121702278] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q55904989|Q55904989]] | [[Daniel Nicolai von Greiffencrantz]] | data-sort-value="1613" | 1613-10-16 | [[Bild:Anselmus-van-Hulle-Hommes-illustres MG 0527.tif|center|80px]] | [[Parchen]] | data-sort-value="1670" | 1670-05-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120280663 120280663] | [[chancellor]]<br/>[[court counsel]] | |- | [[:d:Q139113234|Q139113234]] | [[Meinhard Nicolaus Krüger]] | data-sort-value="1613" | 1613-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1701" | 1701-05-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/103467661X 103467661X] | | |- | [[:d:Q2492593|Q2492593]] | [[Gustav Evertsson Horn]] | data-sort-value="1614" | 1614-05-28 | [[Bild:Porträtt. Gustav Horn - Skoklosters slott - 87194.tif|center|80px]] | [[Lemu]] | data-sort-value="1666" | 1666-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Helsinki]]<br/>[[Narva]] | [https://d-nb.info/gnd/1034903365 1034903365] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55675979|Q55675979]] | [[Jakob Diecmann]] | data-sort-value="1617" | 1617-08-01 | | [[Anklam]] | data-sort-value="1683" | 1683-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121702405 121702405] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1606280|Q1606280]] | [[Henrik Horn]] | data-sort-value="1618" | 1618-05-22 | [[Bild:Henrik Horn af Marienborg, 1618-1693 (David Klöcker Ehrenstrahl) - Nationalmuseum - 15368.tif|center|80px]] | [[Stockholm]] | data-sort-value="1693" | 1693-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122986784 122986784] | [[Politiker]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1161608|Q1161608]] | [[Daniel Lüdemann]] | data-sort-value="1621" | 1621-04-10 | [[Bild:Daniel-Luedemann.jpg|center|80px]] | [[Pasewalk]] | data-sort-value="1677" | 1677-09-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121352102 121352102] | [[Theoloog]]<br/>[[court chaplain]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q137809616|Q137809616]] | [[Johannes Pahlen]] | data-sort-value="1623" | 1623-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1685" | 1685-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1323982590 1323982590] | [[Jurist]]<br/>[[council member]] | |- | [[:d:Q1696434|Q1696434]] | [[Johann Ulrich Wallich]] | data-sort-value="1624" | 1624<br/>1626 | [[Bild:Johann Ulrich Wallich 1659.jpg|center|80px]] | [[Weimar]] | data-sort-value="1673" | 1673-05-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124775802 124775802] | [[Jurist]]<br/>[[Diplomat]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q55673704|Q55673704]] | [[Johann Dietrich von Kunowitz]] | data-sort-value="1624" | 1624-02-23 | [[Bild:Kupferstich - Portrait des Johann Dietrich von Kunowitz - Merian - um 1690.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1700" | 1700-11-16 | [[Fritzlar]] | [[Kassel]]<br/>[[Leiden]] | [https://d-nb.info/gnd/104133309 104133309] | [[Jurist]]<br/>[[local government officer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[district president]]<br/>[[Graaf]] | |- | [[:d:Q137336421|Q137336421]] | [[Johann Heinrich von Brobergen]] | data-sort-value="1624" | 1624-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1671" | 1671-11-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | [[Landraad]] | |- | [[:d:Q94744936|Q94744936]] | [[Marie Haffner]] | data-sort-value="1626" | 1626-04-12 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1651" | 1651-03-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1102176311 1102176311] | | |- | [[:d:Q18222920|Q18222920]] | [[Otto Matthaei]] | data-sort-value="1627" | 1627-08-24 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1702" | 1702-03-29 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1063352045 1063352045] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q94769610|Q94769610]] | [[Susanne Krauchenberg]] | data-sort-value="1627" | 1627 | | [[Stolp]] | data-sort-value="1669" | 1669-08-16 | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079667849 1079667849] | | |- | [[:d:Q139010623|Q139010623]] | [[Matthias Zittemann]] | data-sort-value="1627" | 1627-06-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1696" | 1696-01-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1053779712 1053779712] | | |- | [[:d:Q139106951|Q139106951]] | [[Arend Köpcke]] | data-sort-value="1627" | 1627 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1689" | 1689 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034924850 1034924850] | | |- | [[:d:Q2508533|Q2508533]] | [[Valentin Loienfels]] | data-sort-value="1628" | 1628-03-08<br/>1600 | [[Bild:Stade-lowenfels-byst.jpg|center|80px]] | [[Straalsund|Stralsund]] | data-sort-value="1670" | 1670-03-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/10307662X 10307662X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q94922033|Q94922033]] | [[Justus Dozem]] | data-sort-value="1628" | 1628 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1704" | 1704 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94757365|Q94757365]] | [[Lorenz Postel]] | data-sort-value="1630" | 1630 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1696" | 1696 | | | [https://d-nb.info/gnd/139231730 139231730] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q94842360|Q94842360]] | [[Michael Havemann]] | data-sort-value="1630" | 1630-04-22 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1684" | 1684-03-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124383939 124383939] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q135511478|Q135511478]] | [[Hermann Erdmann]] | data-sort-value="1631" | 1631-09-09 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1687" | 1687-10-05 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/121103684 121103684] | [[parson]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[court chaplain]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q3135279|Q3135279]] | [[Arnold Fey]] | data-sort-value="1633" | 1633 | | [[Oirschot]] | data-sort-value="1679" | 1679 | [[Kronenborg]] | | | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q112466712|Q112466712]] | [[Georg Marsmann]] | data-sort-value="1633" | 1633 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1702" | 1702 | [[Bautzen]] | | [https://d-nb.info/gnd/124427146 124427146] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q22071395|Q22071395]] | [[Nikolaus Langerhans]] | data-sort-value="1634" | 1634-05-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1684" | 1684-01-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/129107506 129107506] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55676122|Q55676122]] | [[Johann Knüttel]] | data-sort-value="1634" | 1634-11-09 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1694" | 1694-08-12 | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q55193368|Q55193368]] | [[Dietrich von Stade]] | data-sort-value="1637" | 1637-10-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1718" | 1718-05-19 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117194778 117194778] | [[Germanist]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q55125181|Q55125181]] | [[Samuel Christophori von Lissenhaim]] | data-sort-value="1639" | 1639-03-29 | | [[Leszno]] | data-sort-value="1711" | 1711-12-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121011542 121011542] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q94863997|Q94863997]] | [[Caspar Holwein]] | data-sort-value="1639" | 1639-12-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1717" | 1717-03-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/137629303 137629303] | [[printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q55678557|Q55678557]] | [[Barthold Clemens von der Kuhla]] | data-sort-value="1640" | 1640-06-09 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1712" | 1712-09-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/143066889 143066889] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137315011|Q137315011]] | [[Christian Baden]] | data-sort-value="1640" | 1640 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1723" | 1723-12-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/121465349 121465349] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q139113300|Q139113300]] | [[Detlav Cruse]] | data-sort-value="1641" | 1641-07-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034677187 1034677187] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q2578595|Q2578595]] | [[Anna Åkerhjelm]] | data-sort-value="1642" | 1642 | [[Bild:AnnaAgriconia.jpg|center|80px]] | [[Nyköping]] | data-sort-value="1698" | 1698-02-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Schriever]]<br/>[[traveler]]<br/>[[Archäoloog]] | |- | [[:d:Q55124465|Q55124465]] | [[Jodocus Hackmann]] | data-sort-value="1642" | 1642-08-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1710" | 1710-12-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/12337250X 12337250X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[Landraad]] | |- | [[:d:Q55909001|Q55909001]] | [[Ottilia Maria von Lissenhaim]] | data-sort-value="1643" | 1643-11-28 | | [[Alt Krenzlin]] | data-sort-value="1706" | 1706-04-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132148064 132148064] | | |- | [[:d:Q139113304|Q139113304]] | [[Anna-Margarethe Winkelmann]] | data-sort-value="1643" | 1643-05-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1695" | 1695-07-02 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034694936 1034694936] | | |- | [[:d:Q139202817|Q139202817]] | [[Claus von der Decken]] | data-sort-value="1643" | 1643-01-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1664" | 1664-04-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013404823 1013404823] | | |- | [[:d:Q29054223|Q29054223]] | [[Johann Faes]] | data-sort-value="1646" | 1646<br/>1646-02-11 | | [[Lümborg]] | data-sort-value="1712" | 1712 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124900151 124900151] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1693227|Q1693227]] | [[Johann Diecmann]] | data-sort-value="1647" | 1647-06-30 | [[Bild:Johann Diecmann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1720" | 1720-07-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116098961 116098961] | [[Pädagoog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q94940708|Q94940708]] | [[Jacob Hackmann]] | data-sort-value="1647" | 1647 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1732" | 1732 | | | [https://d-nb.info/gnd/143134345 143134345] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q95305724|Q95305724]] | [[Johann Holst]] | data-sort-value="1648" | 1648-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1727" | 1727 | | | [https://d-nb.info/gnd/133763129 133763129] | [[Börgermeester]]<br/>[[burgomaster]] | |- | [[:d:Q110914216|Q110914216]] | [[Johann Ernst Büttner]] | data-sort-value="1648" | 1648-04-12 | | | data-sort-value="1725" | 1725-03-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120076047 120076047] | [[parson]] | |- | [[:d:Q135103971|Q135103971]] | [[Caspar Freitag]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1686" | 1686-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12193599X 12193599X] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137326335|Q137326335]] | [[Andreas Hermann Helberg]] | data-sort-value="1648" | 1648-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1685" | 1685 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q20607648|Q20607648]] | [[Albrecht Andreas Ramdohr]] | data-sort-value="1649" | 1649-10-03 | | [[Bronswiek]] | data-sort-value="1730" | 1730-03-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019568038 1019568038] | [[Beamten]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q139113319|Q139113319]] | [[Hermann Wittkopf]] | data-sort-value="1649" | 1649 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1702" | 1702-09-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035166518 1035166518] | [[parson]] | |- | [[:d:Q1597615|Q1597615]] | [[Heinrich Hinsch]] | data-sort-value="1650" | 1650 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1712" | 1712 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/120049910 120049910] | [[Dichterjurist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Librettist]] | |- | [[:d:Q54933209|Q54933209]] | [[Rudolf Wittkopf]] | data-sort-value="1650" | 17th century | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1722" | 1722-04-18 | [[Stockholm]] | | | [[Sülversmidd]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q98931733|Q98931733]] | [[Gustaf Mauritz Lewenhaupt]] | data-sort-value="1651" | 1651-10-11 | | | data-sort-value="1700" | 1700-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[aristocrat]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q120967720|Q120967720]] | [[Carl Gustaf Horn]] | data-sort-value="1651" | 1651-11-11 | | | data-sort-value="1707" | 1707-05-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q18626778|Q18626778]] | [[Justus Corthum]] | data-sort-value="1653" | 1653-04-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1724" | 1724-05-06 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053059019 1053059019] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q19310085|Q19310085]] | [[Tobias Reimers]] | data-sort-value="1653" | 1653 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1716" | 1716 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q1050767|Q1050767]] | [[Catharina Charlotta De la Gardie]] | data-sort-value="1655" | 1655-03-18 | [[Bild:Ehrenstrahl - Amalia Wilhelmina Königsmarck, or Countess Katarina Charlotta De la Gardie, or Maria Aurora von Königsmarck - Skoklosters slott.jpg|center|80px]] | [[Stockholm]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034738143 1034738143] | | |- | [[:d:Q55907950|Q55907950]] | [[Anna Caecilie von Ehrenthal]] | data-sort-value="1656" | 1656-08-16 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1695" | 1695-02-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014069300 1014069300] | | |- | [[:d:Q27567999|Q27567999]] | [[Michael Berns]] | data-sort-value="1657" | 1657-09-22 | [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1728" | 1728-01-15 | [[Wandsbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q90787|Q90787]] | [[Christian Heinrich Postel]] | data-sort-value="1658" | 1658-10-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1705" | 1705-03-22 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118741632 118741632] | [[Dichter]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Librettist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q60830119|Q60830119]] | [[Johann Christoph von Düring]] | data-sort-value="1658" | 1658-02-26 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1697" | 1697-09-04 | [[Roermond|Reurmond]] | | [https://d-nb.info/gnd/121449742 121449742] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1082247|Q1082247]] | [[Christian Weidling]] | data-sort-value="1660" | 1660-08-14 | | [[Weißenfels]] | data-sort-value="1731" | 1731 | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | [https://d-nb.info/gnd/117240419 117240419] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q20608211|Q20608211]] | [[Johann Friedrich von Staffhorst]] | data-sort-value="1660" | 1660 | | [[Hoya]] | data-sort-value="1730" | 1730-04-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/132965739 132965739] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q1283930|Q1283930]] | [[Johann Georg Beckhof]] | data-sort-value="1661" | 1661-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1747" | 1747-08-21 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034668749 1034668749] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q12316814|Q12316814]] | [[Hinrich Conrad Bauditz]] | data-sort-value="1661" | 1661 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1714" | 1714-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Maler]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139113362|Q139113362]] | [[Johann Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1661" | 1661-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103490843X 103490843X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q440427|Q440427]] | [[Maria Aurora von Königsmarck]] | data-sort-value="1662" | 1662-04-28 | [[Bild:Aurora von Königsmarck.jpg|center|80px]] | [[Slott Gothenborg]] | data-sort-value="1728" | 1728-02-16 | [[Queddelnborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118777688 118777688] | [[Proopst]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[favourite]]<br/>[[royal mistress]]<br/>[[nun]]<br/>[[playwright]] | |- | [[:d:Q24408108|Q24408108]] | [[Paul Halcke]] | data-sort-value="1662" | 1662 | [[Bild:Paul Halcke Bild.jpg|center|80px]] | | data-sort-value="1731" | 1731 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126788103 126788103] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q130250187|Q130250187]] | [[Hans von Göeding]] | data-sort-value="1662" | 1662-10-08 | | [[Stockholm]] | data-sort-value="1719" | 1719-06-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733605 1034733605] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q136866960|Q136866960]] | [[Paul Andreas Matthaei]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1737" | 1737-02-08 | [[Karkwist]] | | [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]] | |- | [[:d:Q324066|Q324066]] | [[Amalia Wilhelmina Königsmarck]] | data-sort-value="1663" | 1663-08-20 | [[Bild:AMALIA WILHELMINA VON KÖNIGSMARCK.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-01-30 | [[Övedskloster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019221488 1019221488] | [[Dichter]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q94902190|Q94902190]] | [[Carl Gustav Marschalck]] | data-sort-value="1664" | 1664-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1726" | 1726-09-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/1136736115 1136736115] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139113374|Q139113374]] | [[Martin Adami]] | data-sort-value="1664" | 1664 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1715" | 1715-02-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033721204 1033721204] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139124536|Q139124536]] | [[Gustav Daniel Lipstorp]] | data-sort-value="1664" | 1664-12-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1739" | 1739-07-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12902533X 12902533X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q641147|Q641147]] | [[Philip Christoph von Königsmarck]] | data-sort-value="1665" | 1665-03-14 | [[Bild:Okänd - Philip Christopher von Königsmarck (1665-1694), greve, generalmajor i kursachisk tjänst - NMGrh 4453 - Nationalmuseum.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1694" | 1694-07-02<br/>1694-07-11<br/>1694-07-12 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/118564439 118564439] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q12319760|Q12319760]] | [[Joachim Jacob Wilster]] | data-sort-value="1665" | 1665-10-05 | | | data-sort-value="1712" | 1712-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q55680624|Q55680624]] | [[Johann Schnedermann]] | data-sort-value="1665" | 1665-10-29 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | data-sort-value="1716" | 1716-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1029968101 1029968101] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q137339244|Q137339244]] | [[Peter Kolster]] | data-sort-value="1665" | 1665 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1758" | 1758-11-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034924605 1034924605] | | |- | [[:d:Q121539775|Q121539775]] | [[Johann Drewsen]] | data-sort-value="1667" | 1667 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1734" | 1734 | | | [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | [[papermaker]] | |- | [[:d:Q136864730|Q136864730]] | [[Simon Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1667" | 1667-04-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1746" | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115789588 115789588] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q132977459|Q132977459]] | [[David Wehner]] | data-sort-value="1668" | 1668 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1729" | 1729-04-02 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55908031|Q55908031]] | [[Auguste Hedwig von Duering]] | data-sort-value="1669" | 1669-07-25 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1715" | 1715-12-10 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013696476 1013696476] | | |- | [[:d:Q139106485|Q139106485]] | [[Tobias Gastorius]] | data-sort-value="1669" | 1669 | | [[Weimar]] | data-sort-value="1728" | 1728 | [[Mittelskark]] | | [https://d-nb.info/gnd/103474111X 103474111X] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[Militärgeistlichen]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139113390|Q139113390]] | [[Hartwig Hintze]] | data-sort-value="1669" | 1669-10-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034908456 1034908456] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139134527|Q139134527]] | [[Diedrich Otte]] | data-sort-value="1669" | 1669 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1736" | 1736 | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | | [https://d-nb.info/gnd/122023056 122023056] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1047992|Q1047992]] | [[Caspar Nicolaus Overbeck]] | data-sort-value="1670" | 1670-03-17 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1752" | 1752-09-17 | [[Pattjehiusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/102256268 102256268] | [[Theoloog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q18222923|Q18222923]] | [[Otto Matthaei]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | [[Pädagoog]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q29586048|Q29586048]] | [[Gustav Carl von Scharnhorst]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1737" | 1737-10-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55876090|Q55876090]] | [[Heinrich Heisling]] | data-sort-value="1670" | 1670 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1733" | 1733 | | | [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | [[syndic]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q94838498|Q94838498]] | [[Christoff von Düring]] | data-sort-value="1670" | 1670-08-28 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1712" | 1712-05-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021914983 1021914983] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q124256551|Q124256551]] | [[Bengt Horn]] | data-sort-value="1670" | 1670-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1718" | 1718-10-20 | | | | [[chamberlain]]<br/>[[ryttmästare]] | |- | [[:d:Q136865134|Q136865134]] | [[Johann Franz Pilgrim]] | data-sort-value="1670" | 1670-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1703" | 1703-02-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[Lutheran theologian]]<br/>[[Schoolmeester an en Gymnasium]] | |- | [[:d:Q22337620|Q22337620]] | [[Sophia Christina Lilliestierna]] | data-sort-value="1671" | 1671-03-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1744" | 1744-06-14 | [[Sura church parish]] | | | [[mill owner]] | |- | [[:d:Q139107013|Q139107013]] | [[Bartholomäus Johann Otto Hannemann]] | data-sort-value="1671" | 1671-03-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1709" | 1709-10-01 | [[Odense]] | | [https://d-nb.info/gnd/122079175 122079175] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1873037|Q1873037]] | [[Lucas Bacmeister]] | data-sort-value="1672" | 1672-05-22 | [[Bild:Lucas Bacmeister (1672-1748), Bild 2.jpg|center|80px]] | [[Celle]] | data-sort-value="1748" | 1748-12-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/141972637 141972637] | [[Theoloog]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q137809258|Q137809258]] | [[Kaspar Dodt]] | data-sort-value="1672" | 1672-10-19 | | | data-sort-value="1739" | 1739-11-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713213 1034713213] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q322735|Q322735]] | [[Peter von Sivers]] | data-sort-value="1674" | 1674-05-19 | [[Bild:Peter Sivers.gif|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-05-10 | [[Sankt Petersborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154994 1035154994] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q22019103|Q22019103]] | [[Georg Roth (Pädagoog)|Georg Roth]] | data-sort-value="1674" | 1674 | | [[Levoča]] | data-sort-value="1723" | 1723-09-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12891954X 12891954X] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[deacon]] | |- | [[:d:Q94785960|Q94785960]] | [[Diederich von Stade]] | data-sort-value="1674" | 1674-02-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1725" | 1725-10-30 | [[Regensburg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138492107 138492107] | [[envoy]] | |- | [[:d:Q94913834|Q94913834]] | [[Sebastian von der Lieth]] | data-sort-value="1674" | 1674-04-01 | | | data-sort-value="1740" | 1740-06-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940155 1034940155] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q132970862|Q132970862]] | [[Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]] | data-sort-value="1674" | 1674-08-07 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1710" | 1710 | [[Haderslev]] | | [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q15438569|Q15438569]] | [[Daniel Gerhard Heisius]] | data-sort-value="1675" | 1675-04-10 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1747" | 1747-03-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/124688799 124688799] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q29586034|Q29586034]] | [[Johann Hinrich von Spilker]] | data-sort-value="1675" | 1675-03-24 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1746" | 1746-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q52003583|Q52003583]] | [[Martin Schnell]] | data-sort-value="1675" | 1675 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740 | [[Warschau]] | | [https://d-nb.info/gnd/121241017 121241017] | [[visual artist]] | |- | [[:d:Q94785961|Q94785961]] | [[Johann Friedrich von Stade]] | data-sort-value="1678" | 1678-12-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1740" | 1740-06-08 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121361217 121361217] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q137335216|Q137335216]] | [[Michael Georg Diecmann]] | data-sort-value="1678" | 1678-10-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713655 1034713655] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94921432|Q94921432]] | [[Peter Detlefsen]] | data-sort-value="1679" | 1679 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1724" | 1724-09-21 | [[Augsborg]] | [[Augsborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1037535782 1037535782] | [[printer]] | |- | [[:d:Q139113424|Q139113424]] | [[Johann Detenhoff]] | data-sort-value="1679" | 1679 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713930 1034713930] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113427|Q139113427]] | [[Jacob Diecmann]] | data-sort-value="1679" | 1679-09-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1711" | 1711-10-18 | | | [https://d-nb.info/gnd/103471368X 103471368X] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1875367|Q1875367]] | [[Ludwig Zastrow]] | data-sort-value="1680" | 1680 | | | data-sort-value="1761" | 1761-01-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/138509166 138509166] | | |- | [[:d:Q55876088|Q55876088]] | [[Nikolaus Burchard Falckenhagen]] | data-sort-value="1680" | 1680 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1735" | 1735 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129760617 129760617] | [[Pastoor]]<br/>[[deacon]] | |- | [[:d:Q137331464|Q137331464]] | [[Barthold Klemens Diecmann]] | data-sort-value="1680" | 1680-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-11-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034713698 1034713698] | [[parson]] | |- | [[:d:Q133087624|Q133087624]] | [[Eberhard Heinrich von Stade]] | data-sort-value="1681" | 1681 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043851313 1043851313] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q123116|Q123116]] | [[Erasmus Bielfeldt]] | data-sort-value="1682" | 1682 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-10-19 | [[Hoya]] | | [https://d-nb.info/gnd/118919636 118919636] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q55682792|Q55682792]] | [[Johann Sigmund Pilgram]] | data-sort-value="1682" | 1682-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1739" | 1739-01-25 | [[Sopron]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1246983|Q1246983]] | [[Johann Hermann von Elswich]] | data-sort-value="1684" | 1684-06-19 | | [[Rendsborg]] | data-sort-value="1721" | 1721-06-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104340983 104340983] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55843492|Q55843492]] | [[Johann Friederich von Borries]] | data-sort-value="1684" | 1684-12-26 | | [[Aimbeck]] | data-sort-value="1751" | 1751-03-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/123388600 123388600] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q63565427|Q63565427]] | [[Vincent Lübeck]] | data-sort-value="1684" | 1684-09-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1755" | 1755 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130847526 130847526] | [[organist]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q133067028|Q133067028]] | [[Detlef Detleffsen]] | data-sort-value="1685" | 1685-06-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1713" | 1713-05-16 | [[Halverstidde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053418426 1053418426] | [[printer]] | |- | [[:d:Q112505259|Q112505259]] | [[Heinrich Klüver]] | data-sort-value="1686" | 1686<br/>1686-07-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1694556|Q1694556]] | [[Johann Henrich von Seelen]] | data-sort-value="1687" | 1687-08-08 | [[Bild:HL Stadtbücherei.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1762" | 1762-10-22 | [[Lübeck]] | [[Wittenbarg]]<br/>[[Flensborg]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]]<br/>[[Katharineum]] | [https://d-nb.info/gnd/11744443X 11744443X] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[independent publisher]]<br/>[[Philoloog]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q110494913|Q110494913]] | [[Christoph Wolfgang Druckenmüller]] | data-sort-value="1687" | 1687-12-28 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1741" | 1741-01-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/104666588X 104666588X] | [[Komponist]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q41559687|Q41559687]] | [[Christian Joachim Baldov]] | data-sort-value="1688" | 1688-04-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/104212489 104212489] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q126944827|Q126944827]] | [[Johann Christian Kerstens]] | data-sort-value="1688" | 1688-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1709" | 1709 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031289933 1031289933] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139229581|Q139229581]] | [[Johann Hartmann Missler]] | data-sort-value="1688" | 1688-03-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1742" | 1742-04-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/114802882X 114802882X] | | |- | [[:d:Q60844859|Q60844859]] | [[August Nathanael Hübner]] | data-sort-value="1689" | 1689 | | [[Teutschenthal]] | data-sort-value="1727" | 1727 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115378103 115378103] | [[secondary school teacher]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q55678600|Q55678600]] | [[Nikolaus Pragemann]] | data-sort-value="1690" | 1690-03-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1721" | 1721-09-29 | [[Jena]] | | [https://d-nb.info/gnd/143415247 143415247] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q102018|Q102018]] | [[Nicolaus Rohlfs]] | data-sort-value="1695" | 1695 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1750" | 1750 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137458959 137458959] | [[Mathematiker]]<br/>[[Astronom]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q4172313|Q4172313]] | [[Johan Christoffer von Düring]] | data-sort-value="1695" | 1695-07-22 | [[Bild:Johan Christoffer von Düring.png|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1759" | 1759-01-05 | [[Stockholm]] | | [https://d-nb.info/gnd/1262017815 1262017815] | [[Militärperson]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q55876099|Q55876099]] | [[Friedrich Gustav Schuder]] | data-sort-value="1695" | 1695 | | | data-sort-value="1751" | 1751-05-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129761508 129761508] | [[Landraad]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q55125180|Q55125180]] | [[Clemens Samuel Lipstorp]] | data-sort-value="1696" | 1696-05-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1750" | 1750-12-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/136755410 136755410] | [[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137350031|Q137350031]] | [[Angelus Matthäus Büttner]] | data-sort-value="1697" | 1697 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1748" | 1748 | [[Gemeen Snevern|Snevern]] | | [https://d-nb.info/gnd/141996447 141996447] | [[parson]] | |- | [[:d:Q22018666|Q22018666]] | [[Andreas Conrad Werner]] | data-sort-value="1698" | 1698-07-06 | | | data-sort-value="1743" | 1743-05-02<br/>1743-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/121051897 121051897] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1986882|Q1986882]] | [[Nicolaus Schuback]] | data-sort-value="1700" | 1700-02-18 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1783" | 1783-07-28 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/138218676 138218676] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[Rechtswetenschoppen]] | |- | [[:d:Q136865205|Q136865205]] | [[Hermann Matthäus Polemann]] | data-sort-value="1702" | 1702-05-24 | | [[Bremen]] | data-sort-value="1767" | 1767-07-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/143553593 143553593] | [[Lutheran pastor]] | |- | [[:d:Q137313298|Q137313298]] | [[Johann Heinrich Hintze]] | data-sort-value="1702" | 1702 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034908421 1034908421] | [[parson]] | |- | [[:d:Q139113521|Q139113521]] | [[Johann von Allwoerden]] | data-sort-value="1703" | 1703 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033720569 1033720569] | | |- | [[:d:Q55875586|Q55875586]] | [[Otto Ernst Gregorius Schieferlein]] | data-sort-value="1704" | 1704-10-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1787" | 1787-05-08 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | [[Komponist]]<br/>[[Singer]] | |- | [[:d:Q137131450|Q137131450]] | [[Nicolaus Daniel tho Aspern]] | data-sort-value="1704" | 1704 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1747" | 1747 | | | [https://d-nb.info/gnd/1033719749 1033719749] | [[parson]] | |- | [[:d:Q1223712|Q1223712]] | [[Dietrich Christoph Gloger]] | data-sort-value="1705" | 1705 | | [[Bortörp]] | data-sort-value="1773" | 1773-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733338 1034733338] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q29586039|Q29586039]] | [[Diederich Basilius von Stade]] | data-sort-value="1705" | 1705-10-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1783" | 1783-09-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q98590162|Q98590162]] | [[Bodo Friedrich von Bodenhausen]] | data-sort-value="1705" | 1705-07-14 | | [[Niedertrebra]] | data-sort-value="1781" | 1781-12-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666991 1034666991] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q5813742|Q5813742]] | [[Gustaf Jacob Horn]] | data-sort-value="1706" | 1706-05-05 | [[Bild:Lord Chamberlain Gustaf Jakob Horn af Rantzien, by Olof Arenius.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1756" | 1756-07-23 | [[Riddarholmen]] | | [https://d-nb.info/gnd/129033501X 129033501X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55134284|Q55134284]] | [[Johann Richey]] | data-sort-value="1706" | 1706-12-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1738" | 1738-02-09 | [[Wien (Stadt)|Wien]] | | [https://d-nb.info/gnd/116509422 116509422] | [[Jurist]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q110151710|Q110151710]] | [[Ernst Wilhelm Bock von Wülfingen]] | data-sort-value="1707" | 1707-04-27 | | | data-sort-value="1790" | 1790-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q94838506|Q94838506]] | [[Diederich von Düring]] | data-sort-value="1709" | 1709-02-20 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1710" | 1710-02-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/1021916625 1021916625] | | |- | [[:d:Q137698643|Q137698643]] | [[Karl Christian Friedrich von Arentsschildt]] | data-sort-value="1709" | 1709-12-27 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1792" | 1792-09-16 | | | | | |- | [[:d:Q1679843|Q1679843]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | data-sort-value="1710" | 1710-09-17 | [[Bild:Portret van Johann Hinrich Pratje, RP-P-1914-3367.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1791" | 1791-02-01 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/118854577 118854577] | [[Historiker]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q29586055|Q29586055]] | [[Otto Diederich Wilhelm von Schlütter]] | data-sort-value="1710" | 1710-04-15 | | | data-sort-value="1786" | 1786-12-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55902723|Q55902723]] | [[Ernst Friedrich Mylius]] | data-sort-value="1710" | 1710-06-12 | | [[Lüh (Dörp)|Lüh]] | data-sort-value="1774" | 1774-12-15 | [[Hamborg]] | [[Bremen]]<br/>[[Helmstidde]]<br/>[[Jena]]<br/>[[Gemeen Veern|Veern]]<br/>[[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/142625744 142625744] | [[Pastoor]]<br/>[[Preester]]<br/>[[parson]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[deputy head teacher]] | |- | [[:d:Q10578653|Q10578653]] | [[Mauritz Casimir Lewenhaupt]] | data-sort-value="1711" | 1711-07-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1781" | 1781-11-21 | [[Lagga socken]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q25621910|Q25621910]] | [[Diedrich Bremer]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | data-sort-value="1767" | 1767-08-13 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q132279538|Q132279538]] | [[Margareta Dorothea Plesken]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | data-sort-value="1738" | 1738 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042168857 1042168857] | | |- | [[:d:Q3180517|Q3180517]] | [[Johann Christian Kerstens]] | data-sort-value="1713" | 1713-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1802" | 1802-07-13 | [[Kiel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011807890 1011807890] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Aftheker]]<br/>[[Chemiker]] | |- | [[:d:Q139113585|Q139113585]] | [[Johann Heinrich Goldbeck]] | data-sort-value="1714" | 1714-02-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1780" | 1780-02-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034739913 1034739913] | | |- | [[:d:Q1526666|Q1526666]] | [[Johann Friedrich Esaias Steffens]] | data-sort-value="1715" | 1715-01-12 | | [[Wippra]] | data-sort-value="1802" | 1802-06-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/100850812 100850812] | [[Theoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139113588|Q139113588]] | [[Johann Samuel Goebel]] | data-sort-value="1715" | 1715-07-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034740180 1034740180] | | |- | [[:d:Q19513380|Q19513380]] | [[Lorenz Joachim Müller]] | data-sort-value="1716" | 1716 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1771" | 1771 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/104162244 104162244] | [[Theoloog]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[preacher]] | |- | [[:d:Q24414865|Q24414865]] | [[Johann Wilhelm Ludwig von Berlepsch]] | data-sort-value="1717" | 1717-01-19 | | | data-sort-value="1757" | 1757-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137531729 137531729] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q55903284|Q55903284]] | [[Erich Simon Henrich von Seelen]] | data-sort-value="1717" | 1717-10-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1755" | 1755-02-11 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/141009578 141009578] | | |- | [[:d:Q60845637|Q60845637]] | [[Jakob Albrecht Kerstens]] | data-sort-value="1717" | 1717-05-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1778" | 1778-01-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/137454058 137454058] | [[Pastoor]]<br/>[[in-home tutor]]<br/>[[chronicler]] | |- | [[:d:Q139113594|Q139113594]] | [[Johann Gerhard Goebel]] | data-sort-value="1717" | 1717-06-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034740199 1034740199] | | |- | [[:d:Q20607668|Q20607668]] | [[Wilhelm Heinrich Rautenberg]] | data-sort-value="1718" | 1718-09-27 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1801" | 1801-01-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114934224 1114934224] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q55678608|Q55678608]] | [[Christian Hieronymus Kramer]] | data-sort-value="1721" | 1721-05-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1794" | 1794-07-28 | [[Itzho]] | | [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q29586051|Q29586051]] | [[Georg Arnold von Spilker]] | data-sort-value="1722" | 1722-01-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1096176939 1096176939] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55904580|Q55904580]] | [[Andreas Rudolph von Ramdohr]] | data-sort-value="1722" | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1754" | 1754 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/122608399 122608399] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132954972|Q132954972]] | [[Joachim Heinrich Kieff]] | data-sort-value="1722" | 1722 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1793" | 1793 | | | [https://d-nb.info/gnd/102549079 102549079] | [[parson]] | |- | [[:d:Q66684996|Q66684996]] | [[Gustav Friedrich von Dachenhausen]] | data-sort-value="1724" | 1724-04-15 | [[Bild:Gustav Friedrich von Dachenhausen.jpg|center|80px]] | [[Wolbrechtshausen]] | data-sort-value="1787" | 1787-11-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gibraltar]] | [https://d-nb.info/gnd/1173376615 1173376615] | [[Offzeer]]<br/>[[Oberst]]<br/>[[Major]] | |- | [[:d:Q19635716|Q19635716]] | [[Gotthelf Dietrich von Ende]] | data-sort-value="1725" | 1725<br/>1726-06-04 | | [[Electorate of Saxony]] | data-sort-value="1798" | 1798<br/>1798-10-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Ossenbrügge]]<br/>[[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1038106648 1038106648] | [[Jurist]]<br/>[[Geheimer Regierungsrat]]<br/>[[Richter]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q18552171|Q18552171]] | [[Melchior Siegfried Hofmeister]] | data-sort-value="1727" | 1727-05-09 | [[Bild:Melchior Siegfried Hofmeister.png|center|80px]] | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1797" | 1797-05-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103490549X 103490549X] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q19998193|Q19998193]] | [[Christian Friedrich Endter]] | data-sort-value="1728" | 1728<br/>1731-03-06 | | [[Altno]] | data-sort-value="1793" | 1793-05-26 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/132282542 132282542] | [[organist]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q29586040|Q29586040]] | [[Heinrich Otto von Borries]] | data-sort-value="1728" | 1728-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1785" | 1785-11-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034666444 1034666444] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113654|Q139113654]] | [[Anna Marie Olbers]] | data-sort-value="1728" | 1728-04-19 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1798" | 1798-10-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035109239 1035109239] | [[housewife]] | |- | [[:d:Q131864281|Q131864281]] | [[Peter Plesken]] | data-sort-value="1729" | 1729-05-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1756" | 1756-02-29 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/142988073 142988073] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q52113159|Q52113159]] | [[Viktor Lebrecht von Trew]] | data-sort-value="1730" | 1730 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1803" | 1803 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035162342 1035162342] | | |- | [[:d:Q132890868|Q132890868]] | [[Johann Otto Wichmann]] | data-sort-value="1730" | 1730-11-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1796" | 1796-02-05 | | | [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137313404|Q137313404]] | [[Johann Heinrich Mutzenbecher]] | data-sort-value="1731" | 1731 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1772" | 1772 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117205117 117205117] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q137809274|Q137809274]] | [[Johann Gerhard Peter Klee]] | data-sort-value="1731" | 1731-09-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1753" | 1753-07-25 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/103493483X 103493483X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139107177|Q139107177]] | [[Diedrich Johann Inselmann]] | data-sort-value="1732" | 1732-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1808" | 1808-06-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034917080 1034917080] | | |- | [[:d:Q25621923|Q25621923]] | [[Diedrich Gerhard von der Decken]] | data-sort-value="1733" | 1733-09-29 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1793" | 1793-09-25 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139107182|Q139107182]] | [[Nikolaus Goldbeck]] | data-sort-value="1733" | 1733-11-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1810" | 1810-05-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034739905 1034739905] | | |- | [[:d:Q102717|Q102717]] | [[Johann Daniel Busch]] | data-sort-value="1735" | 1735-09-06 | | [[Itzho]] | data-sort-value="1787" | 1787-09-12 | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q94760545|Q94760545]] | [[Johann Hinrich Pratje]] | data-sort-value="1736" | 1736-06-17 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1789" | 1789-01-05 | [[Gemeen Beverst]] | | [https://d-nb.info/gnd/104378395 104378395] | [[Theoloog]]<br/>[[Hebraist]] | |- | [[:d:Q1039903|Q1039903]] | [[Carl Nicolaus Adler]] | data-sort-value="1737" | 1737 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | data-sort-value="1816" | 1816 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/136504426 136504426] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q72938390|Q72938390]] | [[Otto Christian Schuchmacher]] | data-sort-value="1738" | 1738-04-12 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1793" | 1793-03-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | [[Theoloog]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139107197|Q139107197]] | [[Johann Georg Heidritter]] | data-sort-value="1738" | 1738-01-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034910515 1034910515] | | |- | [[:d:Q139113755|Q139113755]] | [[Anna Ottilia Schlichthorst]] | data-sort-value="1738" | 1738-01-04 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1774" | 1774-10-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035109263 1035109263] | [[pastor's wife]] | |- | [[:d:Q137307625|Q137307625]] | [[Gerlach Adolph von Münchhausen]] | data-sort-value="1739" | 1739-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1778" | 1778-08-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/1036911594 1036911594] | | |- | [[:d:Q1695130|Q1695130]] | [[Johann Kaspar Velthusen]] | data-sort-value="1740" | 1740-08-07 | [[Bild:Johann-Caspar-Velthusen.jpg|center|80px]] | [[Wismer]] | data-sort-value="1814" | 1814-04-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Greater London]]<br/>[[Gifhorn]]<br/>[[Kiel]]<br/>[[Rostock]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117369713 117369713] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]]<br/>[[Dichter]] | |- | [[:d:Q26715041|Q26715041]] | [[Johann Christian Bacmeister (1740–1803)|Johann Christian Bacmeister]] | data-sort-value="1740" | 1740-04-11 | | [[Celle]] | data-sort-value="1803" | 1803-02-21 | [[Ooldklooster]] | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q25622081|Q25622081]] | [[Claus von der Decken (1741–1803)|Claus von der Decken]] | data-sort-value="1741" | 1741-02-13 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1803" | 1803-06-20 | | | | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113770|Q139113770]] | [[Heinrich Christian Klee]] | data-sort-value="1741" | 1741-01-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1797" | 1797-12-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034934848 1034934848] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q19221877|Q19221877]] | [[Nikolaus Anton Heinrich Julian von Grothaus]] | data-sort-value="1743" | 1743 | | [[Gericht Delm]] | data-sort-value="1802" | 1802 | | | [https://d-nb.info/gnd/116878061 116878061] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q94743999|Q94743999]] | [[Magdalena Dorothea Lüning]] | data-sort-value="1744" | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1826" | 1826 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104963353 1104963353] | | |- | [[:d:Q133472803|Q133472803]] | [[Wilhelmine Friederike Sophie von Schwartzenfels]] | data-sort-value="1744" | 1744 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131797034 131797034] | | |- | [[:d:Q139113790|Q139113790]] | [[Georg Jakob Kerstens]] | data-sort-value="1744" | 1744-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1794" | 1794-11-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034925806 1034925806] | | |- | [[:d:Q19186119|Q19186119]] | [[Christian Ludwig von Hake]] | data-sort-value="1745" | 1745-12-05 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1818" | 1818-10-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103474304X 103474304X] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[minister]] | |- | [[:d:Q139003898|Q139003898]] | [[Johann von Eitzen]] | data-sort-value="1746" | 1746 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14094589X 14094589X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139113805|Q139113805]] | [[Johann Heinrich Kerstens]] | data-sort-value="1746" | 1746-01-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034925784 1034925784] | | |- | [[:d:Q15457166|Q15457166]] | [[Karl von Grothaus]] | data-sort-value="1747" | 1747-04-12 | [[Bild:104FWKLvonGrothaus226.tif|center|80px]] | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | data-sort-value="1801" | 1801-11-04 | [[St. Georgen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055556834 1055556834] | [[Offzeer]]<br/>[[adventurer]]<br/>[[military theorist]]<br/>[[pedestrian]] | |- | [[:d:Q20606572|Q20606572]] | [[Carl Friedrich Hotzen]] | data-sort-value="1747" | 1747-10-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1827" | 1827-10-13 | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | [[Amt Neehuus an de Oost]] | [https://d-nb.info/gnd/1034901095 1034901095] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q134431944|Q134431944]] | [[Martin Gotthard Kunhardt]] | data-sort-value="1747" | 1747-04-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1805" | 1805-12-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/12200258X 12200258X] | [[Lutheran pastor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139107244|Q139107244]] | [[Georg Wilhelm von Eitzen]] | data-sort-value="1748" | 1748-08-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | [https://d-nb.info/gnd/124059953 124059953] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1460916|Q1460916]] | [[Friedrich Ludwig von Berlepsch]] | data-sort-value="1749" | 1749-10-04 | [[Bild:Friedrich Ludwig von Berlepsch.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1818" | 1818-12-22 | [[Erfurt]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/116135778 116135778] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[polietschen Kummentater]] | |- | [[:d:Q23928943|Q23928943]] | [[Johann Julius Conrad von Schlütter]] | data-sort-value="1749" | 1749-07-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117517909 117517909] | [[Jurist]]<br/>[[Beamter]] | |- | [[:d:Q94744897|Q94744897]] | [[Eleonore Sophie von Borries]] | data-sort-value="1749" | 1749 | | [[Beers]] | data-sort-value="1820" | 1820 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104172879 1104172879] | | |- | [[:d:Q20092314|Q20092314]] | [[Otto Christoph Heise]] | data-sort-value="1750" | 1750-04-03 | | | data-sort-value="1819" | 1819-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909940 1034909940] | [[Amtmann]] | |- | [[:d:Q20604714|Q20604714]] | [[Johann Dietrich Andreas Augspurg]] | data-sort-value="1750" | 1750-07-27 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1821" | 1821-02-18 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1163520314 1163520314] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113827|Q139113827]] | [[Johann Albert Kropp]] | data-sort-value="1750" | 1750-03-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1798" | 1798-03-09 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034933396 1034933396] | | |- | [[:d:Q65494126|Q65494126]] | [[Johann Christian von Düring]] | data-sort-value="1751" | 1751-05-19 | | [[Burg Horneburg]] | data-sort-value="1823" | 1823-06-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712349 1034712349] | [[Offzeer]]<br/>[[forest officer]]<br/>[[Drost]]<br/>[[major general]] | |- | [[:d:Q115543650|Q115543650]] | [[Wilhelm Friedrich Gercken]] | data-sort-value="1751" | 1751-07-28 | | [[Straalsund|Stralsund]] | data-sort-value="1817" | 1817-10-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/121488454 121488454] | [[Pastoor]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q124680|Q124680]] | [[Johannes Albrecht]] | data-sort-value="1752" | 1752-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1814" | 1814-03-11 | [[Altno]] | [[Erfurt]]<br/>[[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/118644386 118644386] | [[Översetter]]<br/>[[physician writer]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Dichter]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Bookhändler]]<br/>[[Utgever]]<br/>[[independent publisher]]<br/>[[Theaterbaas]] | |- | [[:d:Q1079936|Q1079936]] | [[Christian Gottlieb Daniel Müller]] | data-sort-value="1753" | 1753-12-09 | | [[Chöttingen]] | data-sort-value="1814" | 1814-05-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117575348 117575348] | [[Sakenbökerschriever]]<br/>[[sailor]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q112563306|Q112563306]] | [[Georg Samuel Benzler]] | data-sort-value="1757" | 1757<br/>1757-04-01 | | [[Neuhaus an der Oste]] | data-sort-value="1813" | 1813-08-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Kamp (Stood)]]<br/>[[Horborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668129 1034668129] | [[technician]]<br/>[[executive]] | |- | [[:d:Q1503527|Q1503527]] | [[Georg Alexander Ruperti]] | data-sort-value="1758" | 1758-12-19 | | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | data-sort-value="1839" | 1839-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/100327095 100327095] | [[Philoloog]]<br/>[[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q94886721|Q94886721]] | [[Johann Georg Schilling]] | data-sort-value="1759" | 1759-04-16 | | [[Rudolstadt]] | data-sort-value="1838" | 1838-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/120604639 120604639] | [[Schoolmeester]]<br/>[[preacher]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q139107284|Q139107284]] | [[Joachim Deetjen]] | data-sort-value="1760" | 1760 | | | data-sort-value="1827" | 1827-01-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714384 1034714384] | | |- | [[:d:Q139113914|Q139113914]] | [[Johann Christian Hattensauer]] | data-sort-value="1760" | 1760-11-17 | | | data-sort-value="1837" | 1837-06-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034746863 1034746863] | | |- | [[:d:Q139126752|Q139126752]] | [[Johann Christian Hattensauer]] | data-sort-value="1760" | 1760 | | | data-sort-value="1837" | 1837 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/10436761X 10436761X] | | |- | [[:d:Q1503111|Q1503111]] | [[Peter Joseph du Plat]] | data-sort-value="1761" | 1761-02-26 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1824" | 1824-03-19 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/111180866X 111180866X] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55680942|Q55680942]] | [[Johann Friedrich Wilhelm Heiliger]] | data-sort-value="1762" | 1762-05-23 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1828" | 1828-02-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034900536 1034900536] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q139113934|Q139113934]] | [[Nikolaus Holthausen]] | data-sort-value="1762" | 1762-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034907735 1034907735] | | |- | [[:d:Q15455031|Q15455031]] | [[Johann Hinrich Röding]] | data-sort-value="1763" | 1763-05-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-22 | | | [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q94918925|Q94918925]] | [[Johann Hardorf]] | data-sort-value="1763" | 1763-11-25 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1810" | 1810<br/>1814<br/>1814-05 | [[Waldheim]] | [[Dresden]] | [https://d-nb.info/gnd/1032805641 1032805641] | [[Philoloog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q94845763|Q94845763]] | [[Johann Hermann Stöver]] | data-sort-value="1764" | 1764<br/>1764-01-11 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1796" | 1796 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]]<br/>[[Altno]] | [https://d-nb.info/gnd/115102248 115102248] | [[Philosoph]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q20607202|Q20607202]] | [[Claus Heinrich von Lütcken]] | data-sort-value="1765" | 1765-05-18 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1819" | 1819-09-22 | [[Gemeen Leendaal|Leendaal]] | | | [[Drost]] | |- | [[:d:Q28480539|Q28480539]] | [[Georg Müller]] | data-sort-value="1767" | 1767 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1847" | 1847-11-21 | [[Celle]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1511057|Q1511057]] | [[Gerdt Hardorff]] | data-sort-value="1769" | 1769-05-11 | [[Bild:Gerdt Hardorff the Elder.jpg|center|80px]] | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1864" | 1864-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116474637 116474637] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1010304|Q1010304]] | [[Burchard Christian von Spilcker]] | data-sort-value="1770" | 1770 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1838" | 1838 | [[Bad Arolsen]] | | [https://d-nb.info/gnd/117491071 117491071] | [[Historiker]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[court counsel]]<br/>[[topographer]] | |- | [[:d:Q139114022|Q139114022]] | [[Rudolph Niemeyer]] | data-sort-value="1770" | 1770-05-17 | | | data-sort-value="1843" | 1843-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035100096 1035100096] | | |- | [[:d:Q1047855|Q1047855]] | [[Caspar Detlev von Schulte]] | data-sort-value="1771" | 1771-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1846" | 1846-12-27 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117177423 117177423] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q19238792|Q19238792]] | [[Wilhelm Nikolaus Freudentheil]] | data-sort-value="1771" | 1771-06-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1853" | 1853-03-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116774258 116774258] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55847434|Q55847434]] | [[August Freiherr von dem Bussche-Ippenburg]] | data-sort-value="1771" | 1771-10-04 | | | data-sort-value="1844" | 1844-08-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13618703X 13618703X] | [[lieutenant general]] | |- | [[:d:Q55677292|Q55677292]] | [[Johann Heinrich II. Mutzenbecher]] | data-sort-value="1772" | 1772-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1844" | 1844-06-14 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/134258347 134258347] | [[preacher]] | |- | [[:d:Q94848328|Q94848328]] | [[Carl Gabriel Domeier]] | data-sort-value="1772" | 1772-05-28 | | [[Moringen]] | data-sort-value="1847" | 1847-03-03 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1104129949 1104129949] | [[Jurist]]<br/>[[Beamter]]<br/>[[Landsyndikus]] | |- | [[:d:Q139114039|Q139114039]] | [[Gustav Georg Heinrich Buchholz]] | data-sort-value="1772" | 1772-06-26 | | [[Ollnborg]] | data-sort-value="1834" | 1834-03-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103140913 103140913] | | |- | [[:d:Q21694489|Q21694489]] | [[Johann Friedrich Basilius Wehber-Schuldt]] | data-sort-value="1773" | 1773-11-29 | [[Bild:WehberSchuldt.jpg|center|80px]] | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1840" | 1840-04-07 | [[Kittlitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/1079550941 1079550941] | [[Theoloog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139107351|Q139107351]] | [[Otto Christian von Gruben]] | data-sort-value="1775" | 1775-12-01 | | | data-sort-value="1843" | 1843-01-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034733907 1034733907] | | |- | [[:d:Q91838|Q91838]] | [[Konrad Johann Martin Langenbeck]] | data-sort-value="1776" | 1776-12-05 | [[Bild:Konrad Johann Martin Langenbeck.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1851" | 1851-01-24 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/116706988 116706988] | [[Ogendokter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[surgeon]]<br/>[[Anatoom]] | |- | [[:d:Q136973622|Q136973622]] | [[Maximilian von Düring]] | data-sort-value="1776" | 1776 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128679973 1128679973] | | |- | [[:d:Q18813199|Q18813199]] | [[Friedrich Huth (1777–1864)|Friedrich Huth]] | data-sort-value="1777" | 1777-10-29 | [[Bild:Bueste Friedrich Huth.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1864" | 1864-01-14 | [[London]] | | [https://d-nb.info/gnd/117073547 117073547] | [[banker]] | |- | [[:d:Q140290462|Q140290462]] | [[Karl Ludwig von Rettberg]] | data-sort-value="1777" | 1777-03-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1845" | 1845-03-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1652761|Q1652761]] | [[Philipp von Borries]] | data-sort-value="1778" | 1778-04-26 | [[Bild:Philipp von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1838" | 1838-06-17 | [[Hiarwede]] | | [https://d-nb.info/gnd/1192057244 1192057244] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q94911059|Q94911059]] | [[Ernst von Düring]] | data-sort-value="1778" | 1778-07-06 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1851" | 1851-04-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712381 1034712381] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139025474|Q139025474]] | [[Margarethe Ehrenpfort]] | data-sort-value="1778" | 1778-06-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1845" | 1845-05-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/1349761915 1349761915] | | |- | [[:d:Q696806|Q696806]] | [[Arnold von der Decken]] | data-sort-value="1779" | 1779-07-17 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-28 | [[Gemeen Hu’e]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714589 1034714589] | | |- | [[:d:Q1119341|Q1119341]] | [[Johann Georg Wilhelm Wilhelmy]] | data-sort-value="1781" | 1781 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/129204307 129204307] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q18574294|Q18574294]] | [[Georg Friedrich Wilhelm Renner]] | data-sort-value="1781" | 1781 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1830" | 1830 | | [[Olenbrook (Landkreis Cuxhoben)|Olenbrook]] | [https://d-nb.info/gnd/1046464418 1046464418] | [[Aftheker]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q23928955|Q23928955]] | [[Andreas von Schlütter]] | data-sort-value="1781" | 1781-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1863" | 1863-02-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035138018 1035138018] | | |- | [[:d:Q139114117|Q139114117]] | [[Christian Zesterfleth]] | data-sort-value="1781" | 1781-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1848" | 1848-04-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/103516714X 103516714X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q27986600|Q27986600]] | [[Christian Wyneken]] | data-sort-value="1783" | 1783-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1853" | 1853-09-10 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/138469997 138469997] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1449875|Q1449875]] | [[Franz von Borries]] | data-sort-value="1785" | 1785-04-09 | [[Bild:Franz von Borries.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858-08-15 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1155448014 1155448014] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q20852593|Q20852593]] | [[Johann Andreas Wehner]] | data-sort-value="1785" | 1785-06-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1858" | 1858<br/>1860 | [[Zürich]] | | [https://d-nb.info/gnd/1127894455 1127894455] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1504915|Q1504915]] | [[Georg von der Decken]] | data-sort-value="1787" | 1787-11-23 | [[Bild:Georg Julius Wilhelm Ludwig Graf von der Decken (1787–1859).jpg|center|80px]] | [[Oederquart]] | data-sort-value="1859" | 1859-08-20 | [[Rumpenheim Castle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116043288 116043288] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q140306201|Q140306201]] | [[Wilhelm von Ludowig]] | data-sort-value="1787" | 1787 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1870" | 1870-06-21 | | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1874518|Q1874518]] | [[Ludwig Heinrich Kunhardt]] | data-sort-value="1788" | 1788-06-01 | [[Bild:Ludwig Heinrich Kunhardt.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1871" | 1871-08-23 | | | [https://d-nb.info/gnd/116610409 116610409] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q55681404|Q55681404]] | [[Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]] | data-sort-value="1788" | 1788-10-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-04 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q132781926|Q132781926]] | [[August von der Decken]] | data-sort-value="1789" | 1789-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1857" | 1857-10-22 | [[Harburg (Schwaben)]] | | | [[Offzeer]]<br/>[[lord of the manor]] | |- | [[:d:Q1294601|Q1294601]] | [[Friedrich Wilhelm Heise]] | data-sort-value="1791" | 1791-05-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1862" | 1862-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034910027 1034910027] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1415159|Q1415159]] | [[Friedrich Köster]] | data-sort-value="1791" | 1791-07-30 | | [[Locken]] | data-sort-value="1878" | 1878-11-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116301112 116301112] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[deacon]]<br/>[[orientalist]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q15810714|Q15810714]] | [[Friedrich von der Decken]] | data-sort-value="1791" | 1791-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1861" | 1861-12-02 | [[Vellahn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1144740215 1144740215] | | |- | [[:d:Q20980271|Q20980271]] | [[Justus Carl Wilhelm Ruperti]] | data-sort-value="1791" | 1791-10-29 | [[Bild:Justus Carl Wilhelm Ruperti 1835.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1861" | 1861-11-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/13240575X 13240575X] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1539870|Q1539870]] | [[Gottlieb Wilhelm Freudentheil]] | data-sort-value="1792" | 1792-09-24 | [[Bild:Paulskirche Freudentheil.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1869" | 1869-04-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11677424X 11677424X] | [[Jurist]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q95325312|Q95325312]] | [[Friedrich von Coulon]] | data-sort-value="1792" | 1792-10-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034674811 1034674811] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q55892747|Q55892747]] | [[Alexander von Dachenhausen]] | data-sort-value="1793" | 1793-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1873" | 1873-07-24 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/116011416 116011416] | | |- | [[:d:Q113802500|Q113802500]] | [[Georg Wilhelm Friedrich Sattler]] | data-sort-value="1794" | 1794-02-13 | | | data-sort-value="1866" | 1866-10-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1031496165 1031496165] | [[head teacher]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q97464666|Q97464666]] | [[Anton Wilhelm Büttner]] | data-sort-value="1797" | 1797-03-14 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1877" | 1877-09-06 | [[Lümborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034702378 1034702378] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q18615928|Q18615928]] | [[Eduard Schütz]] | data-sort-value="1799" | 1799-08-16 | | [[Olland]] | data-sort-value="1868" | 1868-05-02 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117140848 117140848] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Theaterbaas]] | |- | [[:d:Q72938812|Q72938812]] | [[Ernst Hinrich Wilhelm Wiedemann]] | data-sort-value="1799" | 1799-04-30 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1851" | 1851-05-01 | [[Twielenfleet]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176874 1035176874] | [[copyist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q139010477|Q139010477]] | [[Johann Georg Hülsemann]] | data-sort-value="1799" | 1799-12-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1864" | 1864-03-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/1157560628 1157560628] | | |- | [[:d:Q1288141|Q1288141]] | [[Eduard Christian von Lütcken]] | data-sort-value="1800" | 1800-12-02 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1865" | 1865-04-25 | [[Ossenbrügge]] | | [https://d-nb.info/gnd/12131569X 12131569X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2573137|Q2573137]] | [[Wilhelm Heinrich Jobelmann]] | data-sort-value="1800" | 1800-10-02 | [[Bild:Jobelmann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034915541 1034915541] | [[glazier]]<br/>[[council member]]<br/>[[social reformer]] | |- | [[:d:Q114796387|Q114796387]] | [[Anna Marlena Princk]] | data-sort-value="1800" | 1800 | | | data-sort-value="1842" | 1842-10-31 | [[Richtstätte bei Ohrensen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1302847538 1302847538] | [[maid]] | |- | [[:d:Q139107479|Q139107479]] | [[Conrad Ernst Albrecht Giesewell]] | data-sort-value="1800" | 1800-07-12 | | [[Nienborg]] | data-sort-value="1874" | 1874-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Nienborg]]<br/>[[Auerk]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Hoya]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1034732536 1034732536] | [[master builder]]<br/>[[Baurat]] | |- | [[:d:Q1714477|Q1714477]] | [[Justus Alexander Saxer]] | data-sort-value="1801" | 1801-11-21 | | [[Dorum]] | data-sort-value="1875" | 1875-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/104115696 104115696] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q55680990|Q55680990]] | [[Ludwig Mathias Henrich Pape]] | data-sort-value="1802" | 1802-01-14 | | [[Gemeen Visselhöövd|Visselhöövd]] | data-sort-value="1872" | 1872-05-27 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/116030518 116030518] | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q42909943|Q42909943]] | [[Augusto Bullrich]] | data-sort-value="1803" | 1803-07-31 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1882" | 1882-03-22 | [[Buenos Aires]] | | | | |- | [[:d:Q110136685|Q110136685]] | [[Johann Wilhelm Christian Karl Sauerbrey]] | data-sort-value="1804" | 1804-04-22 | | | data-sort-value="1847" | 1847-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/140171495 140171495] | [[Musiker]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q99746568|Q99746568]] | [[Christian Lodemann]] | data-sort-value="1805" | 1805-01-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1878" | 1878-02-01 | [[Lingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | [[administrative lawyer]]<br/>[[counsel]]<br/>[[Afornten]]<br/>[[Amtmann]] | |- | [[:d:Q55684834|Q55684834]] | [[Georg Heinrich Pratje]] | data-sort-value="1806" | 1806-04-27 | | [[Jeem]] | data-sort-value="1876" | 1876-05-05 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1116109778 1116109778] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q2041174|Q2041174]] | [[Otto von Düring]] | data-sort-value="1807" | 1807-01-10 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1875" | 1875-04-11 | [[Celle]] | | [https://d-nb.info/gnd/116239581 116239581] | [[Richter]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q120643|Q120643]] | [[Willem Schröder]] | data-sort-value="1808" | 1808-07-23 | [[Bild:Wilhelm Schröder 001.JPG|center|80px]] | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1878" | 1878-10-04 | [[Leipzig]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/117079944 117079944] | [[Utgever]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q1513706|Q1513706]] | [[Gerlach von dem Knesebeck]] | data-sort-value="1808" | 1808-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1859" | 1859-06-08 | [[Hameln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034934295 1034934295] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q18534525|Q18534525]] | [[Carl Ludwig Neubourg]] | data-sort-value="1808" | 1808-12-22 | [[Bild:Portrait neubourg carl ludwig.jpg|center|80px]] | [[Bremen]] | data-sort-value="1894" | 1894-01-31 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035102684 1035102684] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q17124562|Q17124562]] | [[Louis August Detlev von Schrader]] | data-sort-value="1810" | 1810-02-13 | [[Bild:August Louis Detlev von Schrader.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1859" | 1859 | [[Bliestorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/1169372406 1169372406] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1399909|Q1399909]] | [[Heinrich Biedenweg]] | data-sort-value="1811" | 1811-08-08 | | [[Ness]] | data-sort-value="1880" | 1880-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1154352196 1154352196] | [[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q19317419|Q19317419]] | [[Franz Carl August von Issendorf]] | data-sort-value="1811" | 1811-07-07 | | | data-sort-value="1874" | 1874-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916963 1034916963] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1080216|Q1080216]] | [[Christian Heinrich Plaß]] | data-sort-value="1812" | 1812-07-29 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/116205946 116205946] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q139107558|Q139107558]] | [[Wilhelm Wittpenning]] | data-sort-value="1812" | 1812-01-12 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1879" | 1879-01-30 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035174324 1035174324] | [[Huissier de justice]] | |- | [[:d:Q1030894|Q1030894]] | [[Hermann Küster]] | data-sort-value="1813" | 1813-06-07 | | [[Lümborg]] | data-sort-value="1897" | 1897-06-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035103222 1035103222] | [[Theoloog]]<br/>[[Schulrat]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q60841406|Q60841406]] | [[Wilhelm Roesing]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-13 | | | [https://d-nb.info/gnd/131958658 131958658] | [[Architekt]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139107574|Q139107574]] | [[Carl Hermann Leyding]] | data-sort-value="1815" | 1815-01-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1900" | 1900-03-20 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034937324 1034937324] | [[parson]] | |- | [[:d:Q139107576|Q139107576]] | [[Sophie Charlotte Christiane Jaussaud]] | data-sort-value="1815" | 1815-04-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1886" | 1886-01-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034915835 1034915835] | | |- | [[:d:Q65591|Q65591]] | [[August Karl von Goeben]] | data-sort-value="1816" | 1816-12-10 | [[Bild:August Karl Von Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1880" | 1880-11-13 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/119317893 119317893] | [[Offzeer]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1294124|Q1294124]] | [[Johann Andreas Gülzau]] | data-sort-value="1817" | 1817-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1891" | 1891-03-02 | [[Memel (Stadt)|Memel]] | | | [[Geistlichen]] | |- | [[:d:Q55681010|Q55681010]] | [[Friedrich Wilhelm Wiedemann]] | data-sort-value="1817" | 1817-01-11 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1900" | 1900-08-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035174545 1035174545] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q28747610|Q28747610]] | [[Louis von Engelbrechten]] | data-sort-value="1818" | 1818-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-05 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720414 1034720414] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q55850527|Q55850527]] | [[William Heinrich Georg Eduard von Goeben]] | data-sort-value="1818" | 1818-07-30 | [[Bild:William-Heinrich-Georg-Eduard-von-Goeben.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1902" | 1902-04-19 | | | [https://d-nb.info/gnd/136545572 136545572] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q139240453|Q139240453]] | [[Heinrich Wilhelm August Schwägermann]] | data-sort-value="1818" | 1818-06-11 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1906" | 1906-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1213757819 1213757819] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q365540|Q365540]] | [[Adolph Weber]] | data-sort-value="1819" | 1819-03-23 | | [[Höckelheim]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/133658937 133658937] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q5700025|Q5700025]] | [[H. C. Schwan]] | data-sort-value="1819" | 1819-04-05 | [[Bild:HCSchwan.JPG|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1905" | 1905-05-29 | [[Cleveland]] | | [https://d-nb.info/gnd/1249667259 1249667259] | [[missionary]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q25621898|Q25621898]] | [[Friedrich Wilhelm von Bobers]] | data-sort-value="1819" | 1819-05-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-10-04 | [[Hannober]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139114558|Q139114558]] | [[Andreas Heinrich Brock]] | data-sort-value="1819" | 1819-12-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1880" | 1880-08-27 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034702882 1034702882] | | |- | [[:d:Q139004196|Q139004196]] | [[Wilhelm Jacob Katt]] | data-sort-value="1820" | 1820-09-05 | | | data-sort-value="1901" | 1901-09-20 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1312289686 1312289686] | | |- | [[:d:Q139107611|Q139107611]] | [[Etienne Emile Jaussaud]] | data-sort-value="1820" | 1820-11-02 | | | data-sort-value="1874" | 1874-05-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916521 1034916521] | | |- | [[:d:Q90699519|Q90699519]] | [[Georg August von Oppermann]] | data-sort-value="1821" | 1821-01-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1892" | 1892-11-26 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035115654 1035115654] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q1678750|Q1678750]] | [[Otto Hattendorf]] | data-sort-value="1822" | 1822-12-12 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1905" | 1905-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173439366 1173439366] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q23060712|Q23060712]] | [[Adolf Kottmeier]] | data-sort-value="1822" | 1822-07-22 | [[Bild:Adolf Kottmeier.png|center|80px]] | [[Gemeen Loomst]] | data-sort-value="1905" | 1905-01-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1318527775 1318527775] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137450169|Q137450169]] | [[Bertha Valett]] | data-sort-value="1822" | 1822-04-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1908" | 1908-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942549 1034942549] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139114584|Q139114584]] | [[Adolf Hertz]] | data-sort-value="1822" | 1822 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-19 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035103877 1035103877] | | |- | [[:d:Q78155730|Q78155730]] | [[Egbert von Berger]] | data-sort-value="1823" | 1823-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1878" | 1878-03-30 | [[Hannober]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034668072 1034668072] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q139213003|Q139213003]] | [[August Urban Issendorf]] | data-sort-value="1823" | 1823-10-19 | | | data-sort-value="1897" | 1897-11-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1243830034 1243830034] | | |- | [[:d:Q96209615|Q96209615]] | [[Julius August Andreas von Elern]] | data-sort-value="1824" | 1824-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-30 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034720848 1034720848] | | |- | [[:d:Q138995508|Q138995508]] | [[Wilhelmine Woltmann]] | data-sort-value="1824" | 1824 | | | data-sort-value="1872" | 1872-12-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173436855 1173436855] | [[housewife]] | |- | [[:d:Q139107652|Q139107652]] | [[Carl Gustav Tomfohrde]] | data-sort-value="1824" | 1824-03-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1906" | 1906 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035160234 1035160234] | | |- | [[:d:Q21544785|Q21544785]] | [[Friedrich Christian Julius Bockemüller]] | data-sort-value="1825" | 1825-11-05 | | [[Clausthal]] | data-sort-value="1889" | 1889-03-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034290738 1034290738] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q139114628|Q139114628]] | [[Luise Saxer]] | data-sort-value="1825" | 1825-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103515286X 103515286X] | | |- | [[:d:Q20607504|Q20607504]] | [[Peter Olters]] | data-sort-value="1826" | 1826 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1915" | 1915-03-26 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20608038|Q20608038]] | [[Johann Schoof]] | data-sort-value="1826" | 1826-02-21 | | [[Ritsch]] | data-sort-value="1906" | 1906-02-01 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20605502|Q20605502]] | [[Hieronymus von der Decken]] | data-sort-value="1827" | 1827-04-24 | [[Bild:Hieronimus von der Decken (1827-1911).PNG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1911" | 1911-01-24 | [[Hannober]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139211599|Q139211599]] | [[Friedrich Pahle]] | data-sort-value="1827" | 1827-11-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1886" | 1886-12-27 | [[Ollnborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1231814462 1231814462] | [[Klassischen Philoloog]] | |- | [[:d:Q2641783|Q2641783]] | [[Alexander Baustädt]] | data-sort-value="1828" | 1828-03-01 | | [[Hessisch Oldendorf]] | data-sort-value="1905" | 1905-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/11775885X 11775885X] | [[Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q55681888|Q55681888]] | [[Josef Friedrich Franz Encke]] | data-sort-value="1828" | 1828-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-21 | [[Rosenthal (Leutenberg)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1050371496 1050371496] | [[gardener]] | |- | [[:d:Q94890289|Q94890289]] | [[Frederik Schmahlfeld]] | data-sort-value="1829" | 1829 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1907" | 1907 | [[Kopenhagen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046548727 1046548727] | [[Medaillenmaker]]<br/>[[engraver]] | |- | [[:d:Q139114685|Q139114685]] | [[Amadore Leopold]] | data-sort-value="1829" | 1829 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034724649 1034724649] | | |- | [[:d:Q38085473|Q38085473]] | [[Hermann Brinckmann]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-10 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-10 | [[Düsseldörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/141860847 141860847] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q99472430|Q99472430]] | [[Julius Karl von Sothen]] | data-sort-value="1830" | 1830-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-28 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154641 1035154641] | | |- | [[:d:Q138995426|Q138995426]] | [[Anna Brümmer]] | data-sort-value="1830" | 1830 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1856" | 1856-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173382186 1173382186] | [[maid]] | |- | [[:d:Q102075|Q102075]] | [[Claus Köpcke]] | data-sort-value="1831" | 1831-10-28 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1911" | 1911-11-21 | [[Dresden]] | [[Dresden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/128734523 128734523] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Inschenör]]<br/>[[Boinschenör]]<br/>[[Manager]]<br/>[[executive]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[official]] | |- | [[:d:Q1693146|Q1693146]] | [[Johann Cornelsen]] | data-sort-value="1831" | 1831-10-22 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1892" | 1892-07-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133279146 133279146] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1696072|Q1696072]] | [[Johannes Samuel Büttner]] | data-sort-value="1831" | 1831-04-28 | [[Bild:1870er Jahre circa Ernst Alpers CDV Brustbild Pastor Johannes Samuel Büttner.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-23 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/130661813 130661813] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q15815304|Q15815304]] | [[Hermann Steinmetz]] | data-sort-value="1831" | 1831-05-06 | | [[Moringen]] | data-sort-value="1903" | 1903-08-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Chöttingen]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/103515384X 103515384X] | [[deacon]]<br/>[[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q42316718|Q42316718]] | [[Henry Koch]] | data-sort-value="1832" | 1832-04-16 | [[Bild:Henry Koch zwei.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1888" | 1888-12-01 | [[Lübeck]] | [[Bendigo]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Lübeck]] | [https://d-nb.info/gnd/1072099926 1072099926] | [[gold miner]]<br/>[[Reederee]]<br/>[[shipbuilder]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[sailor]] | |- | [[:d:Q111609334|Q111609334]] | [[Hermann von Mertens]] | data-sort-value="1832" | 1832-09-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1900" | 1900-02-10 | [[Hannober]] | | | | |- | [[:d:Q139223669|Q139223669]] | [[Meta Wilhelmine von Issendorf]] | data-sort-value="1832" | 1832-11-08 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1905" | 1905-01-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1243829400 1243829400] | | |- | [[:d:Q95235795|Q95235795]] | [[August Stakemann]] | data-sort-value="1833" | 1833-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1125567325 1125567325] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q1733586|Q1733586]] | [[Karl Bülow]] | data-sort-value="1834" | 1834-04-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1910" | 1910-01-02 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/117639400 117639400] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1459347|Q1459347]] | [[Friedrich Gravenhorst]] | data-sort-value="1835" | 1835-01-03 | | [[Grotenass]] | data-sort-value="1915" | 1915-06-11 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136123848 136123848] | | |- | [[:d:Q30086225|Q30086225]] | [[Johann Hinrich Köser]] | data-sort-value="1835" | 1835-07-04 | [[Bild:Johann Hinrich Köser 1835-1921.png|center|80px]] | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1921" | 1921-01-07 | [[Hamborg]] | | | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q67195016|Q67195016]] | [[Jürgen Hinrich Hagenah]] | data-sort-value="1835" | 1835 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Hemmoor]] | | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q1596859|Q1596859]] | [[Heinrich Brüning (Börgermeester)]] | data-sort-value="1836" | 1836-04-03 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1920" | 1920-09-10 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120565099 120565099] | [[historian of student]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[primator]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[bank manager]]<br/>[[Afornten]]<br/>[[municipal civil servant]]<br/>[[administrative lawyer]] | |- | [[:d:Q20752222|Q20752222]] | [[Wilhelm von Borries (1836–1913)|Wilhelm von Borries]] | data-sort-value="1836" | 1836-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1913" | 1913-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1172300658 1172300658] | [[Buur]]<br/>[[Landraad]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q55853662|Q55853662]] | [[Alexander von dem Knesebeck]] | data-sort-value="1836" | 1836 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1920" | 1920 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/136168140 136168140] | | |- | [[:d:Q23697758|Q23697758]] | [[Ferdinand von Lütcken]] | data-sort-value="1837" | 1837-02-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1898" | 1898-08-25 | [[Königstein im Taunus]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034942859 1034942859] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q18534509|Q18534509]] | [[Heinrich Holtermann]] | data-sort-value="1838" | 1838-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-09-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034907743 1034907743] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q106608574|Q106608574]] | [[Diederich Wettern]] | data-sort-value="1838" | 1838-03-12 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1914" | 1914-12-10 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]]<br/>[[Altno]] | | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q1283937|Q1283937]] | [[Edgar Himly]] | data-sort-value="1839" | 1839-09-03 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025575210 1025575210] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q2041344|Q2041344]] | [[Otto von der Decken]] | data-sort-value="1839" | 1839-10-14 | [[Bild:Otto von der Decken 1839-1916.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1916" | 1916-10-14 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133200663 133200663] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q61996819|Q61996819]] | [[Hermann Kay]] | data-sort-value="1839" | 1839-08-31 | | [[Hannober]]<br/>[[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1902" | 1902-12 | [[Berlin]] | [[Berlin]]<br/>[[Dresden]]<br/>[[Wien (Stadt)|Wien]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1077850581 1077850581] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q55847214|Q55847214]] | [[Ernst Friedrich Wyneken]] | data-sort-value="1840" | 1840-04-12 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-21 | [[Nuurten]] | | [https://d-nb.info/gnd/137212097 137212097] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Pastoor]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[social worker]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Schoolmeester]]<br/>[[head teacher]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1733608|Q1733608]] | [[Karl von Hassell]] | data-sort-value="1841" | 1841-01-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-13 | [[Leipzig]] | | [https://d-nb.info/gnd/135676665 135676665] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q58038758|Q58038758]] | [[Wilhelm Riehn]] | data-sort-value="1841" | 1841-06-17 | [[Bild:Riehn-wilhelm--in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s055.jpg|center|80px]] | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1920" | 1920-12-24 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117532649 117532649] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q123039124|Q123039124]] | [[Oswald Aichel]] | data-sort-value="1841" | 1841-11-25 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1913" | 1913-01-29 | [[München]] | | | | |- | [[:d:Q1698236|Q1698236]] | [[Johannes Remmers]] | data-sort-value="1842" | 1842-02-05 | | [[Auerk]] | data-sort-value="1918" | 1918-12-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1244833789 1244833789] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q27639330|Q27639330]] | [[Ernst von Bülow]] | data-sort-value="1842" | 1842-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1901" | 1901-05-09 | [[Bad Ems]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035105004 1035105004] | [[Feldherr]] | |- | [[:d:Q2077774|Q2077774]] | [[Peter Rehder]] | data-sort-value="1843" | 1843-04-28 | [[Bild:HL Damals – Rehder.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-25 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/117521426 117521426] | [[Boinschenör]]<br/>[[Bobeamten]]<br/>[[Hydraulic technician]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q15432274|Q15432274]] | [[Thies Jacob Dageför]] | data-sort-value="1843" | 1843-09-02 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1933" | 1933-01-01 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457505 1014457505] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]] | |- | [[:d:Q113398478|Q113398478]] | [[Franz Otto Adolf Rautenberg]] | data-sort-value="1843" | 1843 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1915" | 1915 | [[Gehrden]] | | [https://d-nb.info/gnd/104055545 104055545] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q25621980|Q25621980]] | [[Klaus Schröder (1844–1927)|Klaus Schröder]] | data-sort-value="1844" | 1844-01-08 | | [[Vörwark (Neddersassen)|Vörwark]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-25 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055455159 1055455159] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139114944|Q139114944]] | [[August de La Motte]] | data-sort-value="1844" | 1844-11-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1925" | 1925-05-16 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034707868 1034707868] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1556428|Q1556428]] | [[Gustav Stille]] | data-sort-value="1845" | 1845-11-21 | | [[Gemeen Steenau]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117259152 117259152] | [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q1445962|Q1445962]] | [[Franz Adickes]] | data-sort-value="1846" | 1846-02-09 | [[Bild:Franz Adickes by Max Liebermann.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1915" | 1915-02-04 | [[Frankfort an’n Main]] | [[Frankfort an’n Main]]<br/>[[Düörpm]]<br/>[[Altona-Altstadt]] | [https://d-nb.info/gnd/118647008 118647008] | [[Politiker]]<br/>[[primator]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q124043259|Q124043259]] | [[Eduard Karl Kirchhoff]] | data-sort-value="1846" | 1846 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1917" | 1917-01-25 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q139114976|Q139114976]] | [[Friedrich Wilhelm Steuer]] | data-sort-value="1846" | 1846-10-07 | | | data-sort-value="1900" | 1900-12-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035153653 1035153653] | | |- | [[:d:Q120360780|Q120360780]] | [[Ernst Otto von Klenck]] | data-sort-value="1847" | 1847 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1907" | 1907-06-17 | [[Zehlendorf]] | | | | |- | [[:d:Q139107838|Q139107838]] | [[Karl Graevius]] | data-sort-value="1847" | 1847-03-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/103473962X 103473962X] | | |- | [[:d:Q94835208|Q94835208]] | [[Ernst Oehlmann]] | data-sort-value="1849" | 1849-01-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1918" | 1918-03-23 | | | [https://d-nb.info/gnd/117098329 117098329] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q120804868|Q120804868]] | [[Heinrich Kirchhoff]] | data-sort-value="1849" | 1849-12-05 | [[Bild:Heinrich Christian Eberhard Wilhelm Kirchhoff.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1919" | 1919-11-13 | [[Dresden]] | | | | |- | [[:d:Q29586029|Q29586029]] | [[Adolf Benedix Christian Georg von der Decken]] | data-sort-value="1850" | 1850-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1929" | 1929-04-28 | | | | | |- | [[:d:Q135600857|Q135600857]] | [[Ernst Eduard Adickes]] | data-sort-value="1850" | 1850 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1373044055 1373044055] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q591969|Q591969]] | [[Anton Mormann]] | data-sort-value="1851" | 1851-11-02 | | [[Sünninghausen]] | data-sort-value="1940" | 1940-12-29 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/189413662 189413662] | [[Bildhauer]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1039044|Q1039044]] | [[Carl Johann Heinrich Röver]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-20 | | [[Gemeen Beverst]] | data-sort-value="1929" | 1929-03-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q13188954|Q13188954]] | [[Ulrich Dumrath]] | data-sort-value="1851" | 1851-07-03 | | [[Burzykowo]] | data-sort-value="1921" | 1921-12-06 | [[Schölisch]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034709496 1034709496] | [[Jurist]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q19964469|Q19964469]] | [[Eduard Lütcken]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-21 | | [[Ossenbrügge]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-10 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034940139 1034940139] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q55679740|Q55679740]] | [[Friedrich Johann Plass]] | data-sort-value="1851" | 1851-12-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1928" | 1928-02-05 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1018450912 1018450912] | [[Generaaldirekter]] | |- | [[:d:Q133469943|Q133469943]] | [[Hans von Dadelsen]] | data-sort-value="1852" | 1852-03-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101734352 101734352] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139002279|Q139002279]] | [[Benedikt von Alten]] | data-sort-value="1852" | 1852-12-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1935" | 1935-07-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1173380639 1173380639] | | |- | [[:d:Q1596946|Q1596946]] | [[Heinrich Christian Sander]] | data-sort-value="1853" | 1853-08-02 | [[Bild:Heinrich Christian Sander 1905.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1019462930 1019462930] | [[Politiker]]<br/>[[district court director]]<br/>[[prosecutor]] | |- | [[:d:Q136632377|Q136632377]] | [[Friedrich Konrad Johann Ehlers]] | data-sort-value="1853" | 1853-01-05 | | [[Aßel]] | data-sort-value="1910" | 1910-10-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1014641438 1014641438] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q139107899|Q139107899]] | [[Adolf Stuckenberg]] | data-sort-value="1853" | 1853-06-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1924" | 1924-11-17 | [[Demost]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035146428 1035146428] | | |- | [[:d:Q363622|Q363622]] | [[Adolf Reese]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/13329000X 13329000X] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q18333282|Q18333282]] | [[Zotho Dietzsch]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-19 | [[Gotha]] | | [https://d-nb.info/gnd/1377229548 1377229548] | [[Politiker]]<br/>[[bank manager]]<br/>[[Landraad]] | |- | [[:d:Q20752088|Q20752088]] | [[Wilhelm von der Beck]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-17 | [[Sulechów]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139115126|Q139115126]] | [[Otto Asmus Winter]] | data-sort-value="1855" | 1855-03-22 | | | data-sort-value="1920" | 1920-08-31 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171341 1035171341] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q1555696|Q1555696]] | [[Gustav Buchholz]] | data-sort-value="1856" | 1856-02-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1916" | 1916-06-26 | [[Posen]] | [[Bonn]]<br/>[[Leipzig]]<br/>[[Posen]] | [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | [[Mediävist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q1597022|Q1597022]] | [[Heinrich Denicke]] | data-sort-value="1856" | 1856-01-02 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1943" | 1943-10-30 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | [[Politiker]]<br/>[[local politician]]<br/>[[primator]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q137325924|Q137325924]] | [[Carl Schaer]] | data-sort-value="1856" | 1856 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1919" | 1919 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035128926 1035128926] | | |- | [[:d:Q111237|Q111237]] | [[Ernst Röver]] | data-sort-value="1857" | 1857-09-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1923" | 1923-03-22 | [[Hausneindorf]] | | [https://d-nb.info/gnd/13930505X 13930505X] | [[Örgelboer]] | |- | [[:d:Q13738307|Q13738307]] | [[John-Henry Mohrmann]] | data-sort-value="1857" | 1857-12-16 | | [[Eestbrügg]] | data-sort-value="1916" | 1916-02-22 | [[Bloomsbury]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173376674 1173376674] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q47003049|Q47003049]] | [[Margarete Winter]] | data-sort-value="1857" | 1857-01-22 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1934" | 1934-03-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q136575449|Q136575449]] | [[Julius Voigt]] | data-sort-value="1857" | 1857-11-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1063326915 1063326915] | [[Schoolmeester an en Gymnasium]] | |- | [[:d:Q1040980|Q1040980]] | [[Carl Wehmer]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | [[Bild:Wehmer-carl-in-trommsdorff-paul-der-lehrkoerper-der-TH-hannover-1831-1931-hannover-1931-s039.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1935" | 1935-01-11 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117220736 117220736] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[bacteriologist]] | |- | [[:d:Q20980255|Q20980255]] | [[Wilhelm Röttiger]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1928" | 1928-07-13 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/127680160 127680160] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q94939208|Q94939208]] | [[Diederich Abbenseth]] | data-sort-value="1858" | 1858-05-16 | | [[Middelsdörp]] | data-sort-value="1891" | 1891-12-29 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033721352 1033721352] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q136968149|Q136968149]] | [[Wilhelm Röttiger]] | data-sort-value="1858" | 1858-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102282452X 102282452X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q1714551|Q1714551]] | [[Justus Strandes]] | data-sort-value="1859" | 1859-02-04 | [[Bild:Strandes-justus-1912-06-01-deutsche-kolonialzeitung-jg29-nr22-sonderbeilage.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1930" | 1930-07-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/117306754 117306754] | [[Politiker]]<br/>[[envoy]]<br/>[[commercial employee]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q3057351|Q3057351]] | [[Ernst Hans Ludwig Krause]] | data-sort-value="1859" | 1859-07-27 | [[Bild:Krause, Ernst H.L. 1 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-06-01 | [[Niegenstrelitz|Nieg Strelitz]] | | [https://d-nb.info/gnd/117578061 117578061] | [[Forschungsreisiger]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[Mykoloog]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Entomoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q29381124|Q29381124]] | [[Karl Busche]] | data-sort-value="1859" | 1859-08-28 | | [[Aßel]] | data-sort-value="1930" | 1930-04-02 | [[Leer]] | | [https://d-nb.info/gnd/1025829832 1025829832] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q1350784|Q1350784]] | [[Erhard Eylmann]] | data-sort-value="1860" | 1860-09-03 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-22 | [[Blomendal (Stadtdeel)|Blomendal]] | [[Australien]] | [https://d-nb.info/gnd/124280293 124280293] | [[Ethnoloog]]<br/>[[Zooloog]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1502944|Q1502944]] | [[Heinrich Gisbert Voigt]] | data-sort-value="1860" | 1860-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933-09-20 | [[Halle (Saale)]] | | [https://d-nb.info/gnd/117471909 117471909] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q5879507|Q5879507]] | [[William Holden Hutton]] | data-sort-value="1860" | 1860-05-24 | | [[Lincolnshire]] | data-sort-value="1930" | 1930-10-24 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1055204881 1055204881] | [[Biograaf]]<br/>[[Anglican priest]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[Anglican theologian]]<br/>[[Karkenhistoriker]] | |- | [[:d:Q19285838|Q19285838]] | [[Hugo Müller-Otfried]] | data-sort-value="1860" | 1860-06-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933-11-22 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/117172081 117172081] | [[Jurist]]<br/>[[Landraad]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q1223962|Q1223962]] | [[Dietrich Mülder (Ooldphiloloog)|Dietrich Mülder]] | data-sort-value="1861" | 1861-05-12 | [[Bild:Dietrich Mülder.jpg|center|80px]] | [[Bunn]] | data-sort-value="1947" | 1947-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Ossenbrügge]]<br/>[[Hilmessen]] | [https://d-nb.info/gnd/1015066283 1015066283] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[secondary school teacher]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q1697719|Q1697719]] | [[Johannes Hoppe (Politiker)|Johannes Hoppe]] | data-sort-value="1861" | 1861-02-13 | [[Bild:Hoppe-johannes-1912-s492.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | data-sort-value="1925" | 1925-07-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/133806162 133806162] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q19277155|Q19277155]] | [[Carl von Frese]] | data-sort-value="1861" | 1861-02-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-04-17 | [[Westerhusen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034725513 1034725513] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q20608309|Q20608309]] | [[Theodor Tamm]] | data-sort-value="1861" | 1861-10-06 | | [[Öberndörp]] | data-sort-value="1938" | 1938-05-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035163217 1035163217] | [[Schriever]]<br/>[[superintendent]] | |- | [[:d:Q47126185|Q47126185]] | [[John Siegel]] | data-sort-value="1861" | 1861 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | | | [[Botaniker]]<br/>[[microbiologist]] | |- | [[:d:Q139108005|Q139108005]] | [[Hermann Windeler]] | data-sort-value="1861" | 1861-11-15 | | | data-sort-value="1945" | 1945-02-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171112 1035171112] | [[Schoolmeester]]<br/>[[organist]] | |- | [[:d:Q47087543|Q47087543]] | [[Otto Oellerich]] | data-sort-value="1862" | 1862-01-25 | [[Bild:Oellerich, Otto.jpg|center|80px]] | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1921" | 1921-09-03 | [[Leh]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035111004 1035111004] | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]] | |- | [[:d:Q139115270|Q139115270]] | [[Karl Brackmann]] | data-sort-value="1862" | 1862-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-20 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034696785 1034696785] | [[local politician]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139115287|Q139115287]] | [[Wilhelm von Staden]] | data-sort-value="1862" | 1862-09-18 | | [[Gemeen Veern|Veern]] | data-sort-value="1924" | 1924-07-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035154374 1035154374] | | |- | [[:d:Q139115295|Q139115295]] | [[Arthur von Düring]] | data-sort-value="1862" | 1862-11-19 | | [[Hilmessen]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-08 | [[Hornborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034712411 1034712411] | | |- | [[:d:Q1874694|Q1874694]] | [[Ludwig Krause]] | data-sort-value="1863" | 1863-03-09 | [[Bild:Ludwig Krause 1863-1924.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1924" | 1924-04-01 | [[Rostock]] | | [https://d-nb.info/gnd/129171735 129171735] | [[Archivar]]<br/>[[Bibliothekar]] | |- | [[:d:Q63891365|Q63891365]] | [[August Denicke]] | data-sort-value="1863" | 1863 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1928" | 1928-06-11 | | | | | |- | [[:d:Q133483082|Q133483082]] | [[Wilhelm Laakmann]] | data-sort-value="1863" | 1863 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045117064 1045117064] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q29019003|Q29019003]] | [[Heinrich Walbaum]] | data-sort-value="1864" | 1864-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | | | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q16405795|Q16405795]] | [[Eduard Alexander Hesse]] | data-sort-value="1865" | 1865-03-08 | | [[Mustjala]] | data-sort-value="1930" | 1930-01-21 | [[Oederquart]] | | | [[cleric]] | |- | [[:d:Q94869939|Q94869939]] | [[Friedrich Tiedemann]] | data-sort-value="1865" | 1865<br/>1865-09-13 | | [[Bremen]] | data-sort-value="1949" | 1949-08-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1030283206 1030283206] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[genealogist]] | |- | [[:d:Q132177730|Q132177730]] | [[Friedrich Joesting]] | data-sort-value="1865" | 1865-01-18 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1921" | 1921-05-15 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916327 1034916327] | | |- | [[:d:Q133367597|Q133367597]] | [[Emil Grube]] | data-sort-value="1865" | 1865 | | | data-sort-value="1935" | 1935 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1198324309 1198324309] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1874146|Q1874146]] | [[Ludwig Alpers]] | data-sort-value="1866" | 1866-12-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1959" | 1959-08-15 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/129846015 129846015] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1433987|Q1433987]] | [[Theodor Zöckler]] | data-sort-value="1867" | 1867-03-05 | | [[Griepswold|Griepswohld]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/119516861 119516861] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q15822042|Q15822042]] | [[Julius Wohlers]] | data-sort-value="1867" | 1867-10-31 | [[Bild:JuliusWohlersAtelier.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1953" | 1953-09-04 | [[Königriek (Jörk)|Königriek]] | | [https://d-nb.info/gnd/117457124 117457124] | [[Maler]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q139115425|Q139115425]] | [[Karl Büttner]] | data-sort-value="1867" | 1867-10-16 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1926" | 1926-04-30 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/142929697 142929697] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q97611|Q97611]] | [[Franz Cornelsen (Politiker)|Franz Cornelsen]] | data-sort-value="1868" | 1868-10-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035104814 1035104814] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1799863|Q1799863]] | [[Wilhelm Hagedorn]] | data-sort-value="1868" | 1868-07-28 | | [[Meideborg]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q123099|Q123099]] | [[Jost Fitschen]] | data-sort-value="1869" | 1869-01-01 | | [[Gemeen Brest|Brest]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-26 | [[Altno]] | | [https://d-nb.info/gnd/139691561 139691561] | [[Botaniker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1598309|Q1598309]] | [[Heinrich Meyer-Benfey]] | data-sort-value="1869" | 1869-03-14 | | [[Liebenburg]] | data-sort-value="1945" | 1945-12-30 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/118733397 118733397] | [[Philoloog]]<br/>[[Literaturhistoriker]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1666994|Q1666994]] | [[Otto Lemmermann]] | data-sort-value="1869" | 1869-07-01 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1953" | 1953-07-28 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[agricultural chemist]] | |- | [[:d:Q1742920|Q1742920]] | [[Theodore Barkhausen]] | data-sort-value="1869" | 1869-08-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1959" | 1959-11-01 | [[Kaiserswerth]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075258812 1075258812] | [[deaconess]] | |- | [[:d:Q94882057|Q94882057]] | [[Christoph Ranck]] | data-sort-value="1869" | 1869-09-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-05-24 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1028094558 1028094558] | [[Building inspector]] | |- | [[:d:Q139115475|Q139115475]] | [[Wilhelm Cording]] | data-sort-value="1869" | 1869-02-08 | | | data-sort-value="1947" | 1947-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034677543 1034677543] | [[conservationist]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139115486|Q139115486]] | [[Johannes Büttner]] | data-sort-value="1869" | 1869-06-30 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]]<br/>[[Hornborg]] | data-sort-value="1957" | 1957-11-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034694189 1034694189] | [[Theoloog]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q17321935|Q17321935]] | [[Gernand Graf Grote]] | data-sort-value="1870" | 1870-09-20 | | [[Wiegersen]] | data-sort-value="1950" | 1950-03-11 | [[Olschlo]] | | | | |- | [[:d:Q18411890|Q18411890]] | [[Nicolaus Ebeling]] | data-sort-value="1870" | 1870-09-19 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-05 | [[Hamborg]] | | | | |- | [[:d:Q55020109|Q55020109]] | [[Karl Braun]] | data-sort-value="1870" | 1870-03-14 | [[Bild:Portait of Karl Braun, 1904.jpg|center|80px]] | [[Biebrich]] | data-sort-value="1935" | 1935-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German East Africa]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/117639745 117639745] | [[Entomoloog]]<br/>[[Botaniker]]<br/>[[Zooloog]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q94939148|Q94939148]] | [[Georg Schröder]] | data-sort-value="1870" | 1870 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | | [https://d-nb.info/gnd/132011204 132011204] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1794146|Q1794146]] | [[Kurt Streitwolf]] | data-sort-value="1871" | 1871-07-03 | | [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1027249132 1027249132] | [[Schriever]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q12017844|Q12017844]] | [[Friedemann Götze]] | data-sort-value="1871" | 1871-02-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-22 | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q58216573|Q58216573]] | [[Hermann Steudel]] | data-sort-value="1871" | 1871-07-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-26 | [[Bonn]] | [[Kiel]]<br/>[[Marborg]]<br/>[[Heidelbarg]]<br/>[[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/117658472 117658472] | [[physiologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Chemiker]] | |- | [[:d:Q104652065|Q104652065]] | [[Josua Falk Friedlaender]] | data-sort-value="1871" | 1871-06-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-22 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047431335 1047431335] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q137307335|Q137307335]] | [[Hermann Poppe]] | data-sort-value="1871" | 1871-06-01 | | | data-sort-value="1965" | 1965-02-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035114070 1035114070] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q125812|Q125812]] | [[Richard von Pawelsz]] | data-sort-value="1872" | 1872-12-07 | [[Bild:Bundesarchiv Bild 102-05794, General von Pawelsz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1943" | 1943-04-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/133696464 133696464] | [[Offzeer]]<br/>[[lieutenant general]]<br/>[[Militärperson]] | |- | [[:d:Q104808129|Q104808129]] | [[Isidor Jacobsohn]] | data-sort-value="1872" | 1872-12-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1943" | 1943-03-21 | [[Ghetto Theresienstadt]] | | | | |- | [[:d:Q762586|Q762586]] | [[August Köster]] | data-sort-value="1873" | 1873-08-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1935" | 1935-12-10 | [[Wesermünde]] | | [https://d-nb.info/gnd/1013334833 1013334833] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Archäoloog]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q1287903|Q1287903]] | [[Eduard Anderson]] | data-sort-value="1873" | 1873-03-13 | | [[Pasłęk]] | data-sort-value="1947" | 1947-01-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/139049061 139049061] | [[Maler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q55219357|Q55219357]] | [[Leni Matthaei]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1981" | 1981 | [[Reutlingen]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/118578960 118578960] | [[Künstler]]<br/>[[Designer]]<br/>[[textile artist]] | |- | [[:d:Q95195583|Q95195583]] | [[Leni Mathaei]] | data-sort-value="1873" | 1873-06-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101238232X 101238232X] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q133877939|Q133877939]] | [[Victor Bauer-Bolton]] | data-sort-value="1873" | 1873 | | [[Riga]] | data-sort-value="1962" | 1962 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Maler]]<br/>[[Restaurater]] | |- | [[:d:Q2059294|Q2059294]] | [[Paul Diercke]] | data-sort-value="1874" | 1874-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1937" | 1937-07-23 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103892 116103892] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q15430930|Q15430930]] | [[Otto Schumm]] | data-sort-value="1874" | 1874-08-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-27 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1048255972 1048255972] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q90437|Q90437]] | [[Gustav Wyneken]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-19 | [[Bild:Gustav Wyneken.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-08 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/118635743 118635743] | [[Schoolmeester]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q20608587|Q20608587]] | [[Hinrich Zahrenhusen]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-02 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1940" | 1940-01-19 | [[Bremen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035175568 1035175568] | [[Schoolmeester]]<br/>[[folkeskole teacher]]<br/>[[linguist]]<br/>[[Oberlehrer]]<br/>[[Oberstudiendirektor]] | |- | [[:d:Q113735615|Q113735615]] | [[Wilhelm Mengel]] | data-sort-value="1875" | 1875-03-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1158765622 1158765622] | [[Philosoph]] | |- | [[:d:Q119686070|Q119686070]] | [[Eduard Reibstein]] | data-sort-value="1875" | 1875-06-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1914" | 1914-09-26 | | | [https://d-nb.info/gnd/1240617488 1240617488] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q1388072|Q1388072]] | [[Joachim Karl Johann Dubbels]] | data-sort-value="1876" | 1876-12-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1942" | 1942-05-19 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/130880523 130880523] | [[Militärgeistlichen]]<br/>[[Theoloog]] | |- | [[:d:Q80795509|Q80795509]] | [[Hartwig Jess]] | data-sort-value="1876" | 1876 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117122955 117122955] | [[Germanist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q103091|Q103091]] | [[Otto Palandt]] | data-sort-value="1877" | 1877-05-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1951" | 1951-12-03 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/12474916X 12474916X] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1309566|Q1309566]] | [[Hans von Ludwiger]] | data-sort-value="1877" | 1877-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-07 | [[Lübeck]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130353302 130353302] | [[Politiker]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1619453|Q1619453]] | [[Hinrich Beck]] | data-sort-value="1877" | 1877-02-16 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="2000" | 20th century | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013240448 1013240448] | [[Politiker]]<br/>[[Koopmann]] | |- | [[:d:Q18621805|Q18621805]] | [[Klaus Köster]] | data-sort-value="1877" | 1877-04-19 | | [[Mittelskark]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-18 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/127679855 127679855] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q70062847|Q70062847]] | [[Heinrich Prüß]] | data-sort-value="1877" | 1877-03-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1904" | 1904-02-04 | [[Omaruru]] | [[German South-West Africa]] | [https://d-nb.info/gnd/1035108267 1035108267] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q111217|Q111217]] | [[Hinnerk Braasch]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-02 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1968" | 1968-10-16 | [[Bissendörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/116384441 116384441] | [[Schriever]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[dialect writer]] | |- | [[:d:Q15432660|Q15432660]] | [[Diedrich Dieckmann]] | data-sort-value="1878" | 1878-08-31 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-29 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/172054761 172054761] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q20243346|Q20243346]] | [[Claus Vollmers]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-18 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035171023 1035171023] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55684791|Q55684791]] | [[Otto Oeters]] | data-sort-value="1878" | 1878-06-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-23 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1114840459 1114840459] | [[Pastoor]] | |- | [[:d:Q120615223|Q120615223]] | [[Franziska von Oldershausen]] | data-sort-value="1878" | 1878-09-20 | | [[Förste]] | data-sort-value="1934" | 1934-09-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034652737 1034652737] | [[Schriever]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139115780|Q139115780]] | [[Arthur Wolffsohn]] | data-sort-value="1878" | 1878-04-02 | | | data-sort-value="1950" | 1950-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035167085 1035167085] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q13188526|Q13188526]] | [[Karl Schwering]] | data-sort-value="1879" | 1879-06-29 | | [[Hannober]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035133687 1035133687] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133615086|Q133615086]] | [[Gustav Oehr]] | data-sort-value="1879" | 1879-08-02 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044564547 1044564547] | | |- | [[:d:Q137320551|Q137320551]] | [[Hans Peter Siemens]] | data-sort-value="1879" | 1879-09-05 | | [[Garding]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-26 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035155125 1035155125] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q139025377|Q139025377]] | [[Julius Braune]] | data-sort-value="1879" | 1879-09-30 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1905" | 1905 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1326454587 1326454587] | | |- | [[:d:Q139115814|Q139115814]] | [[Johannes Sichart]] | data-sort-value="1879" | 1879-04-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035149508 1035149508] | | |- | [[:d:Q105071|Q105071]] | [[Heinrich Behnken]] | data-sort-value="1880" | 1880-12-25 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | data-sort-value="1960" | 1960-12-01 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/116110031 116110031] | [[Schriever]]<br/>[[playwright]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1694797|Q1694797]] | [[Johann Jakob Cordes]] | data-sort-value="1880" | 1880-03-02 | | [[Steenkark (Olland)|Steenkark]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-01 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | | [https://d-nb.info/gnd/103467756X 103467756X] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1913684|Q1913684]] | [[Max von Bahrfeldt]] | data-sort-value="1880" | 1880-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-08 | [[Landau in der Pfalz]] | | [https://d-nb.info/gnd/101615248 101615248] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Beamter]] | |- | [[:d:Q139115867|Q139115867]] | [[Eduard Kessler]] | data-sort-value="1880" | 1880-05-16 | | | data-sort-value="1947" | 1947-06-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034925695 1034925695] | | |- | [[:d:Q1459515|Q1459515]] | [[Friedrich Hartjenstein]] | data-sort-value="1881" | 1881-04-04 | [[Bild:Büste Friedrich Wilhelm Hartjenstein.jpg|center|80px]] | [[Paane]] | data-sort-value="1943" | 1943-01-05 | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1639623|Q1639623]] | [[Wilhelm Geerken]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-11 | | [[Horst]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-16 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034736051 1034736051] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2417756|Q2417756]] | [[Theodor Herrmann]] | data-sort-value="1881" | 1881-07-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-15 | [[Bremen]] | [[Gemeen Hu’e]]<br/>[[Gemeen Zeven|Zeven]]<br/>[[München]]<br/>[[Hamborg]]<br/>[[Berlin]]<br/>[[Bremen]] | [https://d-nb.info/gnd/119132559 119132559] | [[Künstler]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[printmaker]]<br/>[[draftsperson]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[theatre designer]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q102219468|Q102219468]] | [[Karl G. J. Kübel]] | data-sort-value="1881" | 1881-12-10 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q139001266|Q139001266]] | [[Adolf Heimberg]] | data-sort-value="1881" | 1881-03-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1971" | 1971-04-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1173382275 1173382275] | | |- | [[:d:Q1581468|Q1581468]] | [[Hans Nagel]] | data-sort-value="1882" | 1882-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1964" | 1964-05-20 | | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q15833924|Q15833924]] | [[Marie Pauline Thorbecke]] | data-sort-value="1882" | 1882-08-12 | | [[Auerk]] | data-sort-value="1971" | 1971-02-05 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/11735290X 11735290X] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Ethnoloog]] | |- | [[:d:Q20752714|Q20752714]] | [[Wilhelm Heinrich]] | data-sort-value="1882" | 1882-06-02 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-02 | [[Saust]] | | | [[railway engineer]] | |- | [[:d:Q94862220|Q94862220]] | [[Curt Wiesner]] | data-sort-value="1882" | 1882-04-27 | | | data-sort-value="1964" | 1964-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035176726 1035176726] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q111609046|Q111609046]] | [[Arthur Rochlitz]] | data-sort-value="1882" | 1882-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1958" | 1958-08-07 | | | | | |- | [[:d:Q19959085|Q19959085]] | [[Reinhard Bruns-Wüstefeld]] | data-sort-value="1883" | 1883-06-13 | | [[Stettin]] | data-sort-value="1967" | 1967-09-14 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q26715033|Q26715033]] | [[Emil Beyer]] | data-sort-value="1883" | 1883-07-15 | | [[Lübeck]] | data-sort-value="1971" | 1971-01-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | [https://d-nb.info/gnd/1391079450 1391079450] | [[police officer]] | |- | [[:d:Q139025101|Q139025101]] | [[Frieda Ottilie Ferdinanda Rogoda]] | data-sort-value="1883" | 1883-08-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-16 | | | [https://d-nb.info/gnd/1347243402 1347243402] | | |- | [[:d:Q100601|Q100601]] | [[Werner Issel]] | data-sort-value="1884" | 1884 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1974" | 1974 | [[Bad Sachsa]] | [[Hermsdorf]]<br/>[[Reinickendorf]] | [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q18222185|Q18222185]] | [[Ernst Harthern]] | data-sort-value="1884" | 1884-09-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1969" | 1969-06-08 | [[Sigtuna]] | | [https://d-nb.info/gnd/119307790 119307790] | [[Översetter]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132884974|Q132884974]] | [[Johann Dreyer]] | data-sort-value="1884" | 1884-01-04 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013735129 1013735129] | | |- | [[:d:Q111687|Q111687]] | [[Fritz Maxin]] | data-sort-value="1885" | 1885-07-17 | | [[Janowo]] | data-sort-value="1960" | 1960-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | | [[Politiker]]<br/>[[Buur]] | |- | [[:d:Q1471116|Q1471116]] | [[Karl von Buchka (Politiker)|Karl von Buchka]] | data-sort-value="1885" | 1885-09-23 | | [[Chöttingen]] | data-sort-value="1960" | 1960-02-11 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Gołdap]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/124925618 124925618] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1986909|Q1986909]] | [[Nicolaus von Borstel]] | data-sort-value="1885" | 1885-11-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034703552 1034703552] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20606692|Q20606692]] | [[Johannes Krancke]] | data-sort-value="1885" | 1885-08-09 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q127174256|Q127174256]] | [[Edzard Stölting]] | data-sort-value="1885" | 1885-01-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-25 | [[Hameln]] | | | [[Jurist]]<br/>[[kirchenrat]]<br/>[[Richter]] | |- | [[:d:Q137137469|Q137137469]] | [[Walther Croll]] | data-sort-value="1885" | 1885-02-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933 | | | [https://d-nb.info/gnd/172028027 172028027] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q139001154|Q139001154]] | [[Wilhelm Hancken]] | data-sort-value="1885" | 1885-05-14 | | | data-sort-value="1957" | 1957-08-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/117337681X 117337681X] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139025224|Q139025224]] | [[Heinrich Holsten]] | data-sort-value="1885" | 1885-02-08 | | | data-sort-value="1976" | 1976 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1368638775 1368638775] | | |- | [[:d:Q9374176|Q9374176]] | [[Wiktor Unrug]] | data-sort-value="1886" | 1886-10-30 | [[Bild:Wiktor Zygmunt Unrug (1886-1973).jpg|center|80px]] | [[Dresden]] | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q136823331|Q136823331]] | [[Heinrich Dammann]] | data-sort-value="1886" | 1886-05-27 | | | data-sort-value="1979" | 1979-12-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034710222 1034710222] | | |- | [[:d:Q2079745|Q2079745]] | [[Ernst-Eberhard Hell]] | data-sort-value="1887" | 1887-09-19 | [[Bild:Эрнст-Эберхард Хелль.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1973" | 1973-09-15 | [[Wiesbaden]] | | [https://d-nb.info/gnd/1031831703 1031831703] | [[Militärperson]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q17352871|Q17352871]] | [[Thure von Klinckowström]] | data-sort-value="1887" | 1887-07-03 | | [[Fürstenwalde]] | data-sort-value="1972" | 1972<br/>1973 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/13351529X 13351529X] | [[Jurist]]<br/>[[Beamter]] | |- | [[:d:Q55847492|Q55847492]] | [[Kurd Endell]] | data-sort-value="1887" | 1887-02-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-22 | [[Wannsee]] | | [https://d-nb.info/gnd/116472278 116472278] | [[mineralogist]]<br/>[[Chemiker]]<br/>[[building scientist]] | |- | [[:d:Q95286551|Q95286551]] | [[Bernhard Lahann]] | data-sort-value="1887" | 1887-11-22 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | [https://d-nb.info/gnd/116647043 116647043] | [[Koopmann]] | |- | [[:d:Q139108557|Q139108557]] | [[Karl Richarz]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-14 | | | data-sort-value="1966" | 1966-01-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035125749 1035125749] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139116192|Q139116192]] | [[Friedrich Klages]] | data-sort-value="1887" | 1887-08-30 | | | data-sort-value="1963" | 1963-08-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034929054 1034929054] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q1583365|Q1583365]] | [[Hans von Borstel]] | data-sort-value="1888" | 1888-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1962" | 1962-10-06 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1013949811 1013949811] | [[Politiker]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q2061909|Q2061909]] | [[Paul Riege]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-27 | [[Bild:Paul Riege at the Nuremberg Trials.jpg|center|80px]] | [[Worth (Cuxhoben)|Worth]] | data-sort-value="1980" | 1980-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027028535 1027028535] | [[Schriever]]<br/>[[Polizeibeamten]]<br/>[[lieutenant general]]<br/>[[Offzeer]]<br/>[[police officer]] | |- | [[:d:Q137134700|Q137134700]] | [[Ewald Eiserwag]] | data-sort-value="1888" | 1888-02-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | [[Philoloog]] | |- | [[:d:Q137312400|Q137312400]] | [[Eddy Endell]] | data-sort-value="1888" | 1888-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1146499876 1146499876] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137345132|Q137345132]] | [[Werner Tettenborn]] | data-sort-value="1888" | 1888-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125523718 125523718] | | |- | [[:d:Q869798|Q869798]] | [[Hermann Linkenbach]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-08 | [[Bild:Hermann Linkenbach (1928).jpg|center|80px]] | [[Barmen]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034937014 1034937014] | [[dressage rider]] | |- | [[:d:Q94884194|Q94884194]] | [[Friedrich Gumpert]] | data-sort-value="1889" | 1889-04-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | | [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139116254|Q139116254]] | [[Paul Friedrich Crusius]] | data-sort-value="1889" | 1889-07-29 | | [[Linden]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034674714 1034674714] | [[superintendent]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q105924515|Q105924515]] | [[Curt Ziesmer]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-19 | | [[Danzig]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-19 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/126472106 126472106] | [[Illustrater]]<br/>[[Maler]]<br/>[[graphic artist]] | |- | [[:d:Q131768664|Q131768664]] | [[Ernst Dreyer]] | data-sort-value="1890" | 1890-08-08 | | [[Hullern-Twielenfleth]] | data-sort-value="1951" | 1951-02-08 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1110771959 1110771959] | | |- | [[:d:Q139025411|Q139025411]] | [[Karl Sprenger]] | data-sort-value="1890" | 1890-03-09 | | | data-sort-value="1965" | 1965-05-17 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1349020516 1349020516] | | |- | [[:d:Q139108617|Q139108617]] | [[Adi von Staden]] | data-sort-value="1890" | 1890 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1980" | 1980 | [[Ratzborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035149109 1035149109] | [[matron]] | |- | [[:d:Q124300|Q124300]] | [[Arthur Gütt]] | data-sort-value="1891" | 1891-08-17 | | [[Michałowo, Warmian-Masurian Voivodeship]] | data-sort-value="1949" | 1949-03-02 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/124419747 124419747] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Raßenhygieniker]]<br/>[[Raßentheoretiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q18744835|Q18744835]] | [[Johannes Meyn]] | data-sort-value="1891" | 1891 | | | | [[Götzdörp]] | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q131779859|Q131779859]] | [[Friedrich Gerdes]] | data-sort-value="1891" | 1891-08-05 | | [[Leer]] | data-sort-value="1978" | 1978-11-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034740806 1034740806] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q102703|Q102703]] | [[Karl Waller]] | data-sort-value="1892" | 1892-03-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1963" | 1963-05-15 | [[Cuxhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/118965042 118965042] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q111229|Q111229]] | [[Joachim Burfeindt]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-11 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | data-sort-value="1982" | 1982-01-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103470219X 103470219X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1599246|Q1599246]] | [[Heinrich Wilckens]] | data-sort-value="1892" | 1892-02-15 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1956" | 1956-09-30 | [[Uetersen]] | [[Kiel]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q16064484|Q16064484]] | [[Franz Rehling]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-21 | [[Bild:Freiburg-Elbe- Bürgermeister Rehling - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 048623a.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-26 | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q139234140|Q139234140]] | [[Hans Adolf von Staden]] | data-sort-value="1892" | 1892-01-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128297514 128297514] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q7148918|Q7148918]] | [[Paul-Hermann Werner]] | data-sort-value="1893" | 1893-03-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1940" | 1940-06-30 | [[Atlantik]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q43745288|Q43745288]] | [[Joachim Plath]] | data-sort-value="1893" | 1893-06-03 | | [[Liederstädt]] | data-sort-value="1971" | 1971-06-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q52985494|Q52985494]] | [[Olaf Welding]] | data-sort-value="1893" | 1893-11-10 | | [[Livonia]] | data-sort-value="1960" | 1960-09-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118966804 118966804] | [[genealogist]] | |- | [[:d:Q107123670|Q107123670]] | [[Franz Beck]] | data-sort-value="1893" | 1893-12-03 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034704923 1034704923] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[draftsperson]] | |- | [[:d:Q1783060|Q1783060]] | [[Romanus Berg]] | data-sort-value="1894" | 1894-08-09 | | | data-sort-value="1978" | 1978-10-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/130304328 130304328] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q12115084|Q12115084]] | [[Borys D. Krupnycʹkyj]] | data-sort-value="1894" | 1894-07-24 | | [[Medvedivka]] | data-sort-value="1956" | 1956-05-05 | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | [https://d-nb.info/gnd/123716306 123716306] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q1548821|Q1548821]] | [[Willy Andreessen]] | data-sort-value="1895" | 1895-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2000" | 20th century | | | | | |- | [[:d:Q1578859|Q1578859]] | [[Hans Bruns]] | data-sort-value="1895" | 1895-10-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-08 | [[Marborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/118674862 118674862] | [[Theoloog]]<br/>[[Bible translator]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[biblical scholar]]<br/>[[Översetter]] | |- | [[:d:Q1538937|Q1538937]] | [[Henry Müller]] | data-sort-value="1896" | 1896-08-12 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-08 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q15433249|Q15433249]] | [[Martin Lattmann]] | data-sort-value="1896" | 1896-02-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-11 | [[East Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/124728332 124728332] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q761171|Q761171]] | [[August Elfers]] | data-sort-value="1897" | 1897-07-18 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1959" | 1959-07-06 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/1024486079 1024486079] | [[missionary]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q18603816|Q18603816]] | [[Adolf Peter Krönke]] | data-sort-value="1897" | 1897-02-06 | | [[Neehuus (Oost)|Neehuus]] | data-sort-value="1984" | 1984-04-27 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/103372422X 103372422X] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q29803278|Q29803278]] | [[Rolf Meier]] | data-sort-value="1897" | 1897-04-07 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1966" | 1966-11-05 | [[Basel]] | | [https://d-nb.info/gnd/1017967733 1017967733] | [[Chemiker]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139116595|Q139116595]] | [[Klaus Tamke]] | data-sort-value="1897" | 1897-06-16 | | | data-sort-value="1945" | 1945-01-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035160021 1035160021] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q1371536|Q1371536]] | [[Werner von Bargen]] | data-sort-value="1898" | 1898-02-14 | [[Bild:Werner von Bargen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-22 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027973655 1027973655] | [[Jurist]]<br/>[[envoy]]<br/>[[ambassador]]<br/>[[Diplomat]] | |- | [[:d:Q2150562|Q2150562]] | [[Richard Schulze]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-20 | | [[Mainz]] | data-sort-value="1969" | 1969-12-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Gestapo employee]] | |- | [[:d:Q2577602|Q2577602]] | [[Willi Wegewitz]] | data-sort-value="1898" | 1898-03-08 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | data-sort-value="1996" | 1996-01-02 | [[Horborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/140538356 140538356] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[folkeskole teacher]] | |- | [[:d:Q13580943|Q13580943]] | [[Fritz Reinhardt]] | data-sort-value="1898" | 1898-09-27 | [[Bild:Friedrich Reinhardt.jpg|center|80px]] | [[Kassel]] | data-sort-value="1965" | 1965-09-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q55847864|Q55847864]] | [[Focko Lüpsen]] | data-sort-value="1898" | 1898-05-22 | | [[Gemeen Burweg|Burweg]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-31 | [[Bethel]] | | [https://d-nb.info/gnd/128372052 128372052] | [[Journalist]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q136634827|Q136634827]] | [[Friedrich Walter Paul Gronemann]] | data-sort-value="1898" | 1898 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132096367 1132096367] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q1359098|Q1359098]] | [[Ernst Kuntscher]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-07 | [[Bild:KAS-Kuntscher, Ernst-Bild-1907-1.jpg|center|80px]] | [[Budišov nad Budišovkou]] | data-sort-value="1971" | 1971-10-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/102617001X 102617001X] | [[Politiker]]<br/>[[trade unionist]]<br/>[[Afornten]] | |- | [[:d:Q1417606|Q1417606]] | [[Rudolf Stechmann]] | data-sort-value="1899" | 1899-02-09 | | [[Dollern]] | data-sort-value="1989" | 1989-10-15 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/125943539 125943539] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q6794603|Q6794603]] | [[Max Bork]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-01 | | [[Krasnoznamensk]] | data-sort-value="1973" | 1973-07-04 | [[Hullern-Twielenfleth]] | | | [[Offzeer]] | |- | [[:d:Q23010140|Q23010140]] | [[Wilhelm Marquardt]] | data-sort-value="1899" | 1899-12-01 | | [[Wümm (Dörp)|Wümm]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-14 | [[Imbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/122870999 122870999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q94913471|Q94913471]] | [[Joachim Köhne]] | data-sort-value="1899" | 1899-07-20 | | | data-sort-value="1977" | 1977-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034925024 1034925024] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q137160431|Q137160431]] | [[Hans Hitzwebel]] | data-sort-value="1899" | 1899-01-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-12 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034905589 1034905589] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1329920|Q1329920]] | [[Elisabeth Ganswindt]] | data-sort-value="1900" | 1900-05-30 | | [[Kalthof]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1314812556 1314812556] | [[Politiker]]<br/>[[detective officer]] | |- | [[:d:Q139116718|Q139116718]] | [[Margarete Koch]] | data-sort-value="1900" | 1900-01-01 | | | data-sort-value="1953" | 1953-10-20 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034924362 1034924362] | | |- | [[:d:Q1580331|Q1580331]] | [[Hans Hoyer]] | data-sort-value="1901" | 1901-12-20 | | [[Brooksen-Vilsen]] | data-sort-value="1987" | 1987-05-16 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118553895 118553895] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q2549455|Q2549455]] | [[Warner Bruns]] | data-sort-value="1901" | 1901-09-19 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1972" | 1972-11-11 | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]] | [[Nörden (Oostfreesland)|Nörden]]<br/>[[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034698303 1034698303] | [[Buur]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q15431634|Q15431634]] | [[Hermann Fiebing]] | data-sort-value="1901" | 1901-11-17 | | [[Mirosławiec]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Jurist]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q2174085|Q2174085]] | [[Rudolf Welskopf]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-26 | | [[Bossel (Jörk)|Bossel]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-17 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035172461 1035172461] | [[Wedderstand gegen den Natschonalsozialismus]]<br/>[[trade unionist]]<br/>[[Timmermann (Beroop)]] | |- | [[:d:Q2575321|Q2575321]] | [[Wilhelm Stülten]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-26 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="1972" | 1972-02-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150727 1035150727] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q65921431|Q65921431]] | [[Ernst Riggert]] | data-sort-value="1902" | 1902-11-01 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-12 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/107108933 107108933] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q94618782|Q94618782]] | [[Karl Dönselmann]] | data-sort-value="1902" | 1902<br/>1902-12-17 | | [[Hogenoh]] | data-sort-value="1984" | 1984-06-02 | [[Hilmessen]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034713175 1034713175] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q94915621|Q94915621]] | [[Hinrich Prigge]] | data-sort-value="1902" | 1902-05-14 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035113872 1035113872] | [[Schoolmeester]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q126209799|Q126209799]] | [[Karl Brumm]] | data-sort-value="1902" | 1902-08-07 | | [[Willemshaven]] | data-sort-value="1965" | 1965-04-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q126391094|Q126391094]] | [[Gustav Jacob Drewes]] | data-sort-value="1902" | 1902-09-03 | | [[Greundiek]] | | | | | | |- | [[:d:Q1334641|Q1334641]] | [[Emanuel Ehrfurt]] | data-sort-value="1903" | 1903-03-26 | [[Bild:KAS-Ehrfurt, Emanuel-Bild-5634-1.jpg|center|80px]] | [[Jeseník]]<br/>[[Stará Červená Voda]] | data-sort-value="1975" | 1975-11-27 | [[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034718673 1034718673] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1578841|Q1578841]] | [[Hans Brockmann (Altkloster)]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-18 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]]<br/>[[Ooldklooster]] | data-sort-value="1988" | 1988-05-01 | [[Chöttingen]] | [[Posen]]<br/>[[Chöttingen]] | [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q17575404|Q17575404]] | [[Harry Garms]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-20 | | [[Cranz]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | | [https://d-nb.info/gnd/1115373293 1115373293] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q18626433|Q18626433]] | [[Johannes Güthling]] | data-sort-value="1903" | 1903-10-23 | | [[Wittenbarg]] | data-sort-value="1979" | 1979-04-23 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/125361319 125361319] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20980275|Q20980275]] | [[Jutta Bossard-Krull]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-06 | [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-13 | [[Lüll]] | | [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | [[ceramicist]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q23060711|Q23060711]] | [[Hermann Blumenthal]] | data-sort-value="1903" | 1903-07-11 | | [[Ooldklooster]] | data-sort-value="1941" | 1941-08-08 | [[Tannroda]] | | [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | [[Bibliothekar]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[Literaturhistoriker]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q112415743|Q112415743]] | [[Wilhelm Arp]] | data-sort-value="1903" | 1903 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | | [https://d-nb.info/gnd/1075937760 1075937760] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q136568342|Q136568342]] | [[Wilhelm Huntenburg]] | data-sort-value="1903" | 1903 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Wupperdaal]] | | [https://d-nb.info/gnd/1067450084 1067450084] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q1675597|Q1675597]] | [[Karl Nobel]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-30 | | [[Eilendorf]] | data-sort-value="1982" | 1982-02-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035101351 1035101351] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15837930|Q15837930]] | [[Otto Rahm]] | data-sort-value="1904" | 1904-09-08 | [[Bild:Selbstbildnis Otto Rahm.JPG|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-06 | [[Deinst]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035122006 1035122006] | [[Maler]] | |- | [[:d:Q18589580|Q18589580]] | [[Karl Franz Wendt]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1933" | 1933 | [[Penzing]] | | | [[Spijoon]] | |- | [[:d:Q20608186|Q20608186]] | [[Peter Seidensticker]] | data-sort-value="1904" | 1904-03-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1977" | 1977-08-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1053162162 1053162162] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q25608262|Q25608262]] | [[Gerhard Thoma]] | data-sort-value="1904" | 1904 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | data-sort-value="1973" | 1973 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1105701336 1105701336] | [[Stüürberader]]<br/>[[statutory auditor]] | |- | [[:d:Q94809220|Q94809220]] | [[Wilhelm Schöttler]] | data-sort-value="1904" | 1904-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [https://d-nb.info/gnd/1044558458 1044558458] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]] | |- | [[:d:Q123350308|Q123350308]] | [[Hans Hamann]] | data-sort-value="1904" | 1904-10-24 | | [[Kassel]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Beamten]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q139116919|Q139116919]] | [[Hinrich Ringleben]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-13 | | | data-sort-value="1986" | 1986-08-06 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035122340 1035122340] | | |- | [[:d:Q139116925|Q139116925]] | [[Johannes Bösch]] | data-sort-value="1904" | 1904-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2003" | 2003-02-10 | [[München]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034696858 1034696858] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q78809|Q78809]] | [[Wilhelm Beiglböck]] | data-sort-value="1905" | 1905-10-10 | [[Bild:Wilhelm Beiglboeck KZ-Arzt.jpg|center|80px]] | [[Hochneukirchen]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034658409 1034658409] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Internist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker]] | |- | [[:d:Q92249|Q92249]] | [[Elisabeth Flickenschildt]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-16 | | [[Blanknees]] | data-sort-value="1977" | 1977-10-26 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/118533967 118533967] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q120706|Q120706]] | [[Peter Tobaben]] | data-sort-value="1905" | 1905-07-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1030282218 1030282218] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2149895|Q2149895]] | [[Richard Jungclaus]] | data-sort-value="1905" | 1905-03-17 | [[Bild:Richard Jungclaus (1905-1945).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1945" | 1945-04-15 | [[Bosnien-Herzegowina]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034913077 1034913077] | [[Polizeibeamten]] | |- | [[:d:Q22017193|Q22017193]] | [[Richard Eggers]] | data-sort-value="1905" | 1905-09-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/132389460 132389460] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]] | |- | [[:d:Q364307|Q364307]] | [[Adolf Stobbe]] | data-sort-value="1906" | 1906-11-20 | | [[Kamenka (Kaliningrad, Bagrationowsk)]] | data-sort-value="1956" | 1956-09-23 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035150824 1035150824] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q5492781|Q5492781]] | [[Franz Graßmel]] | data-sort-value="1906" | 1906-01-08 | | [[Mochów]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[paratrooper]] | |- | [[:d:Q20181851|Q20181851]] | [[Hans-Ulrich Krantz]] | data-sort-value="1906" | 1906-06-24 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1976" | 1976-08-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1109779208 1109779208] | [[Sakenbökerschriever]] | |- | [[:d:Q39992415|Q39992415]] | [[Georg Grünberg]] | data-sort-value="1906" | 1906-10-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1976" | 1976-01-13 | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | [[Auschwitz]] | [https://d-nb.info/gnd/124349811 124349811] | [[Militärperson]]<br/>[[concentration camp guard]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q137350892|Q137350892]] | [[Alfred Wortmann]] | data-sort-value="1906" | 1906-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/127612092 127612092] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q96647|Q96647]] | [[Hermann Schlichting]] | data-sort-value="1907" | 1907-09-22 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1982" | 1982-06-15 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/121428095 121428095] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1612131|Q1612131]] | [[Hermann Meyn]] | data-sort-value="1907" | 1907-04-05 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1989" | 1989-12-22 | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119762383 1119762383] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Koopmann]]<br/>[[Afornten]] | |- | [[:d:Q94912880|Q94912880]] | [[Heinz A. Hoppe]] | data-sort-value="1907" | 1907-05-06 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1986" | 1986-08-24 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139025778|Q139025778]] | [[Carla Schümann]] | data-sort-value="1907" | 1907-08-22 | | [[Deinst]] | data-sort-value="2004" | 2004-01-25 | [[Gemeen Rodenborg|Rodenborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1356953867 1356953867] | | |- | [[:d:Q72669|Q72669]] | [[Hinnerk Hellweeg]] | data-sort-value="1908" | 1908-08-18 | [[Bild:Heinrich Hellwege.jpg|center|80px]] | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="1991" | 1991-10-04 | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118710192 118710192] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1561475|Q1561475]] | [[Günther Groenhoff]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-07 | [[Bild:Günther Groenhoff (1908–1932) deutscher Segelflugpionier.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1932" | 1932-07-23 | [[Rhön]] | | [https://d-nb.info/gnd/118697951 118697951] | [[Fleger]]<br/>[[flight instructor]] | |- | [[:d:Q2274073|Q2274073]] | [[Servais Cabolet]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-24 | | [[Gemeen Hemmoor]]<br/>[[Warstood]] | data-sort-value="1976" | 1976-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676180 1034676180] | [[Politiker]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q2572481|Q2572481]] | [[Wilhelm Ehlers (Politiker)|Wilhelm Ehlers]] | data-sort-value="1908" | 1908-12-10 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1998" | 1998-07-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1118918118 1118918118] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q86739331|Q86739331]] | [[Otto E. Nelson]] | data-sort-value="1908" | 1908 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2013" | 2013-11-17 | | [[New York]] | [https://d-nb.info/gnd/1153229870 1153229870] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q94941964|Q94941964]] | [[Arno Geertz]] | data-sort-value="1908" | 1908-06-13 | | [[Riga]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/138133123 138133123] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q98860|Q98860]] | [[Karl Kersten]] | data-sort-value="1909" | 1909-08-08 | [[Bild:Kieler Universitätstage 1979 an der Christian-Albrechts-Universität (CAU) (Kiel 69.546) (cropped) - Karl Kersten.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | [[Düütschland]] | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/118844946 118844946] | [[Archäoloog]]<br/>[[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q1351902|Q1351902]] | [[Erich Arp]] | data-sort-value="1909" | 1909-12-21 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1999" | 1999-12-20 | | [[Hamborg]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/174177488 174177488] | [[Politiker]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q7109875|Q7109875]] | [[Otto Wachs]] | data-sort-value="1909" | 1909-07-23 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | data-sort-value="1998" | 1998-12-30 | [[Hamborg]] | | | [[Segler]]<br/>[[banker]] | |- | [[:d:Q8026949|Q8026949]] | [[Wirich von Gartzen]] | data-sort-value="1909" | 1909-08-20 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="1993" | 1993-12-04 | [[Kochel]] | | [https://d-nb.info/gnd/172092671 172092671] | [[ship captain]] | |- | [[:d:Q110845781|Q110845781]] | [[Wilhelm Schrader-Rottmers]] | data-sort-value="1909" | 1909-01-07 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="1972" | 1972-12-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/140962042 140962042] | [[Richter]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q2417905|Q2417905]] | [[Theodor Krey]] | data-sort-value="1910" | 1910-08-17 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="1993" | 1993-06-15 | [[Lehrte]] | | [https://d-nb.info/gnd/172212332 172212332] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[geophysicist]] | |- | [[:d:Q26882997|Q26882997]] | [[Kurt Dörflinger]] | data-sort-value="1910" | 1910-08-05 | | [[Karlsruhe]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-06 | [[Gemeen Esdörp|Esdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/13436029X 13436029X] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1410698|Q1410698]] | [[Ilsa Reinhardt]] | data-sort-value="1911" | 1911-07-29 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2010" | 2010-09-10 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1026856906 1026856906] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1902917|Q1902917]] | [[Marta Damkowski]] | data-sort-value="1911" | 1911-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-11 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1014457831 1014457831] | [[Politiker]]<br/>[[Wedderständler]] | |- | [[:d:Q19959878|Q19959878]] | [[Günther Hoffmann]] | data-sort-value="1911" | 1911-11-17 | | [[Kiel]] | No/unknown value | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Schriever]]<br/>[[intendant]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q20605518|Q20605518]] | [[Thassilo von der Decken]] | data-sort-value="1911" | 1911-12-01 | [[Bild:Thassilo von der Decken 1911-1995.jpg|center|80px]] | [[Grimma]] | data-sort-value="1995" | 1995-06-06 | [[Swing (Dörp)|Swing]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034711628 1034711628] | [[Beamten]] | |- | [[:d:Q94870595|Q94870595]] | [[Bernhard Wirtgen]] | data-sort-value="1911" | 1911-09-23 | | [[Dessau]] | data-sort-value="1974" | 1974-01-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1021400920 1021400920] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q66353|Q66353]] | [[Ulrich de Maizière]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-24 | [[Bild:General Ulrich de Maizière - Generalinspekteur der Bundeswehr.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2006" | 2006-08-26<br/>2006-08-27 | [[Bonn]] | | [https://d-nb.info/gnd/118576550 118576550] | [[Militärperson]]<br/>[[Soldaat]] | |- | [[:d:Q15996031|Q15996031]] | [[Heinrich Wohlers]] | data-sort-value="1912" | 1912-03-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1944" | 1944-03-15 | [[Leinfelden-Echterdingen]] | | | | |- | [[:d:Q20181118|Q20181118]] | [[Georg Henschel]] | data-sort-value="1912" | 1912-09-16 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1981" | 1981-09-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1214460666 1214460666] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q88420|Q88420]] | [[Peter R. Hofstätter]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-20 | | [[Wien (Stadt)|Wien]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/118552783 118552783] | [[Psycholoog]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q97787|Q97787]] | [[Werner Ebeling]] | data-sort-value="1913" | 1913-11-21 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-25 | [[Sandkroog]] | | [https://d-nb.info/gnd/129590630 129590630] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q96444269|Q96444269]] | [[Helmuth Heinrich]] | data-sort-value="1913" | 1913-10-04 | | [[Greundiek]] | data-sort-value="2012" | 2012-02-17 | [[Greundiek]] | | | [[Soldaat]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Marineoffizier]] | |- | [[:d:Q110518487|Q110518487]] | [[Hermann Schulz]] | data-sort-value="1913" | 1913-04-22 | | [[Samtgemeen Harsfeld]] | No/unknown value | | | | [[Marineoffizier]]<br/>[[U-Boot-Fohrer]]<br/>[[Soldaat]] | |- | [[:d:Q135400952|Q135400952]] | [[Hans Kelm]] | data-sort-value="1913" | 1913-09-01 | | | data-sort-value="1991" | 1991-02-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Berlin]]<br/>[[Hannober]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]]<br/>[[München]] | [https://d-nb.info/gnd/1034918966 1034918966] | | |- | [[:d:Q5388133|Q5388133]] | [[Erich Wulff]] | data-sort-value="1914" | 1914-05-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1979" | 1979-01-12 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q133396457|Q133396457]] | [[Toni Kerstan]] | data-sort-value="1914" | 1914 | | [[Barciany]] | data-sort-value="2017" | 2017 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1183028032 1183028032] | | |- | [[:d:Q139258827|Q139258827]] | [[Irmgard von Wallenberg]] | data-sort-value="1914" | 1914 | | [[Dresden]] | data-sort-value="1971" | 1971 | [[Deinst]] | | [https://d-nb.info/gnd/12578726X 12578726X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q7323732|Q7323732]] | [[Richard Anders]] | data-sort-value="1915" | 1915-01-03 | | [[Bolesławiec]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q10390569|Q10390569]] | [[Viktor Bruck]] | data-sort-value="1916" | 1916-07-15 | | [[Gnesen]] | data-sort-value="1998" | 1998-02-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | |- | [[:d:Q23091250|Q23091250]] | [[Horst Ohrloff]] | data-sort-value="1917" | 1917-04-02 | | [[Bożków]] | data-sort-value="1997" | 1997-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q94942415|Q94942415]] | [[Karl E. Fick]] | data-sort-value="1917" | 1917-02-12 | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]]<br/>[[Bremen]] | data-sort-value="2011" | 2011-01-21 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/137625642 137625642] | [[Geograaf]]<br/>[[Pädagoog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139586066|Q139586066]] | [[Hans Stechmann]] | data-sort-value="1918" | 1918-05-14 | [[Bild:Der Adler, Heft 06 (1942), Oberfeldwebel Hans Stechmann.png|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1994" | 1994-06-27 | [[Neustadt an der Aisch]] | | | | |- | [[:d:Q1561097|Q1561097]] | [[Günter Ssymmank]] | data-sort-value="1919" | 1919-03-06 | | [[Bautzen]] | data-sort-value="2009" | 2009-09-27 | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | [https://d-nb.info/gnd/132777673 132777673] | [[Architekt]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[industrial designer]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q1575671|Q1575671]] | [[Johannes Gerber]] | data-sort-value="1919" | 1919-10-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2004" | 2004-12-23 | [[Koblenz]] | | [https://d-nb.info/gnd/118887718 118887718] | [[Stüürberader]]<br/>[[major general]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ökonoom]]<br/>[[Offzeer]] | |- | [[:d:Q1580825|Q1580825]] | [[Hans Konwiarz]] | data-sort-value="1919" | 1919 | | [[Breslau]] | data-sort-value="2018" | 2018-11-18 | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1745660|Q1745660]] | [[Klaus Schmetjen]] | data-sort-value="1919" | 1919-05-19 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="1994" | 1994-12-17 | [[Gemeen Bremervöör|Bremervöör]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035134152 1035134152] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q13188214|Q13188214]] | [[Clara Kramer-Freindohl]] | data-sort-value="1919" | 1919-11-03 | | [[Leeswig]] | data-sort-value="2005" | 2005-06-10 | [[Noordersteed]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034727265 1034727265] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q16014910|Q16014910]] | [[Heinz Korn]] | data-sort-value="1920" | 1920-02-19 | | [[Berlin]] | data-sort-value="2000" | 2000-10-13 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q86835866|Q86835866]] | [[Gisela Bentz]] | data-sort-value="1920" | 1920-07-17 | | [[Kruutsand]] | data-sort-value="2011" | 2011-11-02 | [[Gemeen Achem|Achem]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034659278 1034659278] | [[sports executive]] | |- | [[:d:Q95189097|Q95189097]] | [[Hanna Emuth]] | data-sort-value="1920" | 1920-11-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2008" | 2008-08-10 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/1062030621 1062030621] | [[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q139109419|Q139109419]] | [[Wolfgang Schöttler]] | data-sort-value="1920" | 1920-04-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2009" | 2009-01-18 | [[Gemeen Veern|Veern]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035129841 1035129841] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q139117543|Q139117543]] | [[Synold Klein]] | data-sort-value="1920" | 1920 | | | data-sort-value="1994" | 1994 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/115031379X 115031379X] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q1986806|Q1986806]] | [[Nicolaus Dreyer]] | data-sort-value="1921" | 1921-04-21 | | [[Bützfleet]] | data-sort-value="2003" | 2003-08-13 | [[Bützfleet]] | [[Hannober]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1034710265 1034710265] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q5504924|Q5504924]] | [[Fritz Henke]] | data-sort-value="1921" | 1921-06-21 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | data-sort-value="1999" | 1999-11-15 | [[Gemeen Mesborg]] | | | | |- | [[:d:Q18542890|Q18542890]] | [[Hans Detlev Becker]] | data-sort-value="1921" | 1921-06-11 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2014" | 2014-11-02 | [[Reinbeek]] | | [https://d-nb.info/gnd/116103361 116103361] | [[Journalist]]<br/>[[editor-in-chief]] | |- | [[:d:Q127786687|Q127786687]] | [[Josef Škop]] | data-sort-value="1921" | 1921-03-30 | | | data-sort-value="1957" | 1957-11-11 | [[Elv]] | | | | |- | [[:d:Q1222537|Q1222537]] | [[Dieter Müller-Wodarg]] | data-sort-value="1922" | 1922-05-31 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2009" | 2009-08-10 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | [[Diplomat]]<br/>[[orientalist]] | |- | [[:d:Q1468722|Q1468722]] | [[Fritz Umland]] | data-sort-value="1922" | 1922-01-22 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-19 | [[Mönster]] | [[Hannober]]<br/>[[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/172428637 172428637] | [[Chemiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1600118|Q1600118]] | [[Heinz Dabelow]] | data-sort-value="1922" | 1922-10-04 | | [[Stettin]] | data-sort-value="2011" | 2011-03-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1118915828 1118915828] | [[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q1615535|Q1615535]] | [[Karl Stackmann]] | data-sort-value="1922" | 1922-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2013" | 2013-11-04 | [[Chöttingen]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | [[Germanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q94659243|Q94659243]] | [[Reinhold Reiling]] | data-sort-value="1922" | 1922 | | [[Ersingen]] | data-sort-value="1983" | 1983-09-13 | [[Cranz]] | [[Pforzheim]] | [https://d-nb.info/gnd/118599240 118599240] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[goldsmith]]<br/>[[jewelry designer]] | |- | [[:d:Q108012|Q108012]] | [[Barbara Bartos-Höppner]] | data-sort-value="1923" | 1923-11-04 | [[Bild:Barbara Bartos-Höppner.jpg|center|80px]] | [[Bożejowice]] | data-sort-value="2006" | 2006-07-07 | [[Nottensdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/118506927 118506927] | [[Schriever]]<br/>[[children's writer]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[young adult author]] | |- | [[:d:Q139117649|Q139117649]] | [[Wilhelm Schwartau]] | data-sort-value="1923" | 1923 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2009" | 2009-02-25 | [[Aimbeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035129760 1035129760] | [[Schoolmeester]]<br/>[[geologist]] | |- | [[:d:Q1602322|Q1602322]] | [[Helga Wex]] | data-sort-value="1924" | 1924-07-05 | [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1986" | 1986-01-09 | [[Mölm]] | [[Mölm]]<br/>[[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | [[Politiker]]<br/>[[Germanist]] | |- | [[:d:Q137335214|Q137335214]] | [[Jürgen Delfs]] | data-sort-value="1924" | 1924-05-09 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2013" | 2013-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034709348 1034709348] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q139025655|Q139025655]] | [[Wilhelm Reincke]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-18 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2018" | 2018-01-25 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1349019267 1349019267] | | |- | [[:d:Q103117|Q103117]] | [[Klaus Tipke]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | [[Bargst (Neddersassen)|Bargst]] | data-sort-value="2021" | 2021-05-13 | [[Köln]] | [[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/119305038 119305038] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1512321|Q1512321]] | [[Gerhard Reichhardt]] | data-sort-value="1925" | 1925-12-27 | | [[Gotha]] | data-sort-value="1969" | 1969-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1339580152 1339580152] | [[Politiker]]<br/>[[Börgermeester]]<br/>[[Afornten]]<br/>[[vocational teacher]] | |- | [[:d:Q27123021|Q27123021]] | [[Heinz Eckhoff]] | data-sort-value="1925" | 1925 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1117430049 1117430049] | [[Politiker]]<br/>[[Buur]]<br/>[[Ünnernehmer]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q108698186|Q108698186]] | [[Gustav Schröder]] | data-sort-value="1925" | 1925-11-05 | | [[Kotzenau]] | data-sort-value="1960" | 1960-06-13 | [[Elv]]<br/>[[Boizenburg/Elbe]] | [[Boizenburg/Elbe]] | | | |- | [[:d:Q38178631|Q38178631]] | [[Horst Wegener]] | data-sort-value="1926" | 1926-08-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-25 | | | [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[nuclear physicist]]<br/>[[Physiker]] | |- | [[:d:Q65950369|Q65950369]] | [[Hans Aust]] | data-sort-value="1926" | 1926-01-27 | | [[Doornbusch]] | data-sort-value="1984" | 1984-10-05 | [[Beers]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033724238 1033724238] | [[Prähistoriker]] | |- | [[:d:Q94916124|Q94916124]] | [[Heinz-Joachim Schulze]] | data-sort-value="1926" | 1926-07-18 | | [[Queddelnborg]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-15 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035135213 1035135213] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q95268641|Q95268641]] | [[Bodo Menck]] | data-sort-value="1926" | 1926-12-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-10-09 | [[Ahrensborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1026390788 1026390788] | [[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q102690|Q102690]] | [[Richard Toborg]] | data-sort-value="1927" | 1927-07-28 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | data-sort-value="2014" | 2014-12-05 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035160560 1035160560] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1261430|Q1261430]] | [[Udo Schwertmann]] | data-sort-value="1927" | 1927-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-01-20 | [[Freising]] | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/122323114 122323114] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Bodenwetenschopper]]<br/>[[Chemiker]]<br/>[[gardener]] | |- | [[:d:Q1579952|Q1579952]] | [[Hans Günther Hellweeg]] | data-sort-value="1927" | 1927-04-28 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="1994" | 1994-02-11 | [[Lümborg]] | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034904140 1034904140] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1629191|Q1629191]] | [[Horst Bodenstein]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-16 | | [[Ahlsen]] | data-sort-value="2000" | 2000-02-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q15818848|Q15818848]] | [[Günther Boyer]] | data-sort-value="1927" | 1927-10-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2012" | 2012-04-08 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15853536|Q15853536]] | [[Walter Lohmann]] | data-sort-value="1927" | 1927-08-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1996" | 1996-10-04 | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q23061167|Q23061167]] | [[Heinz Meyer-Bruck]] | data-sort-value="1927" | 1927-07-05 | [[Bild:Meyer-bruck-1949-1.jpg|center|80px]] | [[Hamborg]] | data-sort-value="1997" | 1997-08-28 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1047505592 1047505592] | [[Architekt]]<br/>[[Kunsthistoriker]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q53996719|Q53996719]] | [[Harm Prior]] | data-sort-value="1927" | 1927-06-27 | | | data-sort-value="2021" | 2021-08-07 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1046634607 1046634607] | [[Pädagoog]]<br/>[[local historian]] | |- | [[:d:Q1490920|Q1490920]] | [[Gerhard Grimpe]] | data-sort-value="1928" | 1928 | | [[Berlin]] | data-sort-value="1985" | 1985-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1365435903 1365435903] | [[Komponist]]<br/>[[Choorbaas]]<br/>[[Musikpädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[conductor]]<br/>[[music teacher]] | |- | [[:d:Q1560454|Q1560454]] | [[Günter Fehring]] | data-sort-value="1928" | 1928-08-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2020" | 2020-02-05 | [[Lübeck]] | | [https://d-nb.info/gnd/119118319 119118319] | [[Archäoloog]]<br/>[[environmentalist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q139117841|Q139117841]] | [[Wolfgang Kaiser]] | data-sort-value="1928" | 1928-05-17 | | [[Marborg]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034920723 1034920723] | | |- | [[:d:Q98996|Q98996]] | [[Wolf Heckmann]] | data-sort-value="1929" | 1929-02-10 | | [[Düörpm]] | data-sort-value="2006" | 2006-12-13 | [[Mittelskark]] | | [https://d-nb.info/gnd/132512491 132512491] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q60694099|Q60694099]] | [[Gustav Viebrock]] | data-sort-value="1929" | 1929-01-05 | | [[Rüspel]] | data-sort-value="2019" | 2019-01-15 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | [https://d-nb.info/gnd/1175777684 1175777684] | [[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q133688012|Q133688012]] | [[Erich Kaiser]] | data-sort-value="1929" | 1929 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1264140754 1264140754] | | |- | [[:d:Q136977671|Q136977671]] | [[Horst Müller]] | data-sort-value="1929" | 1929-08-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132758369 132758369] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q13188494|Q13188494]] | [[Johann Diedrich Bellmann]] | data-sort-value="1930" | 1930-05-08 | | [[Ruschwedel]] | data-sort-value="2006" | 2006-06-25 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | [https://d-nb.info/gnd/119407094 119407094] | [[Schriever]]<br/>[[Theoloog]]<br/>[[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q106523389|Q106523389]] | [[Walther Sethe]] | data-sort-value="1930" | 1930-03-16 | | [[Wupperdaal]] | data-sort-value="2012" | 2012-07-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q112546603|Q112546603]] | [[Hubert Wartenberg]] | data-sort-value="1930" | 1930 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-01-15 | | | [https://d-nb.info/gnd/1194264840 1194264840] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Anatoom]]<br/>[[Physiker]] | |- | [[:d:Q2591350|Q2591350]] | [[Wolfgang Schwenk]] | data-sort-value="1931" | 1931-08-05 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2011" | 2011-05-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1027984495 1027984495] | [[Politiker]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q136575688|Q136575688]] | [[Herbert Severin]] | data-sort-value="1931" | 1931-09-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1099300207 1099300207] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137136706|Q137136706]] | [[Gerd Willms]] | data-sort-value="1931" | 1931 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1145566308 1145566308] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q109113|Q109113]] | [[Heinrich Kröger]] | data-sort-value="1932" | 1932-10-15 | | [[Ohrenswohl]] | data-sort-value="2025" | 2025-05-25 | [[Gemeen Soltau]] | | [https://d-nb.info/gnd/120711699 120711699] | [[Schriever]]<br/>[[parson]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139109710|Q139109710]] | [[Reinhard Köver]] | data-sort-value="1932" | 1932-01-17 | | [[Balje (Neddersassen)|Balje]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-23 | [[Jever]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034919687 1034919687] | [[deacon]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q1351778|Q1351778]] | [[Horst Eylmann]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-01 | | [[Gemeen Oosten]] | data-sort-value="2014" | 2014-02-13 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/121692957 121692957] | [[Politiker]]<br/>[[Notar]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q1827775|Q1827775]] | [[Lisa Peters]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-17 | | [[Doans]] | data-sort-value="2010" | 2010-05-09 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q20604740|Q20604740]] | [[Gerd Bahr]] | data-sort-value="1933" | 1933-04-26 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103466431X 103466431X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q58895024|Q58895024]] | [[Hans-Werner Wohlers]] | data-sort-value="1933" | 1933-12-11 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2011" | 2011-07-24 | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | [[Boxer]] | |- | [[:d:Q46131160|Q46131160]] | [[Claus D. Grupp]] | data-sort-value="1934" | 1934-08-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414] | [[Schriever]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q112459965|Q112459965]] | [[Berthold Hohmann]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106199226 106199226] | [[expert pharmacist]]<br/>[[Botaniker]] | |- | [[:d:Q133315886|Q133315886]] | [[Ulrich Schlepper]] | data-sort-value="1934" | 1934-12-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081927151 1081927151] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q137347966|Q137347966]] | [[Walter Nellen]] | data-sort-value="1934" | 1934 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172282969 172282969] | | |- | [[:d:Q13188423|Q13188423]] | [[Heinz Fick]] | data-sort-value="1935" | 1935-03-31 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1996" | 1996-09-03 | [[Ox]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034726579 1034726579] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q47212001|Q47212001]] | [[Klaus Stechmann]] | data-sort-value="1935" | 1935-08-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-02-26 | [[Mönster]] | | [https://d-nb.info/gnd/1150465603 1150465603] | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q136963547|Q136963547]] | [[Reiner Schöning]] | data-sort-value="1935" | 1935 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137158461|Q137158461]] | [[Klaus Lange]] | data-sort-value="1935" | 1935-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2014" | 2014-08-11 | | | [https://d-nb.info/gnd/135628113 135628113] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q1599477|Q1599477]] | [[Heinrich von Borstel]] | data-sort-value="1936" | 1936-01-09 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034662635 1034662635] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2038326|Q2038326]] | [[Otto Braasch]] | data-sort-value="1936" | 1936-11-22 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | data-sort-value="2021" | 2021-08-05 | [[Lahr/Schwarzwald]] | | [https://d-nb.info/gnd/137836252 137836252] | [[Archäoloog]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[Fleger]] | |- | [[:d:Q18625256|Q18625256]] | [[Hartwig Brandt]] | data-sort-value="1936" | 1936-02-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2017" | 2017-06-25 | [[Chöttingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/120027887 120027887] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q22980917|Q22980917]] | [[Hans-Cord Sarnighausen]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-23 | | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Lümborg]] | [https://d-nb.info/gnd/105947210 105947210] | [[Jurist]]<br/>[[Historiker]]<br/>[[local historian]]<br/>[[Richter]] | |- | [[:d:Q61767790|Q61767790]] | [[Hubert Hohl]] | data-sort-value="1936" | 1936-03-04 | | [[Laupheim]] | data-sort-value="2019" | 2019-01-01<br/>2019 | [[Freiburg (Elbe)]] | | [https://d-nb.info/gnd/1178517136 1178517136] | [[docent]]<br/>[[cultural manager]] | |- | [[:d:Q130087560|Q130087560]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Hamborg]] | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q130769718|Q130769718]] | [[Gerhard Hirschfeld]] | data-sort-value="1936" | 1936-07-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2024" | 2024-08-07 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/132937034 132937034] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q1596612|Q1596612]] | [[Heinrich Augustin]] | data-sort-value="1937" | 1937-10-30 | | [[Ottens]] | data-sort-value="2025" | 2025-02-23 | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q57611077|Q57611077]] | [[Charlie Rinn]] | data-sort-value="1937" | 1937-05-11 | | [[Gemeen Rodenborg|Rodenborg]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-17 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1061577619 1061577619] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q58221463|Q58221463]] | [[Heinrich Rohdenburg]] | data-sort-value="1937" | 1937-01-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1987" | 1987-02-27 | [[Bronswiek]] | | [https://d-nb.info/gnd/118880241 118880241] | [[Geograaf]]<br/>[[Geoökoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[geologist]] | |- | [[:d:Q95303305|Q95303305]] | [[Arnd Siegel]] | data-sort-value="1937" | 1937-04-02 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2025" | 2025-03-11 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/106679732 106679732] | [[surgeon]]<br/>[[art collector]]<br/>[[Mäzen]] | |- | [[:d:Q133641642|Q133641642]] | [[Elke Weseloh]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202794815 1202794815] | | |- | [[:d:Q136978033|Q136978033]] | [[Gisela Oberländer]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172297524 172297524] | | |- | [[:d:Q139141743|Q139141743]] | [[Christa Meves]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121468682 121468682] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q363071|Q363071]] | [[Adolf Köhnken]] | data-sort-value="1938" | 1938-01-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2017" | 2017-08-05 | | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | [[Klassischen Philoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1279595|Q1279595]] | [[Eberhard von Koerber]] | data-sort-value="1938" | 1938-06-11 | [[Bild:Eberhard von Koerber.png|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2017" | 2017-08-03 | | | [https://d-nb.info/gnd/170883264 170883264] | [[Ünnernehmer]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q1290655|Q1290655]] | [[Eduard von Reden-Lütcken]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-14 | | [[Jena]] | data-sort-value="2017" | 2017-02-24 | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | [https://d-nb.info/gnd/1075226651 1075226651] | [[Jurist]]<br/>[[administrative lawyer]] | |- | [[:d:Q117357104|Q117357104]] | [[Helmut Roscher]] | data-sort-value="1938" | 1938-09-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | [[Pastoor]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q124156673|Q124156673]] | [[Gisela Peters-Rohse]] | data-sort-value="1938" | 1938-11-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2023" | 2023-12-28 | [[Köln]] | | [https://d-nb.info/gnd/1205748776 1205748776] | [[dancer]] | |- | [[:d:Q130770605|Q130770605]] | [[Gerhard Bartels]] | data-sort-value="1938" | 1938-12-04 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | data-sort-value="2021" | 2021-10-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/13186517X 13186517X] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q361200|Q361200]] | [[Adolf Dammann]] | data-sort-value="1939" | 1939-11-06 | [[Bild:Adolf Dammann (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]]<br/>[[Bankkoopmann]] | |- | [[:d:Q1491637|Q1491637]] | [[Helmut Collmann]] | data-sort-value="1939" | 1939-09-16 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034676105 1034676105] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1671925|Q1671925]] | [[Klaus Saul]] | data-sort-value="1939" | 1939-01-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2025" | 2025-05-16 | [[Hamborg]] | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/115396756 115396756] | [[Neetiedhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q13188213|Q13188213]] | [[Christian Fuhst]] | data-sort-value="1939" | 1939-11-28 | | [[Neeklooster]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | [[Schriever]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q13188422|Q13188422]] | [[Heinz Mügge]] | data-sort-value="1939" | 1939-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129526151 1129526151] | [[Spraakaktivist]]<br/>[[Marketingmanager]]<br/>[[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q133618740|Q133618740]] | [[Ludolf Baucke]] | data-sort-value="1939" | 1939 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-31 | | | [https://d-nb.info/gnd/1045175463 1045175463] | [[music journalist]] | |- | [[:d:Q137317295|Q137317295]] | [[Klaus Piller]] | data-sort-value="1939" | 1939-02-26 | | | data-sort-value="2012" | 2012-01-24 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035107333 1035107333] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q567022|Q567022]] | [[Jürgen Kurbjuhn]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-26 | | [[Tels]] | data-sort-value="2014" | 2014-03-15 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q1602333|Q1602333]] | [[Johann Hellwege]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-26 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | data-sort-value="2023" | 2023-07-14 | | | [https://d-nb.info/gnd/110394364 110394364] | [[Historiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[local government officer]] | |- | [[:d:Q2531103|Q2531103]] | [[Volker Krey]] | data-sort-value="1940" | 1940-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2023" | 2023-03-15 | | [[Trier]]<br/>[[Koblenz]]<br/>[[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/121174999 121174999] | [[Richter]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q13188640|Q13188640]] | [[Magda Mügge]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Heinbockel]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q55677391|Q55677391]] | [[Albert Behrends]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-07 | | [[Leer]] | data-sort-value="2016" | 2016-04-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/135466741 135466741] | [[organist]] | |- | [[:d:Q112431414|Q112431414]] | [[Günter Rohdenburg]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138368767 138368767] | [[professor]] | |- | [[:d:Q137148817|Q137148817]] | [[Knut Gustafsson]] | data-sort-value="1940" | 1940-11-06 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2010" | 2010-12-07 | | | [https://d-nb.info/gnd/107484188 107484188] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q139109901|Q139109901]] | [[Johann Moje]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035093057 1035093057] | [[Gärtnermeister]] | |- | [[:d:Q139118172|Q139118172]] | [[Trude Meyer]] | data-sort-value="1940" | 1940-10-10 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035095386 1035095386] | | |- | [[:d:Q139519611|Q139519611]] | [[Günter Mann]] | data-sort-value="1940" | 1940-02-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141873965 141873965] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q91997|Q91997]] | [[Jürgen Flimm]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-17 | [[Bild:Jürgen Flimm 1973.jpg|center|80px]] | [[Gießen]] | data-sort-value="2023" | 2023-02-04 | [[Hamelwöörden]] | | [https://d-nb.info/gnd/11938163X 11938163X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterspeelbaas]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Theaterintendant]] | |- | [[:d:Q1395774|Q1395774]] | [[Fanny Müller]] | data-sort-value="1941" | 1941-07-17 | | [[Deinst]] | data-sort-value="2016" | 2016-05-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/114118884 114118884] | [[Schriever]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Kolumnist]] | |- | [[:d:Q1514434|Q1514434]] | [[Gernot Rotter]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-14 | | [[Opava]] | data-sort-value="2010" | 2010-06-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Hamborg]]<br/>[[Mainz]] | [https://d-nb.info/gnd/121144615 121144615] | [[Politiker]]<br/>[[Översetter]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1577675|Q1577675]] | [[Hans-Jürgen Fromm]] | data-sort-value="1941" | 1941-06-26 | | [[Meideborg]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-08 | [[Nottensdörp]] | | | [[table tennis player]] | |- | [[:d:Q15858097|Q15858097]] | [[Harmen Thies]] | data-sort-value="1941" | 1941 | [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Architekturhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q61744067|Q61744067]] | [[Claus Tiedemann]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024108716 1024108716] | [[sports scientist]] | |- | [[:d:Q68764219|Q68764219]] | [[Günter Dammann]] | data-sort-value="1941" | 1941-05-27 | | [[Landkreis Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-11-24 | | | [https://d-nb.info/gnd/1028374658 1028374658] | [[Germanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Literaturwetenschopper]] | |- | [[:d:Q133758696|Q133758696]] | [[Hartmut Behnke]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | | |- | [[:d:Q139002557|Q139002557]] | [[Niels Callsen]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1324683406 1324683406] | | |- | [[:d:Q29898096|Q29898096]] | [[Klaus Jungclaus]] | data-sort-value="1942" | 1942-10-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133686424|Q133686424]] | [[Henning Drecoll]] | data-sort-value="1942" | 1942 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q105042|Q105042]] | [[Erhard Wolfkühler]] | data-sort-value="1943" | 1943-06-05 | | [[Aßel]] | data-sort-value="2013" | 2013-02-06 | | [[Hannober]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q95191569|Q95191569]] | [[Helga Lühning]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | [[musicologist]]<br/>[[editor]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112369007|Q112369007]] | [[Jürgen Müller]] | data-sort-value="1943" | 1943<br/>1943-08-12 | | [[Neekark (Olland)|Neekark]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132165422 132165422] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q133325462|Q133325462]] | [[Hans Heinrich Ahlfeld]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | [[Börgermeester]] | |- | [[:d:Q137135172|Q137135172]] | [[Hartwig Abraham]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | | |- | [[:d:Q74977|Q74977]] | [[Ralf Drecoll]] | data-sort-value="1944" | 1944-09-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2012" | 2012-09-23 | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q1331539|Q1331539]] | [[Elke Lütjen-Drecoll]] | data-sort-value="1944" | 1944-01-08 | [[Bild:Elke Lütjen-Drecoll.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107434563 107434563] | [[Anatoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q24254490|Q24254490]] | [[Jan-Henrik Horn]] | data-sort-value="1944" | 1944-12-29 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2002" | 2002-12-22 | [[Grootweurn]] | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q41662075|Q41662075]] | [[Klaus Urmitzer]] | data-sort-value="1944" | 1944-10-21 | | [[Heidelbarg]] | data-sort-value="2022" | 2022-10-30 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1020333456 1020333456] | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q64853683|Q64853683]] | [[Karl-Heinz Scherzinger]] | data-sort-value="1944" | 1944-05-18 | | [[Krummendiek (Neddersassen)|Krummendiek]] | data-sort-value="1993" | 1993-01-16 | [[Furtwangen im Schwarzwald]] | | | [[cross-country skier]] | |- | [[:d:Q1739669|Q1739669]] | [[Kerstin Kießler]] | data-sort-value="1945" | 1945-06-26 | | [[Hornborg]] | data-sort-value="2022" | 2022-02-23 | [[Berlin]] | | [https://d-nb.info/gnd/172206618 172206618] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1889920|Q1889920]] | [[Manfred Schulze]] | data-sort-value="1945" | 1945-01-17 | | [[Greundiek]] | | | [[Tübingen]]<br/>[[Wupperdaal]] | [https://d-nb.info/gnd/139181652 139181652] | [[Karkenhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q13188817|Q13188817]] | [[Richard Wilke]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-05 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1249211581 1249211581] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q21039068|Q21039068]] | [[Günther Ortmann]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115611010 115611010] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q65552033|Q65552033]] | [[Ralf Geisler]] | data-sort-value="1945" | 1945-03-29 | [[Bild:Ralf Geisler, Privatarchiv .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1181728606 1181728606] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q95265852|Q95265852]] | [[Gottlieb Leinz]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Beekdörp|Beekdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108892417 108892417] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[exhibition curator]] | |- | [[:d:Q95305076|Q95305076]] | [[Roland R. Ropers]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133268179 133268179] | [[opinion journalist]] | |- | [[:d:Q133735118|Q133735118]] | [[Lutz Werner]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127537555 1127537555] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q136586691|Q136586691]] | [[Manfred Brandt]] | data-sort-value="1945" | 1945-01-16 | | [[Nottensdörp]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143751786 143751786] | [[agronomist]] | |- | [[:d:Q66981|Q66981]] | [[Stefan Aust]] | data-sort-value="1946" | 1946-07-01 | [[Bild:Oliver Mark - Stefan Aust, Hamburg 2005.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115782052 115782052] | [[Journalist]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Biograaf]]<br/>[[Speelbaas]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[editor-in-chief]] | |- | [[:d:Q1270507|Q1270507]] | [[Frank Ropers]] | data-sort-value="1946" | 1946-08 | [[Bild:1994 FAdm Ropers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q2167959|Q2167959]] | [[Roswitha Strauß]] | data-sort-value="1946" | 1946-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/1119559448 1119559448] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q47121116|Q47121116]] | [[Eva Riekert]] | data-sort-value="1946" | 1946-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133753751 133753751] | [[Översetter]]<br/>[[literary editor]] | |- | [[:d:Q113733678|Q113733678]] | [[Christoph Michl]] | data-sort-value="1946" | 1946 | [[Bild:Christoph Bild - zugeschnitten.jpg|center|80px]] | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152239961 1152239961] | [[Pastoor]]<br/>[[secondary school teacher]] | |- | [[:d:Q136577903|Q136577903]] | [[Gerhard Bargsten]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058147072 1058147072] | | |- | [[:d:Q136639085|Q136639085]] | [[Klaus Dammann]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1178337812 1178337812] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137139657|Q137139657]] | [[Hans-Peter Fitschen]] | data-sort-value="1946" | 1946-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124942377 124942377] | | |- | [[:d:Q137260882|Q137260882]] | [[Sabine Theis-Krömer]] | data-sort-value="1946" | 1946-11-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2013" | 2013-03-02 | | | | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q137317468|Q137317468]] | [[Michael Philipp]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036947297 1036947297] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137332096|Q137332096]] | [[Harald Meyer]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144628466 1144628466] | [[Schiffsoffizier]] | |- | [[:d:Q138997088|Q138997088]] | [[Ingrid Anna Fischer]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1122613091 1122613091] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]] | |- | [[:d:Q139026286|Q139026286]] | [[Hans-Uwe Hansen]] | data-sort-value="1946" | 1946-02-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2021" | 2021-09-13 | | | [https://d-nb.info/gnd/1334853363 1334853363] | [[local politician]] | |- | [[:d:Q1478855|Q1478855]] | [[Jan-Uwe Rogge]] | data-sort-value="1947" | 1947 | [[Bild:Jan uwe rogge 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118127772 118127772] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q1717527|Q1717527]] | [[Jürgen Oelkers]] | data-sort-value="1947" | 1947-03-21 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Zürich]]<br/>[[Köln]] | [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q13188411|Q13188411]] | [[Heike Fedderke]] | data-sort-value="1947" | 1947-08-22 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113306733 113306733] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q23788092|Q23788092]] | [[Wolfgang Röhl]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133891550 133891550] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q60247335|Q60247335]] | [[Richard Podloucky]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122916581 122916581] | [[Zooloog]]<br/>[[expert witness]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q95237089|Q95237089]] | [[Gerd Röndigs]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | [[Gemeen Wischhoben|Wischhoben]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048751856 1048751856] | [[Bibliothekar]] | |- | [[:d:Q104588|Q104588]] | [[Juergen Fitschen]] | data-sort-value="1948" | 1948-09-01 | [[Bild:34. ISC-Symposium-Jürgen Fitschen-HSGN 028-01747.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133776395 133776395] | [[banker]]<br/>[[chairman of the executive board]]<br/>[[bank officer]] | |- | [[:d:Q1889503|Q1889503]] | [[Manfred Horch]] | data-sort-value="1948" | 1948-01-02 | | [[Bredstedt]] | data-sort-value="2009" | 2009-10-27 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q15431728|Q15431728]] | [[Bernd Raebel]] | data-sort-value="1948" | 1948-07-28 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Karlsruhe]] | [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | [[Richter]]<br/>[[federal judge]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q15480131|Q15480131]] | [[Joachim Detjen]] | data-sort-value="1948" | 1948-06-11 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | [[Politoloog]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q23060066|Q23060066]] | [[Henning von Löwis of Menar]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-23 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130293741 130293741] | [[Schriever]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q37994993|Q37994993]] | [[Dieter Hintelmann]] | data-sort-value="1948" | 1948-10-13 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q95193759|Q95193759]] | [[Arnhild Kantelhardt]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | [[Bibliothekar]]<br/>[[editor]] | |- | [[:d:Q133344811|Q133344811]] | [[Heinz Klein]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | [[Kock]] | |- | [[:d:Q133654929|Q133654929]] | [[Claus Meyer]] | data-sort-value="1948" | 1948-05-24 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132709775 132709775] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q136970860|Q136970860]] | [[Uwe Müller]] | data-sort-value="1948" | 1948-04-14 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1016762933 1016762933] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137136132|Q137136132]] | [[Hans-Joachim Dammann]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139184694 139184694] | [[dialect writer]] | |- | [[:d:Q137318851|Q137318851]] | [[Hartmut Peters]] | data-sort-value="1948" | 1948 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1151605042 1151605042] | | |- | [[:d:Q1878602|Q1878602]] | [[Lydia Fischer]] | data-sort-value="1949" | 1949-02-15 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q55759609|Q55759609]] | [[Klaus-Dieter Pagels]] | data-sort-value="1949" | 1949-09-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q95321182|Q95321182]] | [[Rainer Freese]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033886688 1033886688] | [[Schriever]]<br/>[[narrator]] | |- | [[:d:Q133673852|Q133673852]] | [[Dieter Lehmann]] | data-sort-value="1949" | 1949-12-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1124419063 1124419063] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133744230|Q133744230]] | [[Gisela Schneider-Gehrke]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2001" | 2001 | [[Duisborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/124197795 124197795] | [[Maler]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[performance artist]]<br/>[[video artist]] | |- | [[:d:Q139180641|Q139180641]] | [[Traute Römisch]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135446740 135446740] | [[Schauspeler]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1222603|Q1222603]] | [[Dieter Perlowski]] | data-sort-value="1950" | 1950-04-13 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | [[Schriever]]<br/>[[computer scientist]] | |- | [[:d:Q2588525|Q2588525]] | [[Wolf-Joachim Clauß]] | data-sort-value="1950" | 1950-05-14 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | [[Offzeer]]<br/>[[major general]] | |- | [[:d:Q13188945|Q13188945]] | [[Traute Römisch]] | data-sort-value="1950" | 20th century | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q18746943|Q18746943]] | [[Ina Busch]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1179301390 1179301390] | [[Kunsthistoriker]] | |- | [[:d:Q58146503|Q58146503]] | [[Jürgen Fischer]] | data-sort-value="1950" | 1950-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2022" | 2022-05-04 | | | [https://d-nb.info/gnd/143585886 143585886] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Ozeanograaf]] | |- | [[:d:Q95194526|Q95194526]] | [[Ulrike Jekutsch]] | data-sort-value="1950" | 1950-08-14 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123345340 123345340] | [[slavist]]<br/>[[professor]] | |- | [[:d:Q105344699|Q105344699]] | [[Elke Gröning]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/105154016X 105154016X] | [[Zooloog]]<br/>[[paleontologist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q133757877|Q133757877]] | [[Gundula Sommerer]] | data-sort-value="1950" | 1950 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132350866 132350866] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q139520864|Q139520864]] | [[Theo Wichers]] | data-sort-value="1950" | 1950-01-10 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142874507 142874507] | | |- | [[:d:Q1082745|Q1082745]] | [[Christiane Lemke]] | data-sort-value="1951" | 1951-10-10 | [[Bild:Christiane Lemke am Minda de Gunzburg Center for European Studies an der Harvard University.jpg|center|80px]] | [[Greundiek]] | | | [[University of North Carolina at Chapel Hill]]<br/>[[Harvard University]] | [https://d-nb.info/gnd/109334647 109334647] | [[professor]]<br/>[[Politoloog]] | |- | [[:d:Q1717992|Q1717992]] | [[Rolf Hollander]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1036534286 1036534286] | [[Koopmann]]<br/>[[Diplom-Koopmann]] | |- | [[:d:Q2571148|Q2571148]] | [[Wilfried Eggers]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122446364 122446364] | [[Notar]]<br/>[[Dichterjurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q133372348|Q133372348]] | [[Heiner Baumgarten]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133761266 133761266] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133710221|Q133710221]] | [[Arthur Schultz]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136800319 136800319] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q534470|Q534470]] | [[Angelika Mertens]] | data-sort-value="1952" | 1952-10-11 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2019" | 2019-06-19 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | [[Bonn]] | [https://d-nb.info/gnd/1121594425 1121594425] | [[Politiker]]<br/>[[political economist]]<br/>[[Bookhändler]] | |- | [[:d:Q1562582|Q1562582]] | [[Wilfried Geiger]] | data-sort-value="1952" | 1952-09-23 | [[Bild:Buergermeister wilfried geiger.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q6485785|Q6485785]] | [[Brigitte Jäger-Dabek]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123986907 123986907] | [[Schriever]]<br/>[[optician]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q28085219|Q28085219]] | [[Jürgen Beyer]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Drochters|Drochters]] | | | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124855661|Q124855661]] | [[Thomas Dilger]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Wiesbaden]] | [https://d-nb.info/gnd/173027512 173027512] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q130779535|Q130779535]] | [[Siegfried Kopf]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021770418 1021770418] | [[Architekt]] | |- | [[:d:Q133584958|Q133584958]] | [[Uwe Prink]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q137137494|Q137137494]] | [[Thomas Schnieder]] | data-sort-value="1952" | 1952-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2012" | 2012-05-16 | [[Hannober]] | | [https://d-nb.info/gnd/103512856X 103512856X] | | |- | [[:d:Q137311762|Q137311762]] | [[Hans-Martin Heins]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Landkreis Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216906408 1216906408] | [[parson]] | |- | [[:d:Q137327535|Q137327535]] | [[Gerhard Brandt]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Obbens|Obbens]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1222205610 1222205610] | [[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q139219928|Q139219928]] | [[Erika Klapper]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1012775852 1012775852] | [[Maler]]<br/>[[Künstler]] | |- | [[:d:Q137450678|Q137450678]] | [[Dorothea Speyer-Heise]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049612264 1049612264] | [[pastor]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1239085|Q1239085]] | [[Jürgen Oßenbrügge]] | data-sort-value="1954" | 1954-01-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/110167473 110167473] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q1466255|Q1466255]] | [[Fritz Frenkler]] | data-sort-value="1954" | 1954-05-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[München]] | [https://d-nb.info/gnd/129160105 129160105] | [[Designer]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q1672179|Q1672179]] | [[Rainer Sass]] | data-sort-value="1954" | 1954-04-25 | [[Bild:3979Rainer Sass TV-Koch.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124549233 124549233] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Kock]] | |- | [[:d:Q2473317|Q2473317]] | [[Udo Pollmer]] | data-sort-value="1954" | 1954-06-05 | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118173952 118173952] | [[Chemiker]]<br/>[[Sakenbökerschriever]]<br/>[[food chemist]]<br/>[[nutritionist]] | |- | [[:d:Q105924217|Q105924217]] | [[Kay Waechter]] | data-sort-value="1954" | 1954-11-26<br/>1954 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/111718651 111718651] | [[Jurist]]<br/>[[Philosoph]] | |- | [[:d:Q131867446|Q131867446]] | [[Richard Detje]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q1510564|Q1510564]] | [[Gerd Hoofe]] | data-sort-value="1955" | 1955-02-19 | | [[Mittelskark]] | | | | | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q124515157|Q124515157]] | [[Birger Corleis]] | data-sort-value="1955" | 1955-10-20 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | data-sort-value="2012" | 2012-10-30 | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q1896074|Q1896074]] | [[Maria Leister]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q15431471|Q15431471]] | [[Arnis Vilks]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | [[Ökonoom]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q136578829|Q136578829]] | [[Dieter Bohn]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071070037 1071070037] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q101074|Q101074]] | [[Enno Hagenah]] | data-sort-value="1957" | 1957-10-31 | [[Bild:Enno Hagenah.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Engelschopp|Engelschopp]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034742957 1034742957] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1045522|Q1045522]] | [[Carsten Eggers]] | data-sort-value="1957" | 1957-05-18 | [[Bild:Carsten-Eggers.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="2021" | 2021-09-29 | [[Hamborg]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034717367 1034717367] | [[Bildhauer]]<br/>[[Maler]] | |- | [[:d:Q1444154|Q1444154]] | [[Frank Schulz (Schriever)|Frank Schulz]] | data-sort-value="1957" | 1957-02-14 | [[Bild:Frank Schulz Leipziger Buchmesse 2012 1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123749212 123749212] | [[Schriever]]<br/>[[Theaterspeelbaas]]<br/>[[Koopmann]] | |- | [[:d:Q59911973|Q59911973]] | [[Axel Jahnz]] | data-sort-value="1957" | 1957-07-19 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133736807|Q133736807]] | [[Gesche Keding]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141643978 141643978] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q136855813|Q136855813]] | [[Sibylle Reinecke]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1071065149 1071065149] | [[agricultural engineer]] | |- | [[:d:Q1629173|Q1629173]] | [[Horst Becker]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-07 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q1688394|Q1688394]] | [[Karl Hinrich Manzke]] | data-sort-value="1958" | 1958-02-13 | [[Bild:Karl-Hinrich Manzke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112307906 112307906] | [[Pastoor]]<br/>[[Bischop]]<br/>[[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q2080350|Q2080350]] | [[Petra Tiemann]] | data-sort-value="1958" | 1958-12-02 | [[Bild:Petra Tiemann (Martin Rulsch) 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Kutenhult|Kutenhult]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/103515773X 103515773X] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2504694|Q2504694]] | [[Uwe Ruprecht]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121124053 121124053] | [[Journalist]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[literary editor]]<br/>[[opinion journalist]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q84357660|Q84357660]] | [[Cornelia Klettke]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | [[romanist]] | |- | [[:d:Q113365616|Q113365616]] | [[Thomas Gloth]] | data-sort-value="1958" | 1958-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[handball coach]]<br/>[[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q137450708|Q137450708]] | [[Barbara Lorenz Höfer]] | data-sort-value="1958" | 1958 | | [[Gemeen Jörk|Jörk]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1049708555 1049708555] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q139110273|Q139110273]] | [[Jens Stechmann]] | data-sort-value="1958" | 1958-03-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035148390 1035148390] | | |- | [[:d:Q99487|Q99487]] | [[Ulf Riebesell]] | data-sort-value="1959" | 1959-10-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Kiel]] | [https://d-nb.info/gnd/140189955 140189955] | [[Pädagoog]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Ozeanograaf]]<br/>[[marine biologist]] | |- | [[:d:Q1772829|Q1772829]] | [[Michael Romahn]] | data-sort-value="1959" | 1959-03-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128845953 128845953] | [[Schriever]]<br/>[[editing staff]] | |- | [[:d:Q1894689|Q1894689]] | [[Maren Partzsch]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130898139 130898139] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q2286251|Q2286251]] | [[Silke von Bremen]] | data-sort-value="1959" | 1959 | [[Bild:Silke-von-Bremen.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Westerland]] | [https://d-nb.info/gnd/1014758556 1014758556] | [[Schriever]]<br/>[[tour guide]]<br/>[[travel guide writer]]<br/>[[Geograaf]] | |- | [[:d:Q127217377|Q127217377]] | [[Age Pee]] | data-sort-value="1959" | 1959-06-30 | | [[Hamborg]] | data-sort-value="2023" | 2023-09-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q133020847|Q133020847]] | [[Steffen Storck]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172610095 172610095] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q139363927|Q139363927]] | [[Ursula Steen]] | data-sort-value="1959" | 1959 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112965040 112965040] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q16739466|Q16739466]] | [[Jörg-Michael Wolters]] | data-sort-value="1960" | 1960-08-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/17245705X 17245705X] | [[Pädagoog]]<br/>[[social pedagogue]] | |- | [[:d:Q65599102|Q65599102]] | [[Ditmar Schädel]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/119222167 119222167] | [[photojournalist]]<br/>[[Fotograaf]]<br/>[[lithographer]] | |- | [[:d:Q87888368|Q87888368]] | [[Jutta Kelm]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[luthier]]<br/>[[Bildhauer]]<br/>[[aeolian harp maker]] | |- | [[:d:Q93434100|Q93434100]] | [[Britta Hufeisen]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121591026 121591026] | [[linguist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112470616|Q112470616]] | [[Peter Hirth]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12368885X 12368885X] | [[Fotograaf]]<br/>[[photojournalist]] | |- | [[:d:Q116679977|Q116679977]] | [[Ralf Uhding]] | data-sort-value="1960" | 1960-10-24 | | [[Gemeen Freenbeek|Freenbeek]] | data-sort-value="2016" | 2016-07-13 | | | | [[Handballspeler]]<br/>[[sports official]] | |- | [[:d:Q132292392|Q132292392]] | [[Matthias Barjenbruch]] | data-sort-value="1960" | 1960-07-28 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Boinschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133017707|Q133017707]] | [[Randolf Dieckmann]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171208226 171208226] | | |- | [[:d:Q137320932|Q137320932]] | [[Uwe Wiechert]] | data-sort-value="1960" | 1960 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113649197X 113649197X] | [[geologist]] | |- | [[:d:Q95835|Q95835]] | [[Angela Denoke]] | data-sort-value="1961" | 1961-11-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13502059X 13502059X] | [[Opernsinger]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1603471|Q1603471]] | [[Helmut Dammann-Tamke]] | data-sort-value="1961" | 1961-10-11 | [[Bild:Dammann-Tamke, Helmut.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1034708635 1034708635] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15438639|Q15438639]] | [[Sabine Tegtmeyer-Dette]] | data-sort-value="1961" | 1961-01-03 | [[Bild:HDI-Arena Hannover 96, Eröffnung der Wirtschaftsmesse Hannover 2013, Sabine Tegtmeyer-Dette, Erste Stadträtin und Wirtschafts- und Umweltdezernentin Hannovers, Vertretung des Oberbürgermeisters.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q15822320|Q15822320]] | [[Jürgen Stackmann]] | data-sort-value="1961" | 1961-09-12 | [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Manager]] | |- | [[:d:Q15850742|Q15850742]] | [[Thomas Glagow]] | data-sort-value="1961" | 1961-07-07 | [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Musikproduzent]]<br/>[[DJ]]<br/>[[Radiomoderator]] | |- | [[:d:Q29960731|Q29960731]] | [[Jörn Staecker]] | data-sort-value="1961" | 1961-04-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="2018" | 2018-12-15 | [[Tübingen]] | | [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | [[Archäoloog]]<br/>[[medieval archaeologist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95332885|Q95332885]] | [[André Steiner]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13590143X 13590143X] | [[Literaturwetenschopper]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[Lehrbeauftragter]] | |- | [[:d:Q112443028|Q112443028]] | [[Carola Pabst]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132784017 132784017] | [[graphic artist]]<br/>[[Designer]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q113772432|Q113772432]] | [[Ulrike Gaida]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131772368 131772368] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q133330493|Q133330493]] | [[Thomas Braun]] | data-sort-value="1961" | 1961 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1162207310 1162207310] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q558931|Q558931]] | [[Anna-Elisabeth von Treuenfels]] | data-sort-value="1962" | 1962-05-13 | [[Bild:Anna von Treuenfels-Frowein, Hamburgische Bürgerschaft.jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/1205308644 1205308644] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q13188151|Q13188151]] | [[Birgit Lemmermann]] | data-sort-value="1962" | 1962-03-01 | | [[Gemeen Ohlers|Ohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139253041 139253041] | [[Översetter]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[dialect writer]] | |- | [[:d:Q86003691|Q86003691]] | [[Sönke Hartlef]] | data-sort-value="1962" | 1962-07-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q99482032|Q99482032]] | [[Olaf Hellwich]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118003593 118003593] | [[computer scientist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[Inschenör]] | |- | [[:d:Q130769441|Q130769441]] | [[Torsten Birkholz]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138090149 138090149] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q130797091|Q130797091]] | [[Ina Weh]] | data-sort-value="1962" | 1962-02-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143816969 143816969] | | |- | [[:d:Q136856785|Q136856785]] | [[Sabine Schipf]] | data-sort-value="1962" | 1962 | | [[Hammoh]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1064639666 1064639666] | | |- | [[:d:Q30131294|Q30131294]] | [[Urte Lucht]] | data-sort-value="1963" | 1963-03-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135019575 135019575] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q58464197|Q58464197]] | [[Raymond Unger]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | [[Schriever]]<br/>[[Maler]] | |- | [[:d:Q84732672|Q84732672]] | [[Thomas Wandschneider]] | data-sort-value="1963" | 1963-11-07 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[para badminton player]]<br/>[[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q87934989|Q87934989]] | [[Thomas Ness]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024135217 1024135217] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q113793504|Q113793504]] | [[Michael Trauthig]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142441376 142441376] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q133018354|Q133018354]] | [[Jan Holthusen]] | data-sort-value="1963" | 1963 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/171396782 171396782] | | |- | [[:d:Q2337780|Q2337780]] | [[Stefan Studer]] | data-sort-value="1964" | 1964-01-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q23000736|Q23000736]] | [[Bernd Schwarting]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123133831 123133831] | [[Maler]]<br/>[[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q45354832|Q45354832]] | [[Bettina Hauenschild]] | data-sort-value="1964" | 1964-07-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062261186 1062261186] | [[Schauspeler]]<br/>[[Synchroonspreker]]<br/>[[Heelpraktiker]]<br/>[[blogger]] | |- | [[:d:Q64360368|Q64360368]] | [[Ralf Möller]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209709651 1209709651] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q84599154|Q84599154]] | [[Mathias Petry]] | data-sort-value="1964" | 1964 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130806056 130806056] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q136963734|Q136963734]] | [[Jörn Elsner]] | data-sort-value="1964" | 1964-12-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131621327 131621327] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138986192|Q138986192]] | [[Frank Löschmann]] | data-sort-value="1964" | 1964-03-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132799316 132799316] | [[mechanical technician]] | |- | [[:d:Q16294812|Q16294812]] | [[Stefan Kroll]] | data-sort-value="1965" | 1965-06-27 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | [[Militärhistoriker]]<br/>[[Koortenhistoriker]]<br/>[[Regionalhistoriker]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q26232148|Q26232148]] | [[Heidi Ecks]] | data-sort-value="1965" | 1965 | [[Bild:Heidi-ecks-2011-ffm-038.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062299558 1062299558] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q63092983|Q63092983]] | [[Volker Schomerus]] | data-sort-value="1965" | 1965-08-08 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | [[Physiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q95232395|Q95232395]] | [[Daniel Krönke]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061880362 1061880362] | [[Speelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]] | |- | [[:d:Q95242605|Q95242605]] | [[Jürgen Fitschen]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Wohlers]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115645047 115645047] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Historiker]] | |- | [[:d:Q130784697|Q130784697]] | [[Alexander Tetsch]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Weert]]<br/>[[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031765565 1031765565] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133361075|Q133361075]] | [[Martin Pundt]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | [[tour operator]] | |- | [[:d:Q2336300|Q2336300]] | [[Stefan Franz]] | data-sort-value="1966" | 1966-03-05 | [[Bild:Stefan Franz m Ehefrau Anja Kneisel u Gisela Ellgoth (cropped).jpg|center|80px]] | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131796690 131796690] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q23059373|Q23059373]] | [[Rotraud von Kulessa]] | data-sort-value="1966" | 1966-08-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115718478 115718478] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[romanist]] | |- | [[:d:Q95238110|Q95238110]] | [[Andreas Babel]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | [[editing staff]] | |- | [[:d:Q112357069|Q112357069]] | [[Dörte Mehlert]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q112436636|Q112436636]] | [[Anke Werner]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Kronenborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143047736 143047736] | [[landscape architect]] | |- | [[:d:Q132958897|Q132958897]] | [[Antje Zare]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | [[cultural manager]] | |- | [[:d:Q139350276|Q139350276]] | [[Bernd Hagenah]] | data-sort-value="1966" | 1966 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130643467 130643467] | | |- | [[:d:Q1227807|Q1227807]] | [[Dirk Dammann]] | data-sort-value="1967" | 1967-08-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q1228091|Q1228091]] | [[Dirk Steffens]] | data-sort-value="1967" | 1967-12-05 | [[Bild:2150Dirk Steffens.JPG|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134179838 134179838] | [[Feernsehmoderator]]<br/>[[Journalist]]<br/>[[documentary filmmaker]]<br/>[[presenter]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q1560965|Q1560965]] | [[Sabine Völkers]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/143241400 143241400] | [[Illustrater]] | |- | [[:d:Q46112876|Q46112876]] | [[Matthias Haß]] | data-sort-value="1967" | 1967-04-18 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135704499 135704499] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q66022922|Q66022922]] | [[Marc-Denis Weitze]] | data-sort-value="1967" | 1967 | [[Bild:Portraitfoto Marc-Denis Weitze (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113858911X 113858911X] | [[science journalist]] | |- | [[:d:Q71978824|Q71978824]] | [[Claas Hoffmann]] | data-sort-value="1967" | 1967-09-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135487552 135487552] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q105405324|Q105405324]] | [[Susanne Homölle]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Bützfleet]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139519157 139519157] | [[business manager]]<br/>[[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q108127497|Q108127497]] | [[Jörg Köpke]] | data-sort-value="1967" | 1967-01-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q112524814|Q112524814]] | [[Silke Schlichtmann]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172989388 172989388] | [[Schriever]]<br/>[[Literaturwetenschopper]]<br/>[[scholar of English]]<br/>[[Germanist]]<br/>[[lecturer]]<br/>[[Literat]] | |- | [[:d:Q130775410|Q130775410]] | [[Reto Klar]] | data-sort-value="1967" | 1967-03-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q130792279|Q130792279]] | [[Maren Schild]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123067030 123067030] | | |- | [[:d:Q137159345|Q137159345]] | [[Markus Rinio]] | data-sort-value="1967" | 1967 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q1301186|Q1301186]] | [[Silke Meyer]] | data-sort-value="1968" | 1968-05-13 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q1352375|Q1352375]] | [[Joern Martens]] | data-sort-value="1968" | 1968-02-17 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | [[Toonmeester]]<br/>[[Kock]]<br/>[[Schriever]]<br/>[[audio engineer]] | |- | [[:d:Q1402210|Q1402210]] | [[Stephan Bauer]] | data-sort-value="1968" | 1968-12-01 | [[Bild:2018 Stephan Bauer - by 2eight - 8SC6020.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134225600 134225600] | [[Kabarettist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q34674833|Q34674833]] | [[Klaus-Jürgen Heitmann]] | data-sort-value="1968" | 1968-03-27 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[industrial engineer]] | |- | [[:d:Q111541447|Q111541447]] | [[Philipp E. Kümpel]] | data-sort-value="1968" | 1968-01-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135937493 135937493] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[film score composer]]<br/>[[double-bassist]]<br/>[[Komponist]]<br/>[[docent]] | |- | [[:d:Q130797649|Q130797649]] | [[Saskia Hannah Meves]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/172983657 172983657] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q131775376|Q131775376]] | [[Anne Steiner]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | [[Germanist]] | |- | [[:d:Q132935752|Q132935752]] | [[Laura Windmann]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023880962 1023880962] | | |- | [[:d:Q133315851|Q133315851]] | [[Andreas Fritsch]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081922559 1081922559] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q139102432|Q139102432]] | [[Irina Fürstenau]] | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133422941 133422941] | | |- | [[:d:Q113549565|Q113549565]] | [[Jörgen Tielmann]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/123978424 123978424] | [[Jurist]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q131693268|Q131693268]] | [[Martin Elsen]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033480614 1033480614] | [[Fotograaf]] | |- | [[:d:Q133585929|Q133585929]] | [[Thorsten Marsen]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013689755 1013689755] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q42317312|Q42317312]] | [[Ulrich Prahl]] | data-sort-value="1970" | 1970-09-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Aken]]<br/>[[Freiberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124467482 124467482] | [[Inschenör]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[opinion journalist]]<br/>[[materials scientist]] | |- | [[:d:Q112421006|Q112421006]] | [[Dagmar Henze]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/121820637 121820637] | [[Maler]]<br/>[[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]] | |- | [[:d:Q112536724|Q112536724]] | [[Thorsten Saleina]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132590646 132590646] | [[graphic artist]]<br/>[[Illustrater]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q126392140|Q126392140]] | [[Debbie Bülau]] | data-sort-value="1970" | 1970 | [[Bild:Debbie Bülau.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1311902368 1311902368] | [[local historian]] | |- | [[:d:Q136757249|Q136757249]] | [[Verena Unbehaun]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q138925653|Q138925653]] | [[Ute Brüdermann]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132532956 132532956] | | |- | [[:d:Q139349191|Q139349191]] | [[Jan-Peter Hintelmann]] | data-sort-value="1970" | 1970 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130518220 130518220] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q1416946|Q1416946]] | [[Karen Stechmann]] | data-sort-value="1971" | 1971-09-15 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Badmintonspeler]] | |- | [[:d:Q15813228|Q15813228]] | [[Oliver Grundmann]] | data-sort-value="1971" | 1971-08-21 | [[Bild:2020-02-14 Oliver Grundmann (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1339099160 1339099160] | [[Politiker]]<br/>[[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q84616907|Q84616907]] | [[Nicole Tiedemann-Bishop]] | data-sort-value="1971" | 1971-03-25 | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1183187084 1183187084] | [[cultural studies scholar]] | |- | [[:d:Q95205189|Q95205189]] | [[Susanne Hölsebeck]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041982569 1041982569] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q130766663|Q130766663]] | [[Martin Bahr]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124717004 124717004] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132981854|Q132981854]] | [[Elke Ferlemann]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133064457|Q133064457]] | [[Tobias Huth]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023663937 1023663937] | [[biophysicist]] | |- | [[:d:Q133686486|Q133686486]] | [[Ute Alexandra Jastrow]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137139293|Q137139293]] | [[Volker Blecken]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/122481739 122481739] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q139333568|Q139333568]] | [[Riglef Pause]] | data-sort-value="1971" | 1971 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130188379 130188379] | [[dentist]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q136580858|Q136580858]] | [[Peer Bornmann]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | [[general practitioner]] | |- | [[:d:Q139279220|Q139279220]] | [[Britta Bartelt-Kirbach]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1259547078 1259547078] | | |- | [[:d:Q139524079|Q139524079]] | [[Michael Scharnewski]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143226258 143226258] | | |- | [[:d:Q99427|Q99427]] | [[Patrick Döring]] | data-sort-value="1973" | 1973-05-06 | [[Bild:Doering 5 1-kl.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034707167 1034707167] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q2643610|Q2643610]] | [[Alexandra Kui]] | data-sort-value="1973" | 1973-03 | [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q13188486|Q13188486]] | [[Jan Graf]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | [[Schriever]]<br/>[[Musiker]]<br/>[[speech and language therapist]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Komponist]] | |- | [[:d:Q51718006|Q51718006]] | [[Marcus Kück]] | data-sort-value="1973" | 1973-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q95305198|Q95305198]] | [[Gunnar Hinck]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13283037X 13283037X] | [[Politoloog]]<br/>[[Journalist]] | |- | [[:d:Q113769791|Q113769791]] | [[Angela Bauer-Kirsch]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130832359 130832359] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q130829500|Q130829500]] | [[Tina Bremer-Olszewski]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024836266 1024836266] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q133690896|Q133690896]] | [[Jens Schmidt]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131998579 131998579] | | |- | [[:d:Q137153091|Q137153091]] | [[Holger Meyer]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/129163473 129163473] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q137304743|Q137304743]] | [[Lars Götzinger]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050224884 1050224884] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q139011660|Q139011660]] | [[Stefan Mauck]] | data-sort-value="1973" | 1973 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12401058X 12401058X] | [[Künstler]] | |- | [[:d:Q68973|Q68973]] | [[Michael Stolle]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-17 | [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]]<br/>[[Staffhoogspringer]] | |- | [[:d:Q86240|Q86240]] | [[Andrasch Starke]] | data-sort-value="1974" | 1974-01-04 | [[Bild:Andrasch Starke (Dortmund, 2012).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1224809726 1224809726] | [[Jockey]] | |- | [[:d:Q15782258|Q15782258]] | [[Alexander Mierzwa]] | data-sort-value="1974" | 1974-06-04 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q17325938|Q17325938]] | [[Roland Ismer]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132440148 132440148] | [[Afkaat|Avkaat]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Jurist]]<br/>[[Stüürberader]] | |- | [[:d:Q24300599|Q24300599]] | [[Melanie Schliecker]] | data-sort-value="1974" | 1974-01-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q113832855|Q113832855]] | [[Kathi Franko]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | [[educator]] | |- | [[:d:Q124844601|Q124844601]] | [[Lars Poeck]] | data-sort-value="1974" | 1974-09-20 | [[Bild:Lars-poeck.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1152228897 1152228897] | [[Fotograaf]]<br/>[[blogger]] | |- | [[:d:Q132804787|Q132804787]] | [[Jobst Augustin]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | | |- | [[:d:Q132980535|Q132980535]] | [[Silke Eggeling]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132298139 132298139] | | |- | [[:d:Q133016389|Q133016389]] | [[Harald Klindworth]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-15 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | | |- | [[:d:Q133508896|Q133508896]] | [[Michael Wichers]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131936972 131936972] | | |- | [[:d:Q139318462|Q139318462]] | [[Daniel Krause]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130446920 130446920] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139509344|Q139509344]] | [[Mark Thome]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139811931 139811931] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q139510450|Q139510450]] | [[Bettina Vautrin]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140051759 140051759] | [[general practitioner]] | |- | [[:d:Q139519659|Q139519659]] | [[Guido Pannier]] | data-sort-value="1974" | 1974 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141805358 141805358] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q110468|Q110468]] | [[Aylin Esener]] | data-sort-value="1975" | 1975-08-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q19298542|Q19298542]] | [[Philipp Osthus]] | data-sort-value="1975" | 1975-09-11 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139462309 139462309] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q95211253|Q95211253]] | [[Janina Gerkens]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | [[Filmeditor]] | |- | [[:d:Q113796988|Q113796988]] | [[Meike Rieckmann-Berkenbrock]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-26 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | [[Protestant theologian]] | |- | [[:d:Q131566490|Q131566490]] | [[Christoph Ehrhardt]] | data-sort-value="1975" | 1975-07-26 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q132982278|Q132982278]] | [[Andrea Grzeganek]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13238258X 13238258X] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q132987710|Q132987710]] | [[Barbara Uleer]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13267355X 13267355X] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q132989604|Q132989604]] | [[Anne Henning]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132809141 132809141] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q132994531|Q132994531]] | [[Elina Grodtmann]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133125009 133125009] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133004932|Q133004932]] | [[Jan Tomforde]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133984443 133984443] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133590526|Q133590526]] | [[Andreas Feddersen]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/102551596X 102551596X] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q136986543|Q136986543]] | [[Nicole Röndigs]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1098222709 1098222709] | [[Journalist]] | |- | [[:d:Q137445658|Q137445658]] | [[Stefanie Scherpe]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136144578 136144578] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138954417|Q138954417]] | [[Christian-Jürgen Kuwer]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133370674 133370674] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q139278474|Q139278474]] | [[Catharina Fechter]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1227967470 1227967470] | | |- | [[:d:Q139531314|Q139531314]] | [[Niels Ubbelohde]] | data-sort-value="1975" | 1975 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/101754798X 101754798X] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q1749365|Q1749365]] | [[Philip Stemann]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Speelbaas]]<br/>[[Theaterspeelbaas]] | |- | [[:d:Q2077352|Q2077352]] | [[Peter Ording]] | data-sort-value="1976" | 1976-12-22 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Roderer]] | |- | [[:d:Q95233245|Q95233245]] | [[Peter Kalmbach]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018260749 1018260749] | [[Afkaat|Avkaat]] | |- | [[:d:Q124617486|Q124617486]] | [[Melanie Adler]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q132974828|Q132974828]] | [[Johannes Rath]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132156768 132156768] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132999491|Q132999491]] | [[Anja Busack]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133741400 133741400] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133494162|Q133494162]] | [[Felix Mader]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | [[forestry scientist]] | |- | [[:d:Q133508901|Q133508901]] | [[Kristin Rosenkranz]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138101698 138101698] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133700711|Q133700711]] | [[Stephanie Oehr]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q136590914|Q136590914]] | [[Christian Augustin]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1297360486 1297360486] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q137146347|Q137146347]] | [[Claas Hiebenthal]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138984964 138984964] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q139090157|Q139090157]] | [[Claudia Schütte]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132842513 132842513] | | |- | [[:d:Q139320722|Q139320722]] | [[Katrin Wilke]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131371266 131371266] | | |- | [[:d:Q139334913|Q139334913]] | [[Eike Beyer]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130838489 130838489] | | |- | [[:d:Q139351590|Q139351590]] | [[Sven Torsten Kröner]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131542362 131542362] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139365568|Q139365568]] | [[Stefan Charpian]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136055745 136055745] | | |- | [[:d:Q139507531|Q139507531]] | [[Helge Knut Schumacher]] | data-sort-value="1976" | 1976 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138973849 138973849] | [[health economist]] | |- | [[:d:Q73734|Q73734]] | [[Nils Winter]] | data-sort-value="1977" | 1977-03-27 | [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Lichtathlet]] | |- | [[:d:Q1589292|Q1589292]] | [[Hauke Hilz]] | data-sort-value="1977" | 1977-05-29 | [[Bild:Hilz, Hauke-1.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Fre’e Hansestadt Bremen]] | | [[Politiker]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q45608804|Q45608804]] | [[Claus Ropers]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133422097 133422097] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q88487698|Q88487698]] | [[Falko Hönisch]] | data-sort-value="1977" | 1977-11-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14401629X 14401629X] | [[Opernsinger]]<br/>[[Politiker]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q112415240|Q112415240]] | [[André Martens]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135610400 135610400] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q132983092|Q132983092]] | [[Christian Thiele]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q132995002|Q132995002]] | [[Kevin Bube]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133320383 133320383] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133008744|Q133008744]] | [[Britta Hemmy]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134210433 134210433] | | |- | [[:d:Q133026302|Q133026302]] | [[Michael Wehber]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143739220 143739220] | [[mineralogist]] | |- | [[:d:Q133436960|Q133436960]] | [[Wencke Armsen]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q137448551|Q137448551]] | [[Susanne Koch]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130845418 130845418] | | |- | [[:d:Q138957687|Q138957687]] | [[Ulf Schüller]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138044694 138044694] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q139533694|Q139533694]] | [[Börries Schlichting]] | data-sort-value="1977" | 1977 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1019907835 1019907835] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q97381|Q97381]] | [[Mareile Moeller]] | data-sort-value="1978" | 1978-10-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Spreker]] | |- | [[:d:Q124438|Q124438]] | [[Kai Seefried]] | data-sort-value="1978" | 1978-01-23 | [[Bild:Seefried, Kai.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | [https://d-nb.info/gnd/1035144948 1035144948] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q42428981|Q42428981]] | [[Nicole Gozdek]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q61831776|Q61831776]] | [[Nadine Erler]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137441282 137441282] | [[Översetter]] | |- | [[:d:Q108524713|Q108524713]] | [[Marco Rieckmann]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130225207 130225207] | [[Didaktiker]]<br/>[[environmental scientist]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[social scientist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q122198391|Q122198391]] | [[Sebastian Kempert]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q130829151|Q130829151]] | [[Vanessa Prigge]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022922025 1022922025] | | |- | [[:d:Q133095897|Q133095897]] | [[Frederik Bockelmann]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133493348|Q133493348]] | [[Miryam Fischer-Reinhard]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133526739 133526739] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q133512394|Q133512394]] | [[Anna Marie Paul]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137039360 137039360] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q138957570|Q138957570]] | [[Jürke Kotthaus]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137388810 137388810] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q138987655|Q138987655]] | [[Björn Saager]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139660143 139660143] | [[Aftheker]] | |- | [[:d:Q139253173|Q139253173]] | [[Ilka Imbschweiler]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138622183 138622183] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q139534566|Q139534566]] | [[Karl-Heinz Scharschmidt]] | data-sort-value="1978" | 1978 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1019604190 1019604190] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q2642761|Q2642761]] | [[Alexander Nouri]] | data-sort-value="1979" | 1979-08-20 | [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]]<br/>[[Footballtrainer]] | |- | [[:d:Q18027791|Q18027791]] | [[Sebastian Lühr]] | data-sort-value="1979" | 1979-09-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Kock]] | |- | [[:d:Q58524994|Q58524994]] | [[Simon Blank]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140156259 140156259] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Bioloog]] | |- | [[:d:Q113837211|Q113837211]] | [[Anne Kurtze]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Trier]] | [https://d-nb.info/gnd/1091090696 1091090696] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[Museumspädagoog]] | |- | [[:d:Q130785267|Q130785267]] | [[Roland Rink]] | data-sort-value="1979" | 1979-11-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103343230X 103343230X] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q132945532|Q132945532]] | [[Hauke Dewitz]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018607196 1018607196] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133024052|Q133024052]] | [[Benjamin Schwarz]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142603872 142603872] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133024782|Q133024782]] | [[Thomas Wriede]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142675679 142675679] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q133056510|Q133056510]] | [[Tobias Kloubert]] | data-sort-value="1979" | 1979-06-20 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1045612847 1045612847] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133068317|Q133068317]] | [[Jens Buck]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025798996 1025798996] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q139272896|Q139272896]] | [[Andree Ehlert]] | data-sort-value="1979" | 1979 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143160141 143160141] | | |- | [[:d:Q75768|Q75768]] | [[Juliette Schoppmann]] | data-sort-value="1980" | 1980-03-18 | [[Bild:Juliette schoppmann 20081129.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135323266 135323266] | [[Singer]]<br/>[[pop singer]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q1279210|Q1279210]] | [[Stefan Konarske]] | data-sort-value="1980" | 1980-02-28 | [[Bild:Stefan Konarske Photo Call Der junge Karl Marx Berlinale 2017 01.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141078111 141078111] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[TV-Schauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q1516074|Q1516074]] | [[Gesa Schwartz]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hamborg]] | [https://d-nb.info/gnd/140771999 140771999] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q47129509|Q47129509]] | [[Sönke E. Schulz]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-23 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13574864X 13574864X] | [[Politoloog]]<br/>[[Jurist]] | |- | [[:d:Q92144919|Q92144919]] | [[Steffen Vagts]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161808922 1161808922] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q130770316|Q130770316]] | [[Christian Torborg]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139453555 139453555] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q132298021|Q132298021]] | [[Thomas Fitschen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Synchroonspreker]] | |- | [[:d:Q132890574|Q132890574]] | [[Lars Kurt Johann Schiefelbein]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1014295467 1014295467] | | |- | [[:d:Q132945544|Q132945544]] | [[Stephanie-Susanne Stecher]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018611290 1018611290] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133006566|Q133006566]] | [[Julia Lietz]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137386028 137386028] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133007379|Q133007379]] | [[Anja Brentzel]] | data-sort-value="1980" | 1980-06-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137467532 137467532] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133014092|Q133014092]] | [[Amrei Steinhoff]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139318461 139318461] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q133021925|Q133021925]] | [[Jan-Ove Lornsen Nissen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141564202 141564202] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133389151|Q133389151]] | [[Katharina Beyer]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1161101918 1161101918] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133479408|Q133479408]] | [[Ann-Britt Steen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13229804X 13229804X] | | |- | [[:d:Q133489444|Q133489444]] | [[Christian von Schassen]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/133082512 133082512] | [[medical officer]] | |- | [[:d:Q133489793|Q133489793]] | [[Katharina Cziupka]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13312472X 13312472X] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q133755238|Q133755238]] | [[Claudia Bartels]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143856618 143856618] | | |- | [[:d:Q136579226|Q136579226]] | [[Jan Lukas]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1053989458 1053989458] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136961065|Q136961065]] | [[Dirk Müller-Sajak]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1041313624 1041313624] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q137446795|Q137446795]] | [[Anne-Kathrin Munk-Hartig]] | data-sort-value="1980" | 1980-07-12 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140175806 140175806] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138954205|Q138954205]] | [[Verena Boßung]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134101189 134101189] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138985895|Q138985895]] | [[Jan Gülzau]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1172220573 1172220573] | [[Historiker]]<br/>[[Archivar]] | |- | [[:d:Q138990333|Q138990333]] | [[Oliver Kühlke]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139667814 139667814] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q138992591|Q138992591]] | [[Karsten Mörs]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/103344202X 103344202X] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q139125584|Q139125584]] | [[Svenja Behrens]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135789923 135789923] | [[nutritional scientist]] | |- | [[:d:Q139261621|Q139261621]] | [[Merle Eickhoff]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1037215516 1037215516] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q139326947|Q139326947]] | [[Anika Melanie Jahnke]] | data-sort-value="1980" | 1980 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13558129X 13558129X] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q2475762|Q2475762]] | [[Ulrich Faßnacht]] | data-sort-value="1981" | 1981-05-10 | [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | [[Theaterschauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q17352980|Q17352980]] | [[Simon Riggers]] | data-sort-value="1981" | 1981-07-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061952126 1061952126] | [[Filmproduzent]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q42315894|Q42315894]] | [[Stefan Sick]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Kameramann]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q51315338|Q51315338]] | [[Jan Steinhoff]] | data-sort-value="1981" | 1981-03-31 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Physiker]] | |- | [[:d:Q57920213|Q57920213]] | [[André Hauschild]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142208906 142208906] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q64737811|Q64737811]] | [[Doris Anselm]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | [[Berlin]] | [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q130828249|Q130828249]] | [[Jana Windwehr]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | [[Politoloog]] | |- | [[:d:Q133063435|Q133063435]] | [[Christoph Ohrt]] | data-sort-value="1981" | 1981-02-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1048247627 1048247627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133072824|Q133072824]] | [[Christian Viets]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | [[chemical engineer]] | |- | [[:d:Q133411892|Q133411892]] | [[Sonja Yeh]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | [[communication scholar]] | |- | [[:d:Q137158357|Q137158357]] | [[Nils Kemme]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020766735 1020766735] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137313082|Q137313082]] | [[Stefan Zoerner]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1051415020 1051415020] | | |- | [[:d:Q139510449|Q139510449]] | [[Britta Raitschew]] | data-sort-value="1981" | 1981 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140050981 140050981] | | |- | [[:d:Q18019250|Q18019250]] | [[David Grottschreiber]] | data-sort-value="1982" | 1982-04-29 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1020100834 1020100834] | [[trombonist]] | |- | [[:d:Q21652561|Q21652561]] | [[Thorsten Wenning]] | data-sort-value="1982" | 1982-03-03 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061331571 1061331571] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Filmschauspeler]]<br/>[[Filmeditor]]<br/>[[Filmproduzent]]<br/>[[Szenenbillner]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q60963422|Q60963422]] | [[Philipp Schwenkenbecher]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1070605131 1070605131] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q95878324|Q95878324]] | [[Knut Mierswe]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062383974 1062383974] | [[Dreihbookschriever]] | |- | [[:d:Q112440856|Q112440856]] | [[Johannes Cziupka]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/139897720 139897720] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q130781217|Q130781217]] | [[Tim-Frederik Oehr]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026790832 1026790832] | [[business manager]] | |- | [[:d:Q130829060|Q130829060]] | [[Sandra Lingner]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1021590029 1021590029] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q130829197|Q130829197]] | [[Birthe-Christine Weiss]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025614097 1025614097] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q132955458|Q132955458]] | [[Julia Witthohn]] | data-sort-value="1982" | 1982-10-01 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1027878156 1027878156] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q132956065|Q132956065]] | [[Dirk Landsberg]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025952146 1025952146] | | |- | [[:d:Q133068452|Q133068452]] | [[Michael Tomforde]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1065346913 1065346913] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133069574|Q133069574]] | [[Felix Lindner]] | data-sort-value="1982" | 1982-09-05 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q133096819|Q133096819]] | [[Christoph Hiller]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | [[process technician]] | |- | [[:d:Q133394252|Q133394252]] | [[Anna Stenzel]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q133498867|Q133498867]] | [[Andreas Marian Roeder]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/136545629 136545629] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133704211|Q133704211]] | [[Alkje Twellmeyer]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | | |- | [[:d:Q136567480|Q136567480]] | [[Carsten Mahler]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055857001 1055857001] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865956|Q136865956]] | [[Anna Kopf]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1282116924 1282116924] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q136976345|Q136976345]] | [[André Gooßen]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236730232 1236730232] | | |- | [[:d:Q138957471|Q138957471]] | [[Anne Löpmeier]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/137554796 137554796] | [[assistant physician]] | |- | [[:d:Q139274345|Q139274345]] | [[Matthias Mecklenburg]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1137270519 1137270519] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q139519637|Q139519637]] | [[Jan-Peter Richters]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/142232602 142232602] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q139524232|Q139524232]] | [[Julia Steinhoff-Wagner]] | data-sort-value="1982" | 1982-08-25 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143277561 143277561] | | |- | [[:d:Q139533153|Q139533153]] | [[Simon Frederic Twarok]] | data-sort-value="1982" | 1982 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1017875707 1017875707] | [[Diplom-Koopmann]] | |- | [[:d:Q2581651|Q2581651]] | [[Willm Engelke]] | data-sort-value="1983" | 1983-08-27 | | [[Düünbeudel]] | | | | | | |- | [[:d:Q26260415|Q26260415]] | [[Jannik Endemann]] | data-sort-value="1983" | 1983-01-17 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1061727629 1061727629] | [[Spreker]] | |- | [[:d:Q63323246|Q63323246]] | [[Grit Paulussen]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Singer]]<br/>[[Schauspeler]]<br/>[[Musiker]] | |- | [[:d:Q130771093|Q130771093]] | [[Claas Wilke]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | | |- | [[:d:Q130787261|Q130787261]] | [[Daniel Kliem]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044878991 1044878991] | [[Informatik]] | |- | [[:d:Q132804513|Q132804513]] | [[Dirk Heckl]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1015426832 1015426832] | | |- | [[:d:Q132920433|Q132920433]] | [[Nils Pfullmann]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1028272391 1028272391] | | |- | [[:d:Q133022583|Q133022583]] | [[Jannis Harjus]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | [[hispanist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q133385766|Q133385766]] | [[Annika Elsen]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038515955 1038515955] | | |- | [[:d:Q133406386|Q133406386]] | [[Hanna Hadler]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1047930374 1047930374] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q133415606|Q133415606]] | [[Yvonne Burfeindt]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1052693881 1052693881] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q133499586|Q133499586]] | [[Jan-Thorben Sieweke]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1090915985 1090915985] | [[Internist]] | |- | [[:d:Q136579452|Q136579452]] | [[Jan Peetz]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | [[Bioloog]] | |- | [[:d:Q136961767|Q136961767]] | [[Carsten Börger]] | data-sort-value="1983" | 1983-07-09 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1025823508 1025823508] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136965280|Q136965280]] | [[Daniel Röschl]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1024816370 1024816370] | | |- | [[:d:Q137331615|Q137331615]] | [[Ole Stenzel]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1050302427 1050302427] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q137338672|Q137338672]] | [[Florian Boseniuk]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | | |- | [[:d:Q139261101|Q139261101]] | [[Karolin Ullrich]] | data-sort-value="1983" | 1983 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034315250 1034315250] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q95222101|Q95222101]] | [[Malte Grosche]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | [[assistant director]]<br/>[[recording supervisor]] | |- | [[:d:Q132807020|Q132807020]] | [[Torsten Münsterberg]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133095309|Q133095309]] | [[Lennart Bartolitius]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133328096|Q133328096]] | [[Christoph Ehlers]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133342943|Q133342943]] | [[Lennart Schubert]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/118341319X 118341319X] | | |- | [[:d:Q133493715|Q133493715]] | [[Monika Steinhoff]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1074904710 1074904710] | | |- | [[:d:Q133495776|Q133495776]] | [[Gregor Beckmann]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1174842229 1174842229] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133507022|Q133507022]] | [[Jasmin Hoffmann]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1043505296 1043505296] | [[biochemist]] | |- | [[:d:Q136857785|Q136857785]] | [[Sonja Kriett]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1058457888 1058457888] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q137128186|Q137128186]] | [[Hinnerk Meyer]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035081415 1035081415] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q137308895|Q137308895]] | [[André König]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q139275481|Q139275481]] | [[Imke Toborg]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1235487105 1235487105] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q139532662|Q139532662]] | [[Kerstin Gerlach]] | data-sort-value="1984" | 1984 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1018189513 1018189513] | [[Schoolmeester]] | |- | [[:d:Q100981152|Q100981152]] | [[Laura Uhlig]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1148248250 1148248250] | [[Filmschauspeler]]<br/>[[Theaterschauspeler]]<br/>[[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q129017845|Q129017845]] | [[Lars Berg]] | data-sort-value="1985" | 1985 | [[Bild:2024-08-11 Ausstellung Siegfried Neuenhausen Bruchstueck Mensch, Staedtisches Museum Braunschweig, 35.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Bronswiek]] | [https://d-nb.info/gnd/1058254472 1058254472] | [[Kunsthistoriker]]<br/>[[curator]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q132976681|Q132976681]] | [[Donata von Gruben]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038436249 1038436249] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133318063|Q133318063]] | [[Julian Struck]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1123303835 1123303835] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133335881|Q133335881]] | [[Matthias Krug]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1191129284 1191129284] | | |- | [[:d:Q133337610|Q133337610]] | [[Frederik Heins]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133340092|Q133340092]] | [[Florian Schmidt]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | | |- | [[:d:Q133357862|Q133357862]] | [[Ulrich Stirnat]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117742830X 117742830X] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133417611|Q133417611]] | [[Swantje Wiebalck]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/107257604X 107257604X] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133481430|Q133481430]] | [[Friederike Inga Nollmann]] | data-sort-value="1985" | 1985 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1127363034 1127363034] | | |- | [[:d:Q98094|Q98094]] | [[Richard Fröhlich]] | data-sort-value="1986" | 1986-06-05 | | [[Olendörp (Landkreis Stood)|Olendörp]] | | | | | [[Basketballspeler]] | |- | [[:d:Q26721172|Q26721172]] | [[Felix Ahrens]] | data-sort-value="1986" | 1986 | [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | [[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q108757902|Q108757902]] | [[Frank Rinck]] | data-sort-value="1986" | 1986-11-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1339026317 1339026317] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q115269320|Q115269320]] | [[Corinna Lange]] | data-sort-value="1986" | 1986-12-16 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Hannober]] | | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q123505848|Q123505848]] | [[AzudemSK]] | data-sort-value="1986" | 1986-05-08 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Mönster]] | [https://d-nb.info/gnd/1206121491 1206121491] | [[Rapper]] | |- | [[:d:Q130829597|Q130829597]] | [[Birte Meinschien]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | | |- | [[:d:Q133127083|Q133127083]] | [[Hauke Simon]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1119756014 1119756014] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q133312185|Q133312185]] | [[Tobias Waller]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1110903391 1110903391] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133494347|Q133494347]] | [[Cornelius Steffen Schlosshardt]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1076260632 1076260632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133497075|Q133497075]] | [[Sebastian Faby]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q136583211|Q136583211]] | [[Till Cordes]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1062803671 1062803671] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137152120|Q137152120]] | [[Wilken Wehrt]] | data-sort-value="1986" | 1986 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/140392025 140392025] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q56558673|Q56558673]] | [[Julius Robin Weigel]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | [[Schauspeler]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q89126417|Q89126417]] | [[Hannes Rathmann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190924145 1190924145] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q95216113|Q95216113]] | [[Ole Hellwig]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | [[line producer]] | |- | [[:d:Q112502196|Q112502196]] | [[Torge Schiefelbein]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1079044256 1079044256] | [[musicologist]] | |- | [[:d:Q133316721|Q133316721]] | [[Christian Denker]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1114521906 1114521906] | | |- | [[:d:Q133335001|Q133335001]] | [[Peter Niemann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190906201 1190906201] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133484952|Q133484952]] | [[Johannes Stemmann]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1046575724 1046575724] | [[dentist]] | |- | [[:d:Q133511151|Q133511151]] | [[Verena Hauschildt]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | [[nutritional scientist]] | |- | [[:d:Q136966445|Q136966445]] | [[Sebastian Gooßen]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1073663949 1073663949] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136985930|Q136985930]] | [[Greta Sophia Flüh]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1067412875 1067412875] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137317903|Q137317903]] | [[Eike Thomsen]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | [[Theoloog]] | |- | [[:d:Q137320829|Q137320829]] | [[Stefan Wendt]] | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | [[research fellow]] | |- | [[:d:Q22937468|Q22937468]] | [[Marcel Eris]] | data-sort-value="1988" | 1988-03-02 | [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | [[YouTuber]]<br/>[[online streamer]]<br/>[[Ünnernehmer]] | |- | [[:d:Q89982520|Q89982520]] | [[Torge Dellert]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1267648902 1267648902] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q133337821|Q133337821]] | [[Claus Julius Witt]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1200976991 1200976991] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133482224|Q133482224]] | [[Jan Schwellenbach]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128824035 1128824035] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133488935|Q133488935]] | [[Alexander Wick]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/115998171X 115998171X] | | |- | [[:d:Q136585628|Q136585628]] | [[Matthias Soot]] | data-sort-value="1988" | 1988 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1238054862 1238054862] | [[geodesist]] | |- | [[:d:Q1391712|Q1391712]] | [[Jannik Löhden]] | data-sort-value="1989" | 1989-07-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q102407424|Q102407424]] | [[Verena Westphal]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-30 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1290305471 1290305471] | [[graphic designer]]<br/>[[animator]]<br/>[[Dreihbookschriever]]<br/>[[Speelbaas]] | |- | [[:d:Q133348549|Q133348549]] | [[Axel Wolfgang Sturm]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133486881|Q133486881]] | [[Jessica Fischer]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1263701949 1263701949] | [[Sozioloog]] | |- | [[:d:Q133508635|Q133508635]] | [[Eike Jan Hauschild]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133511943|Q133511943]] | [[Britta Buck]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136865830|Q136865830]] | [[Lisa-Katharina Heyhusen]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | | |- | [[:d:Q136991167|Q136991167]] | [[Mareike Töpperwien]] | data-sort-value="1989" | 1989 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q137347195|Q137347195]] | [[Julius Brandt]] | data-sort-value="1989" | 1989-05-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | | |- | [[:d:Q23565287|Q23565287]] | [[Lisa Prior]] | data-sort-value="1990" | 1990-12-29 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q39299239|Q39299239]] | [[Daniel Zygla]] | data-sort-value="1990" | 1990-04-24 | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | [[darts player]] | |- | [[:d:Q133399877|Q133399877]] | [[Anna Laporte]] | data-sort-value="1990" | 1990-03-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1195781415 1195781415] | | |- | [[:d:Q133417769|Q133417769]] | [[Corinna Hardes]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1084585243 1084585243] | [[mechanical engineer]] | |- | [[:d:Q133469531|Q133469531]] | [[Alexander Schlimm]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1202022863 1202022863] | [[Chemiker]] | |- | [[:d:Q136583499|Q136583499]] | [[Julian Reese]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q136977017|Q136977017]] | [[Tobias Höhne]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137336303|Q137336303]] | [[Daniel Stöhlker]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | [[political economist]] | |- | [[:d:Q139275919|Q139275919]] | [[Sebastian Megow]] | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1259481107 1259481107] | | |- | [[:d:Q2386442|Q2386442]] | [[Tabea Kemme]] | data-sort-value="1991" | 1991-12-14 | [[Bild:2017293155738 2017-10-20 Fussball Frauen Deutschland vs Island - Sven - 1D X MK II - 0074 - B70I0695.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Potsdam]] | [https://d-nb.info/gnd/1282672770 1282672770] | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q133343287|Q133343287]] | [[Klaus Schwerdtner]] | data-sort-value="1991" | 1991-08-04 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1201597633 1201597633] | | |- | [[:d:Q136588855|Q136588855]] | [[Timo Breuer]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1287176771 1287176771] | [[computer scientist]] | |- | [[:d:Q137339089|Q137339089]] | [[Jannes Seebeck]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1209066599 1209066599] | [[materials scientist]] | |- | [[:d:Q139199415|Q139199415]] | [[Hakan Ulus]] | data-sort-value="1991" | 1991 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034964623 1034964623] | [[Komponist]] | |- | [[:d:Q323065|Q323065]] | [[Florian Nagel]] | data-sort-value="1992" | 1992-03-13 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q18022958|Q18022958]] | [[Lara-Maria Wichels]] | data-sort-value="1992" | 1992-08-05 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q26213484|Q26213484]] | [[Nico Matern]] | data-sort-value="1992" | 1992-11-27 | [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]]<br/>[[futsal player]] | |- | [[:d:Q56886651|Q56886651]] | [[Isabell Kaiser]] | data-sort-value="1992" | 1992-07-24 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q139277534|Q139277534]] | [[Thomas Gerhard Heinrich Stielow]] | data-sort-value="1992" | 1992 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1262432855 1262432855] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q41627151|Q41627151]] | [[Maximilian Saßerath]] | data-sort-value="1993" | 1993-09-16 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q133432667|Q133432667]] | [[Carolin-Maria Linker]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | | |- | [[:d:Q136994536|Q136994536]] | [[Sarah Körber]] | data-sort-value="1993" | 1993 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1321325150 1321325150] | | |- | [[:d:Q17593128|Q17593128]] | [[Marnon Busch]] | data-sort-value="1994" | 1994-12-08 | [[Bild:Busch, Marnon Heidenheim 17-18 WP.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q29963197|Q29963197]] | [[Sebastian Firnhaber]] | data-sort-value="1994" | 1994-04-18 | [[Bild:2026-06-07 Sebastian Firnhaber by mroptimax.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q88215318|Q88215318]] | [[Maximilian Schulz]] | data-sort-value="1994" | 1994-01-24 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q110606185|Q110606185]] | [[Marcel Maurer]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1265798621 1265798621] | [[Politiker]] | |- | [[:d:Q133371374|Q133371374]] | [[Helge Jentsch]] | data-sort-value="1994" | 1994 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1315069733 1315069733] | | |- | [[:d:Q133488353|Q133488353]] | [[Sarah-Sophie Jacob]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q136859222|Q136859222]] | [[Alexandra Linke]] | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | | |- | [[:d:Q27485720|Q27485720]] | [[Jasper Frahm]] | data-sort-value="1996" | 1996-03-07 | [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Radrennfohrer]] | |- | [[:d:Q47485334|Q47485334]] | [[Lasse Lührs]] | data-sort-value="1996" | 1996-05-16 | [[Bild:2025-08-03 Die Finals 2025 in Dresden – Triathlon, Männer by Sandro Halank–108.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[triathlete]] | |- | [[:d:Q137339631|Q137339631]] | [[Timo Schorlepp]] | data-sort-value="1996" | 1996 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1216904154 1216904154] | [[astrophysicist]] | |- | [[:d:Q23565298|Q23565298]] | [[Paula Prior]] | data-sort-value="1997" | 1997-02-25 | [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q58845821|Q58845821]] | [[Lucas Firnhaber]] | data-sort-value="1997" | 1997-04-23 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q107380400|Q107380400]] | [[Natalie Axmann]] | data-sort-value="1997" | 1997-11-03 | [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q18019951|Q18019951]] | [[Emily Vogel]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-26 | [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q61791619|Q61791619]] | [[Leonie Wesselow]] | data-sort-value="1998" | 1998-04-07 | [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | [[Schauspeler]] | |- | [[:d:Q110486190|Q110486190]] | [[Klara Lange]] | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Bild:2023-09-28-Klara Lange Deutscher Fernsehpreis 2023 -9105.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/125792476 125792476] | [[Filmschauspeler]] | |- | [[:d:Q135440160|Q135440160]] | [[Julie Deluz]] | data-sort-value="1998" | 1998 | [[Bild:Julie Deluz.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Schauspeler]]<br/>[[Manager]]<br/>[[Künstler]]<br/>[[model]] | |- | [[:d:Q56417961|Q56417961]] | [[Dominik Axmann]] | data-sort-value="1999" | 1999-06-30 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q88965837|Q88965837]] | [[Franziska Fischer]] | data-sort-value="1999" | 1999-08-18 | [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q115017363|Q115017363]] | [[Jannes Wulff]] | data-sort-value="1999" | 1999-09-14 | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q65241511|Q65241511]] | [[Cantaro 32]] | data-sort-value="2000" | 2000-03-27 | [[Bild:2013 Longines Global Champions - Lausanne - 14-09-2013 - Sheikh Ali bin Khalid Al Thani et Cantaro 32 2.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | | | |- | [[:d:Q97699013|Q97699013]] | [[Nele Schmitt]] | data-sort-value="2001" | 2001-02-11 | | [[Bliersdörp]] | | | | | [[beach volleyball player]]<br/>[[Volleyballspeler]] | |- | [[:d:Q124219279|Q124219279]] | [[Charlotte Densch]] | data-sort-value="2002" | 2002-07-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | | |- | [[:d:Q125401049|Q125401049]] | [[Ole Hagedorn]] | data-sort-value="2003" | 2003-10-14 | [[Bild:2025-12-13 Ole Hagedorn by mroptimax.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q132348651|Q132348651]] | [[Tom Fitschen]] | data-sort-value="2006" | 2006-10-24 | [[Bild:2025-02-02 Eisbären Juniors Berlin gegen Kölner Junghaie (U20 DNL 2024-25) by Sandro Halank–135.jpg|center|80px]] | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Ieshockeyspeler]] | |- | [[:d:Q137779626|Q137779626]] | [[Lilli Frey]] | data-sort-value="2006" | 2006-02-25 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Handballspeler]] | |- | [[:d:Q135393092|Q135393092]] | [[Mick Schmetgens]] | data-sort-value="2007" | 2007-09-09 | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Footballspeler]] | |- | [[:d:Q55124787|Q55124787]] | [[Joachim Hyncke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1580" | 1580-03-08 | | | [https://d-nb.info/gnd/140745114 140745114] | [[Jurist]]<br/>[[Proopst]] | |- | [[:d:Q58317474|Q58317474]] | [[Jens Dede]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q89805133|Q89805133]] | [[Inga S Ulusoy]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141635592 141635592] | [[Wetenschopper]]<br/>[[Chemiker]] | |- | [[:d:Q92694606|Q92694606]] | [[Lennart Bargsten]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1219516236 1219516236] | [[Wetenschopper]] | |- | [[:d:Q94471625|Q94471625]] | [[Cora M Holicki]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1144376173 1144376173] | [[Wetenschopper]]<br/>[[veterinarian]] | |- | [[:d:Q94756674|Q94756674]] | [[Johann Christoph Otto]] | | | [[Ossenbrügge]] | data-sort-value="1669" | 1669 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/122574648 122574648] | [[Protestant theologian]]<br/>[[Universitätsperfesser]]<br/>[[Pastoor]] | |- | [[:d:Q95186024|Q95186024]] | [[Charlotte Hedwig von der Lieth]] | | | | data-sort-value="1738" | 1738-05-05 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1044562749 1044562749] | | |- | [[:d:Q95230585|Q95230585]] | [[Johann Wilhelm Brand]] | | | | data-sort-value="1648" | 1648-04-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1011970570 1011970570] | | |- | [[:d:Q95258403|Q95258403]] | [[Johann Friedrich Fischer]] | | | | data-sort-value="1767" | 1767 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1027781632 1027781632] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q95325303|Q95325303]] | [[Heinrich Sigismund Backmeister]] | | | | data-sort-value="1772" | 1772-11-28 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034669699 1034669699] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q99688652|Q99688652]] | [[Norbert Hamm]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/134396782 134396782] | [[Musiker]] | |- | [[:d:Q108670199|Q108670199]] | [[Gustav Schneeclaus]] | | | | data-sort-value="1992" | 1992-03-22 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | |- | [[:d:Q110726462|Q110726462]] | [[Timm Moritz Marquardt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | | [[Theaterschauspeler]] | |- | [[:d:Q112495397|Q112495397]] | [[Hermann Strackerian]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1662" | 1662 | | [[Jena]] | | [[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q112495402|Q112495402]] | [[Gregor Hintze]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[Altdorf bei Nürnberg]] | [https://d-nb.info/gnd/124558992 124558992] | [[Jurist]]<br/>[[Universitätsperfesser]] | |- | [[:d:Q115633847|Q115633847]] | [[Andrea Golato]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | [[San Marcos]] | [https://d-nb.info/gnd/1053251890 1053251890] | [[Universitätsperfesser]]<br/>[[academic]]<br/>[[Wetenschopper]]<br/>[[linguist]] | |- | [[:d:Q118062684|Q118062684]] | [[Wolfgang Watzulik]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | | | |- | [[:d:Q121224572|Q121224572]] | [[Amund Falkenhielm]] | | | [[Gemeen Himmelpoorten|Himmelpoorten]] | data-sort-value="1697" | 1697-08-01 | [[Stockholm]] | | | [[Militärperson]] | |- | [[:d:Q124642215|Q124642215]] | [[Christoph Balthasar Lampe]] | | | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | [[Leipzig]] | [https://d-nb.info/gnd/1037520742 1037520742] | [[printer]]<br/>[[book printer]]<br/>[[Utgever]] | |- | [[:d:Q130770245|Q130770245]] | [[Hans Christian Heinemeyer]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042074887 1042074887] | | |- | [[:d:Q130789058|Q130789058]] | [[Klemens Kaatz]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | [[pianist]] | |- | [[:d:Q132265533|Q132265533]] | [[Samuel Heinrich Uffelmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/130007080 130007080] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132804767|Q132804767]] | [[Heinrich Pragemann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/124520618 124520618] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q132938686|Q132938686]] | [[Julia Dankers]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1082224316 1082224316] | [[Schriever]] | |- | [[:d:Q132962077|Q132962077]] | [[Stephan Wesch]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q132964389|Q132964389]] | [[Pamela Theodorakopoulou]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1038226082 1038226082] | [[Philosoph]] | |- | [[:d:Q132999490|Q132999490]] | [[Jacobus Lakeman]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/13374132X 13374132X] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q133025771|Q133025771]] | [[Anika Bargsten]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | [[Geograaf]] | |- | [[:d:Q133063610|Q133063610]] | [[Heinrich Konrad Versmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1023339986 1023339986] | [[medical student]] | |- | [[:d:Q133072105|Q133072105]] | [[Tim Behrens]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1068605014 1068605014] | | |- | [[:d:Q133088891|Q133088891]] | [[Thomas Zill]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133312201|Q133312201]] | [[Johannes Dellert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1080486976 1080486976] | | |- | [[:d:Q133323504|Q133323504]] | [[Franz Paul Schumacher]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323507|Q133323507]] | [[Johann Hintz]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1130194124 1130194124] | [[law student]] | |- | [[:d:Q133323552|Q133323552]] | [[Niels Raue]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1088324304 1088324304] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133326619|Q133326619]] | [[Arne Dethlefs]] | | | [[Hornborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1128099268 1128099268] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133329156|Q133329156]] | [[Thomas Gangolf]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154701611 1154701611] | [[Physiker]] | |- | [[:d:Q133330687|Q133330687]] | [[Dietrich Martin Matthaei]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | [[theology student]] | |- | [[:d:Q133332454|Q133332454]] | [[Johann Brasche]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12320884X 12320884X] | | |- | [[:d:Q133334898|Q133334898]] | [[Arne von Eitzen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] | | |- | [[:d:Q133368115|Q133368115]] | [[Johann Harder]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/132949679 132949679] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q133383364|Q133383364]] | [[Ramona Behrendt]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | [[Inschenör]] | |- | [[:d:Q133397288|Q133397288]] | [[Hanna Dorothee Plickert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1022495607 1022495607] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q133430184|Q133430184]] | [[Rita Henning]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1294885480 1294885480] | | |- | [[:d:Q133440751|Q133440751]] | [[Theresa Holst]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/14251750X 14251750X] | [[Psycholoog]] | |- | [[:d:Q136999075|Q136999075]] | [[Alexander Johann August Hübner]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/141486740 141486740] | [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | |- | [[:d:Q137007078|Q137007078]] | [[Ann-Marie Heinonen]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] | | |- | [[:d:Q137016996|Q137016996]] | [[Johann Hermann von Tieffenbrock]] | | | [[Gemeen Harsfeld|Harsfeld]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1042970874 1042970874] | | |- | [[:d:Q137022248|Q137022248]] | [[Bartholomäus Kühlbrunn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1132659833 1132659833] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q137036030|Q137036030]] | [[David Alexander Bröhan]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | [[marine biologist]] | |- | [[:d:Q137053966|Q137053966]] | [[Sven Krönke]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1077529376 1077529376] | | |- | [[:d:Q137054783|Q137054783]] | [[Michael Römmich]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | [[Ökonoom]] | |- | [[:d:Q137055341|Q137055341]] | [[Friedrich Dieckmann]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/117654327X 117654327X] | [[Historiker]] | |- | [[:d:Q137060213|Q137060213]] | [[Johann Füller]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/123703093 123703093] | | |- | [[:d:Q137085211|Q137085211]] | [[Sina Rehbein]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1166871363 1166871363] | [[veterinarian]] | |- | [[:d:Q137092390|Q137092390]] | [[Silvia Reuß]] | | | [[Freiborg (Elv)|Freiborg]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1107204968 1107204968] | [[Mathematiker]] | |- | [[:d:Q139023801|Q139023801]] | [[Heinrich Grimpe]] | | | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | data-sort-value="1648" | 1648 | | | [https://d-nb.info/gnd/124714749 124714749] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139024270|Q139024270]] | [[Johannes Mahler]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1173437533 1173437533] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139105965|Q139105965]] | [[Nikolaus Harmes]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1675" | 1675 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034747371 1034747371] | | |- | [[:d:Q139105970|Q139105970]] | [[Peter Christian Dodt]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1013478010 1013478010] | [[Beamter]] | |- | [[:d:Q139106180|Q139106180]] | [[Heinrich Thor Hambrügge]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1628" | 1628 | | | [https://d-nb.info/gnd/103474805X 103474805X] | | |- | [[:d:Q139106442|Q139106442]] | [[Heinrich Niege]] | | | | data-sort-value="1584" | 1584 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1035101297 1035101297] | [[Pädagoog]] | |- | [[:d:Q139106586|Q139106586]] | [[Claus Erhorn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034718398 1034718398] | | |- | [[:d:Q139106645|Q139106645]] | [[Nikolaus Croeger]] | | | | data-sort-value="1544" | 1544-08-04 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034677330 1034677330] | | |- | [[:d:Q139110719|Q139110719]] | [[Dietrich Blume]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1672" | 1672 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034667173 1034667173] | [[Lutheran theologian]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139110746|Q139110746]] | [[Heinrich Helberg]] | | | [[Hannober]] | data-sort-value="1661" | 1661 | [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034909878 1034909878] | [[cantor]]<br/>[[parson]] | |- | [[:d:Q139110826|Q139110826]] | [[Georg Hinz]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1035076756 1035076756] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139110902|Q139110902]] | [[Gustav Hempel]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/12921194X 12921194X] | | |- | [[:d:Q139110973|Q139110973]] | [[Johann Thomas Matthias]] | | | [[Berlin]] | data-sort-value="1740" | 1740-02-09 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034695924 1034695924] | | |- | [[:d:Q139110987|Q139110987]] | [[Christian Ludwig von Hanffstengel]] | | | [[Celle]] | data-sort-value="1857" | 1857-06-07 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034747835 1034747835] | | |- | [[:d:Q139111401|Q139111401]] | [[Johann Vincent Adler]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1033721174 1033721174] | [[Jurist]] | |- | [[:d:Q139112052|Q139112052]] | [[Gustav Diedrich Iden]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1786" | 1786-07-18 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034917390 1034917390] | [[Jurist]]<br/>[[Schriever]] | |- | [[:d:Q139112110|Q139112110]] | [[Johann Bruns]] | | | | data-sort-value="1568" | 1568 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034665510 1034665510] | | |- | [[:d:Q139112216|Q139112216]] | [[Christian Dede]] | | | | data-sort-value="1862" | 1862-03-22 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714422 1034714422] | | |- | [[:d:Q139112700|Q139112700]] | [[Anna Margrethe Erhorn]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1712" | 1712 | | | [https://d-nb.info/gnd/1034719386 1034719386] | | |- | [[:d:Q139112731|Q139112731]] | [[Heinrich Heinrichs]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | | | [https://d-nb.info/gnd/1034910094 1034910094] | [[Soldaat]]<br/>[[Bookhändler]] | |- | [[:d:Q139120817|Q139120817]] | [[Jastram]] | | | | data-sort-value="1886" | 1886-02-21 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034916548 1034916548] | | |- | [[:d:Q139120852|Q139120852]] | [[Adiko]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1033718386 1033718386] | | |- | [[:d:Q139120889|Q139120889]] | [[Rikbert]] | | | [[Gemeen Stood|Stood]] | data-sort-value="1164" | 1164-02-17 | | | [https://d-nb.info/gnd/1035119021 1035119021] | | |- | [[:d:Q139120941|Q139120941]] | [[von der Decken]] | | | | data-sort-value="1853" | 1853-03-19 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034714600 1034714600] | | |- | [[:d:Q139120987|Q139120987]] | [[Hattendorf]] | | | | data-sort-value="1905" | 1905-04-18 | [[Gemeen Stood|Stood]] | | [https://d-nb.info/gnd/1034746871 1034746871] | [[Jurist]] | |} {{Wikidata list end}} 3wnvir6hr0lb757feyb0y68ldqil4f1 0 71890 1072006 1071713 2026-07-10T16:16:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072006 wikitext text/x-wiki '''[[Biathlon]]''' weer 2014 in [[Sotschi]] in’ Rahmen vun de '''[[Olympisch Winterspelen 2014|XXII. Olympisch Winterspelen]]''' to’n 15. Mal vertreden. De Wettkämpe funnen in de Wettkampregion ''Krasnaja Poljana'', de Schneeregion buterhalv vun Sotschi, statt. Veranstaltensoort weer dat [[Laura Biathlon- un Skilangloopzentrum]], en Anlaag, de up den [[Psechako]]-Bargkamm ''(Chrebet Psechako)'' erricht wurr. De Anlaag is etwa söss Kilometer vun [[Krasnaja Poljana]] weg un enthollt en Langloop- un Biathlon-Stadion för jewiels 7.500 Tokiekers. In de Saison 2012/2013 wurr de Anlaag mit Rennen vun den Biathlon-Weltcup inweeht. De Naam „Laura“ kumm vun en wilden Bargstroom in’ [[Kaukasus]]. Spoodriekste Natschoon [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|veer Johr tovör]] in [[Vancouver]] weer Norwegen mit dree golden un fiev Medaillen insgesamt. De Rennen hörrn nich, as sonst bispeelswies de [[Biathlon-Weltmeesterschaften]] in de nich-olympisch Johren, to’n Biathlon-Weltcup vun de Saison 2013/14. == Översicht == === Tietplaan === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="19" | Tietplaan vun de Biathlonwettkämpe bi de Olympisch Winterspelen 2014<ref name="CP">[http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ Competition Schedule] {{Webarchiv|url=http://www.sochi2014.com/en/games/sport/olympic-games/ |wayback=20140106221035 |text=Competition Schedule |archiv-bot=2026-03-14 06:46:44 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! Februar !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! 11. !! 12. !! 13. !! 14. !! 15. !! 16. !! 17. !! 18. !! 19. !! 20. !! 21. !! 22. !! 23. !! Ges. |- | style="text-align:left" | Biathlon | | || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || || style="background-color:#39f" | • || style="background-color:#39f" | • || || '''11''' |- | colspan="19" | • = Medaillenentscheeden |} == Wettbewarven == Nee upnommen wurr in dat olympisch Programm vun de Biathleten de [[Mixed]]-Staffel. All siet [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|2007]] wurrd de in’ Rahmen vun [[Biathlon-Weltmeesterschapen]] utdragen. Tovör wurrn eegenstännig [[Biathlon-Mixed-Staffel-Weltmeesterschapen]] dörführt. {| {{Wettkampergevnis|Titel=Medaillenränge}} <!--|- | Datum un Wettkamp | Goldmedaille | Sülvermedaille | Bronzemedaille --> |- | 8. Februar 2014 (Sa.) <br /> Sprint Mannlüüd (10 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Ole Einar Bjørndalen]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] |- | 10. Februar 2014 (Mo.)<br /> Verfolgung Mannlüüd (12,5 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Jean-Guillaume Béatrix]] |- | 13. Februar 2014 (Do.)<br /> Eenzel Mannlüüd (20 km) | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] [[Erik Lesser]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] |- | 19. Februar 2014 (Di.)<br /> Massenstart Mannlüüd (15 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] [[Martin Fourcade]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Ondřej Moravec]] |- | 22. Februar 2014 (Sa.)<br /> Staffel Mannlüüd (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] Düütschland<br /> [[Erik Lesser]]<br /> [[Daniel Böhm]]<br /> [[Arnd Peiffer]]<br /> [[Simon Schempp]] | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] Öösterriek<br /> [[Christoph Sumann]]<br /> [[Daniel Mesotitsch]]<br /> [[Simon Eder]]<br /> [[Dominik Landertinger]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] |- | 9. Februar 2014 (So.)<br /> Sprint Fruen (7,5 km) | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowoakei]] [[Anastasiya Kuzmina]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] [[Wita Semerenko]] |- | 11. Februar 2014 (Di.)<br /> Verfolgung Fruen (10 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tora Berger]] | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] [[Teja Gregorin]] |- | 14. Februar 2014 (Fr.)<br /> Eenzel Fruen (15 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] [[Selina Gasparin]] | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Nadseja Skardsina]] |- | 17. Februar 2014 (Mo.)<br /> Massenstart Fruen (12,5 km) | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] [[Darja Domratschawa]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] [[Gabriela Soukalová]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] [[Tiril Eckhoff]] |- | 21. Februar 2014 (Fr.)<br /> Staffel Fruen (4 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] Ukraine<br /> [[Wita Semerenko]]<br /> [[Julija Dschyma]]<br /> [[Walentyna Semerenko]]<br /> [[Olena Pidhruschna]] | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] Russland<br /> [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br /> [[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br /> [[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Fanny Horn]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ann Kristin Flatland]]<br /> [[Tora Berger]] |- | 19. Februar 2014 (Mi.)<br /> Mixed-Staffel (2 x 6 km + 2 x 7,5 km) | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] Norwegen<br /> [[Tora Berger]]<br /> [[Tiril Eckhoff]]<br /> [[Ole Einar Bjørndalen]]<br /> [[Emil Hegle Svendsen]] | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] Tschechien<br /> [[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br /> [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br /> [[Ondřej Moravec]] | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] Italien<br /> [[Dorothea Wierer]]<br /> [[Karin Oberhofer]]<br /> [[Dominik Windisch]]<br /> [[Lukas Hofer]] |} === Mannlüüd === ==== Sprint (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 24:33,5 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 24:34,8 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]] | align="right"| 24:39,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | align="right"| 24:39,9 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"|24:43,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"|24:45,9 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 24:47,2 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 24:48,1 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 25:02,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 25:06,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 25:07,6 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 25:08,8 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 25:16,4 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 25:25,5 | style="text-align:center;" | 0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 25:26,7 | style="text-align:center;" | 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 26:01,2 | style="text-align:center;" | 2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 26:06,6 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 26:10,2 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 26:25,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"|26:55,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 63 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 27:00,5 | style="text-align:center;" | 1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 81 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 28:14,4 | style="text-align:center;" | 1+1 |} </div> Datum: Saterdag, 8. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 33:48,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 34:02,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 34:12,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ole Einar Bjørndalen]] | align="right"| 34:14,5 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]] | align="right"| 34:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 34:27,7 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 34:28,8 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 34:28,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Latvia.svg|25px|Lettland]] | [[Andrejs Rastorgujevs]] | align="right"| 34:36,9 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 34:37,5 | style="text-align:center;" | 0+0+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 12 | style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"|34:43,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 21 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 34:53,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 19 | style="text-align:center;" | 34 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 35:21,4 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 35:40,0 | style="text-align:center;" | 1+0+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 36:23,4 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 42 | style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]] | align="right"| 36:58,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | style="text-align:center;" | 58 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Christoph Stephan]] | align="right"| 37:18,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 57 | style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Serafin Wiestner]] | align="right"| 39:48,1 | style="text-align:center;" | 2+1+3+1 |} </div> Datum: Maandag, 10. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> </div> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (20 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 49:31,7 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 49:43,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 50:06,2 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 50:09,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"|50:10,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Jean-Guillaume Béatrix]] | align="right"| 50:15,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 50:30,3 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Lowell Bailey]] | align="right"| 50:57,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Serhij Semenow]] | align="right"| 51:07,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Daniel Böhm]] | align="right"| 51:09,4 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Lukas Hofer]] | align="right"| 51:34,6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 51:50,3 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andreas Birnbacher (Biathlet)|Andreas Birnbacher]] | align="right"| 52:17,9 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 52:39,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Daniel Mesotitsch]] | align="right"| 53:53,3 | style="text-align:center;" | 2+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 47 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Simon Hallenbarter]] | align="right"| 54:52,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 48 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Benjamin Weger]] | align="right"| 54:54,5 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 65 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 56:31,4 | style="text-align:center;" | 1+1+1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 67 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Ivan Joller]] | align="right"| 56:40,6 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 71 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Markus Windisch]] | align="right"| 57:18,5 | style="text-align:center;" | 0+2+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 79 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Claudio Böckli]] | align="right"| 58:19,2 | style="text-align:center;" | 1+1+0+2 |} </div> Datum: Dönnerdag, 13. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 89 Athleten, een hett dat Rennen nich to Enn’ brocht<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SMIN/BTM020101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 20 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-13|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Emil Hegle Svendsen]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Martin Fourcade]] | align="right"| 42:29,1 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Ondřej Moravec]] | align="right"| 42:42,9 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Jakov Fak]] | align="right"| 42:57,2 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]] | align="right"| 43:25,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]] | align="right"| 43:30,5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Dominik Landertinger]] | align="right"| 43:32,8 | style="text-align:center;" | 1+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Johannes Thingnes Bø]] | align="right"| 43:34,2 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Brendan Green]] | align="right"| 43:38,3 | style="text-align:center;" | 1+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]] | align="right"| 43:41,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | ... | ... | ... | style="text-align:center;" | ... | align="right"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Simon Schempp]] | align="right"| 43:48,3 | style="text-align:center;" | 2+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 16 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Simon Eder]] | align="right"| 44:30,7 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 18 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Arnd Peiffer]] | align="right"| 44:35,0 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dominik Windisch]] | align="right"| 45:28,4 | style="text-align:center;" | 1+1+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 26 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]] | align="right"| 45:34,2 | style="text-align:center;" | 0+0+2+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]] | align="right"| 45:39,0 | style="text-align:center;" | 1+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 18. Februar 2014, 14:45 Uhr (11:45 Uhr MEZ) <br /> Oorsprünglich weer de Massenstart för Sönndag, 16. Februar, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) ansett, wegen dicht Nebel wurr dat Rennen tonächst um een Stünn, later up 10:00 Uhr (7:00 MEZ) den nächsten Dag schaaven.<ref>{{Internetquelle|url = http://de.eurosport.yahoo.com/news/biathlon-massenstart-wegen-nebel-abgesagt-153755768--spt.html|titel = Biathlon - Massenstart wegen Nebel abgesagt|hrsg = eurosport.com|datum = 2013-02-16|zugriff = 2013-02-16}}</ref> Aber ok disse Termin kunn wegen Nebel nich inhollen wurrn; he wurr toeerst up de Nahmiddag un denn noch mal weer um een Dag nach achtern schaaven. Qualifizeert för den Massenstart sümd all biterherigen Medaillenwinner as ok de 15 best Biathleten in’ Gesamtweltcup vun de Saison. Upstockt wurrd dat 30-köppig Starterfeld dör de Athleten, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen hemm. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunnen<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Erik Lesser]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Arnd Peiffer]]<br />[[Simon Schempp]] | 1:12:19,4 | style="text-align:center;" | 0+2 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Christoph Sumann]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Simon Eder]]<br />[[Dominik Landertinger]] | 1:12:45,7 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tarjei Bø]]<br />[[Johannes Thingnes Bø]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]] | 1:13:10,3 | style="text-align:center;" | 1+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Christian De Lorenzi]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Markus Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]] | 1:13:15,5 | style="text-align:center;" | 0+11 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Peter Dokl]]<br />[[Jakov Fak]]<br />[[Klemen Bauer]]<br />[[Janez Marič]] | 1:13:43,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Jean-Philippe Leguellec]]<br />[[Scott Perras]]<br />[[Brendan Green]]<br />[[Nathan Smith (Biathlet)|Nathan Smith]] | 1:13:46,2 | style="text-align:center;" | 1+10 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Alexis Bœuf]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Simon Desthieux]]<br />[[Martin Fourcade]] | 1:13:46,4 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Dmytro Pidrutschnyj]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Artem Pryma]]<br />[[Serhij Semenow]] | 1:14:21,1 | style="text-align:center;" | 0+7 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Sweden.svg|25px|Sweden]] | [[Tobias Arwidson]]<br />[[Björn Ferry]]<br />[[Fredrik Lindström (Biathlet)|Fredrik Lindström]]<br />[[Carl Johan Bergman]] | 1:14:32,0 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Michal Krčmář]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Tomáš Krupčík]]<br />[[Ondřej Moravec]] | 1:15:11,9 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Alexei Anatoljewitsch Wolkow|Alexei Wolkow]]<br />[[Jewgeni Romanowitsch Ustjugow|Jewgeni Ustjugow]]<br />[[Dmitri Wladimirowitsch Malyschko|Dmitri Malyschko]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]] | 1:12:15,9 | style="text-align:center;" | 0+8</div> |} </div> Datum: Saterdag, 22. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> <div style="clear:both;"></div> <br /> === Fruen === ==== Sprint (7,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 21:06,8 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 21:26,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 21:28,5 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 21:34,7 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 21:36,7 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 21:37,4 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Weronika Nowakowska-Ziemniak]] | align="right"| 21:37,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 21:38,2 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 21:38,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 21:40,6 | style="text-align:center;" |1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 21:40,8 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:center;" | ... |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 21:46,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 22:01,5 | style="text-align:center;" |0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 22:15,6 | style="text-align:center;" |0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 22:53,1 | style="text-align:center;" |2+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 23:03,2 | style="text-align:center;" |0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 54 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 23:26,3 | style="text-align:center;" |1+3 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 76 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 24:49,0 | style="text-align:center;" |1+3 |} </div> Datum: Sönndag, 9. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWSP/BTW007101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 7,5 km Sprint|hrsg = IBU|datum = 2013-02-09|zugriff = 2013-02-12}}</ref> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] wurr de Sülvermedaille 2017 weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> ==== Verfolgung (10 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! <abbr title="Startnummer">Bib</abbr> ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 29:30,7 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tora Berger]] | align="right"| 30:08,3 | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 15 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 30:12,7 | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 29 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 30:18,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Walentyna Semerenko]] | align="right"| 30:23,6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] | [[Anastasiya Kuzmina]] | align="right"| 30:29,1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | align="right"| 30:32,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 30:37,8 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 24 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Ann Kristin Flatland]] | align="right"| 30:40,2 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]] | align="right"| 30:40,3 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 30:59,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 27 | style="text-align:center;" | 11 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 32:16,6 | style="text-align:center;" | 2+1+1+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | 22 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 32:30,4 | style="text-align:center;" | 0+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 30 | style="text-align:center;" | 46 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 32:38,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 31 | style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 32:42,8 | style="text-align:center;" | 2+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 39 | style="text-align:center;" | 27 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 33:25,0 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 40 | style="text-align:center;" | 41 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| 33:34,0 | style="text-align:center;" | 0+2+1+0 |} </div> Datum: Dienstag, 11. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 60 Athletinnen, dree dorvan sünd nich start, un een hett dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWPU/BTW510101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 10 km Verfolgung|hrsg = IBU|datum = 2013-02-11|zugriff = 2013-02-12}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Eenzel (15 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 43:19.6 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 44:35.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Nadseja Skardsina]] | align="right"| 44:57.8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 45:17.1 | style="text-align:center;" | 0+1+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 45:34.0 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 45:46.0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Julija Dschyma]] | align="right"| 45:49.9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 45:59.5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 46:02.5 | style="text-align:center;" | 0+1+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]] | align="right"| 46:27.3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Laura Dahlmeier]] | align="right"| 46:45.7 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 14 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 46:46.6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+2 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 20 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| 47:30.4 | style="text-align:center;" | 3+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Katharina Innerhofer]] | align="right"| 48:28.3 | style="text-align:center;" | 1+1+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 33 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| 48:46.9 | style="text-align:center;" | 1+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 36 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] | [[Lisa Hauser]] | align="right"| 48:56.4 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 37 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Irene Cadurisch]] | align="right"| 49:01.0 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 38 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 49:06.4 | style="text-align:center;" | 0+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 43 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Alexia Runggaldier]] | align="right"| 49:35.6 | style="text-align:center;" | 1+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 45 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Nicole Gontier]] | align="right"| 49:51.2 | style="text-align:center;" | 0+1+2+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 62 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Aita Gasparin]] | align="right"| 52:14.9 | style="text-align:center;" | 1+3+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}}2+3 |} </div> Datum: Freitag, 14. Februar 2014, 18:00 Uhr (15:00 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 84 Athletinnen, twee dorvan sünd nich an den Strat gahn un veer hemm dat Rennen nich afslooten<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/SWIN/BTW015101_C82_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – 15 km Einzel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-14|zugriff = 2013-02-15}}</ref> <div style="clear:both;"></div> ==== Massenstart (12,5 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Sportler ! Zeit (min) ! Fehler |- style="background-color:#F7F6A8;" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Darja Domratschawa]] | align="right"| 35:25,6 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#DCE5E5;" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Gabriela Soukalová]] | align="right"| 35:45,8 | style="text-align:center;" | 0+0+0+1 |- style="background-color:#FFDAB9;" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Tiril Eckhoff]] | align="right"| 35:52,9 | style="text-align:center;" | 0+1+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Slovenia.svg|25px|Slowenien]] | [[Teja Gregorin]] | align="right"| 36:05,0 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Monika Hojnisz]] | align="right"| 36:20,5 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of Finland.svg|25px|Finnland]] | [[Kaisa Mäkäräinen]] | align="right"| 36:27,1 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Olena Pidhruschna]] | align="right"| 36:37,1 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Veronika Vítková]] | align="right"| 36:49,3 | style="text-align:center;" | 0+0+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]] | align="right"| 36:54,9 | style="text-align:center;" | 0+1+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] | [[Anaïs Bescond]] | align="right"| 36:55,3 | style="text-align:center;" | 0+0+3+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center;" | ... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:left;" | {{0}}... | style="text-align:right;" | ...{{0}} | style="text-align:right;" | ...{{0}} |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 13 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Karin Oberhofer]] | align="right"| 37:03,6 | style="text-align:center;" | 0+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 17 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Andrea Henkel]] | align="right"| 37:19.2 | style="text-align:center;" | 0+0+1+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 25 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]] | align="right"| 38:37,4 | style="text-align:center;" | 1+2+0+0 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | 28 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Hildebrand]] | align="right"| 39:09,5 | style="text-align:center;" | 1+0+1+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DNF | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Elisa Gasparin]] | align="right"| | style="text-align:left;" | {{0}} 0+1 |- style="background-color:#FFFFFF;" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher">[http://www.olympic.org/Documents/Commissions_PDFfiles/Disciplinary_commission/Sochi2014_Disciplinary_Commission-Sachenbacher.pdf IOC DISCIPLINARY COMMISSION DECISION] (pdf)</ref> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Evi Sachenbacher-Stehle]] | align="right"| (35:53,9) | style="text-align:center;" | (0+0+0+0) |} </div> Datum: Maandag, 17. Februar 2014, 19:00 Uhr (16:00 Uhr MEZ) <br /> Qualifizeert: 30 Athletinnen, een hett hör Rennen nich to’n Enn’ brocht, een wurr nahderhen disqualifizeert.<ref>{{Internetquelle|url = http://services.biathlonresults.com/Results.aspx?RaceId=BT1314SWRLOG__SWMS|titel = IBU Datacenter – Massenstart 12,5 km|hrsg = IBU|datum = 2013-02-17|zugriff = 2013-02-22}}</ref> Qualifizeert för den Massenstart weern all bitherigen Medaillenwinnerinnen as ok de 15 best Biathletinnen vun den Gesamtweltcup in de Saison. Upfüllt wurr dat 30-köppige Starterfeld dör de Athletinnen, de bi de bit dorhen dörführt olympisch Wettkämpen an’ meesten Weltcuppunkte kreegen harrn. De veertplatzeerte [[Evi Sachenbacher-Stehle]] wurr nahderhen disqualifizeert. <div style="clear:both;"></div> ==== Staffel (4 × 6 km) ==== <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! width="60" | Land ! Sportler ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] | [[Wita Semerenko]]<br />[[Julija Dschyma]]<br />[[Walentyna Semerenko]]<br />[[Olena Pidhruschna]] | 1:10:02,5 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]] | [[Fanny Horn]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ann Kristin Flatland]]<br />[[Tora Berger]] | 1:10:40,1 | style="text-align:center;" | 0+5 |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] | [[Eva Puskarčíková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jitka Landová]]<br />[[Veronika Vítková]] | 1:11:25,7 | style="text-align:center;" | 0+14 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] | [[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nadseja Skardsina]]<br />[[Nadseja Pissarawa]]<br />[[Darja Domratschawa]] | 1:11:33,4 | style="text-align:center;" | 1+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] | [[Dorothea Wierer]]<br />[[Nicole Gontier]]<br />[[Michela Ponza]]<br />[[Karin Oberhofer]] | 1:11:43,3 | style="text-align:center;" | 1+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] | [[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Sara Studebaker]]<br />[[Annelies Cook]] | 1:12:14,2 | style="text-align:center;" | 0+13 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Canada.svg|25px|Kanada]] | [[Rosanna Crawford]]<br />[[Megan Imrie]]<br />[[Megan Heinicke]]<br />[[Zina Kocher]] | 1:12:21,5 | style="text-align:center;" | 2+12 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] | [[Selina Gasparin]]<br />[[Elisa Gasparin]]<br />[[Aita Gasparin]]<br />[[Irene Cadurisch]] | 1:12:34,3 | style="text-align:center;" | 0+9 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Poland.svg|25px|Polen]] | [[Krystyna Pałka]]<br />[[Magdalena Gwizdoń]]<br />[[Weronika Nowakowska-Ziemniak]]<br />[[Monika Hojnisz]] | 1:12:34,4 | style="text-align:center;" | 4+8 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] | [[Franziska Preuß]]<br />[[Andrea Henkel]]<br />[[Franziska Hildebrand]]<br />[[Laura Dahlmeier]] | 1:13:44,2 | style="text-align:center;" | 0+6 |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] | [[Jana Sergejewna Romanowa|Jana Romanowa]]<br />[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Jekaterina Jewgenjewna Schumilowa|Jekaterina Schumilowa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]] | 1:10:28,9 | style="text-align:center;" | 0+4 |} </div> Datum: Freedag, 21. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> [[Olga Gennadjewna Wiluchina]] un [[Jana Sergejewna Romanowa]] wurr de Sülvermedaille 2017 wegen Doping weer aferkannt. <div style="clear:both;"></div> <br /> === Mixed-Staffel (2 × 6 km + 2 × 7,5 km) === <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| style="border:1px solid #808080; background-color:#EFEFEF; width:450px;" cellspacing="2" cellpadding="2" |- style="background-color:#EFEFEF;" ! Platz ! Land ! Tiet (min) ! Straafrunenn<br />+ Nahlader |- style="background-color:#F7F6A8;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 1 | [[Bild:Flag of Norway.svg|25px|Norwegen]]<br /> <small>[[Tora Berger]]<br />[[Tiril Eckhoff]]<br />[[Ole Einar Bjørndalen]]<br />[[Emil Hegle Svendsen]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:17,0 | style="text-align:center"| 0+2<br /><small>0+2<br />0+0<br />0+0<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#DCE5E5;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 2 | [[Bild:Flag of the Czech Republic.svg|25px|Tschechien]] <small>[[Veronika Vítková]]<br />[[Gabriela Soukalová]]<br />[[Jaroslav Soukup (Biathlet)|Jaroslav Soukup]]<br />[[Ondřej Moravec]]</small> | style="text-align:right"| 1:09:49,6 | style="text-align:center"| 0+7<br /><small>0+1<br />0+3<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFDAB9;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 3 | [[Bild:Flag of Italy.svg|25px|Italien]] <small>[[Dorothea Wierer]]<br />[[Karin Oberhofer]]<br />[[Dominik Windisch]]<br />[[Lukas Hofer]]</small> | style="text-align:right"| 1:10:15,2 | style="text-align:center"| 0+6<br /><small>0+1<br />0+1<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 4 | [[Bild:Flag of Russia.svg|25px|Russland]] <small>[[Olga Alexejewna Saizewa|Olga Saizewa]]<br />[[Olga Gennadjewna Wiluchina|Olga Wiluchina]]<br />[[Jewgeni Alexandrowitsch Garanitschew|Jewgeni Garanitschew]]<br />[[Anton Wladimirowitsch Schipulin|Anton Schipulin]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,4 | style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+3<br />0+2<br />1+3<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 5 | [[Bild:Flag of Slovakia.svg|25px|Slowakei]] <small>[[Jana Gereková]]<br />[[Anastasiya Kuzmina]]<br />[[Pavol Hurajt]]<br />[[Matej Kazár]]</small> | style="text-align:right"| 1:11:04,7 |style="text-align:center"| 0+10<br /><small>0+5<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 6 | [[Bild:Flag of France.svg|25px|Frankriek]] <small>[[Marie Dorin-Habert]]<br />[[Anaïs Bescond]]<br />[[Jean-Guillaume Béatrix]]<br />[[Martin Fourcade]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:04,3 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 7 | [[Bild:Flag of Ukraine.svg|25px|Ukraine]] <small>[[Natalija Burdyha]]<br />[[Marija Panfilowa]]<br />[[Andrij Derysemlja]]<br />[[Serhij Semenow]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:05,2 |style="text-align:center"| 1+8<br /><small>0+1<br />0+1<br />1+3<br />0+2<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 8 | [[Bild:Flag of the United States.svg|25px|USA]] <small>[[Susan Dunklee]]<br />[[Hannah Dreissigacker]]<br />[[Tim Burke (Biathlet)|Tim Burke]]<br />[[Lowell Bailey]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:20,1 | style="text-align:center"| 1+13<br /><small>0+2<br />1+4<br />0+4<br />0+3<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 9 | [[Bild:Flag of Austria.svg|25px|Öösterriek]] <small>[[Lisa Hauser]]<br />[[Katharina Innerhofer]]<br />[[Daniel Mesotitsch]]<br />[[Friedrich Pinter]]</small> | style="text-align:right"| 1:12:34,8 | style="text-align:center"| 1+7<br /><small>1+3<br />0+2<br />0+1<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 10 | [[Bild:Flag of Belarus.svg|25px|Wittrussland]] <small>[[Ljudmila Kalintschyk]]<br />[[Nastassja Dubaresawa]]<br />[[Uladsimir Tschapelin]]<br />[[Jauhen Abramenka]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:11,8 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+0<br />0+5<br />0+4<br />0+0<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" | style="text-align:center"| ... | {{0}}... | style="text-align:right"| ... {{0}} | style="text-align:center"| ... |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | 12 | [[Bild:Flag of Switzerland within 2to3.svg|25px|Swiez]] <small>[[Elisa Gasparin]]<br />[[Selina Gasparin]]<br />[[Benjamin Weger]]<br />[[Simon Hallenbarter]]</small> | style="text-align:right"| 1:13:33,9 | style="text-align:center"| 0+9<br /><small>0+4<br />0+2<br />0+2<br />0+1<br /></small> |- style="background-color:#FFFFFF;" valign="top" ! style="text-align:center;" | DSQ<ref name="DSQ Sachenbacher"/> | [[Bild:Flag of Germany.svg|25px|Düütschland]] <small>[[Evi Sachenbacher-Stehle]]<br />[[Laura Dahlmeier]]<br />[[Daniel Böhm]]<br />[[Simon Schempp]]</small> | style="text-align:right"| (1:10:58,3) | style="text-align:center"| (0+9)<br /><small>(0+4)<br />(0+1)<br />(0+4)<br />(0+0)<br /></small> |} </div> [[Datei:Призеры Биатлон Смешанная эстафета.JPG|mini|Siegerehrung der Mixed-Staffel]] Datum: Mittweek, 19. Februar 2014, 18:30 Uhr (15:30 Uhr MEZ) <br /> Meldt: 16 Staffeln, överrunnd: 1, nahderhen disqualifizeert: 1<ref>{{Internetquelle|url = http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/MXRL/BTX408101_C73C_1.0.pdf|titel = IBU Datacenter – Mixed-Staffel|hrsg = IBU|datum = 2013-02-19|zugriff = 2013-02-20}} {{Webarchiv|url=http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1314/BT/SWRL/OG__/MXRL/BTX408101_C73C_1.0.pdf |wayback=20160303195608 |text=IBU Datacenter – Mixed-Staffel |archiv-bot=2026-07-10 16:16:15 InternetArchiveBot }}</ref> <div style="clear:both;"></div> == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblenken == {{commons|Biathlon at the 2014 Winter Olympics}} [[Kategorie:Biathlon]] 3h1wt4piop05qqd7vzdj7cnvcu5bzp3 2 72530 1072011 1071598 2026-07-10T16:34:15Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1072011 wikitext text/x-wiki {{../Template WD List}} Geografisch in den [[Harburger Berge]]n {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P706 wd:Q881814 } |section= |sort=label |columns=label:Artikel,description:Beschreibung,P31:Typ,P131:Ort,P18,P242,p625 |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! Artikel ! Beschreibung ! Typ ! Ort ! Bild ! Laagkoort ! geograafsch Koordinaten |- | ''[[:d:Q396114|Agrarium]]'' | | ''[[:d:Q464980|exhibition]]'' | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | [[Bild:Agrarium Rosengarten.JPG|center|128px]] | | {{Coord|53.440278|9.901944|display=inline}} |- | ''[[:d:Q820483|Bergwerk Robertshall]]'' | | ''[[:d:Q820477|Mien]]''<br/>''[[:d:Q113681824|opencast mine]]'' | [[Bezirk Horborg|Horborg]] | [[Bild:Denkmal Robertshall, Hausbruch, von Rolf Weiß, 2018.jpg|center|128px]] | | {{Coord|53.455285|9.896579|display=inline}} |- | [[Bookholter Dreeeck]] | | ''[[:d:Q785486|Autobahndreeeck]]'' | [[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]] | | [[Bild:Interchange Germany - Buchholzer Dreieck.svg|center|128px]] | {{Coord|53.37273|9.85441|display=inline}} |- | ''[[:d:Q1451393|Regionalpark Rosengoorn]]'' | | ''[[:d:Q1149964|Regionalpark]]'' | [[Bezirk Horborg|Horborg]]<br/>[[Gemeen Bookholt (Landkreis Horborg)|Bookholt]]<br/>[[Gemeen Rosengoorn|Rosengoorn]]<br/>[[Gemeen Vosshusen|Vosshusen]]<br/>[[Samtgemeen Hullnst]]<br/>[[Gemeen Seevdaal|Seevdaal]] | [[Bild:Infotafel Regionalpark Rosengarten Rastplatz Karlstein.jpg|center|128px]] | | |- | ''[[:d:Q2560298|Wenzendorf Aircraft Factory]]'' | | ''[[:d:Q7312460|Aircraft factory]]'' | [[Gemeen Winzendörp]] | | | {{Coord|53.3385|9.78067|display=inline}} |} {{Wikidata list end}} a2xgrtpng1g2sq5217w1p8uja6x389q 0 74929 1072044 1071106 2026-07-10T18:49:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072044 wikitext text/x-wiki '''Shirin Ebadi''' (persischشیرین عبادی}} [{{IPA|ʃiːˈriːn ebɔːˈdiː}}]; * [[21. Juni]] [[1947]] in [[Hamadan (Stadt)|Hamadan]]; ok ''Ibadi'') is en iraansch [[Jurist]]in, eerste iraansch Richterin un [[Minschenrechte|Minschenrechtsaktivistin]]. Se kreeg 2003 as eerst [[muslim]]isch Fru den Freedensnobelpries un leevt siet Enn' 2009 in't Exil in Grootbritannien. [[Datei:Ebadi.jpg|miniatur|Shirin Ebadi bi en Pressekonferenz vun dat [[WSIS]] in [[Tunis]] 2005]] [[Bild:Shirin Ebadi Signature.svg|rahmenlos|rechts|Ünnerschrift vun Shirin Ebadi]] == Leven == 1969 hett Ebadi hör Studium vun de Rechtswetenschapen an der Universität vun [[Teheran]] afslooten un wurr de eerste Richterin in de Geschichte vun den [[Iran]]. Van 1975 bit 1979 harr se en Senatsvörsitt in dat Teheraner Stadtgericht inne. Nah de [[Islamische Revolutschoon]] 1979 wurr se ut hör Amt dreeven un hett tonächst as Sekretärin bi den Gerichtshoff, den se vörher leit harr, later as Afkaat un Dozentin an de [[Universität Teheran]]. 1994 weer se Mitbegrünnerin vun de Kinnerrechtsorganisatschoon ''Society for Protecting the Child's Rights'', de bispeelswies de Gesettgeeven för Kinner verbeetern will. So wurrd dat Anheeven vun dat [[Straafmündigkeit]]söller fordert, de in' Iran för Deerns bi negen un för Jungs bi fievteihn Johren liggt. Ebadi versteiht sück as demokraatsch Fru vun moslemisch Glooven. Se sett sück up de Grundlaag vun de [[Allgemeen Erklärung vun de Minschenrechte]] för en gliekberechtigt Rull vun de Fruen in dat apenliche Leven, för de Rechte vun Kinner un för en Justizreform mit unafhängig Richtern un Afkaaten in. Minschenrechtsverletzungen as de Straaf dör [[Steenigen]] sücht se as Missbruuk vun de Religion un Fehlinterpretatschoon vun de [[Scharia]]. Se fordert en [[Pluralismus (Politik)|pluralistische]] demokraatsche Sellschopp un lehnt [[Fundamentalismus|fundamentalistisch]] Gedankengoot af. Ebadi ünnernimmt völ Reisen, um in Tosommenarbeit mit internatschonalen Organisatschonen un politisch Gremien weltwiet för de Rechte vun de Fruen un för en freedlich Welt intotreeden. Se is mit Elektrotechnik-Ingenieur verheiraadt un hett twee Döchter. Shirin Ebadi hett as Afkaatsche Fälle vun liberalen Personen un [[Dissident]]en övernommen, de mit de Justiz – en vun de Bastschonen vun konservativ Macht in' Iran – in Konflikt geraden sünd. In dat Johr 2000 wurr Ebadi wegen hör Tätigkeit as Verteidigerin vör Gericht anklaagt, verbroch 26 Daag in Eenzelhaft un wurr to en Bewährungsstraaf un tietlich begrenzt Beropsverbot veroordeelt. Disse Fall hett de Upmarksomkeit vun internatschonal Minschenrechtsgruppen up den Iran lenkt. In' Harvst 2003 hett se de Familie vun [[Dariusch Foruhar]] vertreeden, en Intellektuellen, de in' November 1998 in sien Huus afstaaken upfunnen wurr. Sien Fru Parveneh wurr to de glieker Tiet ümbrocht. De Ehelüüd weern twee Opfer vun en gruvelig [[Kettenmorde|Mordserie]], de de Intellektuellen vun Iran erschüttern deen. De Verdacht full up extremistische konservative Krinken, de sück dat to'n Teel maakt hemm, dat vun Präsident [[Mohammad Chātami|Mohammad Chātamī]] förderte freeheitliche Klima –&nbsp;dat vör allen de [[Meenungsfreeheit|Redefreeheit]] stütt&nbsp;– to saboteeren. En Johr later wurr se as Afkaatsche in den Fall vun en kanaadsch Journalistin vun iraansch Afkstammen tätig, de wiels hör Haft in't Gefängnis gewaltsamen to Dood kamen is. An' 10. Oktober 2003 wurr Shirin Ebadi ''för hör Bemöhen Demokratie un Minschenrechte'' de [[Freedensnobelpries]] tospraaken. Dat Uwahlkomitee hett insbesünnere hör modigen Insatz för de Rechte vun Fruen un Kinner würdigt.<ref>Nobelprize.org: ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/ The Nobel Peace Prize 2003]'', afropen an' 12. Oktober 2007 (engelsch)</ref><ref>bbc.co.uk: ''[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3181428.stm Nobel winner's plea to Iran]'', afropen an' 12. Oktober 2007 (engelsch)</ref> Mit de Entgegennahm vun den Freedensnobelpries ahn Koppdook hett Ebadi en Teeken sett. Se hett dat dormit begrünnd, dat dat in' westlichen Kulturkreis jeder Fru sülvst överlaaten weer, wu se sück kleeden deiht. In' Iran würr se dorgegen de dör Gesett vörschreeven Kleedasch dragen, wiel se sück as Juristin sülvstverständlich an de to Tiet gellen Gesetten hollen dee. Anfang 2005 wurr se, nah Angaben vun hör Afkaatsche, ahn Angaav vun Grünnen vun dat iraansch [[Islamisches Revolutschonsgericht|Revolutschonsgericht]] vörladen. Ebadi hett dat aflehnt, disse Upfordern nahtokommen un hett verlangt, sück wegen en privaten Anzeige vör en normal Gericht verantworten to können. Dormit hett se indirekt die Legitimität vun de, neben de normalen Justiz, existeeren Revolutschonsgerichte bestreeden. De internatschonale Minschenrechtsorganisatschoon [[Human Rights Watch]] hett den Umgang mit de Freedensnobelpriesdrägerin entscheeden veroordeelt. Hengegen hett de iraansch Regeeren bestreeden, dat sück dat um en bedüüdsamen Vörfall hanneln dee, wiel blots en minn Straaf to verwachten weer. In' Oktober 2005 hull Ebadi up Inlaaden vun de ''[[Weltethos#Stiftung|Stiftung Weltethos]]'' an de [[Eberhard Karls Universität Tübingen]] en Reed, in de se dorup henwies, , dat dejenigen, de ünner Beropen up de kulturellen Ünnerscheeden un de Werterelativität sück wiegern, de Minschenrechte intohollen, in Wirklichkeit rückstännig Ünnerdrücker weern, de hör [[Diktatuur|diktatorisch]] Wesen ünner de Maske vun de Kultur verdecken un in' Naam vun de natschonalen oder religiösen Kultur de Afsicht hegen, hör eegen Natschoon to ünnerdrücken un to terroriseeren. De Welt würr blots denn to Ruh kommen un de Freeden würr nur denn düersam ween, wenn de Minschenrechte umfaatend un universell sünd. As bi anner Anlaaten hett se sück ok hier tegen Militäraktschonen gegen den Iran ut: „Die Menschenrechte kann man den Menschen gewiss nicht durch Bomben bringen“.<ref>weltethos.org: ''{{Webarchiv|url=http://www.weltethos.org/00--home/ebadi.htm |wayback=20081224210727 |text=Fünfte Weltethos-Rede von Friedensnobelpreisträgerin Shirin Ebadi |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}''</ref> En Demonstratschoon för de Minschenrechte, an de in Teheran an' 12. Juni 2006 ca. 5000 Lüüd (hööftsächlich Fruen) deelnehmen deen,<ref>[[qantara.de]]: ''[http://qantara.de/webcom/show_article.php/_c-469/_nr-922/i.html Protest gegen geplantes Familiengesetz in Iran: Freifahrtschein für polygame Männer]'', afropen an' 8. Oktober 2008</ref><ref>[[Amnesty International]] Deutschland: ''[http://209.85.135.104/search?q=cache:ls52TVAioekJ:www2.amnesty.de/__C1256A380047FD78.nsf/0/7408B491189B99E1C12572990052B8D5%3FOpen+%2212.+Juni+2006%22+Teheran&hl=de&ct=clnk&cd=4&gl=ch Urgent Action (Iran): Gewaltlose politische Gefangene / Drohende Misshandlung (UA-Nr: UA-052/2007-1)]'', afropen an' 8. Oktober 2008 (Google)</ref> wurr mit Gewalt utnannerslahn, Ebadi fastnommen un wenig Daag later weer up freen Foot sett. Hör 2002 mit anner Juristen – as de van 2011 bit 2013 inhafteerten [[Nasrin Sotudeh]] – grünnd [[Zentrum för Minschenrechte]]<ref name="meinleben">[[Arte]]: {{Webarchiv|url=http://www.arte.tv/guide/de/043216-000/mein-leben-shirin-ebadi-friedensnobelpreistragerin |wayback=20140203173554 |text=Shirin Ebadi. Mein Leben |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}, Arte-Reihe ''Mein Leben'', 43 Min. , Eerstutstrahlen an' Sönndag, 21.07. um 11:45 Uhr, Sendetermine: 27. Juli um 6:20 Uhr</ref> hett dat iraansch Binnenministerium an' 5. August 2006 verboden. De Organisatschoon harr sück för de Rechte vun Minnerheiten insett un Regimegegnern juristischen Bistand boden. Shirin Ebadi hett sück apenlich dorgegen wend un Rechtsmiddel inleggt, wiel dat Zentrum in' Rahmen vun de iraansch Gesetten arbeit harr. All in' Juli 2006 harr se sück in en Breef mit de Bitte um Hülp an de internatschonale Apenlichkeit wend. An' 21. Dezember 2008 wurr en Minschenrechtszentrum, dat Ebadi gemeensam mit [[Abdolfattah Soltani]] leiten dee, in Teheran vun de iraansch Behörden slooten, mit de Begrünnen, dat vun dor ut Propaganda gegen dat System utgahn dee. Dor sull de wegen politischer Aktschonen gegen dat Regime 17 Johren lang inhaftierte [[Taki Rahmani]] in en Veranstaltung to'n 60. Johresdag vun de [[Allgemeen Erklärung vun de Minschenrechte]] uttekent wurrn.<ref>Polizei schließt Büro von Nobelpreisträgerin Shirin Ebadi [http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,597831,00.html Spiegel online, 21. Dezember 2008]</ref> Enn' November 2009 hemm nah Angaven vun de norweegsch Regeeren de iraansch Behörden en Banksluutfack vun Ebadi rühmt un de dorin upbewohrt Medaille un de Oorkunn vun hör Freedensnobelpries in Beslag nommen.<ref>Friedensnobelpreis von Anwältin Ebadi im Iran beschlagnahmt [http://de.news.yahoo.com/2/20091126/tts-friedensnobelpreis-von-anwaeltin-eba-c1b2fc3.html Yahoo! Nachrichten, 26. November 2009]</ref> Siet Enn' 2009 leevt Shirin Ebadi in't Exil in Groobritannien. Vun dor ut sett se hör Minschenrechtsaktivitäten in alle Welt fort. Bispeelswies seet se in de Jury, de dat universelle [[En Logo för Minschenrechte|Logo för Minschenrechte]] utwählt hett.<ref>http://humanrightslogo.net/about</ref> As [[Kurt Westergaard]] 2010 den [[Leipziger Medienpries]] kreeg, hett de ebenfalls in [[Leipzig]] anwesende Ebadi protesteert. Luut Spiegel Online seech se „durch die Karikaturen offenbar ihre religiösen Gefühle verletzt.“<ref>[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/medienpreis-iranische-intellektuelle-ruegen-westergaard-ehrung-a-722179.html Medienpreis: Iranische Intellektuelle rügen Westergaard-Ehrung], Spiegel Online, 8. Oktober 2010.</ref> In en Interview mit de [[Die Zeit|Zeit]] hett Ebadi seggt, dat se nich gegen de Inlaaden un de Utteknung vun Westergaard protesteeren dee, sonnern dorgegen, „dass ein Kongress, der für Meinungsfreiheit eintritt, selbst Zensur betreibt.“ Weder se, noch de iraansch Journalist [[Akbar Gandji|Akbar Ganji]], de as Reaktschoon afreisen dee, weern över disse Wahl informeert wurrn.<ref>[http://www.zeit.de/politik/deutschland/2010-10/westergaard-medienpreis-shirin-ebadi „Kurt Westergaard hat Hass geschürt“], Die Zeit, 8. Oktober 2010.</ref> In en wieder Interview, tosommen mit den [[Dalai Lama]], verwohr se sück gegen sien Utseggen, mit de he sück för [[Säkularismus]] utspreeken dee. Hör Meenen nah kunn en klerikale Herrschap ok demokraatsch ween.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=2dqTcYZde3o Dialogue with Three Nobel Laureates], youtube.de</ref> In' Januar 2012 reep Ebadi, as ok all in 2004<ref>[http://www.nytimes.com/2004/02/18/world/nobel-laureate-in-iran-joins-boycott-of-elections.html Nobel Laureate In Iran Joins Boycott Of Elections], nytimes.com, 18. Februar 2004.</ref>, mit Verwies up de siet de iraansch präsidentschapswahlen 2009 ünner Huusarrest stahn Oppositschonsführer [[Zahra Rahnaward]], [[Mir Hossein Mussawi]] un [[Mehdi Karroubi]] all Iraner to'n Boykott vun de [[Parlamentswahl in' Iran 2012|Parlamentswahlen 2012]] up.<ref>[http://www.iranhumanrights.org/2012/01/ebadi-campaign/ Ebadi Calls for a Campaign to Release Opposition Leaders] International Campaign for Human Rights in Iran an' 26. Januar 2011</ref> An' 6. Mai 2012 kreeg se in de [[Frankforter Paulskark]] den [[Avicenna-Pries]], de de Avicenna-Preis e.V.<ref>Homepage vun den Avicenna-Pries-Vereens: {{Webarchiv|url=http://avicenna-preis.com/ |wayback=20160304054241 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }} afropen an' 5. Januar 2012</ref> för „wegweisende Initiativen von Personen oder Institutionen zur interkulturellen Verständigung“ insbesünnere tüschen Orient un Okzident verleeht. De Pries is mit bit to 100.000 Euro doteert.<ref>vgl. {{Webarchiv|url=http://avicenna-preis.com/aktuelles.htm |wayback=20160131081010 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }} abgerufen am 5. Januar 2012</ref> He is nömmt nah den middelöllerichen persischen Philosoph un Universalwetenschapler [[Avicenna]]. == Utteknungen == * 1996 [[Human Rights Watch]] Defender Award * 2001 [[Thorolf-Rafto-Gedenkpries|Raftopries]] (norweegsch Minschenrechtspries) * 2003 Freedensnobelpries * 2004 [[Leibniz-Ring-Hannover]] * 2006 Komtur vun de [[Ehrenlegion]] * 2008 [[Toleranzpries vun de Evangeelsch Akademie Tutzing]]<ref>[[Bayerischer Rundfunk|BR online]]: ''[http://www.br-online.de/kultur/gesellschaft/toleranzpreis-menschenrechte-shirin-ebadi-ID1222775688701.xml Toleranzpreis für Shirin Ebadi: Menschenrechte in Zeiten der Gewalt]''</ref> * 2009 [[Roland Berger Pries för Minschenwürde]]<ref>[http://www.rolandberger-stiftung.org/de/der-roland-berger-preis-fuer-menschenwuerde/preistraeger/preistraeger-2009.html ''Roland Berger Stiftung'' to de Verleehn 2009] {{Webarchiv|url=http://www.rolandberger-stiftung.org/de/der-roland-berger-preis-fuer-menschenwuerde/preistraeger/preistraeger-2009.html |wayback=20090425055329 |text=''Roland Berger Stiftung'' to de Verleehn 2009 |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}</ref> * 2010 [[Internatschonaler Demokratiepries Bonn]]<ref>dpa 3. März 2010</ref> * 2010 [[Felix-Ermacora-Minschenrechtspries]] * 2011 [[Ehrendokter]]würde vun de [[University of Cambridge]]<ref>[http://www.cam.ac.uk/about-the-university/how-the-university-and-colleges-work/processes/honorary-degrees/notable-recipients List vun Ehrendokters]</ref> * 2012 Pries för Internatschonale Verständigung un Minschenrechte vun de Ulrich-Zwiener-Stiftung <ref>http://www.jenapolis.de/2012/05/shirin-ebadi-an-der-uni-jena-mit-menschenrechtspreis-ausgezeichnet {{Webarchiv|url=http://www.jenapolis.de/2012/05/shirin-ebadi-an-der-uni-jena-mit-menschenrechtspreis-ausgezeichnet |wayback=20120705104919 |text=— |archiv-bot=2026-07-01 14:55:44 InternetArchiveBot }}</ref><ref>http://www.zwiener-stiftung.de/aktuell.html {{Webarchiv|url=http://www.zwiener-stiftung.de/aktuell.html |wayback=20160714205340 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 08:20:16 InternetArchiveBot }}</ref> == Warken == * Shirin Ebadi u. a. ''Mein Iran. Ein Leben zwischen Revolution und Hoffnung''. Pendo-Verlag, Starnberg 2006. ISBN 3-86612-080-X * ''The Rights of the Child. A Study of Legal Aspects of Children's Rights in Iran.'' (1994) * ''History and Documentation of Human Rights in Iran.'' (2000) * ''Reed to'n Anlaat vun dat Verleehn vun den Freedensnobelpries.'' In: ''Frauen leben für den Frieden.'' (kiek Literatur) == Literatur == * Angelika U. Reutter, Anne Rüffer: ''Frauen leben für den Frieden. Die Friedensnobelpreisträgerinnen von Bertha von Suttner bis Shirin Ebadi.'' Piper, München 2004. ISBN 3-492-24209-X * [[Katajun Amirpur]]: ''Gott ist mit den Furchtlosen. Shirin Ebadi. Die Friedensnobelpreisträgerin und der Kampf um die Zukunft Irans.'' Herder, Freiburg 2004. ISBN 3-451-05469-8 * Matthias Hannemann, ''Die guten Propagandisten. Der Iran, die Augen der Welt und der Friedensnobelpreis'', in: Liberal - Vierteljahreshefte für Politik und Kultur, Nr. 46 (März 2004), S. 66-69. - Essay zur Funktion und Medieninszenierung des Preises == Weblenken == {{Commons|Shirin Ebadi|Shirin Ebadi}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=128915706 DNB-Katalog] * [https://web.archive.org/web/20160529012344/https://www.perlentaucher.de/autor/shirin-ebadi.html Indrag bi perlentaucher.de] * [http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/shirin-ebadi Indrag bi FemBio] * [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2003/ Shirin Ebadi up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20150813091228/http://www.nobelpreis.org/frieden/ebadi.html] nobelpreis.org: ''Shirin Ebadi: Der Nobelpreis für den Frieden 2003'' * [https://web.archive.org/web/20140220162203/http://them.polylog.org/5/des-de.htm Gewalt, Politik und Menschenrechte] Shirin Ebadi in' Gespräch mit Nermeen Shaikh * [http://www.uni-tuebingen.de/uni/qvo/highlights/h33-weltethos2005.html] Fievte Weltethos-Reed: Dr. Shirin Ebadi: „Der Beitrag des Islam zu einem Weltethos“, 20. Oktober 2005, Universität Tübingen * [https://web.archive.org/web/20140705014041/http://www.igfm.de/Interview-mit-Dr-Shirin-Ebadi-Aktivitaeten-fuer-Frauenrechte.1571.0.html Interview mit Dr. Shirin Ebadi to Fruenrechte un Minschenrechtsarbeit zum Iran], 18. März 2011, Bonn == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=128915706|LCCN=nr/94/522|VIAF=119834922}} {{SORTIERUNG:Ebadi, Shirin}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von’n Iran]] [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] [[Kategorie:Boren 1947]] e8jrbrpju7cmh52kx92kp3qhy1p2w6v 2 75512 1071986 1071557 2026-07-10T14:40:27Z ListeriaBot 25018 Wikidata list updated [V2] 1071986 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql= SELECT ?item ?itemLabel ?occupationLabel ?date_of_birth ?birthtimeprecision WHERE { ?item wdt:P19 ?sub0 . ?tree0 (wdt:P150)* ?sub0 . ?tree0 (wdt:P131)* wd:Q14868. OPTIONAL { ?item wdt:P106 ?occupation. } SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "nds". } OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?date_of_birth. ?item p:P569/psv:P569 ?timenode. ?timenode wikibase:timePrecision ?birthtimeprecision. } } |sort=p569 |columns=item,label,p31,p18,p569,p19,p570,p20,p227,p106,?birthtimeprecision |thumb=80 |links= |row_template=Vörlaag:Person Row |skip_table=yes }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1511697|Q1511697]] | label = ''[[:d:Q1511697|Gerhard Halepaghe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Buxtehude 25 Pfennig 1921.jpg|center|80px]] | p569 = 1430 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1485-04 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034748114 1034748114] | p106 = ''[[:d:Q250867|kathoolschen Preester]]''<br/>''[[:d:Q2259532|cleric]]''<br/>''[[:d:Q42603|Preester]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1611936|Q1611936]] | label = ''[[:d:Q1611936|Hermann Langenbeck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Herm.Langenbeck.jpg|center|80px]] | p569 = 1452 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1517-05-01 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10426781X 10426781X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Börgermeester]]<br/>''[[:d:Q708492|council member]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139003280|Q139003280]] | label = ''[[:d:Q139003280|Garleff Langenbeck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1507 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/128602031X 128602031X] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94755420|Q94755420]] | label = ''[[:d:Q94755420|Hans Rambau]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 16th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1579-04-12 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/11979781X 11979781X] | p106 = ''[[:d:Q175151|printer]]'' | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55126120|Q55126120]] | label = ''[[:d:Q55126120|Johann Risler]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1589-09-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1653-04-19 | p20 = [[Gemeen Stood|Stood]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121391531 121391531] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55680983|Q55680983]] | label = ''[[:d:Q55680983|Heinrich Dassov]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1592-03-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1645-07-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035104784 1035104784] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94935799|Q94935799]] | label = ''[[:d:Q94935799|Heinrich Plate]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1596 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1620-09-03 | p20 = [[Wittenbarg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/134222601 134222601] | p106 = ''[[:d:Q48282|student]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336421|Q137336421]] | label = ''[[:d:Q137336421|Johann Heinrich von Brobergen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1624-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1671-11-26 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122851358 122851358] | p106 = ''[[:d:Q514725|Landraad]]'' | birthtimeprecision = 10 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94922033|Q94922033]] | label = ''[[:d:Q94922033|Justus Dozem]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1628 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1704 | p20 = [[Köln]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1037052080 1037052080] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55676122|Q55676122]] | label = ''[[:d:Q55676122|Johann Knüttel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1634-11-09 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1694-08-12 | p20 = ''[[:d:Q1209|Fre’e Hansestadt Bremen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123267757 123267757] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137326335|Q137326335]] | label = ''[[:d:Q137326335|Andreas Hermann Helberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1648-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1685 | p20 = [[Lübeck]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115509844 115509844] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q19310085|Q19310085]] | label = ''[[:d:Q19310085|Tobias Reimers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1653 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1716 | p20 = [[Lümborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122943287 122943287] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]''<br/>''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27567999|Q27567999]] | label = ''[[:d:Q27567999|Michael Berns]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Berns.jpg|center|80px]] | p569 = 1657-09-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1728-01-15 | p20 = ''[[:d:Q1833|Wandsbeek]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121377903 121377903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136866960|Q136866960]] | label = ''[[:d:Q136866960|Paul Andreas Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1662 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1737-02-08 | p20 = [[Karkwist]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1298137942 1298137942] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q121539775|Q121539775]] | label = ''[[:d:Q121539775|Johann Drewsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1667 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1734 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046849212 1046849212] | p106 = ''[[:d:Q3362826|papermaker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132977459|Q132977459]] | label = ''[[:d:Q132977459|David Wehner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1668 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1729-04-02 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/124752306 124752306] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18222923|Q18222923]] | label = ''[[:d:Q18222923|Otto Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1750 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115501320 115501320] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55876090|Q55876090]] | label = ''[[:d:Q55876090|Heinrich Heisling]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1733 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129760706 129760706] | p106 = ''[[:d:Q1339249|syndic]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865134|Q136865134]] | label = ''[[:d:Q136865134|Johann Franz Pilgrim]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1670-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1703-02-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135930588 135930588] | p106 = ''[[:d:Q96236305|Lutheran pastor]]''<br/>''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q131717117|Schoolmeester an en Gymnasium]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139107013|Q139107013]] | label = ''[[:d:Q139107013|Bartholomäus Johann Otto Hannemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1671-03-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1709-10-01 | p20 = [[Odense]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122079175 122079175] | p106 = [[Schriever]]<br/>[[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132970862|Q132970862]] | label = ''[[:d:Q132970862|Tobias Thomas Michael Joel Diderich Hannemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1674-08-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1710 | p20 = ''[[:d:Q29868|Haderslev]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123703123 123703123] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55682792|Q55682792]] | label = ''[[:d:Q55682792|Johann Sigmund Pilgram]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1682-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1739-01-25 | p20 = ''[[:d:Q168648|Sopron]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055656626 1055656626] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112505259|Q112505259]] | label = ''[[:d:Q112505259|Heinrich Klüver]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1686<br/>1686-07-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/130575003 130575003] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55875586|Q55875586]] | label = ''[[:d:Q55875586|Otto Ernst Gregorius Schieferlein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1704-10-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1787-05-08 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119448513 119448513] | p106 = [[Komponist]]<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55678608|Q55678608]] | label = ''[[:d:Q55678608|Christian Hieronymus Kramer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1721-05-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1794-07-28 | p20 = ''[[:d:Q16073|Itzho]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143433792 143433792] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132890868|Q132890868]] | label = ''[[:d:Q132890868|Johann Otto Wichmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1730-11-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1796-02-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1014357810 1014357810] | p106 = ''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q72938390|Q72938390]] | label = ''[[:d:Q72938390|Otto Christian Schuchmacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1738-04-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1793-03-29 | p20 = [[Hamborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1019749903 1019749903] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]''<br/>''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11<br/>9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15455031|Q15455031]] | label = ''[[:d:Q15455031|Johann Hinrich Röding]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1763-05-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1815-04-22 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/121118428 121118428] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q28480539|Q28480539]] | label = ''[[:d:Q28480539|Georg Müller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1767 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1847-11-21 | p20 = [[Celle]] | p106 = ''[[:d:Q47064|Militärperson]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q140306201|Q140306201]] | label = ''[[:d:Q140306201|Wilhelm von Ludowig]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1787 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1870-06-21 | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q55681404|Q55681404]] | label = ''[[:d:Q55681404|Carl Ludwig Friedrich von Rettberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1788-10-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1844-11-04 | p20 = [[Wiesbaden]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1042670773 1042670773] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q99746568|Q99746568]] | label = [[Christian Lodemann]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1805-01-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1878-02-01 | p20 = [[Lingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034939017 1034939017] | p106 = ''[[:d:Q57398663|administrative lawyer]]''<br/>''[[:d:Q17131110|counsel]]''<br/>''[[:d:Q486839|Afornten]]''<br/>[[Amtmann]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1555696|Q1555696]] | label = ''[[:d:Q1555696|Gustav Buchholz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-02-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1916-06-26 | p20 = [[Posen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116818395 116818395] | p106 = ''[[:d:Q3332711|Mediävist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1597022|Q1597022]] | label = [[Heinrich Denicke]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1856-01-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1943-10-30 | p20 = [[Horborg]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/119140373 119140373] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q10547393|local politician]]''<br/>''[[:d:Q147733|primator]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q47003049|Q47003049]] | label = ''[[:d:Q47003049|Margarete Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1857-01-22 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1934-03-07 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1035171368 1035171368] | p106 = ''[[:d:Q15980158|Sakenbökerschriever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63891365|Q63891365]] | label = ''[[:d:Q63891365|August Denicke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1863 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1928-06-11 | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1666994|Q1666994]] | label = ''[[:d:Q1666994|Otto Lemmermann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1869-07-01 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1953-07-28 | p20 = [[Berlin]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/117719242 117719242] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q22809315|agricultural chemist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q102219468|Q102219468]] | label = ''[[:d:Q102219468|Karl G. J. Kübel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1881-12-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q100601|Q100601]] | label = ''[[:d:Q100601|Werner Issel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1884 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1974 | p20 = ''[[:d:Q541860|Bad Sachsa]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123965217 123965217] | p106 = ''[[:d:Q42973|Architekt]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137134700|Q137134700]] | label = ''[[:d:Q137134700|Ewald Eiserwag]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1888-02-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/125201648 125201648] | p106 = ''[[:d:Q13418253|Philoloog]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94884194|Q94884194]] | label = ''[[:d:Q94884194|Friedrich Gumpert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1889-04-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 20th century | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1124034218 1124034218] | p106 = [[Schoolmeester]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1578841|Q1578841]] | label = ''[[:d:Q1578841|Hans Brockmann (Altkloster)]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-10-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]]<br/>[[Ooldklooster]] | p570 = 1988-05-01 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/101980467X 101980467X] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q20980275|Q20980275]] | label = ''[[:d:Q20980275|Jutta Bossard-Krull]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Jutta Bossard-Krull mit einer Büste von Walter Ahrens, Blankenese © Kunststätte Bossard.jpg|center|80px]] | p569 = 1903-07-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1996-10-13 | p20 = [[Lüll]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129508225 129508225] | p106 = ''[[:d:Q7541856|ceramicist]]''<br/>''[[:d:Q1281618|Bildhauer]]''<br/>''[[:d:Q483501|Künstler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23060711|Q23060711]] | label = ''[[:d:Q23060711|Hermann Blumenthal]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1903-07-11 | p19 = [[Ooldklooster]] | p570 = 1941-08-08 | p20 = ''[[:d:Q1623457|Tannroda]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/116209283 116209283] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q13570226|Literaturhistoriker]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q94912880|Q94912880]] | label = ''[[:d:Q94912880|Heinz A. Hoppe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1907-05-06 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-08-24 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034902830 1034902830] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139586066|Q139586066]] | label = ''[[:d:Q139586066|Hans Stechmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Der Adler, Heft 06 (1942), Oberfeldwebel Hans Stechmann.png|center|80px]] | p569 = 1918-05-14 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1994-06-27 | p20 = ''[[:d:Q31503|Neustadt an der Aisch]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222537|Q1222537]] | label = ''[[:d:Q1222537|Dieter Müller-Wodarg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-05-31 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2009-08-10 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1162872799 1162872799] | p106 = [[Diplomat]]<br/>''[[:d:Q1731155|orientalist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1615535|Q1615535]] | label = ''[[:d:Q1615535|Karl Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1922-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2013-11-04 | p20 = [[Chöttingen]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/118823914 118823914] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1602322|Q1602322]] | label = ''[[:d:Q1602322|Helga Wex]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Bundesarchiv B 145 Bild-F038039-0017, Wiesbaden, CDU-Parteitag, Wex.jpg|center|80px]] | p569 = 1924-07-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1986-01-09 | p20 = [[Mölm]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/10923877X 10923877X] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]''<br/>''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q38178631|Q38178631]] | label = ''[[:d:Q38178631|Horst Wegener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1926-08-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2006-02-25 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/13246067X 13246067X] | p106 = ''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q16742096|nuclear physicist]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15818848|Q15818848]] | label = ''[[:d:Q15818848|Günther Boyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1927-10-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-04-08 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1827775|Q1827775]] | label = [[Lisa Peters]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1933-12-17 | p19 = [[Doans]] | p570 = 2010-05-09 | p20 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1113938331 1113938331] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q46131160|Q46131160]] | label = ''[[:d:Q46131160|Claus D. Grupp]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1934-08-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1246708884 1246708884]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709244 1246709244]<br/>[https://d-nb.info/gnd/1246709414 1246709414] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q2516866|Utgever]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136963547|Q136963547]] | label = ''[[:d:Q136963547|Reiner Schöning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1935 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029792305 1029792305] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1596612|Q1596612]] | label = [[Heinrich Augustin]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1937-10-30 | p19 = [[Ottens]] | p570 = 2025-02-23 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1033719102 1033719102] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q363071|Q363071]] | label = ''[[:d:Q363071|Adolf Köhnken]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-01-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2017-08-05 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106059955 106059955] | p106 = ''[[:d:Q16267607|Klassischen Philoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q117357104|Q117357104]] | label = ''[[:d:Q117357104|Helmut Roscher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1938-09-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/136397824 136397824] | p106 = ''[[:d:Q152002|Pastoor]]''<br/>''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188213|Q13188213]] | label = [[Christian Fuhst]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1939-11-28 | p19 = [[Neeklooster]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112257658 112257658] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15858097|Q15858097]] | label = ''[[:d:Q15858097|Harmen Thies]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2014-01-26 Wanderausstellung SYNAGOGE UND TEMPEL (Bet Tfila) Villa Seligmann Hannover, 82 Prof. Dr. Harmen Hinrik Thies, Leiter Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa,TU Braunschweig.jpg|center|80px]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1089659458 1089659458] | p106 = ''[[:d:Q1792450|Kunsthistoriker]]''<br/>''[[:d:Q11486702|Architekturhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>[[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133758696|Q133758696]] | label = ''[[:d:Q133758696|Hartmut Behnke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170047032 170047032] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139002557|Q139002557]] | label = ''[[:d:Q139002557|Niels Callsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1941 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1324683406 1324683406] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686424|Q133686424]] | label = ''[[:d:Q133686424|Henning Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1942 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1127560794 1127560794] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95191569|Q95191569]] | label = ''[[:d:Q95191569|Helga Lühning]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/111386322 111386322] | p106 = ''[[:d:Q14915627|musicologist]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133325462|Q133325462]] | label = ''[[:d:Q133325462|Hans Heinrich Ahlfeld]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1153169584 1153169584] | p106 = [[Börgermeester]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137135172|Q137135172]] | label = ''[[:d:Q137135172|Hartwig Abraham]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1943 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122012801 122012801] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q74977|Q74977]] | label = ''[[:d:Q74977|Ralf Drecoll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1944-09-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2012-09-23 | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139026286|Q139026286]] | label = ''[[:d:Q139026286|Hans-Uwe Hansen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1946-02-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2021-09-13 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1334853363 1334853363] | p106 = ''[[:d:Q10547393|local politician]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1717527|Q1717527]] | label = ''[[:d:Q1717527|Jürgen Oelkers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1947-03-21 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/120480166 120480166] | p106 = ''[[:d:Q1231865|Pädagoog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431728|Q15431728]] | label = ''[[:d:Q15431728|Bernd Raebel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-07-28 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/140009574 140009574] | p106 = ''[[:d:Q16533|Richter]]''<br/>''[[:d:Q1006676|federal judge]]''<br/>''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15480131|Q15480131]] | label = ''[[:d:Q15480131|Joachim Detjen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948-06-11 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/122156390 122156390] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95193759|Q95193759]] | label = ''[[:d:Q95193759|Arnhild Kantelhardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123237572 123237572] | p106 = ''[[:d:Q182436|Bibliothekar]]''<br/>''[[:d:Q1607826|editor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133344811|Q133344811]] | label = ''[[:d:Q133344811|Heinz Klein]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1948 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1267496932 1267496932] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139180641|Q139180641]] | label = ''[[:d:Q139180641|Traute Römisch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1949 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135446740 135446740] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1222603|Q1222603]] | label = ''[[:d:Q1222603|Dieter Perlowski]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-04-13 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/114507953 114507953] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2588525|Q2588525]] | label = ''[[:d:Q2588525|Wolf-Joachim Clauß]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1950-05-14 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1161921672 1161921672] | p106 = ''[[:d:Q189290|Offzeer]]''<br/>''[[:d:Q157148|major general]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188945|Q13188945]] | label = [[Traute Römisch]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 20th century | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 7 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133584958|Q133584958]] | label = ''[[:d:Q133584958|Uwe Prink]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1952 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1024836525 1024836525] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131867446|Q131867446]] | label = ''[[:d:Q131867446|Richard Detje]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1954 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/17156717X 17156717X] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1896074|Q1896074]] | label = ''[[:d:Q1896074|Maria Leister]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q15117302|Volleyballspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15431471|Q15431471]] | label = ''[[:d:Q15431471|Arnis Vilks]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1956 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/170654648 170654648] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q59911973|Q59911973]] | label = ''[[:d:Q59911973|Axel Jahnz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1957-07-19 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q82955|Politiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84357660|Q84357660]] | label = ''[[:d:Q84357660|Cornelia Klettke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1958-04-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112963358 112963358] | p106 = ''[[:d:Q2504617|romanist]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15822320|Q15822320]] | label = ''[[:d:Q15822320|Jürgen Stackmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Juergen Stackmann, GIMS 2019, Le Grand-Saconnex (GIMS0367).jpg|center|80px]] | p569 = 1961-09-12 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2462658|Manager]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15850742|Q15850742]] | label = ''[[:d:Q15850742|Thomas Glagow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Tom Glagow.jpeg|center|80px]] | p569 = 1961-07-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q183945|Musikproduzent]]''<br/>''[[:d:Q130857|DJ]]''<br/>''[[:d:Q2722764|Radiomoderator]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29960731|Q29960731]] | label = ''[[:d:Q29960731|Jörn Staecker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1961-04-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 2018-12-15 | p20 = ''[[:d:Q3806|Tübingen]]'' | p227 = [https://d-nb.info/gnd/142913308 142913308] | p106 = ''[[:d:Q3621491|Archäoloog]]''<br/>''[[:d:Q52231239|medieval archaeologist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58464197|Q58464197]] | label = ''[[:d:Q58464197|Raymond Unger]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1047380595 1047380595] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]''<br/>''[[:d:Q1028181|Maler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q84732672|Q84732672]] | label = ''[[:d:Q84732672|Thomas Wandschneider]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1963-11-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q134619568|para badminton player]]''<br/>''[[:d:Q13141064|Badmintonspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2337780|Q2337780]] | label = ''[[:d:Q2337780|Stefan Studer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1964-01-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q16294812|Q16294812]] | label = ''[[:d:Q16294812|Stefan Kroll]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-06-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/115686398 115686398] | p106 = ''[[:d:Q1493121|Militärhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488392|Koortenhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q17488465|Regionalhistoriker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]''<br/>''[[:d:Q201788|Historiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63092983|Q63092983]] | label = ''[[:d:Q63092983|Volker Schomerus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965-08-08 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/112223672 112223672] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133361075|Q133361075]] | label = ''[[:d:Q133361075|Martin Pundt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1965 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1189763400 1189763400] | p106 = ''[[:d:Q133744|tour operator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95238110|Q95238110]] | label = ''[[:d:Q95238110|Andreas Babel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1015981941 1015981941] | p106 = ''[[:d:Q876864|editing staff]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q112357069|Q112357069]] | label = ''[[:d:Q112357069|Dörte Mehlert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12083104X 12083104X] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132958897|Q132958897]] | label = ''[[:d:Q132958897|Antje Zare]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1966 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028217803 1028217803] | p106 = ''[[:d:Q3104508|cultural manager]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q108127497|Q108127497]] | label = ''[[:d:Q108127497|Jörg Köpke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967-01-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132731495 132731495] | p106 = ''[[:d:Q1930187|Journalist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130775410|Q130775410]] | label = ''[[:d:Q130775410|Reto Klar]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967-03-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/123010365 123010365] | p106 = ''[[:d:Q33231|Fotograaf]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137159345|Q137159345]] | label = ''[[:d:Q137159345|Markus Rinio]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1967 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/129442526 129442526] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1352375|Q1352375]] | label = ''[[:d:Q1352375|Joern Martens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968-02-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061985997 1061985997] | p106 = ''[[:d:Q2442108|Toonmeester]]''<br/>''[[:d:Q156839|Kock]]''<br/>[[Schriever]]<br/>''[[:d:Q128124|audio engineer]]'' | birthtimeprecision = 9<br/>11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q131775376|Q131775376]] | label = ''[[:d:Q131775376|Anne Steiner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1968 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132706296 132706296] | p106 = ''[[:d:Q2599593|Germanist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136757249|Q136757249]] | label = ''[[:d:Q136757249|Verena Unbehaun]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1970 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1172781303 1172781303] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132981854|Q132981854]] | label = ''[[:d:Q132981854|Elke Ferlemann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132364336 132364336] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133686486|Q133686486]] | label = ''[[:d:Q133686486|Ute Alexandra Jastrow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1971 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131923242 131923242] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136580858|Q136580858]] | label = ''[[:d:Q136580858|Peer Bornmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1972 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106382026X 106382026X] | p106 = ''[[:d:Q118154409|general practitioner]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2643610|Q2643610]] | label = ''[[:d:Q2643610|Alexandra Kui]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:DE Alexandra Kui 2008-10-23 by Steschke.jpg|center|80px]] | p569 = 1973-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/12986157X 12986157X] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 10 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q13188486|Q13188486]] | label = [[Jan Graf]] | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1973 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135375746 135375746] | p106 = [[Schriever]]<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]''<br/>''[[:d:Q11762416|speech and language therapist]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>[[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q68973|Q68973]] | label = ''[[:d:Q68973|Michael Stolle]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Michael Stolle.jpg|center|80px]] | p569 = 1974-12-17 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]''<br/>''[[:d:Q13464497|Staffhoogspringer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q15782258|Q15782258]] | label = ''[[:d:Q15782258|Alexander Mierzwa]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-06-04 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113832855|Q113832855]] | label = ''[[:d:Q113832855|Kathi Franko]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076636802 1076636802] | p106 = ''[[:d:Q974144|educator]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132804787|Q132804787]] | label = ''[[:d:Q132804787|Jobst Augustin]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131681656 131681656] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133016389|Q133016389]] | label = ''[[:d:Q133016389|Harald Klindworth]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1974-12-15 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/139653791 139653791] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110468|Q110468]] | label = ''[[:d:Q110468|Aylin Esener]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-08-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082564575 1082564575] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95211253|Q95211253]] | label = ''[[:d:Q95211253|Janina Gerkens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1061646262 1061646262] | p106 = ''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q113796988|Q113796988]] | label = ''[[:d:Q113796988|Meike Rieckmann-Berkenbrock]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975-07-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/102144040X 102144040X] | p106 = ''[[:d:Q98833883|Protestant theologian]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139278474|Q139278474]] | label = ''[[:d:Q139278474|Catharina Fechter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1227967470 1227967470] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139531314|Q139531314]] | label = ''[[:d:Q139531314|Niels Ubbelohde]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1975 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/101754798X 101754798X] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133494162|Q133494162]] | label = ''[[:d:Q133494162|Felix Mader]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/133629767 133629767] | p106 = ''[[:d:Q21244999|forestry scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133700711|Q133700711]] | label = ''[[:d:Q133700711|Stephanie Oehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/137591373 137591373] | p106 = ''[[:d:Q27349|dentist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139090157|Q139090157]] | label = ''[[:d:Q139090157|Claudia Schütte]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132842513 132842513] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139334913|Q139334913]] | label = ''[[:d:Q139334913|Eike Beyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1976 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/130838489 130838489] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q73734|Q73734]] | label = ''[[:d:Q73734|Nils Winter]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Nils Winter Mannheim 2012.jpg|center|80px]] | p569 = 1977-03-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q11513337|Lichtathlet]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132983092|Q132983092]] | label = ''[[:d:Q132983092|Christian Thiele]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/132425661 132425661] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133436960|Q133436960]] | label = ''[[:d:Q133436960|Wencke Armsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/131831720 131831720] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139533694|Q139533694]] | label = ''[[:d:Q139533694|Börries Schlichting]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1977 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1019907835 1019907835] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42428981|Q42428981]] | label = ''[[:d:Q42428981|Nicole Gozdek]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1088442625 1088442625] | p106 = ''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q122198391|Q122198391]] | label = ''[[:d:Q122198391|Sebastian Kempert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1028428960 1028428960] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095897|Q133095897]] | label = ''[[:d:Q133095897|Frederik Bockelmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076630243 1076630243] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139253173|Q139253173]] | label = ''[[:d:Q139253173|Ilka Imbschweiler]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1978 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/138622183 138622183] | p106 = ''[[:d:Q202883|veterinarian]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2642761|Q2642761]] | label = ''[[:d:Q2642761|Alexander Nouri]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Alexander Nouri Oktober 2016.jpg|center|80px]] | p569 = 1979-08-20 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q628099|Footballtrainer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18027791|Q18027791]] | label = ''[[:d:Q18027791|Sebastian Lühr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1979-09-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q156839|Kock]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139272896|Q139272896]] | label = ''[[:d:Q139272896|Andree Ehlert]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1979 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143160141 143160141] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q138992591|Q138992591]] | label = ''[[:d:Q138992591|Karsten Mörs]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1980 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/103344202X 103344202X] | p106 = ''[[:d:Q2919046|biochemist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q2475762|Q2475762]] | label = ''[[:d:Q2475762|Ulrich Faßnacht]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Ulrich Faßnacht.jpg|center|80px]] | p569 = 1981-05-10 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062132998 1062132998] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q42315894|Q42315894]] | label = ''[[:d:Q42315894|Stefan Sick]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1176850881 1176850881] | p106 = [[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Kameramann]]<br/>''[[:d:Q7042855|Filmeditor]]''<br/>[[Filmproduzent]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q51315338|Q51315338]] | label = ''[[:d:Q51315338|Jan Steinhoff]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981-03-31 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1011420309 1011420309] | p106 = ''[[:d:Q1650915|Wetenschopper]]''<br/>''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q64737811|Q64737811]] | label = ''[[:d:Q64737811|Doris Anselm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1073947734 1073947734] | p106 = [[Schriever]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130828249|Q130828249]] | label = ''[[:d:Q130828249|Jana Windwehr]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1169969720 1169969720] | p106 = ''[[:d:Q1238570|Politoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133072824|Q133072824]] | label = ''[[:d:Q133072824|Christian Viets]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1068851864 1068851864] | p106 = ''[[:d:Q7888586|chemical engineer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133411892|Q133411892]] | label = ''[[:d:Q133411892|Sonja Yeh]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1981 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1046279068 1046279068] | p106 = ''[[:d:Q26759595|communication scholar]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133069574|Q133069574]] | label = ''[[:d:Q133069574|Felix Lindner]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982-09-05 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1026451590 1026451590] | p106 = ''[[:d:Q82594|computer scientist]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133096819|Q133096819]] | label = ''[[:d:Q133096819|Christoph Hiller]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1077077688 1077077688] | p106 = ''[[:d:Q83434844|process technician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133394252|Q133394252]] | label = ''[[:d:Q133394252|Anna Stenzel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1076637787 1076637787] | p106 = ''[[:d:Q212980|Psycholoog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133704211|Q133704211]] | label = ''[[:d:Q133704211|Alkje Twellmeyer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/138176299 138176299] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q138957471|Q138957471]] | label = ''[[:d:Q138957471|Anne Löpmeier]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/137554796 137554796] | p106 = ''[[:d:Q742628|assistant physician]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139274345|Q139274345]] | label = ''[[:d:Q139274345|Matthias Mecklenburg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1137270519 1137270519] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139533153|Q139533153]] | label = ''[[:d:Q139533153|Simon Frederic Twarok]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1982 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1017875707 1017875707] | p106 = ''[[:d:Q13405496|Diplom-Koopmann]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q63323246|Q63323246]] | label = ''[[:d:Q63323246|Grit Paulussen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/135328896 135328896] | p106 = ''[[:d:Q10800557|Filmschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]''<br/>''[[:d:Q177220|Singer]]''<br/>''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q639669|Musiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130771093|Q130771093]] | label = ''[[:d:Q130771093|Claas Wilke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141143347 141143347] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133022583|Q133022583]] | label = ''[[:d:Q133022583|Jannis Harjus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/141662964 141662964] | p106 = ''[[:d:Q2505739|hispanist]]''<br/>''[[:d:Q1622272|Universitätsperfesser]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136579452|Q136579452]] | label = ''[[:d:Q136579452|Jan Peetz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1055029362 1055029362] | p106 = ''[[:d:Q864503|Bioloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137338672|Q137338672]] | label = ''[[:d:Q137338672|Florian Boseniuk]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1983 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1208515330 1208515330] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95222101|Q95222101]] | label = ''[[:d:Q95222101|Malte Grosche]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1062048652 1062048652] | p106 = ''[[:d:Q1757008|assistant director]]''<br/>''[[:d:Q18535215|recording supervisor]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132807020|Q132807020]] | label = ''[[:d:Q132807020|Torsten Münsterberg]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132204828 1132204828] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133095309|Q133095309]] | label = ''[[:d:Q133095309|Lennart Bartolitius]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1106338189 1106338189] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133328096|Q133328096]] | label = ''[[:d:Q133328096|Christoph Ehlers]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1132608007 1132608007] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137308895|Q137308895]] | label = ''[[:d:Q137308895|André König]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1984 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1206650605 1206650605] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133337610|Q133337610]] | label = ''[[:d:Q133337610|Frederik Heins]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1163413690 1163413690] | p106 = ''[[:d:Q593644|Chemiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133340092|Q133340092]] | label = ''[[:d:Q133340092|Florian Schmidt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1985 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1201305624 1201305624] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26721172|Q26721172]] | label = ''[[:d:Q26721172|Felix Ahrens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:AMPAS .jpg|center|80px]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081400366 1081400366] | p106 = ''[[:d:Q28389|Dreihbookschriever]]''<br/>[[Speelbaas|Filmspeelbaas]]<br/>''[[:d:Q3455803|Speelbaas]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130829597|Q130829597]] | label = ''[[:d:Q130829597|Birte Meinschien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1022411659 1022411659] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133497075|Q133497075]] | label = ''[[:d:Q133497075|Sebastian Faby]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1986 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1081433728 1081433728] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56558673|Q56558673]] | label = ''[[:d:Q56558673|Julius Robin Weigel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/108403347X 108403347X] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]''<br/>''[[:d:Q482980|Schriever]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q95216113|Q95216113]] | label = ''[[:d:Q95216113|Ole Hellwig]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/106229176X 106229176X] | p106 = ''[[:d:Q1826375|line producer]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511151|Q133511151]] | label = ''[[:d:Q133511151|Verena Hauschildt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155799089 1155799089] | p106 = ''[[:d:Q111395776|nutritional scientist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137317903|Q137317903]] | label = ''[[:d:Q137317903|Eike Thomsen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/113615034X 113615034X] | p106 = ''[[:d:Q1234713|Theoloog]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137320829|Q137320829]] | label = ''[[:d:Q137320829|Stefan Wendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1987 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1133218997 1133218997] | p106 = ''[[:d:Q1706722|research fellow]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q22937468|Q22937468]] | label = ''[[:d:Q22937468|Marcel Eris]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:MontanaBlack.jpg|center|80px]] | p569 = 1988-03-02 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1182695175 1182695175] | p106 = ''[[:d:Q17125263|YouTuber]]''<br/>''[[:d:Q57414145|online streamer]]''<br/>''[[:d:Q131524|Ünnernehmer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q1391712|Q1391712]] | label = ''[[:d:Q1391712|Jannik Löhden]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-07-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133348549|Q133348549]] | label = ''[[:d:Q133348549|Axel Wolfgang Sturm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1268740535 1268740535] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133508635|Q133508635]] | label = ''[[:d:Q133508635|Eike Jan Hauschild]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1192793374 1192793374] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133511943|Q133511943]] | label = ''[[:d:Q133511943|Britta Buck]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1166172627 1166172627] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136865830|Q136865830]] | label = ''[[:d:Q136865830|Lisa-Katharina Heyhusen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/128001489X 128001489X] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136991167|Q136991167]] | label = ''[[:d:Q136991167|Mareike Töpperwien]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1165095440 1165095440] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137347195|Q137347195]] | label = ''[[:d:Q137347195|Julius Brandt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1989-05-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1251401147 1251401147] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565287|Q23565287]] | label = ''[[:d:Q23565287|Lisa Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990-12-29 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136583499|Q136583499]] | label = ''[[:d:Q136583499|Julian Reese]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236269136 1236269136] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136977017|Q136977017]] | label = ''[[:d:Q136977017|Tobias Höhne]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1236580818 1236580818] | p106 = [[Dokter (Medizin)|Dokter]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137336303|Q137336303]] | label = ''[[:d:Q137336303|Daniel Stöhlker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1227939108 1227939108] | p106 = ''[[:d:Q1227195|political economist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139275919|Q139275919]] | label = ''[[:d:Q139275919|Sebastian Megow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1990 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1259481107 1259481107] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139199415|Q139199415]] | label = ''[[:d:Q139199415|Hakan Ulus]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1991 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1034964623 1034964623] | p106 = [[Komponist]] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q26213484|Q26213484]] | label = [[Nico Matern]] | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:CINvIND 2018-09-29 - Nico Matern (31308227018) (cropped).jpg|center|80px]] | p569 = 1992-11-27 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]''<br/>''[[:d:Q18515558|futsal player]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56886651|Q56886651]] | label = ''[[:d:Q56886651|Isabell Kaiser]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1992-07-24 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q41627151|Q41627151]] | label = ''[[:d:Q41627151|Maximilian Saßerath]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993-09-16 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133432667|Q133432667]] | label = ''[[:d:Q133432667|Carolin-Maria Linker]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1993 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1266103465 1266103465] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q29963197|Q29963197]] | label = ''[[:d:Q29963197|Sebastian Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2026-06-07 Sebastian Firnhaber by mroptimax.jpg|center|80px]] | p569 = 1994-04-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133488353|Q133488353]] | label = ''[[:d:Q133488353|Sarah-Sophie Jacob]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1271365138 1271365138] | p106 = ''[[:d:Q185351|Jurist]]'' | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q136859222|Q136859222]] | label = ''[[:d:Q136859222|Alexandra Linke]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1995 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1292619767 1292619767] | birthtimeprecision = 9 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q27485720|Q27485720]] | label = ''[[:d:Q27485720|Jasper Frahm]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Rund um Köln 2016 033.jpg|center|80px]] | p569 = 1996-03-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2309784|Radrennfohrer]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q23565298|Q23565298]] | label = ''[[:d:Q23565298|Paula Prior]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2021-03-13 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - Buxtehuder SV 1DX 6878 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q58845821|Q58845821]] | label = ''[[:d:Q58845821|Lucas Firnhaber]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1997-04-23 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q107380400|Q107380400]] | label = ''[[:d:Q107380400|Natalie Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2022-03-26 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - HL Buchholz 08-Rosengarten 1DX 7335 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1997-11-03 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q18019951|Q18019951]] | label = ''[[:d:Q18019951|Emily Vogel]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2024-07-20 Handball, Teamfotos Nationalmannschaften für die Olympischen Spiele STP 1169 by Stepro-2.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-26 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q61791619|Q61791619]] | label = ''[[:d:Q61791619|Leonie Wesselow]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:Leonie Wesselow 2019.jpg|center|80px]] | p569 = 1998-04-07 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1122228473 1122228473] | p106 = ''[[:d:Q33999|Schauspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q56417961|Q56417961]] | label = ''[[:d:Q56417961|Dominik Axmann]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 1999-06-30 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q88965837|Q88965837]] | label = ''[[:d:Q88965837|Franziska Fischer]]'' | p31 = [[Minsch]] | p18 = [[Bild:2023-10-28 Handball, Bundesliga Frauen, Thüringer HC - SV Union Halle-Neustadt 1DX 4639 by Stepro.jpg|center|80px]] | p569 = 1999-08-18 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q124219279|Q124219279]] | label = ''[[:d:Q124219279|Charlotte Densch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2002-07-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137779626|Q137779626]] | label = ''[[:d:Q137779626|Lilli Frey]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2006-02-25 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q12840545|Handballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q135393092|Q135393092]] | label = ''[[:d:Q135393092|Mick Schmetgens]]'' | p31 = [[Minsch]] | p569 = 2007-09-09 | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q937857|Footballspeler]]'' | birthtimeprecision = 11 }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q110726462|Q110726462]] | label = ''[[:d:Q110726462|Timm Moritz Marquardt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p106 = ''[[:d:Q2259451|Theaterschauspeler]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q130789058|Q130789058]] | label = ''[[:d:Q130789058|Klemens Kaatz]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1082308137 1082308137] | p106 = ''[[:d:Q486748|pianist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q132962077|Q132962077]] | label = ''[[:d:Q132962077|Stephan Wesch]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1031822739 1031822739] | p106 = ''[[:d:Q169470|Physiker]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133025771|Q133025771]] | label = ''[[:d:Q133025771|Anika Bargsten]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/143472674 143472674] | p106 = ''[[:d:Q901402|Geograaf]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133088891|Q133088891]] | label = ''[[:d:Q133088891|Thomas Zill]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1044908637 1044908637] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133323504|Q133323504]] | label = ''[[:d:Q133323504|Franz Paul Schumacher]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1130193314 1130193314] | p106 = ''[[:d:Q105492608|law student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133330687|Q133330687]] | label = ''[[:d:Q133330687|Dietrich Martin Matthaei]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1129727823 1129727823] | p106 = ''[[:d:Q115784837|theology student]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133334898|Q133334898]] | label = ''[[:d:Q133334898|Arne von Eitzen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1190848929 1190848929] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q133383364|Q133383364]] | label = ''[[:d:Q133383364|Ramona Behrendt]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1155765052 1155765052] | p106 = ''[[:d:Q81096|Inschenör]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137007078|Q137007078]] | label = ''[[:d:Q137007078|Ann-Marie Heinonen]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1029389764 1029389764] }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137036030|Q137036030]] | label = ''[[:d:Q137036030|David Alexander Bröhan]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1054661529 1054661529] | p106 = ''[[:d:Q3640160|marine biologist]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q137054783|Q137054783]] | label = ''[[:d:Q137054783|Michael Römmich]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p227 = [https://d-nb.info/gnd/1154328821 1154328821] | p106 = ''[[:d:Q188094|Ökonoom]]'' }} {{Vörlaag:Person Row | item = [[:d:Q139023801|Q139023801]] | label = ''[[:d:Q139023801|Heinrich Grimpe]]'' | p31 = [[Minsch]] | p19 = [[Gemeen Buxthu|Buxthu]] | p570 = 1648 | p227 = [https://d-nb.info/gnd/124714749 124714749] | p106 = ''[[:d:Q115783625|Lutheran theologian]]''<br/>''[[:d:Q955464|parson]]'' }} {{Wikidata list end}} kt7ze5quau7cx3xczf7amuxx32kvrsa 0 83339 1072071 920073 2026-07-10T21:44:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072071 wikitext text/x-wiki '''Walter Balthasar Corde''' (* [[6. Juli]] [[1876]] in [[Köln]]; † [[8. Oktober]] [[1944]] in [[Düsseldörp]]) weer en düütsch [[Maleree|Maler]] vun de [[Düsseldörper Malerschool|Düsseldörper School]]. == Leven == Corde, boren in Köln, upwussen in Düsseldörp, hett Maleree an de [[Kunstakademie Düsseldörp]] studeert. Dor weern [[Johann Peter Theodor Janssen]] un [[Willy Spatz]] sien Lehrer. In sein letzt Johr an de Kunstakademie wurr he Schöler vun den öösterriekschen Maler [[Josef Huber (Maler)|Josef Huber-Feldkirch]], von de he wesentliche künstlerische Impulse kreeg. Hüm hett he sück up Düer anslooten un wurr sien Assistent an de Akademie. In disse Tiet weer [[Max Burchartz]] sien Schöler. Nahdem he ansluutend twee Johr lang as freeschaffen Künstler tätig ween weer, wurr he to Anfang vun den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] to’n Militärdeenst intrucken. Dornah weer he weer as Künstler tätig un hett sück de „Künstlergruppe Niederrhein“ anslooten. 1920 weern Biller vun Corde in en Gruppenutstellung mit Warken vun [[Ernst Aufseeser]], [[Juan Gris]], [[Curt Stoermer]] un [[Walter von Wecus]] in de Galerie vun [[Alfred Flechtheim]] in Düsseldörp vertreeden.<ref>{{Webarchiv|url=http://alfredflechtheim.com/kuenstler/juan-gris/ |wayback=20161001195417 |text=''Juan Gris'' |archiv-bot=2026-07-10 21:44:14 InternetArchiveBot }}, Websteed in dat Portal ''alfredflechtheim.com'', afropen an‘ 29. September 2016</ref> 1928 nehm Corde an de Utstellung ''Deutsche Kunst'' in den Düsseldörper [[Museum Kunstpalast|Kunstpalast]] deel.<ref>[http://www.eifel-und-kunst.de/homepage/kuenstler/pitt-kreuzberg/html/artikel/099_deutsche-kunst1928.htm ''Deutsche Kunst 1928''], Websteed an dat Portal ''eifel-und-kunst.de'', afropen an‘ 29. September 2016</ref> == Warken (Utwahl) == * Entwurf vun en Billerzyklus för de Utmalen vun de Kirche vun dat [[Abdinghofkloster]] in Patterbuorn * ''Der Beruf der Frau'', Fresken för de Aula vun de [[Genoveva-Gymnasium|Döchterschool]] in Köln-Mülheim * ''Amazonenschlacht'', 1925 * ''Amazone'', 1927 * ''Die Flucht nach Ägypten'', 1933 ==Kiek ok== * [[List vun Maler vun de Düsseldörper Malerschool]] == Literatur == * Kunstmuseum Düsseldorf, Galerie Paffrath (Hrsg.): ''Lexikon der Düsseldorfer Malerschule 1819–1918''. Bruckmann, München 1997, Band 1, S. 441 * Wilhelm Zils: ''Neu-Düsseldorfer Kunst''. In: ''[[Die christliche Kunst]]'', Heft 4/5, München 1920, S. 69 ff. ([https://archive.org/stream/diechristlicheku16geseuoft/diechristlicheku16geseuoft_djvu.txt Digitalisat]) == Weblenken == * [https://rkd.nl/en/explore/artists/216460 ''Walter Corde''], Datenblatt in dat Portal ''rkd.nl'' ([[Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie]]) * [http://www.artnet.de/k%C3%BCnstler/walter-corde/auktionsresultate ''Walter Corde''], Auktschonsresultate in dat Portal ''[[artnet]].de'' == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|VIAF=96644622|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2016-09-29}} {{SORTIERUNG:Corde, Walter}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Maler (Düsseldörper Malerschool)]] [[Kategorie:Boren 1876]] [[Kategorie:Storven 1944]] 0ooz0se714xrckq84c820ysr7mf7e7d 0 93027 1071989 1071698 2026-07-10T14:48:23Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071989 wikitext text/x-wiki [[Bild:Buergermeisterin Martina Oertzen.jpg|duum|Martina Oertzen (2013)]] '''Martina Oertzen''' (boren as ''Martina Jobmann''; * [[6. Mai]] [[1964]]) is en [[Düütschland|düütsch]]e [[Kommunaalpolitik]]erin von de [[CDU]]. Oertzen is 1964 boren un in [[Ramßel]] opwussen. Siet 1990 leevt se in [[Ohlendörp (Landkreis Horborg)|Ohlendörp]]. Se is lehrte [[Bankkoopmann|Bankkoopfro]] un weer [[Prokurist]]in för [[Human Resources]] un [[Personalentwicklung]] (PE).<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/priv| titel= Website von Martina Oertzen - Privat| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}}</ref> In de CDU is Oertzen 1995 rin. Siet 1996 is se Maat von’n [[Oortsraad]] von de [[Oortschop]] [[Ramßel/Ohlendörp/Holtörp]] von de [[Gemeen Seevdaal]]. Bet 2013 weer se ok [[Oortsbörgermeester]]sche för de Oortschop. Siet 2001 weer se tosätzlich Afornte in’n [[Kreisdag]] von’n [[Landkreis Horborg]]. Dor weer se Vörsitterin in’n Utschuss för School/Sport/Kultur un Maat in’n Bo- un Planungsutschuss. 2006 is se Maat von’n [[Verwaltungsraad]] von de [[Spoorkass Horborg-Buxthu]] worrn un hett dor in’n [[Kreditutschuss]] arbeidt. Siet 2006 is Oertzen ok Maat von’n [[Gemeenraad (Neddersassen)|Gemeenraad]] von de Gemeen Seevdaal. Dor weer se Maat in’n [[Verwaltungsutschuss]] (VA), in’n Boutschuss un in’n Ümwelt- un Planungsutschuss.<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/zur-perso/politi| titel= Website von Martina Oertzen - Politik| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}}</ref> Bi de Wahl to’n ne’en Börgermeester von de Gemeen Seevdaal an’n 22. September 2013, de parallel to de [[Bundsdagswahl 2013]] weer, hett Oertzen in’n eersten Wahlgang 12.583 Stimmen (48,5&nbsp;%) kregen. Bi de [[Stichwahl]] an’n 6. Oktober 2013 twüschen ehr un Ulrich Sauck von de [[SPD]] hett Oertzen 59,7&nbsp;% von de Stimmen kregen un Ulrich Sauck 40,3&nbsp;%.<ref>{{Internetquelle| url= http://www.martina-oertzen.de/stichwahl| titel= Website von Martina Oertzen - Stichwahl| datum= 2013| zugriff= 2013-10-09}}</ref> An’n 9. Oktober 2013 hett se de Amtsgeschäften von ehren Vörgänger [[Günter Schwarz (Politiker, 1950)|Günter Schwarz]] von de SPD övernahmen. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Oertzen, Martina}} [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Börgermeester]] [[Kategorie:CDU]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] 4i65n6m0mxmbc1h43eowf0nlnkmphw2 0 95707 1072005 1071712 2026-07-10T16:13:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072005 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|Oliver Mark (Berlin, 2013)]] '''Oliver Mark''' (* [[20. Februar]] [[1963]] in [[Gelsenkiärken|Gelsenkirchen]]) is en düütschen [[Fotografie|Fotograaf]] un Künstler. He leevt un arbeidt in Berlin. In sien Wark widmet he sück sück insbesünnere de Porträtfotografie as ok serielle, konzeptuelle Arbeiten in den Kontext vun de billen Kunst. == Leven == In dat Öller vun negen Johren kreeg Mark sien eerste Kamera. Anlaat weer en Reis to de [[Olympsche Spele|Olympisch Spelen]] 1972 in München, de he as Pries vun en Malwettbewarf vun de Westdüütsch Zeitung wunn. Wiels düsse Reis hett he ünner ännern de lichtathletinnen Ulrike Meyfarth fotografeert.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/der-besondere-kick-die-portraits-von-oliver-mark |titel=Der besondere Kick – Die Portraits von Oliver Mark |datum=2021-10-01 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Nah en Utbillen to’n Fotografen hett Mark tonächst in de Fotostudios vun dat Burda-Verlag in Offenburg arbeit un weer tietwies in de Modefotografie tätig. Siet 1992 is he as egenständig Fotograf un Künstler in Berlin tätig.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Midden vun de 1990er Johren fung Mark mit Künstlerporträts an. To sien eerst hörrn de vun A. R. Penck (1994), Emil Schumacher (1995) as ok Jenny Holzer un Louise Bourgeois (1996).<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/early-works |titel=Early Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Marks Arbeiten wurrn in tallriek Publikatschonen herutbrocht, darünner ''Architectural Digest'', ''Der Spiegel'', ''Die Zeit'', ''Les Inrockuptibles'', ''Rolling Stone'', ''Stern'', ''Süddeutsche Zeitung, Magazin'', ''The New York Times'', ''The Wall Street Journal'', ''Time'', ''Vanity Fair'', ''Vogue'', ''Zeit Magazin''.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://fotografr.de/2241/oliver-mark-portraits/ |titel=Oliver Mark Portraits {{!}} Portraitfotografie |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE }}</ref> Mark hett as Gaststudent Seminare vun Katharina Sieverding (Visual Culture) an de Universität vun de Künste Berlin besöcht. Van 2012 bet 2014 harr he en Lehropdrag för Fotografie an de Hoochschool Hannover. Tüschen 2010 un 2022 bedreev he en Atelier an den Tempelhofer Ufer in Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> == Wark == === Porträtfotografie === In de 1990er Johren is de Porträtfotografie en zentrale Arbeitsfeld vun Oliver Mark. He hett nah egen Angaven ruchweg 850 Persönlichkeiten ut Kunst, Politik, Literatur, Musik un Film porträteert.<ref>{{Internetquelle |autor=Nadja Sayej |url=https://www.vice.com/en/article/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists/ |titel=Behind the Lens: Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists |werk=VICE |datum=2014-02-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> To de porträteerten Personen tellt ünner ännern Anthony Hopkins, Cate Blanchett, [[Angela Merkel]], Paapst Benedikt XVI., [[Joachim Gauck]], Yoko Ono, Daniel Barenboim, Sean Scully un Tom Hanks. Marks Porträts entstaht sowohl in' Opdrag as ok in' Rahmen vun free Projekten un wurrn internatschonal publizeert un ünner ännern in de National Portrait Gallery London utstellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2020s |titel=Present Works |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/2000s |titel=2000s |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Technisch arbeidt Mark neven Spegelreflexkameras un Middelformatkameras faken mit en [[Polaroid]]-680-Kamera.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> === Gruppenporträts === [[Bild:Oliver Mark, Jungbrunnen 2015, Gelatinesilberabzug, 68,0 x 100,5 cm.jpg|duum|Oliver Mark: ''Jungbrunnen'' (2015) Gelatinesilberabzug, 68,0 × 100,5 cm.]] Parallel to dat Eenzelporträtfotografie sett sück Mark siet Midden vun de 2000er Johren intensiv mit Gruppenporträts utnanner. To de bekannten Arbeiten tellt ünner ännern „Künnen in den Gaarn vun de Prinzessin Majassa vun Hessen“ (Rom, 2006), as ok „Nikole Hackert, Jonathan Meese, Gudny Gudmundsdottir, Marc Brandenburg und Bruno Brunnet“ (Berlin, 2009). För de Utstellung „Heimat verplicht, Märkische Adlige – en Bilanz vun den Neuanfang in de Brandenburgischen Landeszentrale för politische Bildung“, Potsdam (2012/2013) hett Oliver Mark twölf torüchkehrt Adelsfamilien ut verscheeden Regionen vun Brandenburg porträteert.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Arbeiten entstaht faken ahn digital Kompositschoon un sünd normalerwies sorgfältig arrangeert. Mark fotografeert vun den Stativ ut un bruukt Drahtutlöser oder Funkutlöser, üm sück op den individuellen Utdruck vun de Deelnehmer binnen de Grupp to konzentreeren. Mit de Arbeit ''Jungbrunnen'' (Berlin, 2015) betreckt sück Mark explizit op dat glieknamig Gemälde vun Lucas Cranach den Ölleren (1546) un överträgt sien Motiv in en tietgenössischen fotografischen Kontext. === Kollaboratschonen === [[Bild:Hoischen Mark (Christian Hoischen, Oliver Mark) - Briefkopf, 2017.jpg|duum|Hoischen / Mark: Briefkopf, 36,5 × 42,5 cm, Missingtechnik op Farvfotografie, 2017]] Siet 2017 hett Oliver Mark tosamenarbeit Projekte mit anner Künstlerinnen un Künstler realiseert. De gemeensam Arbeit mit Christian Hoischen hett den Utgangspunkt bildt.<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/hoischen-mark/ |titel=Hoischen & Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2022 hett Mark op Inladen vun den Kunstbeupdragten vun dat Arzbisdom Berlin, Georg Maria Roers SJ, de Utstellung Collaborations I för de Guardini Galerie in Berlin. Mark hett 60 Künstlerinnen un Künstlerinladen. sien Fotografien as Utgangsmaterial för egen Interventschonen to bruken. De Arbeiten umfaat ünner ännern Övermalungen, Sniedern, Collagen un materielle Ergänzungen. Vun jeder Wark entstunnen twee Exemplare, een bleev bi de bedeeligten Künstler, een wurr Deel vun de Reeg.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.guardini.de/veranstaltung/ausstellung-collaborations-i/ |titel=Ausstellung {{!}} Collaborations I • Guardini Stiftung e.V. |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> De Utstellung un de Reeg thematiseert allgemeen Fragen vun de Autorschap, de Bildaneeren un de Grenz tüschen Fotografie un Billende Kunst. === Serielle Arbeiten / Warkgruppen (Utwahl) === Dat Langtietprojekt ''De Tied maakt wi later ut''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/raum-und-zeit |titel=Die Zeit machen wir später aus. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (siet 1985) dokumenteert urbane Övergangstostännen in Berlin un entstunn över mehrere Johrteihnten weg, letzt mit Swoorpunkten wiels de Corona-Lockdowns 2020 un 2021. In ''The Artist''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/the-artist |titel=The Artist |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2013) hett Mark den Maler Karl Otto Götz 2013 in sien privat Umfeld porträteert. De Fotografien wurrn gemeensam mit söven Gedichten vun Götz in de Kunstsammlungen Chemnitz utstellt un in dat Künstlerbook Ut den Trümmern kriegt dat Leven verapenlicht. (b. frank books, Zürich, 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |abruf=2026-03-05 |sprache=en }}</ref> [[Bild:Madeleine Albright fotografiert von Oliver Mark, Berlin 2013.jpg|duum|297x297px|Madeleine Albright, Berlin 2013]] De Publikatschoon ''Butensieden un Ingeweihter''<ref>{{Internetquelle |url=https://pavlovsdog.org/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark – pavlov's dog |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> (2013) (Hatje Cantz, Berlin 2013), is to de glieknamig Utstellung rutbrocht, sammelt 32 Polaroid-Porträts, de ahn konkret Opdrag entstunn. De Arbeiten teken sück dör en spontan, intuitive Bildspraak ut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/kultur/kunst/2013-08/fs-oliver-mark-2 |titel=Prominente auf Polaroid |datum=2013-08-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> In de Reeg ''Natura Morta''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/natura-morta |titel=Natura Morta |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2017) hett Mark Objekten ut de Asservatenkamer vun dat Bundsamt för Naturschutz in Bonn beslagnahmen. De meist ut dat Rebeet vun den Artenschuul stammend Gegenstände wurrn oorsprünglich as Souvenirs inführt un vun den Toll sekerstellt. De Arbeiten wurrn 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie der bildenden Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest un in Beziehung to historsch Stillleven vun de Maleree sett.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.akbild.ac.at/de/museum-und-ausstellungen/kunstsammlungen/aktuelles/gemaeldegalerie/ausstellungen/2017/natura-morta.-photographien-von-oliver-mark |titel=Natura Morta |datum=2017-04-27 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Wiels de Saneeren vun de Nee Natschonalgalerie Berlin entstunn en Reeg vun 106 Fotografien ''Neue'' ''Nationalgalerie''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/neue-nationalgalerie |titel=Neue Nationalgalerie 2020–2021 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2020–2021), de den Umbau nich dokumentarisch begriepen, sünnern as künstlerisch Ünnersöken vun Ruum, Licht un Struktur. De Reeg ''MUSEO I''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/museo |titel=MUSEO |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2021) entstunn in italieensch Museen un Kunstinstitutionen. Mark hett ut siet Perspektive fotografeert un hett den Fokus op elementelle Elementen vun den Utstellungsbedriev richt, wodör Fragen na Wahrnehmung un Kontextualiseeren vun Kunst thematiseert wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> De Warkgrupp ''Ventotene Pictures''<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/ventotene-pictures |titel=Ventotene Pictures |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> (2024) entstunn in' Rahmen vun dat Residenzprogramm IN/SU/LA op de Insel Ventotene. De Arbeiten verbinnt klassische Silbergelatinabzüge mit malerisch un Textilingreepen.<ref>{{Internetquelle |url=https://verenaosthoff.de/in-su-la/ |titel=IN/SU/LA – Verena Osthoff |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.materiagallery.com/insula-ventotene/ |titel=IN/SU/LA - Postcards from the 2024 Ventotene Residency |werk=Matèria |datum=2019-10-14 |abruf=2026-03-05 |sprache=it-IT}}</ref> == Sammlungen == Biller vun Oliver Mark befinnen sück ünner ännern in de Sammlungen vun dat Liechtensteinisch Landmuseum, de Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, dat Bukowina-Museum in Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Mihaela Tcaciuc |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/206286/expozitia-de-fotografie-celebritati-l-a-adus-la-suceava-pe-artistul-fotograf-german-oliver-mark-el-a-donat-muzeului-bucovinei-una-dintre-lucrarile-sale |titel=Expoziţia de fotografie „Celebrităţi” l-a adus, la Suceava, pe artistul fotograf german Oliver Mark. El a donat Muzeului Bucovinei una dintre lucrările sale |werk=NewsBucovina |datum=2017-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=New Times Media |url=https://www.newsbucovina.ro/evenimente/236746/spiritualitatea-profunda-surprinsa-in-expozitia-bucovina-manastirile-traiesc-a-artistului-fotograf-oliver-mark-vernisata-la-muzeul-de-istorie-din-suceava-in-prezenta-autor |titel=Spiritualitatea profundă surprinsă în expoziţia „Bucovina – Mănăstirile trăiesc” a artistului fotograf Oliver Mark, vernisată la Muzeul de Istorie din Suceava în prezența autorului |werk=NewsBucovina |datum=2018-11-11 |abruf=2026-03-05 |sprache=ro-RO}}</ref>, dat Goethe-Institut Dublin, de Sammlung Würth as ok in privat Sammlungen. Eenige vun sien Porträtupnahmen sünd na de Regeln vun de Creative-Commons-Lizenzenzen herutbrocht worrn. == Utstellungen (Utwahl) == Oliver Marks Arbeiten wurrn internatschonal in tallriek Eenzel- un Gruppenutstellungen utstellt. To de wichtigen institutionellen Eenzelutstellungen tellen ''still...lesen'' (2014) an dat Goethe-Institut Irland in Dublin as ok ''Ut den'' ''Trümmern kreiht dat Leven - Porträts vun Karl Otto Götz'' (2014) in den Kunstsammlungen Chemnitz.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Internatschonale Op kreeg Mark todem dör de Warkreeg ''Natura Morta'', de 2017 in de Gemäldegalerie vun de Akademie vun de bildend Künste Wien as ok in dat Naturhistorsch Museum Wien wiest wurr.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> Sien Arbeiten weern mehrfack in de National Portrait Gallery London vertreden, darünner in de Johren 2007/08 as ok 2013/14 in' Rahmen vun den Taylor Wessing Photographic Portrait Pries.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> Wiedere zentrale Stäen sünd de Eenzelutstellung ''No Show'' (2019) in de Villa Dessauer, Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref>, Presentatschonen in musealen Kontexten as de Kunsthalle Würth in Swäbisch Hall (2024)<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/kunsthalle-wurth-2024 |titel=Kunsthalle Würth, 2024 |datum=2024-01-24 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> un de Deelnahm an internatschonale Kunstmeeten, darünner Paris Photo in dat Grand Palais.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/exhibitions |titel=Exhibitions |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> 2022 hett Mark tosommen mit Isa Melsheimer de Duo-Utstellung ''DELIVERY HERO'' in dat Open Berlin, en Projektruum vun Amélie Esterházy, entwkelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> 2025 hett he gemeensam mit Matthias Bitzer de Duo-Utstellung ''HIERSEIN IST HERRLICH''. in dat Galerienhuus Berlin.<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> === Eenzelutstellungen === * 2021: ''MUSEO'', Kanya Kage Art Space Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=andrekanya |url=https://www.kanyakage.com/museo-oliver-mark/ |titel=MUSEO - Oliver Mark |werk=Kanya&Kage |datum=2021-08-18 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2020: De Hannen vun ''Jenny Holzer,'' in de St. Peter un Paul-Kark, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.herder.de/stz/hefte/archiv/145-2020/6-2020/in-eure-haende-seien-sie-gegeben-betrachtung-von-oliver-marks-fotografie-die-haende-von-jenny-holzer-/ |titel=Betrachtung von Oliver Marks Fotografie "Die Hände von Jenny Holzer" |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019/2020: ''Bukowina Klöster Leven'', St.-Thomas-vun-Aquin-Kark in de Katholisch Akademie in Berlin. * 2019/2020: ''Goldene Schuhe'' – Fotografien ut de Sammlung vu dat Liechtensteinischen Landesmuseums vun Oliver Mark, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/goldene-schuhe-fotografien-aus-der-sammlung-des-liechtensteinischen-landesmuseums-von-oliver-mark-wgpla5r |titel=Goldene Schuhe – Fotografien aus der Sammlung des Liechtensteinischen Landesmuseums von Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2019: ''No Show'', Villa Dessauer – Museen vun de Stadt Bamberg<ref>{{Internetquelle |url=https://museum.bamberg.de/ausstellungen/ausstellungsdetail/news/no-show-oliver-mark/ |titel=no show . Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2019: ''Bukowina Klöster Leben'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Bukowina Klöster Leben'', Bukowina-Museum, Suceava<ref>{{Internetquelle |autor=Redaktion |url=https://www.lie-zeit.li/2019/03/sonderausstellung-bukowina-kloester-leben-oliver-mark/ |titel=Sonderausstellung: Bukowina – Klöster leben – Oliver Mark |werk=lie:zeit online |datum=2019-03-15 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark in Korrespondenz zu Stillleben-Gemälden der Sammlung'', Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien<ref>{{Internetquelle |url=http://www.akademiegalerie.at/de/Ausstellungen/Ausstellungen%202017/Natura%20Morta |titel=Natura Morta - Gemäldegalerie der Akademie der bildenden Künste Wien |abruf=2026-03-05 |sprache=de }}</ref> * 2017: ''Natura Morta – Fotografien von Oliver Mark'', Naturhistorisches Museum Wien<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nhm.at/naturamorta |titel=Naturhistorisches Museum Wien - Ausstellung Detail |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2016/2017: ''Natura Morta'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landesmuseum.li/de/ausstellungen/natura-morta-oliver-mark-aw6pkme |titel=Natura Morta – Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2014: ''Oliver Mark – still…lesen'', Goethe-Institut Irland, Dublin * 2014: ''Aus den Trümmern kriecht das Leben – Portraits von Karl Otto Götz'', Kunstsammlungen Chemnitz<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstsammlungen-chemnitz.de/ausstellungen/oliver-mark/ |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2014: ''Märkische Adlige – eine Bilanz des Neuanfangs'', Fürst-Pückler-Museum, Cottbus * 2013/2014: ''Außenseiter und Eingeweihter'', Uno Art Space, Stuttgart<ref>{{Internetquelle |url=https://kulturplanet.wordpress.com/tag/uno-art-space/ |titel=UNO ART SPACE |datum=2013-10-26 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2013: ''Außenseiter und Eingeweihter'', pavlov’s dog, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pavlovsdog.org/newsletter/023_ralph_schulz/ralph_schulz.html |titel=Oliver Mark |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2013: ''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag am 15.08.2012'', Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz * 2013: ''Heimat verpflichtet'', Kanzlei im Lübbenauer Schlossbezirk, Lübbenau * 2012/2013: ''Heimat verpflichtet'', Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung, Potsdam<ref>{{Internetquelle |url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/veranstaltungen/heimat-verpflichtet-1 |titel=Heimat verpflichtet {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung |datum=2014-03-28 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2012: ''Shuteye'', °CLAIR Gallery, München<ref>{{Internetquelle |url=http://www.kultur-vollzug.dearticle-36989/2012/11/07/in-traume-entruckt-auf-zerwuhlten-laken/ |titel=Fotografien von Oliver Mark: In Träume entrückt auf zerwühlten Laken |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/exhibition/86865 |titel=Exhibition shuteye - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2011: ''Portraits'', Neuer Pfaffenhofener Kunstverein, Pfaffenhofen a. d. Ilm<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kunstverein-pfaffenhofen.de/rueckschau/2011/rueckschau-2011/datum/2011/04/10/oliver-mark-portraits.html |titel=RÜCKSCHAU {{!}} Neuer Pfaffenhofener Kunstverein |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2011: ''7 Artists and 1 Nude'', Galerie Gloria, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=RS |url=https://www.rollingstone.de/bilder-der-ausstellung-7-artist-and-1-nude-von-oliver-mark-582261/ |titel=Bilder der Ausstellung "7 Artist And 1 Nude" von Oliver Mark |werk=Rolling Stone |datum=2011-09-08 |abruf=2026-03-05 |sprache=de-DE}}</ref> * 2006: ''Portraits & Stills'', Anna Augstein Fine Arts, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://photography-now.com/institution/exhibitions/anna-augstein-fine-arts-berlin |titel=institution Anna Augstein Fine Arts Berlin - artist, news & exhibitions - photography-now.com |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2002/2003: ''Portraits'', Musée de la photographie, Mougins * 2001: ''Photographien'', Galerie Imago, Berlin * 2000: ''Portraits'' ''und Memorabilien'', Galerie Grauwert, Hamburg * 1999: ''Portraits'', Galerie 48, Saarbrücken === Kollaboratschonsutstellungen === * 2022: ''Treshold – Tim Plamper & Oliver Mark'', a °CLAIRbyKahn Exclusive at photo basel * 2022: ''Collaborations I'', Guardini Stiftung und Galerie Berlin * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten – Oliver Mark in Collaboration with Christian Hoischen'', König Galerie Berlin * 2018: ''Der kleine Tod und das pralle Leben'' (Hoischen & Mark), pavlov's dog, Berlin === Duo- un Gruppenutstellungen === * 2025 Galerienhaus Berlin, ''Hiersein ist herrlich.'' with Matthias Bitzer<ref>{{Internetquelle |url=https://oliver-mark.com/hiersein-ist-herrlich |titel=HIERSEIN IST HERRLICH. |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.matthiasbitzer.com/ondisplay/markdarkbitzer-2025-berlin/ |titel=Mark{{!}}Dark{{!}}Bitzer, 2025 – Matthias Bitzer |datum=2025-09-04 |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2025: Paris Photo 2024. ''Returning to the Grand Palais,'' ºCLAIRbyKahn Gallery, Paris * 2022 O P E N Berlin (Amélie Esterházy): ''Delivery Hero'' – with Isa Melsheimer, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://isamelsheimer.com/exhibition/delivery-hero/ |titel=Delivery Hero – Isa Melsheimer |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://open-berlin.net/delivery-hero/ |titel=O P E N BERLIN |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Ein Turm von Unmöglichkeiten,'' Salon Hansa im Glockenturm der Galerie König, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://galerie-franzkowiak.de/ein-turm-von-unmoeglichkeiten/ |titel=AUSSTELLUNGSBETEILIGUNG: STEFANIE HILLICH, CHRISTOPH LÖFFLER, SADOR WEINSčLUCKER, MARC GRÖSZER UND HANSA WISSKIRCHEN: Ein Turm von Unmöglichkeiten. SALON HANSA {{!}} GALERIE FRANZKOWIAK |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Artist Complex – Photographic Portraits from Baselitz to Warhol,'' Museum för Fotografie, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Staatliche Museen zu Berlin |url=https://www.smb.museum/en/exhibitions/detail/artist-complex/ |titel=Artist Complex |abruf=2026-03-05 |sprache=en}}</ref> * 2017: KUNST.ORT.KINO, Kunsthalle Erfurt * 2017: ''Eindrücke von Liechtenstein,'' The Vologda State Museum (Russland) * 2016/17: ''In Szene gesetzt. Aus Porträts werden Kleider,'' Lindenau-Museum Altenburg, Germany<ref>{{Internetquelle |url=https://lindenau-museum.de/details-ausstellungen/in-szene-gesetzt-aus-portraets-werden-kleider |titel=In Szene gesetzt Aus Porträts werden Kleider - Lindenau-Museum Altenburg |abruf=2026-03-05}}</ref> * 2015: ''photos and postage stamps,'' Sofia History Museum, Sofia * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Wilson – Cheltenham Art Gallery & Museum, Cheltenham * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' The Beaney, City of Canterbury * 2014: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' Scottish National Portrait Gallery, Edinburgh * 2013/14: ''The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2012: Photographien, °CLAIR Gallery at ART PARIS, Paris * 2007/08: ''Photographic Portrait Prize,'' National Portrait Gallery, London * 2006: BFF-Ausstellung, International Photography Festival, Xining (China) === Kurateert Utstellungen === * 2019: ''small,'' Schau Fenster, Berlin<ref>{{Internetquelle |autor=Lukasz |url=https://dasarty.com/small/ |titel=SMALL |werk=Das Arty |datum=2019-04-23 |abruf=2026-03-05 |sprache=de}}</ref> * 2018: ''Raum XVII'', Werkhalle Wiesenburg, Berlin<ref>{{Internetquelle |url=https://www.werkhallewiesenburg.berlin/exhibitions-2018/ |titel=Exhibitions 2018 {{!}} Werkhalle Wiesenburg |abruf=2026-03-05 |sprache=en-US}}</ref> * 2017: ''Alles oder Immer'', Schau Fenster, Berlin * 2012: ''Der arge Weg der Erkenntnis'', Gloria, Berlin == Utteknungen un Stipendien (Utwahl) == * 2007 National Portrait Gallery London, The Photographic Portrait Prize, longlist * 2013/14 National Portrait Gallery London, The Taylor Wessing Photographic Portrait Prize, longlist * 2024 Reisestipendium för de Insel Ventotene, IN/SU/LA == Biller == <gallery style="text-align:center" perrow="3"> Bild:Oliver Mark - Ridley Scott, Berlin 2005.jpg|[[Ridley Scott]], Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Jenny Holzer, Leipzig 1996.jpg|Jenny Holzer ehr Hannen, Leipzig 1996. Sülvergelaatin-Print op Alu-Dibond, 151 × 154 cm. Bild:Oliver Mark - George Lucas, Berlin 2005.jpg|George Lucas, Berlin 2005 Bild:Oliver Mark - Louise Bourgeois, New York 1996.jpg|Louise Bourgeois, New York 1996 Bild:Oliver Mark - Anthony Hopkins, Berlin 2001.jpg|Anthony Hopkins, Berlin 2001 Bild:Oliver Mark - Jeff Koons, Berlin 2000.jpg|Jeff Koons, fotografeert vun Oliver Mark vör dat Gemälde „Lips“, Öl op Lienwand, 304,8 × 427,7 cm, ut de Easyfun-Serie, in de Deutsche Guggenheim, Berlin, 2000. </gallery> == Publikatschonen (Utwahl) == *[[Bild:Oliver Mark - No Show (book cover), Distanz Verlag, Berlin 2019.png|duum|223x223px|Cover vun ''No Show'', Distanz Verlag, Berlin 2019]]''No Show''. Distanz Verlag, Berlin 2019, ISBN 978-3-95476-281-1. *''Bukowina Klöster Leben''. Editura Karl A. Romstorfer, Suceava 2018, ISBN 978-606-8698-29-8. *''Natura Morta.'' Kehrer Verlag, Heidelberg 2016, ISBN 978-3-86828-759-2.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.kehrerverlag.com/de/oliver-mark-natura-morta-978-3-86828-759-2|titel=Der Fotoband Natura Morta ist in der Asservatenkammer des Bundesamtes für Naturschutz entstanden und erinnert an die Bedeutung der Artenvielfalt - Kehrer Verlag|zugriff=2018-09-17|sprache=de}}</ref> *''Oliver – Nutte Künstler Fotograf. Die ganze Wahrheit über Oliver Mark.'' Grauel Publishing, Berlin 2014. (Tiedschrift) *''Aus den Trümmern kriecht das Leben.'' b.frank books, Zürich 2013, ISBN 978-3-906217-00-0. (mit Gedichten van [[:de:Karl_Otto_Götz|Karl Otto Götz]])<ref>{{Internetquelle|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben|titel=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books|zugriff=2018-09-17|sprache=en}} {{Webarchiv|url=http://bfrankbooks.com/product/oliver-mark-aus-den-tr%C3%BCmmern-kriecht-das-leben |wayback=20180828043727 |text=Oliver Mark - Aus den Trümmern kriecht das Leben by b.frank books |archiv-bot=2026-07-10 16:13:05 InternetArchiveBot }}</ref> *''Außenseiter und Eingeweihter.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-7757-3756-2.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-5880-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> *''Oliver Marks Blick auf Liechtensteins Staatsfeiertag.'' Alpenland Verlag, Schaan 2013, ISBN 978-3-905437-34-8.<ref>{{Internetquelle|autor=Liechtenstein National Museum|url=http://www.llm.li/Ausstellungen/AktuelleSonderausstellungen/Sonderausstellungsdetail/tabid/214/Default.aspx?shmid=770&shact=1814470349&shmiid=NPZLklde__sls__a0__eql__|titel=Liechtenstein National Museum :|zugriff=2018-09-17|sprache=en-US}}</ref> * med Martina Schellhorn: ''Heimat verpflichtet. Märkische Adlige – eine Bilanz nach 20 Jahren.'' Potsdam 2012, ISBN 978-3-932502-60-6.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.politische-bildung-brandenburg.de/shop/Brandenburger/Brandenburg/Heimat-verpflichtet.html|titel=Bücher {{!}} Brandenburgische Landeszentrale für politische Bildung - Heimat verpflichtet|zugriff=2018-09-17|sprache=de}}</ref> *''Portraits.'' Hatje Cantz Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-7757-2484-5.<ref>{{Internetquelle|autor=Hatje Cantz Verlag|url=http://www.hatjecantz.de/oliver-mark-2387-0.html|titel=Oliver Mark {{!}} Fotografie {{!}} Hatje Cantz Verlag|zugriff=2018-09-17}}</ref> == Weblenken == {{Commons|Oliver Mark}} * [https://oliver-mark.com Offizielle Websteed] * Snack: ''[https://web.archive.org/web/20180922211538/https://noisey.vice.com/en_us/article/rjnx4r/oliver-mark-shoots-astounding-portraits-of-your-favorite-artists Oliver Mark's Astounding Portraits of Your Favorite Artists]'' In: ''noisey.vice.com'' (engelsk) *[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=139349952 DNB-Katalog] (hoochdüütsch) == Enkeld Nahwiesen == <div style="column-width:60em;"> <references/> </div> {{SORTIERUNG:Mark, Oliver}} [[Kategorie:Fotograf]] [[Kategorie:Fotografie]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1963]] [[Kategorie:Gelsenkiärken]] [[Kategorie:Berlin]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] j70lkbtn5wih5i9vmn237vyu1hkpmi7 0 106806 1072047 1069767 2026-07-10T19:13:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072047 wikitext text/x-wiki [[Datei:2007-04 Stolberg (Harz) 22.jpg|mini|Slott Stolberg]] '''Slott Stolberg''' is en Slott in [[Stadt Stolberg (Harz)|Stolberg (Harz)]] ut dat [[13. Johrhunnert]] un steiht up en nah dree Sieden affallend Barg böverhalv van de Stadt. Siet 2002 tellt dat to’n Eegendom van de [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz]], de dat mit hör Geld kumplett restaureert un saneert. == Geschichte == [[Datei:Knackstedt & Näther Stereoskopie 0659 Deutschland, Schloss Stollberg, Harz, Bildseite, Blick von erhöhtem Punkt in der Stubengasse vorbei am Saigerturm über die Dächer am Markt zur St.-Martini-Kirche um 1900.jpg|mini|links|Slott Stolberg (baben links) över den [[middelöller]]lichen Oort;<br /> <small>[[Stereoskopie]] Nr. ''659'' as [[Ansichtskoort]], Verlag [[Knackstedt & Näther]], um 1900</small>]] [[Datei:Decke Schloss Stolberg.jpg|mini|Deckengemälde up Slott Stolberg]] [[Datei:Schloss Stolberg (Harz) Stifter des Altars Johann Martin zu Stolberg 1667.jpg|mini|Altar (1667)<br/>Stifter: [[Johann Martin zu Stolberg]]]] Sien öldste Baudeel, de Rundtoorn, stammt ut de Tiet um 1200, de neeren Deelen wurrn in’n Stil van de [[Renaissance]] tüschen 1539 un 1547 nah de Plääns van Andreas Günther upricht. In’n Südostflögel befinnen sück dat klassizistische Groot Empfangszimmer un de Root Saal nah en Entwurf van [[Karl Friedrich Schinkel]]. Sien hüüdig Utsehn kreeg dat Slott dör Umbauten tüschen 1690 un 1700. Dorbi wurrn de ehmalgen Wehranlagen in Gordens umwannelt. In dat 19. un 20. Johrhunnert kreegen de Rüüms in dat Bövergeschoss historistische Neeutstattungen. Bit 1945 stunn dat Slott in’n Besitt van de Familie [[Grafen zu Stolberg|Fürst zu Stolberg-Stolberg]], denn wurr hör dat wegnommen. Af 1947 wurr dat Slott as [[Freier Deutscher Gewerkschaftsbund|FDGB]]-Ferienheim bruukt. För dissen Zweck maakt Umbauten as ok tallriek Gäste hemm umfangriek Sporen in Bausubstanz un Utsehn in dat Binnere van de Anlaag achterlaaten. 1990 gung dat Slott in den Besitt van de [[Treuhandanstalt|Treuhand]] över un stunn ansluutend loos. En Privatinvestor hett dat 1993 köfft, um dör en Hotel apen to maaken. Slecht maakt Daaksaneerensarbeiten hemm in de Folg Fuchtigkeits- un [[Echt Huusschwamm|Schwammschäden]] veroorsaakt.<ref>[http://www.rittmannsperger.de/projekte/gesamt-24.php? Befund un Projektbeschrieven Saneeren Slott] {{Webarchiv|url=http://www.rittmannsperger.de/projekte/gesamt-24.php |wayback=20170107143156 |text=Befund un Projektbeschrieven Saneeren Slott |archiv-bot=2026-03-14 08:28:45 InternetArchiveBot }}</ref> Nahdem dat Hotelprojekt 1994 ingahn weer, stunn Slott Stolberg weer loos un dat bestunn de Gefohr, dat dat nu kumplett verkommen dee. Enn’ 2002 hett de [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz]] nah en Övereenkunft mit dat Land [[Sassen-Anholt]] dat Bauwark övernommen. De Bausubstanz wurr notsekert un nah un nah saneert. Siet März 2008 is dat Slott in Deelen weer för de Apenlichkeit togänglich un wurrd as touristisch Zentrum un „Haus des Gastes“ bruukt.<ref>[https://web.archive.org/web/20110112223005/http://www.denkmalschutz.de/2015.html Pressemitdeelen van de Deutsche Stiftung Denkmalschutz in dat Webarchiv, afropen an’n 24. Januar 2019] </ref> Dat sörgt gemeenam mit de Deutsche Stiftung Denkmalschutz för en düersam Pleeg un Sekern van dat Denkmal. De [[Slottkapell]] kunn 2009 weer inweeht wurrn un siet 2010 sünd de [[Slottgorden]] un de Südflögel weer togänglich. De Slottgorden wurr in’n Rahmen van dat Tourismusprojekt ''Gartenträume – Historische Parks in Sachsen-Anhalt'' as en van de herutragend Anlagen van dat Land utteekent. Bit 2008 wurrn ca. 12 Millionen [[Euro]] Fördermittel van den Bund, dat Land Sassen-Anholt, de [[Europääsch Union]], de Stadt Stolberg un de [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz]] to Instandsetten van de Bauten insett. == Literatur == * STOLBERG 1210–2010: ''Zur Achthundertjährigen Geschichte des Geschechts''. Verlag Janos Stekovics, Dößel (Saalelandkreis) 2010, ISBN 978-3-89923-252-3. == Film == * ''Fürsten, Forst und Ferienheim: Schloss Stolberg im Harz.'' Dokumentarfilm, Düütschland, 2016, 29:41 Min., Book un Regie: Susanne Kerber, Produktschoon: [[Mitteldeutscher Rundfunk|MDR]], Reeg: ''Der Osten – Entdecke, wo Du lebst'', Eerstsennen: 1. November 2016 bi den MDR, [https://web.archive.org/web/20161105220315/http://www.mdr.de/entdecke/der-osten-entdecke-schloss-stolberg-100.html Inholtsangaav van den MDR, in dat Webarchiv, afropen an’n 24. Januar 2018]. == Weblinks == {{Commons|Schloss Stolberg (Harz)}} *[https://web.archive.org/web/20160918233355/http://www.denkmalschutz.de/fileadmin/media/PDF/Brosch%C3%BCren/Flyer_Schloss_Stolberg_2014_Internet.pdf Schloss Stolberg im Harz] – Ein Haus der [[Deutsche Stiftung Denkmalschutz|Deutschen Stiftung Denkmalschutz]] (PDF) *[http://www.stolberger-geschichte.de/schloss/start.htm Geschichte Schloss Stolberg] – [https://web.archive.org/web/20190307000246/http://www.stolberger-geschichte.de/index.html Stolberger Geschichts- und Traditionsverein e.V.] *[https://web.archive.org/web/20190824022633/https://www.stadt-stolberg.de/schlosswandel Schloss im Wandel] In: [https://www.stadt-stolberg.de/ Stadt Stolberg / Südharz] *[https://web.archive.org/web/20190128144332/http://www.tourismus-suedharz.de/kultur/schloss-stolberg/ Schloss Stolberg] Up: [http://www.tourismus-suedharz.de/ Tourismus-Südharz.de] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=51/34/29.50/N |EW=10/57/14.50/E |type=landmark |region=DE-ST}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4771741-5|VIAF=241233289}} [[Kategorie:Slott|Stolberg]] [[Kategorie:Sassen-Anholt]] [[Kategorie:Harz]] 3pdlszx4yd6ac8w3tyylyptiniodh9i 0 124612 1072029 1071734 2026-07-10T17:54:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072029 wikitext text/x-wiki [[Datei:University of Bonn seal.svg|mini|150x150px|Segel von de Universität]] [[Datei:Bonn 1266, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.jpg|mini|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Luftupnahm (2017)]] [[Datei:Bonn Tor Koblenzer3.jpg|mini|Koblenzer Tor mit Adenauerallee]] De '''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn''' is en van de groot [[Universität]]en in [[Düütschland]]. De nah den [[Preußen (Staat)|preußischen]] König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm&nbsp;III.]] nömmt un 1818 grünnd Hoochschool hett ehr Sitt in [[Bonn]] an‘n [[Rhien]] un betekent sück sülvst as namhafte, traditschonsbewusste Forschungsuniversität van internatschonalen Rang. In‘n Mai 2019 weern över 38.000&nbsp;Studeerende [[Immatrikulatschoon|immatrikuleert]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/die-universitaet/ueber-die-universitaet/die-universitaet-bonn-in-zahlen-und-fakten |titel=Zahlen und Fakten — Universität Bonn |abruf=2019-06-21 }}</ref> Ünner de Studenten, Afsolventen un Perfessers befinnen sück söben [[Nobelpries]]dräger – dorünner [[Harald zur Hausen]], [[Wolfgang Paul (Physiker)|Wolfgang Paul]], [[Reinhard Selten]] un [[Otto Wallach]] –, veerteihn Laureaten van den [[Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], dree Priesdräger van de [[Fields-Medaille]] as ok [[Benedikt XVI.|Joseph Ratzinger]] (de latere Paapst Benedikt XVI.), [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Konrad Adenauer]], [[Robert Schuman]], [[Joseph Schumpeter]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Joseph Goebbels]], [[Max Ernst]], [[Karl Barth]], [[August Kekulé]] un [[Heinrich Hertz]]. In dat [[Academic Ranking of World Universities]] Ranking 2019 van de [[Shanghai Jiao Tong University]] (Shanghai Ranking) belegg de Universität Bonn den 70. Platz weltwiet un den veerten Platz in‘n natschoonalen Vergliek.<ref>{{cite web|last=Shanghai Jiao Tong University |first= |authorlink= |title=Top 500 World Universities |year=2019 |url=http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |doi= |accessdate=2019-08-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120223838/http://www.shanghairanking.com/de/ARWU2015.html |archivedate=2016-01-20 }}</ref> Besünners ansehn sünd de Facken Mathematik, Ökonomie (Volkswertschapslehre), Physik un Agrarwetenschapen, de in‘n internatschonalen Vergliek de Plätze 30, 35 un 46 beleggen. Düütschlandwiet stahn Mathematik un Ökonomie up Platz 1, de Agrarwetenschapen un de Physik up Platz 3. Ok de Fackberiek Rechtswetenschapen hett en internatschonal düchtig hooch Renommee. De Universität Bonn is todem siet 2018 bzw. 2019 de spoodriekste Universität in de [[Exzellenzstrategie]] mit de Utteknung as Exzellenzuniversität (umgangsspraaklich Elite-Universität) as ok insgesamt söss Exzellenzclustern.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/neues/184-2019 |titel=„Wir sind Exzellenzuniversität“ — Universität Bonn |abruf=2019-07-22 }}</ref> == Geschichte == === Kurkölnische Akademie Bonn === [[Datei:Universität Bonn.jpg|mini|hochkant=1.5|Hööftgebäude an den süüdöstlichen Rand van de Bonner Binnenstadt]] [[Datei:FWIII.jpg|mini|König Friedrich Wilhelm III., Förderer van de Universität Bonn]] Vörgänger van de Bonner Universität weer de [[Kurköln]]ische Akademie Bonn, de 1777 mit den veer [[Fakultät (Hoochschool)|Fakultäten]] för Gottes-, Rechts-, Arznei- un Weltgelehrtheit grünnd wurr. 1786 hett de düütsch Kaiser [[Joseph II. (HRR)|Joseph&nbsp;II.]] hör dat Recht to dat Verleehn van de in dat ganze [[Hillig Röömsch Riek| Hillig Röömsch Riek Düütsch Natschoon]] anerkannt Grade [[Lizenziat|Licentiaten]] un Dokter tospraaken. Dormit steeg de Akademie to en Universität up. 1798 wurr de kurkölnische Universität nah de Angleedern vun dat linke [[Rhien]]ufer an [[Frankriek]] uphaben. === Grünnenstiet === De hüüdige Universität Bonn wurr denn an’n 18. Oktober 1818 van den preußischen König [[Friedrich Wilhelm III. (Preußen)|Friedrich Wilhelm III.]] as sösste preußische Universität neben de [[Universität Griepswohld]], de [[Humboldt-Universität zu Berlin|Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin]], de [[Albertus-Universität Königsbarg]], de [[Martin-Luther-Universität Halle-Wittenbarg|Universität Halle (Saale)]] un de slesisch Friedrich-Wilhelms-[[Universität Breslau]] grünnd. Anlaat to de Grünnen weer de Will, för de beid nee preußischen Provinzen Rhienland un Westfalen en akademische Utbillensstäe to schaffen. An den sülvigen Dag wurrn dorför de bestahn Universitäten in [[Westfälische Wilhelms-Universität|Mönster]] un [[Theologische Fakultät Patterbuorn|Patterbuorn]] uphaben. De Wahl full ut mehreren Grünnen up Bonn: Tonächst weer dör de beid losstahn arzbischöplich Slötter hier en för den Anfang utrecken Ruumangebot dor. Denn wull man en düütlich Teeken setten för en Neeanfang ok in den universitären Beriek. Dorum wurr weder de Kurkölnische Universität in Bonn noch de städtische [[Universität zu Köln|Universität in Köln]] weer begrünnd. De an’n 14. Oktober 1655 grünnd [[Olt Universität Duisburg|Duisburger Universität]] wurr in dat Johr van de Universitätsneegrünnen in Bonn uplöst. Dat Zepter un groot Deelen van de Universitätsbibliothek Duisburg gungen nah Bonn, so dat de Bonner Universität insowiet ok Nahfolgerin van de Duisburger Hoochschool is. Buterdem harr de kurkölnische Universität as Vörlöper woll blots wenige Johren Bestand, doch se gull as en Universität, de van de Upklärung präägt weer, wat goot in de preußischen Bildungsideale passen dee. To’n Anfang wurr de Hoochschool as „Rhein-Universität“ betekent. 1827 wurrn de endgültigen Statuten van de Universität Bonn fardigstellt un in dat folgend Johr dör den preußischen König vulltrucken. An’n 28. Juni 1828 geev Friedrich Wilhelm III. mit en [[Kabinettsorder]] de Inrichtung den hüüdigen Naam „Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität“.<ref>Karl Theodor Schäfer: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968, S. 100 un S. 423.</ref> De eerste Lehrstohl för Kunstgeschichte wurr an’n 4. Mai 1860 an de Universität Bonn inricht. De eerste Lehrstohlinhebber weer Anton Springer (1825 - 1891). <ref name="UB181110">[http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/301-2010 150 Jahre Kunstgeschichte in Bonn], Uni Bonn, afropen an’n 18. September 2019.</ref> Landeswiet Upmarksomkeit kreeg de [[Bonner Philologenstriet]] tüschen de Perfessers [[Otto Jahn (Archäoloog)|Otto Jahn]] un [[Friedrich Ritschl]], de 1865 to Ritschl sien Weggang nah Leipzig führen dee. 1868 hett de Medizinische Fakultät [[Louis Pasteur]] den Ehrendokter verleeht, den de 1870 wegen den [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Krieg]] torüch geven hett.<ref>[http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/louis-pasteur Biografie von Louis Pasteur] up de Website van de [[Académie française]].</ref> === 20. Johrhunnert === Mit den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] un den Zosommenbröök van dat Kaiserriek gung en Hoochtiet to Enn‘. De Juristen [[Ernst Zitelmann]] un de Industrielle [[Carl Duisberg]] hemm sück all 1917 in’n Henblick up de bevörstahn Hunnertjohrfier mit de „Gesellschaft der Freunde und Förderer der Universität Bonn“ (Geffrub) bemöht, private Hüllpsborn to ersluuten. De materielle Situatschoon van völ Studeerenden weer erbärmlich: de Roman „Barbaren“ van [[Günter Weisenborn]], de hier in den 1920er Johren Student weer, tüügt dorvan. Ut en Sülvsthelporganisatschoon van de Studenten gung 1920 de Vereen „Studentenwohl“, later dat [[Studentenwerk]] Bonn hervör. De tweet Satzung van de Universität wurr 1930 erlaaten. Nee weer ünner annern de „Studentenschaft“ as verfaatenmäßig Lidd van de Universität mit Sülvstverwaltung un Deelnahm an de Hoochschoolverwaltung. De „Allgemeine Studentische Arbeitsgemeinschaft“ (Astag) wurr 1930 inricht, deren Liddmaaten van de Studeerenden in geheim Wahl bestimmt. Hier wunnen in’n Ünnerscheed to anner Universitäten de natschonalsozialistischen Stimmen nie nich de Mehrheit. 1933 weern 23 % van de Perfessers NSDAP-Liddmaaten.<ref>Ralf Forsbach: Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im "Dritten Reich". Oldenbourg Verlag: 2006, S. 63.</ref> Mit de Inführen van dat [[Führerprinzip]] keem dat to de [[Gliekschaltung]]: de Rekter wurr van den Minister, de Dekane dör den Rekter insett. Hör Entscheeden weern weder an Beratung noch Afstimmen in Gremien bunnen. 40 Hoochschoollehrer (12,9 % van den Lehrkörper) wurrn entlaaten, wiel se [[Jodendom|Jööden]] oder den nee Machthebbern nich passen deen. De Philosophen [[Paul Ludwig Landsberg]] un [[Johannes Maria Verweyen]] sünd in’n Konzentratschoonslager storven. De Mathematiker [[Felix Hausdorff]] hett sück sülvst um’t Leven brocht.<ref>[[Michael Grüttner]], Sven Kinas: ''Die Vertreibung von Wissenschaftlern aus den deutschen Universitäten 1933–1945''. In: ''Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte''. 55 (2007), S. 140, 160&nbsp;ff ([http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/2007_1_5_gruettner.pdf PDF]).</ref> Völ sünd utwannert, ok der Orientalist [[Paul Kahle]]: sien Söhn Wilhelm harr an’n 10. November 1938 de brennend Synagoog sehn un dornah tosommen mit sien Moder spontan en jöödsche Geschaftsfru bi dat Uprüümen van dat van SA-Männern verwöst Geschäft hulpen. En Polizist hett hör Personalien faststellt. De Folg weer de Verwies van den Studenten Wilhelm Kahle an de Universität wegen „mangelnder akademischer Würde“ as ok en maandlang düern apenlich Anprangern un Schikaneeren van den Perfesser un sien Angehörigen. In’t Fröhjohr 1939 sünd se dorum nah England emigreert. 1935 wurr de Theoloog [[Karl Barth]] (1886–1968) entlaaten, de den [[Eid up den Führer]] in de vörschreeven Form verwiegern dee, un 1936 de Aferkennen van de [[Thomas Mann]] 1919 verleeht philosophischen [[Ehrendokterwürde]]. De de SS anhörrn Dekan [[Karl Justus Obenauer#Obenauer un de Beleidigung van Thomas Mann|Obenauer]] harrn dat Enttrecken utspraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |titel=Universitätsgeschichte |zugriff=2018-01-21 }}</ref> Se wurr hüm nah den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] weer toerkannt.<ref>Universität Bonn: [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/ausstellung-der-neubeginn/der-umgang-mit-der-vergangenheit Der Umgang mit der Vergangenheit]</ref><ref>{{Webarchiv | url=http://www.br.de/radio/bayern2/sendungen/kalenderblatt/1912-thomas-mann-ehrendoktor-aberkennung-100.html | wayback=20131015094821 | text=Thomas Mann wird Ehrendoktorwürde aberkannt}}, Bayerischer Rundfunk.</ref> 1934 wurr de Landwertschapliche Fakultät inricht. Se is de Nahfolgerin van de Landwertschaplichen Hoochschool Poppelsdorf.<ref name="LandwirtschaftlicheFak">{{Webarchiv|url=http://www.lwf.uni-bonn.de/ |wayback=20170222121504 |text=Willkommen an der Landwirtschaftlichen Fakultät der Universität Bonn |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}, lwf.uni-bonn.de, afropen an’n 19. September 2019.</ref> Siet dat Wintersemester 1941/1942 kunn wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] en normal Vörlesensbedriev nich mehr leist wurrn, wiel sowohl Perfessers as ok Studenten to’n Wehrdeenst intrucken wurrn weern un ok de Bedürfnisse van de Kriegsweertschaptschaft negativen Infloot up Forschung un Lehre harrn. In dat Wintersemester 1944/1945 wurr van [[Rieksministerium för Wetenschap, Uptrecken un Volksbille|Rieksminister för Wetenschap, Uptrecken un Volksbillen]] [[Bernhard Rust]] an den linksrhienschen Universitäten dat Instellen van den Lehrbedriev – mit Utnahm van de medizinischen Fakultäten anördnt. An‘n 18. Oktober 1944 – den 126. Johrsdag van de Universitätsgrünnen – wurr bi en Bombenangreep dat Hööftgebäude un dat an den Rhien liggen Klinikveert verneelt. To Kriegsenn‘ weer kien een van de fieftig to de Universität hörrn Hüüs heel. De entstahn Schaden wurr up etwa 50&nbsp;Mio.&nbsp;DM schätzt. An‘n 12. April 1945 hett sück ünner de Initiative van [[Theodor Brinkmann]] eerstmalig en Verwaltensraat tosommensett, de an’n 1. Juni en offizielle Bestätigung van de Militärregeeren un den Updrag to dat Wedderupmaaken van de Universität kreeg. Nah den Rückträe van Brinkmann wurr [[Heinrich Konen]] to’n Nee Vörsitter wählt, womit he to’n darten Mal an de Tipp van de Universität stunn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/themen/Das%20Rheinland%20im%2020.%20Jahrhundert/Seiten/DerNeubeginnderUniversitaetBonnnach1945.aspx |titel=Der Neubeginn der Universität Bonn nach 1945 |zugriff=2015-11-22 }}</ref> To dat Wintersemester 1945/46 wurr de universitäre Bedriev weer upnommen, dat Rektorat keem övergangswies in en [[Joachimstraße 6/8 (Bonn)|Huus in de Joachimstraße]] ünner. Wegen de Kriegsschäden un de Tonahm van Studenten wurrn wesetlich Baumatnahmen notwennig. In de Adenauerallee entstunn en nee Huus för de Universitätsbibliothek un schräg tegenöver wurr en Gebäude för de Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät upricht. Dit Gebäude drocht den Naam „[[Juridicum (Bonn)|Juridicum]]“. De Universitätskliniken wurrn gröttstendeels ut de Binnenstadt in den Stadtdeel [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] verleggt. 1980 wurr de bither unafhängige [[Pädagogische Hochschule Rheinland]] mit Standort Bonn integreert. Dormit weer ok de [[Lehrerutbillen]] för de Hööft- un Grundschool en Upgaav van de Universität wurrn. === 21. Johrhunnert === 2001 wurr de Universität van de Landsregeeren anwiest, de Lehrerutbillen intostellen, wat in dat Folgejohr van de Universität umsett wurr. Mit de Umstellung van dat Lehramtsstudium in Noordrhien-Westfalen up [[Bachelor]]- un [[Master]]studiengänge kunn de Universität dat Lehramtsstudium to dat Wintersemester 2011/12 wedder inführen.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bzl.uni-bonn.de/ |wayback=20190920195556 |text=bzl.uni-bonn.de |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}, bzl.uni-bonn.de, abgerufen am 29. September 2015.</ref> Verantwoort wurrn de Lehramtsstudiengänge binnerhalv van de Universität Bonn van dat ''Bonner Zentrum für Lehrerbildung'' (BZL).<ref>[https://www.bzl.uni-bonn.de/ Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL)] {{Webarchiv|url=https://www.bzl.uni-bonn.de/ |wayback=20190920195556 |text=Bonner Zentrum für Lehrerbildung (BZL) |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}</ref> In‘n Februar 2012 hett man mit den Bau van en nee Campus in den Stadtdeel [[Poppelsdorf]] tüschen Carl-Troll-Straße und Endenicher Allee anfungen. Dat zirka 40.000&nbsp;m² groot Baufeld wurr tovör van de landwertschaplich Fakultät as [[Acker]] bruukt un weer insowiet free. Stuff bi den Bauplatz befinnen sück en Twiegstäe van de Universitäts- un Landesbibliothek, eenige Institute van de Universität un en [[Mensa]]. Disse universitären Inrichtungen söllt um en Hörsaalzentrum un um dat ''Bonn-Aachen International Center for Information Technology'' utwiet wurrn. Buterdem wurrn up dat Areal Rüüm för de Institute för Numerische Simulatschoon, för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap as ok för Informatik baut.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.blb.nrw.de/BLB_Hauptauftritt/Presse/120220/index.php | archive-is=20120804093202 | text=}}</ref> == Exzellenzinitiative == [[Datei:Hausdorff Center.jpg|mini|Ehmalg Gebäude van dat mathematische Institut – Eröffnung van dat Exzellenzcluster van de Mathematik]] Bi de ''[[Exzellenzinitiative]] des Bundes und der Länder'' hett de Universität Bonn gemischte Ergevnisse reckt. Dat Tokunftskonzept, also de Förderung van de gesamte Universität, wurr nich wunnen. In anner Förderliens geev dat aber doch Spood. In de eerste Runn 2006 is man mit Vörslääg för Gradurertenscholen in Physik un Wertschapswetenschapen (''Bonn Graduate School of Economics'' un ''[[Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy]]'' tosommen mit [[Universität zu Köln|Universität Köln]]) as ok en Exzellenzcluster in Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications – [[Hausdorff Center for Mathematics]])'' in de Endutwahl intrucken, den Toslag kreegen de Ökonomie-School un de Mathematik-Cluster.<ref>[https://web.archive.org/web/20061026140244/http://www.bmbf.de/pub/Exzellenzinitiative.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2006], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de tweet Runn 2007 stunnen de Gradueertenschool ''Chemical Biology in Life and Medical Sciences'' un ok weer de ''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'' as ok as wiedere universitätsöbergriepend Projekte de Exzellenzcluster ''Media: Material Conditions and Cultural Practice'' tosommen mit de Universität zu Köln un de Gradueertenschool ''Bonn-Aachen International Graduate School of Applied Informatics'' tosommen mit de [[RWTH Aken]] in de Utwahl, den Toslag kreeg ditmal de Physik-Gradueertenschool.<ref>[https://web.archive.org/web/20120322031302/http://www.bmbf.de/pub/exzellenz_liste2007.pdf BMBF – Ergebnisse der Exzellenzinitiative 2007], afropen an’n 21. September 2019</ref> In de dart Runn 2012 keemen dat Exzellenzcluster in de Mathematik ''(Mathematics: Foundations, Models, Applications)'' un de Gradueertenschool in Physik (''Bonn-Cologne Graduate School of Physics and Astronomy'') to en wiedere Förderung. Buterdem kreeg dat nee Exzellenzcluster in den Beriek van de Immunologie (''Immunosensation: das Immunsystem als Sinnesorgan'') en Toseggen för en Fördern.<ref>[https://web.archive.org/web/20150923223252/http://www.bmbf.de/pubRD/FinaleFoerderlisteexcellenceinitiative.pdf Ergebnis der Sitzung des Bewilligungsausschusses am 15. Juni 2012], bmbf.de, afropen an’n 21. September 2019.</ref> Bi de veert Runn van den nu Exzellenzstrategie nömmt Wettbewarf weer de Universität mit insgesamt söss Exzellenzclustern (dorvan twee in Kooperatschoon mit anner Universitäten) un de tosätzliche Utwahl as Exzellenzuniversität de spoodriekste Hoochschool.<ref name=":0" /> == Standöörd un Architektur == [[Datei:Poppelsdorfer Schloss.jpg|mini|hochkant=1.5|Poppelsdorfer Slott]] [[Datei:AVZ III.jpg|mini|Standoort Römerstraße]] De Universität Bonn is kien Campus-Universität, sonnern verdeelt sück up mehrere Standöörd in dat ganze Stadtrebeet. In dat Hööftgebäude, dat ehmalge [[Kurfürstlich Slott Bonn|Kurfürstlich Slott]] direkt an den Rand van de Binnenstadt as ok in eenig modern Hüüs in de Umgegend (so das dat Juridicum) befinnen sück de Grootdeel van de Philosophischen, Theologischen as ok Rechts- un Staatswetenschaplichen Fakultäten. De Naturwetenschapler sünd hööftsächlich in [[Poppelsdorf]], wo neben dat [[Poppelsdorfer Slott]] Institutsgebäude ut dat 19. Johrhunnert in modern Bürobauten vörherrschen. De Slottgorden deent siet 1819 as [[Botanischer Garten Bonn]]. Dat Institut för Informatik is siet Anfang van dat Sömmersemester 2018 ebenfalls in Poppelsdorf ansiedelt, in en gemeensamen Neebau mit dat [[Bonn-Aachen International Center for Information Technology]], dat ut de Heussallee umtrucken is. Dormit wurrn sowohl dat [[Landesbehördenhaus]] as ok de Oltbau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III van de Universität aktuell nich brukkt. De Neebau van dat Allgemeen Verfügungszentrum III is all siet 2010 wegen hooch Belastung van de Bausubstanz dör [[Polychloreerte Biphenyle]] rüümt, dat ehmals ebenfalls dor ansiedelt Institut för Psychologie is in 2008 ut dat Gebäude uttrucken un sitt jetzt an den Kaiser-Karl-Ring tegenöver de [[LVR-Klinik Bonn|LVR-Klinik]]. De Medizin is up den [[Venusberg (Bonn)|Venusberg]] ansiedelt. Eenzelne Institute un Inrichtungen sünd up wieder Stadtdeelen verdeelt, etwa de Astronomie, Deelen van de Chemie un de Pharmazie in [[Endenich]]. Insgesamt hörrt to de Universität över 371&nbsp;Gebäude.<ref name="statistik">Uni Bonn: ''{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten |wayback=20250210104713 |text=Zahlen und Fakten rund um die Universität |archiv-bot=2026-06-25 18:00:17 InternetArchiveBot }}''. uni-bonn.de</ref> Dorto hörrn neben de wetenschaplich un to de Verwalten bruukt Hüüs ok veer Mensen un 34 Studentenwahnheime mit ca. 4200 Zimmern, för de dat [[Studierendenwerk Bonn]] toständig ist. Bit up wenig Hüüs, etwa dat Hööftgebäude un dat Poppelsdorfer Slott, hett de Universität praktisch all Gebäude van den [[Bau- un Leegenschapsbedriev NRW]] anhüert. == Planungen un Saneerungsprobleme == In’n Toog van en Neestruktureeren wurrd van de Universitätsleitung anstreevt, de dezentrale Struktur uptogeeven un sück up veer Swoorpunktstandöörd to konzentreeren: den ''Campus City'' mit de Philosophischen Fakultät, den Theologischen Fakultäten un de Staatswetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Poppelsdorf'' mit de Landwertschaplichen Fakultät un Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät, den ''Campus Endenich'' mit den övrigen Deelen van de Mathematisch-Naturwetenschaplichen Fakultät un den in en Neebau ünnertobringen Rechtswetenschapen as ok de Medizin up den Venusberg. Insbesünnere up den ''Campus Poppelsdorf'' wurrn dorum up ehmalgen Ackerflächen eenige Neebauten upricht. Hier entstunn en Hörsaalzentrum un Rüüm för de Institute för Informatik, för Numerische Simulatschoon un för Nehrens- un Levensmiddelwetenschap. Wiels dat Hörsaalgebäude all in Gebruuk is, sünd de anner Gebäude to’n Deel noch nich in Bedriev. En nee Laborgebäude südwestlich van den Botanischen Gorden wurr 2008 fardigstellt.<ref>[https://web.archive.org/web/20130314175159/http://www.limes-zentrum.uni-bonn.de/Seiten/news/press/press.html], Press, afropen an’n 24. September 2019</ref> [[Datei:Bonn-517-Uni Campus Poppelsdorf.jpg|mini|Bonn – Uni Campus Poppelsdorf, Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität]] Wiel man mit de Tonahm van Studenten up den ''Campus Poppelsdorf'' reeken deiht, is langfristig en Neebau van de dortige Mensa plaant. För de bit 2020 plaant Saneeren un Neebauten sünd ca. 850 Mio. Euro vörsehn. De Finanzeeren is aber noch nich vullständig seker. Bit 2015 kreeg de Universität van dat Land 102 Mio. Euro ut dat Hoochschoolmoderniseerensprgramm van dat Land Noordrhien-Westfalen. Buterdem bedeeligt sück de Bau- un Liegenschapsbedriev NRW an de Saneeren.<ref name="planung2">[https://web.archive.org/web/20100506020707/http://www.general-anzeiger-bonn.de/index.php?k=loka&itemid=10004&detailid=645166 Generalanzeiger van’n 29. September 2009] afropen an’n 24. September 2019</ref> === Dichtmaaken van dat darte Bövergeschoss === An‘n 2. Januar 2019 muss de Universität den Forschungs- un Lehrbedriev in dat darte Stockwark van dat Kurfürstlich Slott instellen. Grund weer en Anordnung van den Bau- un Liegenschapsbedriev NRW, de up en Neebewerten van de Brandschutz-Situatschoon foot. Meest 100 Rüüm, 150 Beschäftigte un över 400 Studeerende van de geisteswetenschaplichen Fakultäten van de Universität Bonn weern dorvan bedrapen. De Anordnung keem unverwacht wenig Week för de Fortsetten van de Vörlesenstiet Anfang Januar, so dat in en körten Tiet all umstruktureert wurrn muss (Rüüm, Personal, Logistik un Utwiekmögelkeiten).<ref>Universität Bonn: Brandschutz: Universität räumt 3. Etage des Hauptgebäudes zum 2. Januar 2019. Online ünner: {{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/340-2018 |wayback=20201020123811 |text=— |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, (Stand: 13. Februar 2019).</ref> Nahdem man dat Gebruukskonzept överarbeit harr, Fluchtwegsituatschoon un tosätzlich Brandschuulmatnahmen inricht harr, kunn man 43 Rüüm af März 2019 weer bruuken. Lehrveranstaltungen geev dat dor wiederhen nich, aber Bürorüüm un Materiallager kunnen weer bruukt wurrn. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.uni-bonn.de/neues/044-2019 |wayback=20200918070659 |text=43 Räume im Dachgeschoss des Hauptgebäudes können wieder genutzt werden |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, afropen an’n 24. September 2019</ref> == Gleederung == De Universität wurrd van en Rektorat leit, den en Rektor vörsteiht. Dat Rektorat wurrd van den Senat kontrolleert, de ut wählt Vertredern, ut de Hoochschoollehrer van all Fakultäten, ut den akademischen un nichtakademischen Mitarbeiterstaff as ok de Studentenschap besteiht. En Hoochschoolraat, de to 70 % mit externen Personen besett is, övernimmt siet 2008 de Funktschoon van de wetenschaplich Beraden van de Universitätsleitung.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.prwiss.uni-bonn.de/de/a-z/grundordnung-uni-bonn/at_download/file |wayback=20220328114436 |text=Grundordnung der Universität |archiv-bot=2026-03-14 07:46:07 InternetArchiveBot }}, Uni Bonn.</ref> De Universität hett de folgend Fakultäten: * Evangeelsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Kathoolsch-Theologische Fakultät (grünnd 1818) * Landwertschapliche Fakultät (inricht 1934) mit folgend söben Institute ** IEL – Institut för Nehrens- und Levensmiddelwetenschapen ** IGG – Institut för Geodäsie un Geoinformatschoon, ** ILR – Institut för Levensmiddel- un Ressourcenökonomik, ** ILT – Institut fär Landtechnik, ** [[Institut für Nutzpfantenwetenschapen un Ressourcenschuul|INRES – Institut för Nutzplantenwetenschapen un Ressourcenschuul]] ** [[Institut för Organischen Landbau|IOL – Institut för Organischen Landbau]], ** ITW – Institut för Deertenwetenschapen. * Mathematisch-Naturwetenschapliche Fakultät * Medizinische Fakultät * Philosophische Fakultät * Rechts- un Staatswetenschapliche Fakultät == Literatur == * ''Festschrift zur 200-Jahrfeier der. Universität Bonn. Die Geschichte der Universität Bonn seit 1818 in 4 Bänden.'' V&R Unipress, Bonn University Press, Bonn 2018, ISBN 978-3-8471-0889-4. ** Band 1: [[Dominik Geppert]] (Hrsg.): ''Preußens Rhein-Universität 1818–1918.'' ** Band 2: Dominik Geppert (Hrsg.): ''Forschung und Lehre im Westen Deutschlands 1918–2018.'' ** Band 3: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): '' Die Buchwissenschaften.'' ** Band 4: Thomas Becker und Philip Rosin (Hrsg.): ''Die Lebenswissenschaften.'' * Thomas Becker: ''Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. Ansichten – Einblicke – Rückblicke'' (= ''Die Reihe Campusbilder.''). Sutton Verlag, Erfurt 2004, ISBN 3-89702-741-0. * Thomas Becker (Hrsg.): ''Bonna Perl am grünen Rheine. Studieren in Bonn von 1818 bis zur Gegenwart'' (= ''Bonner Schriften zur Universitäts- und Wissenschaftsgeschichte.'' Band 5). V&R unipress, Bonn University Press, Göttingen 2013, ISBN 978-3-8471-0131-4. * [[Friedrich von Bezold]]: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität von der Gründung bis zum Jahr 1870.'' A. Marcus & E. Webers Verlag, Bonn 1920, {{URN|nbn:de:hbz:5:1-10727}}. * [[Thaddäus Anton Dereser]]: ''Entstehung und Einweihungsgeschichte der Kurkölnischen Universität zu Bonn unter der glorreichen Regierung Maximilian Franzens, von Gottes Gnaden Erzbischofs zu Köln, des H.R. Reichs durch Italien Erzkanzlers und Kurfürsten … im Jahre 1786, den 20ten November und folgende Tage.'' Abshoven, Bonn ca. 1786, ({{ULBDD|urn:nbn:de:hbz:061:1-84687}}) * [[Ralf Forsbach]]: ''Die Medizinische Fakultät der Universität Bonn im „Dritten Reich“.'' München 2006. ISBN 978-3-486-57989-5. * [[Manfred Groten]], Andreas Rutz (Hrsg.): ''Rheinische Landesgeschichte an der Universität Bonn. Traditionen – Entwicklungen – Perspektiven.'' Göttingen 2007. * Hans-Paul Höpfner: ''Die Universität Bonn im Dritten Reich. Akademische Biographien unter nationalsozialistischer Herrschaft'' (= ''Academia Bonnensia.'' Band 12). Bonn 1999. * Dietrich Höroldt: ''Stadt und Universität. Rückblick aus Anlass der 150-Jahr-Feier der Universität Bonn'' (= ''Veröffentlichungen des Stadtarchivs Bonn.'' Band 6). Bonn 1969. * [[Paul Egon Hübinger]]: ''Thomas Mann, die Universität Bonn und die Zeitgeschichte. Drei Kapitel deutscher Vergangenheit aus dem Leben des Dichters 1905–1995,'' München/Wien 1974. * Gerhard Kirchlinne: ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn. Geschichte und Geschichten aus zwei Jahrhunderten.'' Eegenverlag, Bonn 2017, ISBN 978-3-00-057968-4. * [[Josef Niesen]]: ''Bonner Personenlexikon.'' 3., verbesserte und erweiterte Auflage. Bouvier, Bonn 2011, ISBN 978-3-416-03352-7 (mit völ Professoren-Biographien). * [[Karl Theodor Schäfer]]: ''Verfassungsgeschichte der Universität Bonn 1818 bis 1960.'' H. Bouvier u. co./Ludwig Röhrscheid, Bonn 1968. * Matthias Schmoeckel (Hrsg.): ''Die Juristen der Universität Bonn im „Dritten Reich“'' (= ''Rechtsgeschichtliche Schriften.'' Band 18). Köln u. a. 2004. * Rektor und Senat der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität (Hrsg.): ''Die Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität. Ihre Rektoren und berühmten Professoren.'' (= [[Karl F. Chudoba]] (Hrsg.): ''[[Kriegsvorträge Universität Bonn|Kriegsvorträge der … Universität Bonn]].'' Band II). Bonner Universitäts-Buchdruckerei, Bonn 1943. * [[Heinz Schott (Medizinhistoriker)|Heinz Schott]] (Hrsg.): ''Medizin, Romantik und Naturforschung. Bonn im Spiegel des 19. Jahrhunderts. Anlässlich der 175-Jahrfeier der Universität Bonn'' (= ''Studium Universale.'' Band 18). Bonn 1993. * Herbert Kremer, Hubertus Büchs: ''Geschichte der Klinik und Poliklinik für Mund-, Zahn- und Kieferkrankheiten der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Bonn.'' Bonn 1969, S. 49–99. == Weblinks == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20190917124537/https://www.uni-bonn.de/ Offizielle Website van de Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn] * [http://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/nav/classification/296098 Digitaliseerte Borns un Literatur to de Geschichte van de Universität Bonn] an de [[Universitäts- un Landesbibliothek Bonn]] * [http://www.asta-bonn.de/ AStA van de Universität Bonn] == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=50/44/02/N |EW=7/06/08/E |type=landmark |region=DE-NW}} {{Normdaten|TYP=k|GND=36150-1|LCCN=n/79/110441|VIAF=172114824}} {{SORTIERUNG:Rheinische Friedrichwilhelmsuniversitat Bonn}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Noordrhien-Westfalen]] 4r01qvpg64kzuv00h8x3a9dujd4yalo 0 128941 1072014 1071721 2026-07-10T16:54:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072014 wikitext text/x-wiki [[Datei:Peter J. Ratcliffe at Centro Cultural de la Ciencia 01.jpg|mini|Peter J. Ratcliffe]] Sir '''Peter John Ratcliffe''' [[Royal Society|FRS]] (* [[14. Mai]] [[1954]] in [[Morecambe]], [[Lancashire]]) is en britisch [[Nephrologie|Nephroloog]] un Perfesser an de [[University of Oxford]]. Hüm wurr 2019 de [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Medizin-Nobelpries]] för sien Forschungen to de Rull van [[Suerstoff]] in Zellen tospraaken. Ratcliffe hett opdeckt, dat dat in all Zellen van den minschlichen Körper un bi all Deerten up de Eer – ok bi de, de wedder en Hart noch Blootgefäße hemm – en System gifft, dat de Versörgen mit Suerstoff meeten un stüern deiht. Dat hannelt sück um en Enzymsystem, dat en [[Protein]] mit Suerstoff sülvst markeert – den [[Hypoxie-induzeert Faktor|Hypoxie-induzeerten Faktor]] (HIF). [[Datei:HIF Nobel Prize Physiology Medicine 2019 Hegasy DE.png|mini|Nobelpries för Physiologie/ Medizin 2019: Zelluläre Anpassung an de Verfügbarkeit van Suerstoff middels Hif-1]] == Leven == Ratcliffe hett de Lancaster Royal Grammar School besöcht.<ref>[https://gairdner.org/award_winners/peter-j-ratcliffe/peter-j-ratcliffe/ Biographie beim Canada Gairdner Award]</ref> Af 1972 hett he mit en Stipendium an de [[University of Cambridge]] (Gonville and Caius College) studeert un kreeg 1978 en [[Bachelor]] in Medizin (MB) un Chirurgie an de [[Queen Mary University of London]] (Barts and The London School of Medicine and Dentistry), wobi he sück in Nephrologie spezialiseeren dee. Sien klinische Utbillen funn an dat St. Bartholomew Hospital in London statt, dornah forsch he an de University of Oxford. 1987 kreeg he sien Doktertitel. Af 1989 hett he sück mit dat Thema befaat, wu Zellen hör Suerstoffversörgen regeln. Tonächst forsch he mit en Stipendium (Senior Fellowship) van den Wellcome Trust an dat Weatherall Institute of Molecular Medicine, denn in dat Henry Wellcome Building for Genomic Medicine un an dat Henry Wellcome Building for Molecular Physiology van de Universität Oxford. 1992 wurr he University [[Lecturer]] un 1996 Titularperfesser (för [[Binnere Medizin]]). 2003 wurr he ''Nuffield Perfesser för Medizin'' un van 2003 bit 2016 weer he Baas van de Afdeelen för klinische Medizin (Nuffield Department of Clinical Medicine) in Oxford. Ofschons he sück siet lang Tiet mit [[Zellbiologie]] un [[Molekularbiologie]] befaaten dee, bleev Ratcliffe dormit de klinischen Medizin verbunnen. He is Baas van dat van hüm grünnd Labor för [[Hypoxie (Medizin)|Hypoxie]]-Forschung an de University of Oxford, dat sück ok mit de Utwirken up Krebs un Kreislooperkrankungen befaat. Buterdem is he Direkter van dat Target Discovery Institute un Liddmaat van dat Ludwig Institute for Cancer Research un an dat [[Francis Crick Institute]] in London. == Utteknungen (Utwahl) == * 1991 Milne-Muerke Foundation Award * 1998 Graham Bull Prize * 2002 Liddmaat in de [[Royal Society]]<ref>[http://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/ Fellows] van de [[Royal Society]] (royalsociety.org); afropen an’n 9. Mai 2011</ref> * 2002 International Society for Blood Purification Award * 2002 Liddmaat van de Academy of Medical Sciences * 2006 Liddmaat [[EMBO]] * 2007 Liddmaat in de [[American Academy of Arts and Sciences]]<ref>[http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterR.pdf Book of Members 1780–2010] (PDF, 155 kB) van de [[American Academy of Arts and Sciences]] (amacad.org); afropen an’n 14. Mai 2011</ref> * 2009 [[Louis-Jeantet-Stiftung|Louis-Jeantet-Preis]]<ref>{{Internetquelle |autor=prezenz.com |url=http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php?year=2009&laureat=12 |titel=Fondation Louis-Jeantet - The Winners of the Louis-Jeantet Prize for Medicine |werk=jeantet.ch |datum= |sprache=en |abruf=2016-02-05 }}</ref> * 2010 [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://gairdner.org/content/peter-j-ratcliffe Peter J. Ratcliffe, M.D.] bei der [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an'n 5. Dezember 2012</ref><ref>[http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2810%2960526-0/fulltext Paul C. Webster: ''The winners of the 2010 Gairdner Awards.''] [[The Lancet]], Volume 375, Issue 9722, Page 1239, 10. April 2010</ref> * 2012 [[Pasarow Award]] för kardiovaskuläre Forschung * 2014 [[Knight Bachelor]]<ref>https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/269031/New-Year-Honours-2014-PM-list.pdf</ref> * 2014 [[Wiley Prize in Biomedical Sciences]] * 2016 [[Albert Lasker Award for Basic Medical Research]] * 2017 [[Buchanan Medal]] * 2018 [[Massry-Pries]] * 2019 [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] (deelt mit [[William George Kaelin]] un [[Gregg Leonard Semenza]] == Schriften (Utwahl) == * mit P.H.Maxwell, M.S.Wiesener, G.-W.Chang, S.C.Clifford, E.C.Vaux, M.E.Cockman, C.C.Wykoff, C.W.Pugh, E.R.Maher: ''The tumour suppressor protein VHL targets hypoxia-inducible factors for oxygen-dependent proteolysis'', Nature, Band 399, 1999, S. 271–275. * mit P .Jaakkola, D.R. Mole, Y.-M.Tian, M.I.Wilson, J. Gielbert, S.J.Gaskell, A. von Kriegsheim, H.F. Hebestreit, M. Mukherji, C.J. Schofield, P.H. Maxwell, C.W. Pugh: ''Targeting of HIF-a to the von Hippel-Lindau ubiquitylation complex by O2-regulated prolyl hydroxylation'', Science, Band 292, 2001, S. 468–472. * mit A.C.R.Epstein, J.M.Gleadle, L.A.McNeill, K.S.Hewitson, J.F.O’Rourke, D.R.Mole, M.Mukherji, E.Metzen, M.I.Wilson, A.Dhanda, Y.-M.Tian, N.Masson, D.L.Hamilton, P.Jaakkola, R.Barstead, J.Hodgkin, P.H.Maxwell, C.W.Pugh, C.J.Schofield: ''C. elegans EGL-9 and mammalian homologs define a family of dioxygenases that regulate HIF by prolyl hydroxylation'', Cell, Band 107, 2001, S. 43–54 * mit M. E. Cockman u.&nbsp;a.: ''Proteomics-based identification of novel factor inhibiting HIF (FIH) substrates indicates widespread asparaginyl hydroxylation of ankyrin repeat domain-containing proteins'', Molecular & Cellular Proteomics, Band 8, 2009, S. 535–546. * mit M. Mazzone u.&nbsp;a.: ''Heterozygous deficiency of PHD2 restores tumor oxygenation and inhibits metastasis via endothelial normalization'', Cell, Band 136, 2009, S. 839–851. * mit J. Adam u.&nbsp;a.: ''Renal cyst formation in Fh1-deficient mice is independent of the Hif/Phd pathway: roles for fumarate in KEAP1 succination and Nrf2 signaling'', Cancer Cell, Band 20,. 2011, S. 524–537. * mit N. Masson u.&nbsp;a.: ''The FIH hydroxylase is a cellular peroxide sensor that modulates HIF transcriptional activity'', EMBO Rep., Band 13, 2012, 251–257. * mit J. Schödel u.&nbsp;a.: ''Common genetic variants at the 11q13.3 renal cancer susceptibility locus influence binding of HIF to an enhancer of cyclin D1expression'', Nature Genetics, Band 44, 2012, S. 420–425. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ndm.ox.ac.uk/principal-investigators/researcher/peter-ratcliffe Prof Peter J Ratcliffe FRS] bei der [[University of Oxford]] (ox.ac.uk); afropen an’n 8. Mai 2011 == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1196562210|VIAF=989155042717172401114}} {{SORTIERUNG:Ratcliffe, Peter John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1954]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] p0gvpp4wlug6cgrioln0vdlwn63a030 0 130355 1071994 1071703 2026-07-10T15:33:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071994 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barg |NAAM = Mount Hope |BILD = Mount Hope (Antarctica).jpg |BILDB = Mount Hope (links) in’n Dezember 1908 |HÖÖCHD = 835 |LAAG = [[Ross Dependency]], [[Oostantarktika]] |EERDREGION = Antarktika |BARGGRUPP = [[Transantarktische Bargen]] |KOOR_NS = -83.5166667 |KOOR_OW = 171.2666667 |REGION-ISO = AQ |TOEERST_BESTEGEN = 3. Dezember 1908 dör [[Ernest Shackleton]], [[Jameson Adams]], [[Frank Wild]] un [[Eric Marshall]] |NORMALWEG = }} '''Mount Hope''' is en {{Hööchd|835}}<ref>[http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=136:3:0::NO::P3_ANTAR_ID,P3_TITLE:6967,Mount%20Hope Mount Hope (Antarctica)] in dat ''[[Geographic Names Information System]]'' von’n ''[[United States Geological Survey]]''</ref> hogen [[Barg]] in de [[Ross Dependency]], [[Oostantarktika]]. He liggt an de [[Shackleton-Küst]] an de Münn von’n [[Beardmore-Gletscher]] in dat [[Ross-Schelfies]]. Opdeckt worrn is he an’n 2. Dezember 1908 von en Veer-Mann-Grupp üm’n brietschen Polarforscher [[Ernest Shackleton]], as se bi de [[Nimrod-Expeditschoon]] (1907–1909) versöcht hebbt, na’n [[Süüdpool|geograafschen Süüdpool]] to kamen. Shackleton un siene Lüüd sünd annern Dag op’n Barg ropkladdert un hebbt hööpt (engelsch: ''hope''), „[…] en [beteren] Indruck von de Landschop ümto to kriegen“<ref>„[…] to gain a view of the surrounding country“, Shackleton, ''The Heart of the Antarctic.'' Band I. 1909, Sieden 304–305 ({{archive.org|heartofantarctic01shac|Blatt=304}})</ref> un en Route för’n Weg na Süden dör de Transantarktischen Bargen to finnen. Düt Höpen hett slumpt, nadem se von Mount Hope ut den Beardmore-Gletscher un den Togang över dat [[The Gateway|Gateway]] opdeckt hebbt. Shackleton un sien Lüüd sünd bet na dat [[Polarplateau]] kamen, man müssen op’n Weg na’n Süüdpool üm un bi 180&nbsp;km vör’n Ennpunkt von de Reis von wegen slechte Utrüstung, opbruukte Vorrääd un mehr un mehr Slappheit ümdreihn.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.nzaht.org/AHT/OccupationCapeEvans/ |titel=Occupation of Cape Evans By the Trans Antarctic Expedition |hrsg=Antarctic Heritage Trust |sprache=en |zugriff=2014-06-19 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20140606074526/https://www.nzaht.org/AHT/OccupationCapeEvans/ |archiv-datum=2014-06-06 }}</ref> Dree Johr later hett de brietsche Polarforscher [[Robert Falcon Scott]] bi siene [[Terra-Nova-Expeditschoon]] (1910–1913) desülve Route wählt. He un de veer Lüüd, de bi em weren, sünd bet na’n Süüdpool kamen, man sünd op’n Weg trügg doodbleven.<ref>Tyler-Lewis, ''The Lost Men.'' 2007, Sied 146.</ref> == Literatur == * [[Ernest Shackleton]]: ''The Heart of the Antarctic.'' William Heinemann, London 1909, Band I: {{archive.org|heartofantarctic01shac}} un Band II: {{archive.org|heartofantarctic002shac}} * Kelly Tyler-Lewis: ''The Lost Men. The Harrowing Story of Shackleton’s Ross Sea Party.'' Bloomsbury, London 2007, ISBN 978-0-7475-7972-4. * R. L. Oliver et al.: ''Antarctic earth science.'' Cambridge University Press, Cambridge 1983, ISBN 0-521-25836-7. == Weblenken == * {{GNIS|6967|Mount Hope|type=antarid}} * [http://geographic.org/geographic_names/antname.php?uni=6967&fid=antgeo_111 Mount Hope] op geographic.org (engelsch) == Footnoten == <references /> {{SORTIERUNG:Hope, Mount}} [[Kategorie:Barg in de Transantarktischen Bargen]] [[Kategorie:Shackleton-Küst]] [[Kategorie:Ross Dependency]] r4a5m11v5faed0zha7feykyjjbcv8u9 0 130362 1071988 1071697 2026-07-10T14:44:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071988 wikitext text/x-wiki [[Bild:Martin Buschmann (48908325978) (cropped).jpg|duum|Martin Buschmann (2019)]] '''Martin Buschmann''' (* [[17. April]] [[1970]] in [[Hamborg]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Politiker]] von [[De Deerschuulpartei]]. Bi de [[Europawahl 2019]] is he as [[Maat von dat Europääsche Parlament]] wählt worrn. Von Juli 2019 bet Januar 2020 weer he Maat von de [[Konföderale Frakschoon von de Vereente Europääsche Linke/Nordische Gröne Linke|GUE/NGL-Frakschoon]], is aver in’n Januar 2020 ut de Frakschoon rut.<ref name=":3">{{Internetquelle |autor=Maïa de La Baume |url=https://www.politico.eu/article/german-mep-martin-buschmann-resigns-from-leftist-group-after-revelations-of-neo-nazi-past/ |titel=German MEP resigns from leftist group after revelations of neo-Nazi past |werk=Politico.eu |hrsg= |datum=2020-01-28 |abruf=2020-01-29 |sprache=}}</ref> == Leven == Buschmann is 1970 in Hamborg boren un in [[Vosshusen (Landkreis Horborg)|Vosshusen]] opwussen.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Axel Tiedemann |url=https://www.abendblatt.de/hamburg/harburg/article225891841/Unser-Mann-fuer-Bruessel.html |titel=Mit 0,6 Prozent. Unser Mann für Brüssel |werk=[[Hamburger Abendblatt]] |hrsg=Zeitungsgruppe Hamburg GmbH |datum=2019-06-02 |abruf=2019-06-03}}</ref> Na sien [[Abitur]] an dat [[Gymnasium Vosshusen]] hett he en Lehr as Butenhannelskoopmann maakt. Na de Lehr hett he för verscheden Reedereen un in dat Supply-Chain-Management arbeidt.<ref>[https://www.tierschutzpartei.de/partei/struktur/bundesvorstand/martin-buschmann/ Deerschuulpartei: Martin Buschmann]</ref> == Politik == Von 1992 bet 1996 weer Buschmann Maat von de [[NPD]]. He weer Vörsitter von’n NPD-Kreisverband Horborg-Land un Schattmeester von’n neddersassischen Landsverband von de [[Junge Nationalisten|Jungen Nationalisten]].<ref name=":2">{{Internetquelle |autor=Jörg Dammann |url=https://www.kreiszeitung-wochenblatt.de/neu-wulmstorf/c-politik/braune-vergangenheit-verschwiegen_a159422 |titel=Braune Vergangenheit verschwiegen |werk=Wochenblatt |hrsg=Wochenblatt-Verlag Schrader |datum=2020-01-26 |abruf=2020-01-27 }}</ref> 2009 is he in de Deerschuulpartei intreden, na egen Angaven is he över Akschonen gegen dat Deerversöökslabor in’n Naveroort [[Mienenbüddel]] to de Deerschuulpartei kamen.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Internetquelle |autor=Jörg Damman |url=https://www.kreiszeitung-wochenblatt.de/neu-wulmstorf/c-politik/auf-dem-weg-nach-bruessel_a141491 |titel=Neu Wulmstorfer wird wahrscheinlich als einziger Politiker aus der Region ins Europaparlament gewählt: Auf dem Weg nach Brüssel |werk=Kreiszeitung Wochenblatt |hrsg= |datum=2019-05-17 |abruf=2019-09-24}}</ref> He sett sik ünner annern för en vegane Levenswies un en Verbaad von Massendeerhollung in.<ref name=":1"/> Siet 2015 hett Buschmann hauptamtlich för siene Partei arbeidt, ünner annern as Generaalsekretär.<ref name=":0"/> För de [[Europawahl 2019]] hett em siene Partei för den eersten Listenplatz nomineert. De Partei hett 1,4 Prozent von de Stimmen kregen un kreeg dormit een von de 96 düütschen Mandate, so dat Buschmann direkt in dat [[Parlament]] intagen is.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bundeswahlleiter.de/europawahlen/2019/gewaehlte/bund-99.html#c6f2f74d-2301-4780-a2d3-72f058ee9e62 |titel=Alphabetisches Verzeichnis aller Gewählten - Der Bundswahlleiter |abruf=2019-05-27}}</ref> Buschmann is na de Europawahl Maat von de [[Konföderale Frakschoon von de Vereente Europääsche Linke/Nordische Gröne Linke]] (GUE/NGL) in dat Europaparlament worrn. To düsse Frakschoon höört ünner annern ok de düütsche Partei [[De Linke]]. För de Frakschoon weer Buschmann Maat in’n Utschuss för [[Bueree]] un ländliche Entwicklung un in’n Petitschoonsutschuss.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/de/197434/MARTIN_BUSCHMANN/home |titel=Martin Buschmann {{!}} Europääsch Parlament |abruf=2019-09-24}}</ref> He is an’n 28. Januar 2020 ut de Frakschoon rut, nadem an’n 26. Januar dör en Artikel in dat [[Wochenblatt]] siene Vergangenheit in de NPD bekannt worrn is.<ref name=":2"/> In en Stellungnahm hett he sik von dat, wo de NPD för steiht, afseggt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.facebook.com/EUWahl2019/posts/533852954150418 |titel=Martin Buschmann MEP - Stellungnahme |werk=facebook.com |abruf=2020-01-27}}</ref> De Frakschoon hett em üm en Stellungnahm beden, en Utsluss ut de Frakschoon is he dör sien egen Uttridd tovörkamen. Buschmann hett aver seggt, dat he sien Mandaat liekers behollen will.<ref name=":3"/><ref>{{Internetquelle | url=https://www.guengl.eu/statement-on-martin-buschmann/ | titel=Statement on Martin Buschmann GUE/NGL | werk=guengl.eu | sprache=en | zugriff=2020-01-29 }}</ref><ref>{{Internetquelle | url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/npd-vergangenheit-eu-abgeordneter-martin-buschmann-verlaesst-linksfraktion-a-cf9afca7-de88-466c-97eb-df47e84deb3f | titel=NPD-Vergangenheit: EU-Abgeordneter Martin Buschmann verlässt Linksfraktion | werk=spiegel.de | sprache=de | zugriff=2020-01-29 }}</ref> == Privaat == Buschmann is verheiraat un leevt in [[Vosshusen (Landkreis Horborg)|Vosshusen]]. == Weblenken == {{Commons}} * [https://www.tierschutzpartei.de/partei/struktur/bundesvorstand/martin-buschmann/ Deerschuulpartei: Martin Buschmann] (hoochdüütsch) * {{MdEP|197434|NAME=Martin Buschmann}} == Footnoten == <references/> {{DEFAULTSORT:Buschmann, Martin}} [[Kategorie:Politiker]] [[Kategorie:De Deerschuulpartei]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1970]] [[Kategorie:Mann]] hagw6yhcf5x5rhx5nuh6bcpwtk387x7 0 132239 1071995 1071704 2026-07-10T15:35:59Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071995 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barg |NAAM = Mount Tyree |BILD = Mount Tyree (Antarctica) from East by Christian Stangl (flickr).jpg |BILDB = Mount Tyree von Oosten |HÖÖCHD = 4852 |LAAG = [[Ellsworthland]], [[Westantarktika]] |EERDREGION = Antarktika |BARGGRUPP = [[Sentinel Range]], [[Ellsworthbargen]] |KOOR_NS = -78.4 |KOOR_OW = -85.9167 |REGION-ISO = AQ |TOEERST_BESTEGEN = [[6. Januar]] [[1967]], dör [[Barry Corbet]] un [[John P. Evans]] |NORMALWEG = Hoochtour vergletschert }} '''Mount Tyree''' is en {{Hööchd|4852}} hogen [[Barg]] in de [[Sentinel Range]] von de [[Ellsworthbargen]], de na’n [[Mount Vinson]], de mit siene {{Hööchd|4892}} 13 Kilometer in’n Noordwesten liggt, de tweethöögste Barg von de [[Antarktis]] is. Mount Tyree liggt in [[Ellsworthland]], [[Westantarktika]]. == Geschicht == Mount Tyree is in’n Januar 1958 bi en Opklärungsfloog von dat US-Navy-VX-6-Geswader opdeckt worrn. In’n sülven Maand hett em de Marie Byrd Land Traverse Party karteert. De Barg is na Kunteradmiraal [[David M. Tyree|David Merrill Tyree]] (1904–1984) nöömt, de von’n 14. April 1959 bet 26. November 1962 Befehlshebber von de U.S. Naval Support Force in de Antarktis weer. De Barg kunn toeerst in dat Johr 1967 dör Maten von en Expeditschoon ünner Leid von [[Nicolas Clinch]] (*&nbsp;1930) bestegen warrn. De sülve Expeditschoon hett ok Mount Vinson, [[Mount Shinn]] (4661&nbsp;m) un [[Mount Gardner (Ellsworthland)|Mount Gardner]] (4587&nbsp;m) toeerst bestegen. Düsse Expeditschoon harr dormit de veer höögsten Bargen von de Antarktis bestegen. Mit’n [[Long Gables]] (4150&nbsp;m) un den [[Mount Ostenso]] (4180&nbsp;m) sünd se ok noch op twee annere Bargen toeerst rop.<ref>{{Internetquelle|url=http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.americanalpineclub.org/AAJO/pdfs/1967/Marts_Antarctc1967_vi-257.pdf|autor=Brian S. Marts|titel=American Antarctic Mountaineering Expedition|titelerg=Expeditionsbericht von’n [[American Alpine Club]]|kommentar=in’n Archiv bi wikiwix.com|sprache=en|format=pdf|zugriff=2010-07-26}}</ref> As tweethöögsten Barg in Antarktika tellt Mount Tyree to de [[Seven Second Summits]]. Jüst as vele von düsse Bargen gellt he as sworer to bestiegen as sien höger Pendant, de Mount Vinson. Kleddertechnisch feddert de blots 40 Meter siedere Mount Tyree mehr.<ref>{{Literatur |Autor= Jeff Rubin |Titel= Antarctica |Verlag= [[Lonely Planet]] |Jahr= 2008 |Auflage= 4. |ISBN= 9781741045499 |Seiten= 73 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url= http://www.skyrunning.at/mttyree-k2-de-antarktis |archiv-url=https://web.archive.org/web/20091221073931/http://www.skyrunning.at/mttyree-k2-de-antarktis |autor= [[Christian Stangl]] |titel= Mt.Tyree - K2 von de Antarktis |archiv-datum=2009-12-21 |zugriff= 2011-03-31 }}</ref> Dor kummt noch to, dat he düüdlich slechter för Bargstiegers togänglich is as de Mount Vinson, de as een von de [[Seven Summits]] populär worrn is. Bet 2007 is Mount Tyree blots söven Maal bestegen worrn, wieldes bet dorhen al wied över dusend Bargstiegers op’n Mount Vinson weren.<ref>{{Internetquelle |url= http://www.antarcticmountains.com/Antarctic_Mountains/Updates/Entries/2007/11/12_Tyree.html |titel= Tyree - A History |autor= Damien Gildea |datum= 2007-11-12 |zugriff= 2010-12-11 |sprache= en |offline= ja }}</ref> {| class="Tabell" |+ Opstiegen <small>(Stand: 2012)</small><ref>{{Internetquelle | url= http://skyrunning.at/de/content/mt-tyree-0 | titel= Mt. Tyree | autor= Christian Stangl | zugriff= 2012-10-07 | archiv-url= https://web.archive.org/web/20120826150826/http://skyrunning.at/de/content/mt-tyree-0 | archiv-datum= 2012-08-26 | offline= ja }}</ref> |- ! Nr. !! Johr !! Deelnehmers |- | 1 | 1967 | Barry Corbet, John Evans |- | 2 | 1985 | Mugs Stump |- | 3 | 1997 | Antoine Chayrol, Antoine de Choudens |- | 4 | 1997 | [[Conrad Anker]], Alexander Lowe |- | 5 | 2012 | [[Hans Kammerlander]], Robert Miller, [[Christian Stangl]] |} == Galerie == <gallery widths="220px" heights="220px"> Vinson-Map.jpg|Koort von dat Rebeed üm’n Mount Tyree, Sentinel Range Vinson Massif from space.jpg|Sentinel Range, Satelliten-Opnahm von de [[NASA]] </gallery> == Footnoten == <references /> == Weblenken == * {{Internetquelle|url=http://wikiwix.com/cache/?url=http://www.americanalpineclub.org/AAJO/pdfs/1967/Marts_Antarctc1967_vi-257.pdf|archiv-datum=2008-08-31|autor=Brian S. Marts|titel=American Antarctic Mountaineering Expeditschoon 1967|kommentar=Expeditionsbericht von’n [[American Alpine Club]] – in’n Archiv bi wikiwix.com|sprache=en|format=pdf|zugriff=2010-07-26}} {{DEFAULTSORT:Tyree, Mount}} [[Kategorie:Barg in de Ellsworthbargen]] [[Kategorie:Sentinel Range]] [[Kategorie:Ellsworthland]] 5hpeijyxwmwpe744p6u3taweunw8gdi 0 134791 1072041 1071746 2026-07-10T18:39:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072041 wikitext text/x-wiki '''Selina Gasparin''' (* [[3. April]] [[1984]] in [[Samedan]]) is en [[Swiez]]er [[Biathlon|Biathletin]]. Selina Gasparin is 2004 vun den [[Skilangloop]] to’n Biathlon wesselt. Hör Süsters [[Elisa Gasparin|Elisa]] un [[Aita Gasparin|Aita]] sünd Biathlon-Sportler un starten ok in den Weltcup. Se billen tosommen mit [[Lena Haecki]] meestens de Swiezer Fruenstaffel. 2004 geev se hör Debüt in’n Europacup un 2005 keem se eerstmals in’n Biathlon-Weltcup to’n Insatz. 2007 nehm se as eerst Swiezer Frau un de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2007|Biathlon-Weltmeesterschapen]] deel un keem in dat Eenzelrennen up Platz 44. In‘n Januar 2009 wunn se in [[Oberhof]] as 29. in en Sprintrennen eerstmals Weltcuppunkte. Se nehm denn ok an de [[Olympisch Winterspelen 2010/Biathlon|Olympisch Winterspele]] deel, ahn dor en Medaille to recken. Af dat Johr reck se ok gelegentlich Platzeeren ünner de best Teihn in’n Weltcuprennen. To Anfang vun de Weltcupsaison 2013/14 fier se an’n 6. Dezember 2013 bi den Sprint in Hochfilzen hör eersten Weltcupsieg Weltcupsieg (vör [[Veronika Vítková]], [[Irina Starych]] un [[Tora Berger]], wat de eerste Sieg un de eerste Podestplatz vun en Swiezer bi de Fruen in disse Sportaart weer.<ref name="tagblatt20131206">{{Internetquelle|url = http://www.tagblatt.ch/aktuell/sport/weitere/weitere/weitereuo/art129479,3631400|titel = Selina Gasparin mit historischem Sieg|werk = St.Galler Tagblatt Online|datum = 2013-12-06|zugriff = 2013-12-10}}</ref> Een Week later wunn se ok dat Sprintrennen vun den darten Weltcup in [[Le Grand-Bornand]] (vör [[Kaisa Mäkäräinen]] un [[Walentyna Semerenko]]) un övernehm dormit ok eerstmal dat root Trikot vun de Disziplinführenden. In den Gesamtweltcup keem se an’t Enn‘ vun de Saison up den 11. Platz und in de Sprintwertung up Platz 6. Anfang Januar 2014 reck de Fruenstaffel mit de dree Gasparin-Süsters un [[Irene Cadurisch]] as Slusslöperin in Ruhpolding mit Platz teihn de vun den Verband fordert Norm för de Deelnahm an de Olympisch Winterspelen.<ref>{{internetquelle|url = http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|titel = Olympia-Ticket: Schweizerinnen schaffen Sensation|hrsg = Swiss-Ski|datum = 2014-01-08|zugriff = 2014-01-09|offline = ja|archiv-url = https://web.archive.org/web/20140109135359/http://www.swiss-ski.ch/nc/leistungssport/biathlon/news/news-details/archive/2014/january/article/olympia-ticket-schweizerinnen-schaffen-sensation.html|archiv-datum = 2014-01-09}}</ref> Nah twee Top-20-Platzeeren in’n Sprint un in de Verfolgung wunn Gasparin am 14. Februar 2014 de Sülvermedaille in dat Eenzelrennen. Nah fehlerfree Scheeten keem se över een Minüüt achter de Olympiasiegerin [[Darja Domratschawa]], aber vör [[Nadseja Skardsina]] un [[Gabriela Soukalová]] in’t Teel un sörg dormit för en wiedere Premiere in’n Swiezer Biathlonsport.<ref>{{Internetquelle|url = http://www.nzz.ch/aktuell/sport/sotschi-2014/selina-gasparin-gewinnt-silber-1.18243705|titel = Silber für Selina Gasparin: Null Fehler!|werk = NZZ Online|hrsg = Neue Zürcher Zeitung|datum = 2014-02-14|zugriff = 2014-02-14}}</ref> Dornah leep dat denn nich ganz so goot wieder un to de Saison 2014/15 hett se denn en Wettkamppaus inleggt, wiel se Moder wurr. To de Saison 2015/16 weer se weer an’n Start, keem een paar Mal ünner de best Teihn un in de Gesamtwertung an’t Enn‘ vun dat Johr up Platz 24. Hör best Eenzelergevnis weer dorbi Platz 2 in de Verfolgung vun Antholz achter [[Jekaterina Jurlowa-Percht]] un vör [[Dorothea Wierer]]. In de Folgesaison keem se nie up dat Podest, aber in de Gesamtwertung noch up den 17. Platz. Ähnlich weer dat Ergevnis in de Saison 2017/18, de se as 25. In den Gesamtweltcup afsluuten dee. Bi de [[Olympisch Winterspelen 2018/Biathlon|Olympisch Winterspelen]] keem se mit de Staffel up den 6. Platz 2018/19 hett se kien Weltcuppunkte haalt, keem aber in de Staffel to’n Insatz. In de Saison 2019/2020 keem se aber weer in de Punkteränge rin. Bi de [[Biathlon-Weltmeesterschapen 2020]] reck se mit de Swiezer Fruenstaffel weer den 6. Platz. Bi Weltcuprennen harr se dorför mit de Staffel all tweemal den 3. Platz un to’n Uptakt in Östersund sogor Platz 2 reckt. To’n Afsluss vun de Saison, bi de de eegentliche Afsluss in Östersund wegen de COVID-19-Epidemie, afseggt wurrn weer, reck se hör best Ergebnisse in de Saison. Nahdem se in Kontiolahti in’n Sprint all en gooden teihnten Platz belegg harr, keem se in de ansluuten Verfolgung up den 2. Platz (achter [[Julia Simon]], aber vör [[Lisa Vittozzi]], [[Kaisa Mäkäräinen]] (in de hör letzt Rennen), [[Monika Hojnisz-Staręga]] un annern). In den Gesamtweltcup reck se so den 40. Platz. == Literatur == * Philipp Gurt: Selina Gasparin; Literaricum Buchverlag Philipp Gurt, 1. Uplaag, 2016, 232 Sieden; ISBN 978-3-9523-9619-3 == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.selinagasparin.ch/ Offizielle Webpräsenz] * [https://biathlonresults.com/?IBUId=BTSUI20304198401 Selina Gasparin up de Sieden vun de IBU (engelsch)] * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=CC&listid=&competitorid=19548 Indrag up de Sieden vun de FIS (engelsch)] * [http://web.swiss-ski.biz/steckbriefe/187.pdf Selina Gasparin] bi [[Swiss-Ski]] (PDF; 54&nbsp;KB) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1132274443|VIAF=8325149619428404010006}} {{SORTIERUNG:Gasparin, Selina}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1984]] [[Kategorie:Skilanglöper]] [[Kategorie:Biathlet (Swiez)]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Swiez)]] rp53q94w0aq6f19ojbgcab6gedllm82 0 135427 1071985 1071695 2026-07-10T14:12:53Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071985 wikitext text/x-wiki [[Datei:Mons,Léon 2015 Wien.JPG|rechts|duum|Léon Mons 2015]] '''Léon Mons''' (* [[10. September]] [[1995]] in [[Lübeck]]<ref>{{Internetquelle |autor=Richard Saathoff |url=https://www.sw-nuernberg-sued.net/index.php/turniere/bezirk/nachrichten/leon-mons-gm |titel=Léon Mons - bald GM |zugriff=2018-05-06 |sprache= }}</ref>) is en düütsch [[Grootmeester (Schach)|Schachgrootmeester]]. Léon Mons hett dat Schachspeel van sien Vader lehrt, de ebenfalls Vereensspeler weer. In de Jöögd hett he regelmatig mit den Grootmeester [[Michael Prusikin]] traineert. Siet März 2019 is he [[Mathematikstudium|as Doktorand vun de Mathematik]] wetenschaplich Mitarbeiter an de [[Universität Soltborg]].<ref>{{Internetquelle |url=http://www.schachbundesliga.de/interviews/kein-prinz-aber-schon-fast-ein-koenig-interview-mit-im-leon-mons |titel=Kein Prinz, aber schon fast ein König – Interview mit IM Léon Mons |zugriff=2018-05-06 |sprache=de }}</ref> In de [[Schachbundsliga 2012/13|Saison 2012/13]] vun de [[Schachbundsliga (Düütschland)|düütsch Schachbundsliga]] wurr sien Sieg gegen [[Arkadij Naiditsch]] up schachbundesliga.de to de best Partie vun de Saison wählt.<ref>{{Webarchiv|url=http://schachbundesliga.de/bundesliga/die-partie-der-saison-201213 |wayback=20210128005722 |text=Die Partie der Saison 2012/13 |archiv-bot=2026-03-14 05:20:43 InternetArchiveBot }}, Schachbundesliga.de, 11. September 2013</ref> Sien hööchste bit jetzt reck Elo-Tall weer 2559, de he in Mai 2019 harr. == Titel == * 2012: [[FIDE-Meester]] * August 2014: [[Internatschonaler Meester]] * April 2018: Grootmeester<ref>Leon Mons und Julian Martin holen GM-Norm beim Sants Open in Barcelona; Schach Nachrichten vun’n 29. August 2017 Online: [https://de.chessbase.com/post/leon-mons-und-julian-martin-holen-gm-norm-beim-sants-open-in-barcelona] afropen an’n 6. Mai 2018</ref> == Vereene == * in Düütschland: ** 2004–2014 ''[[Schachclub Forchheim|SC Forchheim]]'' (2. un [[Schachbundsliga 2012/13|1. Bundsliga]]) ** 2014–2015 ''[[Schachclub Eppingen|SC Eppingen]].'' [[Schachbundsliga 2014/15|1. Bundsliga]] ** 2015–2016 ''SC Hansa Dortmund''. [[Schachbundsliga 2015/16|1. Bundsliga]] ** siet 2016: ''[[MSA Zugzwang 82|MSA Zugzwang München 82]]'' (1. Bundsliga, [[Schachbundsliga 2016/17|Saison 2016/17, Saison 2017/2018, Saison 2018/2019]]) * in Öösterriek: ** siet 2011: ''SIR Royal Salzburg'' (2. un 1. Bundsliga (Saison 2011/12, 2013 bit 2016, 2017 bit 2019)) == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4614950 FIDE-Koort] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=121782 Indrag bi chessgames.com engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Mons, Leon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1995]] [[Kategorie:Schachspeler]] bpy1tudjfymvrwekr4uh7r0nv89fh84 0 136219 1072046 1071749 2026-07-10T19:02:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072046 wikitext text/x-wiki [[File:Egeskov Castle (28103028186).jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot spejling Edit 2.jpg|mini|Slott Egeskov]] [[Datei:Egeskov Slot 08.jpg|mini|Slott Egeskov]] '''Slott Egeskov''' [{{IPA|ˈeːəsgɔu̯ʔ}}] is en Waterborg up de Insel [[Fünen]] in [[Däänmark]]. Dat noch middelöllerich präägt Bauwark hett sück in den Loop van sien Geschichte van en vun buten [[Laatgotik|laatgotisch]], binnen aber all in’n Stil van de [[Renaissance]] gestalt [[Waterborg]] to en wahnlich Landslott wannelt. Dat Bauwark is van umfangriek Gordens ümgeven (nah Angaven van de Eegendömer de gröttste historsch Gordenanlaag van Däänmark) un up dat Slottgelände befinnen sück mehrere Museen. == Geschichte == Dat Slott wurr van den [[Marschall|Rieksmarschall]] Frands Brockenhuus (1518–1569) upbaut un 1554 fardigstellt. He harr 1545 Anne Tinhuus heiraadt, de den oorsprünglichen Buurnhoff van hör Öllern övernommen harr. De politischen Unruhen, de [[Reformatschoon]] un de [[Grafenfehde|Börgerkrieg]] van 1534 bit 1536 Hemm völ Grootgrundbesitter to de Tiet dorto brocht, ehrn Wahnsitt as swoor intonehmen [[Festung]] to bauen. So ok Frands Brockenhuus, de sien Borg midden in en See uprichten dee, nah de Överleefern up en [[Fundament]] up so völ Eekenpahlen, dat „ein ganzer Eichenwald dabei draufging“.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.egeskov.dk/de/geschichte |titel=Die Geschichte Egeskovs |titelerg= |werk=egeskov.dk |hrsg= |datum= |seiten= |offline= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |format= |sprache= |kommentar= |zitat=}}</ref> Dorum ok de Naam Egeskov (Eekenwald). Bit 1784 wurr Egeskov ünner de Nahkommen van Brockenhuus wiedergeven, dorünner [[Corfitz Ulfeldt]] un sien Bröers över hör Moder Anne Brockenhuus. 1784 hett de Geheemrat un Amtmann Henrik Bille-Brahe (1709–1789) dat Slott köfft. He stamm ut dat Adelsgeslecht [[Bille (Adelsgeslecht)|Bille]] un harr 1787 dat Patent van de utstorven Adelsfamilie Brahe erstaahn. Bit 1882 bleev Slott Egeskov in‘n Besitz van de Familie Bille-Brahe. Denn hett Julius Ahlefeldt-Laurvig-Bille dat Slott övernommen. He hett den sweedschen Architekten Helgo Zettervall mit de Renoveeren van dat Slott beupdraagt. He hett de Toornhelme höhger maakt, hett de fröheren Stufengeevel weer herstellt un den Doorbau upricht. Sien Nahkommen hörrt dat Slott noch hüüd. 1986 wurr dat för den Tourismus apen maakt. == Museen == === Slottmuseum === Wichtigst Deel van de musealen Anlagen is dat Renaissance-Slott sülvst. Dorin sünd ca. teihn prunkvull Rüüm in twee Stockwarken un en Utstellungsberiek in’n Böhn to besichtigen. En groot Antall van exotisch Jagdtrophäen wiest up de Jagdliedenschap van en fröheren Slottherrn hen. Möbel, Gemälde, Musikinstrumente, Porzellan un völ wiedere Kunstgegenstände dokumenteeren de lang Geschichte van dat Huss, de sien Eegendömer hüüd Graf Michael [[Ahlefeld (Adelsgeslecht)|Ahlefeldt]]-Laurvig-Bille is. === Titanias Palast === Bekanntst Exponat van dat Museum ist dat düchtig groot Puppenhuus „Titanias Palast“, nöömt nah de Elfenkönigin Titania. De engelsch Offizier Sir Neville Wilkinson hett mehr as 15 Johr an dit eenzigaardig Kunstwark baut. De zimmergroot Palast besteiht ut över 3000&nbsp;Deelen in groot Detailtrüe un bargt to’n Deel sülvst wertvull Kunstschätze. Ünner de Miniaturrüüm van den Palast befinnd sück ünner annern en Kapell mit speelbar [[Örgel]]. === Wiedere Museen === [[Datei:Schloss Egeskov Museum 05.JPG|mini|Wahnmobil van den Maler [[Sigurd Swane]] in dat Automobilmuseum]] In de Nebenhüüs befinnen sück mehrere wiedere Museen, dorünner Utstellungen van Automobilen (Oldtimer bit to de 1970er Johren), Floogtüüg un Motorrööd en Museum to de Geschichte vun dat Rettungswesen in Däänmark un en Utstellung van Puppenhüüs. Wiedere Utstellungen befaaten sück mit de Geschichte van de Landwertschap, den [[Hannel]] un dat [[Handwark]]. == De Sage van dat Holtmännchen == Up de Böhn van den Trappentoorn liggt en Holtfigur, de fröher en Saal van dat Slott smücken dee. Nah de Sage dröfft se nie van hör Platz wegnommen wurrn un moot to [[Wiehnacht|Wiehnachten]] jewiels en nee Strohlager maakt kriegen, ansonsten würr Egeskov in de Hillig Nacht in den Slottgraben afsuupen. == De Gorden == [[Datei:Schloss Egeskov Park 01.JPG|mini]] De den Burgsee ümgevend Gordenanlagen sünd to ünnerscheedlich Tieden entstahn un ok in de Gegenwart immer weer utwiet un den touristisch Verwachten anpasst wurrn. En formal Gordenberiek tegenöver van dat Slott wurr all in de 1950er-Jahren rekonstrueert. In‘n nordöstlichen Deel, de nich apenlich togänglich is, befinnd sück en historsch [[Irrgorden]] ut [[Hainböken]]heechen, de in sien Weggmust wietgahnd de berühmt Anlaaag bi den [[Hampton Court Palace]] entspreckt; sien Entstahn wurr up dat Johr 1733 dateert. En stark vergröttert un en beten utwiet Nahplanten, entworfen van den Multikünstler [[Piet Hein (Wetenschapler)|Piet Hein]], liggt südöstlich van den Borgsee, ebenso twee wiedere moderne Gordenlabyrinthe. De Goroden kreeg 2012 den „Europääschen Gordenpries“ van dat [[European Garden Heritage Network]] in de Kategorie „Weiterentwicklung historischer Anlagen“. == Weblinks == {{Commons|Egeskov Slot|Slott Egeskov}} *{{Internetquelle |url=https://www.egeskov.dk/de |titel=Deutsche Homepage |werk=egeskov.dk |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja}} *{{Internetquelle |autor=Thomas Soltau |url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |titel=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |werk=merian.de |hrsg= |datum= |archiv-url= |archiv-datum= |zugriff=2020-02-15 |abruf-verborgen=ja |sprache= }} {{Webarchiv|url=https://www.merian.de/europa/daenemark/artikel/antiker-vergnuegungspark-auf-schloss-egeskov |wayback=20200215082536 |text=Antiker Vergnügungspark auf Schloss Egeskov |archiv-bot=2026-07-10 19:02:40 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate |NS=55/10/35/N |EW=10/29/22/E |type=landmark |region=DK}} [[Kategorie:Däänmark]] [[Kategorie:Slott|Egeskov]] ct1lw7rkv4jeqc33gma7ju7cpb3yx7d 0 144965 1072030 1071735 2026-07-10T17:55:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072030 wikitext text/x-wiki [[Datei: Maischberger - 2016-12-14-7454.jpg|mini|Richard David Precht (2016)]] '''Richard David Precht''' (* [[8. Dezember]] [[1964]] in [[Solingen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Philosoph]] un [[Publizist]]. He is Honorarperfesser för Philosophie an de [[Leuphana Universität Lümborgg]] un Honorarperfesser för Philosophie un [[Ästhetik]] an de [[Hochschule für Musik Hanns Eisler]] in [[Berlin]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|titel=Philosoph Precht lehrt an der Leuphana|zugriff=2011-06-17|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110719114021/http://www.ndr.de/regional/niedersachsen/heide/precht113.html|archiv-datum=2011-07-19|datum=2011-06-01|hrsg=ndr.de}}</ref><ref>[http://www.leuphana.de/news/meldungen/titelstories/honorarprofessur-precht.html Pressemitdeelen vun de Uni], afropen an’n 4. November 2017.</ref> Siet den grooten Spood mit ''[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]]'' wurrn sien Böker to philosophischen oder sellschopspolitischen Themen Bestseller. == Privates == He weer mit de [[luxemborg]]schen Feernsehmoderatorin un stellvertreden Chefredakteurin vun [[RTL Télé Lëtzebuerg]], [[Caroline Mart]], verheiraadt. De Ehe wurr schett. Precht hett ut en fröher Betrecken een Söhn.<ref>https://www.morgenpost.de/berlin/article115993242/Sind-Sie-ein-guter-Vater-Herr-Precht.html</ref><ref name="welt_2014-12-05" /> == Publikatschonen == [[Datei:Frankfurter Buchmesse 2016 - Precht 2.JPG|mini|Richard David Precht bi de Frankforter Bookmesse (2016)]] === Böker === * {{Literatur | Titel=Noahs Erbe. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen | Verlag=Rowohlt | Ort=Reinbek bei Hamburg | Jahr=2000 | ISBN=3-499-60872-3 }} * {{Literatur | Titel=Die Kosmonauten. Roman | Verlag=Kiepenheuer & Witsch | Ort=München | Jahr=2003 | ISBN=978-3-462-03216-1 }} * ''Baader braun.'' In: Iris Radisch (Hrsg.): ''Die Besten 2004. Klagenfurter Texte. Die 28. Tage der deutschsprachigen Literatur in Klagenfurt.'' Piper, München/Zürich 2004, ISBN 3-492-04648-7. (Beitrag zum [[Ingeborg-Bachmann-Preis 2004|Ingeborg-Bachmann-Wettbewerb 2004]], [http://archiv.bachmannpreis.orf.at/bachmannpreisv2/bachmannpreis/texte/stories/13747/ online]). * {{Literatur | Titel=[[Wer bin ich – und wenn ja, wie viele?]] Eine philosophische Reise | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2007 | ISBN=978-3-442-31143-9 }} (Platz 1 vun de Spiegel-Bestsellerliste van’n 2. Juni bit to’n 21. September 2008]]) * {{Literatur | Autor=mit Georg Jonathan Precht | Titel=Die Instrumente des Herrn Jørgensen. Roman | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2009 | ISBN=978-3-442-47115-7 }} * {{Literatur | Titel=[[Liebe: Ein unordentliches Gefühl]] | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-15554-5 }} * {{Literatur | Titel=Die Kunst, kein Egoist zu sein. Warum wir gerne gut sein wollen und was uns davon abhält | Verlag=Goldmann | Ort=München | Jahr=2010 | ISBN=978-3-442-31218-4 }} * {{Literatur | Titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid. Meine kleine deutsche Revolution | Verlag=Ullstein | Auflage=Erweiterte | Ort=Berlin | Jahr=2011 | ISBN=978-3-548-37323-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Warum gibt es alles und nicht Nichts?]] Ein Ausflug in die Philosophie |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2011 |ISBN = 978-3-442-31238-2 }} * {{Literatur |Titel= [[Anna, die Schule und der liebe Gott]]. Der Verrat des Bildungssystems an unseren Kindern |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2013 |ISBN = 978-3-442-31261-0 }} ([[Liste der meistverkauften Sachbücher in Deutschland#2011 ff|Platz 1 der Spiegel-Bestsellerliste vom 6. bis zum 19. Mai 2013]]) * {{Literatur |Titel= Erkenne die Welt, Geschichte der Philosophie 1 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2015 |ISBN = 978-3-442-31262-7 }} * ''Tiere denken. Vom Recht der Tiere und den Grenzen des Menschen'', Goldmann, München 2016, ISBN 978-3-442-31441-6. * ''Erkenne dich selbst, Geschichte der Philosophie 2''. Goldmann, München 2017, ISBN 978-3-442-31367-9 * ''[[Jäger, Hirten, Kritiker. Eine Utopie für die digitale Gesellschaft]]''. Goldmann, München 2018, ISBN 978-3-442-31501-7. * {{Literatur |Titel= Sei du selbst. Eine Geschichte der Philosophie 3 |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2019 |ISBN = 978-3-442-31402-7 }} * {{Literatur |Titel= Künstliche Intelligenz und der Sinn des Lebens: Ein Essay |Ort = München |Verlag = Goldmann |Jahr = 2020 |ISBN = 978-3442315611 |Autor=|Hrsg=|Sammelwerk=|Band=|Nummer=|Auflage=|Seiten=}} === Upsätze un Artikel (Utwahl) === * ''[http://www.zeit.de/1997/33/precht.txt.19970808.xml/komplettansicht Die Invasion der Bilder].'' ''Niemand stellt Fragen, das Digitalfernsehen antwortet.'' In: ''Die Zeit.'' 8. August 1997 * ''Grüne Sorgen, schwarze Visionen. Ökologie in der angstfreien Gesellschaft.'' In: ''FAZ.'' 20. März 1999 * ''Nach den Spielregeln der Biologie. Ernst Haeckel und seine heutigen Nachfahren.'' In: ''FAZ.'' 15. Januar 2000 * [http://www.kultiversum.de/Literatur-Literaturen/Peter-Sloterdijk-Sphaeren-Plurale-Sphaerologie.html ''Einstürzende Sandburgen. Warum der Schöpfer der «Sphärologie» ein begnadeter Sprachkünstler und Kritiker, aber kein großer Philosoph ist.''] In: ''Literaturen.'' Juli/August 2004 * Der Spiegel: Feigheit vor dem Volk. Wider den verlogenen Menschenrechts-Bellizismus, 2009, Nr. 32 van'n 3. August 2009, Sieden 118–119 * Der Spiegel: Titel=Zwei Männer und der Mond. Zu einem seltsamen Hickhack hat sich der Streit zwischen Peter Sloterdijk und der Frankfurter Schule entwickelt, 2009, Nr. 45 van'n 2. November 2009, Sieden 150–152 * [http://www.zeit.de/2010/24/Bundespraesident-Wahl/komplettansicht ''… und keiner wacht auf. Leben wir noch in einer Demokratie, oder überlassen wir die Politik lieber einer kleinen Führungselite?''] In: ''Die Zeit.'' 24/2010 vom 10. Juni 2010. * Der Spiegel: Soziale Kriege. Vom Unbehagen der bürgerlichen Mittelschicht, 2010, Nr. 39 van'm 27. September 2010, Sieden 176–177 * ''Immer Mehr ist immer Weniger. Wer bestimmt eigentlich über den Fortschritt?'' In: ''Der Spiegel'' Nr.&nbsp;5/2011, 31.&nbsp;Januar 2011 [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-76659530.html online] * ''Vom Schlingern der Galeere. Bio-philosophische Betrachtungen über die obskuren „Märkte“.'' In: ''Der Spiegel'' 2/2012, 9. Januar 2012 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-83504590.html online]) * ''Kaltgestellte Frösche. Politik kennt kein Ethos mehr: Sie will die Welt vermessen, statt sie zu gestalten.'' In: ''Der Spiegel'' 37/2013, 9. September 2013 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-111320248.html online]) * ''Wer ist konservativer? Rechte Populisten und der Islam sind sich näher, als sie glauben''. In: ''Der Spiegel'' 6/2015, 31. Januar 2015 ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-131578899.html online]) * ''Echte Träume, echte Not. Wohin wir driften, wer Deutschland abschafft und warum die Flüchtlinge nicht hier sind, um uns zu nutzen''. In: ''Die Zeit'' 1/2016, 14. Januar 2016 ([http://www.zeit.de/2016/01/moral-fluechtlinge-deutschland-fluechtlingspolitik-buerokratie online]) * (mit [[Harald Welzer]]): ''Jugend an die Macht! Unsere Debatte über die Flüchtlinge wird von älteren Intellektuellen bestimmt. Sie schüren Ängste, wo Offenheit vorherrscht. Ihre Verzagtheit ist gefährlich''. In: ''Die Zeit'' 13/2016, 17. März 2016 ([http://www.zeit.de/2016/13/migration-debatte-gefluechtete-zuversicht-jugend online]) * [http://www.zeit.de/2016/40/europa-erzaehlung-narrativ-politik-oekonomie-richard-david-precht/komplettansicht ''Unsere gereizten Seelen – Europa braucht Staatsbürger und keine User und Konsumenten. Ein Plädoyer für eine neue europäische Erzählung'']. Die Zeit Nr. 40/2016, 22. September 2016 * ''Vom Irrsinn, Maschinen Ethik einzuprogrammieren.'' In: ''Der Spiegel'' 48/2018, 24. November 2018 ([http://www.spiegel.de/plus/richard-david-precht-vom-irrsinn-maschinen-ethik-einzuprogrammieren-a-00000000-0002-0001-0000-000160960485 online]) === Interviews === * [https://www.srf.ch/play/tv/sternstunde-philosophie/video/richard-david-precht-vergesst-das-wissen?id=98d24fcc-21be-46e0-aeb0-f0fd53427ba9 ''Vergesst das Wissen!''] Richard David Precht gibt im Gespräch mit [[Barbara Bleisch]] Auskünfte über sein Selbstbild als Philosoph und öffentlicher Intellektueller in Deutschland, über seine Forderung nach einer „[[Bildungsrevolution]]“ und über seine Wünsche für eine gegenwartstaugliche Optimierung des philosophischen Diskurses im universitären und außeruniversitären Bereich. In: [[Schweizer Radio und Fernsehen]], 17. November 2013; abgerufen am 4. Juni 2020. * [https://www.augsburger-allgemeine.de/kultur/Richard-David-Precht-Die-Menschen-lieben-Verbote-id54827366.html Richard David Precht: ''„Die Menschen lieben Verbote“''] ''Augsburger Allgemeine'' vom 9. Juli 2019. == Film == * ''Lenin kam nur bis Lüdenscheid.'' Dokumentar- un Speelfilm, Düütschland, 2008, 88 Min., Dreihbook: Richard David Precht, Regie: André Schäfer, Produktion: Florianfilm, in’n Updrag vun den [[Westdeutscher Rundfunk Köln|WDR]], [[Südwestrundfunk|SWR]], Kino-Premiere: 1.&nbsp;Juni 2008 in Solingen,<ref>{{Webarchiv | url=http://www.solinger-tageblatt.de/index.php?redid=247272 | wayback=20090304010658 | text=Precht: ''Die Welt in meinem Kopf''}}, [[Solinger Tageblatt]], 2.&nbsp;Juni 2008.</ref> Film-Besprechung:<ref name="taz_2008-06-05" /> De [[Dokumentarfilm]] wurr för den [[Düütsch Filmpries 2009|Düütschen Filmpries 2009]] nomineert. == Literatur == * [[Gero von Boehm]]: ''Richard David Precht. 18. Februar 2009.'' Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten.'' Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S.&nbsp;650–660. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=115702318 Indrag in de DNB] * {{IMDb|nm3005548}} * [[zdf.de]]: [https://www.zdf.de/gesellschaft/precht ''Precht''] (Eigene Sendung) == Anmarken == <references responsive> <ref name="welt_2014-12-05"> {{Internetquelle | url=https://www.welt.de/print/welt_kompakt/koeln/article135037830/Philosophie-als-Erfolgsmodell.html | titel=Philosophie als Erfolgsmodell | titelerg=Richard David Precht wird 50: Kölner musste lange auf Anerkennung warten | werk=[[Die Welt]] | datum=2014-12-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> <ref name="taz_2008-06-05"> {{Internetquelle | autor=Barbara Schweizerhof | url=http://www.taz.de/!5181118/ | titel=Lenin kam nur bis Lüdenscheid | titelerg=Film-Besprechung | werk=[[Die Tageszeitung]] | datum=2008-06-05 | zugriff=2019-06-18 }} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=115702318|LCCN=n/96/87437|VIAF=115547802|NDL=001093781}} {{SORTIERUNG:Precht, Richard David}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Philosoph]] hhgz31jbwkevuysizpuoefcjpqj1vir 0 145716 1072084 1071779 2026-07-10T23:05:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072084 wikitext text/x-wiki [[Datei:Zugezogen Maskulin – Ackerfestival 2014 04.jpg|thumb|300px|Zugezogen Maskulin up de Ackerfestival 2014]] '''Zugezogen Maskulin''' is ein [[Berlin]]er [[Hip-Hop]]-[[Duett|Duo]] bestahnd ut [[Grim104]] un [[Testo (Rapper)|Testo]]. == Bandgeschicht == Grim104 un Testo hebben dat Duo an'n 1. Juli 2010 grünnt. De Nam is ein Anspillung up [[Westberlin Maskulin]] ([[Kool Savas]] un [[Taktloss]]) un [[Südberlin Maskulin]] ([[Fler]] un [[Silla (Rapper)|Silla]]). Beid Rapper kamen nich ierst ut Berlin, dorher stammt dat Wuurt „zugezogen“ in de Nam. 2011 keem dat Gratisalbum ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' rut. Dat Duo präsentiert sik, ähnlich as [[K.I.Z]], as Persiflage up [[Gangsta-Rap]] un [[Macho]]-[[Attitüde]], darför öwerspitzen un pointieren sei ünnerscheidlich [[Klischee]]s. Dortau perren [[Sarkasmus|sarkastisch]] un [[Ironie|ironisch]] Kommentare tau'n Tietgeest.<ref name="laut">{{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin|Linktext=Zugezogen Maskulin}}</ref> In'n Harfst 2013 ward dat Duo von'n Hamburger linksolternativ [[Independent-Label]] [[Buback (Ünnernähmen)|Buback]] ünner Verdrag nahmen. Tauierst keem dort de von Grim104 sülfstbetitelt [[Extended Play|EP]]. An'n 13. Februar 2015 folgt dat tweite Album von de Grupp ''Alles brennt''.<ref name="laut" /> An'n 20. Oktober 2017 ward dat drütt Album mit de Titel ''Alle gegen Alle'' verapentlich.<ref>{{Literatur|Autor=Oliver Marquart|Titel=Zugezogen Maskulin kündigen neues Album "Alle gegen alle" an - rap.de|Sammelwerk=rap.de|Datum=2017-07-08|Online=http://rap.de/news/106896-zugezogen-maskulin-kuendigen-neues-album-alle-gegen-alle-an/|Abruf=2017-07-10}}</ref> Dat fürt Album ''10 Jahre Abfuck'' kamt an'n 7. august 2020.<ref>{{Internetquelle |autor=Alex Wegerich |url=https://rap.de/soundandvideo/181094-zugezogen-maskulin-kuendigen-ihr-neues-album-10-jahre-abfuck-an-veroeffentlichen-die-single-exit/ |titel=Zugezogen Maskulin kündigen ihr neues Album "10 Jahre Abfuck" an & veröffentlichen die Single "Exit" |werk=rap.de |datum=2020-05-15 |abruf=2020-05-24 |sprache=de-DE }}</ref> == Diskografie == * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Gratis-EP) * 2011: ''Kauft nicht bei Zugezogenen'' (Gratis-Album) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (Freetrack) * 2015: ''Alles brennt'' (Album, [[Buback (Unternehmen)|Buback]]) * 2015: ''Füchse'' feat. [[LGoony]] (Juice-Exclusive auf Juice CD No 132) * 2016: ''Ratatat im Bataclan'' (Freetrack) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (Releasetrack), Uwe & Heiko * 2017: ''Alle gegen Alle'' (LP) * 2020: ''EXIT'' (Single) * 2020: ''Tanz auf dem Vulkan'' (Single) * 2020: ''Sommer Vorbei'' (Single) == Weblinks == {{Commonscat}} * {{Laut|ID=Zugezogen-Maskulin}} * [https://web.archive.org/web/20170910212136/http://www.buback.de/zugezogen-maskulin.php Zugezogen Maskulin] bi [[Buback (Unternehmen)|Buback]] * [https://www.zeit.de/kultur/musik/2015-02/zugezogen-maskulin-alles-brennt Daniel Gerhardt: ''Zugezogen maskulin – Deutschrap brennt.'' Zeit online, 10. Februar 2015] == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Düütschland]] 6zq2lht8d7srqftdvi7i2zj74alw5yy 0 145732 1072054 1071756 2026-07-10T20:22:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072054 wikitext text/x-wiki [[Datei:Testo – Ackerfestival 2014 05.jpg|mini|Testo bi'n Ackerfestival 2014 in [[Kummerfeld]]]] '''Testo''' (* [[1988]] in [[Leipzig]]; börgerlig: ''Hendrik Bolz''<ref>[https://www.deutschlandfunk.de/hip-hop-duo-zugezogen-maskulin-die-wut-ist-das-befreiende.807.de.html?dram:article_id=399006 „Die Wut ist das befreiende Element“, deutschlandfunk.de, 24. Oktober 2017, abgerufen am 25. August 2018]</ref>) is ein dütsch [[Rap]]per, de bi'n Hamburger Label ''[[Buback (Unternehmen)|Buback]]'' ünner Verdrag steiht. Tausamen mit de Rapper [[grim104]] billt hei dat Hip-Hop-Duo [[Zugezogen Maskulin]].<ref name="Musikmarkt">{{Internetquelle |autor=Musikmarkt.de |url=http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |titel="Buback nimmt Zugezogen Maskulin unter Vertrag" |zugriff=2014-03-12 |archiv-url=https://archive.is/20140312212902/http://www.musikmarkt.de/Aktuell/News/Buback-nimmt-Zugezogen-Maskulin-unter-Vertrag |archiv-datum=2014-03-12 |offline=ja }}</ref> == Läben == Hendrik Bolz wür 1988 in Leipzig geburen un verbröcht sin Jugend na egen Utsag öwerwägend in [[Stralsund]]. Na'n Abitur töch hei na [[Berlin]], wur hei ünner annern ünner de Leitung von de Journalisten [[Marcus Staiger]] ein Praktikum in de Redaktion von de Internetsiet Rap.de absolviert hett. Hier hett hei de Rapper [[grim104]] kennenlihrt, mit em billt hei dat Hip-Hop-Duo Zugezogen Maskulin. Ein ierst kommün Album keem 2011 rut. näbenbi hett Bolz 2013 ein egen EP (''Töte deine Helden'') rutbröcht. Ut de EP sünd mihrer Stücke ok as Musikvideo rutkeem. == Diskografie == ; Alben * 2011: Kauft nicht bei Zugezogenen (Kostenloses Album mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) ; EP * 2010: ''Zugezogen Maskulin'' (Kostenlose EP mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2013: ''Töte deine Helden'' ; Singles * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 ls Zugezogen Maskulin) ; Videos * 2011: ''Entartete Kunst'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Undercut Tumblrblog'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Rotkohl'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2012: ''Maskulin Maskulin'' (mit 3Plusss, Donetasy un grim104) * 2013: ''Champagner Für Alle'' * 2013: ''Töte deine Helden'' * 2013: ''Keine Ahnung Wo'' * 2014: ''Alles brennt'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2014: ''Endlich wieder Krieg'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2015: ''Plattenbau O.S.T.'' (mit Ada Steinberg as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Was für eine Zeit'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Uwe & Heiko'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) * 2017: ''Alle gegen Alle'' (mit grim104 as Zugezogen Maskulin) == Weblinks == {{Commonscat|Testo}} == Einzelnawiese == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Rap]] [[Kategorie:Hip-Hop]] [[Kategorie:Boren 1988]] 7luwumrynp4iucfpc5btg39oyvrgqp5 0 150006 1072049 1071751 2026-07-10T19:51:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072049 wikitext text/x-wiki [[Datei:Steven Chu official DOE portrait.jpg|mini|hochkant|Steven Chu (2009)]] '''Steven Chu''' (chineesch: 朱棣文; Pinyin: Zhū Dìwén}}; * [[28. Februar]] [[1948]] in [[St. Louis]], [[Missouri (Bundsstaat)|Missouri]]) is en US-amerikaansch Physiker. He kreeg 1997 gemeensam mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik]]. Sien Hööftrebeet is de [[Laserköhlen|Beinflooten vun Atomen middels Lasern]]. He weer Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] bit to sien Ernennung to’n Energieminister un hollt Professuren in [[University of California, Berkeley|Berkeley]] un [[Stanford University|Stanford]]. In dat Kabinett vun den US-Präsidenten [[Barack Obama]] weer Chu van 2009 bit 2013 Energieminister. == Leven == Chu stammt ut en [[Sino-Amerikaner|chineeschstämmig]] Akademikerfamilie, de 1943 över den Ümweg över [[Frankriek]] in de USA inwannert is. Sien Vader weer Chemie-Perfesser an dat [[Polytechnic Institute of New York University|Brooklyn Polytechnic]], un Chu is dicht bi Garden City upwussen. He hett anfangs an de [[University of Rochester]] studeert, wo he sien [[Bachelor]] maakt hett. Dornah is he an de [[University of California, Berkeley]] mit de Afsicht wesselt, sück up [[theoretische Physik]] to spezialiseeren. Bi [[Eugene David Commins]] hett he sück denn aber mit dat Meeten vun [[Paritätsverletzung]]en vun dat (in de [[Quantenelektrodynamik]] [[Verboden Övergang|verboden]]) magnetischen [[Dipol]]övergangs in [[Thallium]]atomen befaat, de nah de [[Elektroswaak Wesselwirken|elektroswaak Theorie]] in dat [[Standardmodell]] mögelk weern (de oorsprüngliche Vörslag för sückse Experimente keem vun [[Claude Bouchiat]] un [[Marie-Anne Bouchiat]] in Frankriek 1974) un sück in en swaak Asymmetrie vun de Absorptschoon vun rechts- un linkspolariseert Lucht ütern dee. För dat Experiment muss sück Chu intensiv mit den Bau vun Lasern befaaten. Dat Experiment nehm eenig Tiet in Anspröök, un wiels disse Tiet wurr he 1976 [[Post-Doktorand|Post-Doc]] – sien experimentelle Arbeit wurr as utreckend Qualifikatschoon anerkannt. Eerste Ergevnisse hett de Grupp 1979 bekannt maakt,<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.42.343 R. Conti, P. Bucksbaum, S. Chu, E. Commins, L. Hunter, Preliminary Observation of Parity Nonconservation in Atomic Thallium]</ref> dormals aber weer neutrale Ströme all an dat [[Stanford Linear Accelerator Center|SLAC]] in de Hoochenergiephysik nahwiest wurrn. Af 1978 hett he bi de [[Bell Laboratories]] in [[Murray Hill (New Jersey)]] arbeit, wo he mit Experimenten to dat nipp un nau Vermeeten vun de Spektren vun [[Positronium]] anfung, dat „Waterstoffatom“ vun de [[Quantenelektrodynamik]], bestahnd ut [[Positron]] un Elektron. Dat Experiment (mit Allen Mills) weer spoodriek, düer aber ok mehrere Johren. Dat weer dormals en vun de nauste Experimente to de Quantenelektrodynamik.<ref>[https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.52.1689 Steven Chu, Allen P. Mills Jr., John L. Hall: Measurement of the Positronium 13S1-23S1 Interval by Doppler-Free Two-Photon Spectroscopy. In: Physical Review Letters. Band 52, Nr. 19, 1984, S. 1689–1692]</ref> 1983 wurr he Baas vun de Afdeelen för [[Quantenelektronik|Quantenelektronische]] Forschung vun dat Bell-Labor in [[Holmdel]]. To disse Tiet wull he sück eegentlich mit Fastkörperphysik befaaten (Pikosekunden-Laserpulse to dat Ünnersöken vun [[Exziton]]en-Anregungen), wurr denn aber (anreegt dör Arbeiten vun sien Kolleeg [[Arthur Ashkin]] bi de Bell Labs, de doran all siet 1970 arbeiten dee) to de Entwicklung vun optisch Fallen<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, J. M. Dziedzic, A. Ashkin |Titel=Observation of a single-beam gradient force optical trap for dielectric particles |Sammelwerk=[[Optics Letters]] |Band=11 |Nummer=5 |Datum=1986 |Seiten=288–290 |DOI=10.1364/OL.11.000288}}</ref> un hör Wiederentwicklung mit Laserköhlensverfohren to dat „Infangen“ vun Atomen führt, wat hüm sluutend den Nobelpries inbrocht hett.<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, L. Hollberg, J. E. Bjorkholm, Alex Cable, A. Ashkin |Titel=Three-dimensional viscous confinement and cooling of atoms by resonance radiation pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=55 |Nummer=1 |Datum=1985 |Seiten=48–51 |DOI=10.1103/PhysRevLett.55.48}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason Socrates Bardi |Titel=Focus: Landmarks: Laser Cooling of Atoms |Sammelwerk=Physical Review Focus |Band=21 |Nummer=11 |Datum=2008-04-02 |DOI=10.1103/physrevfocus.21.11}}</ref> 1987 wurr he as Nachfolger vun [[Theodor Hänsch]] Perfesser för Physik un Anwennd Physik an de [[Stanford University]]. Dor hett he van 1990 bit 1993 un 1999 bit 2001 de Physikafdeelen leit un hett sück ok mit [[biophysik]]alischen Forschungen befaat. 2004 wurr he Direkter vun dat [[Lawrence Berkeley National Laboratory]] un hett dorto ok en Professur an de University of California, Berkeley annommen. Van 20. Januar 2009 bit to’n 22. April 2013 weer he Energieminister in de Obama-Regeeren. Bi de Reed för beid Hüüs vun den Kongress to’n Anlaat vun de Gesundheitsreform in dat Johr 2009 weer Chu [[Designated Survivor]]. He weer in’n Fall vun en Anslag up dat Kapitol de hööchstrangige Överlevende ween un harr de Nahfolge vun Barack Obama as Präsident antreeden. 2013 weer Chu bi de [[State of the Union Address]] weer Designated Survivor. To Tiet is Chu ''William R. Kenan, Jr., Professor of Physics'' un ''Professor of Molecular & Cellular Physiology'' in de ''Medical School'' an de Stanford University. Todem is he Liddmaat vun dat ''Bio-X Biosciences Institute'' un dat ''Wu Tsai Neurosciences Institute'' in Stanford.<ref name="CV" /> == Wirken == [[Datei:President Obama and Secretary Chu.jpg|mini|[[Barack Obama]] un Steven Chu (2009)]] Chu hett tallriek Verfohren un Reedschopp för optische un [[atomphysik]]alische Meeten entwickelt. So hett he mit Hülp vun stabiliseert Laser de Paritätsverletzung in Thalliumatomen meeten un mit de [[Laserspektroskopie#Spezielle Verfahren|Dopplerfree Twee-Photonen-Spektroskopie]] hett he [[Positronium]] un [[Myonium]] ünnersöcht (mit Mills hett he 1982 de Differenz vun 1s un 2s Niveau vun dat Positroniums mit en Nauigkeit vun en paar Deele nto een Milliarde meeten). Sien wichtigste wetenschapliche Leistung weer af Midden vun de 1980er Johren de [[Laserköhlen]] vun Atomen. Se is en zentraal Komponente vun [[Magneto-optische Falle|magnetooptischen Atomfallen]].<ref>{{Literatur |Autor=Steven Chu, J. E. Bjorkholm, A. Ashkin, A. Cable |Titel=Experimental Observation of Optically Trapped Atoms |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=57 |Nummer=3 |Datum=1986 |Seiten=314–317 |DOI=10.1103/PhysRevLett.57.314}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=E. L. Raab, M. Prentiss, Alex Cable, Steven Chu, [[David E. Pritchard|D. E. Pritchard]] |Titel=Trapping of Neutral Sodium Atoms with Radiation Pressure |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=59 |Nummer=23 |Datum=1987 |Seiten=2631–2634 |DOI=10.1103/PhysRevLett.59.2631}}</ref> Later hett Chu an dat Verfienern vun disse Methoden för [[Atomuhr]]en nah dat Fontänenprinzip un [[Bose-Einstein-Kondensat]]en arbeit. He hett sück an hoochnau Meeten vun de [[Gravitatschonskonstante]] un [[Fienstrukturkonstante]] bedeeligt un hett eenige vun sien optisch Methoden bi biophysikalischen Ünnersöken insett, etwa bi de Manipulatschoon vun eenzelt [[Desoxyribonukleinsüre|DNA]]-Moleküle mit [[Optische Pinzette|optischen Pinzetten]] (Optical Tweezers, 1989) oder in de [[Polymer]]dynamik. 1982 hett he mit Wong de Mögelkeit vun dat Utbreeden vun Pulsen in afsorberend Medien mit en Gruppengeschwindigkeit, de grötter as de Luchtgeschwindigkeit in dat Medium is, nahwiest.<ref>{{Literatur |Autor=S. Chu, S. Wong |Titel=Linear Pulse Propagation in an Absorbing Medium |Sammelwerk=Physical Review Letters |Band=48 |Nummer=11 |Datum=1982 |Seiten=738–741 |DOI=10.1103/PhysRevLett.48.738}}</ref> To Tiet befaat sück Chu vör allen mit de Forschung to biophysikalischen Themen (as de Synthees un Funktschonaliseeren vun Nanodeelken för de ''in vivo'' Afbillen vun zellulären Perzessen) un physikalischer Probleme mit Relevanz för Energie- un Umweltfragen (as de Entwicklung vun Batterien up Basis vun Lithium un Swefel, nee Methoden to de elektrochemische Upspalten vun Water, de Verminnern vun Kohlendioxidemissionen un de Extraktschoon vun Lithium ut Soltwaterr).<ref>{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu?tab=research-and-scholarship |titel=Current Research and Scholarly Interests |hrsg=Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> He weer en vun de Eersten, de de Petitschoon för ''Project Steve'' ünnerschreeven hett, en Kampagne, de för de Ünnerrichten vun de herkömmlichen wetenschaplich Upfaaten över de [[Evolutschonstheorie]] an Scholen intreeden deiht, un hett sück dormit gegen de in den USA populären Alternativkonzepte vun den [[Kreatschonismus]] un dat [[Intelligent Design]] stellt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.the-scientist.com/news-analysis/bringing-in-the-steves-52075 |titel=Bringing in the Steves |datum=2003-02-17 |autor=Steve Mirsky |werk=The Scientist |sprache=en |zugriff=2018-11-30 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://ncse.com/project-steve |titel=Project Steve |hrsg=National Center for Science Education |sprache=en |zugriff=2018-11-30}}</ref> == Insetten in den Beriek Energieversörgen un Klimawannel == [[Datei:OliverInderwildi-FatihBirol-StevenChu-OxfordUniversity.jpg|mini|Steven Chu (rechts) un [[Fatih Birol]] (Mitte) bi en Konferenz an de [[University of Oxford]]]] Chu is all lang för en starkere Forschung in den Beriek [[Regenerativ Energie|regenerativ Energien]] un de Wiederentwicklung vun de [[Karnenergie|Karnkraft]], wiel he de Meenen is, dat en Verlagerung weg vun fossilen Brennstoffen unverzichtbar is, um de [[globale Erwärmung]] to bekämpfen. Chu hett ok wohrschoot, dat globale Erwärmung de Landwertscha in‘n US-Bundsstaat [[Kalifornien]] noch binnerhalv vun dit Johrhunnert unmögelk maaken kunn. He is Liddmaat vun den Kopenhagener Klimaraat (Copenhagen Climate Council), en Vereenigung vun Wertschaps- un Wetenschapsvertredern, de inricht wurr, um en Impuls för de [[UN-Klimakonferenz in Kopenhagen]] in‘n Dezember 2009 to geven. Chu speel ok en wichtig Rull bi de Utarbeiten vun de spoodriek Bewarf för dat ''Energy Biosciences Institute'', en vun [[BP]] mit 500 Millionen Dollar finanzeert gemeensam Projekt vun de Universität Berkeley, dat ''Lawrence Berkeley Lab'' un de [[University of Illinois]]. Dat hett in Berkeley för en Striederee mit de führt, de bang weern, dat disse Tosommenarbeit dat Ansehn vun de Universität för akademische Integrität beschädigen kunn. == Utteknungen un Ehrungen == Chu kreeg 1987 den [[Herbert-P.-Broida-Pries]] för Laserspektroskopie vun de [[American Physical Society]], 1993 den [[König-Faisal-Pries]] för Naturwetenschapen<ref>{{Internetquelle |url=https://kingfaisalprize.org/professor-steven-chu/ |titel=Professor Steven Chu: Winner of the 1993 KFP Prize for Science |hrsg=kingfaisalprize.org |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> 1994 den [[William F. Meggers Award]] vun de [[Optical Society of America]]<ref name="OSA" /> un den [[Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science]] vun de APS<ref>{{Internetquelle |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Chu&first_nm=Steven&year=1994 |titel=1994 Arthur L. Schawlow Prize in Laser Science Recipient: Steven Chu |hrsg=APS |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un 1995 den [[Humboldt-Forschungspries]] vun de [[Alexander von Humboldt-Stiftung]], vun de ok en [[Wolfgang-Paul-Vorlesung]] organiseert wurr, de he 1998 an dat Physikalischen Institut vun de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn|Universität Bonn]] hull.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pi.uni-bonn.de/news/wolfgang-paul-lecture/1998-steven-chu |titel=1998: Steven Chu |hrsg=Universität Bonn |datum= |zugriff=2018-11-29 }}</ref> 1996 kreeg he en [[Guggenheim-Stipendium]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/steven-chu/ |titel=Steven Chu, Fellow: Awarded 1996 |hrsg=Guggenheim Foundation |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> He is Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]], siet 1992 de [[American Academy of Arts and Sciences]] un siet 1998 de [[American Philosophical Society]]. 2014 wurr he in de [[Royal Society]] wählt un is todem Liddmaat vun de [[Academia Sinica]], de [[Chineesch Akademie vun de Wetenschapen]] un de ''Korean Academy of Science and Technology''.<ref name="OSA">{{Internetquelle |url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/steven-chu/ |titel=Steven Chu |hrsg=OSA |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> Siet 2018 is he ordentlich Liddmaat vun de [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]].<ref>{{Internetquelle |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/10/20/0768/01652.html#me |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |hrsg=[[Presseamt vun den Hilligen Stohl]] |werk=Tägliches Bulletin |datum=2018-10-20 |zugriff=2018-10-20 |sprache=it}}</ref> Chu hett över 30 Ehrendoktertitel tospraken kreegen,<ref name="CV">{{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu: Biography |hrsg=stanford.edu |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> dorünner dör de [[Boston University]] (2007),<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bu.edu/cfa/nobel-prize-winner-steven-chu-to-speak-at-commencement/ |titel=Nobel Prize Winner Steven Chu to Speak at Boston University Commencement |hrsg=Boston University |datum= |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> de [[Harvard University]] (2009)<ref>{{Internetquelle |url=https://harvardmagazine.com/commencement/2009-honorary-degrees |titel=In Esteemed Company |werk=Harvard Magazine |datum=2009-06-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> de [[Washington University in St. Louis]],<ref>{{cite web| url=http://news.wustl.edu/news/Pages/20707.aspx|title=Five to receive honorary degrees| publisher=Washington University}}</ref> [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=http://www.huffingtonpost.com/2010/05/24/yale-graduation_n_587773.html |werk=Huffington Post |autor=Leah Finnegan |titel=Celebs Converge At Yale's Graduation Ceremony (PHOTOS) |datum=2010-05-24 |zugriff=2018-11-29}}</ref> un de [[University of Strathclyde]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-11/uos-hdf110410.php |titel=Honorary degrees for 3 Nobel laureates |hrsg=University of Strathclyde |datum=2010-11-04 |sprache=en |zugriff=2018-11-29 }}</ref> (all 2010), de [[Australian National University]] (2014)<ref>{{Internetquelle |url=https://science.anu.edu.au/news-events/news/anu-honours-professor-steven-chu |titel=ANU honours Professor Steven Chu |hrsg=ANU |datum=2014-12-08 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> [[Dartmouth College]] (2015)<ref>{{Internetquelle |url=https://news.dartmouth.edu/news/2015/06/steven-chu-doctor-science |titel=Steven Chu (Doctor of Science) |hrsg=Dartmouth College |datum=2015-06-14 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref> un [[Amherst College]] (2018)<ref>{{Internetquelle |url=https://dailycollegian.com/2018/03/steven-chu-awarded-honorary-degree-offers-prediction-of-hope/ |titel=Steven Chu awarded honorary degree, offers prediction of hope |autor=Nate Procter |werk=Daily Collegian |datum=2018-03-22 |sprache=en |zugriff=2018-11-29}}</ref>. 1997 kreeg Chu tosommen mit [[William Daniel Phillips]] un [[Claude Cohen-Tannoudji]] den [[Nobelpries för Physik|Physik-Nobelpries]] ''för dat Köhlen un Infangen vun Atomen mit Laserlucht''.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> == Weblinks == {{Commons}} * {{Internetquelle |url=https://profiles.stanford.edu/steve-chu |titel=Steven Chu |werk=Faculty Profiles, Stanford University |sprache=en |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1997/summary/ Steven Chu up de Sieden van dne Nobelpries (engelsch)] * {{PhysHistNetw|ID=11504002|Titel=Steven Chu}} * {{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/zeit-wissen/2010/05/Steven-Chu/komplettansicht |titel=Der Erklärminister |autor=Jens Uehlecke |werk=ZEIT Wissen 05/2010 |datum=2010-08-03 |zugriff=2018-11-29 |abruf-verborgen=1}} * [https://millercenter.org/president/obama/essays/chu-2009-secretary-of-energy Steven Chu] im ''Miller Center of Public Affairs'' der [[University of Virginia]] (engelsch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=141983523|LCCN=no/2002/105390|VIAF=78456254}} {{SORTIERUNG:Chu, Steven}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] [[Kategorie:Politiker]] o8j9pzirrwf9aa50wecp7geqkq6kggk 0 151724 1071990 1071699 2026-07-10T14:52:13Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071990 wikitext text/x-wiki '''Matthias Wahls''' (* [[25. Januar]] [[1968]] in [[Hamborg]]<ref>DSB-Mitgliederdatenbank</ref>) is en düütsch [[Grootmeester (Schach)|Schachgrootmeester]] un Pokerspeler. == Leben == 1985 wurr Wahls düütsch Jöögdmeester.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.teleschach.com/dsj/dsj-dm85w.htm |wayback=20210226120613 |text=39. Deutsche Meisterschaft der Jugend (West), Telgte 1985 |archiv-bot=2026-03-14 05:37:52 InternetArchiveBot }} up [[TeleSchach]]</ref> 1988 wurr he vun de [[FIDE]] to‘n [[Internatschonaler Meester|Internatschonalen Meester]]<ref>Willy Iclicki: ''FIDE Golden book 1924-2002''. Euroadria, Slovenia, 2002, S. 100.</ref> nöömt, een Johr later to’n [[Grootmeester (Schach)|Grootmeester]].<ref>Willy Iclicki: ''FIDE Golden book 1924-2002''. Euroadria, Slovenia, 2002, S. 80.</ref> Bi den [[Berliner Sommer]] 1994 wurr he Tweet achter [[Hennadij Kusmin]], 1995 in Berlin achter [[Wjatscheslaw Dydyschko]] ebenfalls Tweet. 1996 (vör [[Stefan Kindermann]]) un 1997 (vör [[Christopher Lutz]]) wurr he Düütsch Meester. 1998 hett he sück för de FIDE-Weltmeesterschap, qualifizeert, de een Johr later in [[Las Vegas]] utdragen wurr. Dor hett he in de eerst Runn den Albaner [[Altin Cela]] mit 1½:½ slahn, is aber in de tweet Runn mit 0:2 an den ukrainschen Weltklassespeler [[Wassyl Iwantschuk]] scheitert. In de tweet Hälft vun de 1990er Johren fung he an, Seminare to Schachthemen, vör allen [[Anspeel (Schach)|Anspelen]], dörtoführen un hett sien Turnieraktivitäten rünnerfohren. Buterdem hett he 1997 de beid Schachböker ''Modernes Skandinavisch'' (ISBN 3-932861-00-0) un 2006 (tosommen mit [[Karsten Müller]] und [[Hannes Langrock]]) ''Modernes Skandinavisch, Band 2'' (ISBN 978-3-935748-13-1) as ok 2004 en Multimediakurs ''Die besten Eröffnungsfallen'' (ISBN 3-937549-09-9) herutbrocht. Siet Juli 2006 is sien [[Elo-Tall]] unverännert 2543, wiel he nah de [[Schachbundsliga 2005/06]] kien Elo-wert Turnierpartie mehr speelt hett.<ref>{{Internetquelle |url=http://ratings.fide.com/id.phtml?event=4600070 |titel=Rating Progress |hrsg=FIDE |zugriff=2010-03-04 |sprache=englisch }}</ref> Sien hööchste Elo-Tall vun 2609 reck he in’n Januar 1999.<ref>[http://www.olimpbase.org/Elo/player/Wahls,%20Matthias.html Elo-Historie] bi olimpbase.org (engelsch)</ref> Matthias Wahls hett sück nah sien Schachloopbahn up dat [[Poker|Pokerspiel]] konzentreert. 2007 hett he tosommen mit [[Dominik Kofert]] de mit över 8,7 Millionen Liddmaaten (Stand 2020) weltwiet gröttste Pokerschool grünnd ''PokerStrategy.com'' (Sitt in Gibraltar).<ref>[http://de.pokerstrategy.com/jobs/#1177 Geschichte des Unternehmens pokerstrategy.com] up ''pokerstrategy.com''</ref> He hett anstreevt, de Pokervariante [[Texas Hold’em]] in Düütschland to verbreeden. Nahdem he disse Tätigkeit eenige Johren maakt harrm wurr in’n November 2011 bericht, Wahls weer „nach einem finanziell erfolgreichen Ausflug ins Pokergeschäft“ nah Süüdspanien trucken.<ref>http://www.abendblatt.de/sport/article2105361/Dem-Hamburger-Schachklub-droht-das-Matt.html</ref> == Natschonalmannschap == Mit de düütsch Natschonalmannschap hett Matthias Wahls an de [[Schacholympiade]]n [[Schacholympiade 1990|1990]] un [[Schacholympiade 1992|1992]]<ref>[http://www.olimpbase.org/players/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi Schacholympiaden] up olimpbase.org (engelsch)</ref> as ok de Mannschapseuropameesterschap 1989 deelnommen. Bi de Mannschaps-EM 1989 in [[Haifa]] reck he mit de Mannschap den darten Platz un in de Eenzelwertung den tweeten Platz an dat fiefte Brett.<ref>[http://www.olimpbase.org/playerse/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi Mannschapseuropameesterschapen] up olimpbase.org (engelsch)</ref> == Vereens == Matthias Wahls harr sien schachlich Wuddels bi den SK Union Eimsbüttel, en Schachklub in Hamborg, mit den he ünner annern in de Saison 1984/85 in de 2. Bundsliga speelt hett<ref>Johannes Eising, Gerd Treppner: ''Schachbundesliga 1984-88'', Joachim Beyer Verlag, Hollfeld 1989, ISBN 3-88805-081-2, S. 109.</ref>. Van 1985 bit 2006 speel he in de 1. Bundsliga bi den [[Hamburger SK]], mit den he ok 1993 un 1995 an‘n [[European Club Cup]] deelnommen hett<ref>[http://www.olimpbase.org/playersc/aki8224f.html Matthias Wahls sien Ergevnisse bi European Club Cups] up olimpbase.org (engelsch)</ref>. == Weblinks == {{Commons|3=S}} * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=4600070 FIDE-Koort] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118193384 DNB-Katalog] * [https://www.365chess.com/players/Matthias_Wahls Partien vun Matthias Wahls up 365Chess.com (engelsch)] * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22720 Biographie un Partien bi chessgames.com (engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118193384|VIAF=47552874}} {{SORTIERUNG:Wahls, Matthias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Schachspeler]] [[Kategorie:Pokerspeler]] 7dxey8e79ojgc39mr7vnym2p4fc0os5 0 152628 1072059 1071760 2026-07-10T20:39:07Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072059 wikitext text/x-wiki '''Timmel''' is een Deel van de Gemeente Grootfehn in´t Landkreis Auerk in [[Oostfreesland]] un liggt up een Geesteiland in´t midden van Leeg- un Hoogmooren. Bit in´t 19. Jahrhunnert weer dat Dörp besünners in´t Wintertied van de Welt ofsneden. == Histoorje == === Froe Middeloller === Archäologiske Utgraven van de Ostfreeske Landskup brochten in´t Oostdeel van Timmel Överblievsels van söven Husen un anner Findsels an´t Dag, de de Oorsprungen Timmels um dat Jahr 700 torügg föhrt. Dat grootste Wohnstallhuus hett een Besteck van 14 m Lengde und 5 m Breddte. De froomiddelollersten Husen laten sük as good 5 m brede eenasige (einschiffig) Wandpostenhusen beschrieven.<ref>{{Literatur |Autor=Rolf Bärenfänger |Titel="Timberlae-Timmel - Timmel im frühen Mittelalter", |Hrsg=Dorfverein "Uns Timmel e.V." |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten=44 f |Online= |Abruf=}}</ref> De Nawies van een Dörp wuur bibrocht, de bit um dat Jahr 900 Bestand harr. Daarna wuur dat Dörp an een anner Stee in´t Dörpbereck umleggt.<ref>{{Literatur |Autor=Ostfriesische Landschaft |Titel=Ausgrabungen 1999-2008 |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Timmel |Datum=2007 |ISBN= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> De Oort wuur vör´t eerste Mal an´t Enn van dat 9./10. Jahrhunnert in de Kloosterurkunnen van Werden as „Timberlae“ (= Holt/Boom) upföhrt. === Middeloller === ==== Kloostervörwark ==== Um 1200 richtde dat Klooster Klaarkamp ut Westfreesland in Timmel een Kloostervörwark in, een Buurkeree as „Butenposten“, in de Laienbröers för hör egen as ok för de Versörgen van dat Hoofdklooster warkden. In een Ofgavenlist van´t Bisdom Münster wuur dat Vörwark as Monachi in Tibello ordinare Cistercienses nöömt. In´t Jahr 1468 wuur dat Kloostervörwark dat Klosters Ihlow unnerstellt, dat in´t Jahr 1228 stift worden is. Um 1510 keem´t unner de Bestüür van dat Benediktiner Nunnenklooster Thedinga. Na 1530 keem´t in´t Verloop van´t Reformation in´t Eegendom van de Fürsten von Oostfreesland, de dat daarna an dat Kloster Thedinga verhüürden. In´t Jahr 1619 wuur dat Kloostervörwark an de eerstde Hüürbuur Ulfert Heyen up Tied verhüürt. Tüsken 1622 un 1624, in´t Dartigjahrige Oorlog, wuur dat Dörp un dat Vörwark dör de Landsknechten van de Graaf Mansfeld schwoor verheert. 1630 wurrn veer halve Heerde, smaals um 20 Hektar groot, van´t Vörwark ofdeelt un an een Getall van Buren verhüürt. So grooide Timmel beständig. Um 1830 wuur dat Klostervörwark an de Familje Buß verköfft. In´t 20. Jahrhunnert weern de Sloten un Wallen noch to seen.<ref name="Schoon">{{Literatur |Autor=Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: |Titel=Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. |Hrsg=Print Media Vertrieb und Verlag |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort=Wiesmoor |Datum=2011 |ISBN= |ISSN= |DOI= |PMID= |Seiten= |Online= |Abruf=2020-09-06}}</ref> ==== Hovetlingstied ==== In´t Jahr 1439 wurr Timmel tosamen mit anner Dörpen van´t Moormerland, to de Timmel to disse Tied behörde, van de Hambörgers an de Hovetlingsbroers Ulrik un Edzard Cirksena överdragen. In disse Urkunn wuur Timmel as Folkerdeborgh nöömt. Folkert Eckena of Eggena weer to disse Tied Hovetling to Timmel. Um 1454 versettde de Hovetling Hippeko to Strackholt sien Landstücken in Timmel an de Cirksenas. 1458 beloovde de Hovetling Broder Galtisna to Hatshusen, de Hambörger Radslüü un de Amtmann to Emden, Herrn Wigershop Urfehde. Daarför dat Galtisna Free hollen deit un kien Blockhusen un Festungen, neet in Hatshusen un ok nich in Freesland upboen deit, seggde Memmo Eggena ut Timmel Börg. Na de Dood van Folckart Eckena in´t Jahr 1460 sprook de Graaf Ulrich Cirksena, de Nalatenskupp van de Hovetling de Paap Wiltet to Westerhusen to. ==== Sassische Tweestried ==== Graaf [[Edzard I.]] vergaderde in de sassische Tweestried (Sächsischen Fehde ) sien Truppen in Timmel. In September 1517 lingt hum mit Hülp van sien Truppen de Börg Fredebörg torügg to winnen, de siet 1514 van sassischen Truppen besett weer.<ref name="Schoon" /> === Dat Dörp === Ok van Störmflooden bleev Timmel nich verschoont. De Wiehnachtsflood von 1717 överschwemmde de Landstücken in de Gemeente Timmel, dat Land weer versolten un weer vöör de Ackerbau nicht o bruken. In‘t Jahr 1805 wuurn de Meente Weyden, ok Gemeenteweiden nöömt, tüschen de Dörpinteressenten updeelt. To disse Tied harr Timmel sess Vulle Heerde, sess Halve Heerde, een 3/4 Heerd, een 1/4 Heerd, dree Plaatsen, veer Halve Plaatsen, dartein Warften und sess Halve Warften.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Das Ende der Meente Weyden''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 82 ff.</ref> === Möhlen in Timmel === In`t Jahr 1716 vergaav de vöörlesde Regent ut dat Huus Cirksena Fürst Georg Albrecht de Müller Harms Peters de Permisje, in`t butterste Südwestdeel van`t Dörp up egen Kösten een Koornwindmöhlen up to boen. Daarför harr he elke Jahr een Windgeld van 25 Rieksdaler to betalen. 1774 wuur een Waterscheppfmöhlen an`t Timmeler Verlaat baut, üm de Waterpegel in`t Spetzerfehnkanal to regeln.<ref name="Schoon" /> === De Fehnen rund um Timmel === Middenin de Dartigjahrige Krieg begunn man mit dat Kultiveeren van de Hoogmooren un dat Upsetten van Fehnsiedlungen stuuv in`t Umstreek van Timmel. Disse wuur besünners in´t 19. Jahrhunnert vorandreven. * 1633 wuur dat Timmeler Fehn, later Grootefehn upsett (in´t Noorden) * 1637 wuur dat Lübbertsfehn upsett (in`t Noord-Westen) * 1647 wuur dat Boeksedelerfehn föörmt (in`t Süden) * 1660 dat Neeie Timmeler Fehn, later Neeiefehn nöömt (in`t Süd-Oost) * 1746 dat Spetzerfehn (in`t Oosten) * 1754 dat Jheringsfehn (in`t Süden)[5] Mit de Upsetten van de Fehne nohm de Binnen- un de Küstenschipperee to. Döör fehlende Kennissen van de Kaptains in Navigation resulteerden daarut vööle Schippsunglücken, besünners in de Noordsee. De Kaptains mussen daarher een Utbilden an de Navigationsschool nawiesen. Na dat Upsetten van de Navigationsschoolen in Emden un in Papenbörg wuur in`t Jahr 1846 de Navigationsschool Timmel in Bedreev nohmen.<ref>[http://nordwestreisemagazin.de/timmel/navigationsschule.htm ''Navigationsschule Timmel''.] nordwestreisemagazin.de; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> Um 1780 wuur Timmel ok een Reedereestee. In`t 19. Jahrhunnert weern 25 Seeschepen in Timmel registreert. Eenige van dissen seilten bit na Noord- un Südamerika, man de Grootdeel seilten up de Oostsee na´t Baltikum, Finnland un Rußland, de Noordsee van Noorwegen över England na Portugal bit in´t Middelmeer. Van 16 Timmeler Kaptains sünd negen Kaptains mit hör Schepen un Mannskuppen verlüstiggahn.<ref>Hartmut Schoon. In: ''Timmel-Timberlae – Auch Timmeler … fuhren weit übers Meer''. Hrsg. Dorfverein ''Uns Timmel'' e.&nbsp;V., 2011, S. 138 ff.</ref> === Franske Kaiserriek === 1811 wuur Oostfeesland een Deel van dat Franske Kaiserriek as Département Ems-Oriental. Timmel wuur een Amtsoord van de neeie Canton Timmel. Vöör`t eerste Maal mussen Ostfreesen in de Armee van een frömden Regentskupp deenen. In Auerk keem dat bi dat Utheeven van de Armee to Tegenwehr. De Hauptmackedoren kwemen ut de Canton Timmel un sullen uphaalt worden. An de Tatje Brügg kwemm dat to een Gefecht tüsken de Suldateree un de upstandisken Schippers. Döör de Upstand wuur up boverste Befehl Napoleon Bonapartes nachts Truppen up de Fehnen stüürt, um all Schippers intofangen. Een van de Hauptmackedoren wuur mit de Dodesstraav belegt, annern wuurn to´t Keddenhaft veroordeelt. Över 300 Schippers wuurn infangen un na Lille un Toulon to Deensten in´t Militär presst. Daarmit kwemm de Törfgraveree un de Schippfahrt up de Fehnen tot Stillstand.<ref name="Meyer">Gerhard Meyer: ''Timmel – Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes''</ref> === Königriek Hannover === In de Tied as Oostfreesland to dat Königreich Hannover (1815–1866) tohöört hett, weer Timmel de Sitz van Amtsvaagten. Van 1852 bit 1859 weer Timmel de Hoovdstee van dat gliek bemöömde Amt. === 20. Jahrhunnert === An´t 1. Juli 1972 wuurd Timmel een Paart van de neei föörmt Gemeente Grootefehn.<ref>{{Literatur |Hrsg=Statistisches Bundesamt |Titel=Historisches Gemeindeverzeichnis für die Bundesrepublik Deutschland. Namens-, Grenz- und Schlüsselnummernänderungen bei Gemeinden, Kreisen und Regierungsbezirken vom 27.5.1970 bis 31.12.1982 |Verlag=W. Kohlhammer |Ort=Stuttgart / Mainz |Datum=1983 |ISBN=3-17-003263-1 |Seiten=261}}</ref> == Sehnswardigheden == === Historske Boowarken === Petrus-un-Paulus-Kark van 1736 De Kark van binnen Ingang van de Navigationsschool An`t Oortsrand van Timmel liggt de evangeelsk-luthersk Petrus-und-Paulus-Kark van 1736, de as darde Karkenboe van een Holtkark ut 12. Jahrhunnert un een middelollersken Backsteenkark ut de 13. Jahrhunnert upfolgt. De Klockentoorn wurr 1850 upföhrt.<ref>{{Internetquelle |titel=Die Kirche in Timmel |werk=Timmel.net |url=https://www.timmel.net/infos/kirchengemeinde-timmel/ |abruf=2023-04-18}}</ref> Över de Region herut wuur Timmel döör de 1846 gründde Seefahrtsschool mit de Naam Königliche Navigationsschule Timmel bekennt. Bit 1918 kunnen hier Seefahrtschöler nautiske Kennissen sowoll vöör de Fehnschipperee, as ok Patente vöör de groote Fahrten kriegen. Dat hüdige Boowark wuur 1862 baut.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.timmel.net/index.php/chronik/seefahrtschule.html |text=Die „Alte Seefahrtschule“ in Timmel |wayback=20110918032022}}</ref> Tegen de Kark un de Navigationsschool gifft dat in´t Loog noch söven Gulfhusen de unner Denkmaalschuul stahn, as ok noch anner histoorske Boowarken, de dat Oortsbild bestimmen.<ref>Siegfried Lüderitz: {{Webarchiv|url=http://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/php/ortschronisten/Ortsartikel/HOO_Timmel_-1_Luederitz_N_A_P.pdf |wayback=20150924062704 |text=''Timmel, Gemeinde Großefehn, Landkreis Aurich''.}} (PDF; 60&nbsp;kB) Arbeitskreis der Ortschronisten der [[Ostfriesische Landschaft|Ostfriesischen Landschaft]]; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> Daar sünd to nömen de Olle Küsteree (1857), de Olle School (1891), dat Olle Vaagdhuus (1794)[13], dat Geburtshuus van de Heimaaddichterin Antonie Wübbens (1842), dat Geburtshuus van de Philosoph Wilhelm Schapp (um 1850), de Lööwenaptheek (1885)<ref>Mohammad Hossein Beheshty: {{Webarchiv |url=http://www.loewenapo-timmel.de/apo_timmel/ueber_uns.html |text=''Geschichte der Apotheke''. |wayback=20121014055634 }} loewenapo-timmel.de; abgerufen am 22. Juni 2011.</ref>, de Gulfhusen Mesch (1802), de Kastanjehoff (1883)<ref>{{Webarchiv|url=http://hbepaper.emderzeitung.de/eweb/media/hb/2011/05/25/pdf/25_05_2011_HBO_13_fe2b952bd6.pdf |wayback=20160520115423 |text=''Nach vielen Jahren zieht wieder Leben in den „Kastanjehoff“ in Timmel ein''.}} (PDF; 4,2&nbsp;MB) In: ''[[Ostfriesen-Zeitung]]'', 25. Mai 2011; abgerufen am 28. September 2024.</ref>, dat Lüttje Hus (1910)<ref name="lienstromberg" /> un annern. === Histoorske Rundweg Timmel === All Boowarken könen över de Histoorske Rundweg Timmel van Buten bekeeken worden. Up de Lehrpadd döör de histoorske Oortskeern söllt Touristen un Inheemsken de lokaale Boohistoorje, dat Leven un Arbeiden van de Bewohners van dat oostfreeske Dörp Timmel vermiddeln un togliek över dat lokaal Arve herut een Insicht in de histoorske Bookultur Noordduitslands geven.<ref name="lienstromberg">Wilhelm Lienstromberg: [http://www.kuwi.europa-uni.de/de/studium/master/sek/_downloads/masterarbeiten/Abstract__Ma_W_Lien_21102009.pdf ''Spurensuche in Timmel. Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands''.] (PDF; 1,4&nbsp;MB) kuwi.europa-uni.de, Abstract; abgerufen am 21. Juni 2011.</ref> De Route kann sowoll up egen Fuust as ok in een van een Leder föhrt Koppel oflopen worden. Daarto wuur van´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn een Kaart mit Informationen herutgeven, in de de enkelde Stationen beschreven worden.<ref name="ONonline">[http://www.on-online.de/-news/artikel/82856/ ''Timmel: Historischer Rundweg mit 25 Häusern''.] In: ''[[Ostfriesische Nachrichten]]'', 5. Mai 2008; abgerufen am 9. Oktober 2012.</ref> De Rundweg entstunn in 2007 up Grund van dat 175-jahrige Aptheekenjubiläum van de Timmeler Lööwen-Aptheek. As föhrt Spazeergang döör dat histoorske Timmel wuur een Utwahl van de histoorske Boowarken van´t Oort vöörstellt. De Erfolg van de eerste Rundweg weer de Anlass vöör dat Schapen van de ehrenamtliken Warkgrupp Historischer Rundweg Timmel in´t Verkehrs- und Heimatverein Grootefehn. Disse stellde een vergrooterden Weg vöör, up de tosamen 26 histoorske Boowarken vöörstellt worden, de dat Utsehn van´t Oort mit sien ruugweg 900 Inwohners prenten. An´t 11. Mai 2008 wuur de Rundweg openmaakt.<ref name="ONonline" /> === Holtskulpturen to de Histoorje van Timmel === Up Grund van de 1111 Jahr Fier in´t Jahr 2011 wuurn döör de Auerke Künstler Heinrich Klemme-Zimmermann sess Holtskulpturen schafft, de vöör de Verloop van Timmel stahn. De Künstler hett daarvöör 400 Jahr oll Eekenholt ut een Timmeler Gulfhuus bruukt. Een Eekenstamm steiht vöör de eens mit Wald bestahnde Umstreek van Timmel; een Mönk steiht as Symbool vöör dat eens bestahnde Klooster; een Koh as Teken vöör de Buurkeree; een Anker vöör de Schipperee un de Navigationsschool; een Tweespits of Napoleoniske Hood, de van een Messförk upspitt word steiht vöör de Schipperupstand unner de napoleoniske Besettenstied; een Sünnenhood un een Fotoapparaat symboliseeren dee Tourismus. De Künstler leet sük daarbi van een van Hartmut Schoon verfaatden Gedicht anregen. De Skulpturen wuurn up dat Grundstück van´t Tourist-Information upstellt.<ref>''Sechs Holzskulpturen stehen für Timmel''. In: ''Ostfriesische Nachrichten'', 14. Juni 2011</ref> === De Meeren === In Südwest van Timmel liggt inmidden van de Meeden dat 25 Hektar groote Timmeler Meer, een groot Binnenmeer, de mit de wieder südelk liegende Boekzeteler Meer in Verbinnen steiht, dat allerdings al up dat Gewest van de Gemeente Moormerland in´t Landkreis Leer liggt. Dat 14 Hektar groote Boekzeteler Meer is een flack Leegmoormeer un liggt in een Schmeltwatergööt, in de ok dat Fehntjer Deep verlööpt. Dat Boekzeteler Meer un de Umstreek is as Naturschuulrebett utweesen.<ref>[http://www.nlwkn.niedersachsen.de/live/live.php?navigation_id=8062&article_id=41187&_psmand=26 Naturschutzgebiet ''Boekzeteler Meer'' (NSG WE 231)], abgerufen am 6. März 2011</ref> Nordoostelk liggt dat fast kreisrund Froenmeer. == Politik == === Buurrmeesters in Timmel === Buurmeesters, in´t hüütige Sinn, gifft dat in de Gemeente Timmel sied de Begünn van´t Franzoosentied van 1807 an bit to de nedersassiske Gemeentereform in´t Jahr 1972.<ref name="Meyer" /> ==== Buurmeester/Amtstied ==== * Johann Seben Onneken 1810–1812 * Egge Weers 1813–1835 * Berend Soeken 1835–1862 * Hermann Heinrich Cassens 1862–1880 * Reinder Rinderts Saathoff 1880–1886 * Soeke Soeken 1886–1899 * Hayo Schapp 1899–1914 * Egge Mansholt 1914–1920 * Ike Müller 1920–1922 * Heyo Bohlen 1922–1940 * Hermann Blank 1940–1948 * Hermann Onnen 1948–1954 * Hinrich Andreeßen 1954–1968 * Erich Cassens 1968–1972 Sied 1972 is Timmel een Deel van de Gemeentee Grootefehn. === Oortsbuurmeesters in Timmel === Sied 1972 gifftt dat in Timmel een Oortsbuurrmeester. In de Tied van 1976 bit 1981 wuurn in de Gemeente Grootefehn kien Oortsbuurmeester kiest. ==== Oortsbuurmeesters Amtstied ==== Erich Cassens 1972–1976 Erich Cassens 1981–1986 Siegfried Lüderitz 1986–2001 Dieter Rogge 2001–2006 Wilhelm Buschmann 2006-2021 Silke Bergmann 2021-heute<ref>{{Internetquelle |url=https://www.grossefehn.de/cms/ortsbuergermeisteramt--wie-der-vater,-so-die-tochter.html |titel=Ortsbürgermeisteramt: Wie der Vater, so die Tochter |hrsg=Gemeinde Großefehn |sprache=de |abruf=2021-12-13 }}</ref> == Verenen und Choren == In Timmel gifftt dat een beleevt Vereensleeven.<ref name="Zukunft">Unser Dorf hat Zukunft, Timmel 2010</ref> * [[Uns Timmel e.V. |Dörpvereen „Uns Timmel e.V.“]] * Sportvereen SuS Timmel e.V. * Fahr- und Riedtvereen Timmel * Bootssportvereen Boekzeteler Meer (BSB) Timmel * Paddelfrünn Timmel * Wannerklootje Grootefehn mit Sitz in Timmel * Landfroen Timmel * Buurkereeske Twiegvereen Timmel-Ulbargen * Kanientuchtvereen J16 * Shantychor van´t Koniglike Navigationsschool Timmel * Vokalensemble Cantarella Timmel * Wannergruppendanzers * Timmeler Dörptheater === Förderverenen === Daaröver herut gifft dat noch twee Förderverenen:<ref name="Zukunft" /> * Fördervereen Oll Dörpschool * Fördervereen van de Königlike Navigationsschool Timmel == Bekennde Minsken == To de bekennde Söhns un Dochters Timmels behören: * de Gymnasialmeester un Historiker Ufke Cremer (* 30. September 1887 in Timmel; † 16. Oktober 1958 in Norden) * de Navigationsmeester und Wereldumseiler Carl Ewald Kruse (3. August 1831 in Timmel; † 29. August 1891 in Emden) * de Philosoph un Jurist Wilhelm Schapp (* 15. Oktober 1884 in Timmel; † 22. März 1965 in Aurich) * de Schrieverke [[Toni Wübbens]], geboorn Töpfer (* 12. Mai 1850 in Timmel; † 15. Dezember 1910 Hannover). == In Timmel upwussen bekennde Minsken: == * de Aptheeker, Chemiker und Fachhoogschooldirektor Johann August Kruse, ok John Kruse nöömt (* 7. Juli 1822 in Aurich; † 19. Oktober 1895 in Melbourne, Australien) == Literatur == * Gerhard Meyer: Timmel- Chronik eines alten ostfriesischen Dorfes. Timmel 1986 * Gerhard Meyer: Die Familien der Kirchengemeinde Timmel Teil 1 + 2. Verlag Ostfriesische Landschaft, Aurich 1987 * Wilhelm Lienstromberg: Spurensuche in Timmel - Die historischen Gebäude Timmels als Teil der Kulturlandschaft rund um die Fehngebiete Ostfrieslands. Masterarbeit, Meppen, Frankfurt/Oder 2009 * Dieter Rogge, Hartmut Schoon, Gerd Simmering u. a.: Timberlae - Timmel - Entwicklung eines Dorfes - Beiträge zur Ortsgeschichte. Print Media Vertrieb und Verlag, Wiesmoor 2011 == Weblinks == {{Commonscat}} * [http://www.timmel.net/ Internetoptritt vun Dörp] * [https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user_upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO_Timmel.pdf Beschreibung von Timmel.] (PDF; 656&nbsp;kB) In: [[Historische Ortsdatenbank für Ostfriesland|Historische Ortsdatenbank]] der [[Ostfriesische Landschaft|Oostfreeske Landskupp]]. == Einzelnachweise == • Dettmar Coldewey: Frisia Orientalis - Daten zur Geschichte des Landes zwischen Ems und Jade. Wilhelmshaven 1967 • Genealogie-Forum: Timmel (Memento des Originals vom 10. Juni 2008 im Internet Archive) Info: Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis., gesehen 21. Juni 2011. • Dieter Rogge in "Timberlae - Timmel - Die Gebietsreform nimmt Timmel die Selbstständigkeit", Hrsg. "Uns Dörp Timmel e.V.", 2011, Seite 182 f. [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Landkreis Auerk]] [[Kategorie:Oostfreesland]] 2bwmr8ul92b3kyd0ln6f233ch3s9xsg 0 153823 1071982 1071692 2026-07-10T13:55:43Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071982 wikitext text/x-wiki '''Lottie Cunningham Wren''' (* [[29. September]] [[1959]] in [[Bilwaskarma]], [[Nicaragua]]) is en [[Nicaragua|nicaraguaansche]] [[Avkatin]] ut de Volksgrupp von de [[Miskito (Volk)|Miskito]]. Se sett sik för de Rechten von de indigenen Völker in Nicaragua in, dat se sülvsbestimmt op jemehr Land un Ressourcen togriepen köönt. == Leven == Wren hett en Lehr as [[Krankenswester]] maakt, hett aver later tosätzlich [[Juristeree]] studeert. Se wull geern wat doon, de indigenen Minschen to jemehr Rechten to helpen. Se hett an de [[Universidad Centroamericana]] in [[Managua]] studeert un dat Studium 1994 mit en [[Dokter (akadeemsch Graad)|Dokter]] afslaten. Siet 1995 arbeidt se as Avkatin. 2003 hett Wren de [[NGO]] „Centro por la Justicia y Derechos Humanos de la Costa Atlántica de Nicaragua“ (CEJUDHCAN, ''Zentrum för Gerechtigkeit un Minschenrechten an de Atlantikküst von Nicaragua'') grünnt un is Präsidentin von de Organisatschoon.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.frontlinedefenders.org/en/testimonial/lottie-cunningham-wren-testimony |titel=Lottie Cunningham Wren Testimony |datum=2016-04-18 |abruf=2020-10-01 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://elaw.org/users/lottie-cunningham-wren |titel=ELAW |abruf=2020-10-01 }}</ref> 2020 hett se för ehr Arbeid den [[Right Livelihood Award]] kregen.<ref>[https://www.nzz.ch/international/alternativer-nobelpreis-fuer-aktivisten-in-weissrussland-und-im-iran-ld.1579456 ''Alternativer Nobelpreis geht nach Weissrussland und an die iranische Menschenrechtsanwältin Nasrin Sotoudeh''], [[Neue Zürcher Zeitung]] an’n 1. Oktober 2020</ref> == Weblenken == * [https://web.archive.org/web/20201006164334/https://www.rightlivelihoodaward.org/announcement/lottie-cunningham-wren/l2-de/ Kortbiografie] bi ''The Right Livelihood Award Foundation''. == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Wren, Lottie Cunningham}} [[Kategorie:Jurist]] [[Kategorie:Aktivist]] [[Kategorie:Börger von Nicaragua]] [[Kategorie:Boren 1959]] [[Kategorie:Fru]] lwdyjvak6khhsdjbdvinv6jxcqu4ro9 0 158548 1072036 1071741 2026-07-10T18:11:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072036 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roger Penrose 9560.JPG|mini|hochkant|Roger Penrose (2011)]] Sir '''Roger Penrose''' [[Order of Merit|OM]] (* [[8. August]] [[1931]] in [[Colchester]], [[Graafschop Essex|Essex]]) is in [[Grootbritannie|britisch]] [[Mathematiker]] un [[Theoretische Physik|theoretischer Physiker]]. Hööftforschungsrebeeden vun Penrose sünd de [[mathematische Physik]] un de [[Kosmologie]], sien Arbeiten up disse Rebeeden sünd hooch acht. He hett sück in tallriek populärwetenschaplich Böker to Themen vun de [[Philosophie]] ütert. Hüm wurr 2020 de Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] tospraaken, ''für die Entdeckung, dass die Bildung [[Schwarzes Loch|Schwarzer Löcher]] eine robuste Vorhersage der [[Allgemeine Relativitätstheorie|allgemeinen Relativitätstheorie]] ist'' (Laudatio).<ref>Laudatio: ''for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity'', [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ Press Release, Nobel Prize Physics 2020]</ref> Meent is dormit, dat sien Arbeiten ünner blots wenig global Annahmen de Existenz vun Swaart Löcker vörherseggen deen. == Leven == Roger Penrose is de Söhn vun den medizinischen Genetiker [[Lionel Penrose]] (Begrünner vun dat ''Colchester Surveys'' to dat Opdecken vun genetisch bzw. Umwelt-Oorsaken vun geistig Erkrankungen) un vun Margaret Leathes, en Doktersche. He is de Bröer vun den Physiker [[Oliver Penrose]] un den teihnmaligen (1958–1969) britisch [[Schach]]meester un Psycholoog [[Jonathan Penrose]]. Sien Vader is 1939 nah [[London (Ontario)|London]] in [[Ontario]], [[Kanada]], utwannert (he weer dor Direkter vun de psychiatrisch Klinik an dat Hospital), wo Penrose de School besöcht hett. 1945 kehr de Familie nah England torüch, un Penrose hett dat [[University College London]] besöcht, wo sien Vader Perfesser för Genetik weer. Nah den Bachelor is he an de [[Cambridge University]] wesselt, um in [[Algebraische Geometrie|algebraische Geometrie]] bi [[William Vallance Douglas Hodge]] to arbeiten, is denn aber to [[John Arthur Todd]] wesselt, bi de he 1957 sien Doktertitel maakt hett. Dorneben hett he ok Physik-Kurse bi [[Paul Dirac]] un [[Hermann Bondi]] hört un wurr buterdem stark dör den Kosmologen [[Dennis Sciama]] beinfloot. 1956/57 weer he Assistant [[Lecturer]] an dat [[Bedford College]] in London, wessel dornah as ''Research Fellow'' an dat [[St John’s College (Cambridge)|St. John's College]] in Cambridge. 1959–1961 hett he in den [[USA]] an de [[Princeton University]] un an de [[Syracuse University]] arbeit, dornah 1961–1963 an dat [[King’s College (Cambridge)|King's College]] in Cambridge un 1963/64 as Gastperfesser an de [[University of Texas at Austin]]. 1964 wurr he [[Lecturer|Reader]] an dat [[Birkbeck, University of London|Birkbeck College]] in London un 1966 dor Perfeeser för anwennd Mathematik. Penrose weer van 1973 bit 1998 [[Rouse Ball Professor]] an de [[Oxford University]]. Dornah wurr he Geometrie-Perfesser an dat [[Gresham College]] in [[London]]. Van 1992 bit 1995 weer he Präsident vun de ''International Society on General Relativity and Gravitation''. He weer van 1959 bit 1981 in eerst Ehe mit de Amerikanerin Joan Isabel Wedge verheiraadt, mit de he dree Kinner hett. In tweet Ehe hett he 1988 de Lehrerin Vanessa Thomas heiraadt mit de he twee Kinner hett.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://prabook.com/web/roger.penrose/536286 |titel=Roger Penrose (born August 8, 1931), British Professor |werk=prabook.com |hrsg= |datum= |format= |sprache=en |archiv-url= |archiv-datum= |offline= |abruf=2019-01-04}}</ref> == Apenlichkeit == In de Apenlichkeit is Penrose dör sien populärwetenschaplich Arbeiten bekannt: In mehreren Böker (''[[The Emperor's New Mind]]''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=Computerdenken: Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Physik |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2001 |ISBN=3-8274-1332-X}}</ref>, ''Shadows of the Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose |Titel=[[Schatten des Geistes]] |Verlag=Spektrum Verlag |Datum=1995 |ISBN=3-86025-260-7}}</ref>, ''The Large, the Small and the Human Mind''<ref>{{Literatur |Autor=Roger Penrose, Abner Shimony, [[Nancy Cartwright (Philosophin)|Nancy Cartwright]], [[Stephen W. Hawking]] |Titel=Das Große, das Kleine und der menschliche Geist |Verlag=Spektrum Akademischer Verlag |Datum=2002 |ISBN=3-8274-1331-1}}</ref>) sett he sück mit mathematisch-physikalisch mit Problemen vun dat [[Bewusstween]] un de [[Künstlike Intelligenz|künstlichen Intelligenz]] utnanner. == Leistungen == === Physik === [[Datei:WMAP 2010.png|mini|Temperaturswankungen vun de kosmisch Achtergrund&shy;strahlung, meeten dör WMAP.]] Penrose hett [[Spin-Nettwark]]en inführt, ut de later de Theorie vun de [[Loop-Quantengravitatschoon]] un de [[Twistor-Theorie]] entwickelt wurr. Insbesünnere de Utbau vun de Twistor-Theorie, de he begrünnd hett un de he as Basis vun en umfaaten physikalischen Theorie vun de fundamentalen Wesselwirkungen un Deelken sücht, weer hüm een vun de Hööftanliggen in sien Wetenschaps-Karriere. En wiedere grundleggend Erkenntnis in de Kosmologie geiht up hüm un [[Stephen Hawking]] torüch: de Satz vun Hawking-Penrose, nah den de Einsteinschen Feldgliekungen notwendig Lösungen mit [[Singularität (Astronomie)|Singularitäten]] (to’n Bispeel Oorknall oder Swaart Löcker) existeeren (kiek [[Singularitäten-Theorem]]). Nah Penrose sünd Singularitäten aber immer dör Ereignishorizonte afschermt un ''nakend Singularitäten'' kommen nich vör ([[Cosmic Censorship]] Hypothese vun Penrose). De vun hüm 1969 opdeckt [[Penrose-Perzess]]<ref>Penrose, Gravitational collapse: the role of general relativity, Rivista del Nuovo Cimento, Serie 1, Band 1, 1969, S. 252</ref> maakt dat mögelk, ut roteeren swaart Löcker, Energie to entnehmen. Sluutend hett Penrose 1979 mit de [[Weylkrümmungshypothese]] ok en Vörslag maakt, wu de [[Tweete Hööftsatz vun de Thermodynamik]] in de Kosmologie verwuddelt ween kunn, un wu somit up de een Siet de kosmologische [[Tietpiel]], up de anner Sie de beindruckende beobachtete rüümliche Homogenität un Isotropie vun dat [[Universum]] verklort wurrn kunn. In’n Tosommenhang mit de Allgemeen Relativitätstheorie hett he ok dat [[Penrose-Diagramm]] entwickelt, mit dat man de globale Struktur vun en [[Ruumtiet]] graphisch dorstellen kann. Penrose fordert de Entwicklung vun en Theorie vun de [[Quantengravitatschoon]] ünner Berücksichtigung vun en gewissen [[Berekenbarkeit|Nichberekenbarkeit]] in de Welt vun de [[Quantenphysik|Quantenphänomene]] bzw. hör Düüden un de Integratschoon vun de Prinzipien vun Einstein sien Allgemeen Relativitätstheorie. Disse nee Physik hett he ''OR-Physik'' nömmt. === Mathematik === [[Datei:Roger-Penrose-Kachelstruktur.jpg|rechts|duum|Umsetten vun de 5-fack symmetrisch Kachelstruktur vun Roger Penrose]] [[Datei:Pentaflake-C 3rd Iteration Blue.svg|rechts|duum|Penta Plexity]] Noch as Student hett Penrose 1955 de [[Pseudoinverse|Penrose-Inversen]] vun Matrizen opdeckt. Penrose hett 1974 mehrere tonanner verwandt lütt nicht-perioodsch Mengen von Kacheln, insbesünnere ok mehrere ''aperiodische Paare'' opdeckt. Mit sückse Kacheln kann de Ebene parketteert wurrn, aber kien vun disse [[Parketteeren]] is perioodsch (dat heet, dat wedderhaalt sück nich up de nipp un nau Wies). Se hemm aber immer en gewisse Ordnung un sünd fieftalig dreihsymetrisch. Se wurrn dorum ''quasiperiodisch'' nömmt. Disse [[Penrose-Parketteeren]] sünd ut en hierarchisch struktureert Packung vun regelmatig Fiefecken (kiek ünnern) afleit. 1984 wurrn ähnliche Strukturen bi [[Quasikristall]]en funnen. Roger Penrose hett ünner annern dat [[Penrose-Dreeeck]], en Dreeeck mit dree upnanner stahn rechten Winkeln, utfunnen. De Konstruktschoon, de in de Realität nich mögelk is, hett den nedderlannschen Grafiker [[M. C. Escher]] to de Biller ''Wasserfall'' un ''Belvedere'' anreegt. In de Mathematik wurrd Schönheit faken mit Eenfackheit in Verbindung brocht. Penrose kummt hier to dat Ergevnis, dat in de Mathematik nich Eenfackheit as sückse mui is, sonnern vör allen ''unverwacht Eenfackheit''.<ref>Roger Penrose: ''The Role of Aesthetics in Pure and Applied Mathematical Research''. In: ''Bull. Inst. Math. Appl.'' Band 10, 1974, S. 266–271.</ref> === Physik un Bewusstween, Arbeiten to de Grundlagen vun de Quantenmechanik === Penrose versöcht in mehreren Warken mit en [[Dree-Welten-Lehre]] [[Metaphysik|metaphysische]] Probleme populärwetenschaplich to beschrieven un sien Lösungsvörslääg dortostellen. Ut de eerst Welt in dat platonisch-mathematischen Logo is de physikalische Realität blots en lütt Utsnitt (dat weern anner Natuurgesetten denkbor). De darte, geistige Welt is dat Bewusstween vun Jedereen. As ok [[Stuart Hameroff]] up de Söök nah „en physikaalsch Heimat för Bewusstween“, sleiht Penrose en –&nbsp;kontrovers diskuteert&nbsp;– Modell vörr, nah dat dit in’n Wesentlichen up to Tiet in’t Eenzelne noch unbekannten [[Quantenmechanik|quantenmechanischen]] Effekten as [[Einstein-Podolsky-Rosen-Paradoxon|EPR-Phänomenen]], [[Quantenverschränkung]] oder [[Quanten-Nichtlokalität]] un [[Dekohärenz|Quantenkohärenz]] foot, de he in in [[Mikrotubuli]] vun dat [[Cytoskelett|Zellskeletts]] un de Snittstäe mit dat [[Nervenzelle|Neuron]] lokaliseert. Nah disse Theorie führen subtile physikalische Perzesse up Nanometerskala (10<sup>−9</sup> m) in dat Grenzrebeet tüschen klassisch Physik un Quantenmechanik in en hoochentwickelt Nervensystem to dat, wat wi „[[Geist]]“ oder „[[Bewusstween]]“ nömmen. Vun anner Quantenphysikern, Neurobiologen un Philosophen, as [[Thomas Metzinger]], [[Gerhard Roth (Bioloog)|Gerhard Roth]] oder [[Christof Koch]], wurrd dat Hameroff-Penrose-Modell allerdings aflehnt. Aber, för sien Theorie kriggt he vun verscheeden Natuurwetenschaplern ok Ünnerstütten, so to_n Bispeel dör de Physiker [[Hans-Peter Dürr]] un [[Amit Goswami]] as ok den Chemiker [[Rolf Froböse]].<ref>[https://www.livenet.ch/themen/wissen/naturwissenschaften/300896-seele_lebt_nach_tod_des_koerpers_weiter.html ], zuletzt gesehen am 3. Mai 2020.</ref><ref>[https://www.welt.de/wissenschaft/article1938328/Die-Seele-existiert-auch-nach-dem-Tod.html Die Seele existiert auch nach dem Tod], toletzt ankeeken an’n 3. Mai 2020.</ref> Penrose hett 2003 gemeensam mit den nedderlannschen Experimentalphysiker [[Dirk Bouwmeester]] vörslahn, sien Hypothese vun den Infloot vun de gravitativen Ruumkrümmung up de Superpositschoon vun quantenmechanisch Tostände<ref>{{Cite journal | last = Penrose | first = Roger | title = On Gravity's Role in Quantum State Reduction | journal = General Relativity and Gravitation | volume = 28 | issue = 5 | pages = 581–600 | year = 1996 | doi = 10.1007/BF02105068|bibcode = 1996GReGr..28..581P }}</ref> an Nano-Spegeln to testen.<ref>[http://www.news.leiden.edu/news-2011/roger-penrose.html Universität Leiden 2011 to Penrose]</ref><ref>W. Marshall, C. Simon, Penrose, Bouwmeester: ''Towards the quantum superposition of a tiny mirror.'' In: ''Phys. Rev. Lett.'' Band 91, 2003, S. 130401–1, [http://pitp.physics.ubc.ca/confs/7pines2010/individualreadings/10-bouwmeester.pdf pdf]</ref> == Utteknungen == <div style="column-width:30em"> * 1971 [[Dannie-Heineman-Pries för mathematische Physik]] * 1972 Fellow vun de [[Royal Society]] (FRS) * 1975 [[Eddington-Medaille]] * 1978 Plenarvördrag up den Internatschonalen Mathematikerkongress in Helsinki (The complex geometry of the natural world) * 1985 [[Royal Medal]] vun de [[Royal Society]] * 1988 [[Wolf-Pries]] för Physik * 1990 [[Albert-Einstein-Medaille]] * 1994 as [[Knight Bachelor]] to’n Ridder slahn * 1998 Liddmaat vun de [National Academy of Sciences]] vun de USA * 1998 [[Helmholtz-Medaille]] vun de [[Berlin-Brannenborgsche Akademie vun de Wetenschapen]] * 2000 [[Karl-Schwarzschild-Medaille]] vun de [[Astronoomsche Sellschop]] * 2000 [[Order of Merit]] * 2001 Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ria.ie/roger-penrose |titel=Members: Roger Penrose |hrsg=Royal Irish Academy |abruf=2019-05-11 }}</ref> * 2004 [[Amaldi-Medaille]] * 2004 [[De-Morgan-Medaille]] * 2006 [[Dirac Medal (UNSW)|Dirac Medal]] vun de [[University of New South Wales]] * 2008 [[Copley-Medaille]] * 2011 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]] * 2018 [[Clay Award for Dissemination]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.claymath.org/events/news/dissemination-award |titel=Dissemination Award |werk=claymath.org |hrsg= |datum=2018-03-08 |sprache=en |abruf=2019-01-04}}</ref> * 2019 [[Pomerantschuk-Pries]] * 2020 [[Erasmus Medal]] * 2020 [[Nobelpries för Physik]] </div> == Böker (Utwahl) == * ''Tensor Methods in Algebraic Geometry''. [[University of Cambridge]] 1956. ([[Dissertatschoon]]) * ''Geometrical Algebras: A New Approach to Invariant Theory''. [[Bedford College]], London 1957. *''Techniques of Differential Topology in Relativity'', SIAM, Philadelphia 1972. * mit [[Wolfgang Rindler]]: ''Spinors and Space-Time. Volume 1: Two-Spinor Calculus and Relativistic Fields.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 1987, ISBN 0-521-33707-0. * ''The Emperor's New Mind. Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics.'' Oxford University Press, 1989, ISBN 0-14-014534-6. ** dt. Utgaav: ''Computerdenken. Des Kaisers neue Kleider oder Die Debatte um Künstliche Intelligenz, Bewusstsein und die Gesetze der Natur.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 1991, ISBN 3-8274-1332-X. * ''Shadows of the Mind. A Search for the Missing Science of Consciousness.'' Oxford University Press, 1994, ISBN 0-19-853978-9. ** dt. Utgaav: ''[[Schatten des Geistes]]. Wege zu einer neuen Physik des Bewusstseins.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin/Oxford 1995, ISBN 3-86025-260-7. * mit [[Stephen Hawking]]: ''The Nature of Space and Time.'' Princeton University Press, 1996, ISBN 0-691-03791-4. ** dt. Utgaav: ''Raum und Zeit.'' Rowohlt, Reinbek 1998, ISBN 3-498-02934-7. ** Hawkings Teil des Buches ist frei erhältlich unter: {{arXiv|hep-th|9409195}} * ''The Large, the Small and the Human Mind.'' Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5. ** dt. Utgaav: ''Das Große, das Kleine und der menschliche Geist.'' Spektrum, Heidelberg/Berlin 2002, ISBN 978-3827402899 * ''Quantum Computation, Entanglement and State Reduction.'' In: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' Series A, 356, 1998, S. 1927–1939. * ''[[The Road to Reality]]. A Complete Guide to the Laws of the Universe.'' Jonathan Cape, London 2004, ISBN 0-224-04447-8. **Düütsch Deelöversetten: ''Der Weg zur Wirklichkeit: die Teilübersetzung für Einsteiger'', Översettersche Anita Ehlers, Bidrääg vun [[Markus Pössel]], Spektrum Akademischer Verlag 2010, ISBN 978-3827423412 *mit Wolfgang Rindler: ''Spinors and Space-Time. Volume 2: Spinor and Twistor Methods in Space-Time Geometry.'' Cambridge Monographs on Mathematical Physics. Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-34786-6. *''Cycles of Time.'' Bodley Head, 2010, ISBN 978-0-224-08036-1. ** düütsch: ''Zyklen der Zeit. Eine neue ungewöhnliche Sicht des Universums.'' Översett vun Thomas Filk. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2011, ISBN 978-3-8274-2801-1. *''Collected Works'', 6 Bände, Oxford University Press 2011. *''Fashion, Faith, and Fantasy in the New Physics of the Universe'', Princeton University Press, Princeton, New Jersey, USA 2016, ISBN 978-0-691-11979-3. *''Consciousness and the Universe: Quantum Physics, Evolution, Brain & Mind'', Science Publishers, New York, 2010, ISBN 978-1938024306 == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=120520567 DNB-Katalog] * John J. O’Connor, Edmund Frederick Robertson: [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Penrose/ Roger Penrose] In: MacTutor History of Mathematics archive * {{Internetquelle |url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |titel=Penrose Tilings |hrsg=Southern Polytechnic State University |datum=2011-08-15 |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://fac-web.spsu.edu/math/tile/aperiodic/penrose/penrose1.htm |wayback=20150316233147 |text=Penrose Tilings |archiv-bot=2026-07-10 18:11:30 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |titel=Science and the Mind |datum=1999-05-12 |sprache=en |kommentar=Audio-Vortrag von Roger Penrose zum ''Orch OR''-Modell des Bewusstseins |abruf=2012-01-16 }} {{Webarchiv|url=http://doug-pc.itp.ucsb.edu/online/plecture/penrose/ |wayback=20160304080418 |text=Science and the Mind |archiv-bot=2026-07-10 18:11:30 InternetArchiveBot }} {{Normdaten|TYP=p|GND=120520567|LCCN=n/82/139094|NDL=00515478|VIAF=108188624}} {{SORTIERUNG:Penrose, Roger}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Physiker]] [[Kategorie:Mathematiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] dqo42ii64w6ogqsu4o97wfex2u2mtxt 0 159166 1071983 1071693 2026-07-10T13:57:20Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071983 wikitext text/x-wiki '''Louise Elisabeth Glück''' [{{IPA|ˈglɪk}}] (ok ''Gluck''; * [[22. April]] [[1943]] in [[New York City]]; † [[13. Oktober]] [[2023]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]]) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Lyrik]]erin un [[Essay]]istin. Hör wurr 2020 de [[Nobelpries för Literatur]] tospraaken. == Leven == Glück hör jöödsch Grootöllern vun Vaders Siet stammten ut [[Ungarn]] un harr nah hör Inwannern in de USA en Levensmiddelgeschäft in New York. Hör Vader weer all in de USA boren, hör Moder weer vun russisch-jöödsch Afstammen<ref>{{cite book|author=Daniel Morris|title=The Poetry of Louise Glück: A Thematic Introduction|url=https://books.google.com/books?id=w4pY_Ov3oe0C&pg=PA67|year=2006|publisher=University of Missouri Press|isbn=978-0-8262-6556-2|pages=67}}</ref> un weer Afsolventin vun dat [[Wellesley College]]. Louise Glück is up [[Long Island]] upwussen. In hör Kindheit hemm hör de Öllern[[greeksch Mythologie]] un klassische Stoffe nahe brocht, etwa dat Leven vun [[Jeanne d’Arc]]. Se hett all in jung Johren anfungen, Gedichte to schrieven. As Teenager hett Glück en [[Anorexia nervosa]] entwickelt.<ref>{{Cite news|last=Weeks|first=Linton|date=2003-08-29|title=Gluck to Be Poet Laureate|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2003/08/29/gluck-to-be-poet-laureate/c168beab-27d5-4b4d-8156-e5b6dbe99598/|url-status=live|access-date=}}</ref> Se hett de Oorsaak vun hör Krankheit in en Upsatz as Versöök beschreeven, sück vun hör Moder to lösen.<ref>{{Cite book|last=Glück|first=Louise|title=Proofs & Theories: Essays on Poetry|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=11}}</ref> An anner Stäe hett se hör Krankheit mit den Dood vun en öllere Süster in Verbindung brocht, en Ereignis, dat vör hör Gebort stattfunn. In’n Harvst vun hör Afslussjohrgang an de George W. Hewlett High School in [[Hewlett Bay Park]], New York, hett se sück söben Johr lang in [[Psychoanalyse|psychoanalytische Behandlung]] begeeven. Se hett an dat [[Sarah Lawrence College]] un an de [[Columbia University]], insbesünnere bi [[Léonie Adams]] un [[Stanley Kunitz]] studeert.<ref>{{Internetquelle|autor=Dan Chiasson|url=https://www.newyorker.com/magazine/2012/11/12/the-body-artist|titel=The Body Artist|werk=[[The New Yorker]]|datum=2012-11-12|abruf=2020-10-09|sprache=en-us}}</ref> 1967 hett se Charles Hertz Jr. Heiraadt, de Ehe wurr aber bald weer schett. Nahdem hör eerst Gedichtband ''Firstborn'' 1968 herutkommen weer, hett se an en [[Schrievblockade]] leeden, de se eerst överwinnen dee, as se 1971 en Dozentur an dat [[Goddard College]], en Privatschool in [[Plainfield (Vermont)|Plainfield]], [[Vermont]], annehm. Ansluutend harr se 20 Johren lang en Professur an dat [[Williams College]] inne. 1973 wurr de Söhn Noah boren, den se mit hör dormaligen Partner John Dranow harr, en Schriever, de dat Sömmer-Schrievprogramm an dat Goddard College anfungen harr. 1977 hemm se heiraadt, de Ehe hull bit Enn’n vun de 1990er Johren.<ref>[https://www.sevendaysvt.com/vermont/vermonts-struggling-culinary-school-plans-its-next-course/Content?oid=2332056 Vermont's Struggling Culinary School Plans Its Next Course], Seven Days, 12. März 2014. Afropen ann 9. Oktober 2020.</ref> Van 1999 bit 2003 hörr Glück den ehrenamtlichen Board of Chancellors vun de [[Academy of American Poets]] an. Siet 2004 is Glück ''Rosenkranz Writer in Residence'' un Perfessersche för Engelsch an de [[Yale University]]. == Wark == En Themenswoorpunkt vun de in’n free Rhythmus vun en natürlich dahenflooten Spraak verfaat, komplex struktureerten Gedichte mit pulseeren Versen is de Utnannersstte vun den Minschen mit den Unwägbarkeiten vun de Natuur, wobi Glück in hör [[Lyrik]] deelwies ok de Natuur sülvst mit den Minschen snacken lett.<ref>''[https://www.deutschlandfunkkultur.de/auszeichnung-fuer-amerikanische-lyrikerin.1895.de.html?dram:article_id=485457 Literaturnobelpreis geht an Louise Glück]'', deutschlandfunkkultur.de, sennd un afropen an’n 8. Oktober 2020.</ref> 2020 wurr Glück de [[Nobelpries für Literatur]] för hör „nicht o verwesseln poetische Stimm“ tospraaken. Mit hör literarisch Schaffen würr se de individuelle Existenz to en universelle Erfohrung maaken.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.youtube.com/watch?v=j-6f1IPOm5c&feature=emb_logo |titel=Livestream der Akademie zur Verkündung des Preisträgers 2020 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-10-08 |sprache=}}</ref> Hör Arbeiten wurrn in tallriek Spraaken översett. Twee Gedichtbände (''The Wild Iris'' un ''Averno'') wurrn vun [[Ulrike Draesner]] in’t Düütsche överdragen un sünd bi [[Luchterhand Literaturverlag|Luchterhand]] herutbrocht wurrn. == Eenzeltitel (Utwahl) == === Originalutgaven === * ''Firstborn''. The Ecco Press, New York 1968. * ''The House on Marshland''. The Ecco Press, New York 1975. * ''Descending Figure''. The Ecco Press, New York 1980. * ''The Triumph of Achilles''. The Ecco Press, New York 1985. * ''Ararat''. The Ecco Press, New York 1990. * ''The Wild Iris''. The Ecco Press, New York 1992. * ''Proofs and Theories: Essays on Poetry''. The Ecco Press, New York 1994. * ''The First Four Books of Poems''. The Ecco Press, New York 1995. * ''Meadowlands''. The Ecco Press, New York 1996. * ''Vita Nova''. The Ecco Press, New York 1999. * ''The Seven Ages''. The Ecco Press, New York 2001. * ''Averno''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2006. * ''A Village Life''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2009. * ''Poems: 1962–2012''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2013. * ''Faithful and Virtuous Night''. Farrar, Straus and Giroux, New York 2014. * ''American Originality: Essays on Poetry''. Macmillan, New York 2017. === Översett in’t Düütsche === * ''Averno''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun [[Ulrike Draesner]], Luchterhand Literaturverlag, München 2007, ISBN 978-3-630-87251-3. * ''Wilde Iris''. Gedichte. Ut dat Amerikaansche vun Ulrike Draesner, Luchterhand Literaturverlag, München 2008, ISBN 978-3-630-62144-9. * ''Abenteuer. Gedichte''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 2/2017, S. 174–180, ISBN 978-3-943297-34-8. * ''Treue und edle Nacht. Gedicht''. Ut dat Engelsche vun Uta Gosmann. In: [[Sinn und Form]] 6/2019, S. 737–743, ISBN 978-3-943297-50-8. == Utteknungen (Utwahl) == * 1975 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf">{{Internetquelle |url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/louise-gluck/ |titel=John Simon Guggenheim Foundation – Louise Glück |autor= |werk=gf.org |sprache=en |datum=2020-06-14 |zugriff=2018-07-04 }}</ref> * 1985 [[National Book Critics Circle Award]] för Lyrik (för ''The Triumph of Achilles'')<ref>{{Internetquelle |url=http://bookcritics.org/awards/past_awards#1985 |titel=National Book Critics Circle: Awards |autor= |werk=bookcritics.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04 }}</ref> * 1987 [[Guggenheim-Stipendium]]<ref name="gf" /> * 1993 [[Pulitzer-Pries/Dichtung|Pulitzer-Pries för Dichtung]] (för ''The Wild Iris'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.pulitzer.org/winners/louise-gluck |titel=The Wild Iris, by Louise Glück (The Ecco Press) |autor= |werk=pulitzer.org |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 1993 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 1996 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Letters]]<ref>{{Internetquelle| url=https://artsandletters.org/academy-members/ | titel=Academy Members| hrsg=American Academy of Arts and Letters| zugriff=2019-01-14}}</ref> * 2001 [[Bollingen Prize in Poetry]] vun de [[Yale University]]<ref>{{Internetquelle |url=https://bollingen.yale.edu/poet/louise-gluck |titel=Louise Gluck – The Bollingen Prize for Poetry |autor= |werk=bollingen.yale.edu |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2003 [[Poet Laureate der Library of Congress]]<ref>[http://www.loc.gov/poetry/laureate-2001-2010.html ''Past Poets Laureate: 2001–2010'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Abgerufen am 4. Juli 2018.</ref><ref>[http://www.loc.gov/poetry/more_gluck.html ''More about Louise Glück'']; [[Library of Congress]] (loc.gov). Afropen an’n 4. Juli 2018.</ref> * 2010 Finalistin vun den [[Griffin Poetry Prize]] (mit ''A Village Life'')<ref>{{Internetquelle |url=http://www.griffinpoetryprize.com/see-and-hear-poetry/a-g/louise-gluck/ |titel=Griffin Poetry Prize: Louise Glück |autor= |werk=griffinpoetryprize.com |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2012 [[Los Angeles Times Book Prize]] för Lyrik (för ''Poems 1962–2012'') * 2014 [[National Book Award/Lyrik|National Book Award för Lyrik]] (för ''Faithful and Virtuous Night'')<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalbook.org/books/faithful-and-virtuous-night/ |titel=Winner, National Book Awards 2014 for Poetry |autor= |werk=nationalbook.org |datum= |zugriff=2019-04-27}}</ref> * 2014 Liddmaat vun de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Gl%C3%BCck;smode=advanced;f1-date=2014 |titel=Member History |autor= |werk=search.amphilsoc.org |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2015 [[National Humanities Medal]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/louise-gl%C3%BCck |titel=Louise Glück |autor= |werk=neh.gov |sprache=en |datum= |zugriff=2018-07-04}}</ref> * 2020 [[Tomas Tranströmerpriset]] * 2020 [[Nobelpries för Literatur]] == Literatur == * {{Literatur |Titel=On Louise Glueck. Change what you see |Autor=Joanne Feit Diehl |Verlag=University of Michigan Press |Ort=Ann Arbor, Michigan |Datum=2005 |ISBN=0472030620}} * {{Literatur |Titel=Assembling a Landscape. The Poetry of Louise Glück |Autor=R. Miklitsch |Hrsg=R. H. W. Dillard |Sammelwerk=Companion to Contemporary Literature in English |Band=1 |Seiten=347–359 |Datum=2002}} * {{Literatur |Titel=Poetry of Louise Gluck. A Thematic Introduction |Autor=Daniel Morris |Verlag=University of Missouri Press |Ort=Columbia |Datum=2006 |ISBN=9780826265562}} * {{Literatur |Titel=Glück, Louise. Das lyrische Werk |Autor=[[Werner Reinhart (Amerikanist)|Werner Reinhart]] |Sammelwerk=[[Kindlers Literatur Lexikon]] |Auflage=3., völlig neu bearbeitete Auflage |Datum=2009 |Kommentar=Online-Ausgabe}} == Audio == * {{Internetquelle |url=http://hdl.handle.net/2374.UC/697028 |titel=Poetry Reading |datum=1997-11-07 |autor=Louise Glück |werk=The Elliston Project: Poetry Readings and Lectures at the University of Cincinnati |sprache=en |kommentar=Öffentliche Lesung; Aufnahme im Format mp3 unter CC-BY-NC-ND 3.0 |abruf=2020-10-08}} == Weblinks == {{Commons|Louise Glück}} * [https://english.yale.edu/people/adjunct-professors-and-senior-lecturers-creative-writers/louise-gluck Offizielle Webpräsenz] bi de [[Yale University]] * [https://www.poets.org/poetsorg/poet/louise-gl%C3%BCck Louise Glück] bei der ''Academy of American Poets'' (Profil und Gedichte) * [https://www.poetryfoundation.org/poets/louise-gluck Louise Glück] bei der ''Poetry Foundation'' (Profil und Gedichte) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=119122960|LCCN=n80005703|NDL=|VIAF=84538845}} {{SORTIERUNG:Gluck, Louise}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] 5x359bi4hcuvme3qm4yyx74h75971we 0 159896 1072004 1071711 2026-07-10T16:09:42Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072004 wikitext text/x-wiki [[Bild:Oleg Kononenko in 2002.jpg|rechts|duum|Oleg Kononenko]] '''Oleg Dmitrijewitsch Kononenko''' ({{S|ru|Олег Дмитриевич Кононенко|Oleg Dmitrievič Kononenko}}, {{S|tk|''Oleg Dmitriýewiç Kononenko''}}; * [[21. Juni]] [[1964]] in [[Türkmenabat]], [[Turkmensche SSR]], [[Sowjetunion]]) is en [[Russland|russ'sch]] [[Kosmonaut]]. He hett de Utteeken „[[Held vun Turkmenistan]]“ kreegen.<ref>''[http://tdh.gov.tm/news/articles.aspx&article19755&cat11 Указ о присвоении Олегу Кононенко звания «Герой Туркменистана»]'', 25. September 2019.</ref> == Kosmonautenloopbahn == === ISS-Expeditschoon 9 === Anfang 2002 wur Kononenko as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 9]] nomineert. Neben Kononenko sullen [[Gennadi Iwanowitsch Padalka|Gennadi Padalka]] as Kommandant un [[Edward Michael Fincke|Mike Fincke]] as Bordingenieure fleegen. Nah dat [[STS-107|Unglück vun de Columbia]] in‘n Februar 2003 wurr de Besattenstärkt vun de [[Internatschonale Ruumstatschoon|ISS]] ut Versörgensgrünnen up twee Personen minneseert. Dat harr Utwirken up all bit dorhen nomineert Mannschapen. As de Mission in’n April 2004 sluutend starten dee, weer Kononenko nich dorbi. === ISS-Expeditschoon 17 === Kononenko hett van April bit Oktober 2008 mit as Bordingenieur vun de [[ISS-Expeditschoon 17|Expeditschoon 17]] up de ISS arbeit. Start is sien Mission an’n 8. April 2008, as he tosommen mit den Kommandanten [[Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] un de Süüdkoreanerin [[Yi So-yeon]] an Bord vun Sojus TMA-12 losflaagen is. Dor hemm se denn de bitherig Stammcrew [[Peggy Annette Whitson]] un [[Juri Iwanowitsch Malentschenko]] arbeit, de nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Yi torüch to de Eer floog. Van de olt Stammbesatten bleev [[Garrett Erin Reisman]] up de ISS, de later vun [[Gregory Errol Chamitoff]] aflööst wurr. Chamitoff keem wiels de Mission STS-124 to de Statschoon. Kommandant vun STS-124 weer [[Mark Edward Kelly]] un de Pilot [[Kenneth Todd Ham]]. Dorto keemen de Missionsspezialisten [[Karen Lujean Nyberg]], [[Ronald John Garan]], [[Michael Edward Fossum]] un [[Akihiko Hoshide]] ut Japan. De Mission gung vör hüm un Wolkow to Enn‘, as de Nahfolgecrew mit Edward Michael Fincke un [[Juri Walentinowitsch Lontschakow]] un den Weltruumtouristen [[Richard Garriott]] an de Statschoon ankommen deen, un he un Wolkow nah en paar Daag vun gemeensam Arbeit mit Garriott weer torüch fleegen deen. Se sünd an’n 24. Oktober 2008 weer up de Eer lannd. Wiels sien Mission hett Kononenko twee Butenbordinsätze harrt. === ISS-Expeditschoon 30/31 === In‘n Oktober 2009 wurr Kononenko to’n tweeten Mal för en Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert.<ref>{{internetquelle |hrsg=NASA |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2009/oct/HQ_09-233_Space_Station_Crews_prt.htm |sprache=englisch |titel=NASA and its International Partners Assign Space Station Crews |werk=Release 09-233 |datum=7. Oktober 2009 |zugriff=14. Oktober 2009 }}</ref> Tosommen mit [[André Kuipers]] vun de ESA ut den Nedderlannen un den Amerikaner [[Donald Roy Pettit ]] flog he in’n Dezember 2011 to de ISS, wo all [[Daniel Christopher Burbank]], [[Anton Nikolajewitsch Schkaplerow]] un [[Anatoli Alexejewitsch Iwanischin]] arbeiten dee. Kononenko weer en vun de Bordingenieure vun de [[ISS-Expeditschoon 30]] un övernehm Enn’n April 2012 das Kommando vun de [[ISS-Expeditschoon 31]], nahdem Burbank, Schkaplerow un Iwanischin dör [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Sergei Nikolajewitsch Rewin]] un [[Joseph Michael Acaba]] aflöst wurrn weern. De Mission vun Kononenko, Kuipers un Pettit gung an’n 1. Juli 2012 to‘ Enn’n. === ISS-Expeditschoon 44/45 === In‘n Oktober 2012 wurr Kononenko för sien nächsten Langtietupenholt an Bord vun de ISS nomineert. He flog an’n 22. Juli 2015 as Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus TMA-17M]] tosommen mit den japaanschen Ruumfohrer [[Kimiya Yui]] un den amerikaanschen Astronauten [[Kjell Norwood Lindgren]] to de ISS, wo all [[Gennadi Iwanowitsch Padalka]], [[Michail Borissowitsch Kornijenko]] un [[Scott Joseph Kelly]] arbeiten deen. An’n 4. Dezember keemen [[ Sergei Alexandrowitsch Wolkow]] as Langtietkolleeg un [[Andreas Mogensen]] un [[Aidyn Ajymbetow]] för en negen Daag düern Körttietupenholt dorto. Mogensen un Ajmbetow sünd denn tosommen mit Padalka torüchflagen. Kononenko weer bit to’n 11. Dezember 2015 an Bord vun de ISS un kehr denn mit Yui un Lindgren weer to de Eer torüch. === Wiedere Loopbahn bi Roskosmos === An‘n 10. November 2016 wurr Kononenko vun den Baas vun dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]], [[Juri Walentinowitsch Lontschakow|Juri Lontschakow]], to’n Kommandanten vun dat Kosmonautenkorps nöömt.<ref>{{Internetquelle |autor= |hrsg= |url=http://www.gctc.ru/main.php?id=3660 |sprache=ru |titel=Олег Кононенко назначен командиром отряда космонавтов |datum=2016-11-10 |zugriff=2016-11-10}}</ref> === ISS-Expeditschoon 57–59 === An’n 3. Dezember 2018 is Kononenko to sien veerte Mission upbraaken. As Kommandant vun dat Ruumschipp [[Sojus MS-11]] is he mit de US-Amerikanerin [[Anne Charlotte McClain]] un den Kanadier [[David Saint-Jacques]] to de ISS flagen un hett för en körten Tiet as Bordingenieur för de [[ISS-Expeditschoon 57]], to de ok de Düütsche [[Alexander Gerst]], [[Sergei Walerjewitsch Prokopjew]] ut Russland un de US-Amerikanerin [[Serena Auñón|Serena Auñón-Chancellor]] hörrn deen, arbeit. An’n 20. Dezember 2018 hett he dat Kommando över de [[ISS-Expeditschoon 58]] övernommen. He, McClain un Saint-Jacques hemm denn ok de Anfangscrew vun de [[ISS-Expeditschoon 59]] billd, to de in’n März 2019 noch [[Alexei Nikolajewitsch Owtschinin]], [[Tyler Nicklaus Hague]] un [[Christina Hammock Koch]] keemen. De Rückkehr to de Eer mit McClain un Saint-Jacques weer an’n 25. Juni 2019. == Privates == Kononenko is in eenfack Verhältnissen upwussen. Sien Vader weer Fohrer in en Speditschoon, sien Moder Telefonistin an en Flooghaven. Kononenko hett an en Fackschool vör Volleyball studeert un weer Liddmaat vun de Jöögdmannschap vun [[Turkmenistan]].<ref>''[https://turkmenportal.com/compositions/619 Биография космонавта МКС, уроженца Туркменистана - Олега Дмитриевича Кононенко]'', 6. Dezember 2018</ref> Kononenko is verheiraadt un hett een Söhn un een Dochter. As völ anner Ruumfohrer ok, is he [[Funkamateur]], sien [[Amateurfunkroopteeken]] is RN3DX.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.arrl.org/news/view/two-more-radio-amateurs-join-international-space-station-crew |titel=Two More Radio Amateurs Join International Space Station Crew |hrsg=[[ARRL]] | sprache=en |datum=2015-03-28 |zugriff=2015-07-23}}</ref> == Enkeld Nahwiesen == <references/> == Weblinks == {{commons|Oleg Kononenko}} * [http://spacefacts.de/bios/cosmonauts/german/kononenko_oleg_d.htm Körtbiografie bi spacefacts.de] * [http://www.astronautix.com/k/kononenko.html Biografie in de Encyclopedia Astronautica (engelsch)] * [http://www.gctc.ru/main.php?id=3304 Biografie vun Oleg Kononenko] bi dat [[Juri-Gagarin-Kosmonautentrainingszentrum]] (russisch) {{DEFAULTSORT:Kononenko, Oleg Dmitrijewitsch}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Russland]] [[Kategorie:Boren 1964]] [[Kategorie:Ruumfohrer]] 667ujqvbddrminx0z4vd7bx68ezp9cs 0 161905 1072028 1071733 2026-07-10T17:49:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072028 wikitext text/x-wiki [[Datei:Reinhard Genzel.jpg|mini|alt=Reinhard Genzel|Reinhard Genzel (2012)]] '''Reinhard Genzel''' (* [[24. März]] [[1952]] in [[Bad Homburg vor der Höhe]]) is en düütsch [[Astrophysiker]]. He is Direkter vun dat [[Max-Planck-Institut für extraterrestrische Physik]] in Garching bi München. Genzel kreeg 2020 gemeensam mit de US-amerikaansch Astronomin [[Andrea Mia Ghez]] en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] för dat Opdecken vun dat hüüd as [[Sagittarius A*]] bekannt, supermasseriek [[Swaart Lock]] in dat Zentrum vun de [[Melkstraat]]. == Leven un Wark == Reinhard Genzel is de Söhn vun den Perfesser för [[Fastkörperphysik]] [[Ludwig Genzel]] (1922–2003). In de Jöögd tell he to de best düütüsch Nahwussathleten in’t [[Speersmieten]].<ref name="sz" /> Nah dat Abitur an dat [[Berthold-Gymnasium Freiburg|Berthold-Gymnasium]] in [[Freiburg in‘n Breisgau]] hett he as Stipendiat vun de [[Studienstiftung des deutschen Volkes]]<ref>{{Internetquelle|url=https://www.studienstiftung.de/aktuelles/artikel/studienstiftung-gratuliert-ihrem-alumnus-reinhard-genzel-zum-nobelpreis-fuer-physik/|titel=Studienstiftung gratuliert ihrem Alumnus Reinhard Genzel zum Nobelpreis für Physik|abruf=2020-10-07|datum=2020-10-06}}</ref> [[Physik]] an de [[Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität|Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn]] studeert (Diplom 1975) un wurr 1978 bi [[Peter Georg Mezger]] an dat [[Max-Planck-Institut für Radioastronomie]] [[Promotschoon (Dokter)|promoveert]]. He gung ansluutend an dat [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] un weer van 1980 bit 1982 as Miller Fellow un af 1981 as [[Associate Professor]] an de [[University of California, Berkeley]], an de he 1985/86 un van 1999 bit 2008<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mpe.mpg.de/7511259/genzel_cv_2020.pdf |titel=Reinhard Genzel - Curriculum Vitae |hrsg=Reinhard Genzel |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://news.berkeley.edu/2020/10/06/uc-berkeleys-reinhard-genzel-awarded-nobel-prize-in-physics/ |titel=UC Berkeley’s Reinhard Genzel awarded Nobel Prize in Physics |werk=Berkeley News |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/reinhard-genzel |titel=Reinhard Genzel (E): Biography |abruf=2020-10-06}}</ref> en Professur („Full Professor“) inneharr. Genzel wurr 1986 to’n wetenschaplich Liddmaat vun de [[Max-Planck-Sellschop]] un to’n Direkter an dat Max-Planck-Institut för extraterrestrische Physik in [[Garching bi München]] beropen. Siet 1988 is he [[Honorarperfesser]] an de [[Ludwig-Maximilians-Universität München]]. Reinhard Genzel weer maatgevnd an de Entwicklung vun de [[Infrarotastronomie|Infrarot-]] un [[Submillimeter-Astronomie]] bedeeligt. So gelung hüm mit sien Team tonächst an dat [[La-Silla-Observatorium]] (af 1992) un denn ann dat [[Very Large Telescope]] över langjohrig Beobachtungen vun de Bahnen vun Steerns dicht an dat Zentrum vun de Melkstraat de Nahwies, dat sück dor en supermasseriek Swaart Lock vun etwa 4,3 Millionen [[Sünnenmasse]]n befinnd. Unafhängig gelung dat ok Astronomen um [[Andrea Mia Ghez]] an dat [[Keck-Observatorium]]. Beid kreegen för hör Opdecken en Hälft vun den [[Nobelpries för Physik]] 2020, de anner Hälft kreeg [[Roger Penrose]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2020/10/press-physicsprize2020.pdf |titel=The Nobel Prize in Physics 2020 |hrsg=The Royal Swedish Academy of Sciences |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Robert Sanders |url=https://www.leopoldina.org/presse-1/nachrichten/nobelpreis-fuer-physik-2020/ |titel=Leopoldina-Mitglied Reinhard Genzel erhält Nobelpreis für Physik |werk=Pressemitteilung der Leopoldina - Nationale Akademie der Wissenschaften |datum=2020-10-06 |abruf=2020-10-06}}</ref> Genzel is mit de Kinderdoktersche un Perfessersche [[Orsolya Genzel-Boroviczeny]] verheiraadt un hett twee Kinner.<ref name="sz" >[https://www.sueddeutsche.de/muenchen/garching-physik-nobelpreis-reinhard-genzel-karriere-1.5056950 ''Durch ein Schwarzes Loch zum Nobelpreis.''] In: ''sueddeutsche.de'', 6. Oktober 2020.</ref> == Ehrungen un Utteknunen == * [[Otto-Hahn-Medaille]], [[Max-Planck-Gesellschaft]], 1980 * Presidential Young Investigators Award, [[National Science Foundation]], 1984 * [[Newton-Lacy-Pierce-Pries för Astronomie]], [[American Astronomical Society]], 1986 * [[Gottfried Wilhelm Leibniz-Pries|Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Pries]], [[Deutsche Forschungsgemeinschaft]], 1990 * De Vaucouleurs Medaille, Universitäty of Texas, 2000 * [[Jules-Janssen-Pries]], [[Société astronomique de France]], 2000 * [[Stern-Gerlach-Medaille]] för experimentelle Physik, [[Deutsche Physikalische Gesellschaft]], 2003 * [[Balzan-Pries]] för Infrarot-Astronomie, 2003 * [[Petrie Prize Lecture]], 2005 * Naamgever för den [[Asteroid]]en [[(18241) Genzel]]<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2005/MPC_20050918.pdf Minor Planet Circ. 54827]</ref> * [[Albert-Einstein-Medaille]], 2007 * [[Shaw Prize]], 2008 * Premio „Galileo 2000“, 2009<ref>{{Webarchiv | url=http://iltempo.ilsole24ore.com/spettacoli/2009/10/26/1085902-benigni_show_sotto_sguardo_michelangelo.shtml | archive-is=20100102050508 | text=Artikel vom 26. Oktober 2009 aus „Il Sole 24 Ore“ (italienisch)}}</ref> * [[Karl-Schwarzschild-Medaille]], 2011 * [[Crafoord-Pries]], 2012 * [[Tycho-Brahe-Pries]], 2012 * [[Herschel-Medaille]], 2014 * Groot Verdeenstkrüüz mit Steern vun de Bundsrepubliek Düütschland, 2014 * [[Harvey-Pries]], 2014 * [[Nobelpries für Physik]], 2020 == Liddmaatschapen == * Fellow der [[American Physical Society]], 1985 * Liddmaat vun de [[Düütsch Physikaalsch Sellschop]], 1990 * Utlännsch Liddmaat vun de [[Académie des sciences]] ([[Institut de France]]), 1998 * Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]] vun de USA, 2000 * Liddmaat vun de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Deutschen Akademie der Naturforscher Leopoldina]], 2002 * Liddmaat vun de [[Academia Europaea]], 2002 * Ordentlich Liddmaat vun de [[Bayerische Akademie vun de Wetenschapen]], 2003 * Foreign Member of the [[Royal Society]], 2012<ref>siehe http://royalsociety.org/people/reinhard-genzel/</ref> * Orden [[Pour le Mérite#Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]], 2013 * [[Päpstliche Akademie vun de Wetenschapen]], 2020<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]] |titel=Nomina di Membro Ordinario della Pontificia Accademia delle Scienze |url=http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2020/10/15/0526/01220.html#mem |werk=Tägliches Bulletin |datum=2020-10-15 |abruf=2020-10-15 |sprache=it}}</ref> == Schriften (Utwahl) == * mit [[Charles Hard Townes]]: ''Physical conditions, dynamics, and mass distribution in the center of the Galaxy'', Annual Review Astron. Astroph., Band 25, 1987, S. 377 * mit D. Hollenbach, C. H. Townes ''The nucleus of our Galaxy'', Rep. Progr. Phys., Band 57, 1994, S. 417 * mit [[Andreas Eckart]]: ''Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre'', Nature, Band 383, 1996, S. 415–417, [https://www.nature.com/articles/383415a0 Abstract] * mit A. Eckart, N. Thatte, A. Krabbe, H. Kroker, L. E. Tacconi-Garman: ''The dark mass concentration in the central parsec of the Milky Way'', Astrophysical Journal, Band 472, 1996, S. 153 * mit A. Eckart: ''Stellar proper motions in the central 0.1 pc of the Galaxy'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 284, 1997, S. 576598, [https://academic.oup.com/mnras/article/284/3/576/984237 Abstract] * mit A. Eckart, T. Ott, F. Eisenhauer: ''On the nature of the dark mass in the centre of the Milky Way'', Monthly Notices Royal Astron. Soc., Band 291, 1997, S. 219–234, [http://adsabs.harvard.edu/full/1997MNRAS.291..219G Online] * mit A. Eckart: Erster schlüssiger Beweis für ein massives Schwarzes Loch ?, Physikalische Blätter, Band 54, 1998, Nr. 1, S. 25–30 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/phbl.19980540107 Digitalisat] * mit A. Eckart: ''First Conclusive Evidence for a Massive Black Hole in the Center of the Milky Way'', in: Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Hrsg.), Black Holes: Theory and Observation, Springer 1998, S. 60–68 * Massereiche Schwarze Löcher – vom galaktischen Zentrum bis zu Quasaren in der Frühzeit des Universums, Physik Journal, Juli/August 2003, S. 45–49, [https://www.pro-physik.de/physik-journal/juli-august-2003 Online] == Weblinks == {{Commons}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=142745391 DNB-Katalog] * [https://www.mpe.mpg.de/ir/userpage.php?id=genzel Genzels Homepage an dat MPE] * [https://www.mpg.de/463056/extraterrestrische_physik_wissM1 Genzels Profil bi de MPG] * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&db_key=PHY&db_key=PRE&qform=AST&arxiv_sel=astro-ph&arxiv_sel=cond-mat&arxiv_sel=cs&arxiv_sel=gr-qc&arxiv_sel=hep-ex&arxiv_sel=hep-lat&arxiv_sel=hep-ph&arxiv_sel=hep-th&arxiv_sel=math&arxiv_sel=math-ph&arxiv_sel=nlin&arxiv_sel=nucl-ex&arxiv_sel=nucl-th&arxiv_sel=physics&arxiv_sel=quant-ph&arxiv_sel=q-bio&sim_query=YES&ned_query=YES&adsobj_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=Genzel%2C+R.&object=&start_mon=&start_year=&end_mon=&end_year=&ttl_logic=OR&title=&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=200&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1 Veröffentlichungen vun Reinhard Genzel] in dat [[Astrophysics Data System]] * [http://www.balzan.it/premiati.aspx?Codice=0000000096&lang=en&show=1&from=0000000096&from2=10 Würdigung vun de Balzan-Stiftung] * [http://www.eso.org/public/news/eso0818/ Würdigung to’n Shaw Prize] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZDxFjq-scvU Black Holes and Galaxies: Professor Reinhard Genzel (ANU TV up Youtube)] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=142745391|LCCN=n/84/176562|VIAF=76416524}} {{SORTIERUNG:Genzel, Reinhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1952]] [[Kategorie:Astronom]] [[Kategorie:Utfinner]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Physik)]] q9xukjc1fiq8nasp7onk1quc22xgunj 0 164934 1071999 1071706 2026-07-10T15:55:33Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071999 wikitext text/x-wiki [[Bild:Inscope21 2016.jpg|duum|353x353px|Nicolas Lazaridis bi de Europa-Premiere van ''[[Sing]]'' (2016)]] '''Nicolas Lazaridis''' (* [[13. Dezember]] [[1994]] in [[Stuttgart]]; ok bekennt as '''inscope21''')<ref>{{Internetquelle |autor=Stuttgarter Nachrichten, Stuttgart Germany |url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.stuttgarter-auf-youtube-zwei-freunde-drehen-comedy-fuer-das-netz.fbfd55df-b0f3-406a-980d-72918cba02ab.html |titel=Stuttgarter auf Youtube: Zwei Freunde drehen Comedy für das Netz |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> is een düütschen Webvideoproduzent, de dör [[YouTube|YouTube-Videos]] bekennt wurr. == Allgemeen == Lazaridis erstellde sien YouTube-Kanaal an 9. Juni 2010. Daar laadt he Middeweek un Sönndag üm 18 Klock een Comedy-Video hoog.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.quotenmeter.de/n/116036/inscope21-verrueckter-comedy-youtuber-mit-abgedrehten-aktionen |titel=Inscope21 � Verrückter Comedy-Youtuber mit abgedrehten Aktionen |datum=2020-02-29 |abruf=2021-05-07 |sprache=de-DE}}</ref> Neben sien Hööftkanaal bedrifft Lazaridis siet den 6. Juli 2014 den Tweedkanaal ''InscopeLifestyle''. In den Videos vertellt he van Geschichten ur sien Leven of diskuteert över aktuell Themas. Siet Begünn 2020 is Lazaridis op de [[Twitch]] aktiv. Hier streamt he besünners Computerspillen, doch finnen daar ok stadig Talk-Formaten of Kochshows mit Gasten statt. De Highlights van den Streams warrt op den daarför maakde Kanalen ''Getaildetreu'' un ''Ardyt'' in geschnittener Form hochgeladen. Op sien Hööftkanaal ''inscope21'' bekwamm he in'n Harvst 2015 een Million Abonnenten, de Grenz van twee Millionen Abonnenten is in'n Harvst 2018 överschreeden worrn. Derzeit (Stand September 2020) hett de Kanaal mehr as 2,5 Millionen Abonnenten. Op [[Instagram]] harr Lazaridis Begünn September 2020 knapp 2 Millionen Follower.<ref>{{Internetquelle |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Inscope21#cite_note-nindo-3 |titel=inscope21 |werk=nindo.de |abruf=2021-05-07}}</ref> In'n Animationsfilm ''Sing'' övernamm Lazaridis 2016 in de düütschen Fassuun de Spreekrull van ''Lance.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.synchronkartei.de/sprecher/9820/2 |titel=Deutsche Synchronkartei {{!}} Synchronsprecher {{!}} Nicolas Lazaridis |abruf=2021-05-07}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.moviepilot.de/news/sing-wer-steckt-hinter-den-tierischen-charakteren-181878 |titel=Sing - Wer steckt hinter den tierischen Charakteren? |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> De Radio-Jöögdsenner [[Dasding]] hett in'n Harvst 2019 över een Instagram-Video bericht, in de Lazaridis angeblich en Gericht ut en Babydefin tobereiten woll. Dat Video hett sück as Werbeaktschoon för den Bio-Eetwarkhersteller [[followfish]] entpuppt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dasding.de/lifestyle/essen-und-trinken/INSTAGRAM-Echt-oder-Fake,baby-delfin-inscope21-artikel-100.html |titel=INSTAGRAM: NUR EIN FAKE: INSCOPE21 ISST (K)EINEN BABY-DELFIN |werk=dasding.de |datum=2019-10-02 |abruf=2021-05-07 }}</ref> Lazaridis is butendeem siet 2015 Geschäftföhrer de ''G-IN Fitness & Lifestyle GmbH'', de dat Modelabel ''OLA KALA'' bedrifft, welke ok Lazaridis höört.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.olakala.de/ |titel=OLA KALA® SHOP |abruf=2021-05-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == * '''[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:inscope21?uselang=nds Commons: inscope21]''' – Sammlung van Biller * [https://www.youtube.com/channel/UCXDi1F7Q-cJQ4mGGavtfYRQ Kanaal van Inscope21] op YouTube == Nawiesen == {{SORTIERUNG:Lazaridis, Nicolas}} [[Kategorie:Boren 1994]] [[Kategorie:Mann]] 9ih9og46bieph2kadtbknoca2g4t35d 0 165224 1072038 1071743 2026-07-10T18:22:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072038 wikitext text/x-wiki [[Datei:William of Orange Rutgers.jpg|mini|250px|Statue vun den William of Orange Rutgers]] [[Datei:Voorhees Chapel.jpg|mini|De ''Rutgers''-Kark]] De '''Rutgers University''', offiziell '''The State University of New Jersey''', is de gröttste Hoochschool in den US-Bundsstaat [[New Jersey]]. De Hööft[[campus]] vun de Universität befind sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. Twee lüttgere Campus liggen in [[Newark (New Jersey)|Newark]] un in [[Camden (New Jersey)|Camden]]. Rutgers bütt mehr as 100 [[Bachelor]]-Programme, 100 [[Master]]-Programme as ok 80 Doktoratsprogramme in 29 diplomvergevend Scholen un Colleges, vun de 16 Graduate-Programme anbeeden. De ''Rutgers University'' hörrt to de best staatlichen Universitäten vun de [[USA]], den so nöömt ''[[Public Ivy]]s'', un is Liddmaat vun de ''[[Association of American Universities]]'', en siet 1900 bestahn Verbund vun führend forschungsintensiver nordamerikansch Universitäten. In dat akademisch Johr 2013/14 gungen 26 [[Fulbright-Programm|Fulbright-Stipendiaten]] up de ''Rutgers University'', de somit up Rang 3 vun de Research Universities achter de [[Harvard University]] un de [[University of Michigan]] stunn.<ref>{{Internetquelle |zugriff=2014-02-13 |url=http://us.fulbrightonline.org/uploads/files/top_producing/2013-14/doctoral.pdf |titel=Liste der Universitäten mit den meisten Fulbright-Stipendiaten |hrsg=Fulbright Program |format=PDF}}</ref> Dat Motto vun de Universität luut: ''Sol Iustitiae et Occidentem Illustra''. == Geschichte == De hüüdige Universität gung ut dat 1766 grünnd ''Queen’s College'' hervör un is somit de achtöldste höhgere Bildungsinrichtung in den USA. Oorsprünglich weer se mit de [[Nederlandse Hervormde Kerk]] affilieert, is hüüd aber nich mehr religiöös orienteert. 1825 kreeg se den hüüdigen Naam to Ehren vun ehrn Mäzen [[Henry Rutgers]], en Held vun den [[Amerikaansch Unafhängigkeitskrieg|Unafhängigkeitskrieg]]<ref>{{Internetquelle |zugriff=2012-11-09 |url=http://www.rutgers.edu/about-rutgers/rutgers-history |titel=Rutgers History |hrsg=Rutgers University }}</ref>. De Hööftcampus befinnd sück in de Städer [[New Brunswick (New Jersey)|New Brunswick]] un [[Piscataway Township|Piscataway]]. 1946 hett sück de Rutgers mit de ''University of Newark'', hüüd ''[[Newark (New Jersey)|Newark]] Campus'', un 1950 mit dat ''College of South Jersey'' un de ''South Jersey Law School'', hüüd ''[[Camden (New Jersey)|Camden]] Campus''. Dör Verwaltungsakte van 1945 un 1956 wurr Rutgers to ''State University of New Jersey'' verklort. == Organisatorsch Gleedern == '''''New Brunswick / Piscataway Campus''''' * Anwennt un Beropspsychologie * Ingenieurwetenschapen * Kommunikatschons-, Informatschons- un Bibliothekswetenschapen * Künste (''Mason Gross School of the Arts'') * Künste un Wetenschapen ** ''Douglass College'' ** ''Livingston College'' ** ''Rutgers College'' ** ''University College'' – New Brunswick * Management un Arbeitsbeziehungen * Pädagogik * Pharmazie (''Ernest Mario School of Pharmacy'') * Pleeg * Planung und Öffentliche Richtlinien (''Edward J. Bloustein School of Planning and Public Policy'') * Sozialarbeit * Umwelt un Biologie * Wertschaftswetenschapen (''Rutgers Business School'' – New Brunswick) * ''Graduate School'' – New Brunswick '''''Camden Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen * ''Graduate School'' – Camden * ''University College'' – Camden '''''Newark Campus''''' * Künste un Wetenschapen * Kriminaljustiz * Apenliche Angelegenheiten un Verwaltung * Pleeg * Rechtswetenschapen * Wertschapswetenschapen (''Rutgers Business School'' – Newark) * ''Graduate School'' – Newark * ''University College'' – Newark == Sport == [[Datei:Rutgers Stadium.jpg|mini|Die ''Scarlet Knights'' gegen de ''Cincinnati Bearcats'' vör 43.768 Tokiekern]] De Sportteams vun de ''Rutgers University'' sünd de ''Scarlet Knights''. De Hoochschool is Liddmaat vun de ''[[Big Ten Conference]]'' siet 1.&nbsp;Juli 2014. == Besünnere Forschungsergevnisse == De Söökmaschien ''[[Teoma]]'' wurr dor entwickelt. == Berühmte Perfessers == * [[Ruth Adams]] (1914–2004), Perfessersche för Engelsch un Dekanin vun dat Douglass College * [[Clayton Paul Alderfer]] (1940–2015), Psycholoog * [[John Harry Dunning]] (1927–2009), britisch Ökonom * [[Jerry Alan Fodor]] (1935–2017), Philosoph un Kognitschonswetenschapler * [[Gary Lawrence Francione]] (* 1954), Rechtsperfesser un Deertenrechtler * [[Käthe Bauer-Mengelberg]] (1894–1968), düütsch Soziologin * [[Robert Ludlow Trivers]] (* 1943), Soziobioloog un Evolutionsbioloog * [[Endre Szemerédi]] (* 1940), Mathematiker, [[Abelpries]] 2012 * [[Melitta Schachner]] (* 1943), düütsch Neurobiologin * [[Lionel Tiger]] (* 1937), Anthropoloog * [[Ousseina Alidou]] (* 1963), Sprachwetenschaplerin * [[Gary Kuehn]] (* 1939), Künstler * [[Helen Fisher]] (* 1945), Anthropologin * [[Geoffrey Hendricks]], Künstler * [[Allan Kaprow]] (1927–2006), Künstler * [[Alexander John Motyl]] (* 1953), Politikwetenschapler un Historiker == Bekannte Afsolventen == * [[Kenny Britt]] (* 1988), American-Football-Speler * [[Deron Cherry]] (* 1959), American-Football-Speler * [[Calista Flockhart]] (* 1964), Schauspelerin * [[Carli Lloyd]] (* 1982), Footballnatschonalspelerin * [[Judea Pearl]] (* 1936), Informatiker * [[Ray Rice]] (* 1987), American-Football-Speler * [[Paul Robeson]] (1898–1976), American-Football-Speler, Schauspeler, Singer * [[Sebastian Stan]] (* 1982), Schauspeler * [[Louise Audino Tilly]] (1922–2002), Historikerin un Hoochschoollehrerin == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.rutgers.edu/ Offizielle Website] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=40.741632|EW=-74.17486|type=landmark|region=US-NJ}} {{Normdaten|TYP=k|GND=2019996-X|LCCN=n/79/060586|VIAF=158796171}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:New Jersey]] l63fz3v1zwj7c0zt84znvx5yqn4nuap 0 170308 1072026 1071731 2026-07-10T17:43:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072026 wikitext text/x-wiki '''Rebecca Ellen Manuel''', borene ''Gilmore'' (* [[13. Juni]] [[1979]] in [[Sydney]]) is en ehmalge [[Australien|austraalsch]] [[Waterspringen|Waterspringerin]]. Se sprung in‘n 3-m-Kunst- un 10-m-Toornspringen as ok in dat 10-m-Synchroonspringen. Hör gröttste Spood weer de Gewinn vun de Bronzemedaille bi [[Olympisch Spelen]]. Gilmore harr bi de [[Swemmweltmeesterschapen 1998]] in [[Perth]] ihör eerst internatschonalen Wettkamp in den Utwussenberiek. Mit [[Phil Tosh]] kemm se in dat 10-m-Synchroonspringen up den achten Platz. Bi de [[Commonwealth Games 1998|Commonwealth Games]] in dat glieker Johr verpass se in dat Toornspringen blots knapp en Medaille. In dat Johr 2000 hett se an de [[Olympisch Sömmerspelen 2000|Olympisch Spelen]] in hör Heimatstadt deelnommen un wunn mit [[Loudy Wiggins|Loudy Tourky]] Bronze in dat 10-m-Synchroonspringen. Vun dat 3-m-Brett reck se in dat Halffinale Platz 17 un vun den 10-m-Toorn in dat Finale den elfsten Platz. Een Johr later reck dat Duo Duo Gilmore und Tourky bi de [[Swemmweltmeesterschapen 2001|Weltmeesterschap]] in [[Barcelona]] Rang fiev. 2002 hett Gilmore en Wertschaps-Studium an de [[Universität Sydney]] afslooten. Se hett denn noch an de [[Commonwealth Games 2002|Commonwealth Games]] deelnommen un dornah hör Loopbahn afslooten. Siet 2005 arbeit se bi den Vereen ''Perfect 10 Diving'' as Trainerin.<ref>{{Internetquelle|titel=Meet the Coaches|url=http://www.perfect10diving.com.au/the-coaches.html|zugriff=2011-09-28|sprache=englisch|archiv-url=https://web.archive.org/web/20120321013723/http://perfect10diving.com.au/the-coaches.html|archiv-datum=2012-03-21|offline=ja}}</ref> == Weblinks == * [https://www.olympedia.org/athletes/24266 Rebecca Manuel] in de Datenbank vun Olympedia.org (engelsch) * [http://www.the-sports.org/swimming-gilmore-rebecca-results-identity-s10-c2-b4-o8-w42283.html Ergevnisöversicht up the-sports.org] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Manuel, Rebecca}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von Australien]] [[Kategorie:Boren 1979]] [[Kategorie:Olympiadeelnehmer (Australien)]] [[Kategorie:Waterspringer]] q7ijn3p283r1gh7otj6sjo1vvnnevgn 0 171018 1072058 1071759 2026-07-10T20:38:50Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072058 wikitext text/x-wiki [[Datei:Till Brönner.jpg|mini|250px|Till Brönner (2008)]] '''Till Brönner''' (* [[6. Mai]] [[1971]] in [[Viersen]]) is en [[Düütschland|düütsch]] [[Trompete]]r, [[Komponist]], [[Perfesser]] för Jazztrompete un [[Fotograf]]. == Werdegang == [[Datei:Till Broenner.jpg|mini|hochkant|Till Brönner (2016)]] De Familie gung eenige Johren nah sien Gebort för fiev Johr nah Rom, wo de Öllern vun Brönner as Lehrer an de düütsch School Ünnerricht geven un Brönner den Kinnergorden besöcht hett. <ref name="Ein Portrait" /> He full dör sien Talen bi verscheeden Schoolorchestern up. He hett 1990 sien [[Abitur]] up de Jesuitenschool [[Aloisiuskolleg]] in [[Bonn]]-[[Bad Godesberg]] maakt un studeer denn Jazztrompete an de [[Hoochschool för Musik Köln]]. To sien wichtigst Mesters hörrn [[Malte Burba]] un de amerikaansch Jazz-Trompeter [[Bobby Shew]]. 1991 wurr Brönner Liddmaat vun de [[RIAS Big Band]] (dormals noch [[RIAS Tanzorchester]]) ünner [[Horst Jankowski]]. 1993 keem sien eerst Album herut ''[[Generations of Jazz]]'' (mit [[Ray Brown]], Jeff Hamilton, [[Frank Chastenier]] un [[Grégoire Peters]]). He kreeg den ''[[Preis der Deutschen Schallplattenkritik]]'' un den ''Preis der Deutschen Plattenindustrie''. In Folge speel he mit internatschonalen Jazzgrötten as [[Dave Brubeck]], [[Tony Bennett]], [[Mark Murphy (Musiker)|Mark Murphy]], [[James Moody (Saxophonist)|James Moody]], [[Monty Alexander]], [[Nils Landgren]] as ok [[Klaus Doldinger]] un [[Joe Sample]] un gung 2003 mit de Soulsängerin [[Joy Denalane]] up Tour. He hett för [[Hildegard Knef]] dat Album ''17 Millimeter'' (1999) komponeert un produzeert un schreev [[Soundtrack]]s för ''[[Jazz Seen]]'' (2001) as ok ''[[Höllentour]]'' (2004) vun [[Pepe Danquart]]. In‘n April 2006 keem sien in Los Angeles upnommen Studioalbum ''Oceana'' herut. Up de vun [[Larry Klein]] produzeert CD sünd ünner annern [[Madeleine Peyroux]] un Singerin [[Carla Bruni]] as Gaststars bedeeligt. 2006 hett he för den Bariton [[Thomas Quasthoff]] dat Jazzalbum ''Watch What Happens'' produzeert, bi dat he ok as Trompeter mitwiarkt hett. Dat Album hett den europääschen Musikpries [[Echo]] wunnen. Van 2004 bit März 2010 weer he Moderator un speel in de Reeg ''Talkin’ Jazz'' vun de [[Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland]] in Bonn mit sien Band un utwählt Gästen, dorünner [[Paul Kuhn]], [[Mousse T.]], [[Stefan Raab]], [[Anke Engelke]], Thomas Quasthoff, [[Nana Mouskouri]] un annern. An‘n 5. März 2010 weer [[Peter Kraus]] sien letzt Gast in de Reeg. 2009 speel he as en vun de Gastmusiker de [[Flögelhorn]]parts up dat Album ''Touch'' vun dat bekannt Swiezer Electronicmusic-Duo [[Yello]]. 2009 wurr Brönner to’n [[Perfesser]] an de [[Hochschule für Musik Carl Maria von Weber Dresden]] beropen. Siet dat Wintersemester 2009/2010 lehrt he dor tosommen mit [[Malte Burba]] in de Fachricht Jazz, Rock un Pop.<ref name="focus-384404">{{Internetquelle |autor=DPA |url=http://www.focus.de/intern/archiv/musik-till-broenner-wird-professor-in-dresden_aid_384404.html |titel=Musik: Till Brönner wird Professor in Dresden |werk=[[Focus Online]] |datum=2009-03-26 |abruf=2018-10-14 }}</ref> Vun August bit November 2010 weer Brönner gemeensam mit [[Sarah Connor]] un [[George Glueck]] Juryliddmaat un Mentor in de Castingshow ''[[X Factor (Düütschland)|X Factor]],'' de up [[RTL Television|RTL]] un [[VOX]] sennd wurrn is. He kreeg de Kategorie vun de af 25-Johrigen todeelt un wunn den Wettbewarf mit sien Kandidatin [[Edita Abdieski]]. In de tweet Staffel, de an‘n 30. August 2011 los gung, hett he den glieker Part övernommen un wunn an’n 6. Dezember 2011 weer, ditmal mit sien Kandidaten [[David Pfeffer]]. Sien Utstiegen ut de VOX-Talentshow hett he mit sien Hööftberop as Jazzmusiker begrünnd, de weer sien nich deelt Upmarksomkeit verdeenen würr. 2010 fung Brönner an, ok as [[Fotograf]] to arbeiten. Sien Porträts, meest mit en Leica „M“ Kamera fotografeert, keemen Enn’n 2014 in den Bildband ''Faces of Talent'' (teNeues Verlag) herut. Dornah folgten mehrere Galerie- un Museums-Utsstellungen. Besünnere Upmarksomkeit kreeg 2019 en Updragsarbeit vun de Essener [[Brost-Stiftung]], för de Brönner een Johr lang dat Ruhrreebeet porträteert hett. De Utstellung funn in dat Duisborger [[Museum Küppersmühle für Moderne Kunst]] ünner den Titel „Melting Pott“ statt.<ref>Till Brönner: ''Melting Pott'' (Katalog zur Ausstellung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst, Duisburg, 2019), ISBN 978-3868325386.</ref> In‘n April 2016 wurr Till Brönner as eenzig Jazzkünstler ut den düütschspraakigen Ruum vun US-Präsident [[Barack Obama]] in dat [[Witt Huus]] nöögt, um mit 45 internatschonalen Kollegen den [[Internatschonaler Dag vun den Jazz|International Jazz Day]] vun de [[UNESCO]] (30. April) mit en Konzert to fiern.<ref>Peter Kümmel: ''Das Fest.'' In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 20/2016 ([http://www.zeit.de/2016/20/barack-obama-international-jazz-day-weisses-haus-dizzy-gillespie zeit.de] [4. Mai 2016, afropen an’n 18. November 2019]).</ref> In dat All-Star-Ensemble weern ünner annern [[Aretha Franklin]], [[Morgan Freeman]], [[Herbie Hancock]], [[Sting]], [[Pat Metheny]], [[Diana Krall]], [[Marcus Miller]], [[Wayne Shorter]], [[Chick Corea]], [[John McLaughlin (Musiker)|John McLaughlin]], [[Al Jarreau]] un [[Dianne Reeves]]. In‘n Mai 2016 hett Brönner nah över 15 Johr bi dat Plattenlabel Universal en internatschonalen Verdrag bi dat Label [[Sony Masterworks] afslooten]. 2020 wurrn Fotos vun Brönner in de Potsdamer [[Villa Schöningen]] ünner den Titel ''Heimweh'' utstellt. Kurator vun de Utstellung weerrn [[Harald Falckenberg]] un Bernd Dinter, de neben Fotografien vun Brönner ok Warken vun [[Klaus Staeck]] und de ''Open Memory Box'' präsenteeren deen.<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=https://broststiftung.ruhr/ausstellung-heimweh/ |titel=Ausstellung „Heimweh“ |werk=broststiftung.ruhr|abruf=2020-11-26}}</ref> Angesichts de weer drohend Sluuten vun all Kulturinrichtungen in Tosommenhang mit de Corona-Pandemie hett sück Brönner Enn’n Oktober 2020 per Video mit en indringlichen Appell an de Apenlichkeit wennd, dat se de Kulturbranche nich starven laaten söllen. „Unser erfolgreiches pluralistisches System“ weer „in Gefahr, wenn Kultur nicht mehr frei arbeiten und frei wirtschaften kann“.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.youtube.com/watch?v=zzOIL--vcuc|autor=Till Brönner|titel=Zur Lage|datum=2020-10-27|abruf=2021-05-05}}</ref> Insbesünnere hett he kritiseert, dat de Kultur as Deel vun de „Freizeitwirtschaft“ verstahn würrd.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.br-klassik.de/aktuell/news-kritik/till-broenner-interview-kritik-corona-kultur-lockdown-stinksauer100.html|werk=[[BR-Klassik]]|autor=Ulrich Habersetzer|titel=Till Brönner zum Kultur-Lockdown:"Ich bin stinksauer"|datum=2020-11-02|abruf=2021-05-05}}</ref> Ok en half Johr later harr disse Appell nichts an Aktualität verloren.<ref>{{Internetquelle|werk=[[Berliner Zeitung]]|url=https://www.berliner-zeitung.de/news/till-broenner-verteidigt-allesdichtmachen-li.157072|titel=Till Brönner: Kritik an #allesdichtmachen hat erschreckendes Ausmaß angenommen|datum=2021-05-05|abruf=2021-05-05}}</ref> Brönner hett (Stand 2014) en Wahnsitt in [[Berlin-Charlottenburg]] un siet 2013 en Tweetwahnsitt in [[Los Angeles]].<ref>{{Internetquelle |autor=(dpa) |url=http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |titel=„As Time Goes By“: Till Brönner spielt Filmmusik |werk=Berliner Zeitung |datum=2014-09-29 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20141214133130/http://www.berliner-zeitung.de/musik/-as-time-goes-by---till-broenner-spielt-filmmusik,10809182,28571686.html |archiv-datum=2014-12-14 |abruf=2019-11-18 |offline=1}}</ref> He is Vader vun en Söhn un en Dochter.<ref>freundin.de: [http://www.freundin.de/Artikel/interview-_375924.html ''Brönner Bossa Nova.''] (Interview).</ref><ref>[https://www.promiflash.de/news/2020/09/17/im-oktober-jazz-star-till-broenner-wird-zum-zweiten-mal-papa.html Till Brönner wird zum zweiten Mal Papa] up www.promiflash.de, afropen an’n 30. Juni 2021</ref> == Utteknungen == * [[Echo (Musikpreis)|Echo-Preis]] „Jazz national/international“ 2007, 2008 un 2009 * [[Grammy Awards 2009|2009]]: [[Grammy Awards|Grammy]]-Nomineeren in de Kategorie „Best instrumental Jazz solo“ * 2012: Praxisstipendiat in de [[Deutsche Akademie Rom Villa Massimo|Deutschen Akademie Rom Villa Massimo]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.villamassimo.de/de/stipendiaten/till-broenner |titel=Villa Massimo {{!}} Till Brönner |werk=villamassimo.de |abruf=2019-08-21}}</ref> * 2014: [[Joachim-Ernst Berendt|Joachim-Ernst-Berendt]]-Ehrenpries vun de Stadt [[Baden-Baden]] (Verleehn an’n 12. März 2014 in Baden-Baden in’n Rahmen vun dat Mr. M’s Jazz Club Festival) * 2019: [[Verdeenstorden vun dat Land Noordrhien-Westfalen]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.land.nrw/de/pressemitteilung/ministerpraesident-laschet-zeichnet-19-buergerinnen-und-buerger-mit-dem |titel=Verleihung des Landesverdienstordens |werk= |hrsg=Staatskanzlei des Landes Nordrhein-Westfalen |datum=2019-05-14 |abruf=2019-05-15}}</ref> == Diskografie (Utwahl) == === Alben === * 1990: ''The Best of Schäng and the Gäng Vol. 3'' (mit [[Stefan Raab]]) * 1994: ''Generations of Jazz'' * 1995: ''My Secret Love'' * 1996: ''German Songs'' * 1996: ''Midnight'' * 1998: ''Love'' ([[Goldene Schallplatte|Gold]], Jazz-Award 1999)<ref name="Ausz.">Auszeichnungen für Musikverkäufe: [https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank DE]</ref> * 2000: ''Chattin with Chet'' (En Tribut an [[Chet Baker]]) (Gold, Jazz-Award 2000) * 2001: ''Jazz Seen'' (Gold, Jazz-Award 2005) * 2002: ''Blue Eyed Soul'' (5× Gold, Jazz-Award 2005) * 2004: ''That Summer'' (3× Platin, Jazz-Award 2005) * 2004: ''For You'' ([[Frank Chastenier]] un Till Brönner) (Gold 2009) * 2006: ''Oceana'' (Gold 2012) * 2007: ''The Christmas Album'' (mit [[Curtis Stigers]], [[Yvonne Catterfeld]]) (Gold 2013) * 2008: ''Rio'' (mit [[Annie Lennox]], [[Aimee Mann]], [[Sérgio Mendes]], [[Milton Nascimento]], [[Melody Gardot]], [[Vanessa da Mata]], [[Luciana Souza]], [[Kurt Elling]]) * 2010: ''At the End of the Day'' * 2012: ''Till Brönner'' * 2014: ''The Movie Album'' (mit [[Gregory Porter]], [[Joy Denalane]] u. a.) * 2015: ''Best of the Verve Years'' * 2016: ''The Good Life'' (mit [[Larry Goldings]], [[Anthony Wilson (Jazzgitarrist)|Anthony Wilson]], [[John Clayton (Bassist)|John Clayton]], [[Jeff Hamilton (Musiker)|Jeff Hamilton]]) (3× Gold, Jazz-Award 2017) * 2018: ''Nightfall'' (mit [[Dieter Ilg]]) (Platin, Jazz-Award 2018) * 2020: ''On Vacation'' (mit [[Bob James]]) === Videoalben === * 2005: ''A Night in Berlin'' (Gold, Jazz-Award 2006) == Böker == * Till Brönner, Claudius Seidl: ''Talking Jazz.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010, ISBN 978-3-462-04167-5. * Till Brönner: ''Faces of Talent.'' teNeues Verlag, Kempen 2014, ISBN 978-3-832-79865-9. * Gastsnacker bi dat Hörbook ''But Beautiful: ein Buch über Jazz'' vun [[Geoff Dyer]]. * Walter Smerling, Eva Müller-Remmert (Hrsg.): ''Till Brönner. Melting Pott.'' Wienand, Köln 2019, ISBN 978-3-86832-538-6 (Katalog zur gleichnamigen Ausstellung der Stiftung für Kunst und Kultur e.&nbsp;V., Bonn, und der Brost-Stiftung im Museum Küppersmühle für Moderne Kunst MKM, Duisburg). == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=134918533 DNB Katalog] * [https://tillbroenner.de/ Offizielle Website] * [http://www.jazzecho.de/tillbroenner/biografie/ Biografie bi JazzEcho] * [https://www1.wdr.de/mediathek/audio/wdr3/wdr3-mosaik/audio-samstagsgespraech-mit-dem-musiker-und-fotografen-till-broenner-100.html ''Mosaik. Gespräch am Samstag.''] In: ''[[WDR 3]]'' (Westdeutscher Rundfunk), 6. Juli 2019 * Till Brönner in der [https://leicagalleryla.com/gallery-view/till-bronner-faces-of-talent/ Leica-Gallery Los Angeles] * [http://www.tillbroenner-photography.com/the-artist The Artist] up www.tillbroenner-photography.com == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="Ein Portrait"> {{Internetquelle | autor = Sabrina Pfeiffer | url = https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | titel = Till Brönner – Ein Portrait | hrsg = [[3Sat]] | datum = 2018 | archiv-url = https://web.archive.org/web/20180630203653/https://programm.ard.de/TV/3sat/till-br-nner---ein-portrait/eid_28007732088083 | archiv-datum = 2018-06-30 | abruf = 2021-08-11 }}</ref> </references> {{Normdaten|TYP=p|GND=134918533|LCCN=no/00/28040|VIAF=71601722}} {{SORTIERUNG:Bronner, Till}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1971]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Komponist (Jazz)]] [[Kategorie:Fotograf]] kua1h3okjbwwgvchb35mbu534ohp3ik 0 171419 1072012 1071719 2026-07-10T16:39:17Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072012 wikitext text/x-wiki [[Datei:Patti Smith performing in Finland, 2007.jpg|mini|Patti Smith (2007)]] '''Patricia Lee „Patti“ Smith''' (* [[30. Dezember]] [[1946]] in [[Chicago]], [[Illinois]], [[USA]]) is en US-amerikaansch [[Lyrik]]erin, [[Punk (Musik)|Punk]]- un [[Rockmusikerin]], [[Singer-Songwriterin]], [[Fotografin]] un [[Maleree|Malerin]]. Se gellt as „Godmother of Punk“.<ref>{{cite news |first=Manohla |last=Dargis |authorlink=Manohla Dargis |title=Patti Smith: Dream of Life |url=http://movies.nytimes.com/2008/08/06/movies/06patt.html|work=[[The New York Times]] |publisher=[[The New York Times Company]] |location=New York City |date=2008-08-06 |accessdate=2012-07-19 |quote=Godmother of Punk, Celebrator of Life}}</ref><ref>Kate Davy: [http://books.google.com/books?id=FCnf1HT95pMC&pg=PA98 ''Lady dicks and lesbian brothers : staging the unimaginable at the WOW Café Theatre'']. University of Michigan Press, Ann Arbor 2010, ISBN 978-0-472-07122-7, S. 98.</ref> == Biografie == Patti Smith stammt ut en armer Öllernhuus mit religiöös Nähe to de [[Tüügen vun Jehova]].<ref>{{Literatur |Titel=Patti Smith: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=ZEIT ONLINE |Online=https://www.zeit.de/2007/27/Traum-Patty-Smith-27 |Abruf=2018-08-21}}</ref> Se hett mit sössteihn Johr hör Schoolutbillen afslooten un dornah in en Fabrik arbeit. Mit 18 Johr kreeg se en Dochter, de se to Adoptschoon freegeeven hett.<ref>Mark Paytress, Patti Smith’s Horses and the Remaking of Rock and Roll, utwiet Taschenbookutgaav 2010.</ref> Se truck nah [[New York City]], hett dor in’n Sömmer 1967 den Künstler un later as Fotograf berühmt wurrn [[Robert Mapplethorpe]] kennen lehrt un hett mehrere Johren mit hüm tosommen leevt. Vun hüm stammen tallriek Fotografien, de deelwies för hör latere Plattencover bruukt wurrn. 1969 fung se an, hör vun de [[Beat Generatschoon]] beinfloot Poesie in Tietschriften as ''Rock'' un ''Creem'' bekannt to maken. Reisen hemm hör nah Frankriek führt, wo se ünner annern de Graffstäen vun hör Idole [[Jim Morrison]] un [[Arthur Rimbaud]] besöcht hett.<ref>Patti Smith: ''Just Kids.'' Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010.</ref> Hör Früendschap mit [[Lenny Kaye]], [[Sam Shepard]], [[Todd Rundgren]] un [[Tom Verlaine]] (dormals bi de [[Punk (Musik)|Proto-Punk]]-Grupp [[Television (Band)|Television]]) hett hör Moot maakt för hör eerste Single, ''Hey Joe'' in dat Johr 1974, in de Patti Smith de dormals jüst aktuelle Entführung vun [[Patty Hearst]], de Enkelin vun den Zeitungsmagnaten [[William Randolph Hearst]], verarbeiten dee. Nah eegen Utseggen weer för hör dat Singen vör allen en Mögelkeit, hör Gedichte vörtodragen, se weer „tofällig“ in de Musik lannd.<ref>''Ich bin eine Spätzünderin.'' Interview mit Patti Smith in [[Weltwoche]], 10/2016.</ref> Se sülvst sücht sück in eerst Lien as Lyrikerin un schrifft jeden Dag disziplineert. All Enn’n vun de 1960er Johren harr se ok eng Verbinnen to Rockmusikern knütt, vör allen to de New Yorker Avant Garde-Hardrockband [[Blue Öyster Cult]]. Mit deren Keyboarder Allen Lanier weer se vun 1971 bit 1978 tosommen un hett mit hüm in Manhattan in de Fifth Avenue wahnt. Se hett över Johren Texte för Songs vun de Grupp leefert, dorünner ''Baby Ice Dog'', ''Career of Evil'', ''The Revenge of Vera Gemini'' (bi dat se reziteert un singt), ''Debbie Denise'', ''Fire of Unknown Origin'' und ''Shooting Shark''.<ref>Martin Popoff: Agents of Fortune: The Blue Öyster Cult Story, Bedford UK 2016</ref> [[Datei:Patti Smith Copenhagen 1976.jpg|mini|hochkant|Patti Smith, 1976 in [[Kopenhagen]]]] 1975 keem ''[[Horses]]'' herut, de eerste LP vun de latere Patti Smith Group mit Lenny Kaye, [[Ivan Král]], Richard Sohl un Jay Dee Daugherty. De Band wurr as Vörlöper un Vörbild vun de engelsch un amerikaansch Punk- un [[New Wave|New-Wave-Bewegung]]. Patti Smith wurr todem to en groot Vörbild för de nee [[Fruenbewegung]]. De free assozieernde Lyrik, de Patti Smith halbf oomlos, half [[Synkope (Musik)|synkopisch]] över blots schienbar primitiv Rockakkorde leggen dee, geev hör Songs un ok den vun hör wählt [[Coverversion]]en (''[[Gloria (Them-Leed)|Gloria]]'' vun [[Them]], ''[[My Generation (Leed)|My Generation]]'' vun [[The Who]]) en upbegehren un nervösen Reiz. 1976 folg dat Album ''Radio Ethiopia''. 1977 hett sück Smith bi en swooren Unfall up de Bühne twee Rüggwirbel braaken un muss länger utsetten. In dat Johr dorup hett se mit ''[[Easter (Album)|Easter]]'' hör eenzig Album herutbrocht, dat ok kommerziell spoodriek weer. De dorut utkuppelt Single ''Because The Night'' stammt ut en Tosommenarbeit mit [[Bruce Springsteen]] un reck in Grootbritannien Platz 5.<ref>[https://www.last.fm/de/music/Patti+Smith/_/Because+the+Night ''Because the Night''] up [[Last.fm]]. Afropen an’n 29. April 2017.</ref> 1979 keem mit ''Wave'' hör för lang Tiet letzt LP herut. [[Datei:Patti Smith in Rosengrten 1978.jpg|mini|Patti Smith in‘n Rosengarten (Mannheim) 1978]] In de 1980er-Johren leev se mit hör Mann, den Gitarristen Fred „Sonic“ Smith ([[MC5]]) un de twee gemeensam Kinner torüchtrucken in [[Detroit]] un hett dor as Bookhändlerin arbeit. En [[Comeback]]-Anloop mit dat Album ''Dream of Life'' (1988) wurr dör den Dood vun Richard Sohl (1990) un vun hör Mann (1994) bremst. Se kehr dornah nah eegen Angaaven up de Bühne torüch, „um Geld to verdeenen“. Nah 1996 un dat Album ''Gone Again'' hett Patti Smith regelmatig nee Warken afleefert. 2002 hett se en Coverversion vun den [[Prince]]-Song ''[[When Doves Cry]]'' herutbrocht, un up hör in’n April 2004 herutbrocht CD ''Trampin’'' is de ''Horses''-Besetten mit Lenny Kaye un Jay Dee Daugherty to hören. In‘n April 2007keem hör Album ''Twelve'' herut mit twalf Neeaufnahmen vun Rockklassikern as ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' vun de Band [[Nirvana (US-amerikaansch Band)|Nirvana]] un ''[[Gimme Shelter (Leed)|Gimme Shelter]]'' vun de [[The Rolling Stones|Rolling Stones]]. De Fotografien, de se över Johrteihnten mit hör Vintage [[Polaroid]] Land 250 [[Sofortbildkamera]] upnommen hett, wurrn up Utstellungen weltwiet wiest <ref>{{Internetquelle|url=http://www.viennale.at/de/blog/patti-smith |titel=PATTI SMITH: 28 PHOTOGRAPHS |autor= Viennale |datum=2016-10-21 |zugriff=2017-06-27}}</ref>, ünner annern ok in en Utstellung mit Fotos vun [[Christoph Schlingensief]], mit de se befrüend weer.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.schlingensief.com/weblog/?p=539 |titel=Patti Smith & Christoph Schlingensief |werk= |hrsg=Nachlass Christoph Schlingensief – www.schlingensief.com |datum= |abruf=5. Oktober 2020 |sprache=de }}</ref> Up de [[Internatschonale Filmfestspelen Berlin|Berlinale]] 2008 wurr de Doku-Speelfilm ''Dream of Life'' (2007) vun Steven Sebring över dat Leven vun Patti Smith eerstmals upführt, mit den se sück mehr as teihn Johr befaat harr. Dat [[Sundance Film Festival]] hett den Film 2008 mit den „Excellence in Cinematography Award: Documentary“ uttekent.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20080528101049/http://www.sundance.org/festival/press_industry/releases/2008-01-26-Awards.asp |titel=Press & Industry — Sundance Film Festival |datum=2008-05-28 |abruf=2020-06-15}}</ref> Patti Smith hett Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] in‘n April 2013 an‘n Rand vun en Generalaudienz up den [[Petersplatz]] sehn. Dormit hett se en Verspreeken inlööst, dat se bi de Wahl vun den Paapst geeven harr. <ref>{{Internetquelle |url=https://www.kath.net/news/40879 |titel=Punksängerin Patti Smith trifft Papst Franziskus.|datum=2013-04-11 |abruf=2017-04-29}}</ref> 2014 is se in’n [[Vatikanstadt|Vatikan]] uptreden un hett up de Fraag antwoort, worum en Singersche, de hör eerst Plaat mit ''Jesus died for someone’s sins, but not mine'' (Jesus is nich för mien Sünden storven) anfangen leet, vör den Paapst singt: :“I had a strong religious upbringing, and the first word on my first LP is Jesus. I did a lot of thinking. I’m not against Jesus, but I was 20 and I wanted to make my own mistakes and I didn’t want anyone dying for me. I stand behind that 20-year-old girl, but I have evolved. I’ll sing to my enemy! I don’t like being pinned down and I’ll do what the fuck I want, especially at my age … oh, I hope there’s no small children here!”<ref>{{Internetquelle|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2014/nov/18/patti-smith-christmas-concert-vatican |titel=Patti Smith on singing at the Vatican: ‘Anyone who would confine me to an old line is a fool’ |autor=Vivien Goldman |hrsg=[[The Guardian]] |datum=2014-11-18 |zugriff=2017-06-27}}</ref> – „Ich bin nicht gegen Jesus, aber ich war 20 und wollte meine eigenen Fehler machen und nicht, dass irgendjemand für mich stirbt. Ich stehe hinter diesem 20-jährigen Mädchen, aber ich habe mich weiterentwickelt […].“ För den in‘n November 2014 herutkommen Film ''[[The Hunger Games: Catching Fire|Die Tribute von Panem – Catching Fire]]'' hett Smith den eegens verfaaten Song ''Capitol Letter'' upnommen.<ref>[https://www.promicabana.de/hunger-games-catching-fire-songs-soundtrack/ ''„Hunger Games: Catching Fire“: Diese Songs sind auf dem Soundtrack!''] Promicabana.de. 1. November 2013, abgerufen am 29. April 2017.</ref> In‘n Dezember 2016 hett Patti Smith in [[Stockholm]] in Vertretung vun hör Früend [[Bob Dylan]] den hüm verleeht [[Nobelpries för Literatur]] an, wobi se ünner annern den Dylan Song ''A Hard Rain’s a-Gonna Fall'' vördragen dee.<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/musik/patti-smith-erklaert-ihre-bob-dylan-panne-bei-nobelpreis-verleihung-a-1125970.html ''Nobelpreis-Zeremonie. Patti Smith erklärt ihre Bob-Dylan-Panne.''] [[Der Spiegel]]. 15. Dezember 2016</ref> Patti Smith hett doruphen den Essay ''How Does It Feel'' in‘n ''The New Yorker'' bekannt maakt, in den se vertellt, wu se dat Stück ünnerbreeken muss, wiel se överfull an Emotschonen weer.<ref>[https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/patti-smith-on-singing-at-bob-dylans-nobel-prize-ceremony newyorker.com: How Does It Feel]</ref> [[Datei:Roche-FR-08-Maison Cuif-12.jpg|mini|Rimbaud-Huus in Roche]] 2017 hett se dat Huus vun den franzööschen Dichter [[Arthur Rimbaud]] in [[Chuffilly-Roche|Roche]] köfft. Rimbaud is in dem Oort upwussen un hett dor 1873 sien Wark ''[[Une saison en enfer|Eine Zeit in der Hölle]]'' verfaat. Patti Smith schrifft in hör Autobiographie ''Just Kids'' över Rimbaud: „Ich umarmte ihn als Landsmann … als Verwandten, ja als heimlichen Geliebten“.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/europaeer-und-amerikaner-mon-ami-go-home-15045720.html |titel=Mon Ami, go home! |autor=Tobias Rüther |hrsg=FAZ |datum=2017-06-05 |zugriff=2017-06-29}}</ref> == Billerzyklus == De Swiezer Maler [[Franz Gertsch]] hett Patti Smith en fiefdeeligen Billerzyklus vun grootformatig, [[Fotorealismus|fotorealistischen]] Porträts widmet.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20191228071000/http://www.museum-franzgertsch.ch/de/ausstellungen/archiv/franz-gertsch-patti-smith-1443/ |titel=Museum Franz Gertsch - Ausstellungen - Archiv - franz gertsch - patti smith |datum=2019-12-28 |abruf=2021-02-28}}</ref> Gertsch hett Smith eerstmals up en [[Vernissage]] vun sien Kölner Galeristen drapen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.museum-franzgertsch.ch/de/ausstellungen/franz-gertsch-patti-smith/ |titel=Patti Smith / Museum Franz Gertsch |abruf=2021-02-28 |sprache=de-CH }}</ref> == Utteknungen == * 2007 Upnahm in de [[Rock and Roll Hall of Fame]] in Cleveland (US-Bundesstaat Ohio) * 2010 [[National Book Award]], de wichtigst amerikaansch Bookpries, in de Afdeelen Saakbook för hör Book ''Just Kids''<ref>Börsenblatt des Deutschen Buchhandels 47/2010 vom 25. November 2010, S. 12.</ref> * 2011 [[Polar Music Prize]], gemeensam mit dat [[Kronos Quartet]] * 2016 Ehrendokterwürde [[Wesleyan University]] * 2017 Grand Vermeil [[Médaille de la Ville de Paris]] * De ''[[Rolling Stone]]'' hett Smith up Rang 47 der [[De 100 gröttsten Musiker vun all Tieden|100 gröttsten Musiker]] as ok up Rang 83 vun de [[De 100 besten Singer vun all Tieden|100 besten Singer]] un Rang 74 vun de [[De 100 besten Songwriter vun all Tieden|100 besten Songwriter vun all Tieden]] list.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/patti-smith-20110420|titel=100 Greatest Artists of All Time|hrsg=[[Rolling Stone]]|sprache=englisch|datum=2010-12-02|zugriff=2017-08-07}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-singers-of-all-time-19691231/patti-smith-20101202|titel=100 Greatest Singers of All Time|hrsg=[[Rolling Stone]]|sprache=englisch|datum=2010-12-02|zugriff=2017-08-07}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#patti-smith|titel=The 100 Greatest Songwriters of All Time|hrsg=[[Rolling Stone]]|sprache=englisch|datum=2015-08|zugriff=2017-08-07}}</ref> * 2019 Öösterrieksch Ehrenteeken för Wetenschap un Kunst<ref>{{Internetquelle|url=https://www.bundespraesident.at/aktuelles/detail/news/empfang-fuer-die-mitglieder-der-kurie-fuer-wissenschaft-und-kunst/|titel=Jährlicher Empfang für die Mitglieder der Kurie für Wissenschaft und Kunst|abruf=2020-06-08|sprache=de|autor=|werk=bundespraesident.at|archiv-url=https://web.archive.org/web/20191031132326/https://www.bundespraesident.at/aktuelles/detail/news/empfang-fuer-die-mitglieder-der-kurie-fuer-wissenschaft-und-kunst/|archiv-datum=2019-10-31|offline=ja}}</ref> *2020 [[Beethoven-Pries#Internatschonaler Beethovenpries|Internatschonaler Beethovenpries]] === Böker === [[Datei:Patti Smith Jane Ciabattari John Reed 2 2011 Shankbone.jpg|mini|Smith mit Jane Ciabattari, Präsidentin vun den ''National Book Critics Circle'' un Schriever John Reed.<ref>Smith hör Autobiografie ''[[Just Kids]]'' weer 2010 för den Pries vun den ''National Book Critics Circle'' nomineert, kiek [https://www.bookcritics.org/past-awards/2010/ Website des NBCC], abgerufen am 4. April 2020</ref>]] * ''Seventh Heaven'', Gedichtband, 1972. * ''A Useless Death'', New York 1972 * ''Kodak'', Philadelphia 1972 * ''Early Morning Dream'' ? 1973 (limiteert up 100 Kopien) * ''Witt'', Gedichtband, 1973 * ''Big Mouth'', in: [[Sam Shepard]], ''Angel City, Curse of the Starving Class & Other Plays'', New York 1976 (tosommen mit Sam Shepard) * ''The Night'', London 1976 (mit [[Tom Verlaine]]) * ''Ha! Ha! Houdini!'', Gedicht, 1977. * ''Babel'', Sammlung vun Gedichten, Prosa, Leedtexten un Teeknungen, 1978 * ''Robert Mapplethorpe'', New York 1987 (Herutgever: Patti Smith) * ''Flowers Mapplethorpe'', Boston 1990 (Herutgever: Patti Smith) * ''Woolgathering''. 1992. ** Översetten [[Brigitte Jakobeit]]<ref>boren 1955. {{Webarchiv|url=https://literaturuebersetzer.de/uevz/eintraege/Jakobeit_Brigitte.htm |wayback=20230422211112 |text=Jakobeit |archiv-bot=2026-03-14 07:03:42 InternetArchiveBot }} in der Übersetzer-Datenbank des [[VdÜ]], 2019</ref>: ''Traumsammlerin''. Kiepenheuer & Witsch, Köln 2013 ISBN 978-3-462-04570-3 * ''Early Work'', Gedichtsammlung (1970–1979), 1994 * ''The Coral Sea'', 1996. * ''Complete'', Sammlung vun Leedtexten, 1998 * ''Auguries Of Innocence'', Gedichtsammlung, 2005 * ''Just Kids. Die Geschichte einer Freundschaft'', Autobiografie, Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010 ISBN 978-3-462-04228-3<ref>De Titel betreckt sück up de Früendschap tüschen Smith un hör Levensgefährten [[Robert Mapplethorpe]] un beschrifft buterdem de fröh Johren vun hör Loopbahn as bildend Künstlerin.</ref> * ''M Train'', autobiographische Texte, mit Illustratschonen („A roadmap to my life“). Alfred A. Knopf, New York 2015 ISBN 978-1-101-87510-0 **[http://www.nytimes.com/2015/10/02/books/review-m-train-patti-smith-on-all-the-roads-she-has-taken.html?_r=0 Rezension,] [[The New York Times]], 1. Okt. 2015 ** Übers. Brigitte Jakobeit: ''[[Mark Twain|M Train.]] Erinnerungen''. Kiepenheuer & Witsch, Köln 2016 ISBN 978-3-462-04863-6 * ''Collected Lyrics 1970–2015''. Bloomsbury, London 2015 ISBN 978-1-4088-6300-8 * ''Devotion (Why I Write)'', Yale University Press, New Haven 2017 ISBN 978-0-300-21862-6<ref>{{Cite book |title=Devotion |url=https://yalebooks.yale.edu/book/9780300218626/devotion |series=Why I Write |location=New Haven, Conn. |publisher=Yale University Press |year=2017 |isbn=978-0-300-21862-6 |oclc=989978146}} ({{Google Buch |BuchID=Uqc0DwAAQBAJ}})</ref> * ''Year of the Monkey.'' Knopf, New York, Toronto 2019, ISBN 978-0525657682. ** Översetten: Brigitte Jakobeit: ''Im Jahr des Affen'', Kiepenheuer & Witsch, Köln 2020, ISBN 978-3-462-05384-5 == Filme == * ''[[20 Stunden mit Patti Smith]]''. Fernsehdokumentatschoon, Öösterriek, 1978, 80 Min., Regie: [[Rudi Dolezal]]. * ''Patti Smith – Dream Of Life''. Dokumentatschoon, USA, 1996–2007, 109 Min., Regie: Steven Sebring. [http://www.berlinale.de/external/de/filmarchiv/doku_pdf/20084707.pdf Inholtsangaav] (PDF-Datei; 113&nbsp;kB) vun de [[Internatschonale Filmfestspelen Berlin 2008|Berlinale 2008]], [http://www.dreamoflifethemovie.com/trailer Trailer, 1:41 Min.] * ''Film socialisme''. Speelfilm, Swiez/Frankriek, 2010, 141 Min., Regie: [[Jean-Luc Godard]] == Literatur == * ''Patti Smith – American Artist''. Fotografien vun Frank Stefanko, Vörwort vun Patti Smith. Grootformatig Bildband, Schwarzkopf & Schwarzkopf Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-89602-729-0. * [[Michael Stipe]]: ''Two Times Intro: On The Road With Patti Smith''. [[Little, Brown and Company]], 1998. * Nick Johnstone: ''Patti Smith''. Palmyra, Heidelbarg 1999, ISBN 3-930378-26-4. * Victor Bockris: ''Patti Smith''. Krüger, Frankfort 2000, ISBN 3-8105-0435-1. * Martin C. Strong: ''The Great Rock Discography''. Canongate Books Ltd., Edinburgh, 6. Uplaag 2002. * Simon Reynolds, Joy Press: ''The Sex Revolts'', 1995. (Standardwark över Gender, Rebellion un Rock ‘n’ Roll). * [[Gero von Boehm]]: ''Patti Smith. 9. April 2010''. Interview in: ''Begegnungen. Menschenbilder aus drei Jahrzehnten''. Collection Rolf Heyne, München 2012, ISBN 978-3-89910-443-1, S. 712–721. * Henning E. Kuckuk: ''Patti Smiths kosmopolitische Stimme. Performances – Netzwerke – Autobiografie.'' transcript Verlag, Bielefeld, 2018; Print-ISBN 978-3-8376-4417-3, PDF-ISBN 978-3-8394-4417-7. == Presse == * [http://www.zeit.de/2000/13/200013.patti_smith_.xml ''Mutter der Rockmission – Patti Smiths neue Platte „Gung Ho“.''] In: ''[[Die Zeit]]'', 23. März 2000, afropen 12. April 2010 * [https://web.archive.org/web/20130514075051/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/patti-smith-zum-sechzigsten-der-traum-vom-leben-1229972.html Rose-Maria Gropp: ''Der Traum vom Leben – Patti Smith zum Sechzigsten.''] In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'', 30. Dezember 2006, afropen 12. April 2010 * [http://www.tagesspiegel.de/kultur/kino/berlinale/Berlinale-Patti-Smith-Panorama;art16892,2473716 ''Die Seeräuberin.''] In: ''[[Der Tagesspiegel]]'', 10. Februar 2008, afropen 12. April 2010 * [http://www.tagesspiegel.de/zeitung/patti-smith-kommen-sie-mit-auf-den-friedhof/1167100.html ''Kommen Sie mit auf den Friedhof?''] Interview in: ''Der Tagesspiegel'', 17. Februar 2008, afropen 12. April 2010 * [http://www.nzz.ch/nachrichten/kultur/aktuell/ich_hatte_eine_mission_1.757761.html ''«Ich hatte eine Mission» Patti Smith in einem Gespräch<!-- sic! Ohne „über“ --> Musik, Kunst und den amerikanischen Wahlkampf.''] In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'', 13. Juni 2008, afropen 12. April 2010 * [http://www.zeit.de/2010/11/Patti-Smith ''Die Überlebende.''] In: ''Die Zeit'', Magazin, 11. März 2010, afropen 13. März 2010 * [http://www.taz.de/1/leben/musik/artikel/1/rimbaud-im-east-village/ Nina Apin: ''Rimbaud im East Village.''] In: ''[[die tageszeitung]]'', 13. März 2010, afropen 12. April 2010 * [http://www.emma.de/hefte/ausgaben-2010/fruehling-2010/patti-smith// ''Patin des Punk.''] In: ''[[Emma (Zeitschrift)|EMMA]]'', 25. März 2010, afropen 12. April 2010 * ''Minimal Rock'' Vol. 1, Nr. 4/5, 25. Mar 1977, Thema: Patti Smith, edited by [[Robert A. Fischer|Robert O'Fisher]], Novaggio, Switzerland. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.pattismith.net/ Offizielle Website] * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000747445 Patti Smith bi AllMusic] * [http://www.rollingstone.com/music/artists/patti-smith Patti Smith] in dat Musikmagazin ''[[Rolling Stone]]'' * [https://www.rockhall.com/inductees/patti-smith/ Patti Smith] in dr ''[[Rock and Roll Hall of Fame]]'' * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118748556 DNB-Katalog] * {{IMDb|nm0005446}} * [https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/patti-smith/ Indrag bi FemBio] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118748556|LCCN=n/84/95418|NDL=00475278|VIAF=84037206}} {{SORTIERUNG:Smith, Patti}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1946]] [[Kategorie:Punk]] [[Kategorie:Punk-Musik]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Singer]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Fotograf]] 1sfl29t5s5sc55v5ir9n6gd3p4o1ukw 0 173625 1072052 1071754 2026-07-10T20:14:44Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072052 wikitext text/x-wiki '''Tasmanien''' (engelsch ''Tasmania''}}, in de rekonstrueerten [[Aborigines]]-Spraak ''lutruwita''<ref>{{Internetquelle |autor=Kristyn Harman |url=http://theconversation.com/explainer-how-tasmanias-aboriginal-people-reclaimed-a-language-palawa-kani-99764 |titel=Explainer: how Tasmania's Aboriginal people reclaimed a language, palawa kani |abruf=2019-05-29 |sprache=en}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |titel=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |abruf=2019-05-29 }} {{Webarchiv|url=http://tacinc.com.au/official-aboriginal-and-dual-names/ |wayback=20190925075102 |text=Tasmanian Aboriginal Centre – Official Aboriginal and Dual Names of places |archiv-bot=2026-07-10 20:14:44 InternetArchiveBot }}</ref> un in dat [[Austraalsch Englelsch|austraalsch Engelsch]] faken ''Tassie''; bit Enn’n 1855<ref name="buch-EtxZLQPf77AC-10">Barbara Boron: ''Natur- und kulturtourismuswirtschaftliches Destinationsmanagement am Beispiel von Tasmanien.'' GRIN Verlag, 2006, ISBN 978-3-638-46258-7, S.&nbsp;10. {{Google Buch |BuchID=EtxZLQPf77AC |Seite=10}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/T/Tasmania%20name.htm |titel=Tasmania, the Name |abruf=2019-05-29}}</ref> '''Van-Diemens-Land''') is en to den Staat [[Australien]] hörend Eiland an’n östlichen Rand vun den [[Indischer Ozean|Indischen Ozean]]. Se is ruch weg 240 km südlich vun de [[Australien (Kontinent)|austraalsch Kontinentalmasse]] vörlagert. ''Tasmanien'' heet ok de austraalsch Bundsstaat, de över de Hööftinsel herut noch mehrere lütt, meestens nich bewahnt Inselgruppen in de Region umfaat. Sien [[Hööftstadt]] un gröttste Stadt is [[Hobart]], de tweetgröttste Stadt [[Launceston (Tasmanien)|Launceston]]. == Geographie == [[Datei:Tasmania Satellitenfoto.jpg|mini|hochkant=1.2|links|Satellitenfoto vun Tasmanien]] As Bundsstaat umfaat Tasmanien mit 68.400&nbsp;[[Quadratkilometer|km²]] 0,89 % vun de Gesamtflach vun Australien. Ahn de vörlagert Inseln bedrocht de Flach vun de Hööftinsel 64.519&nbsp;km² un wiest en Längt vun 296&nbsp;km vun Norden nah Süden un en Längt vun 315&nbsp;km vun Osten nah Westen up. Se is mit Afstand de gröttste Insel vun den Austraalschen Bund. Di [[Bass-Straat]], de dat Eiland vun dat austraalsch Fastland trennt, wurr in’n Nordwesten dör [[King Island (Tasmanien)|King Island]], an de Nordosttipp vun [[Flinders Island]] flankeert. Landschaplich domineeren Gebirge un Hoochebenen bit circa 1600&nbsp;m Hööcht de Insel. De hööchste Barg is de [[Mount Ossa]] (1617&nbsp;m). Tasmanien liggt up de Südtipp vun dat austraalsch [[Schelf|Kontinentalschelf]], tüschen 40° un 44° südlich Breedt as ok tüschen 144° un 149° östlich Längt. Se is bi wieden gröttste vun de över hunnert Eilannen vun dat Bass-Archipel un hett etwa dree Veertel Grött vun de [[Irland (Insel)|Insel Irland]]. == Literatur == * Dirk Halfmann: ''Die Tasmanischen Aborigines – Quellenkritische Bestandsaufnahme bisheriger Forschungsergebnisse'', GRIN Verlag, 1998, ISBN 3-638-10031-6. * Lloyd Robson, Michael Roe: ''A Short History of Tasmania'', 2. Auflage, Oxford University Press, Melbourne 1997, ISBN 0-19-554199-5. * Nicholas Shakespeare: ''In Tasmanien (Roman)'', 2005, Marebuchverlag, Hamburg, ISBN 3-936384-40-1. == Weblinks == {{Commons|Tasmania|Tasmanien}} * [https://www.tas.gov.au/ Offizielle Website] der tasmanischen Landesregierung (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references responsive /> {{Coordinate |NS=42/3/20/S |EW=146/36/58/E |type=isle |region=AU-TAS}} {{Normdaten|TYP=g|GND=4059099-9|LCCN=n/79/115474|NDL=00628719|VIAF=123100758}} [[Kategorie:Eiland]] [[Kategorie:Australien]] 6oasv0hfouxvjw9x93zvwqr1v8vs0w3 0 174107 1072010 1071718 2026-07-10T16:33:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072010 wikitext text/x-wiki [[Datei:Virginia-Algonkin.png|miniatur|hochkant=1.8|Verbreeden vun de Stämme in Virginia um 1610]] '''Pamunkey''' is de Naam vun en Indianerstamm in’n Nordosten vun de [[USA]], de an den glieknamigen Stroom in [[Virginia]] leven dee un dor hüüd noch en [[Indianerreservat|Reservat]] besitt, de sien Spraak aber nich mehr snackt wurr. In dat 17. Johrhunnert hemm de Pamunkey to de [[Powhatan-Konföderatschoon]] höört un weern en vun de gröttsten un führenden Stämme vun dat Bündnis. == Naam un Wahnrebeet == De Naam ''Pamunkey'' is de engelsch Form vun en Algonkinwort un kunn ''geheimnisvull Oort'' oder ''Oort vun en Geheimniss'' bedüüden. De [[Virginia-Algonkin]] hemm ünnerscheedlich Dialekte vun de sülvig Spraak harrt, vun de de meesten hüüd utstorven sünd. De Stamm weer to Anfang vun dat 17. Ohrhunnert an den Ünnerloop vun den Pamunkey River in de Küstenregion an de Chesapeake Bay to Huus. Dat hüdige rund 3,6 km² groot Reservat liggt binnerhalv vun dit traditschonsriek Stammesrebeet in’n [[King William County]], Virginia. == Levenswies == Dat Leven vun de Pamunkey dreih sück hööftsächlich um de Nehrensbeschaffen, de ut de Jagd, den Fischfang un dat Sammeln vun Wildkrüder bestunn. Rund en Veertel vun den Bedarf wurr doröver herut dör den Anbau vun Mais, Bohnen, Melonen un Kürbissen deckt. Dünger harrn se nich in Gebruuk, so dat se de Dörper un Felder latestens all teihn Johr verleggen mussen, dormit sück de Bodden verhaalen kunn. De Stroom weer Hööfttransportweg un de wichtigst Nehrensborn. Hier hemm de Mannlüüd mit Stroomwheren ut Röhr, Angelhaken, Netten un Pielen, de dör en Band mit den Bagen verbunnen weern, fischt. Se hemm Barsche, [[Heren]], Felchen, Maränen, Maifische un Störe fischt. Ok Watervagels, as Wildgöös, Aanten un Puters hemm se jaagt oder fangen. In’n Harvst geev dat groot Mengen an Moorhöhner, Sora (Porzana carolina) nöömt, un de Pamunkey harrn en besünners Fangmethood entwickelt. Se hemm en so nömmt ''Sorapeerd'' baut, en Fatt ut Ton oder Körvgeflecht, de up en Posten oder in en Boot fastmaakt wurr. In dit Fatt wurr bi Nacht en Lucht anzünnd, dat de Vagels magisch antrecken dee. Bi dat Umkreisen vun dat Lucht kunnen de Indianer se licht mit lang Stöcker rünnerhalen.<ref name="smithsonian">{{internetquelle|titel=Pamunkey, Smithsonian Institution|url=http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm|zugriff=20. Januar 2009}}</ref> De Pamunkey hemm bagenförmige [[Langhuus (Wohngebäude)|Langhüüs]] ut en Gerüst ut krümmt Boomschößlingen baut, de mit Matten bedeckt wurden. De Hüüs harrn twee Dören ut beweglich Matten, en Lock in de Decke as Rookaftrecken un en apen Füür in de Midden. Mattenbedeckte höhger sett Plattformen entlang vun den Wannen hemm as Nachtlager deent. Hööftlinge un Liddmaaten vun de Böverklass harrn lever mit Rinde bedeckt Hüüs.<ref name="smithsonian" /> == Politische Organisatschoon un Gerichtsbarkeit == Dorto gifft dat en Bericht ut dat Johr 1894: ''Während die Exekutive durch den [[Weroance]] oder Stammeshäuptling ausgeübt wird, übernimmt ein Stammesrat legislative und juristische Funktionen. Früher wurde der Häuptling auf Lebenszeit gewählt, heute dagegen wählen die männlichen Bürger alle vier Jahre einen Häuptling und vier Ratsmitglieder. Die Wahlmethode ist bemerkenswert. Der Stammesrat schlägt zwei Kandidaten vor. Die Wähler des ersten Kandidaten werfen ein Maiskorn in die Wahlurne, während der zweite Kandidat durch den Einwurf einer Bohne gewählt wird. Wer die meisten Maiskörner bzw. Bohnen erhält, gilt als gewählt.''<ref name="smithsonian" /> Weroance un Stammesrat weern also Richter un Jury, seeten över Gesettbreeker to Gericht un hemm versöcht, Striedigkeiten tüschen de Börger to schlichten. Dat Stammesgericht weer vör all in dat Reservat vörkommend Fälle tostännig, mit Utnahm vun Mord. De wurrn vör dat County-Gericht vun dat King Williams County verhannelt. All Bewahner vun dat Reservat ünnerliggen den Stammesgesetten.<ref name="smithsonian" /> == Geschichte == De eersten Kuntakte mit Europäern geev dat um 1570 överweegend mit Engländern, de in de folgend Jahren in immer körter Afstände an de Küst updüüken deen. 1607 hemm de Engländer ünner Captain [[John Smith (Avendüerer)|John Smith]] de [[Jamestown (Virginia)|Kolonie Jamestown]] grünnd, de midden in dat Herrschapsrebeet vun de Powhatan-Konföderatschoon leeg u nto disse Tiet rund 14.000 Liddmaaten tellen dee. De freedlich Hannelsbetrecken un Verbindungen wurrn dör den tonehmend herrischen un fordernd wurrn Toon vun de engelsch Kolonisten ünnergraven. Bi sien Erkundungen vun dat Rebeet um de Chesapeake Bay hett Captain John Smith diverse Maislager in Beslag nommen, wenn he de nich dör Hannel kriegen kunn. De Indianer hemm faststellt, dat de engelsch Forderungen an Umfang un Willkür tonehmen deen un de Respekt vör de indiaansch Souveränität immer minner wurr.<ref name="Virginia95f">Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''Handbook of North American Indians.'' Band 15: ''Northeast.'' Kapitel: ''Seventeenth-Century Indian Wars.'' S. 95f.</ref> De wohlwullend Politik vun de Powhatan-Konföderatschoon änner sück dordör. 1608 fungen de [[Engelsch Powhatankriege|Powhatankriege]] an. An‘n 22. März 1622 hemm de Indianer ünner de Führung vun den Pamunkey-Hööftling [[Opechancanough]] de engelsch Siedlungen överfallen un hemm in en koordineerten Angreep 350 Kolonisten ümbrocht. De Kolonie Jamestown hett dissen Anstorm överleeft un hett Vergeltung öövt. In de Summe leefer disse Angreep en echte Rechtfertigung för dat Führen vun en fortwährend Krieg gegen de „verräterischen Wilden“.<ref name="Virginia95f" /> De Kolonisten hemm de Schikanen an hör indiaansch Nahbers över 10 Johr lang fortsett, hemm de Arnten un Nehrensmiddelvörräte vun de Pamunkey un de hör Nahbers vernicht. En Vertruensverhältnis geev dat nie mehr, sülvst denn nich, as de apen Feindseligkeiten afnemmen deen. En Gesett ut dat Johr 1632 hett en Siedler en streng Straaf androht, de freewillig mit en Indianer snacken dee un hüm nich sofort to’n engelschen Kommandanten broch. <ref name="Virginia95f" /> En nee Krieg is utbraaken, as Opechacanough an‘n 18. April 1644 en Angreep gegen den Kolonisten führen dee. Bi disse Angreep wurrn meest 500 Kolonisten ümbrocht. Nah twee Johr gung de Krieg mit de Fangennahm vun Opechacanough dör Gouverneur Sir [[William Berkely]] to Enn’n In den Verdrag vun Oktober 1646 wurrn Bedingungen fastleggt, de dat Wahnrebeet vun de Indianer düchtig minneseeren dee un deren Bewegungsfreeheit knapper hull. De fangen hollen Opechanacough keem to Dood, as en vun de engelsch Waaklüüd hüm van achtern dood scheeten dee.<ref name="Virginia95f" /> Nah de Nedderlaag vun de Powhatan-Konföderatschoon hett sück de engelsch Expansion fortsett. 1652 hett sück de königliche Herrschap över de Kolonie lockert, de witt Bevölkerung wuss gauer un dat keem to illegalen Landnahmen vun de Kolonisten an den Stroommünnen, wordör de Verdrag vun 1646 braken wurr. So geev dat denn weer nee Konflikte mit den Indianern. Dat Land längs de Virginia-Strööms hemmt o de begehrtesten Ländereien för de Kolonisten tellt, de up de Söök nah nee Land för den Tabakanbau weern. De Pamunkey as benahbert Indianer weern tonehmend Anlaat för engelsch Överwaaken un wurrn as ''tributplichtige Indianer'' betekent, in’n Gegensatz to ''frömd Indianern'', as den [[Susquehannock]], den [[Monacan]] un annern jensiets vun de Siedlungsgrenz, mit de de Engländer tonehmend dör Hannel un Erkundungsfohrten in Berührung keemen.<ref name="Virginia95f" /> In disse Tiet wurrn Vörkehrungen drapen, Reservate för de Indianer intorichten un Hannel as ok Warenuttuusch mit hör to regeln. Nah de [[Bacon’s Rebellion]] in dat Johr 1676, bi de de Pamunkey up de Siet vun Gouverneur Sir [[William Berkeley]] stunnen, wurr 1677 in de Naam vun König [[Karl II. (England)|Charles II.]] en Freedensverdrag mit de bedeeligt Indianerstämmen afslooten. Eenige vun de, to’n Bispeel de ''Queen vun de Pamunkey'' [[Cockacoeske]], hett Charles as ''Zeichen seiner Zuneigung für ihre Standhaftigkeit angesichts Bacons unberechtigter Angriffe'' belohnt. Togliek wurr dat all 1658 towiest Reservat an’n Ünnerloop vun den Pamunkey River bestätigt.<ref name="Virginia95f" /> == Hüüdig Situatschoon== De rund 3,6 km² (900 [[Acre (Eenheit)|Acres]]) groot ''Pamunkey Indian Reservation'' liggt an‘n Pamunkey River, etwa 30 km nordwestlich vun de Stadt [[West Point (Virginia)|West Point]] in Virginia. Meest 2,2 km² (550 Acres) dorvan sünd bewaldet Sump oder ut anner Grünnen nich för de Landwertschap to gebruuken. Wiels dat anbaufähige Land ünner de Bwahner updeelt is, wurrd de Rest in söss Flachen oder Jagdrebeeden ünnerdeelt un jedes Johr an den hööchsten, meestens witten Anbeeder verpacht. In dat Reservat leven to Tiet 28 Pamunkey-Familien un wiedere Stammesliddmaaten sünd in dat benahbert [[Richmond (Virginia)|Richmond]], as ok in’n gesamten Staat Virginia un den USA to finnen. 1979 entstunn upp dat Gelände vun dat Reservat da ''Pamunkey Indian Museum'' in‘n Stil vun en traditschonell Langhuus, in dat de oorsprüngliche Levenswies un de Historie vun de Pamunkey dorstellt wurr. Dorin gifft dat ok noch en Utstellung över dat Pottereehandwark vun den Stamm. De Stamm wurrd vun en Hööftling un en sössköppig Stammesraat (Council) führt, de all veer Johr dör de Stammesliddmaaten in de baben beschreeven traditschonell Wies wählt wurr. Intüschen hett man de Methood aber wat afännert. Hüüd nimmt man Maiskarls un Aafken bi de Afstimmen, wobi en Maiskarl ''ja'' bedüüd, wiels en Aafk as ''nee'' weert wurrd. De US-Zensus ut dat Johr 2000 hett 347 Stammesliddmaaten angeven.<ref>{{internetquelle|titel=Census 2000, American Indian Tribes|url=http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t18/tab001.pdf|zugriff=22. Januar 2009|format=PDF; 145&nbsp;kB}}</ref> Hööftling vun de Pamunkey is to Tiet Kevin Brown.<ref>{{internetquelle|titel=Pamunkey, Geschichte|url=http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|zugriff=22. Januar 2009|archiv-url=https://web.archive.org/web/20090130034853/http://indians.vipnet.org/tribes/pamunkey.cfm|archiv-datum=2009-01-30|offline=ja}}</ref> == Kiek ok == [[List van Indianer up de noordamerikaansche Kontinent]] == Literatur == * Bruce G. Trigger (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 15: ''Northeast.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1978, ISBN 0-16-004575-4. * Wilcomb E. Washburn (Hrsg.): ''[[Handbook of North American Indians]].'' Band 4: ''History of Indian-White Relations.'' Smithsonian Institution Press, Washington D.C. 1988, ISBN 0-16-004583-5. == Weblinks == *[https://web.archive.org/web/20230317093838/http://www.pamunkey.net/ Pamunkey Indian Tribe Homepage] *[http://www.newrivernotes.com/va/pamunkey.htm Pamunkey Indians of Virginia] *[http://www.virginiaplaces.org/nativeamerican/anglopowhatan.html The Anglo-Powhatan Wars] == Enkeld Nahwiesen == <references /> [[Kategorie:Indianer]] [[Kategorie:Virginia]] lxfg29yq91iy8zyn7omqdhhwe0s9q2l 0 174190 1072048 1071750 2026-07-10T19:20:06Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072048 wikitext text/x-wiki [[Bild:Sorbisches_Siedlungsgebiet.png|duum|Dat amltlike Sedelgebeud van den Sorben]] '''Sorbsk Sedelgebeud''' (in [[Sassen (Bundsland)|Sassen]] amtlik: ''Sorbisches Siedlungsgebiet,'' [[Böversorbsche Spraak|böversorbsk]]: ''Serbski sydlenski rum;'' in [[Brannenborg]] amtlik: ''Siedlungsgebiet der Sorben/Wenden,'' [[Niedersorbske Sproke|niedersorbsk]] ''Serbski sedleński rum'') beteuket dat Gebeud in’n Austen van Sassen un in’n Süden van Brannenborg, in den dat westslaavske Volk van’n [[Sorben]] (in Brannenborg auk os Wennen beteuked) os [[Indigene Völker|autochthone]] Minnerheud lievet. Ümgangssprooklik hett dat Sedelgebeud auk ''Sorbenland;'' vöör 1945 was – deulwüise minnächtig – auk de Begrepp ''Wendei'' begäng.<ref>Teo „Sorbenland“ vgl.<br />Miriam Schönbach: [https://www.saechsische.de/im-sorbenland-droht-lehrermangel-3462315.html ''Im Sorbenland droht Lehrermangel.''] In: ''Sächsische Zeitung'', 8. August 2016, afreopen den 15. Meu 2017, 18:45; DPA: {{Internetquelle |url=https://www.berlin.de/aktuelles/berlin/4613858-958092-fruehe-fotografien-aus-dem-sorbenland.html |titel=Frühe Fotografien aus dem Sorbenland |werk=berlin.de |datum=2016-10-22 |abruf=2021-12-12 |abruf-verborgen=1}}; Torsten Richter: [https://www.lr-online.de/lausitz/hoyerswerda/mit-der-kamera-unterwegs-im-katholischen-sorbenland-34047832.html ''Mit der Kamera unterwegs im katholischen Sorbenland.''] In: ''Lausitzer Rundschau'', 20. Juli 2012, afreopen den 15. Meu 2017, 18:50; [[Karl Christian Kanis Gretschel]]: ''Geschichte des sächsischen Volkes und Staates. Band 1.'' Verlag van Reinhold Beyer, Leipzig 1841, S. 17ff. Cathrin Carmin Alisch: ''HochZeit unterm Abendrot der Sorben in der Lausitz. Musik, Magie und Minderheit im Spiegel der Kultursemiotik.'' LIT Verlag, Münster 2003, S. 18 u. 49; [[Reetta Toivanen]]: ''Minderheitenrechte als Identitätsressource. Die Sorben in Deutschland und die Saamen in Finnland.'' LIT Verlag, Hamborg 2001, S. 11; Martin Kasper: ''Die Lausitzer Sorben in der Wende 1989/1990.'' Domowina Verlag, 2000, S. 125.<br /><br /> Teo’r „Wendei“ vgl.<br />Karl Andree (Eds.): ''Globus: Illustrierte Zeitschrift für Länder- und Völkerkunde.'' 2. Band, Verlag van’n ''Bibliographischen Institut'', Bildburghausen 1862, S. 245 ff.; Th. Campe: ''[https://de.wikisource.org/wiki/Aus%20der%20Wendei Aus der Wendei].'' In: ''Die Gartenlaube'', Nr. 51, 1891, S. 864–867.</ref> Düt Gebeud es in den verlieden Joorhunnerden döör [[Assimilatschoon|Assimilatscheon]], [[Germanisatschoon|Germanisatscheon]] un döör in’n 20. Joorhunnerd auk döör den Dagbiu vör Briunkölen ollnogrode schrumped un lütter woren. == Offitschell Sedelgebeud == Dat offitschell geodkennd Sedelgebeud defineurt de Landsgesetten van’n Lännnern Sassen un Brannenborg. In’n Früistoot Sassen legt ''Gesetz über die Rechte der Sorben im Freistaat Sachsen'' (kort ''Sächsisches Sorbengesetz'') dat sorbske Sedelgeud up Diur vast. De Grensen baseurt teo’n grauten Deul up de Statistiken van [[Arnošt Muka]] iut’n 1880er Joren. Düt Praxis kümmt den Ansproik no, dat Sedelgebeud teo beworen un teo beschermen, ofscheon et besunners in’n Austen van den Gebeud, t.B. in’n Landkreis Görlitz, Dörper givt, in den de sorbske Sproke in’n Olldag meust goor nich present es. Anners förder dat brannenborgske ''Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg'' (kort ''Sorben/Wenden-Gesetz'') bet 2014 dat de Gemeunen, de Deul van Sedelgebeud weren wilt, lüikmotig sprooklike un kulturelle sorbske Traditscheonen bet in de Niutüid no wüisen mott. Düt Regel kritiseuren sorbske Vertreders vöör ol dorümme dat et seo van’r Gunst van eune Gemeune afhänget dat Sorbske teo fördern. Biutendem es et swoor de sprookliken un kullturellen Traditscheonen bet in de Niutüid no teo wüisen, dän in’r Verliedentüid hadde [[Preußen|Preussen]] eune vil striktere Assilimilatscheonpolitk un unnerdrücke de Sorben stärker os in Sassen. Vandage mott eun olleun sprooklike un kulturelle Traditscheonen nowüisen un de soorbske/wendske Rood in Brannenborg oder de Landdag kann beandragen eune Gemeune in dat sorbske Sedelgebeud up teo niemen. [[Bild:Róžant_–_znački.jpg|duum|[[Tweesprakige Stratenschiller|Tweusprokige Strotenschiller]] up Duitsk un Böversorbsk]] De Gemeunen un Vereune in’n Sedelgebeud sind teostännig de [[Sorbsche Spraken|sorbske Sproke]] un Kultuur, teo’n Büispill med [[Tweesprakige Stratenschiller|tweusprokigen Strotenschillers]] teo fördern. Tweusprokige Strotenschiller sind ol Vöörschrivt. Düt settet man noch nich olle Gemeunen konsequent ümme. In Brandenburg dreget Gemeunen in’n sorbsken Sedelgebeud sinds 2014 offitschell eunen duitsk-niedersorbsken Dubbelnomen. Teo den Sedelgebeud häurt upstunds düsse Gemeunen un Gemeunedeule teo: * in’n Früistote Sassen: ** Landkreis Bautzen (28 van 59 Gemeunen): Bautzen/Budyšin, Burkau ( Neuhof/Nowy Dwór), Crostwitz/Chrósćicy, Doberschau-Gaußig/Dobruša-Huska (man nich Cossern un Naundorf), Elsterheide/Halštrowska Hola, Elstra (olleun Kriepitz/Krěpjecy), Göda/Hodźij, Großdubrau/Wulka Dubrawa, Großpostwitz/Budestecy (man Eulowitz), Hochkirch/Bukecy (man nich Breitendorf), Hoyerswerda/Wojerecy, Kamenz/Kamjenc (Deutschbaselitz/Němske Pazlicy, Jesau/Jěžow, Kamenz/Kamjenc, Thonberg/Hlinowc, Wiesa/Brěznja), Königswartha/Rakecy, Kubschütz/Kubšicy, Lohsa/Łaz, Malschwitz/Malešecy, Nebelschütz/Njebjelčicy, Neschwitz/Njeswačidło, Obergurig/Hornja Hórka, Oßling (olleun Milstrich/Jitro), Panschwitz-Kuckau/Pančicy-Kukow, Puschwitz/Bóšicy, Räckelwitz/Worklecy, Radibor/Radwor, Ralbitz-Rosenthal/Ralbicy-Róžant, Spreetal/Sprjewiny Doł, Weißenberg/Wóspork unWittichenau/Kulow ** Landkreis Görlitz (14 van 53 Gemeunen): Bad Muskau/Mužakow, Boxberg/Hamor, Gablenz/Jabłońc, Groß Düben/Dźěwin, Hohendubrau/Wysoka Dubrawa (man nich Groß Radisch, Jerchwitz, Thräna), Krauschwitz/Krušwica, Kreba-Neudorf/Chrjebja-Nowa Wjes, Mücka/Mikow, Quitzdorf am See (olleun Horscha/Hóršow un Petershain/Hóznica), Rietschen/Rěčicy, Schleife/Slepo, Trebendorf/Trjebin, Weißkeißel/Wuskidź un Weißwasser/Běła Woda<ref>vgl. Anhang in: Sächsisches Gesetz- und Verordnungsblatt, Nr. 7/1999</ref> * in’n Lanne Brannenborg:<ref>{{Internetquelle |url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |titel=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |hrsg=Lansregeurnge Brannenborg |abruf=2015-01-21 |kommentar=siehe §&nbsp;14&nbsp;&nbsp;SWG – „Verkündung“ }} {{Webarchiv|url=http://www.bravors.brandenburg.de/sixcms/detail.php?gsid=land_bb_bravors_01.c.47208.de#14 |wayback=20150121182916 |text=Gesetz über die Ausgestaltung der Rechte der Sorben/Wenden im Land Brandenburg |archiv-bot=2026-07-10 19:20:06 InternetArchiveBot }}</ref> ** Stad [[Cottbus|Cottbus/Chóśebuz]] ** Landkreis Spree-Neiße (23 van 29 Gemeunen): Burg/Bórkowy, Briesen/Brjazyna, Dissen-Striesow/Dešno-Strjažow, Drachhausen/Hochoza, Drebkau/Drjowk, Drehnow/Drjenow, Felixsee/Feliksowy Jazor (olleun Bloischdorf/Błobošojce), Forst/Baršć, Guhrow/Góry, Heinersbrück/Móst, Jänschwalde/Janšojce, Kolkwitz/Gołkojce, Neuhausen/Kopańce (olleun Haasow/Hažow un Groß Döbbern/Wjelike Dobrynje), Peitz/Picnjo, Schenkendöbern/Derbno (olleunGrano/Granow, Kerkwitz/Keŕkojce, Groß Gastrose/Wjeliki Gósćeraz, Taubendorf/Dubojce), Schmogrow-Fehrow/Smogorjow-Prjawoz, [[Spremberg|Spremberg/Grodk]], Tauer/Turjej, Teichland/Gatojce, Turnow-Preilack/Turnow-Pśiłuk, Welzow/Wjelcej, Werben/Wjerbno un Wiesengrund/Łukojce ** Landkreis Dahme-Spreewauld (7 van 37 Gemeunden): Byhleguhre-Byhlen/Běła Góra-Bělin, Lübben/Lubin, Märkische Heide/Markojska Góla (olleun Dollgen/Dołgi, Groß Leuthen/Lutol, Klein Leine/Małe Linje, Pretschen/Mrocna), Neu Zauche/Nowa Niwa, Schlepzig/Slopišća, Spreewaldheide/Błośańska Góla un Straupitz/Tšupc ** Landkreis Oberspreewald-Lausitz (6 van 25 Gemeunen): Calau/Kalawa, Lübbenau/Lubnjow, Neupetershain/Nowe Wiki, Neu-Seeland/Nowa Jazorina, Senftenberg/Zły Komorow, Vetschau/Wětošow ** Düsse Gemeunen tellt no den Brannenborger Landdag teo’n sorbsken Sedelgebeud, man hebt tiegen de Upnohme klaget:: Alt Zauche-Wußwerk/Stara Niwa-Wózwjerch, Döbern/Derbno, Felixsee/Feliksowy Jazor, Großräschen/Rań, Märkische Heide/Markojska Góla, Neiße-Malxetal/Dolina Nyse a Małkse (Groß Kölzig/Wjeliki Kólsk und Klein Kölzig/Mały Kólsk), Neuhausen/Kopańce, Schenkendöbern/Derbno (Bärenklau/Barklawa, Grabko/Grabkow, Pinnow/Pynow un Schenkendöbern/Derbno), Schwielochsee/Gójacki Jazor, Tschernitz/Cersk. == Historisk Sedelgebeud == [[Bild:Smoler_korta01.jpg|duum|Sedelgebeud no [[Jan Arnošt Smoler|Smoler]] 1843. ]] Oll doorno wecke westslaavsken Völker man os Sroben telt un wecke Joorhunnerd eun beküiket, kann eun dat sorbske Sedelgebeud unnerscheudlik beschrüiven. Künnig es dat [[Martin Luther]] sik in’n 16. Joorhunnerd minnächtig över de Sorbsksprekers un -sprekersksen in’n Dörpern rund ümme [[Wittenbarg|Wittenberg]] uitere. Eun annere Sake sind sorbske Sprookverbode, t.B.1327 in [[Leipzig]], 1377 in [[Altenburg]], [[Zwickau]] und [[Chemnitz]], de seo de Existenzt van’r sorbsken Sproke in düssen Steden betuiget. In’n Noordausten grense dat Sedelgebeud an dat poolske Gebeud (büi Crossen un Sorau). Auk in sömmige Dörper an’r [[Oder]] un [[Bober]] konn sik de sorbske Sproke bet in’t 17. Joorhunerd haulen.<ref>[[Frido Mětšk]]: ''Serbsko-pólska rěčna hranica w 16. a 17. lětstotku [De sorbsk-poolske Sprookgrense in’n 16. un 17. Joorhunnerd].'' In: ''Lětopis'', Rüige B, Band III (1958), Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen 1958, S. 4–25.</ref> Auk Stedenomen os [[Dresden]], Leipzig, [[Meißen]], [[Chemnitz]] oder [[Torgau]] stamt iut’r sorbsken Sproke.<ref>[[Dietmar Urmes]]: ''Handbuch der geographischen Namen.'' Marix Verlag, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-70-3.</ref> [[Jan Arnošt Smoler]] unnersöchte 1843 os Eurster systemaatsk dat sorbske Sedelgebeud. 1884/1885 unnersöchte [[Arnošt Muka]] dat Sedelgebeud noch wat akkuroter. Wüildes Smola vöör ol Folklore sammele, wannere Muka döör de Lausitzer Dörper un make sik över den Stand van’r sorbsken Sproke in den Dörpern künnig. Olns teohaupe telle Muka 166.000 Sorben un Sorbsken; schreiv man teoglüik över de rasante Germanisatscheon van sorbsken Dörpern vöör ol in’r Niederlausitz. == Kernsedelgebeed == Os sorbsk „Kernland“ beteuket eun vandage meust dat Gebeud, in den sorbske Sproke auk vandage noch Olldagssproke es. Dat es in’r Böverlausitz vöör ol dat katholske Gebeud twisken den Steden Bautzen, Kamenz un Hoyerswerda, in’n engen Sinne de füiv Gemeunen van’n ''Verwaltungsveband am Klosterwasser'' un de Gemeune Radibor. In düssen Gebeuden spreket meir os de Halve van’n Luiden Böversorbsk. Auk in Deulen van’n Gemeunen Göda, Neschwitz, Puschwitz un de Stad Wittichenau häurt büi den böversorbsken Kernsedelgebeud teo; in düsse Gemeunen spreket ca. eun Drüddel van’n Inwoners un Inwonersken Böversorbsk. In’r Niederlausitz passt de Begrepp up’t eurst vör de Gemeunen nöördlik van Cottbus (t.B. Drachhausen, Dissen-Striesow, Jänschwalde). Man door es dat Niedersorbske vill minner present, os in’n böversorbsken Kernsedelgebeud. Olleun 15 bet 30 Perzent in düsse Gemeune spreket Niedersorbsk. == Literatur == * Peter Kunze, Andreas Bensch: ''Die Sorben / Wenden in der Niederlausitz''. Ein geschichtlicher Überblick. In: ''Wobrazki ze Serbow'' . 2. Uploge. Domowina, Bautzen 2000 (Eurste Uploge 1996), [[:de:Special:BookSources/3742016687|ISBN 3-7420-1668-7]]. * Gertraud Eva Schrage: ''Die Oberlausitz bis zum Jahr 1346''. In: Joachim Bahlke (Eds.): ''Geschichte der Oberlausitz''. 2.Uploge, Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2004 (Eurste Uploge 2001), [[:de:Special:BookSources/9783935693462|ISBN 978-3-935693-46-2]], S.&nbsp;55–97. * [[:de:Arnošt_Muka|Arnošt Muka]]: ''Statistika łužiskich Serbow'' [Statistik van’n Lausitzer Sorben]. Sülstverlag, Bautzen 1884–1886; 5. Uploge unner den Titel ''Serbski zemjepisny słowničk'' [Sorbsk geograaphsk Woirbeok]. Bautzen 1927; Nüudruck: Domowina, Bautzen 1979. == Einzelnachweise == <references /> [[Kategorie: Sorben]] [[Kategorie: Brannenborg]] [[Kategorie: Sassen (Bundsland)]] bj32hcsqb749xi0zbemb3imi5r5dszt 0 174261 1072067 1071766 2026-07-10T21:11:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072067 wikitext text/x-wiki De '''Université des Antilles et de la Guyane''' (UAG) weer en Universität mit fief Standöörd in de [[Frankriek|franzöösch]] [[Regionen van Frankriek|Överseeregionen]] [[Franzöösch-Guayana]] in Süüdamerika as ok [[Guadeloupe]] un [[Martinique]] in de [[Karibik]]. Se weer in söss Fakultäten (''UFR'') un fief Institute gleedert un harr rund 12.000 Studenten. Ut den Campus in Franzöösch-Guayana gung de '''Université de Guyane''' hervör, de siet 2014 unafhängig van de '''Université des Antilles''' is.<ref>{{Internetquelle|url=http://univ-guyane.e-monsite.com/medias/files/decret-universite-de-guyane-joe-20140731-0175-0010.pdf|titel=Décret no 2014-851 du 30 juillet 2014 portant création et organisation provisoire de l’université de la Guyane|autor=|hrsg=|werk=|datum=|sprache=|zugriff=2016-05-05}}</ref> De Hoochschool weer de eenzige franzöösch Universität in Amerika un een van veer buterhalv van dat franzöösch Moderland (''France metropolitaine''). ==Weblinks== * [http://www.univ-ag.fr Offizielle Webpräsenz van de Université Antilles] (franzöösch) * [https://www.univ-guyane.fr Offizielle Webpräsenz van de Université de Guyane] (franzöösch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=k|GND=1218839-6|LCCN=n/84/120302|VIAF=162542263}} {{SORTIERUNG:Universite des Antilles et de la Guyane}} [[Kategorie:Universität]] [[Kategorie:Frankriek]] qm15hv1dlr8rf5k455ymkt00cgpxfrv 0 175567 1072056 1071757 2026-07-10T20:26:25Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072056 wikitext text/x-wiki [[Bild:KinksFanclubCropped.png|rechts|duum|The Kinks, 1967]] '''The Kinks''' (engelsch ''kinky'' ‚schrullig‘, ‚utflippt‘ aber ok ‚pervers‘; also ‚De Schrulligen‘ oder ‚De Utflippten‘ oder ‚De Perversen‘, buterdem [[Paronym]] vun ''The Kings''; also ‚De Könige‘) sünd en [[England|engelsch]] [[Band (Musik)|Musikgrupp]]. Se gellen neben den [[The Beatles|Beatles]], [[The Who]] un den [[The Rolling Stones|Rolling Stones]] as en vun de spoodrieksten britischen Bands vun den1960er Johren ([[British Invasion]]). Hüüd tellen de Kinks to de Oorvaders vun [[Punk (Musik)|Punk]] un [[Britpop]].<ref name="dz" /><ref>{{Internetquelle |autor=Lothar Trampert |url=http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |titel=Ray Davies & The Kinks |werk=Gitarre & Bass 10/1998 |datum=1998-08-14 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20090911182915/http://www1.gitarrebass.de/magazine/9810/ray.htm |archiv-datum=2009-09-11 |abruf=2017-05-21 |offline=1 }}</ref> Tallriek Gruppen wurrn in de Vergangenheit un ok noch van Daag dör hör Musik inspireert, so to’n Bispeel [[The Jam]] un [[The Pretenders]].<ref name="HallofFame">{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref><ref name="RollingStoneWebsite">''{{Webarchiv|url=http://www.rollingstone.com/music/artists/the-kinks/biography |wayback=20150111065426 |text=rollingstone.com }}''; Band-Biografie, afropen an’n 23. September 2014.</ref> == Geschichte == De Kinks wurrn Enn’n 1963 in Nord-[[London]] vun de Bröers [[Ray Davies|Ray]] un [[Dave Davies]] grünnd,<ref>Savage, John: ''The Kinks – The Official Biography'', 1984, S.&nbsp;17.</ref> nahdem se tovör ünner de Naam „The Ravens“ (för en körten Tiet ok: „Robert Wace & The Boll-Weevils“)<ref>Wace, in den Anfangsjohren en vun mehreren Managern vun de Kinks, harr sück vörövergahnd ok as Leadsänger versöcht; vgl. Visitenkarte bi Savage, as baben, S.&nbsp;16, as ok: ''Tales of Ordinary Madness'' in: ''Mojo'', March 2006, S.&nbsp;72.</ref> kien Spood haarrt harrn. In‘n Januar 1964 kreegen se en Plaatenverdrag bi [[Pye Records]] un wurrn vun [[Shel Talmy]] produzeert.<ref>John Savage, wie oben, S.&nbsp;21.</ref> An’n 24. Januar 1964 stunnen se eerstmals in dat Pye-Tonstudio un hemm veer Titel upnommen. De wurrn up twee Single-Plaaten presst, de stilistisch noch stark an de fröh Beatles anlehnt weern un kien Beachtung funnen. An’n 12. Juli 1964 entstunn hör darte [[Single (Musik)|Single]], ''[[You Really Got Me]]'', mit de de hör de internatschonal Dörbröök gelung.<ref name="AMG">{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/artist/mn0000100160 |titel=The Kinks Songs, Albums, Reviews, Bio & More |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> Dat Stück mit den berühmten [[Riff (Musik)|Gitarrenriff]] wurrd gelegentlich as de Anfang vun den [[Hard Rock]] ansehen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.allmusic.com/song/mt0007109441 |titel=You Really Got Me by The Kinks - Track Info {{!}} AllMusic |sprache=en |abruf=2022-06-18}}</ref> und entwickelte sich zum [[Millionenseller]].<ref>Joseph Murrells, ''Million Selling Records'', 1985, S.&nbsp;193&nbsp;f.</ref> Insbesünnere bit 1967 harr de Band tallriek wiedere Hitparadenerfolge in [[Europa]] un den [[USA]]. Dorbi hett sück Ray Davies ünner annern mit Kompositschonen as ''[[Sunny Afternoon]],'' ''Dead End Street'' un ''Waterloo Sunset'' neben [[John Lennon]] un [[Paul McCartney]] en Naam as en vun de besten britischen Songschriever maakt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.theguardian.com/uk/2003/dec/31/christmas2003.monarchy |titel=CBEs for Ray Davies and Eric Clapton |datum=2003-12-31 |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref><ref>{{Webarchiv |url=http://www.rollingstone.com/artists/raydavies/articles/story/19361205/the_lonely_kink |text=''rollingstone.com'' |wayback=20081208195200}}, afropen an’n 27. September 2014.</ref> En Uptrittsverbot in de Johren 1965 bit 1969 in den USA, Oorsaak weer en Striet mit de US-amerikaansch Musikergewarkschap, hett to disse Tiet aber den entscheeden Spood in de USA verhinnert. <ref name="RollingStoneWebsite" /><ref name="AMG" /> De fröhen [[Schallplaat|Langspeelplatten]] vun de Grupp ''(Kinks, Kinda Kinks, [[The Kink Kontroversy]])'' weern för de Tiet typische nich tosommenhangend Kollektschonen vun Hitsingles, [[Coverversion]]en un sülvst schreeven üllmaterial. Neben den Hits sünd ut disse Tiet (1964/1965) vör allen Stücke bekannt as de Ballade ''Stop Your Sobbing,'' dat atmosphärisch-bedrohliche ''Nothin’ in the World Can Stop Me Worryin’ ’bout that Girl,'' de [[Extended Play|EP]]-Klassiker ''A Well Respected Man,'' dat verqueer ''I’m on an Island'' as ok de beid [[B-Siet|B-Sieden]] ''Where Have All the Good Times Gone'' un ''I’m Not Like Everybody Else.'' Mit ''[[Face to Face (The-Kinks-Album)|Face to Face]]'' hemm de Kinks 1966 de Langsprelplaat as eegenständige Kunstform opdeckt.. Eerstmals weern in en atmosphärisch dichten Mischung ahn Utnahm Davies-Eegenkompositschonen to hören. Dat Album entholt mit ''Dandy'' ok den eenzigen Nummer-een-Hit vun de Kinks in [[Düütschland]]. En vun den Arrangements her noch afwesselndriekere Kollektschoon an Leedern hett de Nahfolger ''[[Something Else by The Kinks]]'' vun 1967 boden. Allerdings weer bi dit Övergangsalbum ok en gewisser Mangel an Tosommenhang fasttostellen, de dör de uneenheitlich [[Musikproduzent|Produktschoon]] noch verstärkt wurr. Kurioserwies is dit Problem in de [[Stereofonie|Stereo]]-Version vun dat Album völ öffensichtlicher as in de [[Monophonie (Elektroakustik)|Mono]]-Faaten, de folgerichtig ok för de [[Remastering|remasterte]] Verapenlichung up [[Compact Disc Digital Audio|CD]] bruukt wurr. 1968 keem dat [[Konzeptalbum]] ''[[The Kinks Are the Village Green Preservation Society|The Village Green Preservation Society]]'' herut. Dat Album kunn sück dormals kommerziell nich neben den to glieker Tiet herutbrocht Alben vun de Beatles ''([[The Beatles (Album)|Wit Album]])'' un vun de Rolling Stones ''([[Beggars Banquet]])'' dörsetten, wiel dormals dat Publikum vun dat opsternatsche Johr 1968 an völlig anner Themen interesseert weer. Lang Tiet meest vergeeten, gellt dat hüüd faken as dat beste Album vun de Band. Mit ''[[Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)]]'' folg 1969 en wieder Konzeptalbum. Dat vertellt de Geschichte vun den Teppichlegger Arthur, de de Sinnlosigkeit vun sien Leven erkennt, an [[Winston Churchill]] twiefelt un vun de Flucht nah [[Australien]] dröömt. Trotz en interessant Konzept, wiet weg vun den ''[[Tommy (The Who)|Tommy]]-''Glamour vun den [[The Who|Who]], kunn dat Album in musikalisch Hensicht nich an de Qualität vun den Vörgänger anknütten. 1970 hemm de Kinks mit ''[[Lola versus Powerman and the Moneygoround, Part One]]'' nochmals en Konzeptalbum herutbrocht, up dat sück Ray Davies eegen Erfahrungen verarbeitend kritisch un zynisch mit den Gepflogenheiten un Dwang vun de Musikindustrie utnannersetten dee. Musikalisch hett sück de Band vun britisch Fiensinnigkeit weg bewegt un mehr up de US-amerikaansch klingenden Stadionrock sett. Mit ''Apeman'' un insbesünnere ''[[Lola (Leed)|Lola]]'' weern ok weer twee internatschonale Single-Hits enthollen. De Text vun ''[[Lola (Lied)|Lola]]'' gull to de Tietpunkt vun dat Herutkommen as anstößig, wiel Ray Davies över en sexuelle Betrecken tüschen en [[Transvestitismus|Transvestiten]] un en heterosexuellen Mann sung – angevlich inspireert vun en persönlich belevnis. Aber nich dorum hett de [[British Broadcasting Corporation|BBC]] sück vörstellt, dat Leed up den [[Indizierung|Index]] to setten, sonnern wegen vermoot [[Schleichwarf]] för [[Coca-Cola]] in de inleitend Strophe vun de Albumversion vun dat Leed: „… where you drink champagne and it tastes just like Coca-Cola …“. För de Singleversion wurr dorüm „Coca-Cola“ dör „Cherry-Cola“ ersettt. 2007 wurr dat Stück in en Warfspot för Coca-Cola bruukt. Nah den Soundtrack för den Film ''Percy'' ut dat Johr 1971 (en Kummedie [[Elke Sommer]] un [[Britt Ekland]]) keem in dat sülvig Johr dat Album ''[[Muswell Hillbillies]]'' herut, dat ünner Kritikern as en vun de besten Verapenlichungen vun de Band gellt: ahn Hitsingle, aber in sück slooten un stimmig, de Musik düchtig US-amerikaansch präägt un up de Hööcht vun de Tiet, krachmakend [[Vaudeville]]-Rock mit [[Country-Musik|Country]]-Anlehn to melancholisch anhauchten Texten. 1972 folg ''[[Everybody’s in Show-Biz]],'' dat mit ''[[Celluloid Heroes]]'' de luut eegen Utseggen best Ballade vun Ray Davies enthull. Dat Düppelalbum (en Studio- un en Livealbum) hett sück aber an beid Sieden vun den [[Atlantik]] schlecht verköfft, blot de an’n 5. Mai 1972 herutbrocht Single ''Supersonic Rocket Ship'' reck in England Platz 16 in de Charts. In de Jahren 1973 bit 1976 geev dat en Reeg vun textlastigen Konzeptalben (''Preservation Act 1/2'', ''Schoolboys in Disgrace'', ''Soap Opera''), de in de Bewertung bi Fans un Kritikern umstreeden sünd un sück ok schlecht verkoopen leeten. Immerhin kreeg Ray Davies to disse Tiet sien Drogen- un Alkoholprobleme in Greep. Eerst in de laat 1970er Johren gelung den Kinks vör allen in den USA en kommerzielles Comeback: Ray Davies – anreegt dör de mittlelrwiel spoodriek [[Punk (Musik)|Punkmusik]] – erinner sück mit den Alben ''Sleepwalker'' (1977), ''Misfits'' (1978) un ''Low Budget'' (1979) an den kraftvullen, stringenten Sound vun de Anfangsjohren. Besünners dat toletzt nöömt Album harr in den USA grooten Spood un reck dor Platz 11 in de Albumhitparade. En Tosommenfaaten vun de besten Stücke vun de letzt dree Alben finnd sück up dat 1980 herutbrocht, live inspeelt Album ''One for the Road''. In den [[1980er]] Johren folgten noch ''Give the People What They Want'' (1981) mit ''Art Lover, State Of Confusion'' (1983) mit den Hitsingles ''Come Dancing'' (Dezember 1982), en letzten grooten Spood in England un den USA, un ''Don’t Forget to Dance'' (Oktober 1983), denn ''Word of Mouth'' (1984) mit de Single ''Do It Again'' as ok 1986 ''Think Visual,'' dat ''Lost & Found'' un ''How Are You?'' enthull. De Slagtüüchspeler Mick Avory is 1984 utscheeden. He weer immer dat ruhige utgliekend Element bi de ständig Striedereen in de Band un in de Studioarbeitween, harr aber sluutend noog vun de Spannungen tüschen de Davies-Bröers. Wesentlich för sien Utstieg weer, dat Avory un Dave Davies övereenstimmend verklort harrn, nich mehr mitnanner arbeiten to wullen.<ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%201.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 1: „My First Impression Was That They Were Gay!“ |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://kastoffkinks.co.uk/Mick%20Avory%20interview%20part%202.htm |titel=The Mick Avory InTerview Part 2: “Not many drummers from West Molesey have done that!” |werk=Kast Off Kinks Website 2009 |abruf=2017-05-21}}</ref> Sien Nahfolger wurr Bob Henrit, de tovör – ebenso as Jim Rodford – Liddmaat vun de Band ''[[Argent]]'' ween weer. 1990 wurr de Band in de „[[Rock and Roll Hall of Fame]]“ upnommen.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20100325093031/https://www.rockhall.com/inductees/the-kinks/bio/ |titel=The Kinks Biography {{!}} The Rock and Roll Hall of Fame and Museum |datum=2010-03-25 |abruf=2023-01-21}}</ref> De Kinks wurrn bit hüüd nich offiziell uplöst, besteiht aber woll nich mehr, dat letzte reguläre Studioalbum ''Phobia'' wurr all 1993 herutbrocht, twee wiedere Studioupnahmen geev dat noch 1996 up dat Album ''To the Bone,'' dat ansonsten Liveupnahmen un Neeinspeelungen vun de gröttsten Erfolge vun de Band enthollt. En letzt Mal ünner de Naam „The Kinks“ is de Band in’n Juli 1996 in Oslo bi dat Norwegian-Wood-Festival uptreeden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.norwegianwood.no/ |titel=www.norwegianwood.no |archiv-url=https://web.archive.org/web/19990125101658/http://www.norwegianwood.no/ |abruf=2022-06-18}}</ref> De Bröers Davis fungen in de Folge an, alleen oder mit Band up Tournee to gahn. Ray Davies is dorbi ünner annern ok un Fan-Drapen mit de Band „Kast Off Kinks“ uptreeden, in de ok mehrere ehmalge Liddmaaten vun de Band as Mick Avory, John Dalton, John Gosling, Jim Rodford un Bob Henrit spelen deen. Faken weer upkommend, ok vun Ray Davies street Gerüchte, de Kinks wüürn weer gemeensam spelen, gellen wegen de nich lööst Probleme tüschen den Davies-Bröers intüschen as nich wohrscheinlich. 2007 schreev Dave Davies in sien Internet-Forum, he würr sück nie nich weer mit sien Bröer in’t Studio setten, hööchstens live spelen, all anner weer en Tortur.<ref>{{Internetquelle |url=https://web.archive.org/web/20160921200825/http://www.davedavies.com/forum/index.php?PHPSESSID=n2K6qowPrAEbDn9PUPNv92;wwwRedirect;id=445 |titel=Dave Davies Message Board - Index |datum=2016-09-21 |abruf=2023-01-21}}</ref> Ray Davies wedderum hett seggt, wenn he över en Weddervereenigen nahdenken dee, grundsätzlich blots över en nee Album.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pastemagazine.com/music |titel=Paste Music - Guides to the Best Albums, Reviews and Live Music Video |sprache=en |abruf=2023-01-21}}</ref> An‘n 18. Dezember 2015 geev dat aber in London den eersten gemeensamen Upträe vun de beid siet 1996, as Ray bi en Liveupträe vun sien Bröer up de Bühne beeden wurr; beid hemm ünner annern ''You Really Got Me'' tosommen speelt. De Naamsrechte för ''The Kinks'' liggen bi de Bröers Davies gemeensam. [[Peter Gabriel]] hett up dat 2020 herutbrocht [[Musikalbum#Studioalbum/Livealbum|Studioalbum]] mit den Naam ''[[Scratch My Back]]''<ref name="PG-Scratch My Back-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Christian Gerhardts, Martin Klinkhardt, Steffen Gerlach |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-Scratch-My-Back-CD-Rezension-s347.html |titel=Peter Gabriel – Scratch My Back |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2010 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-Scratch My Back-5years-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/news/scratch-my-back-5-years-on/ |titel=Scratch My Back 5 years on |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2015-02-15 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-01}}</ref> dat Leed ''Waterloo Sunset'' vun The Kinks in en [[Orchester|orchestralen]] Faaten [[Coverversion|covert]], dat sluutend as [[Bonustrack]] up de tweet CD vun de ''Special Edition''herut keem. [[Ray Davies]] hett dat aber aflehnt, an dat later in dat Johr 2013 herutbrocht [[Kompilatschoon (Musik)|Kompilatschons]]-[[Musikalbum|Album]] vun dat Folgeprojekt ''[[And I’ll Scratch Yours]]''<ref name="PG-And I'll Scratch Yours-Genesis Fanclub">{{Internetquelle |autor=Thomas Schrage |url=https://www.genesis-fanclub.de/c-Peter-Gabriel-And-Ill-Scratch-Yours-CD-Rezension-s615.html |titel=Peter Gabriel - And I'll Scratch Yours - Zweiter Teil; Verspätung: drei Jahre |hrsg=Genesis-Fanclub.de |datum=2013 |sprache=de |abruf=2023-05-17}}</ref><ref name="PG-And I’ll Scratch Yours-Peter Gabriel">{{Internetquelle |autor=Peter Gabriel Ltd. |url=https://petergabriel.com/release/and-ill-scratch-yours/ |titel=And I’ll Scratch Yours - Released 23rd September, 2013 |hrsg=PeterGabriel.com |datum=2013-09-23 |sprache=en-GB |abruf=2023-05-17}}</ref> deeltonehmen un wurr dör en anner Künstler ersett. De Bassist Peter Quaife, en Grünnensliddmaat vun de Grupp, muss sück mehr as teihn Johr lang wegen en Nierenverseggen en [[Dialyse]]therapie ünnertrecken. He is an’n 23. Juni 2010 storven.<ref>{{Literatur |Autor=Claire Noland |Titel=Pete Quaife, original bassist for the Kinks |Datum=2010-06-29 |ISSN=0190-8286 |Online=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/06/28/AR2010062804972.html |Abruf=2023-01-21}}</ref> Jim Rodford (ebenfalls Bass) keem all an’n 20. Januar 2018 in dat Öller vun 76 Johren an den Folgen vun en Trappenstört to Dood. <ref>{{Webarchiv|url=https://www.rollingstone.com/music/news/jim-rodford-kinks-and-argent-bassist-dead-at-76-w515670 |wayback=20180121215753 |text=Jim Rodford, Kinks and Argent Bassist, Dead at 76 }}, afropen an’n 22. Januar 2018 (engelsch)</ref> In‘n Juni 2018 hett Ray Davies de Arbeit an en nee Studioalbum bestätigt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/kinks-feiern-reunion-und-veroeffentlichen-neues-album-1521315/ |titel=The Kinks feiern Reunion und veröffentlichen neues Album |datum=2018-06-26 |abruf=2020-05-26 |sprache=de-DE}}</ref> De ''[[Rolling Stone]]'' hett de Kinks up Rang 65 vun de 100 gröttsten Musiker vun all Tieden list.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/the-kinks-20110420 |titel=100 Greatest Artists of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2010-12-02 |abruf=2017-08-08 |sprache=en}}</ref> == Film == * ''The Kinks. Die bösen Jungs des Rock'n' Rolls.'' [[Dokumentatschoon]], 50 Min., FR 2020, Regie: Christophe Conte.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.arte.tv/de/videos/091134-000-A/the-kinks-die-boesen-jungs-des-rock-n-rolls/ |titel=The Kinks, die bösen Jungs des Rock'n' Rolls |abruf=2020-05-26 |sprache=de }}</ref> == Literatur == * John Mendelssohn: ''The Kinks Kronikles''. Quill, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-688-02983-3. * Johnny Rogan: ''The Kinks. A Mental Institution''. Proteus Publishing Company, New York/N.Y. 1984 ISBN 0-86276-064-X. * [[Jon Savage]]: ''The Kinks – The Official Biography''. Faber and Faber Limited, London 1984, ISBN 0-571-13379-7. * Jacques Vincent / Didier Delinotte: ''The Kinks''. Librairies Parallèles, Paris 1993. * Rebecca Bailey (Hrsg.): ''The Kinks. Reflections On Thirty Years Of Music''. Trillium Publications, Kentucky 1994, ISBN 0-9640755-1-2. * Neville Martin / Jeffrey Hudson: ''The Kinks – Well Respected Men''. Castle Communications, Chessington / Surrey 1996, ISBN 1-86074-135-5. * Thomas M. Kitts / Michael J. Kraus (Hrsg.): ''Living On A Thin Line: Crossing Aesthetic Borders With The Kinks''. Illustrationen von Pete Quaife. Rock ’n’ Roll Research Press, Rumford / Rhode Island 2002, ISBN 0-9641005-4-1. * Andy Miller: ''The Kinks Are Village Green Preservation Society''. Continuum International Publishing Group, New York/London 2003, ISBN 0-8264-1498-2. * Peter Krause: ''The Kinks. A Rock ’n’ Roll Fantasy''. Parthas Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-86601-432-5. == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.thekinks.info/ Offizielle Website] * [http://www.kindakinks.net/ Dave Emlen's Unofficial Kinks Website] * [http://www.davedavies.com/ Website vun Dave Davies] * [http://www.tantepop.de/2012/09/album-fur-album-kinks.html Rezensionen aller Studioalben bei Tante Pop] * [http://www.tabularasamagazin.de/fuenfzig-jahre-rockmusik-aus-london-the-kinks/ Karl-Heinz Hense: ''Fünfzig Jahre Rockmusik aus London''] * {{Internetquelle |url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |titel=Kinks: Interview With Mick Avory |werk=www.pennyblackmusic.co.uk |datum=2011-03-20 |abruf=2017-05-21 |sprache=en }} {{Webarchiv|url=http://www.pennyblackmusic.co.uk/MagSitePages/Article/5952/Kinks-Interview-With-Mick-Avory |wayback=20161024205900 |text=Kinks: Interview With Mick Avory |archiv-bot=2026-07-10 20:26:25 InternetArchiveBot }} == Enkeld Nahwiesen == <references> <ref name="dz"> {{Literatur |Autor=Böckem, Jörg |Titel=Ray Davies: Ich habe einen Traum |Sammelwerk=[[Die Zeit]] |Datum=2006-05-17 |Online=http://www.zeit.de/2006/21/Traum_2fDavies_21}} </ref> </references> {{Normdaten|TYP=k|GND=5066867-5|LCCN=n/84/54310|VIAF=268270093|REMARK=Zweite VIAF mit zweiter GND und zweiter LCCN: 139488216}} {{SORTIERUNG: Kinks, The}} [[Kategorie:Musikgrupp]] nj0xvn9x3a76ytymhvuw1htfwjfh2gl 3 176022 1072094 1001187 2026-07-11T11:21:46Z Jules* 54139 Jules* hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:XorcWt]] na [[Bruker Diskuschoon:Rimushh]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/XorcWt|XorcWt]]“ in „[[Special:CentralAuth/Rimushh|Rimushh]]“ automatisch verschoben 1001187 wikitext text/x-wiki {{Vörlaag:Moin!|realName=|name=XorcWt}} -- [[Bruker:Moin!|Moin!]] [[Bruker Diskuschoon:Moin!|✍]] 14:48, 8. Okt. 2023 (CEST) hnfc584xnpy6to1gvh4e29bggzww7k4 0 176340 1071993 1071702 2026-07-10T15:30:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071993 wikitext text/x-wiki '''Moungi Gabriel Bawendi''' (* [[15. März]] [[1961]] in [[Paris]]) is en [[Tunesien|tuneesch]]-[[USA|US-amerikaansch]] [[Chemie|Chemiker]].<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.rfi.fr/fr/europe/20231004-moungi-bawendi-louis-brus-et-alexei-ekimov-re%C3%A7oivent-le-prix-nobel-de-chimie-2023 |titel=Nobel de chimie 2023: Moungi Bawendi, Louis Brus et Alexei Ekimov récompensés pour leurs travaux sur les points quantiques |werk=rfi.fr | sprache=fr |datum=2023-10-04 |abruf=2023-10-04}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.jmaterenvironsci.com/Document/vol7/vol7_N4/121-JMES-2150-Turki.pdf |format=PDF |titel=An overview of the main Tunisian scientists in Chemistry and Materials Science |hrsg=Houcemeddine Turki, Faculty of Medicine of Sfax, University of Sfax, Sfax, Tunisia |werk=Journal of Materials and Environmental Science 7 (4) (2016) 1064-1071 |sprache=en |abruf=2023-10-05 }}</ref> Hüm wurr 2023 de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken. == Leven un Wirken == Bawendi, boren 1961 in Frankriek,<ref>[http://web.mit.edu/spectroscopy/events/newsletter/news_v23_n2.pdf ''The Spectograph.'' Fröhjohr 2007] bi mit.edu; afropen an’n 2. Mai 2019.</ref> is Söhn vun den ut [[Tunesien]] stammen Mathematiker [[M. Salah Baouendi]].<ref>[http://www.legacy.com/obituaries/nytimes/obituary.aspx?pid=155534170 Salah Baouendi Obituary] bi de [[New York Times]] (legacy.com); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> Bawendi is in Frankriek, Tunesien un [[West Lafayette (Indiana)|West Lafayette]], [[Indiana]], upwussen.<ref name="Tech">{{Webarchiv|url=http://tech.mit.edu/V128/N35/bawendi/info.html |wayback=20160419084903 |text=''The Tech.'' 29. August 2008 |archiv-bot=2026-03-14 06:01:00 InternetArchiveBot }} bi dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (mit.edu); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> Bawendi kreeg 1982 en [[Bachelor]] in Chemie an de [[Harvard University]], 1983 en [[Master]] in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] ok dor un 1988 bi Karl F. Freed sien Doktertitel [[Ph.D.]] in Chemie an de [[University of Chicago]].<ref>{{Academictree |chemistry |63189|Name=Moungi G. Bawendi |Datum=6. Januar 2018}}</ref> As [[Postdoktorand]] hett he bi [[Louis Eugene Brus]] an den [[AT&T Bell Laboratories]] arbeit. Siet 1990 is he Liddmaat vun den Lehrkörper an dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT) in [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]], 1995 wurr he ''Associate Professor'', 1996 kreeg he dor en ordentliche Professur.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.rsc.org/ConferencesAndEvents/ISACS/PhysicalChemistryandNanoscience/MoungiGBawendi.asp |text=Professor Moungi G Bawendi bei der Royal Society of Chemistry (rsc.org) |wayback=20160304121348}}</ref> Bawendi hett Methoden entwickelt, um [[Halfleiter]]-[[Nanokristall]]e hertostellen, de in hör Grött un hör Eegenschapen nipp un nau fastleggt wurrn können. Sien Forschungsswoorpunkte sünd de [[Synthese (Chemie)|Synthese]] un de [[Elektronik|elektronischen]] un [[Optik|optischen]] Eegenschapen vun [[Quantenpunkt]]en ''(quantum dots)'' as ok deren Anwennen in [[Biologie]], [[Optoelektronik]] un [[Nanoelektronik]].<ref name="Tech" /> Siet 2020 tellt hüm de Medienkonzern ''Clarivate'' wegen de Antall vun sien Ziteeren to de Favoriten up en [[Nobelpries]] ([[Clarivate Citation Laureates]]). En Arbeit vun hüm, [[Christopher B. Murray]] un D. J. Norris<ref>C. B. Murray, D. J. Norris, M. G. Bawendi, Synthesis and characterization of nearly monodisperse CdE (E= sulfur, selenium, tellurium) semiconductor nanocrystallites, Journal of the American Chemical Society, Band 115, 1993, S. 8706–8715</ref> wurr över 13.000-mal ziteert (2020). Luut [[Google Scholar]] hettt Bawendi en [[h-Index]] vun 178,<ref>{{Internetquelle |url=https://scholar.google.com/citations?user=8086TkwAAAAJ&hl=en |titel=Moungi G. Bawendi |werk=scholar.google.com |abruf=2022-09-10}}</ref> luut Datenbank [[Scopus (Datenbank)|Scopus]] en vun 152 (Stand jewiels September 2022).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=7005959235 |titel=Bawendi, Moungi G. |werk=scopus.com |sprache=en |abruf=2022-09-10}}</ref> An‘n 4. Oktober 2023 wurr hüm gemeensam mit [[Louis Eugene Brus]] un [[Alexei Iwanowitsch Jekimow|Alexei Jekimow]] de [[Nobelpries för Chemie]] tospraaken för hör Leistung för de Opdecken un Synthese vun Quantenpunkten.<ref>{{Internetquelle|autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/press-release/ |titel=The Nobel Prize in Chemistry 2023 |sprache=en |datum=2023-10-04 |abruf=2023-10-04}}</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 1994 [[Sloan Research Fellowship|Sloan Research Fellow]]<ref>{{Internetquelle |url=https://sloan.org/past-fellows |titel=Past Fellows |hrsg=Alfred P. Sloan Foundation |sprache=en |abruf=2019-08-11 }}</ref> * 2001 [[Raymond and Beverly Sackler International Prize]] in Chemie („Physical Sciences“)<ref>{{Webarchiv|url=http://english.tau.ac.il/sackler_prize_in_chemistry_past_laureates |wayback=20231024144700 |text=Past Laureates of the Raymond and Beverly Sackler International Prize in the Physical Sciences |archiv-bot=2026-06-25 13:55:15 InternetArchiveBot }} bi de [[Universität Tel Aviv]] (tau.ac.il); afropen an'n 12. Oktober 2013</ref> * 2004 Liddmaat vun de [[American Academy of Arts and Sciences]] * 2006 [[Ernest-Orlando-Lawrence-Pries]]<ref>[http://science.energy.gov/lawrence/award-laureates/2000s/bawendi/ Moungi G. Bawendi, 2006] bi dat [[Energieministerium vun de USA]] (energy.gov); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> * 2007 Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/2539086.html Moungi G. Bawendi] bi de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org); afropen an’n 12. Oktober 2013</ref> * 2010 [[ACS Award in Colloid Chemistry]] * 2023 [[Nobelpries för Chemie]] == Weblinks == * [http://nanocluster.mit.edu/ Bawendi Group] bi dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (mit.edu) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1246209977|LCCN=no2004063301|NDL=|VIAF=2180126}} {{SORTIERUNG:Bawendi, Moungi Gabriel}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Frankriek]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1961]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] edsya3gfywtl9s6qa4eq9r00ncm1jo9 0 177128 1072002 1071709 2026-07-10T15:59:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072002 wikitext text/x-wiki [[Bild:OmegaNasaNOrwayJapanDakota.png|duum|De Polaaregioon van’r Eerdassen uut bekèken. (Ies uut’n Bild retuscheerd)]] De '''Noordpool''' es een van den twee [[Pool (Geografie)|geograafschen Polen]] un allgemeen seggt de nöördlikste Punkt up’r [[Eer|Eerden]]. De Noordpool kümmt den nöördliksten Dreigepunkt van’r Eerdassen liek un heet ook ''geograafsch Noordpool''. Bòvento givt et ook noch den ''arktischen Magneetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' == Geograafsche Lage == Upstunds ligget de dree verscheden Noordpole bi jede Definitschoon in’r Noordpolaarsee, de ook [[Arktischen Ozean|Arktischen Ozeaan]] heet oder up den Eilanden binnen de See. Wenn sik dat Eerdmagneetfeld verschuuvt, verschuuvt sik ook de Lage van den ''arktischen Magnetpool'' un den ''arktischen geomagneetschen Pool.'' === Geograafsche Noordpool === [[Bild:North_Pole,_Arctic_Ocean,_sea_ice_07.jpg|duum|Forschercamp up’n arktischen Packies an’n geograafschen Noordpool]] De geograafsche Noordpool es de nöördlikste Punkt up’ Eerden un na de Defintschoon för de geograafschen Pole, de Punkt wo de Eeerdassen de Eerdbòvensiede snidd. De geograafsche Noordpool es de Antipode to den geograafschen Süüdpool un het ene faste Positschoon bi {{Coordinate|article=DMS|text=DM|NS=90/0//N|EW=0/0//E|type=landmark|region=XN|name=Geographischer Nordpol}}. So richt sik van hier uut de Blick alleen in ene Richte: na Süden hen. De geograafsche Noordpool liggt up’r [[Noordamerikaansche Plaat|Noordamerikaanschen Platen]], man nich up’n Land, man up 2–3&nbsp;km dicken [[Packies]]. Under liggt de Noordpolaarsee, de hier 4087&nbsp;m deep es.<ref>{{Internetquelle |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1108_041108_north_pole.html |titel=Beyond “Polar Express”: Fast Facts on the Real North Pole |werk=National Geographic News |datum=2004-11-04 |offline=1 |archiv-bot=2023-06-06 19:00:52 APPERbot |zugriff=2019-03-05 |sprache=en}}</ref> Dicht bi den [[Zenit]], den höögsten Hèvenpunkt, steet œver den geograafschen Noordpool de [[Polarsteern|Polaarsteern]] med bloot 42' Afstand. De [[Polardag|Polaardag]] duurt hier van’n 21.&nbsp;März bet to’n 23.&nbsp;September, dat heet de Sunnen geet in de Tied nich under. Achterran geet de Sunnen allnagrade unner, et schummert œver een paar Wèken, un denn beginnt de sess Maande lange [[Polaarnacht]], upletst duurt et wieder een paar Wèken lang bet et helle werd un de Sunnen upgeet. Ümme dat sik de Lage van’r Eerdassen up lange Sicht verschuuvt, verschuuvt sik ook de Positschoon van den geograafschen Noordpool. Dat sind man wat bi 3 Millimeter dat Jaar. Uut den Welruum kann een bekieken, dat de geograafsche Noordpool na Westen hen drivt. Satteliten könnt de Eerdswaarkraft mèten un so wiesen, dat sik de Lage van’n geograafschen Noordpool swänker verschuuvt, vanwègen dat’t Ies an’n Polen wegsmelt un so de Seespegel anstigt.<ref name="GSR-2013">Chen, J. L., Wilson, C. R., Ries, J. C., & Tapley, B. D. (2013).</ref><ref>https://www.br.de/nachrichten/wissen/klimawandel-schmelzende-gletscher-verschieben-erdpole,SW4D9S7</ref> === Arktische Magneetpool === De arktsche Magnetpol es de Punkt up’r nöördliken Halvkugel, wo sik de magneetschen Feldlinien van’n Eerdmagneetfeld lootrecht to de Eerdbòvensiede in de Eerden in rinkümmt. Een normalen Kompass, kann sik binnen 2000&nbsp;km ümme den arktischen Magneetpool nich länger na Noorden hen uutrichten. De Eerste, de den magneetschen Noordpool besochte, was up den 1.&nbsp;Juni 1831 [[James Clark Ross]] dicht bi den Kap Adelaide up’n [[Boothia-Halveiland]] in [[Kanada]]. To de Tied lag de magneetsche Pool bi den Koordinaten {{Coordinate|text=DM|NS=70/5//N|EW=96/28//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1831}}. Ene Expeditschoon van de {{Lang|en|''Geographical Survey of Canada''}} in’n jare 2001 bestimme de Positschoon van den magneetschen Pool un reken uut wo de magneetsche Pool bet 2005 hen wandert. 2007 mèten se den Magneetpool nocheenmaal.<ref>{{Internetquelle |autor=L. R. Newitt, Arnaud Chulliat, J.-J. Orgeval |url=http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/pdf/2009/6106/61060703.pdf |titel=Location of the North Magnetic Pole in April 2007 |werk=Earth Planets Space 61 |datum=2009 |seiten=703–710 |zugriff=2019-03-05 |format=pdf, 3,2&nbsp;MB |sprache=en |kommentar=[http://www.terrapub.co.jp/journals/EPS/abstract/6106/61060703.html Abstract]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |titel=Geomagnetism – North Magnetic Pole |hrsg=Geological Survey of Canada |datum=2008-01-16 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20111206041530/http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/northpole_e.php |archiv-datum=2011-12-06 |zugriff=2009-04-10 |sprache=en}}</ref> [[Bild:Magnetic_North_Pole_Positions_2015.svg|duum|598x598px|Woans de arktische Magneetpool wandert.]] {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograafsche Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} De arktische Magneetpool blivt also nich up enen Punkt, man he wandert jümmers. Daar givt et een Munster bi: Jaar up’t Jaar verlagert sik de Magneetpool um wat bi 40&nbsp;km na Noordwest hen. Wo wied un in wat för een Richte de Magneetpool wander blivt man up lange Sicht nich liek. Na ene Studie van 2020 wandert de magneetsche Noordpool binnen den tokòmen teggen Jaren twischen 390 un 660&nbsp;km na Sibirien hen.<ref name="bbc-pole2">{{cite news|last1=Amos|first1=Jonathan|title=Scientists explain magnetic pole's wanderings|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52550973|work=BBC News|date=2020-05-06}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Livermore|first1=Philip W.|last2=Finlay|first2=Christopher C.|last3=Bayliff|first3=Matthew|title=Recent north magnetic pole acceleration towards Siberia caused by flux lobe elongation|journal=Nature Geoscience|year=2020|volume=13|issue=5|pages=387–391|doi=10.1038/s41561-020-0570-9|bibcode=2020NatGe..13..387L}}</ref> Ümme dat de magneetsche Noorpool jümmerto wandert, mutt een in’r Navigatschoon un Seefaart Kaarten, [[Funkfüür|Funkfüre]] un andere Helpsmiddel jümmers wedder passig maken, wat ook den Kursch beschicken heet. Wenn dat Eerdmagneetfeld stöörd es, kann de Magneetpool – bet dat Stöörnisse œver es – bet to 50&nbsp;km van siene middelste Positschoon verschuven. In’r Eerdhistorie pole sik dat Magneetfeld meermaals ümme, dat heet dat Noord- un Süüdpool wesselt. Düsse Poolsprünge könn’ wi nawiesen, indem dat wi us ankieket woans [[Iesen]] in Sedimentstenen uutricht is. Na welken Forscherlüden es de Fakt dat sik de Magneetpool jümmers swänker beweegt een henwies dat een Poolsprung up us tokümmt. === Arktischen geomagneetschen Pool === De arktische geomagneetsche Pool es een theoreetschen Pool, de Anname liek kümmt, dat de Eerden as een Stickmagneet were. In’r Realitäät het de Eerden man en unregelmatig Magneetfeld. De Magneetpole bestimmt een konkreet dœr Namèten, man de geomagneetschen Pole sind theorretsch un uutrèkent.. 2010 lee de geomagneetsche Noordpool bi{{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} up’n [[Darling-Halveiland]], dat to’t kanaadsche [[Ellesmere-Eiland]] tohöört. {| class="wikitable" |- ! Jahr ! Geographische Koordinaten |- | 1996 | {{Coordinate|text=DMS|NS=78/35.7//N|EW=104/11.9//W|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 1996}} |- | 2001 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.3|EW=-110.8|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2001}} |- | 2002 | {{Coordinate|text=DMS|NS=81.6|EW=-111.6|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2002}} |- | 2003 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.0|EW=-112.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2003}} |- | 2004 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.3|EW=-113.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2004}} |- | 2005 | {{Coordinate|text=DMS|NS=82.7|EW=-114.4|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2005}} |- | 2007 | {{Coordinate|text=DMS|NS=83.95|EW=-120.72|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Magnetpol 2007}} |- |} === Arktischer geomagnetischer Pol === Der ''arktische [[Pol (Geomagnetismus)|geomagnetische Pol]] (3)'' auf der nördlichen Halbkugel ist ein theoretischer Pol des unregelmäßigen [[Geomagnetismus|Erdmagnetfeldes]], dem die Annahme entspricht, dass sich im Erdmittelpunkt ein [[Stabmagnet]] befände. Er lag 2010 bei etwa {{Coordinate|text=DM|NS=80.02|EW=-72.21|type=landmark|region=CA-NU|name=Arktischer geomagnetischer Pol 2010}} auf der Darling-Halbinsel der zu Kanada gehörenden [[Ellesmere-Insel]]. {| class="wikitable" |- ! Jaar ! Geograagsche Koordinaten<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ngdc.noaa.gov/geomag/data/poles/NP.xy |titel=Geomagnetic Data: poles |werk=National Geophysical Data Center |hrsg=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |datum=2015-01-30 |zugriff=2019-03-05}}</ref> |- | 2008 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.36|EW=-126.1|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2008}} |- | 2009 | {{Coordinate|text=DMS|NS=84.7|EW=-129.25|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2009}} |- | 2010 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.01|EW=-132.66|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2010}} |- | 2011 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.29|EW=-136.34|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2011}} |- | 2012 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.53|EW=-140.29|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2012}} |- | 2013 | {{Coordinate|text=DMS|NS=85.75|EW=-144.46|type=landmark|region=XN|name=Arktischer Geomagnetpol 2013}} |- |} Vergliekt een de Koordinaten van den arktischen un antarktischen Magneetpool springt in’t Oge, dat de Magneetpole nich exakt œver ene ligget. De geomagneetschen Pole ligget exakt œver ene. == Undersöök == De US-amerikaanschen Forschers [[Robert Edwin Peary]] un [[Matthew Henson]] tohope med gröönländschen Leidsmann van de Expeditschoon [[Ôdâĸ|Ôdâĸ]], enen [[Inughuit|Inughuaq]], un den anderen Inughuit Iggiánguaĸ, Sigdluĸ un Uvkujâĸ, segget dat se up’n 6.&nbsp;April 1909 de eersten Minschen an’n geograafschen Noordpool weren. Man et es nich sèker, dat düsse Expeditschoon ook an den geograafschen Noordpool anlanged es.<ref>Bryan u. Cherry Alexander: ''Eskimo – Jäger des hohen Nordens.'' (uut’n Engelschen van Susanne Stephan) Belser, Stuttgart, Zürich 1993, ISBN 3-7630-2210-4.</ref> Ook [[Frederick Cook]] seggt, dat he up’n 21.&nbsp;April 1908, also een jaar vœr de Expeditschoon van Peary un Henson, de Eerste an’n Noordpool was. Peary begunn daarümme med ene Smeerkampagne tègen Cook. He vertelle, dat Cook legen hadde un ook den [[Denali]], den höögsten Bärg van Noordamerika, nich bestègne hädde. Läter kam ruut, dat Cook waarhaftig nich up den Denali klommen was. De Vertellen van Cook het vèle unklare un wedderstriedige Uutsagen, so dat vandage nems lövt, dat Cook bi’n Noordpool was. Wat Peary œver de Expeditschoon upschrèven hadde es man ook wedderstriedig, so dat vèle vandage denket dat nich würklik bi’n Noordpool was. As he wat bi 120&nbsp;km wied van’n Noordpool af was, vertellt he, he were allenemed’n Slidden bet na den Noordpool fören un al na 56 Stunden Tied wedder trügge wesen. Alle Polaarforscher to de Tied twieveln an, dat een bi de Külle un den Wedder in’r Arktis so swanke 120&nbsp;km hen un retor fören könne. Dat {{Lang|en|''US Navy Hydrographic Office''}} DMSke ook up, dat’t fiev geograafsche Begèvenheden, de Peary beschrèven hadde nich givt. Daarümme geld de Uutsagen van Peary vandage as legenhaftig.<ref name="wille1862">Hermann Heinz Wille: ''Lockende Pole.'' 1979, Urania-Verlag Leipzig, S. 186</ref> In’n Jare 1926 flœgen [[Umberto Nobile]], [[Roald Amundsen]], un [[Lincoln Ellsworth]] med den Luftschipp ''Norge'' œver den Noordpool, wat ook unstriedig es. Ene Gruppe sowjeetsche Forscherlüde med [[Iwan Papapin]] as Leidsmann floog 1937 dicht bi œver den Noordpool (20&nbsp;km wied af), de eerste Polaatstatschoon, de Noordpool-1 uptorichten. Den 23.&nbsp;April 1948 floog de sowjeetsche Expeditschoon ''Nord-2'' med den Leidsmann [[Alexander Kusnezow]] bet na den Noordpool un lange denn up’n Föten bet exakt na den geograafschen Noordpool. So sind se de eersten Minschen, de unbestrèden up’n geograafschen Noordpool stünden.<ref>Fergus Fleming: ''[[iarchive:ninetydegreesnor00flem/page/417|Ninety Degrees North: The Quest for the North Pole]]''.</ref><ref>R. K. Headland: [https://www.spri.cam.ac.uk/resources/infosheets/polarapproaches.pdf Concise Chronology of Approach to the Poles], [[Scott Polar Research Institute]], 18. Mai 2017.</ref> De eerste Minsche, de unbestrèden œver’t Packies bet na Noordpool kam, es de US-Amerikaner [[Ralph Plaisted]], de 1968 ene Expeditschoon med veer Mann up Sneemobilen bet na Noordpool anleide. Een Jaar läter kam de Brite [[Walter William Herbert]] up enen Slidden bet na den nöördliksten Punkt van’r Eerden.<ref>{{Internetquelle |autor=Guy Lawson |url=https://www.nytimes.com/2016/03/20/magazine/an-insurance-salesman-and-a-doctor-walk-into-a-bar-and-end-up-at-the-north-pole.html |titel=An Insurance Salesman and a Doctor Walk Into a Bar, and End Up at the North Pole |werk=[[The New York Times|The New York Times Magazine]] |datum=2016-03-17 |zugriff=2016-03-20 |sprache=en}}</ref> Dat U-Boot USS ''Nautilus'' kam up den 3.&nbsp;August 1958 as dat eerste U-Boot bet na den geograafschen Noordpool. Den 17. August 1977 kam de sowjeetsche Iesbrèker ''Arktika'' as dat eerste Schipp bet na den Noordpool hen. == Ümmewelt un Klima == De Noordpool es es med ene polare Ieskapen beDMSkt. An’n Noordpool es dat een paar Meter dick Ies, dat up’n Water drivt. Ümme dat sik de Eerden upwärmt smelt ook den Ieskapen.<ref>{{Internetquelle |autor=Christoph Seidler, DER SPIEGEL |url=https://www.spiegel.de/wissenschaft/natur/klimawandel-in-der-arktis-das-eis-am-nordpol-ist-nicht-mehr-zu-retten-a-d923c467-e6ff-4e94-92c1-03fe20c20d1b |titel=Klimawandel in der Arktis: Das Eis am Nordpol ist nicht mehr zu retten - DER SPIEGEL - Wissenschaft |abruf=2020-04-22 |sprache=de}}</ref> De Noordpool het man enen groten Inflood up dat Klima. De Polaarwärvel un de arktische Oszillatschoon wärket up den [[Jetstroom]] un de [[Seeströme]] binnen den Ozeanen in. == Politschen Status == Den 2.&nbsp;August landen twee russische U-Bote up den Seegrund bi’n Noordpool 4261&nbsp;m deep. Daar setten se ene Titankapsel med ene russische Flagge af. De Expeditschoon woll Proven van’n Seegrund sammeln to bewiesen dat de Noordpool up den Fastlandsockel van Sibirien liggt un so to’t russische Seegebeed tohöört. Man ook [[Däänmark|Dänemark]], [[Kanada]] un [[Noorwègen]] könnt stellt Anspröke up den Noordpool.<ref>{{Internetquelle |autor=Matthias Hannemann |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/bilder-und-zeiten-1/gespraech-mit-einem-polar-abenteurer-schmilzt-die-arktis-herr-fuchs-1407494.html |titel=Gespräch mit einem Polar-Abenteurer: Schmilzt die Arktis, Herr Fuchs? |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ.net]] |datum=2007-02-03 |zugriff=2019-03-05 }}</ref> == Litteratuur == * Hampton Sides: ''Die Polarfahrt – Von einer unwiderstehlichen Sehnsucht, einem grandiosen Plan und seinem dramatischen Ende im Eis''. Mare Verlag. ISBN 978-3-86648-243-2. * Frank Berger: ''Frankfurt und der Nordpol – Forscher und EntDMSker im ewigen Eis'', Schriften des Historischen Museums, Frankfurt am Main, Band 26, Michael Imhof Verlag Petersberg 2007. ISBN 978-3-86568-285-7. * Fergus Fleming: ''Neunzig Grad Nord. Der Traum vom Pol'', Piper, 2004, ISBN 3-492-24205-7. * Lars Schmitz-Eggen: ''Verschollen im Packeis. Die 2. deutsche Nordpolarfahrt 1869/70.'' Books on Demand, Norderstedt 2007. ISBN 978-3-8334-6877-3. * Christoph Seidler: ''Arktisches Monopoly. Der Kampf um die Rohstoffe der Polarregion.'' Deutsche Verlags-Anstalt, München 2009, ISBN 978-3-421-04415-0. * Heinz Strathmann: ''Auf Mokassins zum Nordpol. Die Geschichte und Hintergründe eines kalten Abenteuers. 8 Jahre später.'' Books on Demand, Norderstedt 2008, ISBN 978-3-8370-3133-1. == Weblenken == * [http://www.abmcdonald.freeserve.co.uk/north.htm abmcdonald.freeserve.co.uk: ''Nördliche EisbeDMSkung''] von 1998 bis heute (täglich aktualisiert) * {{Internetquelle |autor=Truls Lynne Hansen |url=https://www.tgo.uit.no/articl/derwegzum.html |titel=Der Weg zum magnetischen Nordpol |werk=[[Universität Tromsø|Tromsø Geophysical Observatory]] |datum=1996 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1 |kommentar=Zur Geschichte der wissenschaftlichen Bestimmung des arktischen Magnetpols; übersetzt von Ralph Leucht, 2012}} * {{Internetquelle |autor=Josef Girshovich |url=https://www.nzz.ch/articlee3az2-1.38130 |titel=Wem gehört eigentlich der Nordpol? |werk=[[Neue Zürcher Zeitung]] |datum=2007-03-14 |abruf=2019-03-05 |abruf-verborgen=1}} * visualcapitalist.com, 24. Dezember 2019, Nicholas LePan: [https://www.visualcapitalist.com/magnetic-north-pole-moving-to-russia/ ''Santa’s New Home: The North Pole is Moving to Russia''] ("Die neue Heimat des Weihnachtsmanns: Der [magnetische] Nordpol zieht nach Russland") == Nawiese == [[Kategorie:Arktis]] [[Kategorie:Geografie]] <references /> [[Kategorie:Nöördliche Iessee]] oj4z1xsf2uzwfye18re8o5bdfh87aqz 0 178128 1071981 1071691 2026-07-10T13:49:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071981 wikitext text/x-wiki De '''Liste van Staten in Afrika''' list de unafhängigen Staten un afhängigen Gebede up den Eerdeel [[Afrika]] up. De grote Deel van den Staten sind Liddmaten van de [[Afrikaansche Union|Afrikaanschen Unioon]] Dat Sinaihalveiland binnen [[Ägypten]] liggt geograafsch in [[Asien]], de grote Deel van den ägyptschen Staatsgebeed liggt man in Afrika. == Egenständige Staten == De 54 Staten in düsse Liste under sind Liddmaten bi den [[Vereente Natschonen|Vereenden Natschonen]] un geld för alle andere Staten as legitim: {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners 1. Juli 2021<ref name="einwohner">{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed |titel=UN World Population Prospects 2022 |werk=population.un.org |abruf=2023-06-13 }}</ref><br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km²<ref>{{Internetquelle |url=https://www.worlddata.info/alliances/un-united-nations.php |titel=Member states of the UN United Nations |werk=www.worlddata.info |abruf=2023-06-13}}</ref> ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Ägypten]] |Arabische Republik Ägypten |[[Kairo]] | style="text-align:right" |109,3 | style="text-align:right" |1.001 | style="text-align:right" |109,8 | style="text-align:center" |{{EGY|#|WIDTH=30}} |EGY |EG |- |[[Algerien]] |Demokraatsche Volksrepublik Algerien |[[Algier]] | style="text-align:right" |44,2 | style="text-align:right" |2382 | style="text-align:right" |18,5 | style="text-align:center" |{{DZA|#|WIDTH=30}} |DZA |DZ |- |[[Angola]] |Republik Angola |Luanda | style="text-align:right" |34,5 | style="text-align:right" |1247 | style="text-align:right" |27,7 | style="text-align:center" |{{AGO|#|WIDTH=30}} |AGO |AO |- |[[Äquatoriaal-Guinea|Äquatoriaalguinea]] |Republik Äquatorialguinea |Malabo | style="text-align:right" |1,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |58,3 | style="text-align:center" |{{GNQ|#|WIDTH=30}} |GNQ |GQ |- |[[Äthiopien]] |Demokraatsche Bundsrepublik Äthiopien |Addis Abeba | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:right" |1104 | style="text-align:right" |120,3 | style="text-align:center" |{{ETH|#|WIDTH=30}} |ETH |ET |- |[[Benin]] |Republik Benin |Porto-Novo | style="text-align:right" |13,0 | style="text-align:right" |115 | style="text-align:right" |99,1 | style="text-align:center" |{{BEN|#|WIDTH=30}} |BEN |BJ |- |[[Botswana]] |Republik Botsuana |[[Gaborone]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |582 | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:center" |{{BWA|#|WIDTH=30}} |BWA |BW |- |[[Burkina Faso]] |Burkina Faso |Ouagadougou | style="text-align:right" |22,1 | style="text-align:right" |274 | style="text-align:right" |80,8 | style="text-align:center" |{{BFA|#|WIDTH=30}} |BFA |BF |- |[[Burundi]] |Republik Burundi |[[Gitega]] | style="text-align:right" |12,6 | style="text-align:right" |28 | style="text-align:right" |483,7 | style="text-align:center" |{{BDI|#|WIDTH=30}} |BDI |BI |- |[[Dschibuti]] |Republik Dschibuti |Dschibuti-Stadt | style="text-align:right" |1,1 | style="text-align:right" |23 | style="text-align:right" |47,7 | style="text-align:center" |{{DJI|#|WIDTH=30}} |DJI |DJ |- |[[Elfenbeenküst|Elfenbeenküste]] |Republik Côte d’Ivoire |Yamoussoukro | style="text-align:right" |27,5 | style="text-align:right" |322 | style="text-align:right" |86,4 | style="text-align:center" |{{CIV|#|WIDTH=30}} |CIV |CI |- |[[Eritrea]] |Staat Eritrea |[[Asmara]] | style="text-align:right" |3,6 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |29,9 | style="text-align:center" |{{ERI|#|WIDTH=30}} |ERI |ER |- |[[Swasiland|Eswatini]] |Köningriek Eswatini |[[Mbabane]] | style="text-align:right" |1,2 | style="text-align:right" |17 | style="text-align:right" |68,7 | style="text-align:center" |{{SWZ|#|WIDTH=30}} |SWZ |SZ |- |[[Gabun]] |Gabuunsche Republik |Libreville | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |268 | style="text-align:right" |9,1 | style="text-align:center" |{{GAB|#|WIDTH=30}} |GAB |GA |- |[[Gambia (Land)|Gambia]] |Republik Gambia |[[Banjul]] | style="text-align:right" |2,6 | style="text-align:right" |11 | style="text-align:right" |260,9 | style="text-align:center" |{{GMB|#|WIDTH=30}} |GMB |GM |- |[[Ghana]] |Republik Ghana |Accra | style="text-align:right" |32,8 | style="text-align:right" |239 | style="text-align:right" |144,3 | style="text-align:center" |{{GHA|#|WIDTH=30}} |GHA |GH |- |[[Guinea]] |Republik Guinea |Conakry | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |246 | style="text-align:right" |55,1 | style="text-align:center" |{{GIN|#|WIDTH=30}} |GIN |GN |- |[[Guinea-Bissau]] |Republik Guinea-Bissau |Bissau | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:right" |36 | style="text-align:right" |73,3 | style="text-align:center" |{{GNB|#|WIDTH=30}} |GNB |GW |- |[[Kamerun]] |Republik Kamerun |Yaoundé | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:right" |475 | style="text-align:right" |58,4 | style="text-align:center" |{{CMR|#|WIDTH=30}} |CMR |CM |- |[[Kap Verde]] |Republik Kap Verde |[[Praia (Kap Verde)|Praia]] | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |145,9 | style="text-align:center" |{{CPV|#|WIDTH=30}} |CPV |CV |- |[[Kenia]] |Republik Kenia |[[Nairobi]] | style="text-align:right" |53,0 | style="text-align:right" |580 | style="text-align:right" |91,3 | style="text-align:center" |{{KEN|#|WIDTH=30}} |KEN |KE |- |[[Komoren]] |Unioon van den Komoren |Moroni | style="text-align:right" |0,8 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |441,5 | style="text-align:center" |{{COM|#|WIDTH=30}} |COM |KM |- |[[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo, Demokraatsche Republik]] |Demokraatsche Republik Kongo |Kinshasa | style="text-align:right" |95,9 | style="text-align:right" |2345 | style="text-align:right" |42,3 | style="text-align:center" |{{COD|#|WIDTH=30}} |COD |CD |- |[[Republiek Kongo|Kongo, Republik]] |Republik Kongo |[[Brazzaville]] | style="text-align:right" |5,8 | style="text-align:right" |342 | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:center" |{{COG|#|WIDTH=30}} |COG |CG |- |[[Lesotho]] |Königriek Lesotho |[[Maseru]] | style="text-align:right" |2,3 | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |75,1 | style="text-align:center" |{{LSO|#|WIDTH=30}} |LSO |LS |- |[[Liberia]] |Republik Liberia |Monrovia | style="text-align:right" |5,2 | style="text-align:right" |111 | style="text-align:right" |53,9 | style="text-align:center" |{{LBR|#|WIDTH=30}} |LBR |LR |- |[[Libyen]] |Staat Libyen |[[Tripolis]] | style="text-align:right" |6,7 | style="text-align:right" |1760 | style="text-align:right" |4,0 | style="text-align:center" |{{LBY|#|WIDTH=30}} |LBY |LY |- |[[Madagaskar]] |Republik Madagaskar |[[Antananarivo]] | style="text-align:right" |28,9 | style="text-align:right" |587 | style="text-align:right" |49,7 | style="text-align:center" |{{MDG|#|WIDTH=30}} |MDG |MG |- |[[Malawi]] |Republik Malawi |[[Lilongwe]] | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:right" |118 | style="text-align:right" |210,4 | style="text-align:center" |{{MWI|#|WIDTH=30}} |MWI |MW |- |[[Mali]] |Republik Mali |[[Bamako]] | style="text-align:right" |21,9 | style="text-align:right" |1240 | style="text-align:right" |18,0 | style="text-align:center" |{{MLI|#|WIDTH=30}} |MLI |ML |- |[[Marokko]]<br /><br /><small>sunder Westsahara</small> |Königriek Marokko |[[Rabat]] | style="text-align:right" |37,1 | style="text-align:right" |447 | style="text-align:right" |83,1 | style="text-align:center" |{{mAR|#|WIDTH=30}} |MAR |MA |- |[[Mauretanien]] |Islaamsche Republik Mauretanien |Nouakchott | style="text-align:right" |4,6 | style="text-align:right" |1031 | style="text-align:right" |4,5 | style="text-align:center" |{{MRT|#|WIDTH=30}} |MRT |MR |- |[[Mauritius]] |Republik Mauritius |Port Louis | style="text-align:right" |1,3 | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |639,9 | style="text-align:center" |{{MUS|#|WIDTH=30}} |MUS |MU |- |[[Mosambik]] |Republik Mosambik |Maputo | style="text-align:right" |32,1 | style="text-align:right" |786 | style="text-align:right" |40,8 | style="text-align:center" |{{MOZ|#|WIDTH=30}} |MOZ |MZ |- |[[Namibia]] |Republik Namibia |[[Windhuk|Windhoek]] | style="text-align:right" |2,5 | style="text-align:right" |824 | style="text-align:right" |3,1 | style="text-align:center" |{{NAM|#|WIDTH=30}} |NAM |NA |- |[[Republiek Niger|Niger]] |Republik Niger |Niamey | style="text-align:right" |25,3 | style="text-align:right" |1267 | style="text-align:right" |19,9 | style="text-align:center" |{{NER|#|WIDTH=30}} |NER |NE |- |[[Nigeria]] |Bundsrepublik Nigeria |Abuja | style="text-align:right" |213,4 | style="text-align:right" |924 | style="text-align:right" |234,3 | style="text-align:center" |{{NGA|#|WIDTH=30}} |NGA |NG |- |[[Ruanda]] |Republik Ruanda |[[Kigali]] | style="text-align:right" |13,5 | style="text-align:right" |26 | style="text-align:right" |556,0 | style="text-align:center" |{{RWA|#|WIDTH=30}} |RWA |RW |- |[[Sambia]] |Republik Sambia |Lusaka | style="text-align:right" |19,5 | style="text-align:right" |753 | style="text-align:right" |26,2 | style="text-align:center" |{{ZMB|#|WIDTH=30}} |ZMB |ZM |- |[[São Tomé un Príncipe|São Tomé und Príncipe]] |Demokraatsche Republik São Tomé und Príncipe |São Tomé | style="text-align:right" |0,2 | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |232,4 | style="text-align:center" |{{STP|#|WIDTH=30}} |STP |ST |- |[[Senegal]] |Republik Senegal |Dakar | style="text-align:right" |16,9 | style="text-align:right" |197 | style="text-align:right" |87,7 | style="text-align:center" |{{SEN|#|WIDTH=30}} |SEN |SN |- |[[Seychellen]] |Republik Seychellen |Victoria | style="text-align:right" |0,1 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |233,0 | style="text-align:center" |{{SYC|#|WIDTH=30}} |SYC |SC |- |[[Sierra Leone]] |Republik Sierra Leone |Freetown | style="text-align:right" |8,4 | style="text-align:right" |72 | style="text-align:right" |117,4 | style="text-align:center" |{{SLE|#|WIDTH=30}} |SLE |SL |- |[[Simbabwe]] |Republik Simbabwe |Harare | style="text-align:right" |16,0 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |41,3 | style="text-align:center" |{{ZWE|#|WIDTH=30}} |ZWE |ZW |- |[[Somalia]]<br /><br /><small>mit Somaliland</small> |Bundsrepublik Somalia |[[Mogadischu]] | style="text-align:right" |17,1 | style="text-align:right" |638 | style="text-align:right" |27,2 | style="text-align:center" |{{SOM|#|WIDTH=30}} |SOM |SO |- |[[Süüdafrika]] |Republik Süüdafrika |Pretoria | style="text-align:right" |59,4 | style="text-align:right" |1219 | style="text-align:right" |48,7 | style="text-align:center" |{{ZAF|#|WIDTH=30}} |ZAF |ZA |- |[[Sudan]] |Republik Sudan |[[Khartum]] | style="text-align:right" |45,7 | style="text-align:right" |1879 | style="text-align:right" |25,9 | style="text-align:center" |{{SDN|#|WIDTH=30}} |SDN |SD |- |[[Süüdsudan]] |Republik Süüdsudan |Juba | style="text-align:right" |10,7 | style="text-align:right" |644 | style="text-align:right" |19,1 | style="text-align:center" |{{SSD|#|WIDTH=30}} |SSD |SS |- |[[Tansania]] |Vereinigte Republik Tansania |Dodoma | style="text-align:right" |63,6 | style="text-align:right" |947 | style="text-align:right" |71,8 | style="text-align:center" |{{TZA|#|WIDTH=30}} |TZA |TZ |- |[[Togo]] |Republik Togo |[[Lomé]] | style="text-align:right" |8,6 | style="text-align:right" |57 | style="text-align:right" |158,9 | style="text-align:center" |{{TGO|#|WIDTH=30}} |TGO |TG |- |[[Tschad]] |Republik Tschad |N’Djamena | style="text-align:right" |17,2 | style="text-align:right" |1284 | style="text-align:right" |13,6 | style="text-align:center" |{{TCD|#|WIDTH=30}} |TCD |TD |- |[[Tunesien]] |Tuneesche Republik |Tunis | style="text-align:right" |12,3 | style="text-align:right" |164 | style="text-align:right" |78,9 | style="text-align:center" |{{TUN|#|WIDTH=30}} |TUN |TN |- |[[Uganda]] |Republik Uganda |[[Kampala]] | style="text-align:right" |45,9 | style="text-align:right" |242 | style="text-align:right" |229,5 | style="text-align:center" |{{UGA|#|WIDTH=30}} |UGA |UG |- |[[Zentraalafrikaansche Republiek|Zentralafrikaansche Republik]] |Zentralafrikaansche Republik |[[Bangui]] | style="text-align:right" |5,5 | style="text-align:right" |623 | style="text-align:right" |8,8 | style="text-align:center" |{{CAF|#|WIDTH=30}} |CAF |CF |} == Staten, de nich alle as legitim ankieket == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! colspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Inwòners<br /><br /> 1. Juli 2021<ref name="einwohner"/> <br /><br />(Mio) ! rowspan="2" |Pläcke in 1000 km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !Kortform !Langform !alpha-3 !alpha-2 |- |Westsahara |Demokraatsche Araabsche Republik Sahara |El Aaiún | style="text-align:right" |0,6 | style="text-align:right" |252 | style="text-align:right" |2,1 | style="text-align:center" |{{ESH|#|WIDTH=30}} |ESH |EH |} == Gebede, de to Staten buten Afrika höört == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |[[Alhucemas-Eilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |350 | style="text-align:right" |0,05 | style="text-align:right" |7.000,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |Ceuta |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |84.777 | style="text-align:right" |18 | style="text-align:right" |4.582,5 | style="text-align:center" |{{ES-CE|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Chafarineneilanden]] |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |30 | style="text-align:right" |0,5 | style="text-align:right" |60,0 | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Kanaarsche Eilanden]] |Santa Cruz de Tenerife un<br /><br />Las Palmas de Gran Canaria |[[Spanien]] | style="text-align:right" |2.153.389 | style="text-align:right" |7.492 | style="text-align:right" |287,4 | style="text-align:center" |{{ES-CN|#|WIDTH=30}} |– |– |- |Madeira |[[Funchal]] |[[Portugal]] | style="text-align:right" |235.166 | style="text-align:right" |801 | style="text-align:right" |293,6 | style="text-align:center" |{{PT-30|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Mayotte]] |Mamoudzou |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |256.518 | style="text-align:right" |366 | style="text-align:right" |685,9 | style="text-align:center" |{{MYT|#|WIDTH=30}} |MYT |YT |- |Melilla |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |86.487 | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |6.454,3 | style="text-align:center" |{{ES-ML|#|WIDTH=30}} |– |– |- |[[Pelaagsch Eilannen|Pelaagsch Eilanden]] |– |[[Italien]] | style="text-align:right" |6.494 | style="text-align:right" |25 | style="text-align:right" |254,9 | style="text-align:center" | |– |– |- |Peñón de Vélez de la Gomera |– |[[Spanien]] | style="text-align:right" |0 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:right" |– | style="text-align:center" | |– |– |- |[[Réunion]] |Saint-Denis |[[Frankriek|Frankreich]] | style="text-align:right" |861.210 | style="text-align:right" |2.503 | style="text-align:right" |344,0 | style="text-align:center" |{{REU|#|WIDTH=30}} |REU |RE |- |Sokotra |Hadibu |[[Jemen]] | style="text-align:right" |42.842 | style="text-align:right" |3.814 | style="text-align:right" |11,2 | style="text-align:center" | |– |– |} == Afhängige Gebede == {| class="wikitable sortable zebra toptextcells tabelle-zeile-aktiv" style="width:100%;" ! rowspan="2" |Plattdüütsche Name ! rowspan="2" |Höövdstad ! rowspan="2" |Moderland ! rowspan="2" |Inwòners ! rowspan="2" |Pläcke in km² ! rowspan="2" |Inw. per km² ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Bildtafel Flaggen|Flag&#xAD;ge]] ! colspan="2" |[[ISO-3166-1-Kodierlist|ISO-3166-1]]-Code |- !alpha-3 !alpha-2 |- |Fransche Süüd- un Antarktisgebede |Saint-Pierre up [[Réunion]] |[[Frankriek]] | style="text-align:right" |200 | style="text-align:right" |7676 | style="text-align:right" |0,02 | style="text-align:center" |{{ATF|#|WIDTH=30}} |ATF |TF |- |St. Helena, Ascension un Tristan da Cunha |Jamestown |[[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigd Köningriek]] | style="text-align:right" |5.633 | style="text-align:right" |391 | style="text-align:right" |14,4 | style="text-align:center" |{{SHN|#|WIDTH=30}} |SHN |SH |} == Nawiese == <references /> [[Kategorie:Afrika]] [[Kategorie:Staat]] [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:List (Geografie)]] hao25np8vsl2ssbnnavushh555e9h0s 0 178438 1071991 1071700 2026-07-10T15:11:15Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071991 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM = Mexiko-Stadt |NAAM_INHEEMSCH = {{S|es|''Ciudad de México''}}<br/> {{S|nah|''Āltepētl Mēxihco''}}<br/> {{S|ote|''’Monda''}} |SITT = |STAAT = Mexiko |LIGGT_IN = {{MEX}} |WAPEN = Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg |FLAGG = Flag of Mexico City, Mexico.svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = |FLACH = 1.495 |HÖÖCHD = |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = 19.419444 |KOOR_OW = -99.145556 |INWAHNERS = 209944 |INWAHNERS_TIET = 2020 |POSTLEETTALL = 01000―16999 |VÖRWAHL = (+52) 55 |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = www.cdmx.gob.mx }} '''Mexiko-Stadt''' ({{S|es|''Ciudad de México''}}, lokale Uutsprake: {{IPA|sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko}}; afkört: '''CDMX'''; {{S|nah|''Āltepētl Mēxihco''}} {{IPA|aːl'tepeːt͡ɬ meːˈʃiʔko}}; {{S|ote|''’Monda''}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstadt]] un gröttste Stadt van [[Mexiko]].<ref>{{Internetquelle |titel = Artículo 44 |url = http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf |hrsg = Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |abruf = 2010-05-14 |archiv-datum = 2020-01-17 |archiv-url = https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf }}</ref> Mexiko-Stadt es een van den wichtigsten Zentren för Kultuur un ook för Finanzen weltwied.<ref>{{Internetquelle|titel = De 2008 Global Cities Index |url = https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |abruf = 2099-12-12 |archiv-url = https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |archiv-datum = 2010-01-10}}</ref> Se liggt in den [[Daal van Mexiko]] binnen den zentraal mexikaanschen Hoogland up ene Höögde van 2240&nbsp;m. De Stadt deelt sik 16 ''{{lang|es|delegaciones}}'', de sik wedder in Naverschoppen (''{{lang|es|colonias}}'') deelt. 2020 lèven in’r Kärnstad 9.209.944 Minschen up ene Pläcke van 1495 Quadraatkilometern.<ref>{{Literatur | Autor=Brian W. Blouet, Olwyn M. Blouet | Titel=OECD Reviews van Regional Innovation OECD Reviews van Regional Innovation: 15 Mexican States 2009 | Hrsg=OECD Publishing | Jahr=2009 | Seiten=418, 299 | ISBN=978-92-64-06012-8}}</ref> Binnen de Metropoolregioon lèvet œver 21 Millionen Minschen, was de Regioon de sesst gröttste [[Metropolregion|Metropoolregioon]] weltwied maket un de gröttste [[Spaansche Spraak|spaanschsprakige]] Stadt up’r Eerden.<ref>{{Internetquelle |url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |titel=World Urbanization Prospects 2018 |autor=United Nations |abruf=2021-10-10 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200211222646/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf |archiv-datum=2020-02-11 }}</ref> De Höövdstadt van Mexiko es öldste Höövdstadt in [[Noordamerika|Noord]]- un [[Süüdamerika]] un tohope med [[Quito]] in [[Ecuador]] ene van twee Höövdstäden, de amerikaansche [[Indianer|Indigene]] gründ hebbet. Dat atzteeksche Volk van den [[Azteken|Mexica]] richte de Stadt ümme 1325 up ene Gruppe Eilanden binnen den [[Texcoco-See]] up un gav den Oort den Namen [[Tenochtitlan]]. As de Spaniers Tenochtitlan 1521 belagern, maken se de atzeeksche Stadt meest gans tonichte un richten den Oord na den Vœrbild van spaanschen Städen wedder up. 1524 geven se de Stad den Namen „{{lang|es|México Tenochtitlán}}“ un nömen se 1585 offitschell „{{lang|es|Ciudad de México}}“ (Mexiko-Stadt).<ref name="gobdf">{{Internetquelle |autor=Government van de Federal District |titel=Historia de la Ciudad de México |url=http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |archiv-url=https://web.archive.org/web/20091219215021/http://www.df.gob.mx/wb/gdf/historia_de_la_ciudad_de_mexico |archiv-datum=2009-12-19 |abruf=27 December 2009 |hrsg=df.gob.mx |sprache=es}}</ref> Mexiko-Stadt was binnen den spaanschen Koloniaalriek een politsch, administrativ un ook finantschell Zentrum.<ref name="UN">{{Internetquelle |autor = United Nations |titel = Mexiko-Stadt, Mexiko |url = https://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |abruf = 27 December 2009 |sprache=es |archiv-url = https://web.archive.org/web/20100502045456/http://www.un.org/cyberschoolbus/habitat/profiles/mexico.asp |archiv-datum = 2020-05-02}}</ref> Na dat Mexiko den Unafhängigheedskrieg wunnen hadde, richte de niege Staat dat „Bundsdistrikt Mexiko-Stadt“ (''{{lang|es|Distrito Federal}}'') up, dat sik 2016 uplöse un de Stad so gröttere Autonomie kreeg. ==Bilder== <gallery> Painting of Tenochtitlan-Tlatelolco on Lake Texcoco (9755215791).jpg|Mexiko-Stadt as Tenochtitlan Zócalo, Ciudad de México (32846556446).jpg|Zócalo Mexiko-Stadt Monumento a la Revolución 2 (cropped).jpg|Monumento a la Revolución </gallery> = Literatur == * Juan Villoro: ''Horizontal Vertigo: A City Called Mexico.'' Ballantine, New York 2021, ISBN 978-1-5247-4888-3 (aus dem Spanischen von Alfred MacAdam). * Ana Álvarez (Hrsg.), Citámbulos (Mexiko), DAZ (Berlin): ''Citámbulos – Mexico City: Reise in die mexikanische Megacity.'' Jovis Verlag, Berlin 2008, ISBN 978-3-939633-76-1. * Christof Parnreiter: ''Historische Geographien, verräumlichte Geschichte. Mexico City und das mexikanische Städtenetz von der Industrialisierung bis zur Globalisierung.'' Franz Steiner Verlag, [[Stuttgart]] 2007, ISBN 978-3-515-09066-7. * York Lohse: ''Mexiko-Stadt im 18. Jahrhundert. Das Bild einer kolonialen Metropole aus zeitgenössischer Perspektive.'' Peter Lang, Frankfurt 2005, ISBN 3-631-53603-8. * Hans G. Hofmeister: ''Mexico-City – Eine Metropole des Südens im globalen Restrukturierungsprozess.'' [[Kassel]] University Press, Kassel 2002, ISBN 3-89958-016-8. * Eckhart Ribbeck: ''Die informelle Moderne – Spontanes Bauen in Mexiko-Stadt „Informal Modernism – Spontaneous Building in Mexico-City“.'' AWF, Bensheim 2002, ISBN 3-933093-25-2. * [[Martin Heintel]], Heinz Nissel, Christof Parnreiter, Günter Spreitzhofer, Karl Husa, [[Helmut Wohlschlägl]] (Hrsg.): ''Megastädte der Dritten Welt im Globalisierungsprozess. Mexico City, Jakarta, Bombay – Vergleichende Fallstudien in ausgewählten Kulturkreisen.'' Institut für Geographie, Wien 2000, ISBN 3-900830-40-1. * Oscar Lewis: ''Die Kinder von Sanchez. Selbstporträt einer mexikanischen Familie.'' Lamuv, Göttingen 1992, ISBN 3-921521-62-9. * Uwe Schmengler: ''Umweltprobleme in Mexiko-Stadt.'' Schmengler, Berlin 1992, ISBN 3-9801643-0-6. (Kopie der ursprünglichen Examensarbeit: {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt1-37.pdf |text=S. 1–37 |wayback=20070930073757}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt38-67.pdf |text=S. 38–67 |wayback=20070930170442}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt68-95.pdf |text=S. 68–95 |wayback=20070927210202}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt96-120.pdf |text=S. 96–120 |wayback=20070930073742}}, {{Webarchiv |url=http://home.tiscali.de/uwe.schmengler/verlag/mexiko-stadt_literatur.pdf |text=Literatur |wayback=20070927205819}}.) * Dieter Klaus, Wilhelm Lauer, Ernesto Jauregui: ''Schadstoffbelastung und Stadtklima in Mexiko-Stadt.'' F. Steiner, Stuttgart 1988, ISBN 3-515-05410-3. * Anne Becker, Olga Burkert, Anne Doose, Alexander Jachnow, Marianna Poppitz (Hrsg.): ''Verhandlungssache Mexiko-Stadt. Umkämpfte Räume, Stadtaneignungen, imaginarios urbanos.'' b-books, Berlin 2008, ISBN 978-3-933557-89-6. == Kiek ook bi == * [[Städer in Mexiko]] == Nawiese == <references/> == Weblinks == {{Commons|Ciudad de México|Mexiko-Stadt|audio=1|video=0}} * [https://web.archive.org/web/20240501061032/https://www.cdmx.gob.mx/ Webstède van Mexiko-Stadt] (spaansch) * [http://www.mexicocity.gob.mx/guias/biblioteca/folleto_delegacional/04_PDF_aleman.pdf Tourismusbüro ] (spaansch un engelsch) * [https://www.goethe.de/ins/mx/de/lp.html?wt_sc=mexiko Goethe-Institut Mexiko-Stadt] * [http://www.ciudadmexico.com.mx/imagenes.htm Bilder van Mexiko-Stadt] (spaansch und englisch)<br /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4039060-3|LCCN=n79093328|NDL=00629320|VIAF=316429178}} [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Mexiko]] b3pgn4tx3c9wuqa7ii0bzg1jlyv3eek 0 178460 1071978 1071689 2026-07-10T13:07:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071978 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden}} {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM = Lagos |NAAM_INHEEMSCH = {{S|en|Lagos}}<br/> {{S|yor|Èkó}} |SITT = Ikeja |STAAT = Nigeria |LIGGT_IN = Staat: {{NGA}}<br/> Bundsstaat: Lagos |WAPEN = Lagos Seal.png |FLAGG = Lagos State Flag (1967-1970).svg |MOTTO = |KOORT = |KOORT2 = Location of Lagos.png |FLACH = 999.58 |HÖÖCHD = 5 |HÖÖCHD_REF = |KOOR_NS = 6.45603 |KOOR_OW = 3.39363 |INWAHNERS = 14370000 |INWAHNERS_TIET = 2020 |POSTLEETTALL = 100211–102361 |VÖRWAHL = www.lagosstate.gov.ng |BÖRGERMEESTER = |WEBSTEED = www.lagosstate.gov.ng |ÖÖRD = |GEMEENSLÖTEL = }} '''Lagos''' ({{S|en|{{IPA|ˈleɪɡɒs}}}} oder {{lang|en|{{IPA|ˈlɑːgoʊs}}}}, '''{{S|yor|Èkó}}''') es med bi 21 Millionen Minschen de gröttste Stad in [[Nigeria]]. Lagos was bet 1991 de nigeriaansche [[Hööftstadt|Höövdstad]], as de Höövdstad van de [[Atlantik|atlantsche]] Küste na [[Abuja]] in’n Binnenland ümmetoog. Lagos es een groot un wichtig Handel- un Finanzzentrum för Nigeria, man ook för heel [[Afrika]]. De Stad es een belangriek Standpunkt för de [[Industrie]] un ook för Bildung, Politik, Kunst un Kultur. Sunderlik wichtig es de Filmindustrie.<ref> {{Literatur |Titel=African Cities Driving de NEPAD Initiative |Hrsg= UN-HABITAT |Jahr=2006 |ISBN= 978-9-211318159 |Seiten=202|Verlag=Un-Habitat }}; {{Literatur |Titel=Key Concepts in Creative Industries |Seiten=47 |Autor= John Hartley (et al.)|Verlag= SAGE |Jahr=2012 |ISBN=978-1-446-2028-90}}; {{Literatur |Titel=Cultures and Globalization: Cities, Cultural Policy and Governance |Seiten=118 |Autor=Helmut K. Anheier, Yudhishthir Raj Isar |Verlag= SAGE |Jahr=2012 |ISBN=978-1-446-2585-07}}; {{Literatur |Titel=Hidden Innovation: Policy, Industry and de Creative Sector (Creative Economy and Innovation Culture Se Series) |Autor=Stuart Cunningham |Verlag= Univ. of Queensland Press |Seiten=163 |Jahr=2013 |ISBN= 978-0-702-2509-89}}; {{Literatur |Titel=Cities and Nature |Seiten=7 |Verlag=Routledge Critical Introductions to Urbanism and de City |Autor= Lisa Benton-Short|Jahr=2013 |ISBN=978-1-134252749}}; {{Literatur |Titel=The Land/Ocean Interactions in de Coastal Zone of West and Central Africa Estuaries of de World |Autor=Salif Diop, Jean-Paul Barusseau |Seiten=66 |Verlag=Springer |Jahr=2014 |ISBN=978-3-319-0638-81}} </ref><ref name=afropolis> {{Literatur |Titel=Afropolis: City Media Art |Autor=Kerstin Pinther, Larissa Förster, Christian Hanussek |Verlag=Jacana Media |Jahr=2012 |Seiten=18 |ISBN=978-1-431-4032-57}}</ref> De Grootstad dregt en groten Deel to den nigeriaanschen Bruttoinbinnelandsprodukt bi un het een van den gröttsten Seehaven up den afrikaanschen Kuntinent.<ref>{{Literatur |Titel=Africa, Volume 1 of Cities of de World: A compilation of current information on cultural, geographical, and political conditions in the countries and cities of six continents, based on de Department of State's "post reports" |Autor=Brian Rajewski |Verlag=Gale Research International, Limited |Jahr=1998 |ISBN= 978-0-810-3769-22}}</ref><ref name="global">{{Literatur |Seiten=315 |Titel= Global Gentrifications: Uneven Development and Displacement |Autor=Loretta Lees , Hyun Bang Shin, Ernesto López Morales |Verlag=Policy Press |Jahr=2015 |ISBN=978-1-447-3134-89}}</ref> Lagos was eerst de Heme van den Stamme Awori, ene Unnergruppe van den [[Yoruba]], de up den Eilanden vœr de westafrikaansche Atlantikküste lèven. Vandage liggt Lagos up düssen Eilanden man het sik ook bet up’t Fastland uutbreed.<ref name="Lagos Case Study">{{Internetquelle |url=http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf |titel=CASE STUDY OF LAGOS |abruf=27 November 2015 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304195932/http://water.tkk.fi/wr/tutkimus/glob/publications/Haapala/pdf-files/CASE%20STUDY%20OF%20LAGOS.pdf |archiv-datum=2016-05-04 }}</ref> Bet dat 1967 de Bundstaat Lagos upricht worde, regere de Bund de Stad direkt. Vandage deelt sik de Stad in sèven ''{{lang|en|Local Government Areas}}'' (LGAs), un formt tohope med 13 anderen LGAs den Bundstaat Lagos. Lagos was eerst Höövdstad van düssen Staat, man 1976 toog de Höövstad van den Bundsstaat na [[Ikeja]] ümme.<ref>{{Internetquelle |titel=History Of Lagos |url=https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos/ |abruf=2022-03-12 |hrsg=One Lagos Fiesta |sprache=en |archiv-datum=2022-04-07 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220407112914/https://onelagosfiesta.ng/history-of-lagos }}</ref> Ook wenn een Lagos ene Stad nöömt, es Lagos egens ene Metropoolregioon, de sik uut 16 Local Goverment Areas tohope sett.<ref>{{Internetquelle | url=http://www.nigeriacongress.org/FGN/administrative/statedetails.asp?state=lagos | titel=Administrative Levels - Lagos State | hrsg=Nigeria Congress | abruf=27 November 2015 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20051225234623/http://www.nigeriacongress.org/fgn/administrative/statedetails.asp?state=Lagos | archiv-datum=2005-12-25}}</ref> Düsse Metropoolregioon maket 37&nbsp;% van’r Pläcke binnen den Bundsstaat Lagos un 87&nbsp;% van allen Minschen binnen den Staat lèvet in Lagos.<ref name="Lagos State Information">{{Internetquelle | url=http://www.nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | titel=Lagos State Information | hrsg=National Bureau of Statistics | abruf=25 October 2015 | archiv-url=https://web.archive.org/web/20151109140122/http://nigerianstat.gov.ng/information/details/Lagos | archiv-datum=9 November 2015 }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |titel=Population - Lagos State |hrsg=Lagos State Government |abruf=27 November 2015 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20151018094514/http://www.lagosstate.gov.ng/pagelinks.php?p=6 |archiv-datum=18 October 2015 }}</ref> == Bilder == <gallery> 2014 Victoria Island Lagos Nigeria 15006436297.jpg|Skyline Victoria Island Lagos 2014 Tinubu Square Lagos Nigeria 14640600637.jpg|Tinbu Square The Cathedral Church of Christ Marina..jpg|Kathedrale Christus Marina </gallery> == Nawiese == <references/> == Weblenke == {{Commonscat|Lagos, Nigeria|Lagos}} * [https://www.goethe.de/ins/ng/de/ Goethe-Instituut Nigeria] (Victoria Island) * [https://web.archive.org/web/20050124234551/http://www.lagosjudiciary.gov.ng/ State Judiciary] of Lagos [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Nigeria]] [[Kategorie:Oort mit Seehaven]] pquvmh03omkfxbbpsibpvp14cjnm1pb 0 178540 1072042 1071747 2026-07-10T18:41:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072042 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{GemeenboxWD |NAAM=Seoul |NAAM_INHEEMSCH= '''Seoul'''<br / >'''Besundere Stad Seoul'''<br /><small>{{S|ko|서울특별시서울特別市|Seoul Teukbyeolsi}}</small> |SITT=Seoul ([[Jung-gu (Seoul)|Jung-gu]]) |STAAT=Süüdkorea |LIGGT_IN= {{KOR}}<br/> Besundere Stad Seoul |WAPEN=Seal of Seoul, South Korea.svg|FLAGG=Flag of Seoul.svg |MOTTO= |KOORT= |KOORT2=Seoul in South Korea 2023.svg| FLACH=605.52 |HÖÖCHD=35 |HÖÖCHD_REF= |KOOR_NS=37.565654 |KOOR_OW=126.978135 |INWAHNERS=9766886 |INWAHNERS_TIET=2019 |POSTLEETTALL= |VÖRWAHL= |BÖRGERMEESTER= |WEBSTEED=https://english.seoul.go.kr/ |ÖÖRD=25 Bezirke (Gu) |GEMEENSLÖTEL=}} '''Seoul''' ({{S|ko|서울|Seoul}} {{IPA|sʌ.ul/sɔʊl}}) es de [[Hööftstadt|Höövdstad]] van [[Süüdkorea]]. Amtlik heet de Stad „Besundere Stad Seoul“ ({{Lang|ko|서울특별시|Seoul Teukbyeolsi}}), wat bedüd dat Stad den glieken Status het as de süüdkroeaanschen Provinzen. In Seoul lèvet wat bi 9,8&nbsp;Millionen (2019). De Stad es dat Zentrum van’r Metropoolregioon Sudogwon ({{Lang|ko|수도권}}, {{Lang|ko|首都圈}}), in de 25,4&nbsp;Millionen Minschen (2015) lèvet,<ref name="Volkszählung">{{Internetquelle |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |titel={{lang|ko|주민등록 인구 및 세대현황}} (Wohnbevölkerung und Generations Status) |hrsg=Ministerium für Verwaltung und Inneres (MOGAHA, {{lang|ko|행정자치부}}) |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |archiv-datum=2011-03-03 |abruf=2018-02-23 |sprache=ko |kommentar=Originalwebseite nicht mehr verfügbar }}</ref> wat een Drüddel van allen Minschen up den koreaanschen Halveiland es. Sudogwon geld för enen van den gröttsten Metropoolregionen weltwied. Seoul es nich olleen Höövdstad man ook dat Zentrum för Finansen, Kultuur, Universitäten un Hoogscholen in Süüdkorea. Vèle grote Firmen as [[Samsung]], LG un Hyundai hebbet œren Sitt in Seoul. De Stad richte 1988 den olmypschen Summerspèle un 2002 de [[Football-Weltmeesterschop 2002|Football-Weltmeesterschop]]. Seoul es ook de Middelpunkt för den K-Pop, vundeswègen 2018 œver 9,5 Millionen Touristen Seoul besöchten, wat de Stad ene mang den meest besochten Städen weltwied maket.<ref>{{Internetquelle |url=https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |titel=Big Cities, Big Business: Bangkok, London and Paris Lead the Way in Mastercard’s 2018 Global Destination Cities Index |werk=[[MasterCard]] |datum=2018-09-25 |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20180928121613/https://newsroom.mastercard.com/press-releases/big-cities-big-business-bangkok-london-and-paris-lead-the-way-in-mastercards-2018-global-destination-cities-index/ |archiv-datum=2018-09-28 |archiv-bot=2023-01-08 19:32:47 InternetArchiveBot |abruf=2019-05-04 |sprache=en }}</ref> Ol 18&nbsp;v. Chr. bis 475 was Seoul Höövdstad van Köningriek [[Baekje]] un in’r Tied van 1394 bet 1910 ook Höövdstad van den Joseon-Riek un den Koreaanschen Keiseriek. 1945 worde Seoul offitschell Höövdstad van’r [[Süüdkorea|Republik Korea]] un was na dat Grundgesett van [[Noordkorea]] bet 1972 ook de noordkoreaansche Höövdstad, as [[Pjöngjang]] de offitschele Höövdstad worde, van wo Noordkorea na’n [[Tweete Weltkrieg|tweden Weltkrieg]] dat Land provisoorsch regeerd hadde. == Persöönlikheden == * [[Kim Jeon]] (1458–1523), koreaanschen Politiker, neokonfuzianischen Philosouph un Dichter == Bilder == <gallery> Aerial view of Seoul 1.jpg|Blick van bòven up Seoul Downtown Seoul.jpg|Binnenstad Seoul </gallery> == Literatur == * Robert Nilsen: ''South Korea Handbook.'' 3. Auflage. Moon, Emeryville Cal 2004, ISBN 1-56691-418-3, S. 157ff. * Dirk Bronger: ''Manila-Bangkok-Seoul. Regionalentwicklung und Raumwirtschaftspolitik in den Philippinen, Thailand und Südkorea''. Institut für Asienkunde, Hamborg 1997, ISBN 3-88910-178-X. * Beom Chu: ''An der Tradition orientierter Wohnungs- und Städtebau: Entwicklung eines Konzeptes für die Neuordnung historischer Wohngebiete in Seoul.'' Vertrieb für Bau- und Planungsliteratur, Düörpm 1999, ISBN 3-929797-53-4. * Lothar Coenen (Hrsg.): ''Der Wind weht aus dem Süden. Zeugnisse aus Seoul.'' Calwer, Stuttgart 1990, ISBN 3-7668-3109-7. * Young-Jun Lee: ''Luftreinhaltepolitik im städtischen Ballungsraum Seoul.'' Verlag für Wissenschaft und Forschung, Berlin 1994, ISBN 3-930324-09-1. * In-Ju Song: ''Analyse des Stadtökosystems als ökologische Grundlage für die Stadtplanung. Am Beispiel von Seoul.'' Verlag Dr. Kovac, Hamborg 1998, ISBN 3-86064-800-4. * Martin Robinson: ''Seoul.'' Lonely Planet, Melbourne 2003, ISBN 1-74059-218-2. (Englischer Reiseführer) * Keith Pratt: ''Old Seoul.'' Oxford University Press, Oxford 2002, ISBN 0-19-593087-8. * Peter Messingfeld: ''Abenteuer Seoul'' Verlag Lydia Messingfeld, 2008, ISBN 978-3-00-024362-2 (Deutscher Kultur- und Reiseführer) == Weblinks == * Offitschelle Webstède [https://www.seoul.go.kr/ koreaansch] un [https://english.seoul.go.kr/ engelsch] == Nawiese == <references/> [[Kategorie:Seoul]] [[Kategorie:Hööftstadt]] [[Kategorie:Stadt]] [[Kategorie:Oort]] [[Kategorie:Süüdkorea]] l8yfpdbuterj87qqr928fwnrhqcdua4 0 178542 1071980 1071690 2026-07-10T13:32:28Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071980 wikitext text/x-wiki '''Lethal Company''' (engelsch för: ''Doodliches Ünnernehmen'') is een Early-Access-Koop-Överleven-[[Reeknerspeel|Horrorspeel]], dat vun ''Zeekers'' entwickelde wurr. Dat Speel speelt in en retrofrouturistisch, postapokalyptisch Universum, in dat de Speler in de Rull vun Verdragsarbeiter loopt, de för en Ünnernehmen mit den Naam "''The Company''" arbeiden un Schrott vun verlaaten, industrialiseerten Maanden sammelt, wiels de Fallen, Umweltfohren un Monster utwieken mööt. Dat wurr op den 23 Oktober 2023 in' Early-Access. verapenlicht. De offiziell Verapenlichung vun dat Speel steiht noch ut. == Speelwies == [[Bild:SchaupelSpeelerLethalCompany.png|duum|176x176px|Een Speeler hollt een Schaupel]] Lethal Company wurrd bloot ut de Ego-Perspektive speelt. De Speler hebbt de Opgaav, Schroot vun verlaten, industrialiseert Maanden to sammel, üm de Gewinnquote vun The Company binnen dree Daag to erfüllen.<ref>{{Internetquelle |autor=Emily Spindler |url=https://www.kotaku.com.au/2023/11/lethal-company-steam-best-seller/ |titel=Scavenge For Trash In Space (And Don't Die) In Lethal Company |werk=Kotaku Australia |datum=2023-11-13 |abruf=2023-12-17 |sprache=en-AU }}</ref> Wenn de Speler an’t Enn vun jeder Tied de erforderliche Maas reckt hett, geiht he to en anner Mission mit en högeren nödigen Gewinnquote över. Wenn de Speler nich an de Quote kummt, warrt he vun sien Schipp in’n Weltruum freelaten, woneem he doot warrt. De Swoorpunkt vun dat Speel liggt op Utforschen, Överleven un Strategie. Dat bedüüd dör en realistisch un brutal Atmosphäre, in de de Spelers mit intensiv Situatschonen konfronteert wurrn, to'n Bispeel, wenn se vun Monster jaagt wurrn.<ref>{{Internetquelle |autor=Jen Rothery, Angie Harvey, Casey DeFreitas, +3 Moreupdated |url=https://www.ign.com/wikis/lethal-company/Lethal_Company_Beginners_Guide |titel=Lethal Company Beginners Guide - Lethal Company Guide |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> De Spelers mööt ok rechttiedig na jemehr Schipp trüggkehren, bevör de Autopilot alleen afflaagt. == Verloop == Dat Speel wurr vun den Indie-Entwickler Zeekers entwickelde.<ref>{{Internetquelle |autor=Rick Lane |url=https://www.pcgamer.com/co-op-horror-game-lethal-company-costs-dollar10-and-is-outselling-call-of-duty-on-steam/ |titel=Co-op horror game Lethal Company costs $10 and is outselling Call of Duty on Steam |werk=pcgamer.com |datum=2023-11-20 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> Dat wurr an'n 23. Oktober 2023 in dat Early-Access för Microsoft Windows verapenlicht.<ref>{{Internetquelle |autor=Kelsey Raynor Guides Writer |url=https://www.vg247.com/steam-game-going-viral-and-easy-to-see-why |titel=This $10 Steam game is going massively viral, and it’s easy to see why |datum=2023-11-16 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> De Entwickler seggt, dat se plaant, dat Speel in de nächsten söss Maand to beenden.<ref>{{Internetquelle |autor=Elie Gould published |url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/i-got-chased-by-man-eating-spiders-in-lethal-company-and-all-i-got-was-this-crummy-teapot |titel=I got chased by man-eating spiders in Lethal Company, and all I got was this crummy teapot |datum=2023-11-16 |abruf=2023-12-17 |sprache=en}}</ref> == Weblenken == * [https://www.youtube.com/watch?v=Vt08pWqO6Og|date=July&#x20;8,&#x20;2022 Lethal Company - Announcement Teaser (Trailer). 8. July 2022] == Nawiesen == <references /> [[Kategorie:Elektroonsch Speel]] [[Kategorie:Reekner]] cle1r59l2hx89tjmsiot3t3d6cd2n5p 0 178642 1072033 1071738 2026-07-10T18:07:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072033 wikitext text/x-wiki [[Datei:Robert Solow by Olaf Storbeck.jpg|mini|Robert Solow (2008)]] '''Robert Merton Solow''' (* [[23. August]] [[1924]] in [[New York City|New York]]; † [[21. Dezember]] [[2023]] in [[Lexington (Massachusetts)|Lexington]]<ref>{{Literatur |Autor=Robert D. Hershey Jr, Michael M. Weinstein |Titel=Robert M. Solow, Groundbreaking Economist and Nobelist, Dies at 99 |Sammelwerk=The New York Times |Datum=2023-12-21 |ISSN=0362-4331 |Online=https://www.nytimes.com/2023/12/21/business/robert-solow-dead.html |Abruf=2023-12-21}}</ref>) weer en [[USA|US-amerikaansch]] [[Ökonom]]. He kreeg 1987 den [[Nobelpries för Weertschapswetenschapen]] för sien Arbeiten över ökonomische [[Wertschapswasdom|Wasdomstheorien]] tospraaken.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economic-sciences/laureates/1987/|titel=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1987|hrsg=nobelprize.org|autor=|zugriff=2014-10-28|sprache=en}}</ref> Dorneben weer he ok Dräger vun den Orden [[Pour le Mérite för Wetenschapen un Künste]] un de [[Presidential Medal of Freedom]] (2014).<ref>{{Internetquelle|url=http://www.orden-pourlemerite.de/mitglieder/robert-merton-solow?m=4&u=9&p=2|titel=Robert Merton Solow Orden Pour le Mérite|hrsg=orden-pourlemerite.de|autor=|zugriff=2014-10-28}}</ref> Veer vun sien Schölers, [[George Arthur Akerlof|George Akerlof]], [[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph Stiglitz]], [[Peter Arthur Diamond|Peter Diamond]] un [[Paul Robin Krugman|Paul Krugman]], heem egenständige Nobelpriesen kreegen. == Leven == Solow wurr 1924 in den New Yorker Bezirk [[Brooklyn]] in en jöödsch Familie boren un is dor upwussen. Sien 1940 anfungen Studium wurr dör en dreejohrigen Kriegsinsatz ünnerbraaken. 1949 kreeg he an de [[Harvard University]] sien Doktertitel ([[Ph.D.]]). Sien wichtigst Lehrer weer [[Wassily Leontief]]. Dornah is he an de [[Columbia University]] wesselt un anslutend as [[Assistant Professor]] to dat [[Massachusetts Institute of Technology]] (MIT), wo he siet 1958 ordentlicher Perfesser weer. 1956 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] wählt, 1972 in de [[National Academy of Sciences]], 1975 in de [[British Academy]]<ref>{{Internetquelle| url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/fellows/robert-solow-FBA/| titel=Fellows: Robert Solow| hrsg=British Academy| zugriff=2020-12-02}}</ref> un 1980 in de [[American Philosophical Society]].<ref>{{Internetquelle| url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Robert+M.+Solow&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced| titel=Member History: Robert M. Solow| hrsg=American Philosophical Society| zugriff=2018-12-27}}</ref> Siet 1999 weer he Ehrenliddmaat vun de [[Royal Irish Academy]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ria.ie/robert-m-solow| titel=Members: Robert M. Solow| hrsg=Royal Irish Academy| zugriff=2019-05-12}}</ref> 1979 stunn Solow de [[American Economic Association]] as wählt Präsident vör.<ref name="AEA">{{Internetquelle|url=https://www.aeaweb.org/honors_awards/officerspast.php|sprache=en|zugriff=2015-10-28|titel=Past and Present Officers|hrsg=aeaweb.org ([[American Economic Association]])}}</ref> == Forschung == [[Datei:Solow natmedal.jpg|mini|Robert Merton Solow kriggt 1999 vun [[Bill Clinton]] de [[National Medal of Science]].]] Sien wichtigsten Bidrag to de Wetenschap hett Solow all 1956 brocht, as sien Upsatz ''A Contribution to the Theory of Economic Growth'' herut keem. Dorin hett he dat [[Solow-Modell]] entwickelt, dat langfristig Wertschapswasdom in en Volkswertschap blots dör [[Technischer Fortschritt|technischen Fortschritt]] verklort. 1957 hett he mit Hülp vun [[Empirie|empirischen]] Henwiesen an dat Bispeel vun de USA sien Theorie nahwiest. Er funn herut, dat en Grootdeel vun dat amerikaansch Wertschapswasdom in de eerst Hälft vun dat 20. Johrhundert vun technologischen Fortschritt vörandreven wurr ([[totale Faktorproduktivität]]) un blots en düchtig lütten Deel dör den stiegend Insatz vun [[Arbeit (Volkswertschapslehre)|Arbeit]] un [[Kapitaal]]. Neben sien Arbeiten to dat Wertschapswasdom hett Solow ok fundamentale Bidrääg to de Arbeitsmarktökonomie leist, to’n Bispeel de Lohnsetten. Mehrere ökonomisch Konzepte dragen sien Naam, as dat [[Totale Faktorproduktivität|Solow-Residuum]] (Wasdom), de [[Solow-Stiglitz-Effizienzbedingung]] (Ressourcenökonomik) un de [[Solow-Elastizität]] (Effizienzlohntheorie). == Schriften == * ''A Contribution to the Theory of Economic Growth.'' In: ''Quarterly Journal of Economics.'' Band 70, Februar 1956, S. 65–94. * ''Technical Change and the Aggregate Production Function.'' In: ''Review of Economics and Statistics.'' Band 39, August 1957, S. 312–320. * mit Robert Dorfman und [[Paul A. Samuelson|Paul Samuelson]]: ''Linear Programming and Economic Analysis.'' McGraw-Hill, New York 1958 * ''The New Industrial State or Son of Affluence.'' In: ''The Public Interest.'' Fall 1967, S. 108. * ''Capital Theory and the Rate of Return.'' 1963. * ''The Economics of Resources or the Resources of Economics.'' In: ''American Economic Review.'' Band 64, 1974, S. 1–14. * ''Wage Bargaining and Employment.'' In: ''American Economic Review.'' Band 71, 1980, S. 896–908. * {{Literatur|Titel=An almost practical step toward sustainability: an invited lecture on the occasion of the Fortieth Anniversary of Resources for the Future |Verlag=Resources for the Future |Ort=Washington, DC |Datum=1992 |ISBN=978-0-915707-92-8}} * {{Literatur |Titel=Work and welfare |Verlag=Princeton University Press |Ort=Princeton, NJ |Datum=1998 |Reihe=The University Center for Human Values series |ISBN=978-0-691-05883-2}} * {{Literatur |Autor= |Titel=Growth theory: an exposition; the Radcliffe lectures, delivered in the University of Warwick 1969; Nobel Prize lecture 1987; the Siena lectures, delivered in the University of Siena 1992 |Auflage=2 |Verlag=Oxford Univ. Press |Ort=New York |Datum=2000 |ISBN=978-0-19-510903-0}} == Weblinks == {{Commons|Robert Solow}} * [https://www.econbiz.de/Search/Results?lookfor=gnd%3A118994204 Indrag bi EconBiz] * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1987/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118994204 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118994204 Indrag in Düütsche Digitale Bibliothek] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118994204|LCCN=n50013075|NDL=00457147|VIAF=108671555}} {{SORTIERUNG:Solow, Robert Merton}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Wertschapswetenschapen)]] 5dabby6b3unillx3qgeobf99gbipev7 0 180985 1072034 1071739 2026-07-10T18:10:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072034 wikitext text/x-wiki {{Infobox Barggrupp | NAAM = Rocky Mountains<br/> ''{{lang|en|Rockies}} | KOORT = RockyMountains-Range.svg | KOORTB = Rebeed vun de Rocky Mountains | TOPP = [[Mount Elbert]] | HÖÖCHD = 4400 | HÖÖCHD_REF = NN | BARGGRUPP = Amerikaansche Kordilleren | LAAG = {{CAN}}<br/><small>([[Alberta]], [[British Columbia]])<small><br/> {{USA}} <br/><small>([[Colorado]], [[Idaho]], [[New Mexico]], [[Montana]], [[Utah]], [[Washington (Bundsstaat)|Washington]], [[Wyoming]])</small> | STAAT = Vereenigte Staten | EERDREGION = Amerika | KOOR_NS = 43.741 | KOOR_OW = -110.802 | STEEN = [[Magmaatsche Steen|Magmaatsche]], [[metamorphe Steen|metamorphe]] un [[Sedimentsteen]] | ÖLLER = 80-55 Mio.&nbsp;Jaren | REBEED = 780.00<ref>https://kids.britannica.com/students/article/Rocky-Mountains-or-Rockies/276760</ref> | REGION-ISO = CAN }}De '''Rocky Mountains''' (Uutspraak: {{IPA|ˌrɑki ˈmaʊn(tə)nz}}),<ref>''Rocky Mountains''. In: ''Oxford English Dictionary'', Oxford University Press, Juni 2025, ([[doi:10.1093/OED/1105064042|online]])</ref> ümgangsspraaklich ook '''Rockies''''','' sünd ene grote [[Barggrupp|Bargkeed]] in’n Westen vun [[Noordamerika]], de sik vun de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] bet na [[Kanada]] streckt. Se sünd een Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un loopt rund 4800&nbsp;km vun de kanaadsche Provinz [[British Columbia]] in’n Noorden bet in den US-amerikaanschen Bundsstaat [[Nee-Mexiko|New Mexico]] in’n Süden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.com |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De höögste [[Bargtopp|Topp]] in de Bargkeed is de [[Mount Elbert]]. De Rocky Mountains sünd ook ene grote [[Waterscheed]] in Noordamerika un billt de Grenz twüschen de Strööm, de in’n [[Atlantik]] fleet un de Strööm, de in’n [[Pazifische Ozean|Pazifik]] münnt. De Rocky Mountains billen sik vöör rund 55 bet 80&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]], as sik verscheden Platen ünner de [[noordamerikaansche Plaat]] schoven un wied in’t Binnenland [[Barg]]en hoogdrücken. Vun de Tied an sünd de Bargen [[Eroschoon|verweddert]] un [[Gletscher]]s hebbt grote [[Daal|Dalen]] formt. Sied de leste [[Iestied]] leevt Minschen, so as [[Paläoindianer|Paläoindianers]], in de Rocky Mountains. Na Expeditschonen vun Europäers, to’n Bispeel vun [[Alexander Mackenzie]] un de [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] begunn de [[Bargbo]] un bröch meer Minschen in de Bargen. De meisten hogen Bargen vun de Rocky Mountains staat in [[Colorado]], dat in’n Snid {{Hööchd|2000|de See}} liggt. De Bargen sünd bi [[Tourismus|Touristen]] beleevt, de för [[Wintersport]], so as [[Ski]] oder [[Snowboarding]], un sommers for [[Mountain-Biking]], to’n [[Wannern]], [[Camping|Campen]] un [[Bargstiegen]] oder to’n [[Fischeree|Fischen]] un [[Jagd|Jagen]] in de Bargen kaamt. == Naam == De Naam vun de Bargen is uut dat [[Plains-Cree]], een Dialekt vun de [[Algonkin-Spraken|Algonkin-Spraak]] [[Cree (Spraak)|Cree]], översett. Op Cree heet de Bargen {{lang|cr|ᐊᓯᓃᐘᒋᕀ|''asinîwaciy''}},<ref>''asinîwaciy''. In: ''itwêwina Plains Cree dictionary‎''. Alberta Language Technology Lab, 2019 ([https://itwewina.altlab.app/search?q=asin%C3%AEwaciy online])</ref> wat sik uut {{lang|cr|ᐊᓯᓂᕀ|''asiniy''}} ‘Steen’ un {{lang|cr|ᐘᒋᕀ|''waciy''}} ‘Barg’ tohoopsett, also so veel as „stenige Bargen“ bedüüdt oder denn op Engelsch överdregen ''Rocky Mountains'' heet. De Europäers översetten den Naam uut dat Plains-Cree Woord för Woord. De Militäärkommandeur [[Jacques Legardeur de Saint-Pierre]] weer 1752 de Eerste, de den Naam op [[Franzöösche Spraak|Franzöösch]] översett un as ''{{lang|fr|Montagnes de Roche}}'' (vundaag op franzöösch ''{{lang|fr|Montagnes Rocheuses}}'') daalschreven het.<ref>G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names''. Vancouver: UBC Press. 2. Oplaag 1997. S. 229.</ref><ref>Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta'' Edmonton: Golden Meteorite Press. 3. Oplaag 2010, S. 283.</ref> == Geografie == [[Bild:Mount_Robson_Twilight.jpg|duum|Sicht op de [[Mount Robson]] in British Columbia, Kanada, vun de [[Berg Lake]] uut|alternativtext=Barg mit Binnesee]] [[Bild:Mt. Elbert.jpg|alternativtext=Mount Elbert in’n Achtergrund, daarvöör een Binnensee|duum|[[Mount Elbert]] in Colorado vun de [[Turquoise Lake]] uut bekeken]] De Rocky Mountains sünd de nöördlichste Deel vun de [[Amerikaansche Kordilleren|Amerikaanschen Kordilleren]] un streckt sik vun de [[Liard River]] in dat kanaadsche [[British Columbia]] bet na de US-amerikaansche [[Pecos River]], enen Siedenstroom vun’n [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]], in [[Nee-Mexiko|New Mexico]].<ref>Ben Gaad: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 17.</ref> De Rocky Mountains sünd twüschen 110 un 480&nbsp;km breed. De höögste Barg is de 4401&nbsp;m hoge [[Mount Elbert]] in [[Colorado]]. De [[Mount Robson]] in British Columbia is mit 3954&nbsp;m de höögste Barg in’n [[Kanada|kanaadschen]] Deel vun de Rocky Mountains. De Rocky Mountains sett sik uut verscheden Bargkeden tohoop, de op de Oostsied över de [[Interior Plains]] tohöög staat, so as de [[Cristo Mountains]] in New Mexico un [[Colorado]], de [[Front Range]] in Colorado, de [[Wind River-Range]] un de [[Big Horn-Mountains]] in [[Wyoming]], de [[Absaroka-Beartooth-Ranges]] un de [[Rocky Mountain-Front]] in [[Montana]] so as ook de [[Clark Range]] in de kanaadsche Provinz [[Alberta.]]<ref name="Cannings">Richard Cannings: ''The Rockies, A Natural History''. Greystone/David Suzuki Foundation 2007, S. 5, ISBN 978-1-55365-285-4.</ref> De middelste Bargkeed sett sik uut de [[La Sal Range]] an de Grenz twüschen [[Utah]] un Colorado, de [[Abajo Mountains]] un [[Henry Mountains]] in’n Süüdwesten vun Utah, de [[Uinta Range]] in Utah un Wyoming, un de [[Teton Range]] in Wyoming un [[Idaho]] tohoop. Op de Westsied liggt Bargkeden so as de [[Wasatch Range]] bi [[Salt Lake City]], de [[San Juan Mountains]] in New Mexico un Colorado, de [[Bitterroots]] an de Grenz vun Idaho un [[Montana]] un de [[Sawtooths]] in de Midd vun Idaho. Dat [[Great Basin]] un dat [[Columbia River Plateau]] scheedt de Bargkeden in de Rocky Mountains vun anner Bargkeden in’n Westen af. In Kanada billt de [[Rocky Mountain Trench]], de döör heel British Columbia löppt, de Westkant vun de kanaadschen Rockies.<ref name="Cannings" /> Na de kanaadschen Geografen begünnt de kanaadschen Rocky Mountains süüdlich vun’n [[Liard River]] un in’n Oosten vun’n Rocky Mountain Trench, een Gravensysteem un groot Daal in’n Westen vun de Rocky Mountains. De Bargen, de sik na de [[Yukon (Territorium)|Yukon]] un in’t [[Noordwest-Territorium]] streckt, tellt se nich daarto. De Bargen deelt sik in den [[Muskwa Range]], den [[Hart Range]] un den [[Continetal Range]]. Anner Bargruppen na Noord to, so as den [[Selwyn Range]], den [[Mackenizie Range]], de [[Richardson Mountains]] oder de [[Brook Ranges]] in [[Alaska]] tellt de ''[[Geological Survey of Canada]]'' nich to de Rocky Mountains. De ''[[Geological Society of America]]'' daargegen bekiekt de Bargen as enen Deel vun de „Arktischen Rockies“.<ref name="Geology">Richard F. Madole u.a.: ''Rocky Mountains''. In: William L. Graf (Ruutgever): ''Geomorphic Systems of North America''. Decade of North American Geology. Vol. 2 (Centennial Special ed.). Geological Society of America (Januar 1987). S. 211–257.</ref> [[Bild:APDW-en.png|alternativtext=Kaart Afströömrebeden in Noordamerika|duum|De Afströömrebeden vun de Pazifik (in gröön) un de Atlantik (in rood) scheedt sik in de Rocky Mountains]] In de Rocky Mountains liggt de grote noordamerikaansche [[Waterscheed]], ene Linie an de Strööm op de Westsied in den [[Pazifik]] fleet un op de anner Sied in den [[Atlantik]] ströömt. Vun de [[Triple Divide Peak]] in’n US-amerikaanschen [[Glacier-Natschonaakpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] fleet de Strööm nich alleen in de Atlantik un Pazifik, man ook in de [[Hudson Bay]]. Een Stück wieder na Noord to in [[Alberta]] fleet de [[Athabasca]] in’n [[Mackenzie River]], de in de [[Beaufortsee]], wat ene [[Nevenmeer|Siedensee]] vun de [[Nöördlike Iessee|nöördliche Iessee]] is, afströömt. Wichtige Strööm in de Rocky Mountains sünd: {| |- valign="top" | style="padding-right:50px;" | * [[Athabasca River]] * [[Colorado River]] * [[Columbia River]] * [[Fraser River]] | style="padding-right:50px;" | *[[Kootenay River]] * [[Liard River]] * [[Missouri River]] * [[Peace River]] * [[Platte River]] | * [[Rio Grande (Noordamerika)|Rio Grande]] * [[Saskatchewan River]] * [[Snake River (Columbia River)|Snake River]] * [[Yellowstone River]] * [[Yukon (Stroom)|Yukon]] |} In de Rocky Mountains leevt nich vele Minschen un Städer liggt wied uuteenanner. In’n Middel leevt veer Minschen op enen Quadraatkilometer un wenige Städer hebbt meer as 50.000 Inwaners. De Inwanertallen sünd man in de Tied twüschen 1950 un 1990 stark anwussen. Binnen veertig Jaren wuss de Inwanertall in Montana an de 35&nbsp;% un in Utah un Colorado üm 150&nbsp;%. De Inwanertallen in velen Städer in de Rocky Mountains hebbt sik twüschen 1972 un 2012 verdubbelt. [[Jackson (Wyoming)|Jackson]] in Wyoming is to’n Bispeel rund 260&nbsp;% anwussen; binnen 40 Jaren vun 1244 op 4472 Inwaners.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains |abruf=2024-07-21}}</ref> == Geologie == De öllste Steen in den Rocky Mountains is [[metamorphsch Steen]] uut dat [[Präkambrium]] un billt den Karn vun den [[Noordamerika|noordamerikaanschen Kontinent]]. Ook de rund 1,7&nbsp;Millionen Jaren ole Steen [[Argillit]], ene Aard [[Schever]] finnt sik in de Bargen. In’n [[Paläozoikum]] weer Noordamerika ünner sieden Water to liggen, so dat sik kilometerdicke Schichten [[Kalksteen]] un [[Dolomit]] aflagern deen.<ref name="gadd1">Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies''. Corax Press 1995, S. 76.</ref> In de süüdlichen Rocky Mountains, in dat hüdige Colorado, wurrn düsse olen Steen in’n [[Pennsylvanium]] (vöör ca. 300&nbsp;Millionen Jaren) to Bargen opfoolt. Düsse „Ancestral Rocky Mountains“ weren de Vöörlöper vun de Bargkeed vundaag. Se bestünnen grotendeels uut [[Präkambrium|präkambrischen]] metamorphen Steen, de vun Kalksteenschichten, de sik in de siede See tovöör aflagert harrn, na baven drückt wurr.<ref>Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado''. Mountain Press Publishing Company 1980, ISBN 978-0-87842-105-3.</ref> De Ancestral Rocky Mountains [[Eroschoon|verweddern]] denn in’n laten Paläozoikum un fröhen [[Mesozoikum]] un hebbt veel aflagert [[Sedimentit|Sedimentsteen]] nalaten. In’t [[Mississippium]] (vöör ca. 350&nbsp;Millionen Jaren) stötten [[Terran]]en mit de westliche Kant vun Noordamerika tohoop, so dat sik in de [[Antler-Orogenees]] westen vun de hüdigen Rocky Mountains Bargen langs de Kant vun de noordamerikaansche Plaat opfolen.<ref name="Blakely">{{Internetquelle |url=http://jan.ucc.nau.edu:80/~rcb7/Text_WUS.html |titel=Text -- Geologic History Western US |abruf=2025-10-21 }}</ref> Över een Tied vun rund 270&nbsp;Millionen Jaren billen sik Bargen bloot an de noordamerikaansche Platenkant. Eerst vöör rund 80&nbsp;Millionen Jaren begunn de [[Orogonees]] ook wieder in’n Binnenland in de hüdigen Rocky Mountains.<ref name="English">{{Internetquelle |autor=Ron Blakely |url=http://web.uvic.ca/~stj/Assets/PDFs/04%20JE%20&%20STJ%20IGR%20Laramide.pdf |titel=Geologic History of Western US |archiv-url=https://web.archive.org/web/20100622013326/http://jan.ucc.nau.edu/~rcb7/Text_WUS.html |archiv-datum=2010-06-22 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> De Rocky Mountains vundaag schoven sik denn vöör 55&nbsp;Millionen Jaren in de [[laramiedsche Orogenees]] rop.<ref name="English" /> [[Bild:Shallow subduction Laramide orogeny.gif|thumb|right|upright=1.333|Bi de laramiedsche Orogenees schoov sik in de Subduktschoonszoon ene Plaat in enen sieden Winkel ünner de noordamerikaansche Plaat]] Wieder in’n Süden schoov sik de [[Farallon-Plaat]] in enen sieden Winkel ünner de [[noordamerikaansche Plaat]], so dat sik de Bargen vergleken mit anner [[Subduktschoon]]szonen, in de sik Bargen normalerwies rund 300&nbsp;km vun de Platengrenz ropschuuvt, wieder in’t Binnenland hoogschoven. De süüdlichen Rocky Mountains wurrn dör de Schichten vun [[Perm (Geologie)|permischen]] un [[Pennsylvanium|pennsylvaanschen]] Sedimentsteen, de sik in de Ancestral Rocky Mountains formt harrn, hoogschaven. So’ne Sedimentrester wurrn faken in steilen Winkels langs de Flanken vun de Bargkeed ümböögt un sünd vundaag an velen Steden in de Rocky Mountains to seen, so as to’n Bispeel an de [[Dakota Hogback]], ene [[Sandsteen|Sandsteenformatschoon]] uut de fröhe [[Kried (Geologie)|Kriedtied]] an de Oostflank vun de hüdigen Rocky Mountains. Na de laramiedsche Orogenees, weren de Rocky Mountains sachtens, so as dat [[Tibeetsch Hoogland]], een rund 6.000&nbsp;m hoog [[Plateau]]. In’n verleden 60&nbsp;Millionen Jaren het [[Eroschoon]] de Felsen afslepen, den öller Fels dör ünner vöördaag bröcht un de Rocky Mountains so as se vundaag sünd formt.<ref>Ben Gladd: ''Canadian Rockies Geology.'' Corax Press 2008, S. 80–81. <nowiki>ISBN 9780969263128</nowiki>.</ref> [[Bild:Jackson Glacier terminus.jpg|thumb|right|Gletschers, so as [[Jackson Glacier|Jackson-Gletscher]] in de [[Glacier-Natschonaalpark]] in [[Montana]], hebbt de Rocky Mountains formt]] In’n [[Pleistozän]] (vöör ca. 1&nbsp;Millioon – 70.000&nbsp;Jaren) un [[Holozän]] (vöör ca. 11.000&nbsp;Jaren) weren de Rocky Mountains [[Gletscher|vergletschert]]. Düsse Iestieden hebbt de Landschop vun de Bargkeed präägt un grote [[Keteldaal|Keteldalen]] formt.<ref name="Pierce79">K.L. Pierce: ''History and dynamics of glaciation in the northern Yellowstone National Park area''. U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F. Washington, DC 1979, S. 1–90.</ref> Alle düsse geoloogschen Perzessen hebbt veel verscheden Steen an de Böverflach brocht, to’n Bispeel vulkaansch Steen uut dat [[Paläogen]] un [[Neogen]] (vöör ca. 66–2,6&nbsp;Millionen Jaren) in de [[San Juan Mountains]] un anner Rebeden. De Eroschoon in dat [[Wyoming Basin]] het över Millionen Jaar een relativ platt Landschop formt. De [[Teton Range]] un anner Bargkeden in de Midd vun de nöördlichen Rocky Mountains bestaat uut braken un foolt Steen uut dat Paläozoikum un Mesozoikum, de över Karns vun [[Magmaatsche Steen|magmaatschen]] un metamorphen Steen uut dat [[Proterozoikum]] un [[Archaikum]] liggt. Düsse öller Karns sünd in’n Teton Range rund 1,2&nbsp;Milliarden Jaren oold, in de [[Beartooth Mountains]] sogaar 3,3&nbsp;Milliarden Jaren.<ref name="USGS" /> == Klima == [[Bild:Waldsterben_im_Rocky_Mountains_National_Park,_Sommer_2010.JPG|duum|Wooldstarven in’n [[Rocky-Mountain-Natschonaalpark]], [[Colorado]], in’n Summer 2010]] In de Rocky Mountains weit de Wind meest uut’n Westen. De Wind drivt so Wulken vun’n Pazifik vöör de Bargen, de sik daar staut un daalregent. So het de noordamerikaansche Pazifikküst överdöörsnidlich starken [[Nedderslag]]. De [[Great Plains]] achter de Rocky Mountains sünd daarför överdöörsnidlich dröög. Dat Wedder in de Rocky Mountains is so meist hevenschaddig un wulkig. Ene Uutnaam is dat Rebeed üm Yellowstone, dat ook wekenlang Schöönweddertieden hebben kann. Dat [[Klima]] vun de Rocky Mountains is typisch för een Bargland. De Döörsnidstempertuur liggt bi üm de 6&nbsp;°C. Mit 28&nbsp;°C is de Juli de heetste Maand, de Januar is mit −14&nbsp;°C de küllste. De Nedderslag liggt över dat Jaar verdeelt bi 36&nbsp;cm. De Sommer in de Rocky Mountains sünd mit 15&nbsp;°C un 15&nbsp;cm Nedderslag warm un dröög. In’n Juli dunnert un weddert dat in’n Snid 18 Stunnen. Sunnerlich in’n August veroorsaket de [[Dunnerwedder]] faken [[Wooldbrand|Wooldbränn]]. De Winter sünd koold un natt, mit -2&nbsp;°C un hebbt döörsnidlich 29&nbsp;cm Nedderslag. [[Snee|Sneeschichten]] vun fiev bet söss Meter sünd nich raar; in’n Noorden kann de Snee sogaar 15 bet 18&nbsp;m dick warrn. Af un an weit winters man ook warmen [[Wind]] vun’n Pazifik. Düsse Wind heet [[Chinook (Wind)|Chinook]] un kann de [[Temperatur]] op enen Slag 20 bet 25&nbsp;°C anstiegen maken. == Flora un Fauna == [[Bild:Alpine tundra Copper Mountain Colorado.jpg|alternativtext=Blick op Bargwisch|duum|Alpine Tundra in’n Rocky Mountains ([[Copper Mountain]]) in Colorado]] De Rocky Mountains deelt sik je na Boombestand un [[Oort (Biologie)|Aarden]] in verscheden Levensrüüm. In dat [[Hoochland|Hoogland]] un de [[alpine Tundra]] köönt kene [[Boom|Bööm]] wassen. De [[Great Plains]] liggt in’n Oosten vun de Rockies un sünd ene Grasslandschop, de op 550&nbsp;m över de See liggt. De alpine Tundra liggt baven de [[Boomgrenz]], de in New Mexico op 3.700&nbsp;m un in de büterst Noorden bi de [[Yukon (Stroom)|Yukon]] op 750m liggt. === Flora === De ''[[U.S. Geological Survey]]'' tellt tein verscheden Wooldrebeden in de Rocky Mountains. In de Woold in de süüdlichen warmen un drögen Rebeden finnt sik [[Pinyon-Fören|Pinyon-]] un [[Geel-Fören]] mischt mit [[Machangel]]bööm oder Mischwoold mit [[Ekenboom|Eken]] un [[Föhren|Fören]]. In de Woold in de nöördlichen küller un natter Rebeden finnt sik besünners [[Douglasie]]n, [[westamerikaansche Hemlockdann]]en, [[Küstenföhr|Küstenfören]] un [[amerikaansche Fledderesp]]en oder Mischwoold uut Fören un [[Fichten]]. Dicht bi de Boomgrenz wasst veel [[Nadelboom|Nadelbööm]] as [[Krummholt]], to’n Bispeel [[Wittstamm-Föhr|Wittstamm-]] un [[Bostenföhr|Bostenfören]].<ref name="USGS">{{Internetquelle |autor=T. J. Stohlgreen |url=https://www.usgs.gov/ |titel=Rocky Mountains |werk=Status and Trends of the Nation's Biological Resources |hrsg=United States Geological Survey |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060927145110/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm |archiv-datum=2006-09-27 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> <gallery> Bild:Pinus edulis Torrey-UT.jpg|alternativtext=Ene Pinyon-Föör mit Bargen in’n Achtergrund|Pinyon-Föör<br/><small>(Pinus edulis)</small> Bild:Juniperus scopulorum, Yellowstone National Park, Montana 01.jpg|alternativtext= Ene Rocky Mountains-Machangel an enen Barghang|Rocky Mountains-Machangel<br/><small>(Juniperus scopulorum)</small> Bild:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|alternativtext=Ene Rocky Mountains-Geel-Föör twüschen Felsen|Rocky Mountains-Geel-Föör <br/><small>(P. ponderosa var. scopulorum)</small> Bild:Pseudotsuga glauca forest.jpg|alternativtext=Een Holt uut Rocky Mountains-Dougalsien|Rocky Mountains-Dougalsien<br/><small> (Pseudotsuga menziesii var. glauca)</small> Bild:Tsuga heterophylla near Rainier.jpg|alternativtext=Ene Grupp Westamerikaansche Hemlockdannen mit Bargen in’n Achtergrund|Westamerikaansche Hemlockdannen <br/><small>(Tsuga heterophylla)</small> Bild:2013-10-06 15 04 21 Aspens during autumn along the Changing Canyon Nature Trail in Lamoille Canyon, Nevada.jpg|alternativtext=Grupp Amerikaansche Fledderespen|Amerikaansche Fledderespen <br/><small>(Populus tremuloides)</small> </gallery> === Fauna === De Rocky Mountains sünd een wichtigen Levensruum för grote [[Söögdeerten|Söögdeerter]], so as [[Wulf|Wülv]], [[Elk]]en, [[Wapiti]]s, [[Muuldeerthart]]en, [[Wittsteerthart]]en, [[Gavelbuck|Gavelbück]], [[Sneezeeg|Sneezegen]], [[Dickhoornschaap]], [[Sülverdass]]en, [[Swartbaar|Swartbaren]], [[Grizzlybaar|Grizzlybaren]], [[Koyoot|Koyoten]], [[Puma]]s, [[Löss|Lossen]] un [[Veelfraat|Veelfraten]].<ref name=USGS/><ref>{{Internetquelle |url=https://www.britannica.com/place/Rocky-Mountains |titel=Rocky Mountains |werk=britannica.de |datum=2025-10-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De europääschen Kolonisten, de sik in de Bargen daallaten hebbt, harrn avers allerwegens enen negativen Inflood op de groten Söögdeerter, man ook op veel anner Aarden, so as op [[Üütsen]], [[Fisch]], so as de [[Cutthroat-Forell|Cutthroat-Forellen]] un [[Witte Stöör|witte Stören]] oder [[Vagels]], so as [[Wittsteert-Sneehohn|Wittsteert-Sneehöner]], [[Trumpeterswaan]]s, [[Wittkoppseeaadler]]s un [[Wannerfalk]]en. In de US-amerikaanschen Rocky Mountains sünd grote [[Roofdeerter|Roovdeerter]] so as de Grizzlybaar oder Wülv uutrott worrn. Se sünd man to’n Deel wedder ansedelt worrn, so as de Wülv in de [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. Anner Aarden, de de dör Schuulprogrammen wedder toneemt, sünd to’n Bispeel de Wittkoppseeaadler un de Wannerfalk.<ref name="USGS" /> <gallery> Bild:Yellowstone-wolf-17120-2.jpg|alternativtext=Wulf in’n Snee|Ansedelt Wulf in’n Yellowstone-Natschonaalpark Bild:Rocky-mountain-elk.jpg|alternativtext=Twee Rocky Mountains-Wapitis|Mannliche Rocky Mountains-Wapitis (Cervus canadensis nelsoni) Bild:Moose superior.jpg|alternativtext=Mannlich westkanaadsche Elk |Westkanaadsche Elk<br/><small>(Alces alces andersoni)</small> Bild:Mule buck elk creek m myatt (5489214303).jpg|alternativtext=Mannliche Muuldeerthart in’n Winter|Muuldeerthartbuck<br/><small> (Odocoileus hemionus)</small> Bild:Antilocapra americana.jpg|alternativtext=Mannliche Gavelbuck|Mannliche Gavelbuck <br/><small>(Antilocapra americana)</small> Bild:Mountain Goat Mount Massive.JPG|alternativtext=Sneezeeg op Felsen|Sneezeeg <br/><small>(Oreamnos americanus)</small> Bild:New Mexico Bighorn Sheep.JPG|alternativtext=Dickhoornschaap |Dickhoornschaap <br/><small>(Ovis canadensis)</small> Bild:Canadian Rockies - the bear at Lake Louise.jpg|alternativtext=Swartbaar|Swartbaar<br/><small>(Ursus americanus)</small> Bild:GrizzlyBearJeanBeaufort.jpg|alternativtext=Grizzlybaar in hogen Gras|Grizzlybaar <br/><small>(Ursus arctos horribilis)</small> Bild:Canada lynx by Michael Zahra (cropped).jpg|alternativtext=Kanaadsche Loss in’n Snee|Kanaadsche Loss<br/><small> (Lynx canadensis)</small> Bild:Wolverine 01.jpg|alternativtext=Veelfraat op een Boomstamm|Veelfraat<br/><small> (Gulo gulo luscus)</small> Bild:Bald eagle about to fly in Alaska (2016).jpg|alternativtext=Wittkoppseeaadler op Boomstuml mit Bargen in’n Achtergrund|Wittkoppseeaadler <br/><small>(Haliaeetus leucocephalus)</small> </gallery> ==Historie== ===Vöörkoloniale Tied=== [[Bild:Folsom point.png|thumb|Ene Speerspitz, so as se de [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] [[Folsom-Kultuur]] för de Jagd op dat ''bison antiquus'' bruuk|alternativtext=Speerspitz uut Steen vöör swatten Achtergrund]] Na de leste [[Iestied]] leven verscheden [[Paläoindianer|paläoindiaansche]] Gruppen in de Rocky Mountains un later [[Indianer|indiaanasche]] Stämm, so as de [[Apachen]], [[Arapaho]], [[Bannock]], [[Blackfoot]], [[Cheyenne (Volk)|Cheyenne]], [[Coeur d’Alene]], [[Kalispel]], [[Absarokee|Crow]] , [[Flathead]], [[Shoshone]], [[Sioux]], [[Ute (Volk)|Ute]], [[Kutenai]], [[Sekani]], [[Dunne-za]]. Se jagen in de Bargdalen Deerter, de vundaag uutstorven sünd, so as [[Mammut]]s oder dat ''Bison antiquus'', een [[Bison]], dat rund 20&nbsp;% grötter weer as de Deerter vundaag. So as ook moderne Stämm trocken de Paläoindianers winters wegen de Bisonjagd in de [[Great Plains]]. In’t Vöörjaar trocken se wedder in de Bargen un füngen daar Fisch, jagen Wild so as [[Harten (Wild)|Harten]] un [[Elk]]en oder sammeln [[Beer (Beerboom)|Beren]].<ref name="USGS" /> ===16.–18.&nbsp;Jhd.=== De spaansche Opdecker [[Francisco Vázquez de Coronado]] marscheer 1540 mit enen Trupp Soldaten un [[Misschonar|Misschonaren]] in de Rocky Mountains.<ref name="PBS2001">{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> 1610 grünnen de [[Spanien|Spanier]] [[Santa Fe (New Mexico)|Santa Fe]] in de Rocky Mountains vun dat hüdige [[Nee-Mexiko|New Mexico]]. Vundaag is dat de öllste döörgaans bewaant Stad in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]]. De Spaniers bröchen [[Peerd|Peer]], [[Warktüüch|Warktügen]] uut [[Metall]] un [[Füürwapen]] mit un slepen ne’e Krankheiden in. De ne’en Deerter un Technologien bröchen enen groten Wannel in de Kultuur vun de indiaanschen Gruppen in’n Gang. An de inslepen Krankeheiden güngen veel Indianers to Grunn. Se wurrn later vun eer Land verdreven oder in Kriegen uutrott.<ref name="USGS" /> De franzööschen [[Pelz|Pelzhändler]] Pierre un Paul Mallet, de op een Reis döör de [[Great Plains]] in de Gegend üm de Born vun de [[Platte River]] in de Bargen kemen, gellt för de eersten Europäers, de düsse Barggrupp, de bi de lokalen Stämm slicht „stenige Bargen“, also op Engelsch „Rocky Mountains“, heet, to seen kregen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/kenburns/the-west/ |titel=Watch The West {{!}} Full Documentary Now Streaming {{!}} Ken Burns {{!}} PBS |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> [[File:Alexander MacKenzie by Thomas Lawrence (c.1800).jpg|thumb|upright|Sir Alexander Mackenzie üm 1800]] [[Alexander Mackenzie]] het 1793 as eersten Europäer de Rocky Mountains överdweert.<ref name="PrincetonNWPass">{{Internetquelle |url=https://static-prod.lib.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm |titel=Mackenzie |abruf=2025-10-21}}</ref> He het ook den Böverloop vun den [[Fraser River]] opdeckt un keem op’n 20.&nbsp;Juli bi Bella Cola in de hüdige kanaadsche Provinz [[British Columbia]] bet an de Pazifikküst. He weer so ook de eerste Europäer, de nöördlich vun Mexiko dweer döör heel Noordamerika reist is.<ref name="CAHistPlace">{{Internetquelle |url=https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0 |titel=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> De [[Lewis-un-Clark-Expeditschoon]] (1804–1806) weer de eerste wetenschopliche Expeditschoon in de Rocky Mountains, de Deerter, Planten un Steen in den Bargen sammel.<ref name="NPSScientificEncounters">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm |titel=Scientific Encounters--Lewis and Clark Expedition: A National Register of Historic Places Travel Itinerary |abruf=2025-10-20}}</ref> Ook vöör de Expeditschoon leven al Europäers, de ''[[Mountain Men]]'', in de Bargen. Se trocken in de Tied twüschen 1720 bet 1800 döör Bargen op Söök na [[Iesen]]-, [[Gold]]- un anner [[Arz]]vöörkamens un weren op Jaagd na Pelzen. De [[North West Company]] grünn 1799 dat [[Rocky Mountain House]] as een Hannelsposten bi dat hüdige [[Rocky Mountain Foothills]] in de moderne kanaadsche Provinz [[Alberta]]. De Konkurrent, de [[Hudson’s Bay Company]] grünn dichtbi dat Acton House.<ref name="PC2012">{{Internetquelle |autor=Government of Canada Parks Canada Agency |url=https://parks.canada.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx |titel=index |datum=2017-03-28 |abruf=2025-10-20}}</ref> Düsse Hannelsposten denen de Europäers as Stüttpunkten bet in dat fröhe 19.&nbsp; Jhd. So to’n Bispeel ook för [[David Thompson (Kartograaf)|David Thompson]] sien Expeditschonen, de den Columbia River bet an de Pazfik uutforscht het.<ref name="nwda2006">''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845''. Northwest Digital Archives 2006. ([http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195 online])</ref> De [[Londoner Verdrag vun 1818]] het den [[49. nöördlichen Bredengraad]] vun de [[Lake of the Woods]] bet an de „Stony Mountains“<ref name="USDS2007">''Treaties in Force.'' United States Department of State November 2007. ([https://2009-2017.state.gov/documents/organization/83046.pdf online])</ref> as Grenz twüschen dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Verenigt Königriek]] un de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] fastleggt. De Rebeden westen vun de Rocky Mountains wullen de Verenigten Staten un dat Verenigt Königriek gemeensaam besetten. De Grenzstried in Oregon, de al opkamen weer, bleev noch unklaar. 1819 geev Spanien den Anspröök op sien Land noorden vun de 42.&nbsp;Breidengraad op un dat Territorium an de Verenigten Staten af. === 19. un 20.&nbsp;Jhd. === [[File:Silver mines, Aspen, Colorado, 1898.jpg|thumb|Sülvermien in [[Aspen, Colorado]] (1898)|alternativtext=Blick op Sülvermien an enen groten Barg]] In’n 19.&nbsp;Jhd. bröchen Pelzhändler un Opdeckers de eerste grote amerikaansche Präsenz in de Rocky Mountains in’n Gang. Enige wurrn recht bekannt, so as [[William Henry Ashley]], [[Jim Bridger]], [[Christopher Houston Carson|Kit Carson]], [[John Colter]], [[Thomas Fitzpatrick]], [[Andrew Henry]] un [[Jedediah Smith]]. Op den 24.&nbsp;Juli 1832 föhr [[Benjamin Bonneville]] den eersten Treck mit Waggons över den Süüdpass in Wyoming döör de Rocky Mountains.<ref name="USGS" /> Jüstso wurrn na Mackenzie sien Expeditschoon 1794 westen vun de nöördlichen Rocky Mountains in de Regioon, de daarmaals [[New Caledonia]] heet un nu in dat kanaadsche British Columbia liggt, Hannelsposten för den Pelzhannel, so as [[Fort McLeod]], [[Fort Fraser]] un [[Fort St. James]], opricht. In’n [[Oregon Dispute]] verhanneln dat Verenigte Königriek vun Grootbritannien un de Verenigten Staten verhanneln in de tokamen Tied över de Grenz in Noordamerika. Se kemen man nich övereen. 1841 föhr [[James Sinclair]], de ''Chief Factor'' vun de Hudson’s Bay Company, rund 200 Lüüd vun de [[Red River Colony]] na West to. Se schullen daar dat [[Fort Vancouver]] Stütt geven un so dat [[Columbia District]] as ene Kolonie för dat Verenigte Königriek sekern. De Treck överdweer de Rocky Mountains döör dat [[Columbia Valley]], een Daal in de Rocky Mountain Trench bi dat hüdige [[Radium Hot Springs (British Columbia)|Radium Hot Springs]] in British Columbia un reis denn na Süüd to wieder. Liekers geev Grootbritannien 1846 sienen Anspröök op dat Territorium in’n Columbia District süden vun de 49.&nbsp;Bredengraad op un sett mit de Verenigten Staten in’n [[Oregon Treaty]] de Grenz vun de Territorien fast.<ref name="CSPN">{{Internetquelle |url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html |titel=A History of Treaty-Making and Reservations on the Olympic Peninsula |abruf=2025-10-21 }}</ref> In’n 1840-er kemen Dusende över den [[Oregon Trail]] döör de Rocky Mountains an de noordamerikaansche Pazifikküst.<ref name="BLMotic">{{Internetquelle |url=https://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |titel=Basic Facts About the Oregon Trail |werk=U.S. Departement of the interior, Bureau of Land Management |archiv-url=https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php |archiv-datum=2016-03-04 |abruf=2025-10-20 |sprache=en }}</ref> De Mormonen hebbt sik 1847 bi de Grote Soltsee in dat hüdige Utah daallaten.<ref name="UNL">{{Internetquelle |url=http://cdrh.unl.edu:80/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html |titel=Mormon Trail - Digging In |abruf=2025-10-20}}</ref> Twüschen 1859 un 1864 keem in Colorado, Idaho, Montana un British Columbia Gold vöördaag, so dat de Goldruusch noch eenmaal Dusende Lüüd in de Bargen bröch un de Bargbo de eerste grote Industrie in de Rocky Mountains worrn is. 1869 weer de eerste transkontinentale Iesenbaanrout fardig un verbunn nu de Rocky Mountains mit de US-amerikaansche Oostküst.<ref name="UC2012">{{Internetquelle |url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu:80/themed_collections/subtopic2b.html |titel=Calisphere - The Transcontinental Railroad |abruf=2025-10-20 |sprache=en }}</ref> 1872 is in de Rocky Mountains de weltwied eerste Natschonaalpark, de Yellowstone-Natschonaalpark, grünnt worrn.<ref name="NPS">{{Internetquelle |url=https://www.nps.gov/yell/index.htm |titel=Yellowstone National Park (U.S. National Park Service) |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> Op de kanaadsche Sied wurr de eerste transkontinentale Iesenbahnrout, de Canadian Pacific Railway, eerst 1885 fardig un leep nu över de Kicking Horse un de Rogers Pass döör de Rocky Mountains.<ref name="StanfordCPR">{{Internetquelle |url=http://www.stanford.edu:80/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108 |titel=Canadian Pacific Railway |abruf=2025-10-20 }}</ref> Op Initschatiev vun de Candian Pacific Railway Company besloot dat kanaadsche Parlament groot Rebeden in den kanaadschen Rocky Mountains as schuult Gebeden uuttowiesen, so as de [[Jasper-Natschonaalpark|Jasper]]-, [[Banff-Natschonaalpark|Banff]]-, [[Yoho-Natschonaalpark|Yoho]]- un de [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]]. De Iesenbahnfirma wull so den Tourismus un daarmit ook Iesenbahnfahrten in de kanaadschen Rockies in’n Gang bringen. De Glacier-Natschnaalpark is jüstso op Initschatiev vun de [[Great Northern Railway Company]] grünnt worrn.<ref name="PennState2011">{{Internetquelle |url=https://courses.ems.psu.edu/geosc10/l7_p3.html |titel=Glacier National Park {{!}} Course Template |abruf=2025-10-20}}</ref> In’n Verloop vun dat 19.&nbsp;Jhd. hebbt sik meer un meer Minschen in de Dalen un de Bargbostäder vun de Rocky Mountains daallaten. To’n Enn vun’n 19. un to’n Anfang vun’n 20.&nbsp;Jhd. sünd denn Ideen rund üm Schuul för de Natuur un de Ümwelt starker opkamen. De US-amerikaansche Präsident [[Benjamin Harrison]] het daarüm 1891/92 verscheden Wooldreservaten in de Rocky Mountains uutwiesen. 1905 vergrötter de US-amrikaansche Präsident [[Theodore Roosevelt]] dat [[Medicine Bow – Routt National Forest|Medicine Bow Forest Reserve]], dat vundaag de [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] is.<ref name="USGS" /> In’n Verloop vun’n 20.&nbsp;Jhd wuss de Tourismusbranche in de Rocky Mountains ran. Bueree, Holtbo un Bargbo bleven man ook wichtige Branchen in de Bargen. == Industrie == [[Datei:Rig wind river.jpg|duum|Bohrtoorn för Eerdgas in de [[Wind River Mountains]] in [[Wyoming]]|alternativtext=Bohrtoorn mit Bargen in’n Achtergrund]] In’n Rocky Mountains finnt sik veel bruukbaar Ressourcen, so as [[Kopper]], [[Gold]], [[Blie|Blee]], [[Molybdän]], [[Sülver]], [[Wolfram]] un [[Zink]]. Dat [[Wyoming Basin]] un en poor lütter Rebeden hebbt grote Reserven an [[Steenköhlen|Steenkölen]], [[Eerdgas]], [[Öölschever]] un [[Eerdööl]]. De Climax-Mien bi Leadville in [[Colorado]] weer de weltwied gröttste Produzent vun Molybdän, dat as Mischmetall in [[Hittenfastigkeid|hittenfast]] [[Staal]] nödig is. Över 3000 Minschen arbeiden dunntomalen in de Mien. De [[Coeur d’Alene (Idaho)|Coeur d’Alene]]-Mien in’n Noorden vun [[Idaho]] produzeert Sülver, Blee un Zink. De gröttsten Steenköhlenmienen in [[Kanada]] liggt bi [[Fernie (Brietsch-Kolumbien)|Fernie]] un [[Sparwood]] in [[British Columbia]]; anner Steenkölenmienen liggt bi [[Hinton (Alberta)|Hinton]] in [[Alberta]] un in de nöördlichen Rocky Mountains bi [[Tumbler Ridge]] in [[British Columbia]].<ref name="USGS" /> As negative Folg vun de [[Bargbo]], präägt ook Schuttbargen un deelwies giftigen Affall de Rocky Mountains. Een prominent Bispeel is ene Zinkmien, de den [[Eagle River (Colorado River)|Eagle River]] in’n Noorden vun Colorado 80 Jaren lang stark versmuddt het. De hogen Zinkkonzentratschonen sünd mit dat regelmatig Hoogwater in’t Vöörjaar uut de Mien in den Stroom spöölt worrn un hebbt [[Algen]], [[Moos]] un den[[ Forellen]]-Bestand in’n Eagle River schaadt.<ref name="USGS" /><ref name="Brandt93">E. Brandt: ''How much is a gray wolf worth?''. In: ''National Wildlife''. Vol. 31 (1993), S. 412.</ref> De Rocky Mountains hebbt een Reeg [[Sedimentbeken]], de riek an [[Coal Bed Methane]] (CBM) sünd. Dat is Eerdgas, dat sik döör [[Bakterien]] oder hoge Temperaturen uut Kölen billt. Coal Bed Methane deckt rund 7&nbsp;% vun de Nafraag na Eerdgas in de [[Verenigte Staten|Verenigten Staten]] af. De gröttsten Borns för Coal Bed Methane in de Rocky Mountains liggt in’t [[San Juan Basin]] in [[Nee-Mexiko|New Mexico]] un Colorado un in’t [[Powder River Basin]] in [[Wyoming]]. Tohoop hebbt de beiden Beken meer as ene Billion Kubikmeter Eerdgas. Dat Gas kann uut de Köhl lööst warrn, indem dat Water in de Kölen sprütt warrt un dat Gas so ruutkamen kann (dat heet [[hydraulisch Fracken]]).<ref>{{Cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|title=Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region|publisher=USGS|id=USGS fact sheet 158-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628182640/http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|archive-date=28. Juni 2012}}</ref> [[Bueree]] un [[Wooldbo]] sünd wichtige Branchen in de Rocky Mountains. De Bueree ümfaat [[Ackerbo]] un [[Veetucht]]. De Buren drievt dat [[Veehtüch|Vee]] in Trecks sommertieds op [[Weid]]en, de höger in de Bargen liggt un winters op Weiden, de deper liggt. Düt Systeem heet ook [[Transhumanz]].<ref name="USGS" /> == Tourismus un Natschonaalparks == [[Datei:Steam Phase eruption of Castle geyser with double rainbow.jpg|duum|Castle Geyser in’n [[Yellowstone-Natschonaalpark]]]] Millionen Minschen besöökt jeed Jaar de Rocky Mountains. De Besökers kaamt över heel dat Jaar henweg, summertieds to’n Wannern un Campen in de [[Naturreservat]]en un Natschonaalparks, un wintertieds to’n [[Ski]]lopen oder [[Snowboard]]ing.<ref name="USGS" /><ref>{{Internetquelle |url=https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park |titel=Rocky Mountain National Park |datum=2024-08-01 |abruf=2025-10-21 |sprache=en}}</ref> In de Rocky Mountains sünd ook jümmers wedder Touristen bi Unfäll üm’t Leven kamen, to’n Bispeel dör enen Fall vun steilen Klippen oder Steen, de daalfullen sünd.<ref name="AAC-1993">{{Internetquelle |url=http://publications.americanalpineclub.org/articles/13199308300/Falling-Rock-Loose-Rock-Failure-to-Test-Holds-Wyoming-Wind-River-Range-Seneca-Lake |titel=AAC Publications - Falling Rock, Loose Rock, Failure to Test Holds, Wyoming, Wind River Range, Seneca Lake |abruf=2025-10-20}}</ref><ref name="CLMB-20070814">{{Internetquelle |autor=Dougald MacDonald |url=https://www.climbing.com/news/trundled-rock-kills-nols-leader/ |titel=Trundled Rock Kills NOLS Leader |werk=Climbing |datum=2007-08-14 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="TRIB-20151209">{{Internetquelle |autor=Alan Rogers, Star-Tribune |url=https://trib.com/lifestyles/recreation/article_eca43632-2f91-519f-bb81-0c59ed52e07e.html |titel=Officials rule Wind River Range climbing deaths accidental |datum=2015-12-09 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref><ref name="WYO-20180814">{{Internetquelle |autor=Kelsey Dayton |url=http://wyofile.com/deadly-underestimation/ |titel=Deadly underestimation |werk=WyoFile |datum=2018-08-24 |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Bi anner Malören muss de Bargwacht to’n Bispeel Wannerer uut de Luft mit’n [[Helikopter]] redden.<ref name="MP-2009">{{Internetquelle |url=https://www.mountainproject.com/area/106521163/squaretop-mountain |titel=Rock Climbing in Squaretop Mountain, Wind River Range |abruf=2025-10-20 |sprache=en}}</ref> Anner Gefaren köönt [[Wooldbrand|Wooldbränn]], [[Sneestörm]] un düchtig külle Temperaturen in de Nacht ween.<ref name="PD-20050727">{{Internetquelle |url=http://www.pinedaleonline.com/news/2005/07/WindRiverRangecondit.htm |titel=Wind River Range condition update - Pinedale, Wyoming |abruf=2025-10-20}}</ref> De gröttste Attraktschoon in de Rocky Nountains sünd de [[Natschoonaalpark]]s, so as de weltbekannte [[Yellowstone-Natschonaalpark]]. De Naam „Yellowstone“ kümmt vun de Yellowstone River, de döör enen Canyon mit gele Stenen löppt. De sülve Naam hett ok de gröttste See in de Park. In’n Park givt dat veel [[Geysir]]en; de Bekanntste heet ''Old Faithful''. De Park is [[Weltkultuurarv]] vun de [[UNESCO]]. De Natschonaalparks in de Rocky Mountains sünd: ;USA [[Datei:Yellowstone Natl Park poster 1938.jpg|duum|rechts|230px|Plakaat vun 1938 för den Yellowstone-Natschonaalpark.]] * [[Yellowstone-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (USA)|Glacier-Natschonaalpark]] * [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] * [[Grand Teton-Natschonaalpark]] ;Kanada * [[Jasper-Natschonaalpark]] * [[Banff-Natschonaalpark]] * [[Kootenay-Natschonaalpark]] * [[Yoho-Natschonaalpark]] * [[Waterton Lakes-Natschonaalpark]] * [[Glacier-Natschonaalpark (Kanada)|Glacier-Natschonaalpark]] == Biller == <gallery perrow="3" heights="180"> Bild:Rocky Mountains around Mount Ida, Rocky Mountains National Park 20110824 2.jpg|Rocky Mountains üm [[Mount Ida]] in’n [[Rocky Mountain-Natschonaalpark]] Bild:Alberta Rocky Mountains (39358603442).jpg|Een Daal in de [[Kanada|kanaadschen]] Rockies ([[Alberta]]) Bild:Rocky Mountains Colorado.JPG|Rocky Mountains in [[Colorado]] Bild:Trail Ridge Road, Rocky Mountains National Park 20110824 1.jpg|[[Trail Ridge Road]] in’n Rocky Mountain-Natschonaalpark Bild:Moraine Lake 17092005.jpg|Valley of the Ten Peaks un Moraine Lake in’n [[Banff-Natschonaalpark]], Kanada Bild:Colorado rocky mtns.JPG|Rocky bi Ward, [[Boulder County]], Colorado </gallery> == Literatuur == ;Översicht * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective''. Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. [https://books.google.com/books?id=zxvFXkH0828C&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Sidford F. Hamp: ''The Treasure of Mushroom Rock: A Story of Prospecting in the Rocky Mountains''. G. P. P * Rick Newby: ''The Rocky Mountain Region''. Greenwood Press, 2004. ISBN 0-313-32817-X. [https://books.google.com/books?id=xv5ivm13_0oC&q=Rocky%20Mountains&pg=PP1 Google Books]. * Richard Cannings: ''The Rockies: A Natural History.'' Greystone Books / David Suzuki Foundation, 2007. ISBN 978-1-55365-285-4. ;Geografie * G. P. V. Akrigg, Helen B. Akrigg: ''British Columbia Place Names.'' UBC Press, Vancouver 1997. * Ernest G. Mardon, Austin A. Mardon: ''Community Place Names of Alberta.'' Golden Meteorite Press, Edmonton 2010. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. ISBN 978-0-9692631-0-9. * National Park Foundation: ''Rocky Mountain National Park''. ([https://www.nationalparks.org/explore/parks/rocky-mountain-national-park online]) ;Geologie un Geomorphologie * Richard F. Madole u. a.: ''Rocky Mountains.'' In: William L. Graf (Ruutgevers): ''Geomorphic Systems of North America. Decade of North American Geology, Vol. 2 (Centennial Special Edition).'' Geological Society of America, Boulder 1987, S. 211–257. * Halka Chronic: ''Roadside Geology of Colorado.'' Mountain Press Publishing Company, 1980. ISBN 978-0-87842-105-3. * Joseph M. English, Stephen T. Johnston: ''The Laramide Orogeny: What Were the Driving Forces?'' In: ''International Geology Review.'' Band 46, Nr. 9, 2004, S. 833–838. DOI: 10.2747/0020-6814.46.9.833. * K. L. Pierce: ''History and Dynamics of Glaciation in the Northern Yellowstone National Park Area.'' U.S. Geological Survey Professional Paper 729-F, Washington D.C. 1979. * U.S. Geological Survey: ''Geologic Provinces of the United States: Rocky Mountains.'' ([https://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html online]) * Ron Blakely: ''Geologic History of Western United States.'' Northern Arizona University. * U.S. Geological Survey: ''Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region.'' ;Historie * Princeton University Library: ''Mackenzie: 1789, 1792–1797.'' * Northwest Digital Archives: ''Guide to the David Thompson Papers 1806–1845.'' 2006. * National Park Service: ''Lewis and Clark Expedition – Travel Itinerary.'' * United States Department of State: ''Treaties in Force.'' Washington D.C. * University of Washington Libraries: ''Historical Context and American Policy.'' Archivierte Online-Version, abgerufen am 20. Oktober 2025. * University of Nebraska: ''Mormon Trail – Digging In.'' * Calisphere: ''The Transcontinental Railroad.'' ;Ökologie un Umwelt * Jill Baron: ''Rocky Mountain Futures: An Ecological Perspective.'' Island Press, 2002. ISBN 1-55963-953-9. * Ben Gadd: ''Handbook of the Canadian Rockies.'' Corax Press, 1995. == Nettverwiesen == {{Commons|Rocky Mountains}} * ''[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/rocky-mountains Rocky Mountains].'' In: ''The Canadian Encyclopedia.'' (engelsch, [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/fr/article/rocky-mountains fransch]). * {{Webarchiv|url=http://www.blueplanetbiomes.org/rocky_mountain.htm|wayback=20060812054319|text=Blue Plant Biomes: Plants, Animals, Climate}} (engelsch) * Thomas J. Stohlgren: [https://web.archive.org/web/20130720003304/http://www.nwrc.usgs.gov/sandt/Mountain.pdf Rocky Mountains] (PDF; 3,7&nbsp;MB), U.S. Geological Survey: Geologie, Vegetatschoonszonen (engelsch) * [http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/rockymtn.html U.S. Geological Survey: Geologie] (engelsch) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Normdaten|TYP=g|GND=4050243-0|LCCN=sh85114790|VIAF=248967808|NDL=00629471}} [[Kategorie:Barggrupp]] [[Kategorie:USA]] [[Kategorie:Kanada]] 3u658i8xz96vgy3x0nw11puit0wi70l 0 182936 1072022 1071729 2026-07-10T17:19:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072022 wikitext text/x-wiki [[Datei:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|mini|PSM V44 D647Biller un Symbole up Härtbuckhoorn inreten, uut [[La Madeleine]]]] De '''Prähistorie''', ook '''Oorgeschicht(e)''' oder '''Vörhistorie''', betekent de öldste Tied in de Historie van de Minschheed, uut de dat kene schreven Borns givt. De prähistoorsche Tied forscht de [[Archäologie]] uut. De Prähistorie is de Tied twischen den eersten Steenwärktügen vör 2,6&nbsp;Millionen Jaren, bet dat de eersten schreven Borns nableven sind, wat je na Regioon een groten Unnerscheed sien kann, je na de Tied wenn de [[Schrift]] in een Regioon upkomen is. Up de Prähistorie folgt de [[Protohistorie]] oder Fröhistorie, in de dat indirekte schreven Borns givt: man de Archäologie is jümmers noch een wichtigen Born de Ümstänne in düsse Tied uuttoforschen. Denn folgt de [[Historie]] in’n engen Sinne, de schreven Borns uutforscht. == Tieden in Prähistorie == De Prähistorie gleder de däänsche Archäologe [[Christian Jürgensen Thomsen]] 1836 in siene däänsche Schrift ''{{Lang|da|Ledetraad til nordisk Oldkyndighed}}'' dat eerste Maal in een Dreeperiodensysteem: [[Steentiet|Steentied]], [[Bronzetiet|Bronzetied]] un [[Iesentiet|Iesentied]]. För de ole Welt is düt Dreeperiodensysteem ook vandage noch güllig. Man för anner Regionen in de Welt is düt Systeem swaar to bruken. To’n Bispeel beginnt de schreven Historie in wieden Delen van [[Noordamerika]] nich eer dat de Spaniers Amerika updeckt hadden. == Steentied == → Kiek bi: [[Steentiet|''Steentied'']] De Steentied is de öldste [[Ära|Epoche]] in de Minschheedshistorie. Dat wichtigste Kennteken sind de nabelven Steenwärktüge. De Tied begunn – so as wi dat vandage weet – med den öldsten Steenwärktügen, de wi bet nu finnen können, vör wat bi 2,6&nbsp;Millionen Jaren in [[Afrika]]. === Ooldsteentied === → Kiek bi: ''[[Ooldsteentied]]'' De Ooldsteentied, ook ''Paläolithikum'' was de eerste un längste Periode in de Prähistorie un betekent in Afrika, [[Europa]] un [[Asien]] dat öldste Stück van de [[Steinzeit|Steentied]]. ==== Steengrandwärktüge: ''Homo rudolfensis'' un ''Homo habilis'' ==== → Kiek bi: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]'' De Historie van de Minschheed begunn vör 6 Millionen Jaren Tied in Afrika, as [[Minschenapen]] as ''[[Ardipithecus ramidus]]'' begünnen uprecht to gaan. De [[Australopithecus|Australopithecinen]] daarna verbetern düsse Aard to gaan un wassen läter to den eersten ''[[Homo]]'' ran: ''[[Homo rudolfensis]]'' un ''[[Homo habilis]]''. Dat Kennteken, dat se Deel van dat Genus Homo maket, is dat se al vör 2,6 Millionen Jaren Tied slichte Steenwärktüge uut Grand un Schutt („[[Pebble Tools]]“) bruken. De eersten Steenwärktüge tellt to den Kultuurstand [[Oldowan]] an. De Tied heet ook Fröhpaläolithikum ==== Fuustbiele: ''Homo erectus'' ==== ''→'' Kiek bi: ''[[Homo erectus]]'' un ''[[Homo heidelbergensis]]'' ''[[Homo erectus]]'' het in de Kultuur leevt, de Ooldpaläolithikum heet un kenne [[Fuustbiel|Fuustbiele]] as Wärktüge. Al för de eersten Minschen van düsse Aard is nawiesen, dat se Steenwärktüge bruken; läter bruken se ook [[Füür]], so as de 790.000 Jare ole Stede [[Gesher Benot Ya’aqov]] – de öldste med sekeren Datum – vandage in [[Israel]] nawiest.<ref>[[Naama Goren-Inbar]] et al.: ''Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya'aqov, Israel''. In: ''[[Science]]''. Band 304, 2004, S. 725–727; [[doi:10.1126/science.1095443]]</ref> Vör bummelig 1,5 Millionen Jaren Tied begunn in Afrika de Tied, de [[Acheuléen]] heet un in de Minschen Wärktüge as [[Fuustbiel|Fuustbiele]], de up beden Sieden beslaan un sorgsam maket sind, bruken. Vör wat bi 500.000 Jaren keme düsse Techniken ook na Europa. ''Homo erectus'' was flexibel, so dat he sik eerst in Afrika, denn in [[Süüdwestasien]], denn [[Indien]] un ook in [[Volksrepubliek China|China]] un [[Süüdoostasien]] uutbreden konn. De laten ''Homo erectus'' – se steet faken bi den ''Homo heidelbergensis'' – könnt al Jäger un Sammler heten. ==== Afslagwärktüge: ''Homo neanderthalensis'' ==== → Kiek bi: [[Neanderdaler]] In Europa worde de ''Homo erectus'' över den ''[[Homo heidelbergensis]]'' un ''[[Homo steinheimensis]]'' to’n [[Neanderdaler]], de sunderlik an dat Klima in de [[Iestied]] anpasst was. Anderster os Forscherlüde dat eerdage dacht hebbet, was hadde de Naanderdaler ene Kultuur: För de Naanderdalers sind in Middeleuropa dat eerste Maal kultsche Praktiken nawiesbaar, so to’n Bispeel [[Begräffnis|Begrävenisse]] med [[Graffbigaav|Gravbigaven]]. De Neanderdaler hebbet sik ene niege Technik Stene to bewärken uutdacht, bi de se nich alleen de Kärn van [[Flintsteen|Flintstenen]], [[Quarzit]] oder annner Stenen bewärken, man ook den [[Afslag (Archäologie)|Afslag]]. Waarümme de de Neanderdaler daalgüngen is nich seker. Waarschienlik güng de Taal Neanderdalers bilüttken trügge, as de moderne Minsch na Europa kam. Up’t längeste waren sik de Neanderdalers up dat [[Ibeersch Halveiland|ibeersche Halveiland]]. ==== Höhlenmaleree, bildlike Kunst un Musik: ''Homo sapiens'' ==== → Kiek bi: [[Minsch|''Homo sapiens'']] Nich de ''Homo erectus,'' de na Europa un Asien uutwandert weren, man uut den ''Homo erectus,'' de in Afrika bleven weren, wuss de de moderne Minsche, de ''Homo sapiens,'' ran. Düsse Minschenaard begunn sik vör ca. 100.000 Jaren Tied uutrobreden. In Europa kemen sik de ''Homo sapiens'' un de Neanderdalers twischen 40.000 un 35.000 Jaren tomööt ''Homo sapiens'' verbetter de Methoden Stene to bewärken. Beachtlik sind de eerssten Tüügnisse för afstrakt un symboolsche Denken, dat sik sunnerlik in den eersten bildliken Kunstwärken vör 40.000 Jaren Tied wiest. Daar mang to’n Bispeel [[Löwenminsch|Löwenminschen]], Fabelwesen med een Löwenkopp un dat Liev van enen Minschen. Uut de Tied stammt ook [[Fleut|Floiten]] uut Knaken, wat de eerste Musik nawiest.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iceageart.de/startseite/ |titel=Home |sprache=de |abruf=2021-09-22 }}</ref> === Jungsteentied === To’n Enne van de letste Iestied hen verbetter sik dat Klima, so dat’t nu in Gebeden as den [[Fruchtbor Halfmaand|fruchbaren Halvmaan]] in [[Süüwestasien]] mööglik was sittfast to leven. In de jüngste [[Dyrastied]] worde Kliam noch eenmaal een beten küller, so dat Minschen twungen weren wedder as [[Nomaad|Nomaden]] to leven oder Alternativen uuttofinnen. Düsse Ümmestand brochte de [[Bueree|Buurie]] vör Dag. Een eersten Beginn givt’t al in [[Proto-Neolithikum]] vör 14.000 Jaren Tied. Van 9500 v.&nbsp;Chr. an keem de Domestikatschoon van Deren un Planten up. De Buurie brochte groten Wannel in de Weerdschop un Kultuur med, daarümme seggt een ook „[[Neolithsche Revolutschoon]]“. Van den froen Zentren het sik de Buurie wieder uutbreed un keem vör rund 7000 Jaren Tied in Europa an. Anner Kenntken för de Jungsteentied sind at sittfast Leven, [[Keramik]], un dat Slepen van Stenen. De wichtigsten sotscholen Folgen van de Buurie weren, dat de höger Produktschoon van Neermiddels, de Taal Minschen anwassen maakt het. So können sik Minschen up verscheden Proffeschonen spetschliseren un so de Organisatschoon in Staten vöranbringe. === Koppersteentied === → Kiek bi: [[Koppersteentied]] De Tied twischen Jungsteenstied un de Bronzetied, in de Minschen den [[Kopper|Kopperbärgbu]] begünnen un wichtige Techniken för de Metallurgie uutfünnen, heet Koppersteentied, in de Facksprake ook ''Chalkolithikum'' oder ''Äneolithikum.'' Kopper was man noch raar un de meesten Wärktüge weren noch uut Steen. [[Ötzi]], de Iesmumie uut den [[Ötztaler Alpen]] in [[Süüdtirool]], stammt uut de middeleuropääsche Koppersteenteid. He hadde een [[Biel]] med, dat een Lemmel uut 99&nbsp;% Kopper hadde, dat uut den [[Soltborger Land]] kam. == Bronzetied == → Kiek bi: [[Bronzetiet|Bronzetied]] [[Bronze]], een Mischmetall uut 90&nbsp;% Kopper un 10&nbsp;% Tinn, keem to’n Ennde van den 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. up. Dat Metall is veel harder as Kopper un givt de Tied den namen. In Israel gav et al 3300 v.&nbsp;Cht Bronze. De Bronzetied is in Lüttasien af 1700 v.&nbsp;Cht to Enne un ümme de Middelländsche See up’t läteste ümme 1200 v.&nbsp;Chr., as in düsse Regionen [[Iesen]] as Metall upkam. In Middeleuropa beginnt de Bronzetied eerst 2200 v.&nbsp;Cht. un langt bet 800 v&nbsp;.Chr. == Iesentied == → Kiek bi: [[Iesentiet|Iesentied]] Sied den laten 4. Jaardusend v.&nbsp;Chr. is [[Iesen]] as een Wärkstoff bekannt. De eerste schriftlike Borns, de wat över Iesen schrivt, steet up Kielschrifttafeln uut den laten 3. Jaardusend v.&nbsp;Chr. In düsse Tied was dat noch Iesen van [[Meteoroid|Meteoriten]]. Veer Funne uut den Iran, Mesopotamien un Ägypten sind sogaar noch öller. In de tweden Halve van den 3. Jaardusend is [[gediegen]] Iesen in [[Troja]] un de „Förstennekropole“ van [[Alaca Hüyük]] (twischen 2550 un 2350 v. Chr.) nawiesen<ref>[[Ernst Pernicka]]: ''Gewinnung und Verbreitung der Metalle in prähistorischer Zeit''. [[Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz]]. 1990, S. 62 [https://www.researchgate.net/profile/Ernst_Pernicka/publication/262916568_Gewinnung_und_Verbreitung_der_Metalle_in_prahistorischer_Zeit/links/54a5b0bc0cf257a63608d6f2/Gewinnung-und-Verbreitung-der-Metalle-in-praehistorischer-Zeit.pdf Online verfügbar] (PDF; 21,1&nbsp;MB)</ref>. In den 2. Jaardusend daarna is Isen sunderlik in [[Anatolien]] bekannt. [[Assyrsche Spraak|Assyrsche]] Borns uut de Tied van 1950–1700 v.&nbsp;Chr. vertellt, dat Iesen veel kostbarer as [[Gold]] un [[Sülver]] was. Staatsche Wapen so as Ext van [[Ugarit]] (ca. 1450–1350 v. Chr.) wieset, dat Iesen ook in de Tied van den [[Hethitsch Grootriek|Hethitschen Grootriek]] düchtig weerdvull was. Ook wenn et kene archäologgschen Funne givt, vertellt een Text uut de midelassyrsche Tied över enen Isensmedd an’n Hove van [[Ninurta-tukulti-Aššur]] (1168–1133 v.&nbsp;Chr.). Van den 9.&nbsp;Jaarhunderd an het dat nieassyrsche Riek Iesen in’n groten Mate herstellt, so dat sik Iesen langsam över heel de Welt uutbreed het.<ref> [[Christopher Pare]]: ''Frühes Eisen in Südeuropa: Die Ausbreitung einer technologischen Innovation am Übergang vom 2. zum 1. Jahrtausend v. Chr''. In: Elena Miroššayová, Christopher Pare, Susanne Stegmann-Rajtár (Hrsg.): ''Das nördliche Karpatenbecken in der Hallstattzeit. Wirtschaft, Handel und Kommunikation in früheisenzeitlichen Gesellschaften zwischen Ostalpen und Pannonien'' (Budapest Archaeolingua Alapítvány 2017) ISBN 978-6155766008 S. 14–20 [https://www.academia.edu/35668854/Fr%C3%BChes_Eisen_in_S%C3%BCdeuropa_Die_Ausbreitung_einer_technologischen_Innovation_am_%C3%9Cbergang_vom_2._zum_1._Jahrtausend_v._Chr Online verfügbar] (PDF)</ref> == Nettverwiese == {{Commonscat|Prehistory|Urgeschichte}} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Lexikon/Hoehlen.htm Die frühesten Funde menschlicher Kunst stammen aus der Altsteinzeit, vor allem Höhlenmalereien] (hoogdüütsch) * [http://www.loewenmensch.de/ Löwenmensch - Eines der ältesten bisher gefundenen Kunstwerke] (hoogdüütsch) * [http://www.landschaftsmuseum.de/Seiten/Lexikon/Altsteinzeit.htm Zur Altsteinzeit im Landschaftsmuseum Obermain Kulmbach] (hoogdüütsch) * [http://www.northpacificprehistory.com/ North Pacific Prehistory] (hoogdüütsch) * [http://www.urgeschichte.com/ Museum für Urgeschichte in Asparn an der Zaya] (hoogdüütsch) * {{Webarchiv|url=http://www.pa-linz.ac.at/institut/gspb/Urgeschichte.PDF|wayback=20060222064026|text=Manfred Aigner: ''Prähistorie – Ur- und Frühgeschichte. Ständige Erneuerung der Modelle und Hypothesen über die Homo-Evolution''.}} (PDF; 170&nbsp;kB) (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten|TYP=s|GND=4078951-2}} [[Kategorie:Prähistorie]] [[Kategorie:Paläoanthropologie]] e6fmo7fn8fc1x94couk2ws016o6dyar 0 183366 1072074 1071772 2026-07-10T21:59:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072074 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} De '''Weltbank''' ({{S|en|'''World Bank'''}}) betekent in’n wieden Sinne de Weltbankgruppe, ene [[Vereente Natschonen|UN-Sunnerorganisatschoon]], de in de [[Vereenigte Staten|US-amerikaansche]] Höövdstad [[Washington, D.C.]] sitt un ene Bank för Uphülpe in [[upwassen Staten]] is. Na den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] hadde de Weltbank eerst de Upgave de Staten, de de Krieg verwööst hadde Stütt to geven. De Weltbankgruppe sett sik uut fiev Organisatschonen tohope, de den Recht na egenstännig sind: * {{Lang|en|''International Bank for Reconstruction and Development''}}, ''IBRD''; de ''Weltbank'' in’n engen Sinn * {{Lang|en|''International Development Association''}} (IDA) * {{Lang|en|''International Finance Corporation''}} (IFC) * {{Lang|en|''Multilateral Investment Guarantee Agency''}} (MIGA) * {{Lang|en|''International Centre for Settlement of Investment Disputes''}} (ICSID) De Organisatschonen in de Weltbankgruppe verbind een gemeensam Präsident un deelwiese ene gemeensame Adminstratschoon. == Unnerschede to’n Internatschonalen Geldfonds == De Weltbank is wat anners as de [[Internatschonal Geldfonds|Internatschonale Geldfonds]] (IGF), ook wenn bede Institutschonen in de glieken Tied upkemen un den Sitt in [[Washington, D.C.|Washington D.C.]] hebbet. Heel simple kann een seggen: De Weltbankgruppe stellt dat Geld för Uphülpe un Upbu in upwassen Länder up lange Sicht praat. De Internatschonale Geldfonds stellt Länner Geld för korte Tied praat, wenn se Problemen hebbet Uutgaven to talen. De Underscheed is vandage man minner klaar, denn de IGF het ook anfungen Kredite för Uphölp un Upbu up lange Sicht praattostellen. == Gemeensame Upgaven == De gemeesame Upgave för de Institutschonen van de Weltbank is med finantschlle Hülpe, Raad un technische Hülpe de Weertschop in den Staten, de Maten sind, vöran to bringen un internatschoonal ranwassen Länner uptohülpen. De Weltbankgruppe het 2008 38,2 Milliarden [[US-Dollar]] Lehnen, Toschööt, Bihülpe, Bate, Andele, Investitschonen un Garantien an de Maten un ook an private Investers uutgeven. Dat maket de Bank med Lehnen up lange Tied oder ook med tinsfriegen langfristigen Krediten för Investitschoonsprojekte, Reformprogramms, technische Hülpe un vandage ook indem dat se de privaat Weerdschop hülpt un Andele bi Firmen het oder Garantien övernimt. === ''{{Lang|en|''World Development Report''|}}'' === De Weltbank bringt eenmaal dat Jaar den {{Lang|en|''World Development Report''|}} ({{S|nds|Weltverloopsbericht}}) ruut, de sik med enen Thema befaat, dat för de akutelle Diskuschoon ümme Uphülpe wichtig is. In sienen detailrieken Analysen faat de Bericht nich bloot de Diskusschoon tohope, man stött de internatschonale Debatte an, wat wichtig för den weltwiedern Verloop in de Weerdschop is. == Präsidenten van de Weltbankgruppe == {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Eugene Meyer |{{USA}} |1946 |1946 |- |John Jay McCloy |{{USA}} |1947 |1949 |- |Eugene Robert Black |{{USA}} |1949 |1962 |- |George D. Woods |{{USA}} |1963 |1968 |- |Robert McNamara |{{USA}} |1968 |1981 |- |Alden W. Clausen |{{USA}} |1981 |1986 |- |Barber B. Conable |{{USA}} |1986 |1991 |- |Lewis T. Preston |{{USA}} |1991 |1995 |- |James Wolfensohn |{{AUS}} / <br /><br />{{USA}} |1995 |2005 |- |Paul Wolfowitz |{{USA}} |2005 |2007 |- |Robert Zoellick |{{USA}} |2007 |2012 |- |Jim Yong Kim |{{KOR}} /<br /><br />{{USA}} |2012 |2019 |- |Kristalina Georgiewa |{{BGR}} |2019 |<small>(kommissarisch)</small> |- |David Malpass |{{USA}} |2019 |2023 |- |Ajay Banga |{{IND}} /<br /><br />{{USA}} |2023 |''amtierend'' |} === Liste van de Chefökonomen === {| class="wikitable" style="text-align:left" !Präsident !Staat !van !bet |- |Hollis B. Chenery |{{USA}} |1972 |1982 |- |Anne O. Krueger |{{USA}} |1982 |1986 |- |Stanley Fischer |{{USA}} |1988 |1990 |- |Lawrence Summers |{{USA}} |1991 |1993 |- |[[Michael Bruno]] |{{ISR}} |1993 |1996 |- |[[Joseph Eugene Stiglitz|Joseph E. Stiglitz]] |{{USA}} |1997 |2000 |- |Nicholas Stern |{{GBR}} |2000 |2003 |- |[[François Bourguignon]] |{{FRA}} |2003 |2007 |- |Justin Yifu Lin |{{CHN}} |2008 |2012 |- |Kaushik Basu |{{IND}} |2012 |2016 |- |[[Paul Michael Romer|Paul Romer]] |{{USA}} |2016 |2018 |- |Pinelopi Goldberg |{{GRC}} /<br /><br />{{USA}} |2018 |2020 |} == Stemmrechtreform == De Stemmrecht sind na Andeelsegendom verdeelt. 2010 gav dat ene Reform, de de Stemmrechtee anners wicht. So kregen besunners junge Industrielänner as China Inflood. De Länner, de med düsse „Voice Reform – Phase 2“ Stemmrechte winnen konnen weren ook[[Süüdkorea]], de [[Törkie]], [[Mexiko]], [[Singapur]], [[Grekenland|Grekenenland]], [[Brasilien|Bruunsilien]], [[Indien]], un [[Spanien]]. De Stemmandeel för de meesten Industriestaten worde minder, [[Nigeria]], [[Vereenigte Staten|USA]], [[Russland]] un [[Saudi-Arabien]] bleven bi de lieke Taal Stemmrechten. 2020 hebbet de [[Vereenigte Staten|USA]] (15,69 % – 2019: 15,48 %) den gröttsten Deel Stemmrechte, denn folgt [[Japan]] (7,62 % – 2019: 7,79 %), [[Volksrepubliek China|China]] (5,17 % – 2019: 4,80 %), [[Düütschland]] (4,17 % – 2019: 4,09 %), dat [[Vereenigt Königriek vun Grootbritannien un Noordirland|Vereenigte Köningriek]](3,87 % – 2019: 3,81 %) un [[Frankriek|Frankrik]] (3,87 % – 2019: 3,81 %).<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://pubdocs.worldbank.org/en/329671541106474760/IBRDEDsVotingTable.pdf |titel=INTERNATIONAL BANK FOR RECONSTRUCTION AND DEVELOPMENT VOTING POWER OF EXECUTIVE DIRECTORS |werk=World Bank |hrsg= |datum=2019-12-04 |abruf=2019-12-08 |sprache= }}</ref> == Maten == De Weltbank-Gruppe höört 189 [[Staat|Staten]] to.<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.worldbank.org/en/who-we-are |titel=Who We Are |werk= |hrsg=The World Bank Group |datum= |abruf=2019-03-22 |sprache=en}}</ref> Alleen fiev Staten sind kene Maten. Dat sind: * {{AND}} * {{CUB}} * {{PKR}} * {{MCO}} * {{LIE}} == Literatuur == * Axel Dreher: ''Die Kreditvergabe von IWF und Weltbank: Ursachen und Wirkungen aus politisch-ökonomischer Sicht''. wvb Berlin, Berlin 2003, ISBN 3-936846-54-5. * Cord Twele: ''Die Entwicklungspolitik der Weltbank-Gruppe vor dem Hintergrund der Schuldenkrise der »Dritten Welt« seit Beginn der achtziger Jahre.'' [[Frankfort an’n Main]] 1995. * John B. Cobb Jr.: ''The earthist challenge to economism – a theological critique of the World Bank''. St. Martin’s Press, New York 1999, ISBN 0-312-21838-9. * Eric Toussaint: ''The World Bank: A Critical History'', Pluto Press, London 2023 == Nettverwiese == * [http://www.worldbank.org/ Offitschelle Webstede] van de Weltbank (englelsch, spaansch, franzöössch, araabsch, chineesch) * [http://data.worldbank.org/data-catalog Worldbank Data Catalog] (engelsch) * Grafik: [http://www.bpb.de/wissen/DBF402 The World Bank: ''Stimmenverteilung'' (Stand: Juni/März 2017)], uut: [http://www.bpb.de/wissen/Y6I2DP ''Zahlen und Fakten: Globalisierung''], www.bpb.de (hoogdüütsch) * ''Internationales Netzwerk investigativer Journalisten'' (ICIJ): [https://www.icij.org/project/world-bank Evicted and Abandoned: The World Bank’s Broken Promise to the Poor] (engelsch) == Nawiese == [[Kategorie:Internatschonale Organisatschoon]] [[Kategorie:Vereente Natschonen]] [[Kategorie:Weertschop]] [[Kategorie:Bank]] <references />{{Normdaten}} od2u6f7o8tycseq7t1rrcx00xdmtopo 0 183756 1072016 1071723 2026-07-10T17:02:51Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072016 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} Een '''Phoneem''' (uut {{S|grc|φωνή|phōnḗ}} ‚Luut, Stemm‘) is de abstrakte Klass vun all Spraak[[Luud|luden]], de in’n spraken [[Spraak]], de alle de lieke Rulle hebbt, enen Luut binnen enen [[Woord|Woort]] van enen andern Luut to ünnerscheden. To’n Bispeel snackt verscheden Luden, de Platt küürt, dat Phoneem /r/ anners uut. De verscheden ''r''-Luden [ɾ] ~ [ʁ] sind man dat sülve ''r''-Phoneem. == Phoneem teggen Allophone == Ene grote Tahl verscheden Luden bekikt een Spreker van ene Spraak as Varianten ([[Allophoon|Allophone]]) van enen bestimmten Phoneem. De Mechanismus daar achter is dat kategoorsche Hören. De [[Labial|labiale]] [[stemhebben]] [[Plosiv]] an’n Beginn van’n Woort „Back“ klingt uut den Münner van teggen verscheden Sprekers steeds anders, man de teggen verscheden Luden bekieket de Sprekers doch as dat sülve Phoneem /b/. Wenn een de Luden med enen Luut, de unner dat Phoneem /d/ fallt, uuttuuscht, denn is „Dack“ to hören. Dat is een Woort, dat wat annerster bedüd un so tellt de Lude to een ander Phoneem. Dat heet, dat de Wöör „Back“ un „Dack“ up [[Plattdüütsch|Platt]] een [[Minimaalpaar]] formt. == Transkriptschoon == De gängige Konventschoon is Phoneem binnen Schreegsteken to schrieven. Dat Phoneem sülvenst transkribeert een meest na dat [[Internatschonal Phoneetsch Alphabet|Internatschonale Phoneetsche Alphabeet]]. == Nettverwiese == {{Commonscat|Phonemes|Phoneem}} * {{Internetquelle |autor=Udo L. Figge |url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |titel=Phonem |werk=Vorlesung „Grundlagen der romanischen Sprachwissenschaft“ (WS 2000/01) |datum=1998-12-19 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20101103044826/http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |archiv-datum=2010-11-03 |zugriff=2012-10-26 }} {{Webarchiv|url=http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Udo.L.Figge/texte/phonem.html |wayback=20101103044826 |text=Phonem |archiv-bot=2026-07-10 17:02:51 InternetArchiveBot }} * Robert F. Port: ''[http://www.cs.indiana.edu/~port/pap/TheGraphicalBasis.SGLSP.pdf The Graphical Basis of Phones and Phonemes].'' (PDF; 103&nbsp;kB) [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Phonologie]] lglbbreriwfybdi7avgy46nhl8yfp7b 0 184765 1072021 1071728 2026-07-10T17:16:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072021 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} {{Infobox ICD |01-CODE=A80.0 |01-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch Impfvirus |02-CODE=A80.1 |02-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch importiertes Wildvirus|03-CODE=A80.2x |03-BETEKEN=Akute paralytische Poliomyelitis durch einheimisches Wildvirus |04-CODE=A80.3 |04-BETEKEN=Sonstige und nicht näher bezeichnete akute paralytische Poliomyelitis|05-CODE=A80.4 |05-BETEKEN=Akute nichtparalytische Poliomyelitis |06-CODE=A80.9 |06-BETEKEN=Akute Poliomyelitis, nicht näher bezeichnet}} '''Poliomyelitis''' (van ooldgreeksch πολιός <templatestyles src="Latn/styles.css"></templatestyles> un {{Lang|grc|μυελός|myelós}})<ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref><ref>{{Literatur|Autor=[[Wilhelm Pape]], Max Sengebusch (Bearb.)|Titel=Handwörterbuch der griechischen Sprache|Auflage=3. Auflage, 6. Abdruck|Verlag=Vieweg & Sohn|Ort=Braunschweig|Datum=1914|Online=http://www.zeno.org/Pape-1880/A/%CE%BC%E1%BF%A1%CE%B5%CE%BB%CF%8C%CF%82|Abruf=2024-03-14}} </ref> oder ''Poliomyelitis acuta'', kort '''Polio''', plattdüütsch ook '''Kinnerlaamheid''' oder '''Kinnerlaamde''' is ene Infektschoonskrankheid, de Polioviren to’n groten Deel in’n de Kinnertied veroorsaakt. Se gript Neuronen an, de Muskeln in dat Liv stüürt un sorgt för verlaamt meest de Liddmaten up Duur. De Krankheid kann ook de Atenmuskeln befallen, wat den Dood bringen kann. De Krankheid brochte so ook de Isern Lungen, de eerste Atengeevmaschine. Ook noch Jaten na de Infektschoon kann de Krankheid wedder komen. Dat [[Viren|Virus]] breed sik meest över Urin oder Schiet uut, man ook Infektschonen över Drüppens könnt passeren. De Krankheid överdregt sik alleen in’n Minschen (un een paar Apenaarden) un kann sik bloot van den enen up den Minschen uutbreden.<ref name=":0">{{Literatur|Autor=Thomas Schmitz, Sven Siebert|Titel=Klartext: Impfen! – Ein Aufklärungsbuch zum Schutz unserer Gesundheit|Auflage=1|Verlag=HarperCollins|Datum=2019|ISBN=978-3-95967-884-1|Seiten=125}} </ref> Sinds den 1950er Jaren givt dat Impstoffe gegen Polio. De Antaal Infektschonen gaat sinds denn stark trügge. Grote Sundheidsorganisatschonen, sunnerlik de [[Organisatschoon för Weltgesundheit|WHO]], arbeed sied Jaren de Poliomyeltis heel to betwingen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2013/polio_six_year_plan_20130425/en/ |titel=WHO {{!}} Global leaders support new six-year plan to deliver a polio-free world by 2018 |abruf=2017-02-09}}</ref> Man dat givt ook Trüggsläge: So verbreed sik Polio (Stand Anfang 2020) in [[Afghanistan]] un [[Pakistan]]. In de [[Ukraine]] steken sik2015 twee Kinder an, ofschoonst Europa al 2002<ref name=":2">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/polio-kinderlaehmung/ |titel=Polio-Impfung bei Erwachsenen |werk= |hrsg=[[Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung]] |datum= |abruf=2020-01-08 |sprache=de}}</ref> för heel frei van Polio gull. Den September 2022 reep [[New York (Bundsstaat)|US-Bundsstaat New York]] den Noodstand uut, nadem dat se dat Virus in’n Afwater binnen veer Bezirken un ook in [[New York City]] nadem das Virus im Abwasser von vier Bezirken sowie in New York City nawiesen können. Nademdat in Afrika veer jare nene niegen Fall van Wild-Poliomyelitis upkomen was, het de WHO Afrika den 25.&nbsp;August 2020 för „Wild-Polio-frie“ verklöört.<ref>{{Internetquelle |url=https://polioeradication.org/news-post/africa-kicks-out-wild-polio/ |titel=Africa Kicks Out Wild Polio |hrsg=polioeradication.org |abruf=2020-08-25 |sprache=en}}</ref> Man Polioviren uut leven Impstoffen (cVDPVs) sind noch in’n Ümloop, ene Folge bi nich immuniseert oder nich good noch immuniseert Populatschonen un slechte Hygiene. So is sik de WHo vermoden, dat’t een hoog Risiko givt, dat sik cVDPVs in Zentraalafrika un in’n Hoorn van Afrika uutbreed.<ref name=":7">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.who.int/csr/don/01-september-2020-polio-sudan/en/ |titel=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 – Sudan |werk=WHO |hrsg= |datum=2020-09-01 |abruf=2020-09-04 |sprache=en}}</ref> Meer as den Dutzen Länner in Afrika fecht ook vandage noch tegen de Krankheed, daar mang sind [[Angola]], [[Demokraatsche Republiek Kongo|Kongo]], [[Nigeria]] un [[Sambia]].<ref>{{Internetquelle |url=https://apnews.com/619efb65b9eeec5650f011b960a152e9/ |titel=Maria Cheng: UN says new polio outbreak in Sudan caused by oral vaccine |hrsg=The Associated Press |abruf=2020-09-05 |sprache=en}}</ref> == Literatuur == * Deutsche Gesellschaft für Pädiatrische Infektiologie e.&nbsp;V. (DGPI) (Ruutgever): ''Handbuch Infektionen bei Kindern und Jugendlichen.'' 4. Uplage. Futuramed, München 2003, ISBN 3-923599-90-0. * Fabian Feil, Adolf Windorfer, Sabine Diedrich, Eckhard Schreier: Von der Prävention bis zur Ausrottung. WHO-Projekt der Polioeradikation und ihre Überwachung als gesundheitspolitische Herausforderung an die Medizin in Deutschland. In: Deutsches Ärzteblatt. Band 97(40), 2000, ISSN 0012-1207, S. A2598–A2599.  * Adolf Windorfer, Fabian Feil: Der Kampf gegen Poliomyelitis – Ausrottung einer Zivilisationsseuche. In: Bundesgesundheitsblatt. Band 43, 2000, S. 2–6, doi:10.1007/s001030050002.  * David M. Oshinsky: Polio: An American Story. Oxford University Press, USA 2005, <nowiki>ISBN 0-19-530714-3</nowiki>.  * Axel Karenberg: ''Kinderlähmung.'' In: Werner E. Gerabek, Bernhard D. Haage, Gundolf Keil, Wolfgang Wegner (Ruutgever): ''Enzyklopädie Medizingeschichte.'' De Gruyter, Berlin / New York 2005, ISBN 3-11-015714-4, S. 750. * {{Internetquelle |autor=Herwig Kollaritsch, Maria Paulke-Korinek |url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |titel=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-01-05 |format=PDF }} {{Webarchiv|url=https://www.aerztezeitung.at/fileadmin/PDF/2014_Verlinkungen/State_Polio.pdf |wayback=20200714003953 |text=DFP-Literaturstudium – Poliomyelitis |archiv-bot=2026-07-10 17:16:24 InternetArchiveBot }} * Karl Wurm, A. M. Walter: ''Infektionskrankheiten.'' In: Ludwig Heilmeyer (Ruutgever): ''Lehrbuch der Inneren Medizin.'' Springer-Verlag, Berlin/Göttingen/Heidelberg 1955; 2. Uplage ook daar 1961, S. 9–223, hier: S. 184–191. == Nettverwiese == {{Commonscat|Polio|Poliomyelitis|audio=1|video=1}} * [https://polioeradication.org/ Global Polio Eradication Initiative] * {{Internetquelle |url=https://ourworldindata.org/grapher/the-number-of-reported-paralytic-polio-cases |titel=The number of reported paralytic polio cases |werk=[[Our World in Data]] |abruf=2020-01-07}} * Lars Fischer: [https://www.spektrum.de/news/polio-der-lange-weg-zur-ausrottung-der-kinderlaehmung/2067612 ''Warum Polio wieder auflebt.''] In: Spektrum.de, 20. Oktober 2022. == Einzelnachweise == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Krankheit]] [[Kategorie:Virologie]] [[Kategorie:Epidemiologie]] [[Kategorie:Neurologie]] [[Kategorie:Kinner]] [[Kategorie:Medizin]] eeekduytl7osqubi158suu02ah0bg0e 0 185624 1072053 1071755 2026-07-10T20:19:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072053 wikitext text/x-wiki [[Datei:Telesphore Toppo.jpg|mini|hochkant|Telesphore Placidus Toppo (2017)]] [[Datei:Coat of arms of Telesphore Toppo.svg|mini|hochkant|Dat Kardinalswappen vun Toppo]] '''Telesphore Placidus Kardinal Toppo''' (* [[15. Oktober]] [[1939]] in [[Chainpur (Jharkhand)|Chainpur]]; † [[4. Oktober]] [[2023]] in [[Ranchi]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://ccbi.in/cardinal-telesphore-toppo-passes-away/ |titel=Cardinal Telesphore Toppo Passes Away |werk=ccbi.in |datum=2023-10-04 |sprache=en |abruf=2023-10-04 }}</ref>) weer en indisch Geistlicher un [[Röömsch-kathoolsch Kark|röömsch-kathoolsch]] [[Arzbischop]] vun [[Arzbisdom Ranchi|Ranchi]]. == Leven == Telesphore Placidus Toppo wurr 1969 in Himmelried to’n Preester weeht. Wiedere Studien hemm hüm an de [[Päpstliche Universität Urbaniana]] in [[Rom]] führt. Nah eenig Johren in de [[Seelsörg]] un in’n Hoochschoolldeenst wurr he an’n 8. Juni 1978 to’n [[Bischop]] vun [[Bisdom Dumka|Dumka]] beropen. An’n 7. Oktober vun dat sülvige Johr wurr he dör Arzbischop [[Pius Kerketta]] to’n Bischop weeht. 1984 hett Paapst [[Johannes Paul II.]] to‘n [[Koadjutor]]arzbischop nöömt, een Johr later denn to’n [[Arzbisdom Ranchi|Arzbischop vun Ranchi]]. 2003 wurr Toppo as [[Kardinalpreester]] mit de [[Titelkark]] ''[[Sacro Cuore di Gesù agonizzante a Vitinia]]'' in da [[Kardinalskollegium]] upnommen. He weer Präsident vun de Indische [[Bischopskonferenz]]. Kardinal Toppo hett an dat [[Konklave 2005]] deelnommen, bi dat [[Benedikt XVI.]] to’n Paapst wählt wurr un ok [[Konklave 2013|2013]] weer he mit dorbi, as Paapst [[Franziskus (Paapst)|Franziskus]] wählt wurr. Paapst Franziskus hett an’n 24. Juni 2018 sien Rückträe wegen Öller annommen. <ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/06/24/0480/01044.html|titel=Rinuncia dell’Arcivescovo di Ranchi (India) e nomina del successore|hrsg=[[Presseamt des Heiligen Stuhls]]|werk=Tägliches Bulletin|datum=2018-06-24|zugriff=2018-06-24|sprache=it}}</ref> == Fievt Marianisches Dogma == De Kardinal hett Paapst Benedikt XVI. 2008 dorum beeden, en fievt Marianisches [[Dogma]] över Maria as [[Maria Miterlöserin|Miterlöserin]] intoführen. So en Verkloren würr dat Nicht-Katholiken lichter maaken, de Modergottes to verstahn. Stöhn kreeg he dör Kardinal [[Luis Aponte Martínez]], emeriteert Arzbischop vun San Juan, Puerto Rico; Kardinal [[Varkey Vithayathil]], Arzbischop vun [[Grootarzbisdom Ernakulam-Angamaly|Ernakulam-Angamaly]], Indien; Kardinal [[Ricardo Jamin Vidal|Riccardo Vidal]], Arzbischop vun [[Arzbisdom Cebu|Cebu]], Philippinen, un Kardinal [[Ernesto Corripio y Ahumada]], emeriteert Arzbischop vun Mexiko-Stadt. So en Dogma würr in’n interreligiösen Dialog mit den Muslimen helpen, denen Maria dör den [[Koran]] vertroot is. Se gellt dor as „größte aller Frauen, ohne Sünde und jungfräulich“.<ref>{{Internetquelle|hrsg=[[Kath.net]]|url=https://www.kath.net/news/19766|titel=Dogma von Maria Miterlöserin hilfreich für interreligiösen Dialog|datum=2008-05-07|abruf=2019-08-16}}</ref> == Liddmaatschapen == Telesphore Placidus Kardinal Toppo weer Liddmaat vun de folgend Institutschonen vun de [[Röömsch Kurie|röömsch Kurie]]: * [[Dikasterium för de Evangeliseeren|Kongregatschoon för de Evangeliseeren vun de Völker]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003">{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2003/11/24/0592/01835.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20DEI%20DICASTERI%20DELLA%20CURIA%20ROMANA|titel=Nomina di Membri dei Dicasteri della Curia Romana|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2003-11-24|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * [[Dikasterium för den Interreligiösen Dialog|Päpstlicher Raat för den Interreligiösen Dialog]] (af 2003)<ref name="Kurie 2003" /> * [[Päpstlicher Raat för de Kultur]] (siet 2009)<ref>{{Internetquelle|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2009/01/17/0032/00087.html#NOMINA%20DI%20MEMBRI%20E%20DI%20CONSULTORI%20DEL%20PONTIFICIO%20CONSIGLIO%20DELLA%20CULTURA|titel=Nomina di Membri del Pontificio Consiglio della Cultura|hrsg=Presseamt des Heiligen Stuhls|werk=Tägliches Bulletin|datum=2009-01-17|abruf=2019-08-17|sprache=it}}</ref> * Kardinalskommission vun dat [[Istituto per le Opere di Religione]] (af 2013)<ref>{{Internetquelle |url=http://www.archivioradiovaticana.va/storico/2013/02/16/kardinalskommission_f%C3%BCr_ior_erneuert/ted-665508 |titel=Kardinalskommission für IOR erneuert |hrsg=[[Radio Vatikan]] |datum=2013-02-16 |abruf=2019-08-17}}</ref> == Weblinks == * [https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/btoppotp.html Indrag up catholic-hierarchy.org] * [https://press.vatican.va/content/salastampa/en/documentation/cardinali_biografie/cardinali_bio_toppo_tp.html Biografische Notiz (engelsch)] * [https://cardinals.fiu.edu/bios2003.htm#Toppo Indrag in In: Salvador Miranda: The Cardinals of the Holy Roman Church. (Website vun de [[Florida International University]], engelsch)] == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=1073534448|VIAF=316531388}} {{SORTIERUNG:Toppo, Telesphore Placidus}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Indien]] [[Kategorie:Boren 1939]] [[Kategorie:Storven 2023]] [[Kategorie:Bischop]] [[Kategorie:Arzbischop]] [[Kategorie:Kardinal]] drg2jhf6uyozpsh2dep475wrfhqno5v 0 186204 1071979 1022455 2026-07-10T13:14:01Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071979 wikitext text/x-wiki '''Landsparlament''' betekent de [[Parlament|Parlamente]] in’n [[Bundsland (Düütschland)|Länner van de Bundsrepublik Düütschland]]. In’n düütschen [[Grundgesett]] (Art. [https://www.gesetze-im-internet.de/gg/art_28.html 28], Art. [https://www.gesetze-im-internet.de/gg/art_54.html 54] Abs. 3 GG) heet de Landsparlamente „Volksverteden van de Länner“ ({{S|de|''Volksvertretungen der Länder''}}). In’n groten Deel heet dat Landsparlament '''Landdag''' ({{S|de|''Landtag''}}) man in den Hansestäden [[Bremen]] un [[Hamborg]] heet dat Parlament '''Börscherschop''' ({{S|de|''Bürgerschaft''}}) un in [[Berlin]] '''Afordentenhuus''' ({{S|de|''Abgeordnetenhaus''}}). De Afornten in enen Landsparlament heet „Maten van’n Landdag “({{S|de|''Mitglied des Landtages''}}, kort: MdL), oder in Berlin „Maten van’n Afordentenhuus“ ({{S|de|''Mitglied des Abgeordnetenhauses''}}, kort: MdA), in Bremen „Maat van de [[Börgerschop vun Bremen (Landdag)|Breemsche Börgerschop]] “ ({{S|de|''Mitglied der Bremischen Bürgerschaft''}}, kort: MdBB) un in Hamborg„ Maat van de Hamborgsche Börgerschop“ ({{S|de|''Mitglied der Hamburgischen Bürgerschaft''}}, kort MdHB) Na dat Grundgesett is de Bundsrepublik Düütschland een Bund uut den düütschen Länner. De Länner geevt friewillig Upgaven un Tostännigkeiden an’n Bund af. De Landsparlamente drückt so de lange föderale Traditschoon in Düütschland uut.<ref>{{Internetquelle |autor=Roland Sturm |url=https://www.bpb.de/izpb/159332/demokratie-als-leitgedanke-des-deutschen-foederalismus |titel=Demokratie als „Leitgedanke“ des deutschen Föderalismus |hrsg=''Bundeszentrale für politische Bildung'' |datum=2013-05-03 |abruf=2022-01-13 |sprache=de}}</ref> De wichtigsten Upgaven för de Landsparlamente sind de Landsregerung to kontrolleren, Landsgesette to verafscheden un den Huushold in’n Land to bestemmen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bpb.de/politik/grundfragen/deutsche-demokratie/39353/landesparlamente |titel=Landesparlamente |abruf=2020-11-30 |sprache=de}}</ref> Unner find sik ene Översicht över de Landsparlamente in allen düütschen Länner. == Landsparlamente in Düütschland == === {{DEU-BW|#|WIDTH=30}} {{Anker|Landdag van Baden-Württemberg|Landdag von Baden-Württemberg|Landdag van Baden-Württemberg|Landdag Baden-Württemberg}}Landdag van Baden-Württemberg === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Landdag van Baden-Württemberg |LOGO=Landtag BW Logo 2020.svg |SITT=[[Stuttgart]] <small>(''Huus van’n Landdag'')</small> |LEGISLATUURPERIOOD= fiev Jaren |AFORDENTEN=120 <small>(+Uutgliekmandaten)</small> |WEBSTEED=[https://www.landtag-bw.de/home.html www-landtag-bw.de] |BILD= |BILDB= |}}--> De '''Landdag van Baden-Württemberg''' ({{S|de|''Landtag von Baden-Württemberg''}}) is dat Landsparlament van [[Baden-Württemberg]] un sitt in’n ''Huus van’n Landdag'' in [[Stuttgart]]. Dat Parlament het 120 Sitte, wo noch Uutglieksmandate up to komen köönt. De Legislatuurperiood duurt fiev Jaren. Vöörlöper sind de {{Lang|de|''Landtag der Republik Baden''}} un de {{Lang|de|''Landtag des freien Volkstaates Würrtemberg''}} in de [[Weimarer Republik]]. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] sluten sik 1952 de dree Länner Baden, Württemberg-Baden un Württemberg-Hohenzollern to’n Land Baden-Württemberg tohoop, so dat sik ook de de dree Landsparlament to’n Landdag van Baden-Württemberg verenigt het. Dat ''Huus van’n Landdag'' ({{S|de|''Haus des Landtags''}}), in dat’t Parlament daagt is een liekmatig veerkant Bowark in’n Slottgoorn in Stuttgart. Dat Huus, dat de Architekt Horst Linde plaant het, is 1961 upricht worrn. 2013 bet 2016 het de Architekt Volker Staab dat Bowark ümboot un instand sett.<ref>{{Internetquelle |autor=Stuttgarter Zeitung |url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.landtagsumbau-in-stuttgart-der-muff-der-jahrzehnte-ist-raus-page1.2f30ba5b-cee3-4f29-b991-db910dad6815.html |titel=Umbau des Landtags in Stuttgart: Mit Stilsicherheit gemeisterter Balanceakt |abruf=2024-07-07 |sprache=de }} {{Webarchiv|url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.landtagsumbau-in-stuttgart-der-muff-der-jahrzehnte-ist-raus-page1.2f30ba5b-cee3-4f29-b991-db910dad6815.html |wayback=20240708185033 |text=Umbau des Landtags in Stuttgart: Mit Stilsicherheit gemeisterter Balanceakt |archiv-bot=2026-07-10 13:14:01 InternetArchiveBot }}</ref> === {{DEU-BY|#|WIDTH=30}} {{Anker|Bayersch Landdag|Landdag Bayern}}Bayersch Landdag === <!--{{Infobox Parlament|ÖVERSCHRIFT=Bayersch Landdag|LOGO=Logo Landtag Bayern.svg|SITT=[[München|Mönken]] <small>(Maximilianeum)</small>|EERSTE SITTEN=1946 (1819)|AFORDENTEN=180 <small>(Mindestall)</small>|LEGISLATUURPERIOOD=fiev Jaren|BILD=|BILDB=|WEBSTEED=[https://www.bayern.landtag.de/ bayern.landtag.de]}}--> De '''Bayersche Landdag''' ({{S|de|''Bayerischer Landtag''}}) is dat Landsparlament in’n [[Bayern|Freestaat Bayern]] un sitt in’n ''Maximilianeum'' in [[München|Mönken]]. Dat Parlament hadde in de Tied van 1950 bet 1998 204 Sitten un sied 2003 tomindsten 180 Afordente, de eren Sitt för fiev Jaren Tied kriegt. De Historie van’n bayerschen Landdag langt bet in in’t Jaar 1311, as de eersten Landstänne in’n Hartogdom Nedderbayern to Landdagen tohoopkemen. Dat Königriek Bayern het de Landstänne 1808 upgeven, man eerst 1819 een nie Parlament inricht: de {{Lang|de|''Bayerische Ständeversammlung''}}. Dat Parlament hadde twee Kamers: de {{Lang|de|''Reichsrat''}} („Rieksraad“), in den de Herren uut Adel un Geestlikheid sitten, un de {{Lang|de|''Kammer der Abgeordneten''}} („Kamer van den Afordenten“), in de Vertreder sitten, de Dat Volk wählt hadde. Na’n [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] un de Novemberrevolutschoon is de niege Landdag in’n Freestaat Bayern 1919 na Bamberg flücht, as [[Ernst Niekisch]] in Mönken de sotschalistsche Bayersche Raadsrepublik uutropen hadde. 1933 is de Bayersche Landdag, so allen in Landdage in’n Düütschen Riek, uplööst un na de eerste bayersche Landdagswahl in’n besett Düütschland 1946 wedder inricht worrn. Sied 1949 sitt de Landdag in’n Maximilianeum. 1999 geev de Bayersche Landdag den bayerschen Senaat, de tovöör de Kamer van’n Parlament was, up un is siedden so as annern düütschen een Parlament mit [[Een-Kamer-Systeem]]. === {{DE-BE|#|WIDTH=30}} {{Anker|Afordentenhuus vun Berlin|Aforntenhuus vun Berlin|Afordentenhuus Berlin|Aforntenhuus Berlin}}Afordentenhuus van Berlin ===<!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Afordentenhuus van Berlin |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> Dat '''Afordentenhuus van Berlin''' ({{S|de|''Abgeordnetenhaus von Berlin''}}) is dat Landsparlament van’n Stadstaat [[Berlin]]. === {{DE-BB|#|WIDTH=30}} {{Anker|Landdag Brannenborg}}Landdag Brannenborg === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Landdag Brannenborg |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Landdag Brannenborg''' ({{S|de|''Landtag Brandenburg''}}, {{S|dsb|''Krajny sejm Bramborska''}}) is dat Landsparlament van [[Brannenborg]] un sitt in’n Stadtslott in [[Potsdam]]. Dat Parlament het 88 Sitte. === {{DE-HB|#|WIDTH=30}} Breemsche Börgerschop ===<!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Breemsche Börgerschop |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> → Kiek ook bi: [[Börgerschop vun Bremen (Landdag)|Breemsche Brögerschop]] De '''Breemsche Börgerschop''' ({{S|de|''Bremische Bürgerschaft''}}) is dat Landsparlament van [[Bremen]] === {{DEU-TH|#|WIDTH=30}} {{Anker|Döringer Landdag|Landdag Döringen}}Döringer Landdag === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Döringer Landdag |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Döringer Landdag''' ({{S|de|''Thüringer Landtag''}}) is dat Landsparlament van [[Döringen]]. === {{DE-HH|#|WIDTH=30}} {{Anker|Hamborgsche Börgerschop|Börgerschop Hamborg}}Hamborgsche Börgerschop === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Hamborgsche Börgerschop |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Hamborgsche Bürgerschop''' ({{S|de|''Hamburgische Bürgerschaft''}}) is dat Landsparlament van [[Hamborg]]. === {{DE-HE|#|WIDTH=30}} {{Anker|Hessisch Landdag|Landdag Hessen}}Hessisch Landdag === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Hessisch Landdag |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Hessische Landdag''' ({{S|de|''Hessischer Landtag''}}) is dat Landsparlament van [[Hessen]]. === {{DE-MV|#|WIDTH=30}} {{Anker|Landdag van Baden-Württemberg|Landdag von Baden-Württemberg|Landdag van Baden-Württemberg|Landdag Baden-Württemberg}}Landdag Mäkelborg-Vörpommern === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Landdag Mäkelborg-Vörpommern |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}-->→ Kiek ook bi: [[Landdag Mäkelborg-Vörpommern|''Landdag Mäkelborg-Vörpommern'']] De '''Landdag Mäkelborg-Vörpommern''' ({{S|de|''Landtag Mecklenburg-Vorpommern''}}) is dat Landsparlament van [[Mäkelborg-Vörpommern]]. === {{DEU-NI|#|WIDTH=30}} {{Anker|Neddersassisch Landdag|Landdag Neddersassen}}Neddersassisch Landdag === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Neddersassisch Landdag |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Neddersassische Landdag''' ({{S|de|''Niedersächsischer Landtag''}}) is dat Landsparlament van [[Neddersassen]]. === {{DEU-NW|#|WIDTH=30}} {{Anker|Landdag Noordrhien-Westfalen}}Landdag Noordrhien-Westfalen === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Landdag Noordrhien-Westfalen |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Landdag Noordrhien-Westfalen''' ({{S|de|''Landtag Nordrhein-Westfalen''}}) is dat Landsparlament van [[Noordrhien-Westfalen]]. === {{DEU-RP|#|WIDTH=30}} {{Anker|Landdag Rhienland-Palz}}Landdag Rhienland-Palz === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Landdag Rhienland-Palz |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}-->De '''Landdag Rhienland-Palz''' ({{S|de|''Landdag Rhienland-Palz''}}) is dat Landsparlament van [[Rhienland-Palz]]. === {{DEU-SL|#|WIDTH=30}} Landdag van’n Saarland ===<!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Landdag van’n Saarland |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Landdag van’n Saarland''' ({{S|de|''Landtag des Saarlandes''}}) is dat Landsparlament van’n [[Saarland]]. === {{DEU-SN|#|WIDTH=30}} {{Anker|Sassisch Landdag|Landdag Sassen}}Sassisch Landdag === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Sassisch Landdag |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Sassische Landdag''' ({{S|de|''Sächsischer Landtag''}}, {{S|hsb|''Sakski krajny sejm''}}) is dat Landsparlament van [[Sassen]]. === {{DEU-ST|#|WIDTH=30}} {{Anker|Landdag van Sassen-Anholt|Landdag von Sassen-Anholt|Landdag vun Sassen-Anholt|Landdag Sassen-Anholt}}Landdag van Sassen-Anholt === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Landdag van Sassen-Anholt |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Landdag van Sassen-Anholt''' ({{S|de|''Landtag von Sachsen-Anhalt''}}'')'' is dat Landsparlament van [[Sassen-Anholt]]. === {{DEU-SH|#|WIDTH=30}} {{Anker|Sleswig-Holsteensch Landdag|Landdag Sleswig-Holsteen}}Sleswig-Holsteensch Landdag === <!--{{Infobox Parlament |ÖVERSCHRIFT=Sleswig-Holsteensch Landdag |LOGO= |SITT= |LEGISLATUURPERIOOD= |EERSTE SITTEN= |AFORDENTEN= |WEBSTEED= |BILD= |BILDB= |BILDBREIDE= |}}--> De '''Sleswig-Holsteensche Landdag''' ook '''Landdag Sleswig-Holsteen'''<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/pd/ |titel=Landdag Sleswig-Holsteen |werk=www.landtag.ltsh.de/pd |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Landtag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240117192826/https://www.landtag.ltsh.de/pd/ |archiv-datum=2024-01-17 |abruf=2024-07-08 |sprache=nds}}</ref> ({{S|de|''Schleswig-Holsteinscher Landtag''}}, {{S|de|''Landdagen Slesvig-Holsten''}},<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/da/ |titel=Landdagen Slesvig-Holsten |werk=www.landtag.ltsh.de/da |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Landtag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240305130256/https://www.landtag.ltsh.de/da/ |archiv-datum=2024-03-05 |abruf=2024-07-08 |sprache=da}}</ref> {{S|frr|''E Loondäi Slaswik-Holstiinj''}}<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/fri/ |titel=E Loondäi Slaswik-Holstiinj |werk=www.landtag.ltsh.de/fri |hrsg=Scleswig-Holsteinischer Landtag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240305130256/https://www.landtag.ltsh.de/fri/ |archiv-datum=2024-02-05 |abruf=2024-07-08 |sprache=frr}}</ref>) is dat Landsparlament van [[Sleswig-Holsteen]]. Dat Parlament sitt in’n ''Landshuus''<ref name=":0" /> in [[Kiel]]. De Legislatuurperiood duurt 5&nbsp; Jaren. Een Besunnerheid is dat för den [[SSW]], de för de däänsche Minnerheid insteit, de 5&nbsp;%-Drempel nich geld. == Literatuur == * Franz Greß, Ronald Huth: ''Die Landesparlamente. Gesetzgebungsorgane in den deutschen Ländern'' (= ''Heidelberger Wegweiser: Wegweiser Parlament und Regierung''). Hüthig, Heidelberg 1998, ISBN 3-7785-2332-5. (hoogdüütsch) * Siegfried Mielke, Werner Reutter: ''Länderparlamentarismus in Deutschland. Geschichte – Struktur – Funktionen'', Wiesbaden 2004, ISBN 3-8252-8255-4, ISBN 3-8100-3893-8. (hoogdüütsch) == Weblenken == '''Up Platt''' * {{Internetquelle |url=https://www.landtag.ltsh.de/pd/ |titel=Landdag Sleswig-Holsteen |werk=www.landtag.ltsh.de/pd |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Landtag |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240117192826/https://www.landtag.ltsh.de/pd/ |archiv-datum=2024-01-17 |abruf=2024-07-08 |sprache=nds}} '''Up Hoogdüütsch''' * [http://www.wahlrecht.de/ wahlrecht.de] – Wahlsysteme un Wahlresultate bi allen Landagswahlen * [http://wahl.tagesschau.de/uebersicht-der-wahlen.shtml Översicht Wahlen sied 1946] up ''wahl.tagesschau.de''. (Ole Verschonen: {{Webarchiv|url=http://stat.tagesschau.de/wahlarchiv/archiv/landtag.shtml|text=Landtagswahlen und Bundesrat – stat.tagesschau.de|wayback=20120805033505}}) * [http://www.wahlen-in-deutschland.de/abltw.htm Wahlen-in-Deutschland.de] – Resultate bi allen Landdagswahlen == Nawiese == <references />{{Navigatschoonsliest Landsparlament}}{{Normdaten}} [[Kategorie:Land]] [[Kategorie:Düütschland]] [[Kategorie:Politik]] 0eeu2j178m828z5pyout7eetzas9ap0 0 187004 1071998 1071705 2026-07-10T15:53:14Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071998 wikitext text/x-wiki [[Datei:Neil Diamond HWOF Aug 2012 other (levels adjusted and cropped).jpg|mini|Neil Diamond, 2012]] [[Datei:Neil Diamond 2.jpg|mini|Neil Diamond, 2007]] '''Neil Leslie Diamond''' (*&nbsp;[[24. Januar]] [[1941]] in [[New York City]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Gesang|Singer]] un [[Songwriting|Songwriter]]. He harr vör allen in de laat 1960er un in den1970er Johren Top-Ten-Hits as ''[[Sweet Caroline]]'', ''[[I Am… I Said]]'',<ref>{{Internetquelle |url=http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |titel=Neil Diamond - “I Am … I Said” |hrsg=swr.de |offline= |archiv-url=https://archive.today/20120911133001/http://www.swr.de/swr1/rp/musik/songbook/-/id=446740/nid=446740/did=614332/10f0oc8/index.html |archiv-datum=2012-09-11 |abruf=2023-02-26 |sprache=en }}</ref> ''[[Song Sung Blue]]'', ''[[Desiree (Lied)|Desireé]]'', ''Beautiful Noise'' un ''Cracklin’ Rosie''. Mit över 125 Millionen verköfft Schallplatten (bit Mai 2009) is Neil Diamond en vun de spoodriekst Musiker weltwiet. Diamond schreev ok Hits as ''[[I’m a Believer]]'' för de [[The Monkees|Monkees]] un ''Sunflower'' för [[Glen Campbell]] as ok (den eerst dör [[UB40]] bekannt wurrn Titel) ''[[Red Red Wine]]''. He wurr mit tallriek Sülvern, [[Golden Schallplaat|Golden]] un Platin-Schallplatten uttekent. För den [[Soundtrack]] ''Jonathan Livingston Seagull'' kreeg he 1973 en [[Grammy Award]]. == Leven == Neil Diamond is in den New Yorker Stadtdeel [[Brooklyn]] in en poolsch-russisch Inwannererfamilie mit jöödsch Gloven upwussen. Nah den Besöök vun de School muss he meestens in den Laden vun sien Vader uthelpen. <ref>''Radikal ernsthaft.'' In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 3. März 2006.</ref> To sien 16. Gebortsdag kreeg he en [[Gitarr]] schunken, de he to spelen lehrt hett. He gung mit [[Barbra Streisand]] up de Erasmus Hall High School in [[Flatbush]] un hett mit hör in den [[Eerstsemester]]-Chor ({{enS|Freshman-Chorus}}) vun de [[High School]] sungen.<ref>Richar Alleman: ''New York: The Movie Lover's Guide''. Random House, New York City 1988, ISBN 0-7679-1634-4, S. 415–416.</ref> Diamond weer af 1963 mit Jaye Posner verheiraadt, mit de he twee Döchter harr.<ref name="us2012" /> 1967 hemm se sück trennt un 1969 wurr de Ehe schett.<ref name="us2012">{{Internetquelle |url=http://www.usmagazine.com/entertainment/news/neil-diamond-71-marries-his-manager-42-2012224 |titel=Neil Diamond, 71, Marries His Manager, 42 |datum=2012-04-22 |werk=Us Weekly |abruf=2023-12-10}}</ref> Ut sien tweete Ehe mit Marcia Murphey harr he twee Söhns, de 1970 un 1978 boren wurrn. Neil Diamond un Murphey hemm sück 1994 trennt<ref name="us2012" /> un leeten sück 1995 nah 26 Johren scheeden.<ref>Karen S. Schneider: {{Webarchiv|url=http://people.com/people/article/0%2C%2C20141128%2C00.html|wayback=20120512110102|text=''Period of Change''.}} In: ''[[People (Zeitschrift)|People]]'', 29. April 1996.</ref> In‘n April 2012 hett de nu 71-Johrige in [[Los Angeles]] sien 42-johrige Managerin, de Produzentin Katie McNeil heiraadt.<ref name="us2012" /> == Musikalisch Loopbahn == In de fröh 1960er Jahren hett Diamond tonächst as Songwriter mit ehrder minn Erfolg arbeit (bispeelswies mit ''Sunday and Me'', dat he för [[Jay and the Americans]] schreev un dat up Platz 18 lannen dee). Mit den Titel ''[[I’m a Believer]]'', den he den [[Monkees]] to’n Gebruuk överleet, harr he sien eersten Welterfolg. Dornah folgten de bekannten eegen Hits, de ok in’t Repertoire vun tallriek anner Popgrötten as [[Roy Orbison]], [[Elvis Presley]], [[Frank Sinatra]], [[Shirley Bassey]], [[Harry Belafonte]], [[Engelbert (Singer)|Engelbert Humperdinck]], [[Julio Iglesias]], [[Tom Jones]], [[Daliah Lavi]], [[Tina Turner]] oder [[Johnny Cash]] to finnen weern bzw. sünd. [[Datei:Neil Diamond in concert, 1972.jpg|mini|Neil Diamond, 1972]] Sien eerst komponeert un sülvst sungen Titel in den US-[[Musikcharts]] ''[[Billboard Hot 100]]'' van 1966 ''Solitary Man'' keem up Platz 55 un bleev negen Week, de latere [[Single (Musik)|Singleversion]] vun den Titel bleev 1970 24 Week (Platz 21) in disse Charts. Mit de nächst, in’n Harvst 1966 herutbrocht Single ''Cherry Cherry'' gelung hüm sien eerst Top-Ten-Hit över twalf Week un Bestplatzeeren up 6.<ref>Clay Cole: ''Sh-Boom!: The Explosion of Rock 'n' Roll (1953–1968)''. Morgan James. New York City 2009, ISBN 978-1-60037-638-2, S. 256.</ref> De eerste Nummer-1-Hit weer 1970 ''Cracklin’ Rosie'',<ref>Wiedere Informatschonen to dissen Titel in: Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3., överarbeit un utwiet Uplaag. Billboard Publications, New York City 1992, S. 282.</ref> ''[[I Am… I Said]]'' reck 1971 de Top 5 in [[England]] un den USA, un ''[[Song Sung Blue]]'' reck 1972 weer de Tipp vun de US-Charts. In dat glieker Johr kreeg he dör Afstimmen vun de Leserschap vun de düütschsprakig Jöögdtietschrift ''[[Bravo (Tietschrift)|Bravo]]'' den Bronzenen [[Bravo Otto#1972 Jahresende|Bravo Otto]] as Singer. As spoodriekst Song, de vun hüm sungen, aber nich vun hüm schreeven wurr, gellt ''He Ain’t Heavy … He’s My Brother'', en Platz-20-Hit ut dat Johr 1970, den tovör de [[Hollies]] upnommen harrn.1976 hett Diamond dat Album ''Beautiful Noise'' upnommen, dat vun [[Robbie Robertson]] produzeert wurr. Dat Album reck on in’n düütschsprakigen Ruum dde Tipp vun de Albumcharts (1976 Öösterriek, 1977 Düütschland). [[Datei:Neil Diamond plays Woburn Abbey in 1977.jpg|mini|Neil Diamond in England, 1977]] 1977 hett he den Song ''[[You Don’t Bring Me Flowers]]'' up dat Album ''I’m Glad You’re Here With Me Tonight'' herutbrocht. De Song wurr vun Barbra Streisand up hör Album ''Songbird'' covert. En Radio-DJ hett beid Versionen tosommen mixt un sörg dormit för Upsehn. Diamond un Streisand hemm dat Leed sluutend gemeensam nee upnommen. Disse Upnahm wurr en wieder Nr.-1-Hit. 1980 wurr de Film ''[[The Jazz Singer|Der Jazz-Sänger]]'' herutbrocht, in den Neil Diamond neben [[Laurence Olivier]] de Hööftrull speel un tosätzlich de Filmmusik leefern dee. Mit den Song ''America'', de Platz 8 vun de Billboard Single-Charts recken dee un de Ballade ''Love on the Rocks'' (Platz 2) wurr de [[Soundtrack]] enorm spoodriek un reck Platz 1 der [[Billboard Charts]]; de Film dorgegen weer en Flop un He kreeg dorför de „Golden Himbeere“. Dornah truck sück Diamond as Schauspeler wietgahnd ut de Filmwelt torüch, eerst goot 20 Johr later harr he in ''[[Saving Silverman|Zickenterror – Der Teufel ist eine Frau]]'' en Gastupträe. 1973 nehm Diamond för de Romanverfilmung vun [[Richard Bach]] sien ''[[Jonathan Livingston Seagull|Die Möwe Jonathan]]'' den glieknamigen Soundtrack up. 1982 hett hüm de Film ''[[E.T.]]'' to sien Hit ''Heartlight'' brocht. 1996 hett he mit ''Tennessee Moon'' ein [[Country-Musik|Country]]-Album upnommen, dat hüm en Platz 14 inbroch. In dat Johr 2000 kreeg Neil Diamond in New York den ''Lifetime Achievement Award'' vun de [[Songwriters Hall of Fame]]. In’n November 2005 keem sien Album ''12 Songs'' (Platz Nr. 4 vun de [[Billboard Charts]]) herut. Produzeert wurr dat vun [[Rick Rubin]], de ok de letzt veer Studioalben vun [[Johnny Cash]] produzeert harr. An‘n 9. Mai 2008 keem – ok weer in Tosommenarbeit mit Rubin – sien 29. Studioalbum mit den Titel ''Home Before Dark'' herut, up dat he ünner annern in en Duett mit [[Natalie Maines]], de Leadsingerin vun de [[Dixie Chicks]], to hören is. Dat Album weer Neil Diamond sien eerst Nummer-een-Album in den Billboard Charts. In‘n Sömmer 2008 weer he weer to en Konzert-Tournee in Europa; he is dorbi ünner annern in Hamborg, Köln un München as ok eerstmals bi dat [[Glastonbury Festival]] uptreeden. 1997 wurr in de USA sien Leed ''Sweet Caroline'' eerstmals to’n Anfang vun en Football-Speel speelt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |titel=Fenway Park’s anthem started innocuously |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20210225142926/https://www.mlb.com/news/fenway-parks-anthem-started-innocuously/c-45075964 |archiv-datum=2021-02-25 |abruf=2019-07-30}}</ref> In de Folgetiet entwickel sück dat Afspelen vun ''Sweet Caroline'' to’n Anfang vun US-amerikaansch Footballspelen to en Traditschoon vun mehreren Football-Teams. Dat wurr en Stadion-Hymne, to de vör den Anfang vun de Spelen dat Publikum mitsingt. Mittlerwiel passeert dat ok bi europääschen Footballmannschapen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.welt.de/sport/fussball/article164433159/Diese-Popsongs-schafften-es-bis-in-die-Fankurven.html |titel=Fußball-Charts: Top 11 – Diese Popsongs schafften es bis in die Fankurven |autor=Lutz Wöckener |werk=[[Die Welt]] |datum=2017-05-20 |sprache=de |abruf=2023-12-10}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Tyler Beck |url=https://de.yourtripagent.com/3749-why-sweet-caroline-is-boston-anthem |titel=Warum |sprache=de-DE |abruf=2023-02-26 }} {{Webarchiv|url=https://de.yourtripagent.com/3749-why-sweet-caroline-is-boston-anthem |wayback=20231008142921 |text=Warum |archiv-bot=2026-07-10 15:53:14 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://nymag.com/intelligencer/2007/11/photo_hulton_archivegetty_imag.html |titel=Neil Diamond Reveals the Cute, Pervy Roots of ‘Sweet Caroline’ |sprache=en-us |abruf=2023-02-26}}</ref> Up sien Album van 2009 ''A Cherry Cherry Christmas'' hett Diamond den bekannten Musiktitel ''The Chanukah Song'' vun den Comedian [[Adam Sandler]] covert. Dat Musikvideo dorto wurr vun DJ Ashba, Gitarrist bi [[Guns N’ Roses]], produzeert. Neil Diamond hett hier en Musikwark passend to dat acht Daag lang düürn jöödsch Fest [[Chanukka]], den Vöravend vun den 12. Dezember 2009, ableefert. [[Datei:1afin-2795f.jpg|mini|Neil Diamond, 2015]] An‘n 14. März 2011 wurr Diamond in de [[Rock and Roll Hall of Fame]] upnommen, inführt wurr he dorbi vun [[Paul Simon]]. An‘n 10. August 2012 kreeg Diamond en Steern in de [[Hollywood Walk of Fame/Kategorie Musikupnahmen|Kategorie Musikupnahmen]] up den [[Hollywood Walk of Fame]] bi de Adresse 1750 North Vine Street, tegenöver vun den [[Capitol Records|Capitol Tower]]. De ''[[Rolling Stone]]'' hett Diamond 2015 up Rang 47 vun de [[De 100 gröttste Songwriter vun all Tieden|100 gröttsten Songwriter vun all Tieden]] uplist.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-songwriters#neil-diamond |titel=The 100 Greatest Songwriters of All Time |hrsg=[[Rolling Stone]] |datum=2015-08 |sprache=en |abruf=2017-08-07}}</ref> Dornah entwickel Neil Diamond en Leev to de [[Country-Musik]] („Melody Road“).<ref>Jan Wiehle: ''„Ich sagte ja, und dann war keiner da“.'' In: ''[[FAZ]]'', 23. Januar 2021.</ref> In‘n Januar 2018 geev Diamond bekannt, an [[Parkinson-Krankheit|Parkinson]] to lieden. He würr dorüm nich blots sien loopend Australien- un Niegseeland-Tournee afbreeken, sonnern generell kien Konzerte mehr geven. He wull aber wiederhen Musik in‘n Studio upnehmen.<ref name="faz-15412695">{{Internetquelle |autor=dpa |url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/neil-diamond-beendet-seine-tour-nach-parkinson-diagnose-15412695.html |titel=Neil Diamond beendet Tour wegen Parkinson |werk=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung#FAZ.NET|FAZ.net]] |datum=2018-01-23 |abruf=2018-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.rollingstone.de/parkinson-neil-diamond-verkuendet-rueckzug-aus-dem-tourleben-1442603/ |titel=Parkinson! Neil Diamond verkündet Rückzug aus dem Tourleben |abruf=2019-07-30}}</ref> In‘n Juli 2018 is he in de Kommandozentrale vun de Füürwehrinsatzkräfte uptreeden, de en Busch- un Waldbrand in [[Colorado]] bekämpen deen. Diamond sülvst leevt siet goot 20 Johren in [[Basalt (Colorado)|Basalt]], Colorado.<ref>{{Internetquelle |autor=A. B. C. News |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/neil-diamond-firefighters-battling-wildfire-surprise-performance/story?id=56895149 |titel=Neil Diamond thanks firefighters battling wildfire with surprise performance |sprache=en |abruf=2023-02-26}}</ref><ref name="welt-180192332">{{Internetquelle |autor=dpa-infocom GmbH |url=http://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/boulevard_nt/article180192332/Neil-Diamond-ueberrascht-mit-Staendchen.html |titel=Neil Diamond überrascht mit Ständchen |werk=[[Die Welt#Online-Ausgabe|welt.de]] |datum=2018-07-30 |abruf=2018-10-07}}</ref> An‘n 4. Dezember 2022 fier dat up de Biographie vun Neil Diamond footen [[Jukebox-Musical]] ''A Beautiful Noise: The Neil Diamond Musical'' Premiere an’n dat Broadhurst Theatre in New York.<ref>{{Internetquelle |autor=Greg Evans |url=https://deadline.com/2022/05/neil-diamond-musical-beautiful-noise-broadway-opening-1235026979/ |titel=Neil Diamond Musical ‘A Beautiful Noise’ Sets Fall Broadway Opening |werk=Deadline |datum=2022-05-18 |sprache=en-US |abruf=2023-02-26}}</ref> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.neildiamond.com/ www.neildiamond.com] * [https://web.archive.org/web/20220630015236/http://www.neildiamondhomepage.com/ www.neildiamondhomepage.com] * {{IMDb|nm0004871}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130091200|LCCN=n82020006|VIAF=3570589}} {{SORTIERUNG:Diamond, Neil}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1941]] [[Kategorie:Rockmusik]] [[Kategorie:Pop-Musik]] [[Kategorie:Gitarrenspeler]] [[Kategorie:Komponist]] 6zvrq5snccsewyf8muereeexbmk1obo 0 187447 1072061 1071762 2026-07-10T20:47:16Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072061 wikitext text/x-wiki [[Datei:Toni Morrison (author, at her upstate New York home) (cropped).jpg|mini|Toni Morrison, 1980er Johren[[Datei:Toni Morrison (signature).svg|rahmenlos|hochkant|zentriert|klasse=notpageimage skin-invert-image|Signatur]]]] [[Datei:Toni Morrison 2008-2.jpg|mini|Toni Morrison (2008)]] '''Toni Morrison''' (* [[18. Februar]] [[1931]] as Chloe Ardelia Wofford in [[Lorain (Ohio)|Lorain]], [[Ohio]]; † [[5. August]] [[2019]] in [[New York City]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Schriever]]in. Se tellt to de bedüüdensten Vertrederinnen vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaanisch Literatur]] un kreeg 1993 as eerste [[swaarte]] [[Schrieverin]] den [[Nobelpries för Literatur]]. == Leven un Wirken == === Anfangsjohren === Toni Morrison wurr 1931 in [[Ohio]] as Dochter vun Ramah Willis un George Wofford boren. Se weer dat tweet vun veer Kinner vun en afroamerikaansch Arbeiterfamilie.<ref name="wofford">{{cite news |title=Chloe Wofford Talks About Toni Morrison |last=Dreifus |first=Claudia |url=http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050115083953/http://www.en.utexas.edu/amlit/amlitprivate/texts/morrison1.html |archive-date=2005-01-15 |language=en |work=The New York Times |date=1994-09-11 |accessdate=2007-06-11}}</ref> Hör Moder stamm ut [[Greenville (Alabama)]] un truck as Kind mit hör Familie nah Norden. Hör Vader is in [[Cartersville]] in [[Georgia]] upwussen. As he etwa 15 Johr olt weer, hemm Witte twee swaart Geschäftslüüd, de in sien Straat leven deen [[Lynchjustiz|lyncht]] Toni Morrison hett seggt: „Er hat uns nie erzählt, dass er Leichen gesehen hat. Aber er hatte sie gesehen. Und das war für ihn zu traumatisch.“<ref>{{Internetquelle |autor=Rachel Kaadzi Ghansah |url=https://www.nytimes.com/2015/04/12/magazine/the-radical-vision-of-toni-morrison.html |titel=The Radical Vision of Toni Morrison |werk=[[The New York Times]] |datum=2015-04-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> Kört nah dissen Vörfall truck George Wofford in de Haapnung, den [[Rassismus]] to entkommen un sück in de upkommen Industriewertschap in Ohio Arbeit toskern, in de rassisch integreerte Stadt [[Lorain (Ohio)|Lorain]] in Ohio. He weer sülvständig un hett as Schweißer för [[US Steel]] arbeit. Morrison hör Moder weer [[Huusfru]] un en fromm Liddmaat vun de [[African Methodist Episcopal Church]].<ref name="newyorker-200310">{{Internetquelle |autor=Hilton Als |url=https://www.newyorker.com/magazine/2003/10/27/ghosts-in-the-house |titel=Ghosts in the House. As an editor, author, and professor, Morrison has fostered a generation of black writers |werk=[[The New Yorker]] |datum=2003-10-27 |sprache=en |abruf=2017-05-01}}</ref> As Morrison etwa twee Johr olt weer, hett de Vermieter vun hör Familie dat Huus in Brand, in dat se leevten, in Brand sett, wiels se to Huus weern, wiel de Öllern dat Hüürgeld nich betallen kunnen. Hör Familie hett up disse „bizarre Form des Bösen“ reageert, indem se över den Vermieter lachen deen, anstratt vertwiefelt to ween. Morrison hett later seggt, dat de Reaktschoon von hör Familie wiest harr, wu man sien [[Integrität (Ethik)|Integrität]] bewohrt un sien eegen Leven in Anbetracht vun de Handlungen vun en sückse „monumentalen Rohheit“ uprecht hollen kunn.<ref>{{Internetquelle |autor=David Streitfeld |url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/10/08/the-laureatess-life-song/10d3b79b-52f2-4685-a6dd-c57f7dde08d2/ |titel=The Laureates's Life Song |werk=[[The Washington Post]] |datum=1993-10-08 |sprache=en |abruf=2017-04-29}}</ref> De Öllern vun Morrison hemm hör en Sinn för Överleeferung un Spraak vermiddelt, indem se traditschonelle afroamerikaansch [[Märken]] un Geistergeschichten veertellen un Leeder singen deen. <ref name="newyorker-200310" /><ref>{{Literatur |Autor=Dave Mote |Titel="Toni Morrison". ''Contemporary Popular Writers'' |Verlag=St. James Press |Ort=Detroit |Datum=1997 |ISBN=1-55862-216-0 |Sprache=en}}</ref> Morrison hett as Kind faken leest; to hör leevsten Schrievers tellen [[Jane Austen]] un [[Lew Nikolajewitsch Tolstoi|Leo Tolstoi]]. Mit 12 Johren wurr se kathoolsch un hett den Dööpnaam Anthony (nah [[Antonius von Padua]]) annommen, wat to hör Ökelnaam Toni führen dee.<ref name="Brockes">{{Internetquelle |autor=Emma Brockes |url=https://www.theguardian.com/books/2012/apr/13/toni-morrison-home-son-love# |titel=Toni Morrison: 'I want to feel what I feel. Even if it's not happiness' |werk=[[The Guardian]] |datum=2012-04-13 |sprache=en |abruf=2013-02-14}}</ref> An de Lorain High School weer se in’n [[Debatteerclub]], in de Johrbook-Grupp un in‘n Theaterclub.<ref name="newyorker-200310" /> === Studium un Berop === 1949 fung se an de [[Howard University]] in [[Washington, D.C.]], en „swaart Universität“ an, [[Anglistik]] to studeeren. In disse Tiet hett se hör Roopnaam vun Chloe to Toni ännert.<ref>{{Literatur |Autor=Lucille P. Fultz |Titel=Toni Morrison: Paradise, Love, A Mercy |Verlag=Bloomsbury |Ort=New York |Datum=2013 |ISBN=978-1-4411-1968-1 |Seiten=4 |Sprache=en}}</ref> 1953 kreeg se den [[Bachelor of Arts]] in Engelsch un 1955 an de [[Cornell University]] den [[Master of Arts]]. Van 1955 bit 1957 hett se [[Engelsch Literatur]] an de [[Texas Southern University]] in [[Houston]] ünnerricht. 1957 keh se as Dozentin an de Howard University nah Washington torüch. [[Datei:Toni Morrison and sons.jpg|mini|Morrison mit hör Söhns vör hör New Yorker Huus, tüschen 1980 un 1987]] 1958 hett se den [[jamaika]]anschen Architekten Howard Morrison heiraadt, mit den se twee Söhns kreeg. Nah hör Scheeden 1964 fung se an as [[Verlagslektor]]in to arbeiten. Wiels hör Tätigkeit för [[Random House (Verlag)|Random House]] van 1967 bit 1983 speel se en wichtig Rull bi dat Bekanntmaken vun de [[Afroamerikaansch Literatur|afroamerikaansch Literatur]] un hett ünner annern Böker vun [[Toni Cade Bambara]] un [[Gail Jones]] herut. 1970 keem hör eenige Johren tovör entstahn eerst Roman ''The Bluest Eye ([[Sehr blaue Augen]])'' herut. Sowohl dit Wark as ok ''Sula'' (1974) wurrn vun de Kritik goot upnommen, den Spood bi dat Publikum broch aber eerst ''Song of Solomon (Solomons Lied)'' 1977. Hör Böker wurrn in mehrere Spraaken översett un hanneln meestens vun de Welt vun swaart Fruen.<ref name="dlfkultur" /> Hör Lehrtätigkeit harr se all wiels hör Arbeit bi Random House weer upnommen. 1981 wurr se in de [[American Academy of Arts and Letters]], 1988 in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un 1994 in de [[American Philosophical Society]]<ref>{{Internetquelle |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Chloe+Anthony+%28Toni%29+Morrison&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |titel=Member History: Chloe Anthony (Toni) Morrison |hrsg=American Philosophical Society |sprache=en |abruf=2019-02-04 |kommentar=mit biographischen Anmerkungen}}</ref> wählt. 1989 wurr se mit de Robert F. Goheen Professur an de [[Princeton University]] würdigt un weer bit to hör [[Emeritieeren]] 2006 “Robert F. Goheen Professor in the Humanities”.<ref>{{Internetquelle |url=https://aas.princeton.edu/people/toni-morrison |titel=Toni Morrison |hrsg=Princeton University, Department of African American Studies |sprache=en |abruf=2022-11-02}}</ref> Toni Morrison is in’n August 2019 in dat Öller vun 88 Jahren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |titel=Nobel laureate Toni Morrison passes away at 88 |werk=wtap |datum=2019-08-06 |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190806140632/https://www.wtap.com/content/news/Nobel-laureate-Toni-Morrison-has-died-a-friend-confirms-523002541.html |archiv-datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06 }}</ref> Ut dissen Anlaat hett [[Kara Walker]] en Titelsiet in‘n ''[[The New Yorker]]''<ref>{{Internetquelle |autor=Francoise Mouly, Kara Walker |url=https://www.newyorker.com/culture/cover-story/cover-story-2019-08-19 |titel=Cover Story: Kara Walker's Toni Morrison |werk=The New Yorker |datum=2019-08-08 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> mit en [[Porträt]] vun de Schrieverin gestalt. == Rezeptschoon, Utteknungen un Ehrungen == Wat Morrison nahlaaten hett befinnd sück in de Princeton University Library<ref>{{Internetquelle |url=https://catalog.princeton.edu/catalog/9989233003506421 |titel=Toni Morrison Papers 1908–2017. 1970-2015. |werk=Priceton University Library Catalog |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref>. 2021 hett de en umfaaten Utstellung to dat Leven un Wark vun Toni Morrison ankünnigt. ''Sites of Memory. The Archival World of Toni Morrison''. Dat weer för dat Fröhjohr 2023 plaant. De Hööfttitel vun de Utstellung betreckt sück up dat glieknamige [[Essay]] vun hör.<ref>{{Internetquelle |url=https://library.princeton.edu/news/general/2021-10-28/groundbreaking-pul-exhibition-toni-morrison-open-spring-2023 |titel=Groundbreaking PUL exhibition on Toni Morrison to open spring 2023 |hrsg=Princeton University Library |datum=2021-11-10 |sprache=en |abruf=2021-11-14}}</ref> * 1988: [[Pulitzer-Pries]] för den Roman ''Beloved'' * 1993: [[Nobelpries för Literatur]]<ref name="dlfkultur">{{Internetquelle |autor=Johannes Kaiser |url=https://www.deutschlandfunkkultur.de/zum-tod-von-toni-morrisson-mit-wachem-blick-voller.2165.de.html?dram:article_id=455676 |titel=Zum Tod von Toni Morrisson – Mit wachem Blick, voller Menschlichkeit |hrsg=[[Deutschlandfunk Kultur]] |datum=2019-08-06 |abruf=2019-08-06}}</ref> * 1993: Kommandeur vun den [[Ordre des Arts et des Lettres]] * 1994: Condorcet-Médaille (Frankriek) * 2001: [[Premio Grinzane Cavour|Premio-Grinzane-Cavour]]-Sonnerpries * 2010: Offizier in de franzöösch [[Ehrenlegion]]<ref>[[Der Standard]]: [http://derstandard.at/1288659519536/Toni-Morrison-ist-Ritterin-der-franzoesischen-Ehrenlegion ''Toni Morrison ist Ritterin der französischen Ehrenlegion''], 4. November 2010.</ref> * 2012: [[Presidential Medal of Freedom]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2012/04/26/president-obama-names-presidential-medal-freedom-recipients |wayback=20120428023545 |text=The White House: ''President Obama Names Presidential Medal of Freedom Recipients'' |archiv-bot=2026-03-14 09:05:54 InternetArchiveBot }} (englisch, 26. April 2012, abgerufen am 30. Mai 2012).</ref> * 2013: Nichols-Chancellor's Medal, verleeht vun de [[Vanderbilt University]] in Nashville<ref>{{Internetquelle |url=https://www.vanderbilt.edu/commencement/nichols-chancellors-medal/ |titel=Nichols-Chancellor’s Medal |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> * 2014: Ivan Sandrof Lifetime Achievement Award, verleeht vun’n [[National Book Critics Circle Award|National Book Critics Circle]] * 2016: ''PEN/Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction''. * [[Médaille de la Ville de Paris]] 2021 wurr vun de amerikaansch National Book Critics Circle de Toni Morrison Achievement Award in’t Leven ropen um Institutschonen to ehren, de signifikante Verdeenste för de Literatur leist hemm.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bookcritics.org/the-toni-morrison-achievement-award/ |titel=The Toni Morrison Achievement Award |sprache=en-US |abruf=2023-04-10}}</ref> De eerst Priesdräger weer Cave Canem, en gemeeinnützige Organisatschoon, de sück de Förderung vun de künstlerisch un beroplich Entwicklung vun swaart Dichter verschreeven hett.<ref>{{Internetquelle |url=https://cavecanempoets.org/mission-history/ |titel=Cave Canem - Mission & History |sprache=en |abruf=2023-04-10 }}</ref> == Warken == === Romane === * ''The Bluest Eye'', 1970 bei [[Holt, Rinehart and Winston]], ISBN 0-03-085074-6 (dt. ''[[Sehr blaue Augen]]'', 1979, översett vun [[Susanna Rademacher]]; Neeöversetten 2023 dör Tanja Handels) * ''Sula'', 1973 bi [[Alfred A. Knopf, Inc.|Alfred A. Knopf]], ISBN 1-4000-3343-8 (dt. ''Sula,'' 1980, översett vun Karin Polz) * ''Song of Solomon'', 1977 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-394-49784-8 (dt. ''[[Solomons Lied]]'', 1979, översett vun [[Angela Praesent]]) * ''Tar Baby'', 1981 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3344-6 (dt. ''Teerbaby'', 1983, översett vun [[Uli Aumüller]] un Uta Goridis) * ''Beloved'', 1987 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-3341-1 (dt. ''Menschenkind'', 1989, översett vun [[Helga Pfetsch]]) * ''Jazz'', 1992 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7621-8 (dt. ''Jazz'', 1993, översett vun Helga Pfetsch) * ''Paradise'', 1998 bi Alfred A. Knopf, ISBN 0-676-97113-X (dt. ''Paradies'', 1999, översett vun Thomas Piltz) * ''Love: A Novel'', 2003 bi Alfred A. Knopf, ISBN 1-4000-7847-4 (dt. ''Liebe'', 2004, översett vun Thomas Piltz) * ''A Mercy'', 2008 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-27676-6 (dt. ''[[Gnade (Roman)|Gnade]]'', 2010, översett vun Thomas Piltz) * ''Home'', 2012 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-59416-7 (dt. ''Heimkehr'', 2014, översett vun Thomas Piltz) * ''God Help the Child'', 2015 bi Alfred A. Knopf, ISBN 978-0-307-74092-2 (dt. ''Gott, hilf dem Kind'', 2017, översett vun Thomas Piltz) === Anner literarische Genres === * Körtgeschichte: ''[[Recitatif]]'', herutbrocht in ''Confirmation: An Anthology of African American Women'', 1983 * Drama: ''Dreaming Emmet'', 1986 upführt, nich verapenlicht * Libretto: ''Margaret Garner'', 2005 eerstmals upführt * Kinnerböker (gemeensam mit hör Söhn Slade): ** ''The Big Box'', 1999 (''Die Kinderkiste'', 2000, översett vun Thomas Piltz) ** ''The Book of Mean People'', 2002 (''Das Buch der Bösen'', 2005, översett vun [[Harry Rowohlt]]) ** ''Who's Got Game? The Lion or the Mouse?'', 2003 ** ''Who's Got Game? The Ant or the Grasshopper?'', 2003 ** ''Who's Got Game? Poppy or the Snake?'', 2004 === Anner Publikatschonen (Utwahl) === * ''Playing in the Dark. Whiteness and the Literary Imagination.'' Harvard University Press, Cambridge 1992, ISBN 0-674-67377-8. ** ''Im Dunkeln spielen: weiße Kultur und literarische Imagination.'' Essays. Översetten Helga Pfetsch, Barbara von Bechtolsheim. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-499-13754-2. ** Neeöversetten: ''Im Dunkeln spielen. Weiße Perspektiven und literarische Imagination'', mit en Nahwoort vun Sharon Dodua Otoo; ut dat Engelsche vun Barbara von Bechtolsheim un Helga Pfetsch, överarbeit un aktualiseert vun Mirjam Nuenning, Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 2023, ISBN 978-3-499-01160-3. * Mitherutgeverin vun ''Birth of a Nationhood'', Essays över Dorstellen un Wohrnehmen vun den [[O. J. Simpson|O.-J.-Simpson]]-Perzess, 1996. * Herutgeverin vun ''Race-ing Justice, En-Gendering Power'', 1992, över den Fall [[Anita Hill]] gegen [[Clarence Thomas]], in den dat um [[sexuelle Belästigung]] gung un de wegen politischer Implikatschonen starke Beachtung in de Apenlichkeit funn. * {{Literatur |Titel=Die Herkunft der Anderen. Über Rasse, Rassismus und Literatur |Verlag=Rowohlt |Ort=Reinbek bei Hamburg |Datum=2018 |ISBN=978-3-498-04543-2 |Kommentar=Vorlesungen an der Harvard University in‘n Sömmer 2016 |Originaltitel=The Origin of Others |Originalsprache=en |Originaljahr=2006 |Übersetzer=Thomas Piltz}} * ''Selbstachtung. Ausgewählte Essays.'' Översett vun Thomas Piltz, Nikolaus Stingl, Dirk van Gunsteren, Christa Schuenke, Christiane Buchner, Christine Richter-Nilsson. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2020, ISBN 3-499-50651-3. == Verfilmung == * 1998: [[Menschenkind]] ''(Beloved)'' – Regie: [[Jonathan Demme]] == Literatur == * Michael Basseler: ''Kulturelle Erinnerung und Trauma im zeitgenössischen afroamerikanischen Roman. Theoretische Grundlegung, Ausprägungsformen, Entwicklungstendenzen.'' Wissenschaftsverlag Trier, Trier 2008, ISBN 978-3-86821-013-2. * Barbara von Bechtolsheim: ''Wer sich der Luft hingibt, vermag auf ihr zu reiten.'' In: [[Charlotte Kerner]] (Hrsg.): ''Madame Curie und ihre Schwestern – Frauen, die den Nobelpreis bekamen.'' Beltz, Weinheim 1997, ISBN 3-407-80845-3, S.&nbsp;356–385. * Barbara Hill Rigney: ''The Voices of Toni Morrison.'' Ohio State University Press, Columbus 1991, ISBN 0-8142-0554-2 ([https://kb.osu.edu/dspace/handle/1811/31738 Digitalisat] auf den Seiten des Verlags im Vollzugriff). * Julia Roth: ''„Stumm, bedeutungslos, gefrorenes Weiß“. Der Umgang mit Toni Morrisons Essays im weißen deutschen Kontext.'' In: Maureen Maisha Eggers, [[Grada Kilomba]], Peggy Piesche und Susan Arndt (Hrsg.): ''Mythen, Masken und Subjekte. Kritische Weißseinsforschung in Deutschland.'' Unrast, Münster 2005, ISBN 3-89771-440-X, S.&nbsp;491–506. * Heidi Thomann Tewarson: ''Toni Morrison.'' Rowohlt, Reinbek 2005, ISBN 3-499-50651-3. * Linda Wagner-Martin: ''Toni Morrison: a literary life.'' Palgrave Macmillan, Basingstoke [u.&nbsp;a.] 2015, ISBN 978-1-137-44669-5 (englisch). == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118911627 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118911627 Indrag Düütsch Digitale Bibliothek] * {{IMDb|nm0607339}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries] * [https://web.archive.org/web/20140426232635/http://www.afrikanet.info/index2.php?option=com_partner&task=link&id=8 Toni Morrison in Oesterreich], Reportage vun [[Afrikanet]], 27. November 2006 * [https://www.rowohlt.de/autorin/toni-morrison.html Bibliographie vun all Titel] vun den in’n [[Rowohlt Verlag]] herutbrocht Översetten * Andrea Klasen: ''[https://www1.wdr.de/radio/wdr5/sendungen/zeitzeichen/zeitzeichen-morrison-literaturnobelpreis-100.html 07.10.1993: Toni Morrison - erster Nobelpreis für Schwarze Literatur]'' In: ''[[WDR5]]'', [[ZeitZeichen (Hörfunksendung)|ZeitZeichen]], 7.&nbsp;Oktober 2023, (Podcast, 14:43&nbsp;Min., verfügbar bit 7.&nbsp;Oktober 2099). == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Navigatschoonsliest Winners vun den Nobelpries för Literatur}} {{Normdaten|TYP=p|GND=118911627|LCCN=n80131379|NDL=00450600|VIAF=109406177}} {{SORTIERUNG:Morrison, Toni}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Literatur)]] sc0w6omhsxcz06rfmfd6bzaze4gkl7x 0 187456 1072031 1071736 2026-07-10T17:56:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072031 wikitext text/x-wiki [[Datei:Roberts, Richard John (1943).jpg|miniatur|Richard John Roberts]] Sir '''Richard John Roberts''' (* [[6. September]] [[1943]] in [[Derby (Derbyshire)|Derby]], [[Derbyshire]]) is en britisch-amerikaaansch [[Biochemiker]] un [[Molekularbiologie|Molekularbioloog]]. 1993 kreeg he gemaansam mit [[Phillip Allen Sharp]] den [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]] „für ihre Identifizierung des diskontinuierlichen Aufbaus einiger [[Erbanlage]]n von Zellorganismen“.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1993/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)]</ref> Diss [[Mosaikgen]]e enthollen so nöömt [[Intron]]-Afsnitte, de nich för [[Protein]]afsnitte codeeren, sonnern bi’d [[Spleißen (Biologie)|Spleißen]] vun den [[Primärtranskript]] entfernt wurrn. Dat kann up verscheeden Oort un Wies passeeren, so dat identische DNA-Afsnitte verscheeden Proteine codeeren können. == Leven == Richard („Rich“) Roberts weer dat eenzige Kind vun Edna (borene Allsop) un John Roberts, en Automechaniker. As he veer Johr olt weer, truck de Familie nach [[Bath]], wo he de ''St. Stephen‘s School'' un de ''City of Bath Boys' School'' besöcht hett. Fröh kreeg he sien eerst Chemiebaukasten, woruphen he Chemiker wurrn wull. Roberts kreeg 1965 an de [[University of Sheffield]] en Bachelor in Chemie un kreeg hier 1969 mit en Arbeit över [[Flavonoide|Neoflavonoide]] sien Doktertitel. En Book vun [[John Cowdery Kendrew|John Kendrew]] hett hüm dorto brocht, sück de Biochemie totowennen. He hett en Angebot vun John Strominger, Perfesser för Biochemie un Molekularbiologie an de [[Harvard University]], annommen, wo he de Upgaav harr, en [[tRNA]] to sequenzeeren un ok de Biosynthese vun de Zellwand vun [[Bakterien]] studeeren dee.<ref name="PMID4367807">R. J. Roberts: ''Staphylococcal transfer ribonucleic acids. II. Sequence analysis of isoaccepting glycine transfer ribonucleic acids IA and IB from Staphylococcus epidermidis Texas 26.'' In: ''The Journal of biological chemistry.'' Band 249, Nummer 15, August 1974, S.&nbsp;4787–4796, PMID 4367807.</ref> Wiels de veer Johr in Boston harr he de Gelegenheit för veer Week dat Labor vun [[Frederick Sanger]] in [[Cambridge]] to besöken, um hier de Methood vun de RNA-Sequenzierung to lehrn. 1972 hett he en Angebot vun [[James Dewey Watson]] an dat [[Cold Spring Harbor Laboratory]] to forschen annommen. Hier hörr he in en Vördrag vun [[Daniel Nathans]] vun de Isoleeren vun dat eerste [[Restriktschonsenzym]], Endonuclease R, un hett de Bedüüden vun dat un tallriek wiedere noch optodecken Restriktschonsenzyme för de Molekularbiologie sehn. In sien Labor hett he mehr as 100 Restriktschonsenzyme opdeckt un isoleert.<ref>{{Internetquelle|url=http://www.northeastern.edu/cos/faculty/sir-richard-john-roberts/|titel=Sir Richard John Roberts - College of Science|autor=|werk=northeastern.edu|datum=2014-05-01|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref> Siet 1974 weer he Berader un Chairman vun dat Scientific Advisory Boards vun de privat Biotechnologie-Firma ''New England Biolabs''. Tosommen mit Phil Sharp hett he en Kartierung vun de DNA vun dat [[Adenovirus]]-2 herutbrocht, en Arbeit, de to dat Opdecken vun de ''split genes'' führen dee.<ref name="PMID1057470">C. Mulder, J. R. Arrand, H. Delius, W. Keller, U. Pettersson, R. J. Roberts, P. A. Sharp: ''Cleavage maps of DNA from adenovirus types 2 and 5 by restriction endonucleases EcoRI and HpaI.'' In: ''Cold Spring Harbor symposia on quantitative biology.'' Band 39 Pt 1, 1975, S.&nbsp;397–400, PMID 1057470.</ref> [[Elektronenmikroskop]]ische Upnahmen hemm de ungewöhnliche Genstruktur un dormit dat Opdecken vun en nee Mechanismus vun de Ad2 mRNA Synthese in Suugerzellen bestätigt.<ref name="PMID902310">L. T. Chow, R. E. Gelinas, T. R. Broker, R. J. Roberts: ''An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA.'' In: ''Cell.'' Band 12, Nummer 1, September 1977, S.&nbsp;1–8, PMID 902310.</ref> De Opdecken vun Roberts, dat en individuelle [[mRNA]] vun DNA in trennt Segmenten, den Exons, codeert wurrd, is en Mielensteen in de Genetik un in dat Verständnis vun de molekularen Grundlagen vun de [[Evolutschoon]] vun Eukaryonten. Dat vun hüm opdeckt [[Alternativ Spleißen]] bedüüd, dat en Gen ünnerscheedlich Proteine codeeren kann. 1992 wurr he Chefwetenschapler (CSO) bi ''New England Biolabs,'' Bedriever vun de Restriktschonsenzym-Datenbank REBASE.<ref>{{Internetquelle|url=https://www.neb.com/about-neb/leadership|titel=Leadership – NEB|autor=New England Biolabs|werk=neb.com|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-06}}</ref><ref name="DOI10.1093/nar/gku1046">R. J. Roberts, T. Vincze, J. Posfai, D. Macelis: ''REBASE--a database for DNA restriction and modification: enzymes, genes and genomes.'' In: ''Nucleic Acids Research.'' 43, 2015, S.&nbsp;D298, {{DOI|10.1093/nar/gku1046}}.</ref> Hier erforscht he wiederhen Restriktschonsenzyme un Methyltransferasen. De ''[[Scopus (Datenbank)|Scopus]]''-Datenbank list hüm as Schriever vun mehr as 250 wetenschaplich Artikeln. Roberts hörrt de [[Brights-Bewegung]] an. He is verheiraadt un hett veer Kinner. 1992 kreeg he de Ehrendokterwürde vun de [[Universität Uppsala]] un 1994 vun de [[University of Bath|Universität Bath]].<ref>{{Internetquelle|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|titel=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|autor=|werk=uu.se|datum=|sprache=sv|zugriff=2016-11-05}}</ref><ref>{{Internetquelle|url=http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|titel=Honorary Graduates 1989 to present – University of Bath|autor=|werk=bath.ac.uk|datum=|sprache=en|zugriff=2016-11-05|archiv-url=https://web.archive.org/web/20151219000643/http://www.bath.ac.uk/ceremonies/hongrads/|archiv-datum=2015-12-19|offline=ja}}</ref> 1995 wurr he to’n Fellow vun de [[Royal Society]] nöömt un to’n Liddmaat vun de [[European Molecular Biology Organization]] EMBO wählt.1997 wurr he in de [[American Academy of Arts and Sciences]] un de American Academy of Microbiology upnommen. 2007 wurr he för sien Bidrag to dat Opdecken vun dat Spleißen un för sien Studien to de Struktur un Genetik der Restriktschonsenzyme mit de [[Gabor Medal]] vun de Royal Society uttekent. 2008 wurr he to’n [[Knight Bachelor]] nömmt för sien Verdeensten för de Molekularbiologie un de Wetenschap in dat [[Vereenigt Könikriek]]. 2021 kreeg he de [[Lomonossow-Goldmedaille]] vun de Russisch Akademie vun de Wetenschapen.<ref>[http://www.ras.ru/news/news_release.aspx?ID=72609491-fb8d-4235-97a2-0853af546268 Lomonossow-Goldmedaille 2021](russisch)</ref> 2023 wurr he in de [[National Academy of Sciences]] wählt. En Utwietenbau vun de chemischen Fakultät an de University of Sheffield un de, ok mit sien finanziell Ünnerstütten, moderniseert wetenschapliche Trakt vun de ''Beechen Cliff School'' (ehmals ''City of Bath Boys' School'') wurrn nah hüm nöömt. == Insetten för Golden Ries == Roberts sett sück för dat Tolaaten vun [[Gröön Gentechnik|gentechnisch verännert Planten]] in Entwicklungslännern in.<ref>{{Literatur |Autor=Juliette Irmer |Titel=Grüne Gentechnik: „Greenpeace hat versagt“ |Sammelwerk=FAZ.NET |ISSN=0174-4909 |Online=https://www.faz.net/aktuell/wissen/zukunftslabor-lindau/interview-mit-sir-richard-roberts-zur-gruenen-gentechnik-15664943.html |Abruf=2018-07-07}}</ref> He hett en apen Breef to de Gröön Gentechnik up den Weg brocht,<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html |titel=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2018-07-07}}</ref> in den 2016 tonächst 107 Nobelpriesdräger, de Nichtregeerensorganisatschoon [[Greenpeace]] för deren kritisch Hollen to den gentechnisch verännerten [[Golden Ries]] kritiseeren deen.<ref>{{Literatur |Titel=Offener Brief an Greenpeace: 107 Nobelpreisträger fordern ein Ende der Anti-Gentechnik-Kampagne |Sammelwerk=Trends der Zukunft |Online=https://www.trendsderzukunft.de/offener-brief-an-greenpeace-107-nobelpreistraeger-fordern-ein-ende-der-anti-gentechnik-kampagne/ |Abruf=2018-07-07}}</ref> Intüschen (2023) wurr de Breef vun 160 Nobelpriesdrägern ünnerschreven.<ref>{{Internetquelle |url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html |titel=Laureates Supporting Precision Agriculture (GMOs) {{!}} Support Precision Agriculture |zugriff=2023-04-22}}</ref> == Weblinks == {{Commons|Richard John Roberts}} * {{Academictree|chemistry|59977}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1172887764|LCCN=n2020186313|VIAF=12459768}} {{SORTIERUNG:Roberts, Richard John}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Grootbritannien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1943]] [[Kategorie:Humanist]] [[Kategorie:Biochemiker]] [[Kategorie:Molekularbioloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] tw62qpro15pe8t8alruvs3fufrxv3j2 0 187528 1072032 1071737 2026-07-10T18:01:05Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072032 wikitext text/x-wiki [[Datei:Richard R. Ernst 15.10.2020.jpg|mini|195x195px|Richard R. Ernst 2020 in Winterthur|alternativtext=Richard R. Ernst 2020 in Winterthur]] [[Datei:Richard R Ernst.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (2009)]] [[Datei:Richard R. Ernst 1980s (cropped).jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1986)]] [[Datei:Richard R. Ernst ca. 1980.jpg|mini|hochkant|Richard R. Ernst (ca. 1980)]] '''Richard Robert Ernst''' (* [[14. August]] [[1933]] in [[Winterthur]]; † [[4. Juni]] [[2021]] ok dor<ref>[https://www.srf.ch/news/schweiz/vater-des-mri-schweizer-chemie-nobelpreistraeger-richard-ernst-ist-verstorben ''Schweizer Chemie-Nobelpreisträger Richard Ernst ist verstorben.''] In: SRF.ch, 8. Juni 2021.</ref>) weer en [[Swiez]]er [[Chemiker]], de 1991 den [[Nobelpries för Chemie]] kreeg. == Leven == Richard Robert Ernst hett Chemie an de [[ETH Zürich]] studeert un hett 1962 mit en [[Dissertatschoon]] bi [[Hans H. Günthard]] un [[Hans Primas]] över dat Thema ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern''<ref>Richard R. Ernst: [https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/133369 ''Kernresonanz-Spektroskopie mit stochastischen Hochfrequenzfeldern'']</ref> sien Doktorat in [[Physikalische Chemie|physikalischer Chemie]] afslooten.<ref>{{Academictree |chemistry |51803|Name=Richard R. Ernst |Datum=4. Februar 2018}}</ref> Van 1962 bit 1968 weer he as Forscher bi de Firma [[Varian Associates]] in [[Palo Alto]], [[Kalifornien]], wo he de [[Kernspinresonanzspektroskopie#Puls-Fourier-Transform NMR|magnetische Kernspinresonanz]] (NMR)-Fourierspektroskopie, Ruuschentkopplung un wiedere Methoden entwickelte. 1968 kehr he as [[Privatdozent]] för physikalische Chemie an de ETH Zürich torüch. 1972 folg de Wahl to’n ausserordentlichen Perfesser för dat glieke Lehrrebeet un af 1976 weer he Ordinarius. Ernst hett en Forschungsgrupp in NMR-Spektroskopie mit Swoorgewicht up methodischen Entwicklungen in fleetig un fast Phase upbaut. auf. He broch de Entwicklung vun de medizinisch [[Magnetresonanztomographie|Magnetresonanz-Tomographie]] vöran. In Tosommenarbeit mit [[Kurt Wüthrich]] hett he wichtige Bidrääg to de Entwicklung vun de NMR-Strukturbestimmungsmethood vun [[Biopolymer]]en in Lösung leist. För sien bahnbreekend Bidrääg to de Entwicklung vun de hochuplösend magnetischen Kernresonanz-Spektroskopie (NMR) kreeg he 1991 den Nobelpries för Chemie.<ref>[http://www.michaelsimm.de/richard-ernst-nobelpreis-fuer-die-nmr-spektroskopie ''Michael Simm: Richard Ernst – Nobelpreis für die NMR-Spektroskopie, "Die Welt", 17. Oktober 1991'']</ref> 1998 is he emeriteert. Richard Ernst weer ünner annern Liddmaat vun den [[Schweizerischer Wissenschaftsrat|Schweizerischen Wissenschaftsrates]] (2000–2002)<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.wissenschaftsrat.ch/de/der-swtr/ehemalige-ratsmitglieder/616-ehemalige-ratsmitglieder |titel=Schweizerischer Wissenschaftsrat SWR: Ehemalige Ratsmitglieder 2000-2011 |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-16 }}</ref>, vun den Stiftungsraat vun de [[Marcel-Benoist-Stiftung]] un den Hochschoolraat vun de Technische Universität München. He kreeg tallriek wiedere Ehrungen, dorünner den [[Wolf-Pries]] (1991), den [[Louisa-Gross-Horwitz-Pries]] (1991) un den [[Marcel-Benoist-Pries]] (1986). He weer Ehrendokter vun de [[École polytechnique fédérale de Lausanne|ETH Lausanne]], de [[Technische Universität München|TU München]], de [[Universität Zürich]], de [[Universität Antwerpen]], de [[Babeș-Bolyai-Universität Cluj]] un de [[Universität Montpellier]]. He weer Liddmaat vun de US [[National Academy of Sciences]], Foreign Member vun de [[Royal Society]], London, de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Leopoldina]],<ref>{{Leopoldina|398|IDName=richard-r-ernst|Kommentar=mit Bild und CV|Datum=5. Juli 2016}}</ref> de [[Russische Akademie vun de Wetenschapen]], de Koreaansch Akademie vun de Wetenschap un Technologie, ordentlich Liddmaat vun de [[Academia Europaea]] (1989),<ref>[https://www.ae-info.org/ae/Member/Ernst_Richard Eintrag] up de Internetsiet vun de Academia Europaea</ref> de [[American Academy of Arts and Sciences]] un Ehrenliddmaat vun völ wiederen Sellschopen. Siet 1998 vergifft de Fachgrupp ''magnetische Resonanzspektroskopie'' vun de [[Gesellschaft Deutscher Chemiker]] jährlich en nah hüm nöömt Pries an dree Nahwusswetenschapler.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |titel=Ernst Award {{!}} Gesellschaft Deutscher Chemiker e.&nbsp;V. |sprache=de |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20201124153338/https://www.gdch.de/netzwerk-strukturen/fachstrukturen/magnetische-resonanzspektroskopie/preise-ehrungen-awards-honors/ernst-award.html |archiv-datum=2020-11-24 |archiv-bot= |abruf=2024-07-20 }}</ref> Richard Ernst leev in [[Winterthur]] un is dor Anfang Juni 2021 in dat Öller vun 87 Johren storven.<ref>{{Internetquelle |url=https://trauer.sueddeutsche.de/todesanzeige/richard-ernst |titel=Traueranzeige Richard R. Ernst (Süddeutsche Zeitung) |sprache=de |abruf=2021-06-19}}</ref> == Autobiographie == * ''Nobelpreisträger aus Winterthur: Autobiografie'', in Zusammenarbeit mit [[Matthias Meili]], Baden (Schweiz): Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte, ISBN 978-3-03919-501-5. == Literatur == * [Thomas Fuchs: Richard R.Ernst. In: Historisches Lexikon der Schweiz. https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/031336/2021-08-10/] * Geoffrey Bodenhausen: ''Richard Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Science]].'' Band 373, Nr. 6551, 2021, S. 164, [[doi:10.1126/science.abj9824]]. * Richard R. Ernst: ''Nobelpreisträger aus Winterthur. Autobiografie in Zusammenarbeit mit Matthias Meili''. [[Hier und Jetzt, Verlag für Kultur und Geschichte]], Baden 2020, ISBN 978-3-03919-501-5.<ref>Matthias Meili: {{Webarchiv |url=https://nzzas.nzz.ch/amp/wissen/nobelpreistraeger-richard-ernst-schonungslose-autobiografie-ld.1557722e |text=''Er verkroch sich in seinem Labor, tauchte Wochen später wieder auf – und strahlte: Die Geschichte eines Nobelpreisträgers aus Winterthur.'' |wayback=20210610184500 |archiv-bot=}} In: ''[[NZZ am Sonntag]]'', 23. Mai 2020. Afropen an'n 17. Juli 2024.</ref><ref>Alois Feusi: [https://www.nzz.ch/zuerich/richard-ernst-chemiker-aus-winterthur-revolutioniert-die-medizin-ld.1556522 ''Richard Ernst: Der Selbstzweifler, dem der Nobelpreis peinlich war.'' Besprechung seiner Autobiografie.] NZZ, 21. Mai 2020, afropen an'n 22. Mai 2020.</ref> * Jakob Bächtold: [https://www.tagesanzeiger.ch/der-ganz-gewoehnliche-nobelpreistraeger-650718029405 ''Der ganz gewöhnliche Nobelpreisträger.''] In: ''[[Tages-Anzeiger]]'', 9. Juni 2021 (Nahroop) * [[Kurt Wüthrich]]: ''Richard R. Ernst (1933–2021).'' In: ''[[Nature]].'' Band 595, 2021, S. 645 == Weblinks == {{Commons|Richard Ernst}} * [https://helveticat.nb.admin.ch/discovery/search?tab=LibraryCatalog&vid=41SNL_51_INST:helveticat&lang=de&offset=0&query=lds50,contains,130683620 Indrag in den Katalog Helveticat vun de Swiezer Natschonalbibliothek * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=130683620 DNB-Katalog] * [https://www.richard-r-ernst.ch/ Persönliche Website] vun Richard R. Ernst * [https://chab.ethz.ch/das-departement/personen/emeriti/emeriti-homepages/richard-ernst.html.html Richard R. Ernst] up de Website vun de ETH Zürich * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/ernst/biographical/ Richard R. Ernst] up de Website vun de Nobelstiftung (engelsch) * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1991/summary/ Indrag up de Sieden vun den Nobelpries (engelsch)] * [https://web.archive.org/web/20241007103036/https://kurzgeschichten-aus-winterthur.ch/der-nobelpreistraeger Dokumentarfilm] "Der Nobelpreisträger" över Richard R. Ernst (Swiezerdüütsch mit düütsch un engelsch Ünnertiteln) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=130683620|LCCN=n85133647|NDL=00466191|VIAF=94020857}} {{SORTIERUNG:Ernst, Richard Robert}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von de Swiez]] [[Kategorie:Boren 1933]] [[Kategorie:Storven 2021]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] 7wec3d4ijavnhe3l45mairzueif8ry0 0 187577 1072000 1071707 2026-07-10T15:56:04Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072000 wikitext text/x-wiki '''Nihon Hidankyō''' ([[Japanische Schrift|jap.]] {{lang|ja|日本被団協}}, Afkörten vun {{lang|ja|日本原水爆被害者団体協議会|Nihon gensuibaku higaisha dantai kyōgikai}}), in engelsch Eegenöversetten '''Japan Confederation of Atomic and Hydrogen Bomb Sufferers Organizations''', is en japaansch Freedensorganisatschoon, de sück gegen de [[Nuklearwappen|nukleare]] [[Uprüsten]] in de Welt insett. Se versteiht sück vör allen as eenzige natschonale Organisatschoon för de Överlevenden vun de [[Atombombenabwürfe up Hiroshima un Nagasaki]] to’n Enn’n vun den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]], de as „[[Hibakusha]]“ betekent wurrn. De Liddmaaten stammen ut all [[Präfekturen vun Japan|japaansch Präfekturen]]. De Organisatschoon kreeg 2024 den [[Freedensnobelpries]] tospraaken. == Geschichte == Nihon Hidankyō wurr an’n 10. August 1956 vun [[Senji Yamaguchi]] in Tokio grünnd, mit dat Teel, de Interessen vun den Bedrapenen vun de Atombombenabwürfe to vertreeden. Yamaguchi sülvst hett an’n 9. August 1945 as 14-johrig Arbeiter in en Wappenfabrik vun [[Mitsubishi]] in Nagasaki starke Strahlenverbrennungen erleeden, de sien Gesicht blievend entstellt hemm;<ref>{{Internetquelle |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10231657/Senji-Yamaguchi.html |titel=Senji Yamaguchi |werk=[[The Daily Telegraph]] |datum=2013-08-08 |sprache=en |abruf=2024-10-11}}</ref> he is 2013 storven. To de Teelen vun de Organisatschoon hörrn vör allen de Insatz gegen en nuklearen Krieg as ok de Vernichtung vun all nuklearen Wappen un dat en internatschonal Verdrag to de Ächtung vun Atomwappen ünnerschreven wurrd. Buterdem fordert se en staatliche Entschädigung för de Opfer un Schäden vun de Atombombenabwürfe un begrünnd dat dormit, dat de Staat sück an den Weltkrieg bedeeligt hett un dormit Schäden dör de Bombardeeren to verantworten hett. Sluutend fordert se en Sekern vun den Schuul un Ünnerstütten vun de Hibakusha, vun de dormals noch mehr as 300.000 in Japan un völ wiedere in Korea un anner Deelen vun de Welt leeven deen. För dat 2024 wurr vun dat japaansch Gesundheitsministeriums faststellt, dat dat Dörsnittsöller vun de levend Hibakusha 85,58 Jahre betroog un dat dat in’n März 2024 dorvan noch 106.825 in Japan leven deen, de to’n gröttsten Deel in Hiroshima (51.275 Personen) un Nagasaki (25.966 Personen) keemen.<ref>{{Internetquelle |autor={{lang|ja|日本放送協会}} – [[NHK]] |url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20240701/k10014498291000.html |titel={{lang|ja|全国の被爆者 平均85.58歳に 団体の活動は2世へ引き継ぐ動き}} |werk=nhk.or.jp |datum=2024-07-01 |sprache=ja |abruf=2024-10-11}}</ref> 2005 harrn de Nihon Hidankyō un Senji Yamaguchi all to de Favoriten för den [[Freedensnobelpries]] hörrt, kreegen hüm aber nich.<ref>{{Literatur |Titel=Friedensnobelpreis: Heftige Kritik an Auszeichnung für El-Baradei und IAEA |Sammelwerk=Der Spiegel |Datum=2005-10-07 |Sprache=de |ISSN=2195-1349 |Online=https://www.spiegel.de/politik/ausland/friedensnobelpreis-heftige-kritik-an-auszeichnung-fuer-el-baradei-und-iaea-a-378583.html |Abruf=2024-10-11}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=André Anwar |url=https://www.focus.de/politik/ausland/baradeis-grosser-moment-friedensnobelpreis_id_1711322.html |titel=Friedensnobelpreis – El Baradeis großer Moment |werk=[[Focus Online]] |datum=2013-11-12 |abruf=2024-10-11 }}</ref> 2024 wurr de Organisatschoon de Pries denn doch noch tospraaken.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zeit.de/gesellschaft/zeitgeschehen/2024-10/friedensnobelpreis-geht-an-japanische-friedensorganisation |titel=Nihon Hidankyo – Friedensnobelpreis: Friedensnobelpreis geht an japanische Anti-Atomwaffenorganisation |werk=[[zeit.de]] |datum=2024-10-11 |abruf=2024-10-11}}</ref> == Weblinks == * [https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/english/index.html Website vun Nihon Hidankyō] (englisch) == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{SORTIERUNG:Nihon Hidankyo}} [[Kategorie:Japan]] [[Kategorie:Organisatschoon]] [[Kategorie:Freedensnobelpries]] i4nngc6dqe8k70pr4qixi0v60rxavab 0 188337 1072089 1054395 2026-07-11T08:12:34Z Eastfrisian2 58044 1072089 wikitext text/x-wiki [[Bild:Prof._Dr._Gerhard_Cordes_(Kiel_43.972).jpg|duum|Gerhard Cordes (1968)]] '''Gerhard Cordes''' (* [[21. Oktober]] [[1908]] in [[Goslär]]; † [[14. August]] [[1985]] in [[Chöttingen]]) was een [[Düütschland|düütschen]] [[Philologie|Philologe]] un [[Perfesser]] mit enen Swaarpunkt up dat [[Middelsassische Spraak|Middelsassische]]. == Leven == Gerhard Cordes is 1908 as Soon van Friedrich un Helene Cordes, boren as Lange, in [[Goslär]] up de Welt komen. Daar gung he up dat Realgymnasium un kreeg 1927 dat Abituur. He studere van 1927 af [[Historie]] un [[Germanistik]], vööral [[nedderdüütsche Philologie]], in [[Georg-August-Universität Chöttingen|Chöttingen]] un af 1929 in [[Universität Hamborg|Hamborg]]. He was een Liddmaat in de ''[[Burschenschop]] Alemannia Göttingen'' an.<ref>[[Walter Nissen]]: ''VaB Göttingen 90 Jahre alt.'' In: [[Burschenschaftliche Blätter]], 100. Jg. (1985), H. 2, S. 56.</ref> An de Universität Hamborg kreeg he 1932 siene [[Promotschoon]] mit ene [[Dissertatschoon]] över Schrievspraak in Goslär in dat late Middellöller. In de Tied van 1933 bet 1942 was he Assistent an dat Germanistsche Seminaar an de Universität Hamborg un het hier ook an dat ''[[Mittelniederdeutsches Handwörterbuch|Mittelniederdeutsche Handwörterbuch]]'' mit arbeid. Met düt Langtiedprojekt sünd Cordes siene Hoogschoollerers [[Agathe Lasch]] un [[Conrad Borchling]] al 1923 anfungen. 1938 kreeg he siene [[Habilitatschoon]] mit de Schrift ''Zur Sprache [[Eilhard von Oberg|Eilhards von Oberg]]''. 1942 het de [[Humboldt-Universität to Berlin]] enne up den niegen Leerstool för germaansche, besunners nedderdüütsche Philologie, beropen. De Professur het he man wegen den Krieg alleen een paar Maanden lang övernemen können. In’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] was Cordes mere Jaren lang in’n Kriegsdeenst. In’n Juli 1933 is Cordes in de [[Sturmabteilung|SA]] intreden.<ref>Christa Hempel-Küter: ''Die Wissenschaft, der Alltag und die Politik. Materialien zur Fachgeschichte der Hamburger Germanistik''. In: Petra Boden, Rainer Rosenberg (Ruutgevers): ''Deutsche Literaturwissenschaft 1945–1966. Fallstudie zu Institutionen, Diskursen, Personen'', Akademie Verlag: Berlin 1997, S.&nbsp;24</ref> Daar was he as ''[[Rottenführer]]'' in sienen Tog för den politschen un weltsichtigen Unnerricht tostännig. He is 1936 Liddmat in de [[NSV]] worrn un 1937 in de [[NSD-Dozentenbund]]. Den 1.&nbsp;Mai 1937 is he in de [[Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiderpartei|NSDAP]] intreden (Nr.&nbsp;4.051.620).<ref>Bundsarchiv R 9361-IX KARTEI/5550941</ref> Wegen siene Liddmaatschop in natschonaalsotschalistschen Verbünnen was dat Cordes na den Kriege eerst verboden wedder an de Universität to arbeiden. Van 1948 an was he avers wedder Lekter för Nedderdüütsch un Nedderlandsch an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]]. 1952 kreeg he daar ene extraordinäre Professur för Nedderdüütsche Philologie, de 1957 ene reguläre Professur worrn is. Van 1948 bet to sienen Dode hadde Cordes ook dat Leid bi dat ''Mittelniederdeutsche Handwörterbuch.'' Al sied 1930 was he Liddmaat in den ''[[Verein für niederdeutsche Sprachforschung]]'' un was van 1966 bet 1975 de Vöörsitter.<ref>[https://www.vnds.de/verein/#Vorsitzende ''Vorsitzende des VndS.''] In: ''vnds.de.'' Verein für niederdeutsche Sprachforschung,upropen 15. Juni 2024.</ref> 1961 kreeg he den Kultuurpries van de Stadt Goslär.<ref>[https://cau.gelehrtenverzeichnis.de/54119d7f-869e-5371-4271-4d4c603ec54f Kieler Gelehrtenverzeichnis] </ref> Gerhard Cordes is in’n August 1985 mit 76 Jaren in Chöttingen doodbleven. Cordes sien Swaarpunkt was de [[Middelsassische Spraak|middelnedderdüütsche]] Spraak, besunners in’n [[Ostfälsch Platt|oostfäälschen]] Spraakrrum. To sienen wichtigen Publikatschonen tellt dat ''Altniederdeutsche Elementarbuch'' (1973), dat ''Handbuch zur niederdeutschen Sprach- und Literaturwissenschaft'' (1983, tohoop mit [[Dieter Möhn]]) un dat ''Mittelniederdeutsche Handwörterbuch''. Een wichtigen Deel vun siene Arbeid weren ook dat Ruugeven un Uutforschen van Texten uut dat Middelöller, daarmang Schriften van [[Hermen Bote]], Chroniken uut Goslär un [[Bronswiek]] un ole oostfäälsche Oorkunnen. == Schriften (Uutwahl) == * ''Schriftwesen und Schriftsprache in Goslar bis zur Aufnahme der neuhochdeutschen Schriftsprache'', Hamburger Verl.-Anst. [[Wachholtz]]: [[Hamborg]] 1934. * ''Zur Sprache Eilhards von Oberg'', Hamburger Verl.-Anst. [[Wachholtz]] [[Hamborg]] 1939. * ''Auswahl aus den Werken von Hermann Bote'', [[Wolfenbüttel|Wulfenbüttel]] 1948. * ''Niederdeutsche Mundartdichtung und Alt- und Mittelniederdeutsche Literatur'', Verlag Schmidt: Berlin/[[Builefeld]]/[[Mönken]] 1952. * ''Altniederdeutsches Elementarbuch: Wort- u. Lautlehre'', Verlag Winter: Heidelberg 1973. '''Festschrift''' * [[Friedhelm Debus]] (Ruutgever): ''Festschrift für Gerhard Cordes zum 65. Geburtstag.''[[Wachholtz Verlag|Wachholtz]]: [[Niemünster]] 1963/1966, ISBN 3-529-04511-X. == Literatuur == * Herbert Blume: ''Cordes, Gerhard, Prof. Dr.'' In: {{BibISBN|3-7752-5838-8|Seite=125–126}} * ''Gerhard Hermann Karl Wilhelm Cordes''. In: ''Kieler Gelehrtenverzeichnis'' van Christian-Albrechts-Universität to Kiel ([https://cau.gelehrtenverzeichnis.de/54119d7f-869e-5371-4271-4d4c603ec54f online]) * Wolfgang Bachofer, Wolfgang Beck: ''Deutsche und Niederdeutsche Philologie. Das Germanische Seminar zwischen 1933 und 1945.'' In: Eckart Krause u.&nbsp;a. (Ruutgevers.): ''Hochschulalltag im Dritten Reich. Die Hamburger Universität 1933–1945''. Teil II, Reimer: Berlin/[[Hamborg]] 1991, S. 641–703. * Christa Hempel-Küter: ''Die Wissenschaft, der Alltag und die Politik. Materialien zur Fachgeschichte der Hamburger Germanistik''. In: Petra Boden, Rainer Rosenberg (Ruutgevers.): ''Deutsche Literaturwissenschaft 1945–1966. Fallstudie zu Institutionen, Diskursen, Personen'', Akademie Verlag: Berlin 1997, S. 23–25. == Weblenke == * [https://cau.gelehrtenverzeichnis.de/54119d7f-869e-5371-4271-4d4c603ec54f ''Kieler Gelehrtenverzeichnis''] (hoogdüütsch) * [https://web.archive.org/web/20230119115631/http://www.vnds.de/de/verein-fuer-niederdeutsche-sprachforschung/vorsitzende-des-vnds-seit-1874.html Korte Biografie un Foto] Webseite des VndS (hoogdüütsch) == Nawiese == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Cordes, Gerhard}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1985]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Burschenschafter in dat 20. Johrhunnert]] [[Kategorie:SA-Liddmaat]] [[Kategorie:NSDAP-Liddmaat]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Literaturwetenschop]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Mediävist]] 4jc7pqtiadfwcs9ma15qe96y1kqcf3u 0 188651 1072092 1042605 2026-07-11T08:47:50Z Eastfrisian2 58044 1072092 wikitext text/x-wiki '''William Foerste''' (* [[3. Dezember]] [[1911]] in [[New York]]; † [[27. September]] [[1967]] in [[Mönster]]) weer een [[Düütschland|düütschen]] [[Germanist]], [[Dialektoloog]], [[Spraakwetenschopper]] un [[Mediävist]]. He weer Perfesser för Düütsche un Germaansche Philologie an de [[Westfäälsche Wilhelms-Universität|Westfäälschen Wilhelms-Universität]] Mönster. Foerste siene Swaarpunkten weren de [[Düütsche Philologie|Düütsche]] un [[Nedderlandsche Philologie]], de [[Lexikologie]], de [[Dialektologie]] un [[Dialektgeografie]], de [[Naamkünn]] un [[Ethnologie]]. Sien Ünnersöök ümfaat de Historie vun [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] Seggwiesen bet hen to de düütsche [[Etymologie]], Woordhistorie un Woordgeografie. == Leven == Foerste is dat Kind vun ene [[Noorddüütschland|noorddüütsche]] Koopmannsfamilie. Siene Öllern Gustav (1876–1942) un Dora, boren as Westenberg (1881–1970), leven korte Tied in [[New York]], wo Foerster up de Welt keem. Noch as he een lütten Jung weer, keem de Familie torügg na [[Düütsch Kaiserriek|Düütschland]] un leev in [[Mesborg]] bi [[Horborg]]. 1932 maak he sien Abitur up een [[Realgymnasium]] in [[Buxthu]]. Twüschen 1932 un 1938 studeer Foerste in [[Universität Ossenbrügge|Hamborg]] bi [[Agathe Lasch]] Düütsche, Engelsche un Nedderlandsche Philologie. 1935 weer he dat Sommersemester in [[Philipps-Universität Marborg|Marborg]] bi [[Walther Mitzka]] an’n [[Düütschen Spraakatlas|Düütschen Spraakatlas.]] De Hamborger Perfesser för Germanistik [[Conrad Borchling]] leid Foerstes siene Interess up dat [[Oostfreesch Platt|oostfreesche Platt]], dat sien Leven lang een Swaarpunkt vun sienen Ünnersöök bleev. 1937 kreeg Foerste sienen [[Dokter (akadeemsch Graad)|Dokter]] bi Conrad Borchling mit ene Arbeid över den Inflood vun dat [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsche]] up den oostfreeschen Woordschatt. In siene Studientied arbeide he in Hamborg mit an dat „Mittelniederdeutsche Wörterbuch“ un begünn sik ook mit nedderdüütsche un freesche Ethnologie to befaten. 1939 bereep em de [[Universität Helsinki]] as enen Lekter na [[Finnland]]. De Positschoon kunn Foerste man wegen sienen Kriegsdeenst nich antreden. 1941 reep em de [[Universität Mönster]] för dat niege Extraordinat för [[Nedderdüütsche Philologie]]. In de Positschoon arbeid he bet 1944. 1943 kreeg he siene [[Habilitatschoon]] mit ene Arbeid över politsche Porpaganda up Plattdüütsch in dat 17. un 18.&nbsp;Jhd. Na Kriegsenn weer he bet 1951 extraordinären Perfesser för Nedderdüütsche Philologie un Volkskunn in Mönster. 1950 begünn he as Lekter an de [[Univeristät Lund]] un weer 1951 bet 1961 ordinären Perfesser för Nedderdüütsche Philologie in Mönster. 1961 kreeg he in Mönster eerst den Leerstool för Düütsche Philologie un vun 1963 ook den Leerstool för Germaansche Philologie, nadem dat de twee Leerstööl tohoopfaat worrn sünd, as [[Jost Tier]] eremiteert worrn is. Foerste het welk wetenschoplich Institutschonen för de Nedderdüütsche Philologie gründ, besünners de „[[Niederdeutscher Wortatlas|Niederdeutsche Wortatlas]]“ in Mönster un weer Ruutgever för de Schriftenreeg ''[[Niederdeutsche Studien]]''. Twüschen 1946 un 1967 weer he Vöörsitter vun de [[Kommission für Volkskunde]] bi’n [[Landschaftsverband Westfalen-Lippe]], sied 1946 ook Leidsmann för dat [[Westfälisches Wörterbuch-Archiv|Westfälische Wörterbuch-Archiv]] untwüschen 1955 un 1967 ook Vöörsitter för de „[[Kommission für Mundart- und Namenforschung Westfalens]]“. 1960 köör de [[Historische Kommission für Westfalen]] em to enen ordentlichen Liddmaat. Akadeemsche Schölers vun Foerstes sünd [[Johannes Rathofer]] (1925–1998) un [[Willy Sanders]]. 1933 trad Foerste in de [[Sturmabteilung|SA]] in Mesborg as enen Stormmann bi. He weer so Tüüg, as siene jöödsche Perfessersche Agathe Lasch uut den Deenst verafscheed un verdreven worrn is. He schall vundeswegen woll man wat Distanz to de NS-Ideologie bewaart hebben. Siene [[Dissertatschoon]] muss he nadem dat Lasch verafscheed worrn weer, bi Conrad Borchling afleggen. Sien Grootonkel [[Heinrich Conrad Bierwirth]], Perfesser för Germanistik an de [[Harvard University]], versochte em to övertügen na de [[Vereenigten Staten|Verenigten Staten]] to kamen, he bleev upletst man doch in Düütschland, besünners wegen siene Familie un Fru. 1937 is he [[Natschonalsozialistische Düütsche Arbeiderpartei|NSDAP]]-Liddmaat worrn. Foerste weer sied 1939 mit Lotte, boren as Freude (1911–1999), befreet, eer Soon [[Ulrich Foerste]] is Perfesser för Börgerlich Recht an de [[Universität Ossenbrügge|Universität Osnabrück]]. Foerste bleev den 27. September 1967 wegen [[Kreevt (Medizin)|Kreevt]] in Mönster dood. == Schriften == * ''Der Einfluß des Niederländischen auf den Wortschatz der jüngeren niederdeutschen Mundarten Ostfrieslands'' (= ''Verein für Niederdeutsche Sprachforschung. Forschungen.'' Neue Folge. Reihe A: ''Sprache und Volkstum.'' 8, {{ZDB|515538-1}}). [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], [[Hamborg]] 1938. * ''Untersuchungen zur westfälischen Sprache des 9. Jahrhunderts'' (= ''Münstersche Forschungen.'' Heft 2, {{ZDB|521650-3}}). Simons, [[Marborg]] 1950. * ''Otfrids literarisches Verhältnis zum Heliand.'' In: ''Abhandlungen zur niederdeutschen Philologie. Conrad Borchling zum Gedächtnis.'' [[Wachholtz Verlag|Wachholtz]], [[Niemünster]] 1950, S. 40–67, (Zugleich erschienen als: ''Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung.'' Jahrgang 71/73, 1948/1950, {{ISSN|0083-5617}}). * ''Der wortgeographische Aufbau des Westfälischen'' (= ''Der Raum Westfalen.'' Band 4: ''Wesenszüge seiner Kultur.'' Teil 1). Hobbing u.&nbsp;a., Berlin u.&nbsp;a. 1958. * als Herausgeber mit Karl Heinz Borck: ''Festschrift für Jost Trier zum 70. Geburtstag.'' Böhlau, Köln u. a. 1964. * ''Die germanischen Stammesnamen auf -varii.'' In: ''Frühmittelalterliche Studien.'' Band 3, 1969, S. 60–70, {{DOI|10.1515/9783110242034.60}}. == Literatuur == === Narööp === * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''William Foerste in Memoriam.'' In: ''Zeitschrift für Mundartforschung.'' Band 34, Heft 3/4, 1967, S. 367–371, {{JSTOR|40500426}}. * Friedrich Ohly: ''William Foerste †.'' In: ''Frühmittelalterliche Studien.'' Band 2, 1968, S. VIII–X, {{DOI|10.1515/9783110242027.VIII}}. === Festschrift === * Dietrich Hofmann, [[Willy Sanders]] (Ruutgever): ''Gedenkschrift für William Foerste'' (= ''[[Niederdeutsche Studien]].'' 18). Böhlau, Köln u. a. 1970, ISBN 3-412-03770-2. ** Dietrich Hofmann: ''Das Wissenschaftliche Werk William Foerstes.'' In: ''Gedenkschrift für William Foerste.'' 1970, S. 1–7. ** Marieluise Dusch: ''Verzeichnis der Schriften von William Foerste.'' In: ''Gedenkschrift für William Foerste.'' 1970, S. 543–552. == Nettverwiesen == * [https://www.historische-kommission.lwl.org/de/uber-uns/ehemalige-mitglieder/prof-dr-william-foerste/ Biographische Angaben auf den Seiten der Historischen Kommission für Westfalen] * {{DNB-Portal|11869202X}} * [http://books.google.de/books?id=ouGfY8RBauAC&lpg=PA701&ots=SvtRBH4Zhp&dq=William%20Foerste&pg=PA500#v=onepage&q=William%20Foerste&f=false Artikel über William Foerste] in’n „Internationalen Germanistenlexikon“ * [http://opac.regesta-imperii.de/lang_de/autoren.php?name=Foerste%2C+William Veröffentlichungen von William Foerste] in den OPAC vun Regesta Imperii == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Foerste, William}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1967]] [[Kategorie:Boren 1911]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:NSDAP-Liddmaat]] [[Kategorie:SA-Liddmaat]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] [[Kategorie:Germanistik]] [[Kategorie:Mediävistik]] [[Kategorie:Onomastik]] [[Kategorie:Perfesser]] [[Kategorie:Universität Möns]] 07uyynzfhigyxv5v6vibv1gk5vd5a17 0 188847 1072001 1071708 2026-07-10T15:58:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072001 wikitext text/x-wiki '''Nils Århammar''', mit vullen Naam '''Nils Rudolf Århammar''' (* [[7. August]] [[1931]] in [[Katrineholm]], [[Sweden]]; † [[10. Januar]] [[2022]] in [[Breedsteed]]<ref>{{Internetquelle |autor=[[Horst Haider Munske]] |url=https://www.welt.de/kultur/article236377311/Nils-Arhammar-Der-Schwede-der-zum-Friesen-Papst-wurde.html |titel=Der Schwede, der zum Friesen-Papst wurde |werk=[[Die Welt]] |datum=2022-01-22 |abruf=2022-06-26}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.lc.nl/friesland/Oud-hoogleraar-Fries-Nils-%C3%85rhammar-90-overleden-27388815.html |titel=Oud-hoogleraar Fries Nils Århammar (90) overleden |werk=[[Leeuwarder Courant]] |datum=2022-01-11 |abruf=2022-06-26 |sprache=nl}}</ref>) weer een sweedschen [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] un [[Frisist]] mit Swaarpunkt op de [[Noordfreesche Spraak|noordfreesche]] Spraak. == Leven == Århammar studeer [[Germanistik]] in [[Universität Uppsala|Uppsala]], [[Univeristät Mönster|Mönster]], [[Universität Köln|Köln]] un [[Universität Marborg|Marborg]].<ref name="Århammar 2007>{{Internetquelle |autor=Nils Århammar |url=https://open.fau.de/handle/openfau/664 |titel=Das Nordfriesische, eine bedrohte Minderheitensprache in zehn Dialekten: eine Bestandsaufnahme |werk=Sterben die Dialekte aus? |hrsg=Horst Haider Munke |datum=2007 |seiten=S.&nbsp;29 |abruf=2025-01-13 |sprache=de}}</ref> Al 1957 harr de as Lizentiatenstudent an de Universität Uppsala eerst op [[Amrum]] un denn op [[Föhr (Eiland)|Föhr]] Spraakstudien maakt un ümfangrieke Toonbandopnamen anfardigt. In den fröhen 1960-er Jaren weer Århammer wetenschoplich Assistent bi de {{lang|de|''[[Nordfriesische Wörterbuchstelle|Nordfriesischen Wörterbuchstelle]]''}} an de [[Universität Kiel]] un maak wetenschoplich [[Feldarbeid (Wetenschop)|Feldarbeid]], de noordfreeschen Dialekten op dat Fastland to ünnersöken. Denn arbeid he an dat Germanistisch Instituut vun de Universität Marborg, sammel man ook noch meer Spraakmateriaal op den Eilannen Amrum un Föhr. Van 1966 an weer he in Marborg Lekter för [[Sweedsche Spraak|Sweedsch]], bleev man bi sienen Ünnersöök an’n Noordfreeschen wieder to bringen.<ref name="Århammar 2007 /> 1968 kreeg Århammar vun de {{lang|de|''[[Mainzer Akademie der Wissenschaften]]''}} den Opdrag an dat {{lang|de|''[[Helgoländer Wörterbuch]]''}} to arbeiden. Den Opdrag nemen se man wedder torügg. 1974 kreeg he siene [[Habilitatschoon]] mit dat Thema {{lang|de|„Germanische Philologie mit besonderer Berücksichtigung des Friesischen und des Niederdeutschen“}}.<ref name="Århammar 2007" /> 1976 neem he den Roop an den Leerstool för [[Freesche Spraken|Freesch]] un [[Gootsche Spraak|Gootsch]] an de [[Nedderlannen (Europa)|nedderlandsche]] [[Rieksuniversität Grönneng]] an.<ref name="Århammar 2007 /> 1988 is he denn de eerste Perfesser för Freesch un freesche Didaktik an de {{lang|de|''[[Pädagogische Hochschule Flensburg]]''}} worrn, so dat de Noordfresen dat eerste Maal egen Schoolmeisterschen un -meister för Freesch uutbillen kunnen. Mit sienen Leerstool in Flensborg weer he togliek ook Direkter vun dat ''[[Nordfriisk Instituut]]'' in [[Breedsteed]].<ref name="Århammar 2007 /> Na dem dat he 1996 eremiteert worrn is, begünn he wedder, nu tohoop mit siene Fru Ritva, de al sied 1993 Projektmitarbeidersche weer, an dat {{lang|de|''Helgoländer Wörterbuch''}} to arbeiden.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.helgolaendisch-halunder.de/geschichte.html |titel=Helgoländisch-Halunder |abruf=2025-01-13 }}</ref> Nils Århammar sien Leerstool is nich wedder besett worrn, so dat de Leerbedriev för’t Noordfreesche an de Pädagoogsche Hoogschool, de nu {{lang|de|''Euopa-Universität Flensburg''}} heet, alleen mit Leeropdrägen un Honorarperfesser afdeckt weer. Eerst 2016 het de Universität wedder enen regulären Leerstool för Freesch inricht.<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/friesisch/Friesisch-fuer-alle-Neuer-Friesisch-Professor,friesisch1090.html |titel=Friesisch für alle: Neuer Friesisch-Professor |abruf=2022-01-13 |sprache=de}}</ref> == Ehren un Priesen == * 2001: „[[C. P.- Hansen-Pries]]“ vun Sylter Gemenen * 2011: „Verdienter Bürger“ vun dat Eiland [[Helgoland]] as Mitruutgever vun dat Leerbook ''Wi lear halunder'' * 2014: [[Hans-Momsen-Pries]]<ref>{{Internetquelle |autor=NF-Magazine |url=https://blog.nordfriesland-online.de/nordfriesland-verleihung-des-hans-momsen-preises-prof-nils-rhammar/10166/ |titel=Nordfriesland: Verleihung des Hans-Momsen-Preises an Prof. Nils Århammar |datum=2014-10-03 |abruf=2025-01-13 |sprache=de-DE}}</ref> == Schriften (Uutwahl) == * ''Nordische Lehnwörter und lexikalische Stützung im Nordfriesischen.'' 1966 * ''Die Amringer Sprache. Die Amringer Literatur.'' In: Margot und Nico Hansen (Ruutgever): ''Amrum – Geschichte und Gestalt einer Insel''. Verlag Hansen & Hansen, [[Itzhoe]] 1969. * ''Die Syltringer Sprache, die Syltringer Literatur.'' 1967 un 1975 * ''Die Sprachen der Insel Föhr: Föhrer Friesisch (Fering) und Plattdeutsch.'' Hansen & Hansen, [[Münsterdörp]] 1975 * ''Scripta Frisica: tinkbondel foar Arne Spenter (1926-1977).'' 1979 * ''Miscellanea Frisica: in nije bondel Fryske stúdzjes = een nieuwe bundel Friese studies = a new collection of Frisian studies.'' 1984 * ''Skriiw fresk; Schriw frasch; Skriiv friisk: Texte aus einem friesischen Literaturwettbewerb 1989/90.'' 1993 * ''A Frisian and Germanic miscellany: published in honour of Nils Århammar on his sixty-fifth birthday.'' 1996 * ''Handbuch des Friesischen – Handbook of Frisian studies.'' 2001 (tohoop mit [[Horst Haider Munske]] un anner) * ''Aspects of language: studies in honour of Mario Alinei.'' Papers presented to Mario Alinei == Literatuur == * ''Zum Tode von Nils Århammar'', in: ''Nordfriesland'', Nr.&nbsp;217, März 2022, S.&nbsp;11–17. == Nettverwiesen == * [http://opus4.kobv.de/opus4-fau/frontdoor/index/index/docId/664 ''Das Nordfriesische'', Vortrag von Århammar (2007)] (PDF-Datei, 2,6 MB) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Arhammar, Nils}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2022]] [[Kategorie:Boren 1931]] [[Kategorie:Börger von Sweden]] [[Kategorie:Germanistik]] [[Kategorie:Frisistik]] [[Kategorie:Noordfreesch]] [[Kategorie:Noordfreesland]] tcx3s89tkzc24nr3q56killvxenpj99 0 189023 1072020 1071727 2026-07-10T17:13:41Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072020 wikitext text/x-wiki De '''Plattdüütsche Wikipedia''' (Ünnertitel: ''Dat free’e Nakieksel'') is de [[Wikipedia|Wikipediauutgaav]] op [[Plattdüütsch]] un is in’n April 2003 opstellt worrn.<ref>{{Internetquelle |url=https://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaGrowthSummary.htm |titel=Wikipedia Statistics - Site map |abruf=2025-01-25 }}</ref> De Uutgaav het in’n {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} {{NUMBEROFARTICLES}} Artikels. De Spraakuutgaav steit för alle plattdüütschen Dialekten in [[Düütschland]] apen, het man to’n gröttsten Deel Artikels in [[Noordneddersassisch|noordneddersassischen]] Dialekten. De [[Nedderlandsch-Neddersassische Wikipedia|nedderlandsch-neddersasssiche Wikipedia]] för de plattdüütschen Dialekten in den [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] is sied den 24.&nbsp;März 2006 ene egen Uutgaav. De Spraakuutgaav het {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} aktive Brukers un {{NUMBERINGROUP:sysop}} Adiministraters. == Historie == {{Kiek ook bi|Wikipedia:Historie vun de Wikipedia|titel1=Historie vun de plattdüütsche Wikipedia}} An’n 10. Januar 2003 geev dat de eerste Anfraag för ene plattdüütsche Wikipedia op de Wikipedia-Mailing-List<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1365</ref>. Aver dor keem noch nix na. Eerst as an’n 15. März<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1542</ref> un 17. April<ref>http://thread.gmane.org/gmane.science.linguistics.wikipedia.international/1576/focus=1579</ref> 2003 en annern Bruker noch wedder nafraagt hett, hett dat klappt. De [[Bruker:Baas|Bruker Baas]] (later heet he denn [[Bruker:Plattmaster|Bruker Plattmaster]]) wull geern dat Artikelschrieven op Platt anfangen. An’n 27. April weer dat denn sowiet un he hett in de plattdüütsche Wikipedia de eersten Artikels schreven. Toeerst dee he dat noch ünner de Adress [[:za:|za.wikipedia.com]], en Afkörten, wat nu de Wikipedia op [[Zhuang]] tohöört. De Adress weer al för de Wikipedia op Zhuang inplaant, doch de Bruker Baas hett ehr för siene plattdüütschen Artikels kapert, vun wegen dat en egen plattdüütsch Wiki noch nich opsett weer. An’n 31. Mai hett de Wikipedia denn ehr richtige Adress ünner nds.wikipedia.com kregen (hüüt is de Domään för all Wikipedia-Projekten .org, nich mehr .com). In de eersten Maanden bet Enn Juni harrn de Brukers över 300 Artikel schreven un dormit höör de plattdüütsche Wikipedia kort to de twintig gröttsten Wikipedias<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Multilingual_statistics&oldid=1182062#Rankings en:Wikipedia:Multilingual statistics 2003]</ref>. Denn is dat Intress vun de Pioneer-Brukers wat afebbt un eerst wedder to Enn vun dat Johr 2004 nehm dat Intress wedder to. Den 1. Januar 2007 weer de Wikipedia blots noch de 89.-gröttste<ref>[[:en:Wikipedia:Multilingual statistics]]</ref>. Op de aktuelle [[MediaWiki]]-Software (Phaas 3) is dat Wiki in’n Januar 2004 ümstellt worrn. Dor sünd Delen vun de Versionshistorie un to’n Deel ganze Artikels bi verloren gahn. == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Wikipedia]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 425ht3vk34563y6q57d5b2qa83xisza 0 191561 1072069 1071768 2026-07-10T21:27:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072069 wikitext text/x-wiki {{Infobox Spraak|ISO3=wep <small>(för Westfäölsk allgemeen)</small>|Spraak=Vestfaliano<br/>''sapato de pau''|Länner={{BRA}} <small>([[Rio Grande do Sul]], [[Santa Catarina]])</small>|Spreker=ca.&nbsp;3000|KSpraak=Vestfaliano|Klassifikatschoon=[[Westgermaansche Spraken|Westgermaansk]] :[[Plattdüütsch|Plattdüütsk]] ::[[Westfäölsk Plat|Westfäölsk]]|Amtsspraak=[[Westfália]], [[Rio Frande do Sul]], {{BRA}}|Minderheitensprache=Santa Catarina|Minnerhedenspraak=Santa Catarina}} '''Vestfaliano''' ([[Portugeesche Spraak|portugesisk]] för „westfäölsk“) beteket twee [[Westfäölsk Plat|westfäölske]] Dialekte, de an de 3000 Lüde in lüttken [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in’n Süden van [[Brasilien|Brunsilgen]] küert. De ene Dialekt is de [[Ostwestfäälsch|auswestfäölske]] Rio-Grandenser Dialekt van [[Evangeelsch-luthersche Karken|evangeelske]] Inwannerers besunners in de Gemene [[Westfália]] in’n brunsilsken Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]], de auk den [[Ökelnaam|Kiäkelnaome]] ''Sapato-de-pau'' (portugesisk för ‘Holtsken’) het un daor sied 2016 tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke is, de anner is de [[Mönsterlänsk Platt|mönsterländske]] Catarinenser Dialekt van [[Röömsch-kathoolsche Kark|kathoolsken]] Inwannerers in’n Bundsstaot [[Santa Catarina]], de anners äs dat ''Sapato-de-pau'', [[moribund]] un kene Amtsspraoke in de Giägend is. Westfäölske Inwannerer brachten de Spraoke uut [[Westfalen|Westfaolen]] met in den Süden van Brunsilgen met, wo se sik daallaten hebbet un auk vandaag [[Spraakeiland|Spraokeilannen]] in den Bundsstaoten Rio Grande de Sul un [[Santa Catarina]] billt.<ref name=":0">{{Internetquelle |autor=Rosane Werkhasuen Luersen |url=http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |titel=A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf |archiv-datum=2015-04-19 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }}</ref> Vestfaliano wärrt in dat [[Taquari-Daal]], [[Westfália]] un [[Teutônia]] küert, wo sik protestantske Inwannerer daallaten hebbet un sik de Dialekt biäter haulen konn. In den Süüdausten van Santa Catarina hebbet sik in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]], kathoolske Inwannerer daallaten. Hier het sik dat Vestfaliano nich so good haulen.<ref name=":0" /> Besunners in de Gemeen Westfália is de westfäölske Dialekt bewaort bliäwen un een graute Deel van de Minsken in de Gemene bruukt Vestfaliano noch äs Alldagspraoke.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.independente.com.br/ops/404 |titel=Dicionário da Língua Westfaliana será lançado dia 4 de setembro |werk=Idependente |datum=2019-08-27 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20231111071405/https://independente.com.br/dicionario-da-lingua-westfaliana-sera-lancado-dia-4-de-setembro/ |archiv-datum=2023-11-11 |abruf=2025-05-13 |sprache=pt }}</ref> Mit alleen 3000 Spriäkersken un Spriäkers, sall sik de Dialekt wal man nich meer lange haulen können. De Chancen, dat Vestfaliano bestaon blivt, steit so leger äs bi dat [[Pomerano]].<ref name="plattmakers">{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/weten/Brasilien |titel=Weten: Plattdeutsch in Brasilien |abruf=2025-05-13}}</ref> 2016 keem een Wöörbook ruut, dat ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira''; <ref name="plattmakers" /> 2022 auk ene [[Grammatik]]: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''.<ref>{{Internetquelle |url=https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira |titel=„Gramática da Língua Westfaliana Brasileira“: Buch über das Plattdeutsche |abruf=2025-05-13 |sprache=de}}</ref> == Naome == De Noame ''Vestfaliano'' is dat portugesiske Woord för „westfäölsk“. De portugesiske Kiäkelnaome ''Sapato-de-pau'' kümmt van dat portugesiske Woord för Holtsken, de as typisk för de westfäölsken Lüde in de Regioon gellt. De Vestfaliano-Spiräkers seggt up Platt sülvenst slicht „Platt“ oder af un an auk „Plattdüütsk“, wenn se ere Dialekt beteken. „Düütsk“ bruket se nich eren westfäölsken Dialekt to beteken, man as Naome för anner düütske Varietäten, so äs dat Haugdüütsk un dat brunsilske [[Hunsrücker Platt]].<ref>Luciana Sulzbach 2004, S. 52.</ref> == Klassifikatschoon == Vestfaliano tellt to de [[Westfäölsk Plat|westfäölsken]] Dialekte, wat an Kennteken so äs twee verscheden a-Lude ([[toonlang]] ā so äs in ''maken'' {{IPA|maː.kn̩}} un [[Ooldlang|auldlang]] â, so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}}) un de bruoken [[Tweeklang|Diphthongen]] so äs ''iä'', ''oa'', ''öe'', ''uo'' un ''üe'' to seen is.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29">Sulzbach 2004: S.&nbsp;129.</ref> Binnen dat Westfäölske tellt de Riograndenser Dialekt to de austwestfäölske Ünnergrupp, wat Kennteken so äs de [[Hiatilger]] to’n Bispiäl in ''Egger'' ‘Eier’ un ''Fruwwen'' ‘Frauen’ wiest.<ref>Luciana Sulzbach 2004, S.&nbsp;139.</ref> De Wannel van dat auldlange â to {{IPA|au}} so äs in ''Schaup'' {{IPA|sxaup}} ‘Schaop’ un ''Maunt'' {{IPA|maunt}} ‘Maond’ is typisk för dat austwestfäölske [[Ossenbrügger Platt|Ossenbrügger]] un [[Tiäkenbuorger Platt]] van de dat Vestfaliano in Rio Grande do Sul afstammt.<ref name="Sulzbach 2004plattmakers29" /><ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> <!--== Historie ==--> == Spraokgebeed == [[Bild:Vestfaliano_in_Rio_Grande_do_Sul.svg|duum|Vestfaliano in Rio Grande do Sul:<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#ffaaaa|TEXT=Vestfalianosprakige Gemene}}<br/>{{Koortlegenn|KLÖÖR=#fb2c2c|TEXT=Gemene mit Vestfaliano äs Amtsspraoke}}]] [[Bild:Vestfalliano_in_Santa_Catarina.svg|duum|Vestfaliano in Santa Catarina]] Vestfaliano warrt in twee süüdbrasiliaansken Sproakeilannen küert. Dat ene Spraokeiland liggt in de Midde van de brasiliaanske Bundsstaot [[Rio Grande do Sul]] in’n Gemenen [[Immigrante]], [[Teutônia]] un [[Westfália]]. In Westfália is de Sproake sied 2016 auk tohaupe mit Portugesisk Amtsspraoke in de Gemene.<ref>{{Internetquelle |url=https://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |titel=Lei nº 1302, de 16 de março de 2016 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190418013906/http://camarawestfalia.rs.gov.br/wp-content/uploads/2016/05/1302.pdf |archiv-datum=2019-04-18 |abruf=2025-05-14 |sprache=pt }}</ref> Dat anner Spraokeiland liggt in’n Süüdausten van’n Bundsstaot [[Santa Catarina]] in den Gemenen [[Águas Mornas]], [[São Bonifácio]], [[São Martinho]], [[Braço do Norte]], [[São Ludgero]], [[Armazém]], [[Santa Rosa de Lima (Santa Catarina)|Santa Rosa de Lima]], [[Rio Fortuna]] un [[Grão Pará]]. Hier is Vestfaliano in kene Gemene Amtsspraoke. == Spriäkertallen == Dat Vestfaliano küert an de 3000 Minsken. In Westfália giäwet de Öllern de Spraoke auk an de Kinner wieder. In de Öllersgruppe buowen 25 Jaoren küerden 2004 100&nbsp;% in Westfália dee Sproake. In de Gruppe unner 25 geev dat 13,3&nbsp;% (daormang 3,3&nbsp;% mit slechte un 10&nbsp;% mit middelmatige Spraakkompetenz), de Vestfaliano nich good küern küönt.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;200.</ref> == Phonetik un Phonologie == === Vokale === Dat Vestfaliano unnerscheedt so äs anner westfäölske Dialekten tein korte un niägen lange Vokale.<ref name="Sulzbach 2004:160">Sulzbach 2004: S.&nbsp;160&nbsp;f.</ref> De Vokale sind unner in de Tabelle uplist: {| class="wikitable" |+Vokale in’n Vestfaliano<ref name="Sulzbach 2004:160" /> ! ! colspan="4" |vüörn ! colspan="2" rowspan="2" |midde ! colspan="2" rowspan="2" |achtern |- ! ! colspan="2" |unrund ! colspan="2" |rund |- ! !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang !kurz !lang |- |'''uopen''' |i |iː |y |yː | | |u |uː |- |'''halw-uopen''' |ø |øː | | | | |o |oː |- |'''midde''' |e |eː | | |ǝ | | | |- |'''halw-sluoten''' |ɛ |ɛː | | | | |ɔ |ɔː |- |'''sluoten''' | | | | |a |aː | | |} De Santa Catarina-Dialekt het anners as de Rio-Grandenser Dialekt nasale Vokale as Allophonen vüör Nasaalvokalen uut dat Portugesiske üöwernamen.<ref name="Sulzbach 2004:160" /> So äs auk anner westfäölske Dialekte unnerscheedt dat Vestfaliano viäle Diphthonge. Dat giwt de Diphthonge, de sik so äs in anner plattdüütsken Dialekten uut de auldlangen Vokalen billen, de bruoken Diphthongen, de typisk för dat Westfäölske sind, Diphthongen, de sik uut een /r/ na Vokaal billen un in’n Unnerscheed to anner plattdüütsken Dialekten auk Diphthongen, de sik uut de Lautfolge /j/ un Vokaal billen. Hier unner sind de Diphthonge in dat Vestfaliano uplist:<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;163&nbsp;ff.</ref> * /iɛ/ * /oa/ * /yə/ * /uɔ/ * /ai/ * /au/ * /ɛi/ * /øy/ * /ɔy/ * /ɔu/ * /io/ * /iu/ * /iu:/ === Konsonanten === Dat Vestfaliano unnerscheedt 21 Konsonanten as Phoneme. Dat Konsonanteninventar kümmt mit den meisten annern plattdüütsken Dialekten üöwereen. Ene Besunnerheid in’n Rio-Grandenser Dialekt sind de palatalen Lude /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut dat Portugesise üöwernuomen sind.<ref name="Sulzbach 2004:165">Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> De Tabelle unner wiest de Konsonanten in beiden Dialekten van dat Vestfaliano. Konsonanten, de dat alleen in enen Dialekt givt, steit in Klamers. {| class="wikitable" ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Labial|lab.]] ! colspan="2" |[[Alveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Postalveolar|post-]] [[Postalveolar|alv.]] ! colspan="2" |[[Palataal|pal.]] ! colspan="2" |[[Velar|vel.]] ! colspan="2" |[[Glottal|glott.]] |- |[[Stemmlosigkeid|stl.]] |[[Stemmhaftigkeid|sth.]] |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |stl. |sth. |- ![[Plosiv|Plosiven]] |[[Stemmlosen bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|p}}]] |[[Stemmhaften bilabialen Plosiv|{{IPA-Text|b}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|t}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Plosiv|{{IPA-Text|d}}]] | | | | |[[Stemmlosen velaren Plosiv|{{IPA-Text|k}}]] |([[Stemmhaften velaren Plosiv|{{IPA-Text|g}}]]) | | |- ![[Nasaal (Phonetik)|Nasalen]] | |[[Stemmhaften bilabialen Nasaal|{{IPA-Text|m}}]] | |[[Stemmhaften alveolaren Nasaal|{{IPA-Text|n}}]] | |([[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]) | | | |[[Stemmhaften velaren Nasaal|{{IPA-Text|ŋ}}]] | | |- ![[Vibrant|Vibranten]] | | | |[[Stemmhaften alveolaren Vibrant|{{IPA-Text|r}}]] | | | | | | | | |- ![[Frikativ|Frikativen]] |[[Stemmlosen labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|f}}]] |[[Stemmhaften labiodentalen Frikativ|{{IPA-Text|v}}]] |[[Stemmlosen alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|s}}]] |[[Stemmhaften alveolaren Frikativ|{{IPA-Text|z}}]] |([[Stimmlosen postalveolaren Frikativ|ʃ]]) |([[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]) |[[Stemmlosen palatalen Frikativ|{{IPA-Text|ç}}]] | |[[Stemmlosen velaren Frikativ|{{IPA-Text|x}}]] | |[[Stemmlosen glottalen Frikativ|{{IPA-Text|h}}]] | |- ![[Lateraal (Phonetik)|Lateralen]] | | | |[[Stimmhaften lateralen alveolaren Approximant|l]] | |([[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]) | | | | | | |} De Plosiven /p t k/ sind de Catarinenser Dialekt woordfinaal aspireert,so as {{IPA|trapʰ}} ‘Trapp’, {{IPA|blatʰ}} ‘Bladd’, {{IPA|lɛk}} ‘leck!’.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;49&nbsp;ff.</ref> /s/ is an’n Woordanfang un Woordenne een stemmloos {{IPA|s}. In de Woordmidde sind {{IPA|s}} un {{IPA|z}} friege Allophone.<ref name="Vandresen 1970:51">Vandresen 1968: S.&nbsp;51&nbsp;51f.</ref> In Konsonantenkluuster is de Uutspraoke van /s/ een [ʃ]. Dat /ʃ/ kann in welcke Lenwöör in de Woordmidde os ʒ oder ʃ uutspraoken wärrn.<ref name=":7">Vandresen 1968: S.&nbsp;52.</ref>De velare Frikativ /x/ kennt de Allophone {{IPA|x̟}} vüör un nao Vüörvokalen (Gesecht {{IPA|ˈx̟e.sex̟t}}), {{IPA|x̪}} vüör un na Achtervokalen (Goos {{IPA|x̪ɔːs}}) un dat friege Allophoon {{IPA|h}} ({{IPA|hɔːs}}). In’n Anluud van Sülven na ene Sülve mit [x] in’n Anluud tridd auk dat Allophoon [g] up, so as [xagel]].<ref name="Vandresen 1970:52">Vandresen 1968: S.&nbsp;52&nbsp;f.</ref> /m n ŋ/ köönt sylaabsche Konsoanten sien ʃlɔ:pm, ken, ki:kŋ.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;53&nbsp;f.</ref>/l/ is an’n Woordenne velariseert {{IPA|ɫ}}<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;54&nbsp;f.</ref>/r/ het de friegen Allophone {{IPA|[[Alveolaren Tap|ɾ]]}} un {{IPA|[[Alveolaren Vibrant|r]]}}.<ref>Vandresen 1968: S.&nbsp;55&nbsp;f.</ref> De Rio-Grandenser Dialekt kennt anners so de Catarinenser Dialekt /g/ os Phoneem. An’n Woordanfang un in de Woordmidde is de Uutspraoke [g], an’n Woordenne is de Uutspraoke [x]. Ene Besunnerheid sind de palatalen Konsonanten /[[Stimmhaften palatalen Nasaal|ɲ]]/, /[[Palatalen lateralen Approximant|ʎ]]/ un /[[Stemmhaften postalveolaren Frikativ|{{IPA-Text|ʒ}}]]/, de uut’n Portugeesken stammt un in de Catarinenser Dialekt nich vüörkuomet. Anners as de Catarinenser Dialekt het de Rio-Grandenser Dialekt keen egen Phoneem /ʃ/, üm dat de Dialekt de öllere Uutspraoke /sk/ oder /sx/ bewaort het. Auk in Leenwöörder bruket de Rio-Grandenser Dialekt [sk] för ʃ. [ʃ] kümmt man os Allophoon van /s/ in Konsonantenkluuster up.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;165&nbsp;ff.</ref> <--=== Akzent ===--> == Grammatik == === Substantive === Substantive bögt Vestfalino so äs de meisten anner plattdüütsken Dialekte nao [[Kasus]] ([[Nominativ|Subjektfall]]/[[Objektfall]]), [[Antall (Grammatik)|Numerus]] ([[Eentall|Singular]]/[[Mehrtall|Pluraal]]) un [[Genus (Grammatik)|Genus]] (maskulin/feminin/neutrum). Den Pluraal billt Vestfaliano mit den Suffixen ''-er'' (''Kiänd''&nbsp;>&nbsp;''Kinner''), ''-(e)n'' (''Mensk''&nbsp;>&nbsp;''Mensk-en'', ''Straude''&nbsp;>&nbsp;''Straude-n''), ''-s'' (''Kerl''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Kerl-s''), enen [[Nullmorpheem]] (''Bloumen''&nbsp;>&nbsp;Pl. ''Bloumen-∅'') oder so äs anner westfäölske Dialekte mit ''-e'' (''Fisk''&nbsp;>&nbsp;''Fisk-e''). Anner Substantive markeert den Pluraal auk noch mit [[Ümluud]], so äs ''Vugel''&nbsp;>&nbsp;''V<u>ü</u>gel,'' ''Huus''&nbsp;>&nbsp;''Hüser'' oder ''Flauh''&nbsp;>&nbsp;''Fläuhe.''<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;149&nbsp;ff.</ref> === Pronomen === === Personaalpronomens === De [[Personaalpronomen|Personaalpronomens]] sind up Vestfaliano: ''ik'' (1.&nbsp;Sg.), ''du'' {{IPA|du(ː)~tu(ː)}} (2.&nbsp;Sg.), ''häi/säi/et'' (3.&nbsp;Sg m./f./n.), ''wäi'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). De höfflike Anspraoke is ''gäi''.<ref>Sulzbach 2004: S.&nbsp;156&nbsp;f.</ref> De Formen för den Objektfall sind: ''mäi'' (1.&nbsp;Sg.), ''däi'' (2.&nbsp;Sg.), ''em/iär/et'' (3.&nbsp;Sg. m,/f./n.) ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''säi'' (3.&nbsp;Pl.). === Possesivpronomens === De [[Possesivpronomen|Possesivpronomens]] sind: ''mäin'' (1.&nbsp;Sg.), ''däin'' (2.&nbsp;Sg.), ''säin/iär/säin'' (3.&nbsp;Sg. m./f./n.), ''us'' (1.&nbsp;Pl.), ''ju'' (2.&nbsp;Pl.), ''iär'' (3.&nbsp;Pl.). === Artikels === De bestemmte Artikel is in’n Singulaar ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}) för maskuline un feminine Substantive un ''dat'' för neutrale Substantive. Bi maskulinen Substantiven verännert sik de Artikel in’n Objketfall un wärrt ''den''. De anner bestemmten Artikels verännert sik nich. In’n Pluraal is de bestemmte Artikel för alle Genera un Kasus ''däi'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=rs}}) / ''de'' ({{Lütt Grootbookstaven|1=sc}}). De unbestemmte Artikels is ''äin'' för maskuline un neutrale Substantive un ''äine'' för feminine Substantive. De Artikel verännert sik nich na Kasus.<ref name=":4">Sulzbach 2004: S.&nbsp;155.</ref> === Adjektive === Adjektive stemmt mit dat Substantiv up dat se Betog niämet in Kasus, Numerus un Genus üöwereen. För de swack bögt Adjektive bruukt Vestfaliano de Suffixe ''-e'' bi feminine un neutrale Substantive, so äs in ''däi daude Fruusmensk'' un ''dat gaude Braut'', ''-e'' för maskuline Substantive in’n Subjektfall un ''-e(n)'' för maskuline Substantive in’n Objektfall, so äs in ''däi graude Disk'' . In’n Pluraal ennt de stark böggt Adjektive up ''-e'' oder ''-en'', so äs ''däi gröune Biärge.'' De starke Deklinatschoon van de Adjektive unnerscheed de Suffixe ''-e'' oder ''-en'' för maskuline Substantiven, ''-en'' oder -Ø för de neutralen Substativen, ''-e'' oder ''-Ø'' för feminine Substantiven un ''-e'' Pluraal. {| class="wikitable" |+Adjektivdeklinatschoon in’n Vestfaliano<ref name=":4" /> !Numerus !Genus !Kasus !stark !swack |- | rowspan="6" |'''Singulaar''' | rowspan="2" |'''maskulin''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e(n)'' |''-e'' |- |'''Objektfall''' |''-en'' |- | rowspan="2" |'''feminim''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(e)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''neutrum''' |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-(en)'' | rowspan="2" |''-e'' |- |'''Objektfall''' |- | rowspan="2" |'''Pluraal''' | rowspan="2" | |'''Subjektfall''' | rowspan="2" |''-e'' | rowspan="2" |''-e(n)'' |- |'''Objektfall''' |} === Verben === De Verben wärrt in dat Präsens na Persoon un Numerus böggt. In dat Präsens sind de Morpheme: ''-∅'' (1.&nbsp;Sg.), ''-∅'' (2.&nbsp;Sg.), ''-e(t)'' {| class="Tabell" | ! colspan="2" |maken |- | !Singulaar !Pluraal |- |1.&nbsp;Persoon |ik maak-'''∅''' | rowspan="3" |wäi, ju, säi mak-'''et''' |- |2.&nbsp;Persoon |du maak-'''∅''' |- |3.&nbsp;Persoon |häi/säi/et mak-'''e(t)''' |} <!--== Syntax ==--> == Woordschatt == Dat Vestfaliano bruukt viäle portugeeske Leinwöörder. De Antall Leinwöörder is man vergliäken mit dat Hunsrücker Platt, dat in de Regioon auk spruoken wärrt ringer. De Grünn daorför sind de gröttere Antall Hunsrücksch-Spriäkers un dat viäl gröttere Spraokgebeed, de längere Tied in Brunsilgen un de ringe Kontakt, den de westfäölsken Inwannerers mit Portugeeskspriäkers harrn.<ref>Born 1994: S.&nbsp;144.</ref> == Schrievwies == De westfäölsken Dialekte in Brasilgen weren un sind auk noch grotendeels spruoken un kene schriäwen Spraoken. Se hebbet kene Schrift- oder Literatuurtraditschoon uutsunnen. De Schriewwies orienteert sik an dat haugdüütske Vüörbild, dat bet in de 1940-er Jaren noch in de School liärt worrn is un de Spraoke inn Goddsdeenst is. Mit dat Wöörbook un de Grammatik för de Rio-Grandenser Dialekt is de Versöök mitvermaakt, ene eenheidlike Schrivwiese to finnen. == Ünnersöök == Dat Vestfaliano in Brasilgen weer lange Tied meist gaor nich ünnersöcht oder beschriäwen worrn. De graute Deel Weiätenschoppers, de sik mit de Varieäten befatet sind sülvenst mit Vestfaliano os Spraoke upwussen oder kuomt uut de Giägend van de westfäölsken Spraokeilannen in Brasilgen. So ton Bispeel Paulino Andresen, de 1970 mit siene Dissertatschoon üöwer de Phonologie van de Catarinenser Dialekt in Rio Fortuna de eerste wiötenschoplike Publikatschoon to dat Vestfaliano ruutbrocht het un sülvst uut Rio Fortuna stammt. Auk de Ünnersökersken Rosane Werkhausen, ALine Horst un Sulzbach stammt uut de westfäölsksprakigen Gemenen in dat Val do Taquuari. == Textbispiäl == <blockquote>'''Anspraoke bi dat Familiendriäpen Ahlert''':<ref name="Sulzbach 2004:169">Sulzbach 2004: S.&nbsp;169.</ref> Et sinn oll mähr oss hunnerd Joar vergaun ose däi Christian mät siene gansen Familge nau Brasilgen henn kuem is. Häi was oll mähr oss füftig Joar ault oss häi up däi Räise gaun is. Et is vöer us wichtig dat wie vandage noch siene Sprauke küten küönt un auk dot. Wenn äine van Düütskland hir hen kümmt däi wünnert sik dat sal wat vadamt möglik is. Deswiegen mochte ik verlangen dat wie olle däi Staaken faste hault ümme dat et wieder gaut döt. In Panambi hätze üin Dach wo däi Lüe däi van Plattdüütske hiär stammet, bloss Platt küten dot. Däi Dach is in Mäi. Viäläicht hiär in Teutônia (vandage Wesfália) wör dat interessant dat däi Angestellten van dat Rathuus sau wat bestimmen därn.</blockquote> <blockquote>'''Phoneetske Transkriptschoon''':<ref name="Sulzbach 2004:169"/> et sin ol mɛː os hunert joːa fergaun osə dɛɪ krystian mɛt siːnə familgə nau brasilgən hɛn kuɔdm iz. hɛɪ vas mɛː os fytik joːa auld os hɛɪ up dɛɪ rɛɪzə gaun iz. et it føə uz viçtik dat viː vandagə nox siːnə sxprauke kydən kyənd un auk dɔt. vɛn ɛɪn fan dyːtskland hiɛ hɛn kymt dɛɪ vunərd zik dat zal wat vadamd møəglik iz. desviɛgən møxde ik vərlaŋə dat viː olə dɛɪ sxtaːkən dastə hauld ymə dat et viɛr gaun død. in panambi hɛs ɛɪn dax voː dɛɪ lyə van platdyːtskə jiɛ sxtammt, blɔs plat kydən dod. dɛɪ dax iz in mɛi. viɛlɛɪçt hiɛ in teutoːɲa vøːr dat interezant dat dɛɪ angesxteltən van dat rathuːs zau vat bəsxtimən dɛrn.</blockquote> == Weblenke == * [https://www.youtube.com/channel/UCeizN3dY9yHIciGkARExZZQ Amigos do Sapato de Pau] – Kanaal van de Vestfaliano-Gruupe uut Westfália up ''youtube.com'' == Literatuur == === Wöörderböker un Grammatiken === * [[Lucildo Ahlert]]: ''Dicionário da Língua Westfaliana Brasileira. Plattdüütsk - Deutsch - Português; Português - Plattdüütsk - Deutsch.'' 2019, 498 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Dicion%C3%A1rio-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) * Lucildo Ahlert: ''Gramática da Língua Westfaliana Brasileira''. 2022, 334 Sieden ([https://plattmakers.de/de/book/Gram%C3%A1tica-da-L%C3%ADngua-Westfaliana-Brasileira plattmakers-black]) === Wetenschoplike Artikels === * Aline Horst: Variação e contatos linguísticos do vestfaliano rio-grandense falado no Vale do Taquari. Dissertatschoon Universidade Federal do Rio Grande do Sul 2014. ([https://lume.ufrgs.br/handle/10183/102193 online])7 * Lucildo Ahlert: ''Cultura westfalians: Percepções sobre a sua realidade, importância e expectativas futuras no municíopio de Westfália'', Instituto Superior de Educação Ivoti (ISEI), 2012. ([https://www.academia.edu/34865899/INSTITUTO_SUPERIOR_DE_EDUCA%C3%87%C3%83O_IVOTI_ISEI_CURSO_DE_ESPECIALIZA%C3%87%C3%83O_EM_APRENDIZAGEM_DA_LINGUA_ALEM%C3%83_CULTURA_WESTFALIANA_PERCEP%C3%87%C3%95ES_SOBRE_A_SUA_REALIDADE_IMPORT%C3%82NCIA_E_EXPECTATIVAS_FUTURAS_NO_MUNIC%C3%8DPIO_DE_WESTF%C3%81LIA online]) * Göz Kaufmann: P''lautdietsch, Pomerano und Vestfaliano in Lateinamerika: Migrationsgeschichte, Sprachstand, Forschungsmethoden.'' In: Andreas Bieberstedt u.&nbsp;a. (Ruutgevers): ''100 Jahre Niederdeutsche Philologie: Ausgangspunkte, Entwicklungslinien, aktuelle Herausforderungen - Teil 2: Aktuelle Forschungsfelder''. Berlin: Peter Lang.S.&nbsp; 283–313. * Fernanda von Mühlen: ''Vitalidade e contatos linguísticos do vestfaliano na topodinâmica de ocupação de Vale do Taquari, Brasil.'' ([https://lume.ufrgs.br/bitstream/handle/10183/289240/001244249.pdf?sequence=1&isAllowed=y online]) * [[Rosane Werkhausen Luersen]]: ''A situação de contato plurilíngue no sul do Brasil,'' 2009 ([https://web.archive.org/web/20200729100134/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf online], {{Archive.org|https://web.archive.org/web/20150419103522/http://www.fsma.edu.br/visoes/ed08/Edicao_8_artigo_4.pdf}}) * [[Luciana Sulzbach]]: ''Eine empirische Untersuchung zweier Varietäten des Brasildeutsch''. [[Dissertatschoon]] [[Universität Hannober]] 2004 ([https://repo.uni-hannover.de/items/ef30f5d2-46cd-4f01-a491-ef41698614f9 DOI]) * Paulino Vandresen: ''Fonologia do vestfaliano de Rio Fortuna''. Dissertatschhon Universidade Federal do Rio dé Janeiro 1968 ([https://repositorio.ufsc.br/xmlui/handle/123456789/74647 online]) * Paulino Vandresen: ''Estudo comparativo do bilingüismo em duas áreas de colonização alemã.'' In: Ana M. Carvalho (Ruutgeverske): ''Português em Contato.''Vervuert Verlagsgesellschaft: [[Frankfort an’n Main]], [[Madrid]]: 2009, S.&nbsp;199–214. * Agemir Bavaresco (Ruutgever): ''Die „Mottersproch” in der Vielfalt des Deutschen: A língua materna na diversidade do alemão''. Editora Fundação Fênix, [[Porto Alegre]]: 2022. ([[online]]) == Footnoten == <references responsive="" /> {{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Brasilien]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] qgzq51x9mivaguiveh39j035y1lr970 0 192053 1072060 1071761 2026-07-10T20:42:36Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072060 wikitext text/x-wiki [[Datei:Heilmann, Tobias.jpg|mini|hochkant|Tobias Heilmann (2018)]] '''Tobias Heilmann''' (* [[20. Oktober]] [[1975]] in [[Celle]]; † [[28. Mai]] [[2025]] in [[Ummern]]) weer en [[Düütschland|düütsch]] Politiker ([[SPD]]). Van November 2021 bit to sein Dood heer he Landraat vun den [[Landkreis Gifhorn]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Kreisverwaltung-und-Politik/Der-Landrat/ |titel=Der Landrat |werk=www.landkreis-gifhorn.de |hrsg=Landkreis Gifhorn |abruf=2025-05-29}}</ref> Tovör weer he van November 2017 bit Oktober 2021 Afordneter vun den Landdag in [[Neddersassen]]. == Leven == Heilmann weer oorsrünglich as [[Industriekoopmann]] tätig. Vör sien Tiet as Landraat vun den Landkreis Gifhorn weer he Liddmaat vun den Raat vun de Gemeend Ummern, Liddmaat vun den Samtgemeendraat [[Samtgemeend Wesendorf|Wesendorf]] un Liddmaat vun den Kreisdag vun [[Landkreis Gifhorn|Gifhorn]]. In’n Raat vun de Gemeend Ummern weer he dormals Vörsitter, in de beid anner Kommunalparlamenten stellvertreedend Vöörsitter vun de SPD-Fraktschoon. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017|Landdagswahl an’n 15. Oktober 2017]] schaff he as Direktkandidat vun de SPD den Intoog in den Landdag vun Neddersassen.<ref>{{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}}</ref> Bi de [[Kommunalwahlen in Neddersassen 2021|Landraatswahl in‘n September 2021]] is he as SPD-Kandidat gegen Amtsinhebber [[Andreas Ebel (Politiker)|Andreas Ebel]] ([[Christlich Demokratsche Union vun Düütschland|CDU]]) antreeden. In den eersten Wahlgang reck he 38 % vun de Stimmen. Tüschen hüm un Ebel (34 %) funn an’n 26. September 2021 en Steekwahl statt, de he mit 64 % vun de Stimmen för sück entscheeden kunn.<ref>{{Internetquelle |url=https://votemanager.kdo.de/20210912/03151000/praesentation/ |titel=Kommunalwahlen 2021, Landratswahl Landkreis Gifhorn |werk=votemanager.kdo.de |hrsg= |abruf=2021-09-28}}</ref> Heilmann lhett doruphen sien Landdagsmandaat daal leggt; för hüm is [[Barbara Beenen]] nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |titel=Ersatzpersonen (Nachrücker) |hrsg=Die Präsidentin des Niedersächsischen Landtages |werk=www.landtag-niedersachsen.de |abruf=2021-11-09 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20211109221410/https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/nachruecker/ |archiv-datum=2021-11-09 |offline=ja }}</ref> Dat Amt vun den Landraat hett he bit to sien Dood utöövt. Tobias Heilmann is in’n Mai 2025 in dat Öller vun 49 Jahren nah en unverwacht Tosommenbröök storven.<ref>{{Internetquelle |autor=Bastian Till Nowak |url=https://kurt-gifhorn.de/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-im-alter-von-nur-49-jahren-verstorben |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist im Alter von nur 49 Jahren verstorben |werk=Magazin KURT |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=28.05.2025}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409138329/gifhorns-landrat-tobias-heilmann-ist-gestorben.html |titel=Gifhorns Landrat Tobias Heilmann ist gestorben |werk=Gifhorner Rundschau |datum=28.05.2025 |sprache=de |abruf=29.05.2025}}</ref> He hett in Ummern leevt, weer verheiraadt un harr dree Kinner.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |titel=Tobias Heilmann, SPD |werk=www.ndr.de |hrsg=[[Norddeutscher Rundfunk|NDR.de]] |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240421113433/https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/landtagswahl_2017/landtagswahl3790.html |archiv-datum=2024-04-21 |abruf=2025-05-29 }}</ref> == Literatur == * [[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 58. == Weblinks == {{Commons|Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/abgeordnete-und-fraktionen/abgeordnete/details/tobias-heilmann/ |wayback=20211020075121 |text=Landtag Niedersachsen: Tobias Heilmann}} * {{Webarchiv |url=https://www.spdnds.de/personen/tobias-heilmann/ |wayback=20220627135840 |text=SPD Niedersachsen.de: Tobias Heilmann}} == Enkeld Nahwiesen == <references/> {{Normdaten|TYP=p|GND=|LCCN=|VIAF=|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2018-07-06}} {{SORTIERUNG:Heilmann, Tobias}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1975]] [[Kategorie:Storven 2025]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] r71kz7kcg3gychvujirk6ve1cw0dib5 0 192326 1072019 1071726 2026-07-10T17:12:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072019 wikitext text/x-wiki '''Plattdüütsch Regioprogramm''' betekent Formaten op [[Plattdüütsch]] in dat [[Radio]]. == Radioprogramm == De Höörfunk speelt ene wichtige Rull för dat Plattdüütsch.<ref name=":38">''Uns Spraak&nbsp;–&nbsp;Politik för Platt''. Bunnsraat för Nedderdüütsch & Nedderdüütschsekretariat 2020, S.&nbsp;12. ([https://www.niederdeutschsekretariat.de/wp-content/uploads/2020/10/SprachenCharta_2020.pdf online])</ref> Een vull [[Radio|Radioprogramm]] op Platt givt’t in Düütschland man nich. De Initschativ [[Funklock stoppen|''Funklock stoppen'']] het vun 2020 an versöcht een plattdüütsch Radioprogramm op de Been to stellen. Se mossten dat Programm ''[[Plattradio]]'' man wedder instellen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.plattradio.com/ |titel=Startsiet |werk=Plattradio |hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |offline=2026-01-11 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240227024838/https://www.plattradio.com/?rCH=2 |archiv-datum=2024-02-27 |abruf=2024-12-05 |sprache=nds }}</ref>''<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ln-online.de/kultur/regional/drei-monate-nach-start-medienrat-stoppt-plattradio-in-schleswig-holstein-EGSA5XWDVNGK3KTWBIQEVOVNRQ.html |titel=Drei Monate nach Start: Medienrat stoppt Plattradio in Schleswig-Holstein |werk=Lübecker Nachrichten |datum=2023-12-15 |abruf=2026-01-11 |sprache=de}}</ref> An 5. Januor 2026 geiht dat Nafolge-Projekt ''[[PLATTform]]'' bi de Apen Kanal Sleswig-Holsteen an Start.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/plattform/plattform-de-oort-foer-nedderdueuetsch-inn-shhb.html |titel=PLATTform – de Oort för Nedderdüütsch in'n SHHB |werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V. |datum=2025-12-15 |abruf=2025-12-26 |sprache=nds}}</ref> De NDR sennt mit ''[[Hör mal ’n beten to]]'' jeden Warkdag plattdüütsche Dööntjes. De ''[[Narichten op Platt]]'' vun NDR 90,3 in Hamborg un de [[Plattdüütsch Nahrichten|''plattdüütschen Nahrichten'']] op [[Radio Bremen]] sennt fiefmaal de Week aktuelle Informatschonen op Platt.<ref name=":12">[[Reinhard Goltz|Goltz]], Kleene: ''Niederdeutsch'', S.&nbsp;186.</ref> [[Düt un dat op Platt]] is een lütt plattdüütsch över allens interessants ut Neddersassen un [[Wi snackt Platt|''Wi snackt Platt'']] ut Hamborg. De Sennen warrt eenmal de Week bi NDR utsennt un künnt as [[Podcasting|Podcasts]] naluustert weren. Meklenborgsche Programmen op [[NDR 1 Radio MV]] sünd de [[Plappermoehl]], de [[Klönkist]], de Reportaag [[Platdütsch an’n Sünndag]] un dat Narichtenformat [[De Woch up Platt in mV|De Woch up Platt in MV]]. De nedderlandssche Internettradiosenner [[Alles Plat|''Alles Plat'']] sennt Programm kumplett op Platt.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.allesplat.nl/ |titel=Alles plat |archiv-url=https://web.archive.org/web/20241104053935/http://www.allesplat.nl/ |archiv-datum=2024-11-04 |abruf=2025-02-04}}</ref> Bet 2011 geev dat ook dat twentsche Radioprogramm ''[[Aksent]]'' op [[Radio Oost]].<ref>{{Internetquelle |url=www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |titel=Aksent |werk=rtvoost.nl |archiv-url=https://web.archive.org/web/20080317172643/http://www.rtvoost.nl/Programma/?id=62 |abruf=2008-04-17}}</ref> == Höörspelen == Besünners vun 1950 bet in de 1990-er Jaren sünd [[plattdüütsche Höörspelen]] in’t Radio geern anhöört worrn. Se hebbt man mit Maatregels to’n Geldsparen un den vundaag ringeren Tohörertallen een good Stück vun eer olen Stand verloren.<ref name=":11" /> In’n 1920-er Jaren begünn [[Hans Böttcher (Speelbaas)|Hans Böttcher]] plattdüütsche Theaterstücken un Höörspelen in’t Radio to bringen, wat to’n Enn keem, as de regionalen Senner in’n [[Natschonaalsotschalismus]] gliekschalt worrn sünd. Na’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] senn de [[Landssenner Swerin]] eerst regelmatig wat plattdüütschs, bet dat de DDR de regionalen Senner vereent harr. [[Radio Bremen]] un de Hamborger [[Noordwestdüütsch Rundfunk|Noordwestdüütschen Rundfunk]] (NWDR) arbeiden na den Weltkrieg wedder an plattdüütschen Höörspelen un hebbt later gemeensam an Stücken arbeidt. 1972 geev de Hamborger Redaktschoon de Höörspelen op, so dat se de plattdüütschen Stücken nu noch alleen in Bremen produzeert.<ref>[[Ulf Bichel]]: ''Hörspiel'', In: ''NSL,'' S.&nbsp;466–486.</ref> <!-- Hööspelen op Platt in NL? --> == Weblenken == * [https://www.funklockstoppen.de/ funklockstoppen.de] * [https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch Plattdüütsch Radio- un Podcastanbott] bi de NDR * [https://www.ndr.de/903/sendungen/narichten_op_platt Narichten op Platt bi NDR 90,3] * [https://www.bremeneins.de/themen/plattdeutsch-104.html Programm op Platt] bi Bremen eins * [https://www.heimatbund.de/plattform/ PLATTform] bi Heimatbund Schleswig-Holstein == Footnoten == <references/>{{SORTIERUNG:Plattduutsch Radioprogramm}} [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Radio]] 353fueqleir7oi1aeyz5lukumvllov5 0 192922 1072057 1071758 2026-07-10T20:38:18Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072057 wikitext text/x-wiki '''Three Dog Night''' weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] Rockband un van 1968 bit 1976 in de Originalbesetten aktiv. == Geschichte == De Grupp harr söben Liddmaaten, dorünner dree Singer (Danny Hutton, Chuck Negron un Cory Wells). De Gitarrenspeler weer Michael Allsup un Floyd Sneed speel Slagtüüch. An’n Bass weer Joe Schermie un de Keyboards wurrn vun Jimmy Greenspoon speelt. Die Band wurr vun [[Brian Wilson]] vun de [[Beach Boys]] fördert. De oorsprünglich Naam vun de Grupp weer ''Redwood'', se hemm sück aber umnöömt, wiel se in en Artikel leest harr, dat austraalsch [[Aborigines]] in kolt Nächten mit hör Hunnen tosommen slaapen deen; in besünners kolt Nächten hemm se dree Hunnen bruukt, um sück warm to hollen. Three Dog Night reck för de Musikverkööp in den USA 19 golden Schallplatten un twee Platin-Schallplatten. Se harr 21 Top-40-Hits. Sie hett Songs vun [[Randy Newman]] ''(Mama Told Me Not to Come)'',<ref>För mehr Informatschonen to dissen Titel kiek Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 277.</ref> [[Laura Nyro]] ''(Eli’s Coming)'', [[Hoyt Axton]] ''(Joy to the World,''<ref>Bronson, Fred: ''The Billboard Book of Number One Hits''. 3. Överarbeit un utwiet Uplaag, New York City, New York: Billboard Publications, 1992, S. 291</ref> ''Never Been to Spain)'', [[Elton John]] & [[Bernie Taupin]] ''(Lady Samantha)'', [[John Lennon]] und [[Paul McCartney]] ''(It’s for You)'', [[Leo Sayer]] ''(The Show Must Go On)'' un [[Harry Nilsson]] ''(One)'' sungen. En groot Spood för de Band weer de Interpretatschoon vun den [[Hair]]-Klassiker ''Easy to Be Hard''. Midden vun de 1980er Johren düük de Grupp weer up, 2006 gung se sogor up Tour. Vun de Originalliddmaaten stunnen noch twee Singer (Cory Wells un Danny Hutton), ei Keyboarder (Jimmy Greenspoon) un en Gitarrist (Michael Allsup) up de Bühne. Ergänzt wurrn se dör en nee Bassisten (Paul Kingery) un en nee Slagtüüchspeler (Pat Bautz). An‘n 11. März 2015 is Keyboarder Jimmy Greenspoon in dat Öller vun 67 Johren an Krebs storven.<ref>[http://www.syracuse.com/entertainment/index.ssf/2015/03/jimmy_greenspoon_dead_three_dog_night_cancer.html ''Jimmy Greenspoon dead: Three Dog Night keyboardist loses cancer battle at 67.''] In: ''syracuse.com'', afropen an’n 16. März (engelsch).</ref> In dat sülvig Johr folg hüm de 73-johrig Singer Cory Wells an‘n 20.&nbsp;Oktober in [[Dunkirk (New York)|Dunkirk]], [[New York (Bundsstaat)|New York]].<ref>{{Internetquelle | url=http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | titel=US-Sänger Cory Wells 73-jährig gestorben | werk=zeit.de | hrsg=[[Die Zeit]]/[[Agence France-Presse|AFP]] | datum=2015-10-22 | abruf=2020-12-30 | archiv-url=http://web.archive.org/web/20160307203303/http://www.zeit.de/news/2015-10/22/usa-us-saenger-cory-wells-73-jaehrig-gestorben-22000002 | archiv-datum=2016-03-07 | abruf-verborgen=1 }}</ref>. <ref>Floyd Sneed (22. November 1942 bit 7. Januar 2023) ut Kanada is 2023 storven. https://bestclassicbands.com/floyd-sneed-obituary-three-dog-night-drummer-1-29-23/</ref> == Literatur == * Stambler, Irwin: ''The Encyclopedia Of Pop, Rock And Soul''. 3. överarbeit Uplaag, New York City, New York: St. Martin’s Press, 1989, S. 687&nbsp;f – ISBN 0-312-02573-4. == Enkeld Nahwiesen == <references /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.threedognight.com Offizielle Website] (engelsch) {{Normdaten|TYP=k|GND=4380946-7|VIAF=154915089}} [[Kategorie:Musikgrupp]] [[Kategorie:Rockmusik]] o14xxx3402xrdl992o2z8fpqkxzbo6f 0 192978 1072082 1071777 2026-07-10T22:48:00Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072082 wikitext text/x-wiki '''Wolfgang Mahnke''' (* [[22. Februar]] [[1937]] in [[Malchin]]<ref>{{Internetquelle |autor=Christian Peplow |url=https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |titel=De Klönkist mit dem Schriftsteller Wolfgang Mahnke |werk=Plattdeutsches aus MV |hrsg=NDR MV |datum=2022-03-04 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220805053858/https://www.ardaudiothek.de/episode/plattdeutsches-aus-mv/de-kloenkist-mit-dem-schriftsteller-wolfgang-mahnke/ndr-1-radio-mv/10335789/ |archiv-datum=2022-08-05 |abruf=2026-02-15 |sprache=nds }}</ref>, † [[6. Februar]] [[2026]]<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-mit-88-jahren-gestorben,wolfgangmahnke-100.html |titel=Plattdeutsch: Autor Wolfgang Mahnke mit 88 Jahren gestorben |werk=Kulturjournal |hrsg=NDR 1 Radio MV |datum=2026-02-06 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref>) weer ein penschonierten [[Biologie|Bioloog]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schrieber]], dei up [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|Mäkelborgsch Platt]] schrifft. == Läben == Mahnke würr 1937 in [[Malchin]] buren un måk 1956 an dei [[Oberschool|Oberschaul]] sien Abitur.<ref name=":2">{{Internetquelle |url=https://www.suedstern.net/plattdeutsch-autor-wolfgang-mahnke-ausgezeichnet/ |titel=Plattdeutsch-Autor Wolfgang Mahnke ausgezeichnet |werk=Südstern |datum=2017-12-13 |abruf=2026-02-15 |sprache=de }}</ref> Hei studier denn [[marine Biolgoie]] in [[Rostock]]. Von 1962 an arbeid hei an’n Institut för Hoogseefischerie in [[Marrn]] bi Rostock, ierst as wätenschoplich Mitarbeider un von 1973 bet 1991 as Bås von dat Afdeil för Fischeriebiologie.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person-werke.php?ID=1987 |titel=Wolfgang Mahnke |werk=Die niederdeutsche Literatur |abruf=2025-07-13}}</ref> Al as Student un låter Wätenschopper fohr Mahnke in dei Tied von 1960 bet 1992 up verscheden Seereisen mit ünnerscheidlich Forsch- un Fangschäpen. Hei fohr besünners up den Fischerieforschschipp ''[[Ernst Haeckel (Schipp)|Ernst Haeckel]]'', up den hei ok as Expeditschoonsbås wier.<ref name="voss">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.yumpu.com/de/document/read/22294147/leseprobe-hinstorff-verlag |titel=Voß un Haas 2014 |titelerg=Norddeutscher Heimatkalender |werk=Yumpu.com |hrsg=Hinstorff Verlag |datum=2013 |seiten=50 |abruf=2026-02-15 |sprache=de}}</ref> Nå siene Tied an’n Rostocker Institut för Hoogseefischerie wier Mahnke noch korte Tied an’n Institut för Seefischerie in [[Hamborg]] un güng 1993 in Penschoon.<ref name=":2" /> Al in’n 1960er Johren wier Mahnke anfungen [[Plattdüütsch|plattdütsche]] Gedichten un Geschichten tau schrieben. As hei in Penschoon wier, begünn hei von 1994 an as plattdütschen Schriever tau arbeiden.<ref name=":2" /> In sienen iersten Book ''Fischerie, Fischera, Fischerallala'' (2001) vertellt Mahnke Geschichten von sienen Seereisen. Väl anner plattdütsch Böker sünd folgt. 2012 keem dei Audio-CD ''Murd in't Hotel'' ruut, up dei hei sien eigen Geschichten vörläst.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.discogs.com/release/10848802-Wolfgang-Mahnke-Murd-Int-Hotel |titel=Wolfgang Mahnke - Murd In't Hotel |werk=Discogs |datum=2012 |abruf=2025-07-13 |sprache=en}}</ref> Mahnke schrifft Bidrääg’ för verscheiden [[Blatt (Narichten)|Blädder]], tau’n Bispäl eine plattdütsche Kolumm in dei ''[[Ostsee-Zeitung.]]'' Dortau is hei mit siene välen Läsåvends in Noorddütschland bekannt wurrn.<ref name=":2" /> Von 2000 bet 2012 wier hei Vörsitter von de ''[[Bund Niederdeutscher Autoren]]'', 2012 würr hei Ihrenvörsitter.<ref>{{Internetquelle |autor=Bernd Lubs |url=http://bund-niederdeutscher-autoren.de/historie-des-bundes/ |titel=Historie des BNA |hrsg=Bund Niederdeutscher Autoren e.V |abruf=2026-02-15 |sprache=nds}}</ref> == Pries == * 2003: [[Fritz-Reuter-Pries (Stemhagen)|Fritz-Reuter-Literaturpries]] för ''Fischerie, Fischera, Fischerallala. Geschichten von dei Hochseefischerie,'' * 2016: [[Unkel-Bräsig-Pries]], * 2017: [[Sprachpreis des Landes Mecklenburg-Vorpommern|Språkpries von’n Land Mäkelnborg-Vörpommern]], * 2018: [[Johannes-Gillhoff-Pries]] för sien Gesamtwerk. == Wark == '''Böker''' * ''Fischerie – Fischera – Fischerallala: Geschichten von dei Hochseefischerie.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-11-6 * ''Kiek eins! Sowat giwt in Meckelborg! Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2001, ISBN 978-3-933541-15-4 * ''Von mall'n Kram un schnurrig Lüd: Rimels un lütt Geschichten för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2004, ISBN 978-3-933541-18-5 * ''In jed'ein Mand bläuhn anner Blaumen: Rimels för jung & olt.'' Khs-Verl. und Service, [[Stemhagen]] 2006, ISBN 978-3-933541-21-5 * ''Von Aap bet Zapp: Lütt zoo(platto)logisch Lexikon.'' Khs-Verl., [[Stemhagen]] 2007, ISBN 978-3-933541-23-9 * ''Upschnappt! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2010, ISBN 978-3-356-01402-0 * ''Nägenklauk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01487-7 * ''Finstertalk: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2013, ISBN 978-335-60160-1-7 * ''Lies orer Lut? Ein Läuschenbuch.'' [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01870-7 * ''Un wat is, wenn …? Plattdeutsche Geschichten.'' Hinstörp, Rostock 2016, ISBN 978-3-356-02057-1 * ''Wenn bi Storm noch fischt würd …: Plattdeutsche Seefahrtsgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02093-9 * ''Returkutsch: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2019, ISBN 978-3-356-02233-9 * ''Väl maller kann ’t nich kamen! Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02328-2 * ''Blage Beern un rode Hoor: Plattdeutsche Kriminalgeschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2021, ISBN 978-3-356-02379-4 * ''Dei plattdütsche Urlaub: Plattdeutsche Geschichten.'' [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02442-5 '''Audio''' * ''Murd in't Hotel: Wolfgang Mahnke liest seine besten Geschichten.'' CD (80 Min.), [[Hinstörp]], Rostock 2012, ISBN 978-3-356-01528-7 '''Översett Wark''' * Werner Holzwarth: ''Kleeorg un Kleeopatra: Ein Geschicht von’t Glück.'' Up Plattdütsch von Wolfgang Mahnke, [[Hinstörp]], Rostock 2014, ISBN 978-3-356-01828-8 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|1987|NAME=Wolfgang Mahnke}} * [https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Mahnke-Wolfgang/ ''Mahnke, Wolfgang.''] In: ''hinstorff.de'' == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Mahnke, Wolfgang}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1937]] [[Kategorie:Storven 2026]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Mekelnborg-Vörpommern]] cx0a3t7438g39lwh45wk6igm1apeypn 0 193034 1072093 1041815 2026-07-11T08:48:40Z Eastfrisian2 58044 1072093 wikitext text/x-wiki '''Willi Eggers''' (* [[2. April]] [[1911]] in [[Hamborg]]; † [[25. Mai]] [[1979]] in [[Gemeen Soltau|Soltau]]) weer en [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un Vöörsitter vun de [[Freudenthal-Sellschop]]. Eggers wuchs in Hamborg un [[Gemeen Witzendörp|Witzendörp]] op. In Hamborg un [[Marborg]] studeer he [[Philologie]]. He promoveer 1936 an de [[Universität Hamborg]] un weer denn wetenschoplich Assistent. In’n [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]] deen he as Soldat un keem 1945 in sowjetsche Kriegsfungenschop, in de he bet 1950 bleev. 1950 keem he na Düütschland torügg un wurr Lehrer an’t [[Gymnasium Soltau]]. 1979 bleev he in Soltau dood. == Warken == * ''Die niederdeutschen Grundlagen de Wilzensage in de Thidrekssaga'', Diss. [[Hamborg]] 1936 (Nachdruck: ''[[Niederdeutsches Jahrbuch]] 62'' (1936), S. 70–125) * ''Höör up dien Hart: Niederdeutsche Gedichte'', 1954 * ''Bi'n Füür : En plattdüütsch Geschichtenbook'', vun [[Friedrich Freudenthal]], bearbeidt vun W. Eggers, 1977 * ''Sien leste Red un sien Truuerfier'', 1979 * ''Bi uns hier up'n Lannen : Gedichte, Erzählungen un Aufsätze'', 1982 * ''Bi'n Füür : En plattdüütsch Geschichtenbook'', vun [[Friedrich Freudenthal]], bearbeidt vun W. Eggers un H. Kröger, 1985 == Literatuur == * [[Hermann Quistorf]], [[Johannes Sass|Johannes Saß]]: ''Niederdeutsches Autorenbuch'', 1959 * Giovanni Nadiani: ''Plattdeutsche Literatur de Lüneburger Heide'', 1983 * [[Gerhard Cordes (Philoloog)|Gerhard Cordes]]: ''Dr. Willi Eggers''. In: ''Binneboom'', 1979 * Heinrich Kröger: ''Dr. Willi Eggers as Vöörsitter de Freudenthal-Sellschop''. In: ''Binneboom'', 1979 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|542}}{{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Eggers, Willi}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1979]] [[Kategorie:Boren 1911]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] cm5w0ivz7jrichfkcr0p8l2pojrdhsl 0 193131 1072088 1071829 2026-07-11T08:11:37Z Eastfrisian2 58044 1072088 wikitext text/x-wiki '''Cäcilie Margarete''' '''{{Roopnaam|Annemarie}} Hübner''' (* [[25. Dezember]] [[1908]] in [[Genthin]]; † [[7. Januar]] [[1996]] in [[Hamborg]]) weer ene [[Düütschland|düütsche]] [[Germanistik|Germanistin]] un [[Nedderlandistik|Nedderlandistin]] mit enen Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un besünners de [[middelsassische Spraak]] == Leven == Annemarie Hübner weer de Dochter vun Hermann Carl August Hübner, de Direkter an enen Reformgymnasium in [[Elmshoorn]]. Hier bröch Hübner de eersten Levensjahren to. 1928 maak se dat Abituur in Elmshoorn un studeer [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Philosophie]] un [[Psychologie]] an de [[Universität Hamborg]]. Se sett al fröh enen Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un lehr ünner [[Conrad Borchling]] un [[Agathe Lasch]]. In eer Studientied het se bi den Wöörbookarchiven vun dat Germanistsch Seminaar arbeidt. För de [[Dissertatschoon]] ünner [[Hans Teske]] befaat se sik mit dat fröhe Hamborger Hoogdüütsch ({{Lang|de|''Studien zur Sprachform des frühen Hamburger Hochdeutsch''}}). De Arbeid knütt an Agathe Lasch eer Arbeid över de Spraakhistorie vun [[Berlin]] an. Wegen den [[Tweete Weltkrieg|Tweden Weltkrieg]], de nu uutbraken weer, keem de Dissertatschoon man nich druckt worrn. Von 1940 an arbeid Hübner as wetenschoplich Mitarbeidersche bi dat Middelnedderdüütsch Wöörbookarchiv un lehr an dat Germanistsch Seminaar [[Gootsche Spraak|Gootsch]], [[Ooldsassische Spraak|Ooldsassisch]], [[Middelhoogdüütsche Spraak|Middelhoogdüütsch]], [[Fröhneehoochdüütsche Spraak|Fröhneehoogdüütsch]] un [[Middelnedderlandsche Spraak|middelnedderlandsch]]. Vun 1943 bet 1948 arbeid se as Assistentin vun dat Germanistsch Seminaar. Hübner ünnerrich denn [[Nedderlandsche Spraak|Nedderlandsch]] un bedelig sik vun 1951 an de Ruutgaav vun dat [[Middelnedderdüütsch Handwöörbook]] ünner [[Gerhard Cordes]]. 1956 wurr Hübner as Lektersche för Nedderlandsch un [[Afrikaans]] anstellt un lehr bet to de Penschoon an de Unviersität Hamborg. Ook in’e Penschoon lehr se noch unbetaalt an de Universität. Se richt an de Universität een middelnedderlandsch Proseminaar in. Von 1958 bet 1972 weer Hübner in de Vörstand vun de Düütsch-Nedderlandsche Sellschop in Hamborg, de Schölers bi Schölers bi Spraakreisen in’e [[Nedderlannen (Europa)|Nedderlannen]] Stüüt geev. 1959 maak Hübner in Opdrag vun dat Lübsche Landgericht een vergleken Goodachten, in dat se Echtheid vun de Borns för de in’t Düütsche översett Uutgaav vun dat [[Anne Frank]] eer Daagbook beweerden deit. Dat [[Nedderlandsch Instituut för Kriegsdokumentatschoon]] bekünn Hübner eer Goodachten un see dat as richtig an. Annemarie Hübner bleev 1996 in Hamborg dood. Se liggt op’n Dodenhoff in Altno begraven.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.garten-der-frauen.de/andereFriedhoefe/friedhof_altona3.html |titel=Friedhof Bernadottestrasse und Hauptfriedhof Altona |abruf=2025-07-18 |sprache=de }}</ref> == Wark == Annermarie Hübner arbeid besünners an dat ''Mittelniederdeutsche Handwörterbuch'', för dat se veel Artikels schreev. Daarto schreev se ook veel Essays över de plattdüütsche Spraakhistorie. Se arbeid ook mit an Lehrwarken, de bi [[Langenscheidt]] ruutkemen un översett nedderlandsche Saak- un Kinnerböker. Late befaat se sik mit de wichtigsten Borns to de Historie vun de noorddüütschen Karken in de fröhen Neetied. 1963 fünn se de Höövdborn för dat ''Hohe Lied'' vun [[Brun von Schönebeck]] (Festschrift U. Pretzel). == Ehren == Annemarie Hübner weer vun 1961 an Liddmaat in de [[Königlich Sweedsch Akademie vun de Wetenschoppen]] un vun 1963 an in [[Königlich Nedderlandsch Akademie vun de Wetenschoppen]]. == Literatuur == * Mirko Nottscheid: Hübner, Annemarie. In: Franklin Kopitzsch, Dirk Brietzke (Ruutgever): Hamburgische Biografie. Band 4. Wallstein, [[Chöttingen]] 2008, <nowiki>ISBN 978-3-8353-0229-7</nowiki>, S. 163–165.  * Mirko Nottscheid: ''Die Germanistin und Niederlandistin Annemarie Hübner (1908-1996). Zur wissenschaftlichen Biografie einer Hamburger Sprachforscherin zwischen Weimarer Republik und Nachwendezeit''. In: Mirko Nottscheid u.&nbsp;a. (Hgg.): Die Germanistin Agathe Lasch (1879–1942). Aufsätze zu Leben und Wirkung, [[Nordhausen|Nordhusen]]: Bautz 2009 (bibliothemata; 22), S. 109–168. ISBN 978-3-88309-500-4 == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{SORTIERUNG:Hubner, Annemarie}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Storven 1996]] [[Kategorie:Boren 1908]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Nedderlandsch]] [[Kategorie:Översetter]] t3xkpffwvuw42s1so9p7y9n21fcu306 0 193149 1072079 1071775 2026-07-10T22:32:35Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072079 wikitext text/x-wiki '''Willy Diercks''' (* [[15. Januar]] [[1945]] in [[Jübeek]]) is en [[Düütsche Spraak|düütschen]] [[Schriever]], [[Översetten|Översetter]], [[Pädagogik|Pädagoog]], [[Spraakwetenschop|Spraakwetenschopper]] mit Swaarpunkt op de [[Nedderdüütsche Philologie]] un en [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Spraakaktivismus|Spraakaktivist]]. == Leven == Na de Schooltied un dat [[Abituur]] in [[Sleswig]] studeer Diercks [[Germanistik]], [[Anglistik]], [[Pädagogik]] un [[Philosophie]] an de [[Universität Hamborg]] un an de [[Christian-Albrechts-Universität to Kiel]]. 1977 keeg he siene [[Promotschoon]] to’n ''[[Dokter (Akadeemsch Graad)|Dr. phil]].'' in Kiel. Vun 1985 an het Diercks erenamtlich för den [[Sleswih-Holsteensch Heimatbund|Sleswig-Holsteensch Heimatbund]] (SHHB) arbeidt. 1994 wurr he höövdamtliche Geschäftsföhrer vun de Heimatbund un bleev dat 16 Jaren lang.<ref>{{Internetquelle |url=http://archiv.plattnet.de/data/2010-02-05--22-18-59/ |titel=(10014) SHHB ehrt seinen scheidenden Geschäftsführer |abruf=2026-02-23|werk=Plattnet|hrsg=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund|datum=2010-02-05|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=Jan Graf |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Mister-Heimatbund-Willy-Diercks-fiiert-80-Geboortsdag,willydiercks100.html |titel="Mister Heimatbund": Willy Diercks fiiert 80. Geboortsdag |werk=Moin! Schleswig Holstein |hrsg=NDR 1 Welle Nord |datum=2025-01-13 |abruf=2026-02-23 |sprache=nds}}</ref> As 1999 de [[Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken]] to gellen anfungen is un Plattdüütsch as ene [[Regionaalspraak]] gull, sett sik Diercks för enen ''[[Plattdüütsch Raat för Sleswig-Holsteen|Plattdüütschen Raat]]'' in un wurr 200 ook to een vun twöv Maten in den Raat wählt. Bet to sien Afschied 2010 weer he denn ok Spreker vun Raat. De SHHB is bet hüüt Geschäftsföhrer vun de Raat, de sik besünners för den plattdüütschen leerstool an de [[Universität Flensborg]] insett un den [[Plattdüütsch (Schoolfack)|plattdüütschen Ünnerricht]] in Scholen un Kinnergaarns.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.heimatbund.de/sprache-literatur/plattdeutscher-rat/plattdeutsch/de-geschicht-vun-den-raat.html |titel=De Geschicht vun den Raat |abruf=2026-02-23|werk=Schleswig-Holsteinischer Heimatbund e.V.|sprache=nds}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/landesregierung/ministerien-behoerden/III/Service/Broschueren/Bildung/Niederdeutsch |titel=Leitfaden für den Niederdeutschunterricht an Grundschulen in Schleswig-Holstein |abruf=2026-02-23|werk=Ministerium für Allgemeine und Berufliche Bildung, Wissenschaft, Forschung und Kultur|hrsg=Landesportal Schleswig-Holstein|datum=2019-01-08|sprache=de}}</ref> In sienen Rohstand neem Diercks ene Honorarproffesuur för [[Nedderdüütsche Philologie]] an de [[Europa-Universität Flensborg]] an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.koeblergerhard.de/ZIER-HP/ZIER-HP-05-2015/Sprache-Literatur-Raum.htm |titel=Sprache, Literatur, Raum - Festgabe für Willy Diercks |abruf=2026-02-23|autor=Gerhard Köbler|werk=Zeitschrift Integrativer Europäischer Rechtsgeschichte|datum=2015|sprache=de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/wer-wir-sind/alle-lehrenden |titel=Alle Lehrenden - Institut für Germanistik |datum=2024-04-08 |abruf=2026-02-23 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.uni-flensburg.de/germanistik/abteilungen/niederdeutsche-sprache-und-literatur-und-ihre-didaktik |titel=Niederdeutsche Sprache und Literatur und ihre Didaktik - Institut für Germanistik |datum=2024-10-22 |abruf=2025-07-19 |sprache=de|werk=Europa-Universität Flensburg (EUF)}}</ref> He ünnersöcht Spraak un Kultuur in Sleswig-Holsteen. 2011 grünn he mit [[Karl-Heinz Groth]] dat ''Schleswig-Holsteinische Spendenparlament für Kultur und Gesellschaft e. V.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spendenparlament-schleswig-holstein.de/organsation.html |titel=Arbeitsweise und Organisation |abruf=2026-02-23|werk=Spendenparlament Schleswig-Holstein|sprache=de}}</ref> He is de eerste Vöörsitter vun de ''Selk-Harder-Stiften,'' de dat verstorven Ehpaar [[Irmgard Harder]] un [[Paul Selk]] op de Been stell mit de Aficht Kultuut, Heimarkunn un Heimatpleeg in Sleswig-Holsteen to föddern.<ref>{{Internetquelle |autor=Prof Dr Willy Diercks |url=https://selk-harder-stiftung.de/shs/die-stiftung/vorstand.html |titel=Der Vorstand |abruf=2026-02-23 |sprache=de|hrsg=Selk-Harder-Stiftung}}</ref> 2014 grünn he dat Zentrum för lütte un Regionaalspraken an de Universität Flensborg mit.<ref>{{Internetquelle |autor=Uni Flensburg |url=https://www.blog.flensburg-szene.de/uni-flensburg-eroeffnung-des-zentrums-fuer-kleine-und-regionale-sprachen/ |titel=Eröffnung des Zentrums für kleine und regionale Sprachen |datum=2014-05-23 |abruf=2025-07-19 |sprache=de |werk=Flensburg Szene |hrsg= |offline=2026-02-23 }}</ref> Diercks leevt vundaag in Sleswig. == Publikatschonen == * ''Empirische Untersuchungen zur Stilkompetenz von Grundschulkindern''. Göppingen 1979, ISBN 3-87452-422-1. * ''Kindheit und Jugend in Schleswig-Holstein, op Platt vertellt''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1991, ISBN 3-8042-0541-0. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 1''. Winter Verlag, Heidelberg 1993, ISBN 3-8253-0037-4. * ''Niederdeutsch in der Stadt Schleswig. Zu Attitüden und zur Sprachverwendung''. Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-515-06625-X. * ''Niederdeutsch und die skandinavischen Sprachen. Teil 2''. Winter Verlag, Heidelberg 1995, ISBN 3-8253-0338-1. * Hrsg.: ''Flüchtlingsland Schleswig-Holstein. Erlebnisberichte vom Neuanfang, 1945–1950''. Boyens, [[Heid (Kreis Dithmarschen)|Heid]] 1997, ISBN 3-8042-0802-9. * ''De Verfaten vun dat Land Sleswig-Holsteen: Op Plattdüütsch und Hochdeutsch = Die Verfassung des Landes Schleswig-Holstein''. Clausen &amp;amp; Bosse, [[Leek]] 2000. * Hrsg.: ''Leben auf dem Lande. Geschichten und Erinnerungen auf Hoch und Platt''. Husum Verlag, Husum 2005, ISBN 3-89876-007-3. == Literatuur == * [[Robert Langhanke]] (Ruutgever): ''Sprache, Literatur, Raum. Festgabe für Willy Diercks.'' Bielefeld 2015, ISBN 978-3-89534-867-9.<ref>{{Internetquelle |autor=Robert Langhanke |url=https://igdd.org/neuerscheinung-sprache-literatur-raum/ |titel=Neuerscheinung „Sprache, Literatur, Raum“ |werk=Internationale Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen e.V. |datum=2015-03-04 |abruf=2024-09-07 |sprache=de}}</ref> == Weblenken == {{PBuB|4500}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}}{{SORTIERUNG:Diercks, Willy}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1945]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Pädagoog]] [[Kategorie:Germanist]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Översetter]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Spraakwetenschop]] rvp0wqooi4l3g5yu5tyfm1oycbu1adt 0 193167 1072065 1071765 2026-07-10T21:00:31Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072065 wikitext text/x-wiki '''Udo Franken''' (* [[1951]] in [[Emden|Emmen]]) is en grotendeels [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]] un [[Schoolmeester]] för [[Sunnerpädagogik]] uut [[Oostfreesland]]. == Leven == Franken wuss in [[Emden|Emmen]] up un gung daar to School. Na ene Lehr as [[Diskler]] studeer he [[Sunnerpädagogik]] un het dann in verscheden Projekten vun de [[Landschap van Oostfreesland|Oostfreesch Landskupp]] in [[Auerk]]. Daar wark he to’n Bispeel mit an dat ''[[Ostfriesisch Wörterbuch]]'' vun [[Jürgen Byl]] un [[Elke Brückmann]] mit. Hier befaat he sük vör al mit de oostfreesch Grammatik. He weer ok de Baas vun dat Projekt [[plattdüütsch in der Schule|''plattdüütsch in der Schule'']]. Toletzt weer he Sunnerschoollehrer in [[Mainhaaf]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=3087 |titel=Autor: Udo Franken |abruf=2025-07-20 }}</ref> Franken leevt in dat oostfreesche Süüdbrookmerland un sett sük för de Pleeg vun de plattdüütsche Taal in. He schrivt [[Prosa]], [[Lyrik]] un [[Theater|Theaterstücken]] op [[Düütsche Spraak|Hoog]]- un Plattdüütsch, deelwies tosamen mit siene Frau, de Schrieversche [[Gitta Franken]]. De beiden billen mit Mariane Deutschland de Musikgrupp ''[[Dreebladd]]''. == Priesen == * 1991: [[Hans-Henning-Holm-Pries]] * 1994: [[Wilhelmine Siefkes|Wilhelmine-Siefkes-Pries]] * 2005: [[Borsla-Pries]] (tosamen mit Gitta Franken) == Warken == * ''Vehjöd Levi''; Volkstheater in acht Szenen vun Thomas Strittmatter, in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1988 * ''Mallmöhlen'', Kummedie in veer Biller vun [[Anna Bonacci]], in’t Plattdüütsch överdragen vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Steern van Padua'', Kummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1990 * ''De Höhnerbaron'', Heiterer Einakter, Theaterverlag, [[Veern]] 1990 * ''Tiet is Geld'', Swank in enen Akt vun Udo Franken un [[Anke Habekost]], [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1991 * ''Allens heel eenfach'', Plattdüütsch Körtspeel, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Hier bün ik, hier bliev ik'', Kummedie in dree Akten vun [[Raymond Vincy]] und [[Jean Valmy]], deutsch vun [[Alexander Barone]], plattdüütsch vun Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De grote Dag'', [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''Wenn de Vullmaand schient'', Kortthriller in enen Akt, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 1993 * ''De Moordörpers – arm un doch riek? – Vertellsels ut de Histoorje van Moordörp'', sammelt un opschreven vun Gerdina Kranz. [[Auerk]] 1996 * ''Buur Hermann up Reisen – Bauer Hermann auf Reisen'', ein Buch mit Bildern vun Kindern für Kinder, Text plattdüütsch/Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Selbstverlag, Südbrookmerland 1998 * ''Doornroosje'', ein Märchen-Singspiel frei nach den Brüder Grimm vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2001 * ''Dat is ja woll verhext'', Singspiel in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2002 * ''En Fall för Willi'': Kummedie in drei Akten vun Gitta und Udo Franken, [[Mahnke-Verlag]], Verden 2004 * ''Hinni in Gefahr'': eine Katz- und Mausgeschichte in Platt- und Hochdeutsch vun Gitta und Udo Franken, Bilder vun [[Monika Lüppen]], Leda-Verlag, Leer 2004, ISBN 3-934927-54-8 * ''In Toornhusen geiht wat scheev'': Eine fantastische Geschichte für Kinder vun 9 bis 99, Text un Biller vun Gitta und Udo Franken, Bösel 2005 * ''Toornmanntjes Trick'' vun Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2006, ISBN 3-928327-92-5 * ''Verleevt, verloovt - verraden!'': Kriminaalkummedie in dree Akten, [[Mahnke-Verlag]], [[Veern]] 2007 * ''Plattdütsk is cool'' [Musikdruck]: 14 neue plattdüütsche Kinderlieder Von Gitta und Udo Franken, Soltau-Kurier-Norden 2009, ISBN 978-3-939870-28-9 * '' De Gedanken sünd freei'', alle Texte und Titel: Gitta und Udo Franken, Klang-Lounge, 2011 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenken == {{PBuB|ID=3087}} * [https://www.mahnke-verlag.de/autoren/105-franken-udo.html ''Franken, Udo.''] In: ''mahnke-verlag.de'' * [http://www.dreebladd.de// ''Gitta Franken - Dreebladd''] == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Leedtexter]] [[Kategorie:Lyrik]] [[Kategorie:Schriever]] qah4gekmus2bxh80a9nxc3up8b77iiz 0 193168 1072064 1071764 2026-07-10T21:00:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072064 wikitext text/x-wiki '''Udo Bielenberg''' (* [[29. April]] [[1938]] in [[Itzhoe]]) is en [[Düütschland|düütschen]] [[Ingenieur]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]]. == Leven == Udo Bielenberg sien Vadder weer [[Bankkoopmann]]. He besöch vun 1944 eerst de [[Volksschool]] un denn de [[Realschool]] in [[Kremp]]. 1955 maak he en [[Bopraktikum]] un studeer denn vun 1957 bet 1959 an de [[Fackhoogschool Kiel]] Bowesen. Dorno weer he Boingenieur in [[Hameln]], [[Gemünd]] in de [[Eifel]] un vun 1962 an in [[Kiel]]. Vun 1968 bet 1998 weer he sülvststännig Boingeniuer in [[Schönkarken]] bi Kiel.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1431 |titel=Autor: Udo Bielenberg |abruf=2025-07-20 }}</ref> Udo Bielenberg leevt vundaag mit siene Fro in [[Eckernföör]] un in [[Sweden]]. In siene free’e Tied schrivt he grotendeels plattdüütsche Geschichten. == Wark == * ''Marie un Johann'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1981 * ''Riemels un Vertellen ut Masch un Geest'', Bielenberg und Levsen, [[Schönkarken]]1982 * ''Dümmtög un Kreienschiet'', Verlag Michael Jung, Kiel 1983 * ''Studentenöög und Schobernack'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1985 * ''Hinne - dat Original'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1986 * ''Musst di wunnern!: Allerlei Lüüd un ehr Geschichten'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1987 * ''Von Buurn, Swien un anner Ort Lüüd'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1988, * ''Is doch wohr ... oder wat???'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1989, ISBN 3-923525-63-X * ''Ick un du un all de annern ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1990, ISBN 3-923525-71-0 * ''Ut Pütt un Pann: Vertellen von Eten un Drinken'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1991, ISBN 3-923525-78-8 * ''Wachtmeister Schütt op Spitzbovenfang'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1992, ISBN 3-923525-88-5 * ''Wachtmeister Schütt op hitte Spoor'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1993, ISBN 3-923525-95-8 * ''Wenn een op Reisen geiht ...'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1994, ISBN 3-929596-04-0 * ''Wachtmeister Schütt ünner Spitzboven un Ganoven'' mit Hermann Levsen, Verlag Michael Jung, Kiel 1995, ISBN 3-929596-13-X * ''Schiet an't Geld!'', Verlag Michael Jung, Kiel 1996, ISBN 3-929596-28-8 * ''Wenn de Grogketel klötert ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 1997, ISBN 3-929596-45-8 * '' Wetten dat ...?'', Verlag Michael Jung, Kiel 1998, ISBN 3-929596-57-1 * ''Klöönsnacken un Klookschieten'', Verlag Michael Jung, Kiel 1999, ISBN 3-929596-72-5 * ''Wiehnachten... un'n beten mehr'', Verlag Michael Jung, Kiel 2000, ISBN 3-929596-85-7 * ''Allns nich so eenfach!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2001, ISBN 3-89882-000-9 * ''Ede, smiet den Trecker an!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2002, ISBN 3-89882-014-9 * ''So as dat fröher weer!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2003, ISBN 3-89882-021-1 * ''Güstern so un morgen so...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2005, ISBN 3-89882-036-X * ''Domools op´n Gootsherrnhoff: vergnööglich un opsternootsch'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-061-0 * ''Op´n Trödelmarkt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2007, ISBN 978-3-89882-076-9 * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Verlag Michael Jung, Kiel 2008, ISBN 978-3-89882-086-8 * ''Wat deit de Minsch, wenn he nix deit?'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-097-4 * ''Dat vergnöögte Krankenhuus'', Verlag Michael Jung, Kiel 2010, ISBN 978-3-89882-110-0 * ''Allerwegens snooksche Lüüd!: Minschen, de een nich vergitt'', Verlag Michael Jung, Kiel 2011, ISBN 978-3-89882-118-6 * ''Von Fischerslüüd un Sprottenfang'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-127-8 * ''Eerstens koomt dat anners ...'', Verlag Michael Jung, Kiel 2012, ISBN 978-3-89882-124-7 == CD’s == * ''Je öller ... je döller!: oolt warrn is keen Schann'', Sprecher: Joachim Grabbe, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Wenn dat Wiehnachten ward ...'', Sprecher: [[Ludger Abeln]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]] und Udo Bielenberg, Verlag Michael Jung, Kiel 2009 * ''Kieler Wiehnachtsgeschichten'', Sprecher: Udo Bielenberg, Lotte Brügmann-Eberhardt und Eckart Ehlers, Verlag Michael Jung, Kiel 2010 == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblenk == {{PBuB|ID=1431}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1938]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Ingenieur]] t1suqw3szl65yu1s9fprbzxw71ngtbq 0 193189 1072083 1071778 2026-07-10T22:49:30Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072083 wikitext text/x-wiki [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_07.JPG|duum|Wolfgang Rieck (2015)]] [[Bild:Kulturspeicher_Doerenthe_Wolfgang_Rieck_02.JPG|duum|Wolfgang Rieck 2015 bi einen Uptridd in dei Kulturspieker [[Dörnt]]]] '''Wolfgang „Hein“ Rieck''' (* [[30. März]] [[1953]] in [[Rostock]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.buetzow-schwaan.de/kuenstler_rieck.htm|wayback=20140927035335|text=Künstler/Rieck.}} Buetzow-Schwaan.de</ref> is ein [[Düütschland|dütschen]] [[Lyrik|Lyriker]], [[Singer]] un [[Ledermaker|Ledermåker]], dei ok [[Plattdüütsche Musik|Musik up Plattdütsch]] rutbrocht het. == Läwen == Wolfgang Riek wier von 1970 an musikålsch aktiv. 1969 bet 1971 för hei as [[Vullmatros]] op [[Hannelsschipp|Hannelsschäp]] von de [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/ein_liedermacher_stellt_sich_vor |titel=Ein Liedermacher stellt sich vor - Wolfgang Rieck - Künstler, Liedermacher, Kinderprogramm, Lesung, Rostock, Schwerin |abruf=2025-07-21 }}</ref> Denn studier hei [[Elektrotechnik]] an dei [[Universität Rostock]]. Hei wier Deil von dei Rostocker [[Singeklub KuBa]], wo hei [[Joachim Piatkowski]] begägent is. 1975 begünn hei an dat [[Konservatorium Rostock]], einen Vörgänger von dei [[Hoogschaul för Musik un Theater Rostock]], eine Liehr in [[Sang]] un von 1976 an in klassiche [[Gitarr]] bi Friedhelm Steltner, de hei 1985 afslåten harr. Von 1975 bet 1993 treed hei tauhop mit Joachim Piatkowski as dat Duo [[Piatkowski & Rieck]] up,<ref>{{Internetquelle |autor=click solutions GmbH |url=https://www.wolfgang-rieck.de/ueber_mich/piatkowski_rieck |titel=Piatkowski & Rieck |abruf=2025-07-21 |sprache=de}}</ref> dat, so as dei Dramaturg vun dat [[Volkstheater Rostock]] [[Hans-Joachim Theil]] dat anrögt harr, besünners Leder up [[Plattdüütsch|Plattdütsch]] späl. Ierst wieren dat grotendeils traditschonelle Leder, man gau kemen Leder mit Text von de Rostocker Schriewersche [[Lisa Milbret]] un anner plattdüütsche Lyrik dortau. Mit ''Plattdeutsche Lieder'' un ''Utkiek'' kemen twee [[Amiga]]-Alben. 1991 keem de CD ''Old Meklenburg for Ever'' rut. Piatkowski het denn beslåten, dat hei siene Musikkarier upgäwen un lewer as Dokter arbeiden will. Rieck måk von 1992 an mit dat Musikertrio [[Liederjan]] wieder, wo hei den platz von Edzard Wagenaar. Hei bleev bet 2001 in dei Band.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.liederjan.com/historie.htm |titel=Liederjan online! |abruf=2025-07-21 }}</ref> Hüd triddt Wolfgang Riek meist allein up un giwt Seminaren. Siene Konzert ümfåt hoogdütsche un plattdütsche Leder, dei hei deilwies sülwen schriwt un deilwies von anner Schriewer stammt. Hei büddt ok Kinnerprogramm an, so as ''Die Maus im Fernrohr''. Dortau singt hei ok traditschonelle Wiehnachtsleder, Interpretatschonen von [[Ernst Barlach]] un egen Texten tau dat Thema. In’n Dezember 2003 keem siene Solo-CD ''Alles muss sich wandeln'' mit 19 Gastmusiker rut. 2003 geew Rieck mit Jörg Kokott ene CD rut. Mit dei Berliner Musikersche [[Heike Kellermann]] stell vertoont Leder von [[Theodor Kramer]] vör un bröch mit eer ene CD rut. För den Verlag [[Hinstörp]] het Rieck mit an einen [[Höörbook|Hürbauk]] na eine plattütsche Novell von [[John Brinckman]] arbeidt: ''Mottche Spinkus un de Pelz'', de in dat jüüdsche Milieu von [[Güstrow]] in de Midd von dat 19. Johrhunnerd spält. 2016 keem sien Album ''Der singende Mann'' rut. För den Titel in dit Album ''Vergessne Helden'' kreeg hei den [[Liederpreis 2017]]. Rieck spält [[Gitarr]], [[Banjo]], [[Fleut]], [[Mundharmonika]], [[Mandolin]] un [[Konzertina]]. == Pries == * 1979 (mit Joachim Piatkowski) und 1983 (mit dem „Liederzirkus“) Höövdpries bi den [[DDR-Chansondaag]] in [[Frankfort an de Oder|Frankfort/Oder]] * 1985 [[Kulturpries von dei Stadt Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 1986 [[Bad-Bemsen-Pries|Bad Bemsen-Pries]] (mit Joachim Piatkowski) * 1988 [[Kulturpries von dei Bezirk Rostock]] (mit Joachim Piatkowski) * 2003: [[Liederbestenliste|Lederbestenlist]] för ''Alles muss sich wandeln'' * 2017: [[Liederbestenliste|Lederpries 2017]] för ''Vergessene Helden'' * 2020: [[Johannes-Gillhoff-Pries]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.ndr.de/kultur/buch/Lyriker-Wolfgang-Rieck-erhaelt-Gillhoff-Preis,gillhoffpreis104.html |wayback=20200324152825 |text=''Lyriker Wolfgang Rieck erhält den Gillhoff-Preis'' |archiv-bot=2026-03-14 09:53:00 InternetArchiveBot }}, NDR-Meldung vom 23. März 2020, abgerufen am 23. März 2020</ref> == Diskografie == === Solo-CD === * ''Mottche Spinkus un de Pelz''. Kabinettstück von dei plattdütsch Dichter John Brinckman – eine Geschicht ut den jüdschen Milieu von de Stadt Güstrow (Hürbauk)[http://d-nb.info/1205103511%7CDNB-Link] * ''Peter Lurenz bi Abukir''. Alles muss sich wandeln – 16 Lieder aus eigener Feder sowie vertonte Lyrik verschiedener Dichter (2003) * ''Der singende Mann'' (2017) === CD mit Heike Kellermann === * ''Was solln wir noch beginnen'' (2006) === Kinner-CD === * ''Die Maus im Fernrohr'' – Leder un Lügenmärken von dei Seefohrt (2002) * ''Adele-Ukulele'' – oder warum mit Musik alles besser geht (2007) * ''Wir können alles werden'' (2014) === Duo Piatkowski & Rieck === * LP ''Plattdeutsche Lieder'' – traditionelle und eigene Lieder aus dem norddeutschen Sprachraum (1983) * LP ''Utkiek'' – eigene plattdeutsche Lieder in aufwändigen, kunstvollen Arrangements (1987) * CD ''Old Meklenborg for ever'' – 18 neue plattdeutsche Lieder, modern arrangiert, aus eigener Feder und von anderen Textautoren (1991) === DVD === * ''Lebens-Töne'' – ein professionell produzierter Film über den Sänger und Liedermacher Wolfgang Rieck == Literatur == * Jan Wielgohs: ''Rieck, Wolfgang''. In: ''Wer war wer in der DDR?'' 5. Ausgabe. Band 2. Ch. Links, Berlin 2010, <nowiki>ISBN 978-3-86153-561-4</nowiki>. == Weblenk == * Literatur über Wolfgang Rieck in der Landesbibliographie MV * [http://wolfgang-rieck.de/ Website von Wolfgang Rieck] * [https://web.archive.org/web/20240222153512/https://www.wolfgang-rieck.de/de/programme/mit_ihm_waere_ich_ueberall_hin_gegangen Musikalische Lesung] * Heike Kellermann, Wolfgang Rieck: [http://www.kramerprogramm.de/programm.html Konzert- und Literaturprogramm nach Texten von Theodor Kramer] == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1953]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Börger von de DDR]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Musiker]] [[Kategorie:Lyrik]] gof1usc1psofk3cdrgp38lg2r4hm64r 0 193229 1072080 1071776 2026-07-10T22:37:45Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072080 wikitext text/x-wiki '''Wisconsin Pomeranian''' oder '''Wisconsin Platt''' is een [[Oostpommersch Platt|oostpommerschen]] Dialekt, den [[Pommern|pommersch]], besünners [[Hinnerpommern|hinnerpommersch]] Uutwannerers, in’n fröhen 19.&nbsp;Jaarhunnnerd in de [[Vereenigte Staten|Verenigten Staten]] mitbröchten.<ref>{{Internetquelle |url=https://blog.pommerscher-greif.de/die-pommernvereinigungen-in-den-usa/ |titel=Die Pommernvereinigungen in den USA |werk=Blog Pommerscher Greif e.&nbsp;V. |datum=2012-02-09 |abruf=2020-02-19 |sprache=de }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://pvcw.org/Languages/Oral-Examples |titel=Wisconsin Platt Today |werk= |hrsg=Pommerscher Verein Central Wisconsin |datum= |abruf=2020-02-19 }}</ref> == Varietäten == De verscheden pommerschen Dialekten in Wisconsin unnerscheedt sik je na de Afkumst van de Uutwannerers.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.shh.mpg.de/440148/soundcomparisons |titel=Sound Comparisons |abruf=2020-02-19 |sprache=en }}</ref> * [[Stettin]], Wisconsin<ref name="Stettin">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Stettin_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Stettin'' |abruf=2020-02-19}} [hat nur Aussprache-Angaben in IPA und keine Schreibweisen]</ref> ** middelsassisch ê > lang ''e'' [e:] (''twee'', ''Knee'', ''Eeke'') ** middelsassisch ''ô'' > lang o [oʊ~o:] (''gout'', ''Fout'', ''Koh'' , ''Stool'') ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''green'' „gröön“, ''ääve'' „över“, ''hääre'' „hören“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „söss“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs-'' ** g- in’n Anluud vöör depen Vokalen [g] (''Goare'' „Garten“; ''gout'' „gut“), vöör hogen Vokalen [j] (''Jääs'' „Gänse“) * [[Maine]], Wisconsin<ref name="Maine">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_TownofMaine_Dl |titel=Sound Comparisons...: ''Wisconsin Pomeranian: Town of Maine'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ''ê'' ''> ei (twei „zwei“, Knei „Knie“, Eik „Eiche“)'' ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''jaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' diphthongeert (''greun'' „grün“, ''euve'' „über“) oder unrund maakt (''häre'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' bewaart (''söss'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-ôs''- (daraus ''Jaus'' „Gans“) ** anlautendes g- as [j] artikuliert (''Jaus'' „Gans“, ''Joare'' „Garten“, ''jaut'' „gut“) * Naugart, Wisconsin<ref name="Naugart">{{Internetquelle |url=https://soundcomparisons.com/#/en/Germanic/language/Gmc_W_GWld_AmN_PomWisc_Naugart_Dl |titel=Sound Comparisons…: ''Wisconsin Pomeranian: Naugart'' |abruf=2020-02-19}}</ref> ** middelsassisch ê > ''ei'' (''twei'' „zwei“, ''Knei'' „Knie“, ''Eik'' „Eiche“) ** middelsassisch ''ô'' > ''au'' (''gaut'' „gut“, ''Faut'' „Fuß“, ''Kau'' „Kuh“, ''Staul'' „Stuhl“) ** middelsassisch lang ''ö'' unrund maakt (''grään'' „grün“, ''äve'' „über“, ''här'' „höre“) ** middelsassisch kort ''ö'' unrund maakt (''sess'' „sechs“) ** middelsassisch ''-ans-'' > middelsassisch ''-âs-'' (''Gaas'' „Gans“) ** ''g-'' in’n Anluud vöör depen Vokalen as [g] artikuleert (''Gaas'' „Gans“, ''Goare'' „Garten“, ''gaut'' „gut“) == Spraakbispelen == Bispeelsätz (sachtens [[Marathon County]], Wisconsin):<ref name="PlattTied">{{Internetquelle |url=https://pvcw.org/Languages/Platt-Tied-Low-German-Time |titel=Platt Tied (Low German Time) |abruf=2020-02-19 }}</ref> {| class="wikitable" |Sommer iss een gaude Tied vom johr. |- |Spoad im sommer goahe wi tum fair. |- |Bald fingt dat högen wedder an. |- |Vääl lüüd warre in Juni verfriegt. |- |Miine hund het angst wenn dat buten dunnerd. |- |Frühe johr hevve wi noa kark sommer shoal hin gahn. |- |Ik hass dat unkrut vom goade ut trecken. |- |Vääl scheune blomen finge nu an tum blömen. |- |Dat fischen is an diise johr tied gaut. |} Interview (18. Juni 1968) mit ene Plattdüütsche, Hamborg, geb. 1903, Marathon County, WI:<ref>{{Internetquelle |url=https://language.mki.wisc.edu/german-american-dialect-recordings/female-speaker-born-1903-hamburg-marathon-county-wi-date-place-of-interview-june-18-1968-marathon-county-wi-interviewer-jurgen-eichhoff-nagda-record-number-eic-20/ |titel=Female speaker, born 1903, Hamburg, Marathon County, WI. Date/Place of Interview: June 18, 1968, Marathon County, WI. Interviewer: Jürgen Eichhoff NAGDA Record Number: EIC 20 |abruf=2020-02-26 |sprache=en-US}}</ref> – Jeef dat hier an’n Anfang auch Indianer? – Ja, aber weer ma wenich, sehr wenich. Mej Vatter secht, dat öfters Winters dann hadde wecke bi ehr im Busch ehr Wintercamp hatt. Un da hadd’er a Körf moakt va Elm, slippery Elm, un da hadd'er seine Körf upbrecht un hadde sich doa Äten veur [=&nbsp;vör] tuuscht, Brot odder wat weer tum Äten wäst. Awers da hadder öfters uck Hirschfleisch bräächt. Awer sehr väl Indians sin nich wäst hier, groad hier in dissen Town sind uck a poar wäst, awer ein Famielch is sogoar, ne, de Jung is denn inne Schaul jaa [=&nbsp;gahn], awer sogar der Schaulleerer, de hett Angst hatt vor dei un hatt alles daa [=&nbsp;doan] wat he no künn, damit dat se nich inne Schaul kommen schulle. == Footnoten == <references />{{Navigatschoonsliest Plattdüütsch buten Europa}} [[Kategorie:Pommern]] [[Kategorie:Wisconsin]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Dialekt]] 6tpgyokm2lnnyucw2z187cpnvha279b 0 193246 1072072 1071770 2026-07-10T21:44:24Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072072 wikitext text/x-wiki '''Walter Höher''' (* [[22. Februar]] [[1925]] in [[Schweierte]]; † [[22. August]] [[2015]] ook daar<ref name="BS">{{Internetquelle |autor=Ingo Rous |url=https://blickwinkel-schwerte.de/files/walter-hoeher-verstorben-elsebad-trauert-um-seinen-freund-und-foerderer/ |titel=Walter Höher verstorben: Elsebad trauert um seinen Freund und Förderer |werk=Blickwinkel Schwerte |datum=2015-08-24 |abruf=2017-08-25}}</ref>) was en [[Düütsche Spraak|düütsken]] [[Schoolmeester|Schoolmester]] un [[Plattdüütsch|plattdüütsken]] [[Schriever|Schriewer]]. == Liäwen == Naodem dat he de Volksschole in [[Iärgste]] besöcht hadde, gung he up dat Gymnasium in [[Schweierte]]. Siene Schooltied het de Twede Weltkrieg ünnerbruoken. In’n Krieg is he swaor verwunnt worrn. 1946 make he dann sien Abituur. Daornao besöchte he eerst de höger Hannelsschole un studeer dann in [[Düörpm]] Pädagogik. Later was he Schoolmester in [[Bönen]] un [[Kalthof]]. Vun 1968 an was he bet to siene Penschoon Rekter an Gemeinskopschole Iärgste. He ünnerricht Düütsk un Musik. Höher engageer sik för Plattdüütsk un was in verscheden Organisatschonen, so as de Heimaotverbund Märksk Kreis, in’n ''[[Plattdüütsk Schrieverkring]]'' in’n [[Westfäölsk Heimaotbund]] [[Mönster]] un in de [[Plattdüütske Spraokstie|''Plattdüütske Spraokstie'']] in Mönster. Daorto was he lange Jaohren Geschäftsföhrer un Plattdüütskwaort in’n Heimaotvereen Iärgste. He geew regelmaotig plattdüütske Vüördräge in Verenen un plattdüütsken Oragnisatschonen. He verfaat nich alleen plattdüütske Essays un Bidräge för de regionalen Printmedien, man auk Rundfunkbridräge un plattdüütsche Leder. Een vun sien bekannste Stücken is de Text van dat ''Südwestfalenlied'' dat he 2008 schreew.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.suedwestfalen.com/die-region/wissenswertes/das-suedwestfalen-lied-0 |titel=Das Südwestfalen-Lied {{!}} Südwestfalen |abruf=2025-07-24 |sprache=de }}</ref> == Priese == * 1981: 1. Autorenpries van den Märksken Kreises för enen plattdüütsken Schölerliäsweddstried * 1984: 1. Pries bi den Lünscher Schrieverweddstried * Ehrenring van de Stadt Schweierte * [[Verdienstorden der Bundesrepublik Deutschland|Bundsverdeenstkrüüz]] * 1994: [[Andreas-Rottendorf-Pries]] == Wiärke == * ''Dör Bruuk un Tiet. Texte und Lieder''. LP und MC. Sülwstverlag,Iärgste1980. * ''Luster maol. Texte und Lieder''. LP. Sülwstverlag,Iärgste1984. * ''Hiärwestblaumen. En bunten Struuss för Frönne van dä plattdütsche Spraoke''. Herausgegeben vom Heimatverein Ergste,Iärgste1984. * ''Chrisdaggsklocken klingt. Plattdeutsch zur Winter- und Weihnachtszeit in Wort und Klang''. LP und MC. Linnepe Verlag, Schwerte 1988; Erweiterte Neuauflage als CD 2008. * ''Miärkische Kost, mündkesmaote''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1992. * ''Luster mol „hör mal zu“. Walter Höher singt plattdeutsche Lieder''. MC. Sülwstverlag, Schwerte-Ergste 1993. * ''Plattdeutsch hören – Hochdeutsch mitlesen. Mundarten im Märkischen Kreis und in den angrenzenden Gebieten. 50 Jahre plattdeutsche Aufnahmen''. 9 Bücher bzw. CDs. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 2008, ISBN 978-3-926890-32-0. ; tohaupe mit Horst Ludwigsen * ''Wörterbuch südwestfälischer Mundarten''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1997, ISBN 3-926890-13-4. * ''Rüüm(e)straote. Gereimtes und Ungereimtes in westfälisch-märkischem Platt''. Heimatbund Märkischer Kreis, Altena 1999. == Weblenke == {{PBuB|1743}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2015]] [[Kategorie:Boren 1925]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Dräger vun’t Bundsverdeenstkrüüz]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] e6mq0uf279apjmjph8fqokol1ivaoj5 0 193260 1072050 1071752 2026-07-10T19:55:58Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072050 wikitext text/x-wiki '''Susanne Bliemel''' (* [[1968]] in [[Swerin]], [[Düütsche Demokraatsche Republiek|DDR]]) is ene [[Düütschland|dütsche]] [[Schoolmeester|Lihrersche]], [[Radio|Radiomoderåtersche]] un [[Plattdüütsch|plattdütsche]] [[Schriever|Schriewersche]]. Sei is bekannt as Moderåtersche von de [[Mekelnborg-Vörpommersch Platt|mäkelborg-vöpommersch]] Radioreeg ''[[Plappermoehl|De Plappermoehl]]''. == Läwen == Bliemel studie [[Germanistik]] un [[Slawistik]] in [[Güstrow]], in [[Odessa]] in de [[Ukraine]] un in [[Griepswold]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=5031 |titel=Autor: Susanne Bliemel |abruf=2025-07-25 }}</ref> Nå den Studium ünnerricht Bliemel an’e Schaul. Von 1998 bet 2004 wier se Studienleidersche an dat Landsinstitut för Schaul un Utbilldung von [[Mekelnborg-Vörpommern|Mäkelborg-Vörpommern]]. Dortau arbeid sei 15 Jaren as Plattdütschbeopdragte von dat Land un Beopdragte för dat Programm „Meine Heimat – Mein modernes Mecklenburg-Vorpommern“.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ |titel=Bliemel, Susanne |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.bildung-mv.de/unterricht/rahmenplaene/rahmenplaene-fuer-die-allgemein-bildenden-faecher/niederdeutsch/ |titel=Niederdeutsch |abruf=2025-07-25 |sprache=de-DE}}</ref> Sei läwt as frieberoplich Schriewersche un Språk- un Kulturvermiddlersche in Mäkelborg.<ref name=":0" /> Von 2001 an wier Bliemel bi [[NDR 1 Radio MV]] togang un moderier dor ünner anner tauhop mit [[Thomas Lenz]] de plattdütsche Radioreeg [[Plappermoehl|''De Plappermoehl'']].<ref name=":0" /><ref>{{Internetquelle |autor=NDR.de |url=https://www.ndr.de/radiomv/sendungen/de_plappermoehl |titel=De Plappermoehl - die plattdeutsche Traditionssendung |abruf=2025-07-25 |sprache=de}}</ref> Dotau engagiert sei sik för dei plattdütsche Språkpläg’, schirwt plattdütsche Geschichten un oewersett hogdütsche Bäuker in’t Platdütsche. Se het twee Döchter.<ref name=":0" /> == Priesen == * 2020: [[Fritz-Reuter-Pries (Hamborg)|Fritz-Reuter-Pries]] von dei [[Carl-Toepfer-Stiftung]] Hamborg<ref>{{Internetquelle |autor=NDR |url=https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |titel=Fritz-Reuter-Preis 2020 geht an Susanne Bliemel |werk= |hrsg= |datum=2020-03-02 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20200328020626/https://www.ndr.de/kultur/norddeutsche_sprache/plattdeutsch/Fritz-Reuter-Preis-2020-geht-an-Susanne-Bliemel,fritzreuterpreis114.html |archiv-datum=2020-03-28 |abruf=2020-07-13 |sprache=de }}</ref> * 2021: [[Unkel-Bräsig-Pries]] <ref>{{Internetquelle |url=https://www.länderzentrum-für-niederdeutsch.de/plattduetsch-autorendag-inn-botanischen-gorden-am-29-august/ |titel=Plattdütsch-Autorendag in´n Botanischen Gorden am 29. August |werk=länderzentrum-für-niederdeutsch.de |datum=2021-08-25 |abruf=2023-12-13 }}</ref> * 2023: Pries von dei ''[[Stiftung Mecklenburg]]'' <ref>{{Internetquelle |url=https://stiftung-mecklenburg.de/aktuelles/infos-neues/de-pries-von-stiftung-maekelborg-geiht-an |titel=de Pries von de Stiftung Mäkelborg geiht an … |werk=stiftung-mecklenburg.de |datum=2023-12-07 |abruf=2023-12-13}}</ref> == Wark == * ''Wenn de Gott oewer nu’n Lock hett''. Plattdeutsche Geschichten, [[Hinstörp]], [[Rostock]] 2012, ISBN 978-3-356-01526-3. * Stephan Bliemel: ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Ins Niederdeutsche übertragen von Susanne Bliemel, Bilder von Peter Bauer,Hinstörp, Rostock 2013, ISBN 978-3-356-01591-1. * ''Dat wier de Nachtigall un nich de Uhl …'' Plattdeutsche Geschichten. [[Hinstörp]], Rostock 2017, ISBN 978-3-356-02149-3. * ''Bananen vör de Sœgen … Plattdeutsche Geschichten aus Norddeutschland.''Hinstörp, Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02326-8. * ''Nieges ut Hoppenhagen.'' Bilder von Silke Herr, [[Hinstörp]], Rostock 2023, ISBN 978-3-356-02484-5. Oewersett in’t Plattdüütsche * ''Ünnerwägens in de Hansetiet: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-248-9. * ''De Schatz von de Likedeelers: de Abrafaxe up platt.'' Mosaik Steinchen für Steinchen Verlag, Berlin 2022, ISBN 978-3-86462-249-6. '''Toondräger''' * ''De Mallbüdel – de 100 besten Witze ut de Plappermœhl''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller, u.&nbsp;a. Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2007. * ''De niege Mallbüdel: miehr Witze ut „De Plappermoehl“''. NDR 1 Radio MV. Es erzählen die Plappermöller: Susanne Bliemel, [[Marianne Meier]] und [[Norbert Bosse]], Tennemann Media, [[Swerin]] 2012, ISBN 978-3-941452-24-4. * ''Rudolf Tarnow – Mötst di nich argern''. Hörbuch u.&nbsp;a. gelesen von Susanne Bliemel, Tennemann Media, [[Swerin]] 2018, ISBN 978-3-941452-54-1. * ''Kaspar un de Klabauterkatt''. Plattdeutsches Hörbuch für Kinder. Gelesen von Susanne Bliemel unter der Regie von Rainer Schobeß, [[Hinstörp]], Rostock 2020, ISBN 978-3-356-02295-7. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrieverschen|List von plattdütschen Schriewerschen]] == Weblenk == {{PBuB|5031}} * Hinstörp Verlag: ''[https://www.hinstorff.de/Der-Verlag/Autor-innen/Bliemel-Susanne/ Susanne Bliemel]'' (hoogdüütsch) == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Boren 1968]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Journalismus]] qwkq9gh408bpiijqk5l9no2vhzgqt4z 0 193338 1072008 1071716 2026-07-10T16:24:57Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072008 wikitext text/x-wiki [[Bild:Otto_Garber.jpg|duum|Otto Garber, üm 1940]] '''Otto Garber''' (* [[3. Juli]] [[1880]] in [[Lassahn]]; † [[17. Oktober]] [[1949]] in [[Ratzborg]]) wier en [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. == Leven == Garber stamm ut ene Burenfamilie. Hei måk ene Lier as [[Schoolmeester|Schaulmeister]] an dat Liererseminår in [[Ratzborg]].<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1519 |titel=Autor: Otto Garber |abruf=2025-07-28 }}</ref> Hei arbeid denn an Schaulen in [[Kiel]], [[Reinbeek]], [[Lassahn]] un Ratzborg. In’n [[Eerste Weltkrieg|Iersten Weltkrieg]] wier hei Soldaat un is swaar verwunnt worrn. Hei wier Liddmåt in’n [[Heimatbund Hartogdom Loonborg|''Heimatbund Hartogdom Loonborg'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://ratzeburg.de/index.php?La=1&object=tx,2559.202.1&kat=&kuo=2&sub=0 |titel=Start / Ratzeburg |abruf=2025-07-28}}</ref> Hei läw in St. Georgsbarg an’n Ratzborger See. == Pries un Ihren == Garber kreeg 1939 den [[Johann-Hinrich-Fehrs-Pries]].<ref name=":0" /> In [[Mölln]] dregt de ''Otto-Garber-Weg'' sien Nåm, in Ratzborg de ''Otto-Garber-Straße.'' == Wark == * ''Up Posten: Kriegsbiller ut de Vogesen.'' Lühr & Dircks, [[Gaarn]] 1916 ([[Plattdütsche Volksböker]]; 7). * ''Stina Dreews: veer Vertelln.'' [[Quickborn-Verlag]], [[hamborg]] 1918 (Quickborn-Bücher; 20). * ''Grundwater: twölf Ämmer ut'n plattdütschen Sood''. Nordischer Heimatverlag H. H. Nölke GmbH, [[Borsholm]] 1921. * ''Smöken und andere Novellen'' Beltz, Langensalza 1923 (Aus deutschem Schrifttum und deutscher Kultur; 33) (Heimaterde; 4). * ''De Schoolmeisterbuer: een Stück Leben twüschen Book un Ploogsteert''. [[Wachholtz]], [[Niemünster]] 1924. * ''Ut de Bilad''. Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1927. * ''Een von de Ohlen''. [[Quickborn-Verlag]], [[Hamborg]] 1932. * ''Kamerad, kumm!'' Lauenburger Heimatverlag, [[Ratzborg]] 1940. == Kiek ook bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewers]] == Literatur == * [[Gustav Friedrich Meyer]]: ''Otto Garber zum 60. Geburtstag''. In: ''Die Heimat. Monatsschrift für schleswig-holsteinische Heimatforschung und Volkstumspflege''. Bd. 50 (1940), Heft 7, Juli 1940, S. 97f. ([https://resolver.sub.uni-hamburg.de/kitodo/PPN846060221_0050/page/105 Digitalisat]). == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} {{DEFAULTSORT:Garber, Otto]] [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1949]] [[Kategorie:Boren 1880]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Schoolmeester]] tc4n9v58qzvqvpcka4ki5pkzitxsxcs 0 193357 1072077 1071774 2026-07-10T22:21:03Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072077 wikitext text/x-wiki '''Wilhelm Schmidt''', Pseudonym: '''Wilhelm Schmidt-Fischerbrook''' (* [[11. März]] [[1872]] in [[Rostock]]; † [[15. Mai]] [[1941]] ok daar) wier en dütschen [[Pädagogik|Pädagog]], [[Journalist]], [[Rutgever|Rutgäwer]] un [[Plattdüütsch|plattdütschen]] [[Schriever|Schriewer]]. [[Bild:Wilhelm_Schmidt_(1872-1941).png|duum|Wilhelm Schmidt (1872–1941)]] == Läwen == Wilhelm Schmidt wurr 1872 as Soehn von enen Rostocker [[Schipper (Beroop)|Schipper]] buren. Nåden dat hei dei Brögerschaul besöcht harr, güng he up dei [[Präparandenanstalt]] un denn up dat Lihrerseminår in [[Niekloster]]. Von 1895 bet 1921 wier hei Schaulmeister in [[Rostock]]. V onwägen ene swore Krankheid, güng hei vör de Tied in Penschon. 1898 wier hei Mitbegrünner von den ''[[Plattdütsch Vereins för Rostock un Ümgegend|Plattdütschen Verein för Rostock un Ümgegend]]''. He dröög ut den Wark von [[Fritz Reuter|Fritz Reuters]] un [[John Brinckman]] vör,<ref>{{Internetquelle |autor= |url=http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S&aname=Wilhelm%20Schmidt |titel=Schriftsteller im Rundfunk - Autorenauftritte im Rundfunk der Weimarer Republik 1924-1932 |hrsg=Deutsches Rundfunkarchiv |datum= |offline=ja |archiv-url=https://web.archive.org/web/20170620202820/http://www.dra.de/rundfunkgeschichte/schriftsteller/autoren.php?buchst=S |archiv-datum=2017-06-20 |archiv-bot=2024-06-14 22:05:38 InternetArchiveBot |abruf=2015-09-23 }}</ref> wier Sammler von plattdütschen Seggwiesen un Läuschen un woll so de plattdütsche Språk un Kultur bewohren. Hei wier en engen Fründ von den Volkskünnigen [[Richard Vosslo|Richard Voslo]]. Schmidt harr besünners Interess an John Brinckman sien Wark. 1914 gew hei ene John-Brinckman-Biographie rut. Al von 1904 an is hei tauhop mit den Illustrater Adolf Jöhnssen ene Editschoon von Brinckman sien Wark ruttaugäwen. Nå ene Idee von Schmidt, gew dei Stadt Rostock 1922 dat ierste Mål tauhop mit dei Arbeidsgemeinschop von dei Heimåtverein up den Plattdütschen Volksdag den [[John-Brinckman-Pries]] rut. De Pries würr an Dichter, Schriewer, Wätenschopper un Künstler, de sik för dat Plattdütsch insetten, utgäwen. Priesdräger wieren tau’n Bispäl [[Richard Ohnsorg]] un [[Richard Vosslo]]. 1935 kreg Schmidt sülwenst den Pries för sienen Insatt in dei plattdütsche Språkpläg’. Schmidt bruuk verscheden Schriewernåm, so as Wilhelm Fischerbrok un Hinnik Isen för siene Arbeid in Dagbläder. Een Deil von sienen Wark keem ünner den Nåm Wilhelm Schmidt-Fischerbrook oder Wilhelm Schmidt-Rostock rut. Wilhelm Schmidt blew 1941 dod. Hei liggt up den Niegen Dodenhoff in Rostock begråwen (Feld Od 60). == Wark (Utwåhl) == === As Schriewer === * ''Wat Vagel Grip vertellt. Geschichten un Dönken in Meckelbörger Platt'' (Haak, Ribnitz 1910) * ''Seemannsblot orer de Schönheit ut Tripolis'' Schwank, (Sülwstverlag, Rostock 1912) * ''John Brinckman. Leben und Werk'' (Kaufungen, Rostock 1914) * ''De leckern Füsiliere orer De Häunerkrieg in Fischkaten: En Soldatenschwank'' (Sülwstverlag, Rostock 1915) * ''Dünung. Schippermärken und Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1919) * ''Hannis Bo-i un anner Geschichten'' (Koch, Rostock 1933) * ''Ann Strand’n'' (Koch, Rostock 1936) * ''Kiek in de Sünn'' (Koch, Rostock 1940) * ''Ick will juch wat vertellen ... Plattdeutsche Märchen, Rätsel, Läuschen, Geschichten und Gedichte'' ([[Hinstörp]], Rostock 1988) * ''Uemmer manierlich! : Un anner Vertellers'' ([[Hinstörp]], Rostock 1994) * ''Schippermärken un Seemannssagen'' ([[Hinstörp]], Rostock 1996) * ''Adolf Jöhnssen, ein Maler der Heimat'' (1927) * ''Vom Rostocker Pfingstmarkt'' (1931) * ''Detloff Carl Hinstörp. Leben und Wirken eines mecklenburgischen Buchhändlers'' (1931) * ''Meckelbörger Heimatarbeit binnen und buten'' (1933) === As Rutgäwer === * ''Vagel-Grip-Kalender'' (Adlers Erben, Rostock af 1760) * ''Großherzoglich Mecklenburg-Schwerinscher und Mecklenburg-Strelitzer Kalender'' im Volksmund genannt: ''Voß-un-Haas-Kalender'' ([[Hinstörp]], Rostock af 1864) * Ludwig Kreutzer: ''Zehn mecklenburgischen Volkserzählungen'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Boldt, Rostock 1904) * [[John Brinckman]]: ''Kasper Ohm un ick'', Illustratschonen von Adolf Jöhnssen (Nister, Nürnberg 1905) * John Brinckman: ''De Generalreeder'' ([[Hinstörp]], [[Wismer]] 1918) == Literatur == * Grete Grewolls: Wer war wer in Mecklenburg und Vorpommern. Das Personenlexikon. [[Hinstörp]] Verlag, Rostock 2011, <nowiki>ISBN 978-3-356-01301-6</nowiki>, S. 8894.  * ''Schmidt, Wilhelm''. In: ''Deutsches Literatur-Lexikon''. Bd. 15, Saur, Bern (u.&nbsp;a.) 1993, Sp. 426 * Wilhelm Schmidt: zu seinem 60. Geburtstag. In: Mecklenburgische Monatshefte. Band 8. [[Swerin]] 1932, S. 131–132 (Digitalisat – PDF).  == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers|List von plattdütschen Schriewer]] == Weblink == {{PBuB|950|NAME=Wilhelm Schmidt}} == Fautnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 1941]] [[Kategorie:Boren 1872]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Rutgever]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Heimatforscher]] 6s9dkfkhv1hkip1myzqffjf1ehr4rfo 0 193404 1072073 1071771 2026-07-10T21:46:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072073 wikitext text/x-wiki '''Walter Zelinski''' (* [[4. Oktober]] [[1948]] in Elmshoorn, † [[21. Dezember]] [[2019]]) weer en [[Düütschland|düütschen]] [[Schoolmeester]], [[Radiomoderater]] un [[Plattdüütsch|plattdüütschen]] [[Schriever]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.niederdeutsche-literatur.de/autoren/person.php?ID=1441 |titel=Autor: Walter Zelinski |abruf=2025-07-31 }}</ref> == Leven == Na siene Schoolteid maak Waler Zelinski ene Leer as Heizungsmonteur in [[Hamborg]]. Daarna studeer he un is [[Schoolmeester]] worrn. Vun 1976 an bet to siene [[Penschoon]] 2012 ünnerricht he an de Samschool [[Trappenkamp]], vundaag de ''Richard-Hallmann-School''. Hier weer he vun 1989 an Schooldirekter. Daarto het Zelinski bi [[NDR 1 Welle Nord]] arbeidt un schreev plattdüütsche [[Glosse (Journalismus)|Glossen]] över [[Sport|Sportthemen]]. 1997 begünn he dat Schrieven för de Radioreeg [[Hör mal ’n beten to|''Hör mal ’n beten to'']]. He bröch ok Böker un Höörböker mit plattdüütschen Kortgeschichten rut.<ref>Andrea May und Michael Jung (Ruutgever): ''Wiehnachten steiht vör de Döör!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, [[:de:Special:BookSources/3898820386|ISBN 3-89882-038-6]]</ref> Walter Zelinski weer verheiraadt un Vadder vun ene Dochter. == Wark == * ''Wenn de Hahn kreiht op den Mist ...: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', [[Verlag Michael Jung]], [[Kiel]] 2000, ISBN 3-929596-86-5 * ''Von Quarkbüdels un anner Lüüd: ‚Hör mal ’n beten to‘-Geschichten'', Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-034-3 * [[Andrea May]] und Michael Jung (Ruutgever) ''Wiehnachten steiht vor de Döör!'', Autoren: [[Ines Barber]], [[Udo Bielenberg]], [[Anneliese Braasch]], [[Ulli Brüchmann]], [[Lotte Brügmann-Eberhardt]], [[Heiko Gauert]], Ubbo Gerdes, [[Günter Harte]], Kerstin Kromminga, [[Wolfgang Sieg]], Jasper Vogt, [[Falko Weerts]] und Walter Zelinski, Verlag Michael Jung, Kiel 2004, ISBN 3-89882-038-6 * ''Kümmt jümmers anners, as een denkt!: ‚Hör mal ’n beten to´-Geschichten‘'', Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-063-7 * ''Beten scheev hett Gott leev!'', Verlag Michael Jung, Kiel 2009, ISBN 978-3-89882-105-6 == CD’s == * ''Walter Zelinski vertellt: `Hör mal'n beten to´-Geschichten'' (CD), Verlag Michael Jung, Kiel 2006, ISBN 3-89882-073-4 == Kiek ok bi == * [[List vun plattdüütschen Schrievers]] == Weblink == {{PBuB|ID=1441}} == Footnoten == <references /> {{Normdaten}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Storven 2019]] [[Kategorie:Boren 1948]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Schoolmeester]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Höörspeel]] [[Kategorie:Radio]] [[Kategorie:Moderator]] qjlbgt1o96an0x4cxlukjelxzaugbs9 0 193507 1071976 1071688 2026-07-10T13:02:48Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071976 wikitext text/x-wiki '''Kuunders''' is de [[Stellingwarfs]] Dialekt in de Dörpen [[De Kuunder]] un [[Blankenham]] in de üterst Noordwesten van de [[Kopp vun Oaveriessel|Kopp van Oaveriessel]]. == Kennteken == De Dialekt unnerscheedt sük van anner Stellingwarfs Dialekten dör dat lange /aa/, so as in ''kl<u>a</u>tert het w<u>a</u>ter tegen de gl<u>a</u>zen'' in Stee van dat annerswegens för dat Stellingwarfs typiske /ae/ {{IPA|ɛː}},<ref>{{Internetquelle |url=https://www.omniglot.com/writing/stellingwarfs.htm |titel=Stellingwarfs language, alphabet and pronunciation |abruf=2025-08-05}}</ref> so as in ''kl<u>ae</u>tert et w<u>ae</u>ter niet tegen de gl<u>ae</u>zen.''<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:3 |titel=Kuinre (De Kuunder) {{!}} De Taal van Overijssel |abruf=2025-08-05 |sprache=nl}}</ref> Anners dat överige Stellingwarfs bruukt dat Kunnders de Pronomen ''jie'' ‘du’ un ''jullen'' ‘ji’ in Stee van ''ie'' un ''jim.'' De [[Diminutiv|Verkleenform]] billt dat Kuunders mit dat [[Suffix|Achterföögsel]] ''-jen'', so as ''bakjen'' un ''(h)oedjen'' in Stee van ''bakkien'' un ''hoetin'' in dat Stellingwarfs annerwegens.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |titel=Over de taal van Kuinre |werk=De taal van Overijssel |hrsg=[[Provinz Oaveriessel]], [[Iesselakademie]], [[Twentse Welle]] |seiten=2 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240705134013/https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |archiv-datum=2024-07-05 |abruf=2025-08-05 |format=PDF |sprache=nl }}</ref> == Schrieveree == Ünner de Schrieversnaam ''Akermanechien'' oder ''Akermanechien uut de Kuunder'' kummt in dat Kuunders Dörpsbladje ene Rubrik ''He’j ’t ok leezn?'' up Kuunders ruut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/auteur/id:3 |titel=Auteurs uit Kuinre (De Kuunder) {{!}} De Taal van Overijssel |abruf=2025-08-05 |sprache=en}}</ref> Dat Kuunders Gedicht ''Veurjoar?'' keem in ''[[De Silehammer]]'' ruut.<ref>[[De Silehammer]], Juni 2013, Jg.&nbsp;21, Nr.&nbsp;2, S.&nbsp;26.</ref> Dat Gedicht is en översett Uutgaav van [[Kornelis Visser]] sien Gedicht ''Op de polderdijk'' (1899) == Unnersöök == [[Roelof Kamman]] geev 1990 mit de [[Overijsselacademie|Iesselakademie]] de ''Woordenlijst van het dialect van Kuinre'' ruut.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |titel=Over de taal van Kuinre |werk=De taal van Overijssel |hrsg=[[Provinz Oaveriessel]], [[Iesselakademie]], [[Twentse Welle]] |seiten=4 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20240705134013/https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |archiv-datum=2024-07-05 |abruf=2025-08-05 |format=PDF |sprache=nl }} {{Webarchiv|url=https://www.detaalvanoverijssel.nl/static/BMedia/36/file/title:Over%20de%20taal%20van%20Kuinre.pdf |wayback=20240705134013 |text=Over de taal van Kuinre |archiv-bot=2026-07-10 13:02:48 InternetArchiveBot }}</ref> == Bispeel == ''Veurjoar?'' in [[De Silehammer]], Juni 2013, Jg.&nbsp;21, Nr.&nbsp;2, S.&nbsp;26 na ''Op de polderdijk'' (1899): <blockquote> <poem>Doar vliegt ’n leewerek in de lucht en juubelt bliede zien fraaie liet hooger en hooger stejgt hij in zien vlucht ‘k Hoor ‘m wel mar zie ‘m zoowat niet (…).</poem> </blockquote> <blockquote> '''Överdregen Plattdüütsch (Oostfreesch):'''<br/> ''Daar fleegt ’n Leverk in de Lucht<br/>un juchheit bliede sien feine Leed<br/>hoger un hoger stiggt he in sien Flüggt<br/>ik höör hum wall man seh hum sowat neet'' </blockquote> == Literatuur == * [[Henk Bloemhoff]]: ''Stellingwerfs,'' [[Den Haag]], 2002 (Sdu Uitgevers), [[:fy:Special:BookSources/9012090199|ISBN 9 01 20 90 199]]. == Weblenk == * [https://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:3 Over de taal van Kuinre (De Kuunder)] op [[.detaalvanoverijssel.nl|''detaalvanoverijssel.nl'']] == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Dialekt]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] [[Kategorie:Nedderlannen]] aydc7agz7kkjs0ovpjuu4xvew79kx8y 0 193559 1072035 1071740 2026-07-10T18:11:10Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072035 wikitext text/x-wiki '''Roel Oostra''', mit vullen Naam '''Roelof Jacobs Oostra''' (* [[29. August]] [[1921]] in [[Oosthem]], [[20. November]] [[2025]]) <ref> [https://www.omropfryslan.nl/nl/nieuws/17976507/oud-directeur-roel-oostra-104-van-de-lawei-in-drachten-overleden ''Oud-directeur Roel Oostra (104) van De Lawei in Drachten overleden''] Omrop Fryslân, 20. November 2025 </ref> weer en [[Nedderlannen (Europa)|nederlandschen]] [[Schriever]] un [[Speelbaas]] van de [[Westfreesche Spraak|westfreesche]] Kabarettgrupp [[De Spinnekop|''De Spinnekop'']].<ref>{{Internetquelle |url=https://data.bibliotheken.nl/doc/thes/p106985507 |titel=Oostra, Roel (1921-) — LodView, giving data a new shape |abruf=2025-08-08 }}</ref> He schreev ok op för dat [[Stellingwarfs kabberet|''Stellingwarfs kabberet'']] up [[Stellingwarfs]]. == Leven == Roel Oostra gung in [[Wolvege]] op School, 1962 wurr Oostra Direkter van dat Kultuurzentrum [[De Lawei|''De Lawei'']] in [[Drachten]] un weer hier 25 Jaren lang aktiv. 1971 kreeg de he [[Freesche Presspries]]. Twüschen 1996 un 2002 schreev un produzeer Oostra noch fiev Programmen up Stellingwarfs för dat ''Stellingwarfs kabberet.'' 2008 nööm dat Kultuurzentrum ''De Lawei'' de lütte Saal in dat Zentrum ''Roel Oostra-Saal''. 2021 fier he sien 100. Boortsdag.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.dekrantvantoen.nl/vw/article.do?id=LC-20210828-NO01028005 |titel=Een eeuw Roel Oostra - NDC mediagroep - De Krant van Toen |abruf=2025-08-08}}</ref> == Footnoten == <references /> [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Boren 1921]] [[Kategorie:Börger von de Nedderlannen]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Speelbaas]] [[Kategorie:Westfreesch]] [[Kategorie:Plattdüütsch]] 5kytvys9hcms5i36wzmapwidmgao3zf 0 194907 1072062 1071763 2026-07-10T20:51:47Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072062 wikitext text/x-wiki {{Stubben}} [[Bild:Transistors-white.jpg|duum|Verscheden Transisters in ünneracheedliche THT-Hüüskenformen]] Een '''Transister''' is een elektronisch [[Halvleider]]-Boelement to’n [[Elektronik|Stüren]] oder Verstarken vun meist ringen elektrischen Spannungen un Strööm. He is de wichtigste „aktive“ Deel vun elektroonsche Schalters, de to’n Bispeel in de Nachrichtentechnik, de Leistungselektronik un in [[Reekner|Computersystemen]] bruukt warrt. Besünners wichtig sünd Transisters – meist as In/Uut-Schalter – in integreerten Schaltkreisen, wat de wied verbreedt Mikroelektronik mööglich maakt. Dat Woord „Transister“ is een [[Mengelwoort|Kufferwoord]] uut dat [[Engelsche Spraak|engelsche]] {{Lang|en|'''''trans'''fer res'''istor'''''}}.<ref>[http://nobelprize.org/educational_games/physics/transistor/function/firsttransistor.html ''The First Transistor''] Information zur Herkunft des Wortes „Transistor“ auf der Website der ''The Nobel Foundation''.</ref> == Literatuur == * Ulrich Tietze, Christoph Schenk: Halbleiter-Schaltungstechnik. 12. Oplaag. Springer, Berlin 2002, <nowiki>ISBN 3-540-42849-6</nowiki>.  * Kurt Hoffmann: Systemintegration: Vom Transistor zur großintegrierten Schaltung. 2. Oplaag. Oldenbourg, 2006, <nowiki>ISBN 3-486-57894-4</nowiki>.  * Ulrich Hilleringmann: Silizium-Halbleitertechnologie: Grundlagen mikroelektronischer Integrationstechnik. 6. Oplaag. Springer Vieweg, 2014, <nowiki>ISBN 978-3-8348-1335-0</nowiki>.  * Stefan Goßner: Grundlagen der Elektronik. 11. Oplaag. Shaker, 2019, <nowiki>ISBN 978-3-8440-6784-2</nowiki>.  * Alfred Kirpal: ''Die Entwicklung der Transistorelektronik. Aspekte einer militärischen und zivilen Technik''. In: ''Technikgeschichte.'' Band 59, Heft, 1992, S. 353–369. == Weblenken == * {{Internetquelle |url=https://www.electronicsplanet.ch/bauteile/standard-transistoren.htm |titel=Liste mit Standardtransistoren |werk=electronicsplanet.ch |abruf=2014-12-07}} * {{Internetquelle |autor=Thomas Krueger |url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |titel=Der Transistor – Ein Tausendsassa |werk=dieelektronikerseite.de |datum=2009-04-20 |abruf=2009-06-22 }} {{Webarchiv|url=https://www.dieelektronikerseite.de/Lections/Der%20Transistor%20-%20Ein%20Tausendsassa.htm |wayback=20090306064130 |text=Der Transistor – Ein Tausendsassa |archiv-bot=2026-07-10 20:51:46 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=Thomas Schaerer |url=https://www.elektronik-kompendium.de/public/schaerer/powsw1.htm |titel=Schalten und Steuern mit Transistoren |werk=elektronik-kompendium.de |datum=2008-02-13 |abruf=2009-06-22}} * {{Internetquelle |autor=Kai Janßen |url=http://www.kjanssen.de/Studium/Forschungen/Diplomarbeit/da/weTEiS/weteis.htm |titel=weTEIS – interaktives Tutorial zu Lehrveranstaltung Entwurf integrierter Schaltungen |werk=kjanssen.de |datum=1999-11-03 |abruf=2010-01-19}} == Footnoten == <references/> {{Normdaten}} [[Kategorie:Technik]] 1dwtx6psjgzg7t03yyxz186sxeqaozx 0 195004 1072007 1071714 2026-07-10T16:16:21Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072007 wikitext text/x-wiki [[Datei:Omar Yaghi 413953 by Christopher Michel 1-7-2025.jpg|mini|hochkant|Omar Yaghi (2025)]] '''Omar Mwannes Yaghi''' (* [[9. Februar]] [[1965]] in [[Amman]], [[Jordanien]]) is en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]]-palästinensisch-jordaansch [[Chemiker]] un Perfesser an de [[University of California, Berkeley]]. 2025 kreeg gemeensam mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="nobelprize">{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/yaghi/facts/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref><ref name="bbc2025">{{Internetquelle |autor=Georgina Rannard |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0r0l742kpjo |titel=Chemistry Nobel awarded to three scientists for their work on metal organic frameworks |werk=[[British Broadcasting Corporation|bbc.com]] |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> == Leven == Yaghi stammt ut en palästinensisch Flüchtlingsfamilie. He is in en groot Familie mit begrenztem Togang to Water un ahn Strom upwussen. Mit 15 Jahren truck he in de USA. He hett an de [[University at Albany, The State University of New York]] studeert, wo he 1984 sien [[Bachelor]] kreeg. Sien Doktertitel kreeg he 1990 an de [[University of Illinois]]. Ansluutend weer he för dree Johr <!-- 1990–1992 --> as [[National Science Foundation|NSF]]-[[Fellow]] in [[Harvard University|Harvard]]. Dornah is he an de [[Arizona State University]] gahn, bevör he 1999 an de [[University of Michigan]] as ''Robert W. Parry Collegiate Professor'' wesseln dee.<ref>{{Internetquelle |autor=Nancy Imelda Schafer |url=http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |titel=U. Michigan’s Omar Yaghi on What’s In Store for MOFs |werk=sciencewatch.com |hrsg=15,6 |datum=2004-11 |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20110811114326/http://archive.sciencewatch.com/nov-dec2004/sw_nov-dec2004_page3.htm |archiv-datum=2011-08-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> Vun Januar 2006 bit 2012 weer he an de [[University of California, Los Angeles]] tätig.<ref>{{Internetquelle |url=http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |titel=Omar M. Yaghi |werk=ucla.edu |sprache=en |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120210165059/http://yaghi.chem.ucla.edu/staticpages/yaghi |archiv-datum=2012-02-10 |abruf=2025-10-09 }}</ref> Yaghi forscht an [[Metal Organic Framework]]s un anner Gerüsten, de [[Waterstoff]]<ref>{{Internetquelle |autor=Susanne Donner |url=http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |titel=Kleiner Tank mit großen Löchern |werk=[[Handelsblatt]] |datum=2006-09-21 |seiten=9 |format=pdf; 362&nbsp;kB |kommentar=wiedergegeben auf uni-konstanz.de |archiv-url=https://web.archive.org/web/20070720175639/http://www.evolutionsbiologie.uni-konstanz.de/files/resourcesmodule/@random4628a2600c6a7/1183617735_HB060921.pdf |archiv-datum=2007-07-20 |abruf=2025-10-09}}</ref> oder [[Kohlendioxid]]<ref>{{Internetquelle |autor=Ben Schwan |url=https://www.heise.de/news/Klimagas-Schlucker-am-Schornstein-187085.html |titel=Klimagas-Schlucker am Schornstein |werk=[[heise online]] |datum=2008-03-05 |abruf=2025-10-09}}</ref> spiekern un wenn nödig weer afgeven können. ==Ehrungen== 2007 kreeg he den [[Newcomb Cleveland Prize]] vun de [[American Association for the Advancement of Science|AAAS]] för de best wetenschaplich Arbeit un för butergewöhnlich Leistungen in de Wetenschap. Ebenfalls 2007 wurr he mit de [[Materials Research Society]] Medal uttekent.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.mrs.org/advancing-careers/award-central/fall-awards/mrs-medal |titel=MRS Medal Recipients |werk=mrs.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> 2010 kreeg he den [[Centenary Prize vun de Royal Society of Chemistry]]. 2015 wurr he mit den [[König-Faisal-Pries]] in de Kategorie Wetenschap un 2017 mit den [[Albert Einstein World Award of Science]] un den [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] uttekent. 2018 kreeg he den [[Wolf-Pries]] för Chemie, för 2019 wurr hüm de [[Gregori-Aminoff-Pries]] tospraken. Ok in dat Johr 2019 wurr Yaghi in de [[National Academy of Sciences]] wählt, 2022 in de [[American Academy of Arts and Sciences]]. 2020 kreeg ge de [[August-Wilhelm-von-Hofmann-Denkmünt]].<ref>{{Internetquelle |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/anie.202005849 |titel=GDCh Awards 2020/DBG Awards 2020: Graphical Abstract |werk=Angewandte Chemie International Edition |datum=2020-06-11 |abruf=2025-10-09}}</ref> In dat glieker Johr wurr Omar Yaghi as Liddmaat vun de Sektschoon Chemie in de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] upnommen. 2023 wurr hüm de [[Wilhelm-Exner-Medaille]] verleeht.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wilhelmexner.org/medalists/omar-m-yaghi/ |titel=Omar M. Yaghi |werk=Wilhelm Exner Medaillen Stiftung |sprache=de-AT |abruf=2025-10-14}}</ref> 2024 wurr he mit den [[Tang Prize]] in de Kategorie „Nahhollend Entwicklung“ uttekent<ref>{{Internetquelle |url=https://www.tang-prize.org/en/media_detail.php?id=1935&cat=24 |titel=Omar M. Yaghi Receives 2024 Tang Prize in Sustainable Development for Groundbreaking Work in Innovative Materials for Carbon Capture, Energy Storage, and Water Harvesting |werk=tang-prize.org |datum=2024-06-18 |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref> un ebenfalls 2024 mit den [[Balzan-Pries]] för sien Bidrääg to „Nanoporöse Materialien för Umweltanwendungen“.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.balzan.org/de/preistraeger |titel=Preisträger: 2024 |werk=balzan.org |abruf=2025-10-09}}</ref> För 2025 kreeg Yaghi den [[Von Hippel Award]] tospraken. Mit [[Susumu Kitagawa]] un [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] kreeg he 2025 den [[Nobelpries för Chemie]] für die Entwicklung [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganischer Gerüstverbindungen]].<ref name="bbc2025" /> == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Guangming Li, Hailian Li |Titel=Selective binding and removal of guests in a microporous metal–organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=378 |Nummer=6558 |Datum=1995 |Seiten=703–706 |DOI=10.1038/378703a0}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi, Hailian Li |Titel=T-Shaped Molecular Building Units in the Porous Structure of Ag(4,4‘-bpy)·NO₃ |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=118 |Nummer=1 |Datum=1996 |Seiten=295–296 |DOI=10.1021/ja953438l}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Synthetic Strategies, Structure Patterns, and Emerging Properties in the Chemistry of Modular Porous Solids |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=31 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=474–484 |DOI=10.1021/ar970151f}} * {{Literatur |Autor=Hailian Li et al. |Titel=Design and synthesis of an exceptionally stable and highly porous metal-organic framework |Sammelwerk=Nature |Band=402 |Nummer=6759 |Datum=1999 |Seiten=276–279 |DOI=10.1038/46248}} * {{Literatur |Autor=Mohamed Eddaoudi et al. |Titel=Modular Chemistry: Secondary Building Units as a Basis for the Design of Highly Porous and Robust Metal−Organic Carboxylate Frameworks |Sammelwerk=Accounts of Chemical Research |Band=34 |Nummer=4 |Datum=2001 |Seiten=319–330 |DOI=10.1021/ar000034b}} * {{Literatur |Autor=Omar M. Yaghi et al. |Titel=Reticular synthesis and the design of new materials |Sammelwerk=Nature |Band=423 |Nummer=6941 |Datum=2003 |Seiten=705–714 |DOI=10.1038/nature01650 |PMID=12802325}} * {{Literatur |Autor=Jesse L. C. Rowsell, Omar M. Yaghi |Titel=Metal–organic frameworks: a new class of porous materials |Sammelwerk=Microporous and Mesoporous Materials |Band=73 |Nummer=1-2 |Datum=2004 |Seiten=3–14 |DOI=10.1016/j.micromeso.2004.03.034}} * {{Literatur |Autor=Adrien P. Côté et al. |Titel=Porous, Crystalline, Covalent Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=310 |Nummer=5751 |Datum=2005 |Seiten=1166–1170 |DOI=10.1126/science.1120411 |PMID=16293756}} * {{Literatur |Autor=E.C. Spencer et al. |Titel=Determination of the hydrogen absorption sites in Zn₄O(1,4-benzenedicarboxylate) by single crystal neutron diffraction |Sammelwerk=Chemical Communications |Band= |Nummer=3 |Datum=2005 |Seiten=278–280 |DOI=10.1039/b511941c }} * {{Literatur |Autor=Baoling Huang et al. |Titel=Thermal conductivity of a metal-organic framework (MOF-5): Part II. Measurement |Sammelwerk=International Journal of Heat and Mass Transfer |Band=50 |Nummer=3-4 |Datum=2006 |Seiten=405–411 |DOI=10.1016/j.ijheatmasstransfer.2006.10.001}} * {{Literatur |Autor=Hong‐Cai Zhou, Jeffrey R. Long, Omar M. Yaghi |Titel=Introduction to Metal–Organic Frameworks |Sammelwerk=Chemical Reviews |Band=112 |Nummer=2 |Datum=2012 |Seiten=673–674 |DOI=10.1021/cr300014x }} * {{Literatur |Autor=Hiroyasu Furukawa et al. |Titel=The Chemistry and Applications of Metal-Organic Frameworks |Sammelwerk=Science |Band=341 |Nummer=6149 |Datum=2013 |Seiten= |DOI=10.1126/science.1230444}} == Weblinks == {{Commons|Omar M. Yaghi|Omar Yaghi}} * Liddmaatsindrag vun [https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/omar-yaghi/ Omar Yaghi] bi de [[Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina|Nationalen Akademie der Wissenschaften Leopoldina]] * [http://yaghi.berkeley.edu/ Website vun dat Yaghi Laboratory] * {{Academictree|chemistry|59430}} == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1185536280|VIAF=7620155769100727880007}} {{SORTIERUNG:Yaghi, Omar}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Jordanien]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1965]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] i63olkuhlj163sk1izupms23hi26y8p 0 195131 1072015 1071722 2026-07-10T17:01:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072015 wikitext text/x-wiki [[Datei:Raulfs, Philipp.jpg|mini|Philipp Raulfs, 2018]] '''Philipp Raulfs''' (* [[25. April]] [[1991]] in [[Gifhorn]])<ref name="Handbuch 2017">[[Gabriele Andretta]] (Hrsg.), Referat für Presse, Öffentlichkeitsarbeit, Protokoll: ''Landtag Niedersachsen. [[Handbuch des Niedersächsischen Landtages]] der 18. Wahlperiode. 2017 bis 2022'', 1. Auflage, Hannover: Niedersächsischer Landtag, 2018, S. 131</ref> is en düütsch Politiker ([[SPD]]). He is siet 2025 [[Landraat]] vun den Landkreis Gifhorn. Tovör weer he van 2017 bit 2025 Afordneter vun den [[Landdag Neddersassen]]. == Leven == An den Realschoolafsluss 2007 hett Philipp Raulfs en Utbillen to’n Mechatroniker anslooten. Nah dat Fackabitur 2012 studeer he in’n dualen Studium Konstruktschoonstechnik an de [[Hochschool Hannover]]. 2016 hett he en Maschinenbaustudium an de [[Leibniz Universität Hannover]] upnommen, dat he 2019 mit den Master of Science afslooten hett.<ref>{{Internetquelle |autor=Philipp Raulfs |url=https://www.philipp-raulfs.de/ausbildung-und-beruf/ |titel=Ausbildung und Beruf |werk= |hrsg= |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }}</ref><ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.landtag-niedersachsen.de/alle/,cms_id,341,ausschuss_id,42,abgeordneten_id,202805.html |titel=Abgeordnetenprofil von Philipp Raulfs |werk= |hrsg=Landtag Niedersachsen |datum= |abruf=2020-05-12 |sprache=de}}</ref> == Politik == Raulfs weer van 2011 bit 2025 Liddmaat in den Raat vun de Gemeend [[Hillerse]]. Dor weer he van 2011 bit 2021 Vörsitter vun de SPD-Fraktschoon, van 2021 bit 2025 weer he ehrenamtlicher Börgermeester vun de Gemeend Hillerse. Den [[Samtgemeenderaat]] [[Samtgemeend Meinersen|Meinersen]] hörr he van 2016 bit 2023 an.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.sitzungsdienst-meinersen.de/bi/pa020.asp?PALFDNR=1 |titel=Samtgemeinderat Meinersen |hrsg=Internetseite Bürgerinformationssystem ALLRIS®net. |abruf=2024-10-03 }} {{Webarchiv|url=https://www.sitzungsdienst-meinersen.de/bi/pa020.asp?PALFDNR=1 |wayback=20250121185305 |text=Samtgemeinderat Meinersen |archiv-bot=2026-07-10 17:01:08 InternetArchiveBot }}</ref> Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2017]] kreeg he en Direktmandat in den [[Landdagswahlkreis Gifhorn-Süüd]]. Bi de [[Landdagswahl in Neddersassen 2022]] kunn he dat Direktmandat verteidigen. Sien Landdagsmandat hett he an*n 18. November 2025 in’t Vörfeld vun sien Amtsanträe as Landraat daalleggt. För hüm is [[Andrea Kötter]] in den Landdag nahrückt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.zevener-zeitung.de/region/nach-tod-von-landrat-wechsel-in-spd-fraktion-333173.html |titel=Nach Tod von Landrat: Wechsel in SPD-Fraktion |werk=zevener-zeitung.de |datum=2025-11-18 |abruf=2025-11-18}}</ref> Nah den Dood vun den [[Landkreis Gifhorn|Gifhorner]] Landraat [[Tobias Heilmann (Politiker, 1975)|Tobias Heilmann]] hett Raulfs bekanntgeven, as sien Nahfolger to kandideeren.<ref>{{Internetquelle | autor=Dirk Kühn, Christian Franz |url=https://www.braunschweiger-zeitung.de/niedersachsen/gifhorn/article409362286/spd-abgeordneter-philipp-raulfs-will-landrat-in-gifhorn-werden.html/ |titel=SPD-Abgeordneter Philipp Raulfs will Gifhorns Landrat werden |werk=Gifhorner Rundschau |datum=27.06.2025 |sprache=de |abruf=08.07.2025}}</ref> An‘n 26. Oktober 2025 wurr he mit 53,6 Perzent vun de Stimmen to’n Landraat wählt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ndr.de/nachrichten/niedersachsen/braunschweig_harz_goettingen/spd-kandidat-philipp-raulfs-ist-neuer-landrat-von-gifhorn,landratswahl-100.html |titel=SPD-Kandidat Philipp Raulfs ist neuer Landrat von Gifhorn |werk=ndr.de |datum=2025-10-28 |abruf=2025-10-28}}</ref> Sien Amt hett he an’n 24. November 2025 antreeden.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.landkreis-gifhorn.de/Amtsantritt-von-Philipp-Raulfs-Fokus-auf-Wirtschaft-Bildung-und-Sicherheit.php?object=tx,4083.6606.1 |titel=Amtsantritt von Philipp Raulfs: Fokus auf Wirtschaft, Bildung und Sicherheit |hrsg=Landkreis Gifhorn |datum=2025-11-24 |abruf=2025-11-24}}</ref> Siet 2019 is he Vörsitter vun de SPD in‘n Landkreis Gifhorn.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.spd-gifhorn.de/unser-vorstand/ |titel=Unser Vorstand › SPD im Landkreis Gifhorn |abruf=2020-05-12 |sprache=de-DE }}</ref> == Weblinks == {{commons}} * [https://www.philipp-raulfs.de/ Persönlich Website] * [https://www.spdnds.de/personen/philipp-raulfs/ Philipp Raulfs bi de SPD Niedersachsen] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GNDfehlt=ja|GNDCheck=2024-04-01}} {{SORTIERUNG:Raulfs, Philipp}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1991]] [[Kategorie:Politiker (Düütschland)]] [[Kategorie:Landdagsafordneter (Neddersassen)]] [[Kategorie:SPD]] nlawqjsi0hmkrpororwk6uiknuggt45 0 195223 1072051 1071753 2026-07-10T19:56:09Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072051 wikitext text/x-wiki [[Datei:Susumu Kitagawa cropped Susumu Kitagawa 20191212.jpg|mini|Susumu Kitagawa]] '''Susumu Kitagawa''' ([[Japaansch Schrift|japaansch]] {{lang|ja|北川 進}}, ''Kitagawa Susumu''; * [[4. Juli]] [[1951]] in [[Kyōto]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |abruf=2025-10-09}}</ref>) is en japaansch Chemiker. He gellt as internatschonal führend Experte för [[Metal Organic Framework|metall-organische Gerüste]] (MOF).<ref>[https://web.archive.org/web/20080929233813/http://www.pm.rub.de/pm2008/msg00302.htm Presseinformatschoon vun de Ruhr-Universität Bochum to en Vördrag vun Kitagawa, 29. September 2008]</ref> 2025 kreeg he gemeensam mit [[Richard Robson (Chemiker)|Richard Robson]] un [[Omar Yaghi]] den [[Nobelpries för Chemie]] för de Entwicklung vun [[Metallorganische Gerüstverbindung|metallorganische Gerüstverbindungen]].<ref>{{Internetquelle |autor= |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/kitagawa/facts/ |titel=Susumu Kitagawa |werk=nobelprize.org |sprache=en |datum=2025-10-08 |abruf=2025-10-08}}</ref> Kitagawa wurr 1979 an de [[Universität Kyōto]] promoveert.<ref>{{Academictree |chemistry |61507|Name=Susumu Kitagawa|Datum=24. Februar 2018}}</ref> Dornah weer he Assistant Professor, af 1983 [[Lecturer]] un 1988 Associate Professor an de [[Kinki-Universität]]. 1992 wurr he Perfesser för Anorganische Chemie an de [[Tokyo Metropolitan University]] un 1998 Perfesser för Inorganische Funktschonale Chemie an de Universität Kyoto. Siet 2007 is he dor stellvertredend Direkter vun dat Institute for Integrated Cell-Material Sciences. Sien Fachrebeet is [[Komplexchemie]], speziell polymere Komplexstrukturen un MOFs, wat he as ''Chemie im Koordinations-Raum'' betekent. 1986/87 weer he Gastwetenschapler an de [[Texas A&M University]] (F. A. Cotton Laboratory) un 1996 Gastperfesser an de [[City University of New York]]. He kreeg 2008 den [[Humboldt-Forschungspries]] (un weer dormit an de [[Ruhr-Universität Baukem]]), 2009 den Chemical Society of Japan Award un 2003 den Pries vun de [[Chemical Society of Japan]] (CSJ) för Kreative Arbeit. 2010 hörr he to den [[Thomson Reuters Citation Laureates]]. 2011 kreeg he de [[Ehrenmedaille (Japan)|Medaille mit Purpurnem Band]] un wurr Liddmaat vun den Wetenschapsraat (Science Council) vun Japan. 2018 wurr he Ehrendokter vun den [[Technische Universität München]].<ref>{{Internetquelle| url=https://www.ch.tum.de/ch/fakultaet/auszeichnungen-und-ehrungen/ehrenpromotionen/| titel=Ehrenpromotionen der Fakultät Chemie| hrsg=TU München| zugriff=2023-02-06}}</ref> 2023 wurr Kitagawa to’n utwärtig Liddmaat vun de [[Royal Society]] wählt. == Wat he herutbrocht hett (Utwahl) == * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Mitsuru Kondo |Titel=Functional Micropore Chemistry of Crystalline Metal Complex-Assembled Compounds |Sammelwerk=Bulletin of the Chemical Society of Japan |Band=71 |Nummer=8 |Datum=1998 |Seiten=1739–1753 |DOI=10.1246/bcsj.71.1739}} * {{Literatur |Autor=Ryo Kitaura et al. |Titel=Porous Coordination‐Polymer Crystals with Gated Channels Specific for Supercritical Gases |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=42 |Nummer=4 |Datum=2003 |Seiten=428–431 |DOI=10.1002/anie.200390130}} * {{Literatur |Autor=Susumu Kitagawa, Ryo Kitaura, Shin‐ichiro Noro |Titel=Functional Porous Coordination Polymers |Sammelwerk=Angewandte Chemie International Edition |Band=43 |Nummer=18 |Datum=2004 |Seiten=2334–2375 |DOI=10.1002/anie.200300610}} * {{Literatur |Autor=Kazuhiro Uemura, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=Flexible microporous coordination polymers |Sammelwerk=Journal of Solid State Chemistry |Band=178 |Nummer=8 |Datum=2005 |Seiten=2420–2429 |DOI=10.1016/j.jssc.2005.05.036}} * {{Literatur |Autor=Tapas Kumar Maji, Ryotaro Matsuda, Susumu Kitagawa |Titel=A flexible interpenetrating coordination framework with a bimodal porous functionality |Sammelwerk=Nature Materials |Band=6 |Nummer=2 |Datum=2007 |Seiten=142–148 |DOI=10.1038/nmat1827}} * {{Literatur |Autor=Shinpei Hasegawa et al. |Titel=Three-Dimensional Porous Coordination Polymer Functionalized with Amide Groups Based on Tridentate Ligand: Selective Sorption and Catalysis |Sammelwerk=Journal of the American Chemical Society |Band=129 |Nummer=9 |Datum=2007 |Seiten=2607–2614 |DOI=10.1021/ja067374y}} * {{Literatur |Autor=Satoshi Horike, Satoru Shimomura, Susumu Kitagawa |Titel=Soft porous crystals |Sammelwerk=Nature Chemistry |Band=1 |Nummer=9 |Datum=2009 |Seiten=695–704 |DOI=10.1038/nchem.444}} == Weblinks == {{Commons}} *[https://web.archive.org/web/20250321045549/https://www.jst.go.jp/erato/kitagawa/img/CV.Susumu_Kitagawa111005.pdf Levensloop, PDF] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1247641937|LCCN=n2009002557|NDL=00846692|VIAF=21629459}} {{SORTIERUNG:Kitagawa, Susumu}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Chemiker]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Chemie)]] lm17esv0aqkjy3i4xfx7ep8zfrc47xy 0 196471 1071984 1071694 2026-07-10T13:57:49Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1071984 wikitext text/x-wiki [[Datei:Lovis Corinth 1887.jpg|mini|Lovis Corinth (1887)]] '''Lovis Corinth''' (* [[21. Juli]] [[1858]] as ''Franz Heinrich Louis Corinth'' in [[Gwardeisk|Tapiau]], [[Ostpreußen]]; † [[17. Juli]] [[1925]] in [[Zandvoort]], [[Provinz Noord-Holland]]) weer en düütsch [[Maleree|Maler]], [[Teeknung (Kunst)|Tekner]] un [[Grafiker]]. He tell neben [[Max Liebermann]], [[Max Slevogt]], [[Ernst Oppler]] un [[Hans Meid]] (Druckgraphik) to de wichtigsten Vertreder vun den düütschen [[Impressionismus]] un de [[Berliner Secession]]. Nah sien Utbillen in [[Königsbarg]], [[München]], [[Antwerpen]] un [[Paris]] hett he vör allen in [[Berlin]] arbeit, wo he ok sien Fru [[Charlotte Berend-Corinth|Charlotte Berend]] kennenlehrt hett. Sien laat Warken sünd vun den [[Expressionismus]] anreegt un wurrn to Tiet vun den Natschonalsozialismus as [[Utaart Kunst|utaart]] ansehn. Wegen dissen Stilwannel in sien Schaffen hörrt Corinth to de wenig Künstlern, deren museale Bearbeitung tüschen de Sammlungen vun at 19. un 20. Johrhunnert updeelt is.<ref name="wesenberg2023-">[[Angelika Wesenberg]], ''Plurale Moderne'', in: Birgit Verwiebe (Hrsg.), ''Die Sammlung der Nationalgalerie zum langen 19. Jahrhundert. Erwerbung, Forschung, Dokumentation, Vermittlung'', Heidelberg 2023, ISBN 978-3-98501-109-4, S. 166–189, hier: S. 168.</ref> == Leven == [[Datei:Дом немецкого художника Л. Коринта. Гвардейск, Калининградская область.jpg|mini|Corinth sien Gebortshuus in Tapiau (2016)]] De Öllern Heinrich un Wilhelmine Corinth hemm en Gerberee as ok en grötteren landwertschaplich Bedriev harrt. Lovis Corinth weer dat eenzige gemeensame Kind vun de beid, he harr aber von sien Moders Siet fief Halfgeschwister, mit de he upwussen is. Dat Gebortshuus gifft dat noch, en Gedenktafel erinnert an den Maler. Van 1866 bit 1873 gung Corinth up dat [[Kneiphöfisches Gymnasium|Kneiphöfische Gymnasium]] in [[Königsbarg]]. Wiels disse Tiet leev he bi sien Tant in Königsbarg. Mit den Utbröök vun den [[Düütsch-Franzöösch Krieg|Düütsch-Franzööschen Kriegs]] 1870 trucken Suldaten in de Wahnen vun sien Tant in. As sien Moder 1873 storven weer, gung Corinth torüch up den Hoff vun sien Öllern, wenig later kreeg he den Wunsch Maler to wurrn. He sülvst beschrifft dit in sien Autobiografie as en vun völ Wünschen, de regelmatig wesseln deen: '''Zitat:''' ''Es fiel gerade Ostern mein Lebensberuf auf den Maler, denn fast jeden Monat hatte ich eine andere Leidenschaft, mein Leben einzurichten: Soldat, Matrose, vor allem Landwirt, wechselten in buntem Reigen und heute wollte es das Schicksal, daß ich Maler werden wollte. Bei diesem Berufe verharrte ich nun treu und niemals wollte ich es bereuen.'' <ref>Lovis Corinth: [http://www.zeno.org/Kunst/M/Corinth,+Lovis/Selbstbiographie ''Selbstbiografie.''] Hirzel, Leipzig 1926, S.&nbsp;67.</ref> Wenig later hett sien Vader dat Anwesen in Tapiau verköfft un truck mit sien Söhn nah Königsbarg, dormit de dor en Malerutbillen kreeg. Corinth gung an de [[Kunstakademie Königsbarg]] un hett do ras Schöler vun [[Otto Edmund Günther|Otto Günther]] de Grundlagen vun de Maleree as ok traditschonelle [[Historienmaleree]] kennen lehrt. Mit Günther un de sien wiederen Schölern reis Corinth nah Berlin un Döringen un hett dor de Ateliers vun [[Albert Brendel]], dormals Direktor vun de Weimarer Kunstschool, as ok [[Friedrich Preller de Öllere|Friedrich Preller]] un [[Karl Buchholz (Maler)|Karl Buchholz]] besöcht. Corinth sien eegen Arbeiten hemm sück up Porträts un Landschapsbiller konzentreert. === München, Antwerpen, Paris === 1880 gung Corinth up Empfehlung vun sien Lehrer Günther an di [[Akademie vun de Billend Künste München|Kunstakademie nah München]]<ref>{{Internetquelle |url=https://matrikel.adbk.de/matrikel/mb_1841-1884/jahr_1880/matrikel-03801 |titel=Lovis Corinth, Eintrag im Matrikelbuch |werk= |hrsg=Akademie der Bildenden Künste München |datum= |abruf=2019-09-24}}</ref>, de to de Tiet as bedüüdenst Zentrum för Malerei neben Paris gull un mit de Kulturszene vun disse Stadt in engem Uttuusch stunn. Louis Corinth hett toeerst de Klass vun [[Franz Defregger (Maler)|Franz Defregger]] besöcht un wessel denn to [[Ludwig von Löfftz]], en ehmalgen Schöler vun [[Wilhelm von Diez]]. To sien Mitschölern hemm ünner annern ok [[Hans Olde]] un Bernt Grönvold hörrt, mit de Corinth noch völ Johren Kuntakt harr. Corinth hett sück de Strömung vun den [[Naturalismus (billend Kunst)|Naturalismus]] anslooten, de jüst anfung sück tegen de klassische Historienmalerei dörtosetten. Ok de [[Akt (Kunst)|Aktmaleree]] speel in sien Utbillen en groot Rull; 1883 entstunn up disse Wies sien Gemälde ''Schächer am Kreuz'', bi de sien Konzeptschoon Inflööt vun sien Lehrer Löfftz as ok vun de sien ehmalgen Schöler [[Karl Stauffer-Bern]] to erkennen sünd. En anner wichtig Lehrer in München för Corinth wurr [[Wilhelm Trübner]], för den he 1920 ok en Nahroop verfaaten dee.<ref>Lovis Corinth: ''Wilhelm Trübner'', in: ''Gesammelte Schriften'' Fritz Gurlitt, Berlin 1920.</ref> Tüschen 1882 un 1883 hett he sien Studium ünnerbraken un hett sien Militärdeenst as [[Eenjohrig-Freewilliger]] afleist, dornah is he mit sien Vader up en Reis gahn, de vör allen nah [[Italien]] un an den [[Gardasee]] führen dee. Ansluutend hett he dat Studium weer upnommen. 1884 gung Corinth för dree Maand nah Antwerpen un hett dor bi [[Paul Eugène Gorge]] studeert. In dat sülvig Johr kunn he mit sien Gemälde ''Das Komplott'' sien eersten internatschonalen Spood recken. Dat Bild wurr up en Utstellung in [[London]] mit en Bronzemedaille uttekent (wurrd vun [[Ulrike Lorenz]] antwiefelt),<ref name="Lorenz">[[Ulrike Lorenz]]: ''Lovis Corinth (1858–1925).'' In: Ulrike Lorenz, Marie-Amélie zu Salm-Salm, Hans-Werner Schmidt (Hrsg.): ''Lovis Corinth und die Geburt der Moderne''. Kerber Verlag, Bielefeld 2008, ISBN 978-3-86678-177-1, S.&nbsp;210–211.</ref> 1885 wurr dat in’n [[Salon de Paris|Pariser Salon]] wiest. In dat Atelier vun Gorge entstunn dat Gemälde ''[[Othello (Lovis Corinth)|Othello]]'', en Porträtdorstellung vun en swaarten Mann, dat to sien bekanntst Biller hörrt. Dorneben hett he ok sien eerst Porträt maalt ''[[Porträt des Malers Paul Eugène Gorge]]'', den 1898 un 1908 twee wiedere folgen deen. In‘n Oktober vun dat Johr is he wieder nah [[Paris]] reist un is dor in de private [[Académie Julian]] intreeden. He hett bi [[Tony Robert-Fleury]] un [[William Adolphe Bouguereau]] lehrt, de hüm vör allen de Praxis vun de Aktmaleree vun Fruen ''(peinture de la femme)'' bibrocht hemm. Se hemm dormit sien wiederes Schaffen düchtig beinfloot, vör allen de Gestaltung vun sien Fruenbildnisse vun de nächst Johren. He sülvst weer allerdings in Paris wenig spoodriek un is mit 20 grootformatig Biller torüch kommen, vörnehmlich Aktdorstellungen. Ofschoons to de sülvig Tiet ok moderne un prominente Impressionisten in Paris leven un arbeiten deen un Biller vun wenige Johren tovör storven Meester as [[Gustave Courbet]] oder [[Édouard Manet]] in Paris to sehn weer, hett he dorvan nichts mitkreegen. Inspiratschoon funn he dorgegen in Utstellungen vun [[Ernest Meissonier|Jean-Louis-Ernest Meissonier]], [[Wilhelm Leibl]] un vör allen dör en [[Retrospektive]] vun [[Jules Bastien-Lepage]]. In’n Sömmer 1886 is Corinth mit Hans Olde an de Oostseeküst reist, um hier Landschapsimpressionen un Porträts to malen ''(kiek: [[Im Fischerhaus]])''. 1887 kehr he nah Königsberg torüch un hett sien Vader maalt – un ok mit de Utstellung vun dit Bild in de Königsbarger Akademie bleev he ahn Spood. 1887 truck Corinth nah Berlin un hett dor den Winter verbrocht, in den he ünner annern [[Max Klinger (Maler)|Max Klinger]], [[Walter Leistikow]] un Karl Stauffer-Bern kennenlehrt hett. In Berlin is wohrschienlich ok sien eerst [[Sülvstbildnis]] entstahn. In de Loop vun sien Leven keemen noch eenige dorto. In dat dorup folgend Johr kehr he aber weer torüch nah Königsbarg to sien intüschen swoor kranken Vader. Den hett he denn dor noch mehrfack porträteert, bevör de Vader an’n 10. Januar 1889 storven is. === München 1891 bit 1900 === 1890 kreeg dat Gemälde ''[[Pietà]]'', dat he bi den [[Salon de Paris]] vörstellt harr, en Utteknung; in dat glieker Johr hett he dat Bild vun de ''[[Susanna im Bade (Lovis Corinth)|Susanna im Bade]]'' malt, dat he ebenfalls spoodriek to Präsentatschoon bi den Salon inreichen dee. In sien Arbeit bestätigt, hett sück Corinth 1891 entslooten, weer nah München torüchtokehren. Hier hett he sück en Wahnung in [[Schwabing]] söcht, blots een Huus neben de Wahnung vun sien Kollegen [[Ernst Oppler]]. Den Utblick ut sien Atelierfenster hull he in dat sülvig Johr in mehreren Gemälden fast, mit de he sück, ebenso as mit ''Waldinneres bei Bernried'', mit den to disse Tiet in München aktuellen [[Freeluchtmaleree|Pleinairismus]] befaaten dee – de Künstler hemm hör Atelier verlaaten un fungen Motive „ünner free Himmel“ in. Dat wurr in Düütschland vör allen vun [[Arnold Böcklin]], [[Max Klinger (Maler)|Max Klinger]] un [[Hans Thoma]] verfolgt, de in München to de populärsten Gestalten vun de Kunstszene hörrn deen. As ''Münchner Malerfürsten'' gullen [[Friedrich August von Kaulbach]], [[Franz von Lenbach]] as ok [[Franz von Stuck]]. Neben de nöömt Biller weer dat Hööftwark vun Corinth in dat Johr vun den ''Diogenes'', en Dorstellung vun den [[Diogenes von Sinope]] n en Grootformat. De Utstellung vun dat Bild in’n [[Glaspalast (München)|Münchner Glaspalast]] kreeg aber nich so as verwacht Lob, völmehr kreeg se massive Kritik, de Corinth an sien Schaffen twiefeln leet. Vun sien Früend Otto Eckmann leet he sück de Kunst vun dat [[Radeeren]] bibringen, un bit 1894 keem sien Radeerzyklus ''Tragikomödien'' herut, in den he sück up den [[Jugendstil]] up de een Siet un up de anner dat Wark vun Max Klinger betrecken dee. Af 1892 entstunn en Reeg vun Gemälden, de Schlachthuusszenen afbillen un de Kritiker weer övertüügen kunnen. De Biller weern realistisch dorstellt un heem dör hör Motive övertüügt. Corinth harr Ansluss funnen an de „Revolutschonäre“ vun de Münchner Kunstszene, de nich in dat bekannt Glaspalast utstellen, sonnern sück in de [[Künstlersellschopp Allotria]] drapen deen. 1892 grünn sück ut disse Vereenigung de [[Münchener Secession]], de sück neben Corinth ok [[Max Liebermann]], Otto Eckmann, [[Thomas Theodor Heine]], [[Hans Olde]], Hans Thoma, [[Wilhelm Trübner]], Franz von Stuck un [[Fritz von Uhde]] ansluuten deen. 1893 wull Corinth tosommen mit Otto Eckmann, Trübner, Heine, [[Max Slevogt]], [[Ernst Oppler]], [[Hermann Obrist]] un [[Peter Behrens (Designer)|Peter Behrens]] de [[Freie Vereinigung der XXIV]] grünnen, um de Utstellungssituatschoon to verbetern. Doruphen keem dat to en Striet in de Sezession, de Grünnen keem nich tostann, un de Bedeeligten wurrn vun de Münchner Sezession utslooten. Se funnen as ''Freie Vereinigung der XXIV'' / ''Münchner 24'' in de [[Galerie Eduard Schulte]] in Berlin en Utstellungsmögelkeit. 1895 hett Corinth mit sien ''Kreuzabnahme'' dat eerste Bild malt, dat he överhoopt ok verkoopen kunn. Dat wurr noch in dat sülvige Johr in’n Glaspalast utstellt un mit en Goldmedaille uttekent. Tüschen 1895 un 1900 hett he dor noch en Reeg vun Gemälden utstellt, aber mit wenig Spood. Över en Früend keem Corinth um 1895/96 in Kuntakt mit de Münchner Literatengrupp ''Die Nebenregierung'', de ünner annern de Schrievers [[Max Halbe]], [[Eduard von Keyserling|Graf Eduard von Keyserling]], [[Frank Wedekind]] un [[Otto Erich Hartleben]] anhörrn dee. 1896 hörr Corinth ok to de Grünnensliddmaaten vun de [[Freemüererloge]] ''In Treue fest'', de dat ok hüüd noch gifft<ref>Vgl. [https://www.loge-in-treue-fest.de/loviscorinth/ Website.]</ref> un de he 1898 dat Gemälde ''Die Logenbrüder'' malt hett, up de twalf Liddmaaten vun sien Loge afbilld sünd. In de Folgejohren entstunnen en Reeg vun sien spoodrieksten un bit hüüd bekanntst Gemälde. So hett he 1896 sien ''[[Selbstporträt mit Skelett]]'' malt. 1897 porträteer Corinth sien Früend [[Otto Eckmann]] in de [[Natt-in-Natt-Technik]], de besünners för spontan, temperamentvull Arbeiten to gebruuken is.<ref>Bernd Fäthke, Jawlensky und seine Weggefährten in neuem Licht, München 2004, S.&nbsp;60f.</ref> Disse Aart vun de Maleree hett he in sien Lehrbook ''Das Erlernen der Malerei'' empfohlen, wiel man dorin „immer wieder hereinmalen und korrigieren“ kann.<ref>Lovis Corinth: ''Das Erlernen der Malerei.'' Berlin 1909, S.&nbsp;57.</ref> Ebenfalls 1897 entstunn de ''[[Schlachterladen in Schäftlarn an der Isar]]'' as Fortführung vun sien Schlachthuusszenen as ok dör de Aktmaleree präägt Historienbiller as ''Die Hexen'' un ''Die Verführung des heiligen Antonius''. As Corinth 1899 to’n Besöök vun de eerste Utstellung vun de [[Berliner Secession]] in Berlin weer un Max Liebermann besöcht hett, hemm se sück gegensiedig porträteert. Tüügnis sünd dat [[Bildnis des Malers Lovis Corinth]] un en Porträt vun Max Liebermann ut dat Johr1899. Nahdem he binnerhalv vun München umtrucken weer, hett he 1900 de ''Salome'' malt, en Bild, in dat he sülvst groot Haapen leggen dee, dat aber für en Utstellung vun de Münchner Sezession aflehnt wurr. Dat führ dorto, dat he München verlaaten un nah Berlin gahn wull. Dor harr he wiederhen Kuntakt to Walter Leistikow, de 1898 mit Max Liebermann un [[Paul Cassirer]] de [[Berliner Secession]] grünnd harr. ''Salome'' wurr mit de tweet Secessionsutstellung in’n Juli 1900 en Erfolg un Corinth wurr nah eegen Wöör „in Berlin eine Kapazität“.<ref>Lovis Corinth: [http://www.zeno.org/Kunst/M/Corinth,+Lovis/Selbstbiographie ''Selbstbiografie.''] Hirzel, Leipzig 1926, S.&nbsp;143.</ref> Ok sien Biller ''Susanna und die beiden Alten'' as ok ''Kreuzigung'' wurrn up de Utstellung wiest. Vun Leistikow kreeg Corinth sien eersten Porträtupdrääg in Berlin. <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Lovis Corinth - Blick aus dem Atelier München-Schwabing (1891).jpg|''Blick aus dem Atelier München-Schwabing'' (1891) Lovis Corinth Im Schlachthaus.jpg|''Im Schlachthaus'', 1893, [[Staatsgalerie Stuttgart]] Lovis Corinth Schlachterladen 1897.jpg|''[[Schlachterladen in Schäftlarn an der Isar]]'', 1897, [[Kunsthalle Bremen]] Lovis Corinth Salome 1900.jpg|''Salome II'', 1900, [[Museum der bildenden Künste Leipzig|Museum der bildenden Künste]], Leipzig </gallery> === Berliner Johren === [[Datei:Berliner Gedenktafel Klopstockstr 25 (Hansa) Lovis Charlotte Corinth.jpg|mini|[[Berliner Gedenktafel]] an dat Huus Klopstockstraße 25 in [[Berlin-Hansaviertel]]]] Corinth truck in’n Harvst 1901 nah Berlin un wurr Liddmaat vun de [[Berliner Secession]]. In dat sülvig Johr wurr dat Gemälde ''Perseus und Andromeda'' up de Secessionsutstellung bi Paul Cassirer wiest – neben Gemälden vun de mittlerwiel storven Künstler [[Vincent van Gogh]], Wilhelm Leibl un Arnold Böcklin. Dat Atelier in de Klopstockstraße kreeg Corinth weer vun Leistikow, un an’n 14.&nbsp;Oktober 1901 hett Corinth en Malschool apen maakt. Siene erste Schölerin weer de dormals 21 Johr olt [[Charlotte Berend-Corinth|Charlotte Berend]], de hüm af dor regelmatig Modell stunn. Aber ok anner, later spoodrieke Malerinnen hemm bi hüm Ünnerricht nommen as to’n Bispeel [[Eugenie Fuchs]].<ref>Hans Vollmer: Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler des XX. Jahrhunderts, Band 2, Leipzig 1955, S. 172.</ref> De Malschool wurr to en finanziellen Erfolg, ok sien Biller wurrn bekannter. All in’n Dezember hett Paul Cassirer en Utstellung maakt, de sück blots mit Lovis Corinth befaaten dee. Een Johr later wurr Corinth in den Vörstand vun de Secession wählt. ''Das Porträt des Dichters [[Peter Hille]]'' wurr mit wiederen Billern vun Corinth in de Secessionsutstellung 1902 präseneiert: ''Samuels Fluch auf Saul'', ''Die drei Grazien'' un dat ''Selbstporträt mit Modell''. Neben sien Warken wurrn ok Biller vun [[Édouard Manet]] und [[Edvard Munch]] utstellt, un dat Hille-Porträt wurr 1908 von de [[Kunsthall Bremen]] köfft. Up en Reis in dat Seebad Horst an de pommersche Oostseeküst, hüüd [[Niechorze]], keemen sück Corinth un Charlotte Berend nahder un fungen hör Betrecken an. Up de Reis entstunnen mehrere Porträts vun hör, de he den neen för hör bruukten Kosenamen „Petermannchen“ geev: ''[[Petermannchen]]'' un ''Paddel-Petermannchen''.<ref name="Brauner 1996a">Lothar Brauner: ''Paddel-Petermannchen, 1902.'' In: [[Peter-Klaus Schuster]], Christoph Vitali, Barbara Butts (Hrsg.): ''Lovis Corinth.'' Prestel München 1996, S.&nbsp;148. ISBN 3-7913-1645-1.</ref> En anner Porträt vun de Reis weer ''[[Mädchen mit Stier]]'', an den Charlotte Berend en kräftigen Stier an sien Nöösring führt un streichelt, funn wegen de dorin enthollen Bedüüden besünner Upmarksomkeit in de [[Berliner Secession|Berliner Sezession]]: Symbolisch wies dat Bild dat aktuelle Verhältnis vun dat Paar up, in de sück Corinth as mack Bull vun de Fru an en rosa Band an’n Nöösring rumführen leet.<ref name="Schmidt 2008">Hans-Werner Schmidt: ''Mädchen mit Stier, 1902 / Petermannchen, 1902'' In: [[Ulrike Lorenz]], Marie-Amélie zu Salm-Salm, [[Hans-Werner Schmidt (Kunsthistoriker, 1951)|Hans-Werner Schmidt]]: ''Lovis Corinth und die Geburt der Moderne'' Katalog anlässlich der Retrospektive zum 150.&nbsp;Geburtstag von Lovis Corinth (1858–1925) in Paris, Leipzig und Regensburg. Kerber Verlag, Bielefeld 2005, ISBN 978-3-86678-177-1, S.&nbsp;214–215.</ref> To de Verlobung 1903 hett Corinth todem dat Düppelporträt ''[[Selbstporträt mit Charlotte Berend und Sektkelch]]'' malt, up dat he sück mit de nakend Charlotte Berend dorstellen dee. Van 1902 bit 1904 hett Corinth mit den Speelbaas un Theaterbesitter [[Max Reinhardt]] tosommen arbeit. 1902 hett he dat Bühnenbild un tosommen mit Max Kruse de Kostüme för Hans Oberlaender sien Inszeneerung vun de ''[[Salome (Drama)|Salome]]'' vun [[Oscar Wilde]] schafft.<ref>Premiere weer an’n 29. September 1903.</ref> 1903 hett he tosommen mit Leo Impekoven Reinhardt sien Inszeneerung vun [[Maurice Maeterlinck]] ''[[Pelléas et Mélisande (Schauspeel)|Pelléas et Mélisande]]'' an dat Nee [[Theater am Schiffbauerdamm]]<ref>Premiere weer an‘n 3. April 1903.</ref> un tosommen mit Kruse Reinhardt sien Inszeneerung vun [[Hugo von Hofmannsthal]] sien ''Elektra'' an dat [[Schall und Rauch|Lütt Theater]]<ref>Premiere an‘n 30. Oktober 1903.</ref> in Berlin utstatt. 1904 folgten ''[[Minna von Barnhelm]]''<ref>Premiere an‘n 14. Januar 1904.</ref> un ''[[Schwester Beatrix]]'' vun Maurice Maeterlinck<ref>Premiere an‘n 10. Februar 1904.</ref> an dat Nee Theater.<ref>''Max Reinhardt in Berlin'', Berlin 1984, S.&nbsp;327.</ref> An‘n 22. Februar 1904<ref>Bernd Fäthke: ''Jawlensky und seine Weggefährten in neuem Licht.'' München 2004, S. 62 und Anm. 572</ref> hett Corinth in München den Maler [[Hans Reinhold Lichtenberger|Lichtenberger]] besöcht. Ansluutend folg noch en Körtbesöök bi [[Marianne von Werefkin]] un [[Alexej von Jawlensky|Alexej Jawlensky]]. Bi disse Gelegenheit hett he de sien gröttst Gemälde ''[[Helene im spanischen Kostüm]]'' kennen lehrt, dat de Künstler „gerade fertig gemalt hatte“.<ref>Alexej Jawlensky: ''Lebenserinnerungen'' In: ''Clemens Weiler (Hrsg.), Alexej Jawlensky, Köpfe-Gesichte-Meditationen'', Hanau 1970, S. 109</ref> An‘n 26. März 1904 hemm Lovis Corinth un Charlotte Berend, de sück för den Düppelnaam Berend-Corinth entscheeden dee, heiraadt.<ref>Barbara Hordych: [http://www.sueddeutsche.de/kultur/kunstgeschichte-muse-modell-und-malerin-1.2967714 ''Kunstgeschichte – Muse, Modell – und Malerin.''] [[Süddeutsche Zeitung|SZ.de]], 26. April 2016, afropen an’n 12. September 2017.</ref> In anner Ümstännen wurr se as ''[[Charlotte Berend im Liegestuhl]]'' porträteert. An‘n 13. Oktober 1904 keem de gemeensam Söhn Thomas Corinth up de Welt un de Familie truck in de die Händelstraße um. Dor wurr de Dochter [[Wilhelmine Corinth]] an‘n 13. Juni 1909 boren. In de Johresutstellung 1903 präsenteer Corinth vör allen dat ''Mädchen mit dem Stier'' un ''Odysseus im Kampf mit dem Bettler'', 1904 folgten ''Tiny Senders'' un de ''Grablegung''. Ebenfalls 1904 wurr Corinth Liddmaat in’n [[Düütsch Künstlerbund|Düütschen Künstlerbund]], an de sien eerst Gemeenschapsutstellung mit den Münchener Sezessionisten in dat [[Staatliche Antikensammlungen|Kgl. Kunstausstellungsgebäude am Königsplatz]] he nochmals mit de ''Salome'' deelnommen hett.<ref>Ausstellungskatalog ''X. Ausstellung der Münchener Sezession: Der Deutsche Künstlerbund (in Verbindung mit einer Ausstellung erlesener Erzeugnisse der Kunst im Handwerk)''. Verlagsanstalt F. Bruckmann, München 1904 (S.&nbsp;20: Corinth, Louis, Berlin. Abb. 6: ''Salome und das Haupt Johannes des Täufers.'' Eigentum des Herrn [[Ludwig-Ernst Toelle#Grabanlagen der Familie Toelle|Carl Toelle]] in Barmen.).</ref> In dat sülvig Johr wies Cassirer in sien Galerie en Utstellung vun [[Paul Cézanne]], de starken Infloot up Corinth harr. 1906 fung Corinth denn mit sien eerst grötter literarisch Wark an, sien ''Selbstbiographie,'' de he bit to sien Dood 1925 wieder schrieven dee un de 1926 posthum vun sien Fru herutbrocht wurr. In dat sülvig Johr hett he en Reeg vun bannig bekannt un upsehnerregend Biller malt, dorünner de ''Kreuzabnahme'', ''Jugend des Zeus'', ''Nach dem Bade'' as ok ''Rudolf Rittner als Florian Geyer''. Todem hett he mit ''[[Geschlachtetes Schwein]]'' sien Schlachthuusszenen fortsett. 1907 folgten ''Die Gefangennahme Simsons'', ''Das große Martyrium'', das ''Selbstporträt mit Glas'' as ok de völ bespraaken ''Liegende Akt''. 1907 hett he Entwürfe un [[Statue|Figurinen]] fr ''[[Der Dämon]]'' un ''[[Minna von Barnhelm]]'' tekent, de aber nich realiseert wurden. 1908 keem twee Schriftwarken vun Corinth up den Markt: to’n eenen de ''Legenden aus dem Künstlerleben'', as de bane all nöömt ''Selbstbiographie'' en autobiografisch Wark, to’n annern dat Book ''Das Erlernen der Malerei'', en Lehrbook, in dat he den Leser de Kunst vun de Maleree näherbringen un hüm mit den Techniken vertroot maken wull. Ok sien künstlerisches [[Gesamtwark|Œuvre]] vun dat Johr weer beachtenswert: ''Susanna im Bade'', ''Orpheus'' un dat ''Porträt des Malers Walter Leistikow''. Letzterer is in dat Johr ok storven, un neben dat Bild hett hüm Corinth ok en Book ünner den Titel ''Das Leben des Malers Leistikow'' widmet, dat 1910 bi Cassirer rutkeem. 1909 hett he sück ünner annern mit [[August von Brandis]] an de ''Ausstellung für Christliche Kunst'' in Düsseldörp bedeeligt, beiden wurr in en Kritik beschienigt, weniger dör theologische as völmehr dör künstlerische Qualitäten to övertüügend.<ref>„Kunstbibliothek staatliche Museen zu Berlin“, 25.1910; S.&nbsp;10.</ref> In dit Johr entstunnen ok de Gemälde ''[[Stimmung in Rot]]'' un ''[[Der Neue See im Berliner Tiergarten]]''. [[Datei:Corinth (Stumpp).jpg|mini|Lovis Corinth ([[Emil Stumpp]], 1911)]] 1910 kunn Corinth weer eenige vun sien Biller in de mittlerwiel fast un bekannt Secessionsausstellung ünnerbringen. In dit Johr präsenteer he ''Die Waffen des Mars'', ''Fußwaschung'' un vör allen dat Familienporträt ''Der Künstler und seine Familie'', up dat he sien gesamte Familie malt hett. Corinth hörr to dissen Tietpunkt neben Max Liebermann to de anseggst Künstlern vun de Berliner Secession un kunn in dat sülvig Johr mehrere Biller an de [[Hamburger Kunsthall]] verkoopen. 1911 is Max Liebermann as Präsident vun deBerliner Secession gemeensam mit den Vörstandsliddmaaten Max Slevogt, Paul Cassirer un annern vun den Vörsitt torüchtreden, wiels Lovis Corinth sück doruphen to’n neen Vörsitter wählen leet. In dat sülvig Johr hett de Secession en Utstellung to Ehren vun dat storven Liddmaat [[Fritz von Uhde]] veranstalt, in de Fröhjohrsutstellung wurrn todem Warken vun [[Pablo Picasso]] un [[Ferdinand Hodler]] wiest. Corinth hett up disse Utstellung sien Gemälde ''Nana'' un twee Porträts vun <!--[[Ferdinand Meyer]]???-->[[Eduard Meyer]] präsenteert. In‘n Dezember vun dat Johr hett he en [[Schlaganfall]] harrt, de to en Lähmung vun de linke Körperhälft führen dee. De Fraag, wo wiet sien dornah entstahn Gemälde Folgen vun den Schlaganfall wiesen (to’n Bispeel groffer Pinselstreeken, [[Neglect]] bi Motiven vun de linke Bildhälft), hett ok de medizinhistorische Forschung beschäftigt.<ref>H. Bäzner & M. G. Hennerici: ''Schlaganfallfolgen bei dem Maler Lovis Corinth. The consequences of stroke for the artist Lovis Corinth'', in: Der Nervenarzt, Bd. 77 (2006), S. 51–58 ([https://link.springer.com/article/10.1007/s00115-006-2140-9 online bi Springer]).</ref> Tüschen 1909 un 1917 hett Corinth längere Upenhollen in den jungen Badeoort [[Nienhagen (Landkreis Rostock)|Nienhagen]] bi [[Bad Doberan]] verbrocht un hett dor mehrere Grafiken un Bilder mit regionalem Betoog to [[Mekelnborg]] schafft. Dat Fröhjahr 1912 verbroch he mit sien Fru in [[Bordighera]] an de [[Italieensch Riviera|italieensch Riviera]],<ref>[http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ulbdzd/periodical/pageview/10228378 Lovis Corinth mit seiner Gattin in Bordighera], in Rhein und Düssel (No. 16) vom 20. April 1912</ref> um sück to verhalen, un in’n Sömmer hett he ''Der [[Blendung (Strafe)|geblendete]] Simson'' malt. In‘n Dezember vun dat Johr wurr Paul Cassirer weer in den Vörstand vun de Secession wählt – Corinth is doruphen torüchtreeden un hett en Posten in Vörstand oder Jury aflehnt. 1913 hett ''Georg Biermann'' de eerste Monographie över Lovis Corinth schreven. Um sück mit Corinth to versöhnen hett Paul Cassirer in dat sülvig Johr en groot [[Retrospektive]] mit den Warken vun Corinths veranstalt, de vun Max Liebermann inführt wurr. Insgesamt präsenteer Corinth up disse Utsetllung 228 Öölgemälde. Neben disse Utstellung kunn man Corinth sien Biller in dat sülvig Johr ok bi de ''Großen Kunstausstellung Düsseldorf 1913'', in Mannheim un de [[Weltutstellung Gent 1913|Weltutstellung in Gent]] as ok in verscheeden Galerien un Museen in Baden-Baden, München un Dresden ankieken. Ok up de Fröhjohrsutstellung vun de Berliner Secession, de hör 15-johrig Bestahn harr, weern mit ''Ariadne auf Naxos'' un ''Orientalischer Teppichhändler'' Biller vun Corinth to sehn. In de sülvig Utstellung wurr todem eerstmals de Maler [[Henri Matisse]] wiest, neben völ wiederen bedüüdend Künstlern, de de eersten 15 Johr de Secession begleit harrn. Disse Utstellung, ebenso as de in’n Harvst 1913 dörführt Harvstutstellung mit Biller vun Edvard Munch, Pablo Picasso, [[Ernst Ludwig Kirchner]] un annern, weer bannig spoodriek. De Erfolge vun de Secession un vun de Utstellung vun Cassirer kunnen aber nich de internen Striedereen afstellen: In dat sülvig Johr keem dat to massiven Vorwürfen gegen Cassirer wegen sien Düppelfunktschoon as Juryliddmaat vun de Secession un as Kunstverköper, de to den Utträe vun 42 Künstlern, dorünner Max Liebermann un de gesamte Vörstand, ut de Secession und to dat Grünnen vun de nu as [[Free Secession]] bekannten Vereenigung führen dee un dormit ehrn Hööchtpunkt harr. Lovis Corinth bleev de Berliner Secession trüe. 1914 hett Corinth [[Monte-Carlo]] un [[Rom]] bereist, dor vör allen den [[Vatikanstadt|Vatikan]], um sück de Fresken vun [[Raffael]] antokieken. Dornah führ hüm sien Reis nah [[St. Moritz]], wurr dor aber wegen den anfangen [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] ünnerbraken. As an’n 1. August denn tatsächlich de Krieg anfung, hörr Corinth neben Slevogt, Liebermann un [[Ernst Barlach]] to de prominent Künstlern, de dat goot funnen. Corinth, de sück all in sien Vördrag „Über das Wesen der Malerei“ in‘n Januar 1914 vör de Free Studentenschap vun de Berliner Universität patriotisch ütert harr, hett in den Krieg de Chance vun en Neeanfang sehn, in den de düütsch Kunst wiesen kunn, dat se de internatschoonal bedüüdsamste weer: '''Zitat:''' ''Wir wollen der Welt zeigen, daß heute deutsche Kunst an der Spitze der Welt marschiert. Fort mit der gallisch-slawischen Nachäfferei unserer letzten Malerperiode!'' <ref>Lovis Corinth: [http://www.zeno.org/Kunst/M/Corinth,+Lovis/Selbstbiographie ''Selbstbiografie''.] Hirzel, Leipzig 1926, S.&nbsp;129.</ref> 1915 wurr Corinth weer Vörsitter vun de Berliner Secession un hett en Utstellung vörbereit, in de vör allen up de olt Werte vun de düütsch Maleree Wert leggt wurrn sull. He sülvst stell dorto mehrere Stillleven un Porträts as ok dat Gemälde ''[[Josef und die Frau des Potiphar|Joseph und Potiphars Weib]]'' to Verfügung. In den folgend Johren entstunnen dormals populäre Kriegsbiller, so etwa 1917 ''Kain'' as ok dat ''Porträt des Großadmirals Alfred von Tirpitz'' un ok de ''[[Götz von Berlichingen (Lovis Corinth)|Götz von Berlichingen]]''. In dat sülvig Johr hett de Schriever [[Karl Schwarz (Kunsthistoriker)|Karl Schwarz]] mit dat Book ''Das graphische Werk des Lovis Corinth'' en eerst umfaaten Dorstellung vun Teknungen un Grafiken vun Corinth herutbrocht. In’n August is Corinth in sien Heimatstadt Tapiau reist, de hüm to’n Ehrenbörger maakt hett un vun hüm mehrere Werke schunken kreeg. Vun de [[Preußische Akademie vun de Künste|Berliner Akademie vun de Künste]] kreeg he in 1917 den Perfessertitel verleeht.<ref>[http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ulbdzd/periodical/pageview/10220312 Aus dem Berliner Kunstleben: Lovis Corinth, Vorsitzender der Berliner Sezession, wurde zum Professor ernannt. (mit Foto)], in Rhein und Düssel (No. 24) vom 9. Juni 1917.</ref> In‘n März 1918 hett de Berliner Secession en Utstellung to’n 60. Gebortsdag vun Corinth veranstalt, up de 140 Öölgemälde vun hüm wiest wurrn, buterdem weer he ok in de Fröhjohrsutstellung mit mehreren Warken vertreeden. === Schriften === Corinth schreev en Reeg vun Böker un Upsätzen in verscheeden Tietschriften vun de Kunstgeschichte. * ''Das Leben Walter Leistikows. Ein Stück Berliner Kulturgeschichte.'' Bruno Cassirer, Berlin 1910 * ''Das Hohe Lied. Mit zahlreichen Lithographien.'' 5. Werk der Pan-Presse, Paul Cassirer, 1911 * ''Über deutsche Malerei – Ein Vortrag für die Freie Studentenschaft in Berlin.'' Verlag von S. Hirzel, Leipzig 1914 * ''Legenden aus dem Künstlerleben.'' 1. und 2. Auflage. Bruno Cassirer, Berlin 1918 * ''Das Erlernen der Malerei. Ein Handbuch.'' 1–3. Auflage. Bruno Cassirer, Berlin 1920 * ''Selbstbiographie.'' Hirzel, Leipzig 1926. Neuausgabe: [[Renate Hartleb]] (Hrsg.)''Selbstbiographie.'' Kiepenheuer, Leipzig 1993, ISBN 3-378-00547-5. * ''Meine frühen Jahre.'' Claassen, Hamburg 1954 (postum herausgegeben von Charlotte Berend-Corinth) * ''Gesammelte Schriften.'' Herausgegeben und mit einem Vorwort von Kerstin Englert, Fritz Gurlitt, Berlin 1920 Corinth sien schriftlich Nahlaat is in dat [[Düütsch Kunstarchiv]] in [[Nürnberg]]<ref name="DKA">{{Internetquelle |url=https://www.gnm.de/forschung/archiv/bestandserschliessung-dka |titel=Neuverzeichnung der Nachlässe von Lovis Corinth, Gabriel von Max und Richard Riemerschmid |werk= |hrsg=[[Deutsches Kunstarchiv]]|offline= |archiv-url=https://web.archive.org/web/20220706164223/https://www.gnm.de/forschung/archiv/bestandserschliessung-dka/ |archiv-datum=2022-07-06 |abruf=2025-07-27 }}</ref> as ok in dat [[Archiv vun de Akademie vun de Künste]] in Berlin einsehbar.<ref>[http://www.adk.de/de/archiv/archivbestand/bildende-kunst/index.htm?hg=bild&we_objectID=236&seachfor= Schriftlicher Nachlass.] Akademie der Künste Berlin, Archiv Bildende Kunst: Lovis-Corinth-Archiv.</ref> To de sülvig Tiet fung ok de [[Natschonalgalerie (Berlin)|Berliner Natschonalgalerie]] dormit an, en systematische Sammlung vun sien Biller uptobauen, de nah den Krieg in de [[Nee Afdeelen vun de Natschonalgalerie Berlin in‘n Kronprinzenpalais|Nee Afdeelen in’n Kronprinzenpalais]] wiest wurr. In’n Sömmer 1918 keem dat to Spannungen binnerhalv vun de Secession, Corinth hett sück schlichtend för [[Ernst Oppler]]insett un hett de sien Utträe verhinnert.<ref>Jochen Bruns: Ernst Oppler (1867–1929); Leben und Werk; mit einem Werkkatalog seiner Ölgemälde und Druckgraphiken, Band 1, Kapitel V.</ref> In dat sülvig Johr gung de Krieg to Enn’n, dat Kaiserriek brook tosommen un wurr dör de [[Novemberrevolutschon]] un de nachfolgende [[Weimarer Republiek]] aflöst. Corinth hett sück dordör in sien Gloven an de düütsch Maleree erschüttert sehn: '''Zitat:''' ''So ist der Hohenzollernstaat mit Stumpf und Stiel einstweilen ausgerottet. Ich fühle mich als Preuße und kaiserlicher Deutscher. '' <ref>Lovis Corinth: [http://www.zeno.org/Kunst/M/Corinth,+Lovis/Selbstbiographie ''Selbstbiografie.''] Hirzel, Leipzig 1926, S.&nbsp;140.</ref> To Corinth sien Schöler in sien Berliner Tiet hörr ok de Maler [[Wilhelm Gallhof]]. <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Corinth Paddel-Petermannchen.jpg|''Paddel-Petermannchen'' (1902) Corinth.jpg|''[[Junge Frau mit Katzen]]'' (1904) Lovis und Charlotte Corinth im Berliner Atelier 1908.jpg|Lovis und Charlotte Corinth im Atelier (1908) Corinth Künstler u Familie.JPG|Familie Corinth (1909) Lovis Corinth Dame am Goldfischbassin 1911.jpg|''Dame am Goldfischbassin'', 1911, [[Österreichische Galerie Belvedere|Belvedere]], Wien Lovis Corinth Meer bei La Spezia 1914.jpg|''Meer bei [[La Spezia]]'' (1914) Lovis Corinth im Atelier 1918.jpg|Der Künstler in seinem Atelier (1918), auf der Staffelei das Bild ''Kain'' (1917) Lovis corinth alfred von tirpitz.jpg|Porträt des Großadmirals [[Alfred von Tirpitz]] (1917) </gallery> === Laat Wark an’n Walchensee === 1919 hett Corinth enn Grundstück in [[Urfeld (Kochel am See)|Urfeld]] köfft, up dat sien Fru Charlotte Berend hüm en Huus bauen leet. He hett dat nah de Ökelnaam för sien Fru ''Haus Petermann'' nömmt. Dat Huus an‘n Walchensee wurr to Rücktoogoort vun den Künstler, an dat he vör allen Landschapsbiller, Porträts un Stillleven malen dee, sück aber vun de aktiven Kunstszene aber ok immer mehr torüchtrecken dee. Corinth hett mehr as sösstig Biller vun’n Walchensee malt, de ok wertschaplich för hüm en groooten Spood dorstellen deen.<ref>{{Internetquelle |autor=Martina Knoben |url=https://www.sueddeutsche.de/kultur/serie-am-wasser-der-see-seines-lebens-1.4079021 |titel=Der See seines Lebens |sprache=de |abruf=2020-05-09}}</ref> Nah sien eegen Wöör wurr „niemals mehr verkauft als gerade nach dem Zusammenbruch. Es wurden einem förmlich die Bilder von der Staffelei gerissen, und niemals blühten die Ausstellungen im ganzen Deutschland mehr denn jetzt.“<ref>[http://www.zeno.org/Kunst/M/Corinth,+Lovis/Selbstbiographie Lovis Corinth: ''Selbstbiografie.''] Hirzel, Leipzig 1926, S.&nbsp;176.</ref> In dat sülvig Johr keem de Radeerensmapp ''[[Antike Legenden]]'' herut, 1920 folg mit ''Gesammelte Schriften'' en Tosommenstellung vun Corinth sien wichtigsten Tietschriftenbidrääg un Upsatzen. De [[Albertus-Universität Königsberg]] hett hüm an’n 15. März 1921 de [[Ehrendokter]]würde verleeht. Bit to sien Dood 1925 hett he sien ''Selbstbiographie'' noch to Enn’n schreven un hett Biller as ''[[Der rote Christus]]'', dat düchtig düütlich de Brutalität vun die Krüüzigung dorstellt, as ok ''Flora'' un de letzte Version vun ''Susanna und die Alten'' malt. AButerdem entstunnen ut sien Gedächtnis Porträts vun verscheeden Kollegen vun den Maler, dorünner etwa Bernt Grönvold, [[Leonid Ossipowitsch Pasternak|Leonid Pasternak]] un [[Georg Brandes]]. Wiedere wichtige Warken vun sien Laatwark wurrn ''Das trojanische Pferd'', ''Carmencita'' un de Porträts vun sien Kinner Thomas un Wilhelmine. 1922 hett Corinth noch eenmal för dat Theater arbeit. För [[Victor Barnowsky]] sien Inszeneierung vun ''[[Faust. Eine Tragödie.|Faust I]]'' an dat [[Lessingtheater (Berlin)]] hett he dat Bühnenbild un de Kostüme entworfen. To sien 65. Gebortstag hett de Natschonalgalerie 1923 en Utstellung mit 170 Gemälden, de sück in Privatbesitt befunnen, veranstalt. Wiedere Utstellungen mit Warken vun sien Laatwark folgten mit de Secessionsutstellung in Berlin un den groot Corinth-Utstellungen in dat [[Kunsthuus Zürich]] un in Königsbarg 1924. In dat sülvig Johr hett he ok en Porträt vun den Riekspräsidenten [[Friedrich Ebert]] malt, in den he nah eegen Bekunnen weniger den Sozialdemokraten sehn dee, sonnern völmehr den aktuellen Regenten vun Düütschland, un den he en gooden Charakter beschienigen dee. 1925 wurr Corinth Ehrenliddmaat vun de Bayerische Akademie vun de Künste, un in Berlin wurrn sien Aquarellmalereen utstellt. To sien letzt groot Warken hörnn ''[[Die schöne Frau Imperia]]'' as ok sien letzt groot Wark ''[[Ecce Homo (Lovis Corinth)|Ecce Homo]]''.<ref>Bild als Print in Berghof (Red.): ''Kunst in der Verfolgung: [[Entartete Kunst (Ausstellung)]] 1937 in München. 18 Beispiele.'' Ferner ''Beiheft: Lebensdaten und Selbstzeugnisse.'' Neckar, Villingen 1998, Großformat.<!-- ohne ISBN --></ref> <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Lovis Corinth - Stillleben mit Chrysanthemen und Amaryllis - 2446 - Österreichische Galerie Belvedere.jpg|''Stillleben mit Chrysanthemen und Amaryllis'', 1922, [[Österreichische Galerie Belvedere|Belvedere]], Wien Lovis Corinth Walchensee-Panorama, Blick von der Kanzel 1924.jpg|Walchensee-Panorama, Blick von der Kanzel (1924) Corinth Ecce homo.jpg|''Ecce Homo'' (1925), [[Kunstmuseum Basel]] Lovis Corinth Weiblicher Akt 1885.jpg|[[Rückenfigur#Rückenakt|Rückenakt]] </gallery> === Dood === An’n 16. Juni 1925 is he nah Düsseldörp reist un vun dor wieder nah [[Amsterdam]]. Dor wull he sück noch eenmal de Biller vun [[Frans Hals]] un [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] ankieken. An’n 17. Juli is he in [[Zandvoort]] dicht bi Amsterdam an en Lungenentzündung storven. Sien Liek wurr nah Berlin överführt un dor up den [[Südwestkarkhoff Stahnsdorf]] bisett. Sien Graffstäe, en Ehrengraff vun de Stadt Berlin, befinnd sück in den Block Trinitatis, Feld 8, Erbbegräbnis 47. 1925 keem postum en bedüüdend Monographie vun [[Alfred Kuhn (Kunsthistoriker)|Alfred Kuhn]] herut. 1939 hett de Physiker un Nobelpriesdräger [[Werner Heisenberg]] dat ''Haus Petermann'' köfft. Wiels den [[Tweete Weltkrieg|Tweeten Weltkrieg]] hett Heisenberg sien Fru mit de fief Kinner in dit Huus leevt.<ref>Richard von Schirach: ''Die Nacht der Physiker. Heisenberg, Hahn, Weizsäcker und die deutsche Atombombe.'' 5. Auflage, Berenberg-Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-937834-54-2, S.&nbsp;16&nbsp;f.</ref> == Gedenken == [[Datei:Corinth-Saal Königsberg.jpg|mini|Lovis-Corinth-Gedächtnissaal in dat Königsbarger Slott, mit de Biller ''Ehepaar Keitel'', ''Bacchus'', ''Steindammer Tor'' un ''Martin Luther'']] 1926 funnen twee wichtigte Gedenkutstellungen in Berlin statt: de Utstellung vun de Gemälde un Aquarelle in de Natschonalgalerie as ok de Graphikutstellung vun de Akademie vun de Künste. 1927/28 hett [[Alfred Rohde (Kunsthistoriker)|Alfred Rohde]] den Lovis-Corinth-Gedächtnissaal in dat böverste Geschoss vun den Unfriedtbau vun dat [[Königsbarger Slott]] gestalt. Slott und somit ok de Saal gungen bi de Luftangreep up Königsbarg in’n Tweeten Weltkrieg ünner. Siet 1974 verleeht de [[Künstlergilde Esslingen]] jedes Johr den Lovis-Corinth-Pries.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kuenstlergilde.eu/preisverleihungen-verliehene-preise/lovis-corinth-preis-kunst/ |titel=Lovis-Corinth-Preis der KünstlerGilde e.&nbsp;V. Esslingen |werk=KünstlerGilde |datum=2024-09-09 |sprache=de-DE |abruf=2024-09-25}}</ref> <gallery widths="180" heights="150" class="center"> Stamps of Germany (Berlin) 1975, MiNr 509.jpg|Breefmark vun de Düütsch Bundespost Berlin to’n sien 50. Doodsdag DPAG 2008 150 Jahre Lovis Corinth.jpg|Breefmark vun de Bundsrepubliek Düütschland to’n sien 150. Gebortsdag </gallery> == Wark == === Gemälde, Teeknungen, Graphiken === [[Datei:Lovis Corinth 010.jpg|mini|''[[Selbstporträt mit Skelett]]'' (1896), en vun de bekanntst Gemälde vun Corinth]] Lovis Corinth hett in sien Schaffenstiet wiet över duusend Gemälde as ok ähnlich völ Aquarelle, Teeknungen un Graphiken schafft. Liekers vun den relativ grooten Umfang gellt sien Wark up den Kunstmarkt as nahfraagt un reckt bannig goot Priesen, sülvst lüttformatige oder tweetklassige Warken wurrn to fiefstellig Priesen anboden. Dat [[Museum der bildenden Künste]] in Leipzig beherbargt en groot Sammlung vun Corinth sien Warken mit 13 Gemälden un etwa 400 grafischen Blööt.<ref>Ulrike Lorenz (Hrsg.): ''Lovis Corinth und die Geburt der Moderne'', 2008, S.&nbsp;14.</ref> Dat [[Öösterrieksch Galerie Belvedere|Belvedere]] in [[Wien (Stadt)|Wien]] verfügt över Warke, de tüschen 1896 un 1924 entstahn sünd un en umfaaten Överblick över Corinth sien gesamtes Œuvre beeden.<ref>Agnes Husslein-Arco, Stephan Koja (Hrsg.): Lovis Corinth. Ein Fest der Malerei, 2009, S.&nbsp;14.</ref> === Corinth sien Warken to Tiet vun den Natschonalsozialismus === Ofschons Corinth to Leevtieden en bedüüdend un ansehn Vertreder vun düütsch Kunst weer un de ok in düchtig patriotischer Wies dorstellen un fördern dee, wurrn völ vun sien Warken to Tiet vun den Natschonalsozialismus in Düütschland aflehnt. Wiels dat Fröhwark dörgahns den Idealvörstellungen vun den Nationalsozialisten entspreken dee, wurrn de lateren, deelwies düchtig expressionistischen Warkne as „[[Utaart Kunst|utaart]]“ ansehn. Disse Wandlung in dat Wark vun den Künstler hett man as Folg vun sien Schlaganfall 1911 dorstellt; en wiedere Stiegerun nah 1918 wurr ok weer mit en Schlaganfall verklort, den dat in Wohrheit aber nich geven hett. [[Alfred Rosenberg]] geev in’n ''[[Der Mythus des 20. Jahrhunderts|Mythus]]'' de Richt vör: '''Zitat:''' ''Eine gewisse Robustheit zeigte L. C., doch zerging auch dieser Schlächtermeister des Pinsels im lehmig-leichenfarbigen Bastardtum des syrisch<ref>bi Rosenberg immer Umschrieven för „jöödsch“.</ref> gewordenen Berlins.'' Dör de vun de „Nationalsozialistischen Gesellschaft für deutsche Kultur“ anordnete „Reinigung“ vun düütsch Kunstwarken wurrn 1937 insgesamt 295 vun de Biller vun Corinth ünner Beschlag nommen, dorünner en groot Deel vun de Sammlung vun de Natschonalgalerie as ok vun de Hamborger Kunsthall. Eenige vun de Warken wurrn in dat sülvig Johr in de [[Utaart Kunst (Utstellung)|Utstellung „Entartete Kunst“]] in München wiest. De meesten Biller wurrn ansluutend in’t Utland, vör allen in de [[Swiez]], verköfft. So ok dat ''Blumenstillleben mit Flieder und Anemonen''<ref>Blumenstillleben mit Flieder und Anemonen, 1925, Öl auf Leinwand, 106,4 × 85,7 cm, Inv.-Nr. M 2022-1.</ref>, en vun de letzt Warken vun Corinth. Dat Bild weer een Dag vör den Dood vun Corinth för dat Düsseldörper Kunstmuseum köfft wurrn. 2022 kunn de Stadt Düsseldorf dat Stillleven för dat [[Museum Kunstpalast]] torüchkoopen.<ref>[https://www.kulturstiftung.de/lovis-corinths-letztes-stillleben-duesseldorf/ ''Lovis Corinths letztes Stillleben zurück in Düsseldorf.''] In ''kulturstiftung.de.'' 30. Mai 2022.</ref> == Utstellungen == * 1914: [[Galerie Arnold|Galerie Ernst Arnold]], Dresden, ''Lovis Corinth. Neue Radierungen und Lithographien.'' * 1926: [[Akademie der Künste (Berlin)|Akademie der Künste Berlin]], ''Gedächtnisausstellung Graphisches Werk'' Katalog: Verlag der Akademie der Künste. * 1958: [[CongressPark Wolfsburg|Stadthalle Wolfsburg]], ''Lovis Corinth – Gedächtnisausstellung.'' Katalog: [[Bruckmann Verlag|Verlag F. Bruckmann]], München * 1964: [[documenta III]], Kassel * 1973: Galerie Pels-Leusden in Berlin<ref>[[Preußische Allgemeine Zeitung|Das Ostpreußenblatt]] [http://archiv.preussische-allgemeine.de/1973/1973_03_17_11.pdf 17. März 1973 / Folge 11 / Seite 12] (PDF; 12&nbsp;MB) afropen an’n 17. Mai 2014.</ref> * 1975: [[Städtische Galerie im Lenbachhaus]] und Kunstbau München, ''Lovis Corinth (1858–1925) – Gemälde und Druckgraphik''<ref>{{Literatur |Autor=Irene Netta, Ursula Keltz |Hrsg=Helmut Friedel |Titel=75 Jahre Städtische Galerie im Lenbachhaus und Kunstbau München |Auflage= |Verlag=Eigenverlag der Städtischen Galerie im Lenbachhaus und Kunstbau |Ort=München |Datum=2004 |ISBN=3-88645-157-7 |Seiten=210}}</ref> * 1976: [[Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud|Wallraf-Richartz-Museum]], [[Köln]], ''Lovis Corinth – Gemälde, Aquarelle, Zeichnungen und druckgrafische Zyklen''. Katalog Museen der Stadt Köln * 1985: [[Museum Folkwang]], [[Essen]], ''Lovis Corinth.'' Katalog: DuMont-Buchverlag, Köln, ISBN 3-7701-1803-0 * 1986: [[Kunstforum Ostdeutsche Galerie]], [[Regensburg]]: ''Lovis Corinth, die Bilder vom Walchensee: Vision u. Realität'', Katalog: Ostdeutsche Galerie, Regensburg, ISBN 3-89188-041-3, danach 1986 [[Kunsthalle Bremen]] * 1992: Kunstforum der [[Unicredit Bank Austria|Bank Austria]], [[Wien]]. ''Lovis Corinth.'' Prestel-Verlag, München, ISBN 3-7913-1221-9; danach 1993 Forum des [[Niedersächsisches Landesmuseum Hannover|Landesmuseums Hannover]] * 1996: [[Haus der Kunst]], München, ''Lovis Corinth.'' Katalog: Prestel-Verlag, München / New York 1996, ISBN 3-7913-1645-1, danach: Nationalgalerie Berlin, The Saint Louis Art Museum, Saint Louis, 1997, Tate Gallery, London, ISBN 3-7913-1682-6 * 1999: [[Von der Heydt-Museum]], Wuppertal, ''Lovis Corinth'', Katalog: Von der Heydt-Museum, ISBN 3-89202-039-6. danach [[Fundación Juan March]], [[Madrid]], ''Lovis Corinth'', Katalog: F.M, ISBN 84-7075-484-X * 2004: [[Kunsthalle in Emden|Kunsthalle Emden]]: ''Lovis Corinth – Aquarelle und späte Gemälde.'' Katalog: Hatje-Cantz-Verlag, Ostfildern-Ruit 2004, ISBN 3-7757-1426-X * 2008: [[Musée d’Orsay]], Paris: ''Lovis Corinth (1858–1925). Entre impressionnisme et expressionnisme'' * 2008: [[Museum der bildenden Künste]], Leipzig: ''Lovis Corinth und die Geburt der Moderne'' (eigenständig erweiterte Fassung der Ausstellung im [[Musée d’Orsay]]), Kerber Verlag, ISBN 978-3-86678-177-1.<ref name=":0">{{Internetquelle |url=http://www.root.webdestination.de/kunden/01extern/bdn_redaktion_ssl_neu/upload/72_74galerie.pdf |titel=Lovis Corinth und die Geburt der Moderne |abruf=2025-07-17 }}</ref> * 2008/09: Kunstforum Ostdeutsche Galerie, Regensburg: ''Lovis Corinth und die Geburt der Moderne'' (eigenständig erweiterte Fassung der Ausstellung im Musée d’Orsay), Kerber Verlag, ISBN 978-3-86678-177-1.<ref name=":0" /> * 2017: [[Museum Kunstpalast]] Düsseldorf, auf der Sonderausstellung „SPOT ON“: ''Grünes Stillleben mit Früchten und Gladiolen'', 1911 * 2017: Landesmuseum Hannover: ''Nackt und bloß.'' ''Lovis Corinth und der Akt um 1900'' * 2021/22: [[Saarlandmuseum]], in der Modernen Galerie: ''Lovis Corinth – Das Leben, ein Fest!;'' Doppelausstellung mit ''[[Charlotte Berend-Corinth]] – Wiederentdeckt!'' * 2022: [[Museo Castello San Materno]], Ascona: ''Lovis Corinth. Maestro del colore, Maestro della grafica / Meister der Farbe, Meister der Grafik'', Katalog: DCV, Berlin 2022, ISBN 978-3-96912-079-8 * 2025: Alte Nationalgalerie, Berlin: Im Visier! Lovis Corinth, die Nationalgalerie und die Aktion "Entartete Kunst". * 2025/26: Kunstforum Ostdeutsche Galerie, Regensburg: ''Lovis Corinth - Bildrausch'', Ausstellungskatalog und Bestandskatalog, Dresden, Sandstein Verlag, 2025, ISBN 978-3-89188-151-4, ISBN 978-3-89188-150-7 == Literatur == * Charlotte Berend-Corinth: ''[[Lovis Corinth: Die Gemälde]].'' Neu bearbeitet von Béatrice Hernad. Bruckmann-Verlag, München 1992, ISBN 3-7654-2566-4. * Lovis Corinth: '' Werke und Schriften''. Auswahl und Redaktion: Achim Raschka. [[Digitale Bibliothek (Produkt)|Digitale Bibliothek]] Band 154, CD-ROM, [[Directmedia Publishing]], Berlin 2006, ISBN 978-3-89853-554-0 (Gesamtdarstellung der künstlerischen und schriftlichen Werke). * Lovis Corinth: ''Walchensee''. Einf. von Horst Keller, Piper, München 1976, ISBN 978-3-492-02179-1, Neuauflage 1984. * Thomas Corinth: ''Lovis Corinth.'' E. Wasmuth, Tübingen 1979, ISBN 3-8030-3025-0. * [[Thomas Deecke]]: ''Lovis Corinth. Zeichnungen nach Dürer''. Philobiblon Jg. XI Heft 2, Hamburg 1967. * Thomas Deecke: ''Die Zeichnungen von Lovis Corinth: Studien zur Stilentwicklung.'' (Ph.D. diss., Freie Universität Berlin, 1973). * Thomas Deecke: ''Lovis Corinth – Ein Künstlerleben zwischen den Zeiten'' (S.&nbsp;9ff.) in Katalog ''Lovis Corinth'', Von der Heydt-Museum, Wuppertal 1999, ISBN 3-89202-058-2/Cat. Lovis Corinth, Fundación Juan March, Madrid 1999, ISBN 84-89935-12-2. * Norbert Eisold: ''Lovis Corinth: Fridericus Rex. Ein lithographischer Zyklus.'' Mit einem Vorwort von [[Robert Knüppel]]. Deutsche Stiftung Denkmalschutz – Monumente-Publikationen, Bonn 2008, ISBN 978-3-936942-98-9. * [[Herbert Eulenberg]]: ''Lovis Corinth ein Maler unserer Zeit''. Delphin-Verlag, München 1917. * [[Sabine Fehlemann]] (Hrsg.): ''Lovis Corinth.'' Von der Heydt Museum, Wuppertal 1999, ISBN 3-89202-058-2 / Cat. Lovis Corinth, Fundación Juan March, Madrid 1999, ISBN 84-89935-12-2. * Harald Fiebig, Ilse Ruch (Hrsg.): Lovis Corinth. Maestro del colore, Maestro della grafica / Meister der Farbe, Meister der Grafik, Museo Castello San Materno, Ascona 2022, ISBN 978-3-96912-079-8. * [[Birgit Jooss]]: ''Nachlassverwaltung mit Geschäftssinn. Wie der schriftliche Nachlass von Lovis Corinth ins Deutsche Kunstarchiv gelangte.'' In: ''Von Künstlernachlässen und ihren Verwaltern.'' Eine Publikation des Arbeitskreises selbständiger Kultur-Institute e.&nbsp;V. – AsKI. Hrsg. von Volkmar Hansen, Ulrike Horstenkamp und Gabriele Weidle, Bonn 2011, S.&nbsp;34–51 ([http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2014/2757 Digitalisat]). * Birgit Jooss: Jüdische Sammler, Verluste, Wiedergutmachungen und andere Geschichten zur Corinth-Sammlung von Karsten Greve. In: ''Lovis Corinth. Blumenbilder''. Red. von Cornelia Manegold und Lena Cornuel, Köln/Paris/St. Moritz 2022, S. 115–128 * Ulrike Lorenz, Marie-Amelie Prinzessin zu Salm-Salm, [[Hans-Werner Schmidt (Kunsthistoriker, 1951)|Hans-Werner Schmidt]] (Hrsg.): ''Lovis Corinth und die Geburt der Moderne.'' Kerber, Bielefeld/Leipzig 2008, ISBN 978-3-86678-177-1. * [[Wolfgang Maier-Preusker]] (Hrsg.): Beitrag ''Lovis Corinth.'' In: ''Buch- und Mappenwerke mit Grafik des Deutschen Expressionismus.'' Ausstellung Wismar 2006, ISBN 3-900208-37-9. * Heinrich Müller: ''Die späte Graphik von Lovis Corinth.'' Lichtwarkstiftung, Hamburg 1960. * Klaus Albrecht Schröder (Hrsg.): ''Lovis Corinth.'' Ausstellung ‚Lovis Corinth‘ im Kunstforum der Bank Austria in Wien vom 2.&nbsp;September bis 22.&nbsp;November 1992 und im Forum des Landesmuseums in Hannover vom 8.&nbsp;Dezember 1992 bis 21.&nbsp;Februar 1993. Prestel, München 1992, ISBN 3-7913-1221-9. * Karl Schwarz: ''Das Graphische Werk von / The Graphic Work of Lovis Corinth.'' Alan Wofsy Fine Arts, San Francisco 1985, ISBN 0-915346-73-7. * [[Peter-Klaus Schuster]], Christoph Vitali, Barbara Butts (Hrsg.): ''Lovis Corinth''. Prestel, München 1996, ISBN 3-7913-1645-1. * Werner Timm (Hrsg.): ''Lovis Corinth – Die Bilder vom Walchensee; Vision und Realität.'' [[Ostdeutsche Galerie]], Regensburg 1986, ISBN 3-89188-041-3. * Horst Uhr: ''Lovis Corinth.'' University of California Press, Berkeley 1990 [http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft1t1nb1gf/ (Digitalisat)] * {{NDB|3|360|361|Corinth, Lovis|Leonie von Wilckens|118522140}} * Lutherhalle Wittenberg (Hrsg.): ''Martin Luther aus der Sicht von Lovis Corinth.'' Eine Ausstellung der Lutherhalle Wittenberg, der Universitätsbibliothek Erlangen-Nürnberg und der Luther-Gesellschaft, 4.–22. Juni 1991. * [[Zdenek Felix]] (Hrsg.): ''Lovis Corinth – 1858–1925''. DuMont-Buchverlag, Köln 1985, ISBN 3-7701-1803-0. * [[Michael F. Zimmermann]]: ''Lovis Corinth.'' Reihe Beck Wissen bsr 2509. C. H. Beck, München 2008, ISBN 978-3-406-56935-7. * H. F. Witzel: ''Malen lernen mit Lovis Corinth.'' Worttransport.de-Verlag, Berlin 2019, ISBN 978-3-944324-41-8. == Weblinks == {{Commons|Lovis Corinth|Lovis Corinth}} * [https://www.dhm.de/lemo/biografie/lovis-corinth Deutsches Historisches Museum: Biografie] * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=118522140 DNB-Katalog] * [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118522140 Indrag in de Düütsch Digitale Bibliothek] * [https://projekt-gutenberg.org/authors/lovis-corinth/ Indrag bi dat Projekt Gutenberg] * [https://archiv.adk.de/bigobjekt/14778 Lovis-Corinth-Archiv] im Archiv der [[Akademie der Künste (Berlin)|Akademie der Künste, Berlin]] * [http://www.zeno.org/Kunstwerke/A/Corinth,+Lovis Kunstwerke vun Lovis Corinth bi Zeno.org] * [http://www.zeno.org/Kunst/M/Corinth,+Lovis Schriften vun Lovis Corinth bi Zeno.org] * [https://sammlung.belvedere.at/people/284/lovis-corinth/objects Warken vun Lovis Corinth] in dat ''Digitalen Belvedere'' * [https://www.lostart.de/de/suche?term=Lovis%20Corinth&filter&#x5B;type&#x5D;&#x5B;0&#x5D;=Objektdaten Indrääg in de Lost-Art-Datenbank] == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=118522140|LCCN=n80002302|VIAF=15044719}} {{SORTIERUNG:Corinth, Lovis}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Prüßen]] [[Kategorie:Börger von Düütschland]] [[Kategorie:Boren 1858]] [[Kategorie:Storven 1925]] [[Kategorie:Maler]] [[Kategorie:Tekner]] [[Kategorie:Grafiker]] [[Kategorie:Schriever]] [[Kategorie:Landschapsmaler]] [[Kategorie:Porträtmaler]] [[Kategorie:Freemüerer]] [[Kategorie:Berliner Secession]] eb9j71epnxsn7s6qdgf6my0mmrx3xu5 0 197147 1072039 1071744 2026-07-10T18:29:37Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072039 wikitext text/x-wiki [[Datei:Sarah Vaughan - William P. Gottlieb - No. 1.jpg|mini|Sarah Vaughan (1946) (Foto: [[William P. Gottlieb]])]] '''Sarah Lois Vaughan''' (* [[27. März]] [[1924]] in [[Newark (New Jersey)|Newark]], [[New Jersey]]; † [[3. April]] [[1990]] in [[Los Angeles]], [[Kalifornien]]) weer en [[Vereenigte Staten|US-amerikaansch]] [[Jazz]]-[[Gesang|Singerin]] un Pianistin. Se gellt neben [[Billie Holiday]] un [[Ella Fitzgerald]] as en vun de bedüüdenst Vokalistinnen vun den Jazz.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – „Niemals so populär wie Billie Holiday oder Ella Fitzgerald, und –&nbsp;einige würden sagen&nbsp;– besser als jede von beiden“</ref> == Leven == [[Datei:Newark-broad-street.jpg|mini|Broad Street in de Binnenstadt vun [[Newark (New Jersey)|Newark]]]] === Kindheit un Jöögd === Sarah Vaughan hör Vader, Asbury „Jake“ Vaughan, weer Timmermann un en Amateurgitarrist. Hör Moder Ada weer Wäscherin un hett in’n Karkenchor sungen. Jake un Ada Vaughan weern wiels den [[Eerste Weltkrieg|Eersten Weltkrieg]] vun [[Virginia]] nah Newark trucken. Sarah weer hör eenzig Kind. De Vaughans hemm in de Brunswick Street leevt, wo Sarah hör fröh Kindheit verbroch. Jake Vaughan weer deep religiös un die Familie in de ''New Mount Zion Baptist Church'' aktiv, de sück in de ''186 Thomas Street'' befunn. Sarah harr all mit söben Johren Klaveerstünnen, sung in’n Karkenchor un speel af un to bi Proben Klaveer un Örgel.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218">S. 1218</ref> Vaughan hett sück fröh för de populäre Musik up Schallplatten un in’n Radio interessert. In den 1930er Johren harr Newark en lebendig Livemusik-Szene un Vaughan hett regelmatig lokale un tourende Bands, de in de Stadt uptreeden sünd, to sehn kreegen. Ofschons dat wegen hör Öller illegal weer, fung se an in den Nachtclubs vun Newark as Pianistin un gelegentlich ok as Singerin uptotreeden, as in den ''Piccadilly Club'' un an den Newarker Flooghaben bi de [[United Service Organizations|USO]]. [[Datei:Apollo Theater Harlem NYC 2005.jpg|mini|Apollo Theater in [[Harlem]]]] Vaughan hett in Newark tonächst de ''East Side High School'' besöcht, later is se to de ''Newark Arts High School'' wesselt, de 1931 as de eerste Kunst-High School vun de USA apen maken dee.<ref>[https://www.nps.k12.nj.us/ART/our-school/our-history/ ''Our History.''] The Newark Public Schools Website</ref> Hör nächtliche Upträen hemm aber sluutend dorto führt, dat se ut de Highschool herutfloog. In disse Zeit hemm Sarah Vaughan un hör Früenden New York besöcht, um dor de Bigbands in [[Harlem]] to hören, de in’n [[Savoy Ballroom]] un dat [[Apollo Theater]] spelen deen. De Biographin [[Leslie Gourse]] vertellt de komplexe Geschichte vun hör Opdecken: Vaughan keem immer mit hör Früendin Doris Robinson nah New York City. An en Dag in’n Harvst 1942, as Sarah jüst 18 Johr olt weer, hett se hör Früendin raaden bi en nachts stattfinnen Amateurwettbewarf in‘n ''Apollo'' deeltonehmen; se hett Doris an dat Klaveer begleit, de dorbi den tweeten Platz belegg. Later hett Sarah sück entscheed, sülvst as Singerin uptotreeden. Vaughan sung den Standard ''[[Body and Soul (Leed)|Body and Soul]]'' un wunn. De Gewinn weer, as Vaughan late [[Marian McPartland]] vertellt hett, 10 $ un dat Toseggen för en een Week düern Engagement in‘n ''Apollo.'' In dat Fröhjohr 1943 is Sarah Vaughan sluutend eerstmalig in dat ''Apollo'' uptreeden, wo se för [[Ella Fitzgerald]] inspringen dee. Wiels disse Week seet ok de Singer [[Billy Eckstine]] in dat Publikum, de to disse Tiet bi [[Earl Hines]] weer; he wurr up hör Talent upmarksom un hett hör Hines empfahlen. De hett later dormit angeven, dat he Sarah Vaughan opdeckt harr un hett hör den Job as Pianistin in sien Band anboden. An‘n 4. April 1943 hett he sluutend sien Bandsingerin dör Sarah Vaughan ersett. === Mit Earl Hines un Billy Eckstine (1943–1944) === Sarah Vaughan tour nah hör ''Apollo''-Verdrag Enn‘n 1943 un Anfang 1944 mit de [[Earl Hines]] [[Big Band]]. Vaughan weer as Pianistin instellt, aber nahdem [[Cliff Smalls]] as Basuunist un Pianist in de Band keem, weer Sarah de Sängerin vun de [[Earl Hines and His Orchestra|Hines-Band]]. De gellt hüüd as en Aart Grünnenszentrum vun den [[Bebop]], weil in de Band dormals naamhaft Musiker vun den Bebop as de Trompeter [[Dizzy Gillespie]] un de Saxophonist [[Charlie Parker]] as ok de Basuunist [[Bennie Green]] speelt hemm.<ref group="Polillo">S. 345</ref> Gillespie weer ok Arrangeur für disse Band; en allgemeen Streik ([[Recording ban]]) hett dat aber verhinnert, dat Plattenupnahmen vun disse Formatschoon entstahn sünd. Eckstine hett Enn’n 1943 de Hines-Band verlaaten un hett [[Billy Eckstine and His Orchestra|sien eegen Bigband]] apen maakt mit Gillespie, de Hines verlaaten dee, um musikalisch Leiter vun de nee Band to wurrn. Charlie Parker keem ebenfalls dorto, un de Eckstine-Band weer in de nächst Johren en Sammelbecken vun jung Jazz-Talenten: [[Miles Davis]], [[Kenny Dorham]], [[Art Blakey]], [[Lucky Thompson]], [[Gene Ammons]] un [[Dexter Gordon]] hemm dor speelt. Vaughan is 1944 in Eckstine sien neegrünnd Band intreeden; dat geev hör Gelegenheit, hör eegen Stil wiedertoentwickeln. Mit de Band vun Eckstine entstunnen denn eerste Schallplatten-Upnahmen; bi en Session an‘n 5. Dezember 1944 entstunn de Song ''I’ll Wait and Pray'' för dat ''Deluxe''-Label. Dör disse Schallplaat wurr ok de Kritiker un Produzent [[Leonard Feather]] up hör upmarksom un hett hör fraagt, of se veer Schallplattensieden ünner eegen Naam mit hüm upnehmen wull, de denn up dat Label [[Continental Records|Continental]] herutkeemen; begleit wurr se dorbi vun en Septett mit ünner annern Dizzy Gillespie un [[Georgie Auld]]. Angevlich hett hör de dormalige Bandpianist [[John Malachi]] den Ökelnaam „Sassy“ geven. Enn’n 1944 hett Vaughan offiziell de Eckstine-Band verlaaten, um en Solokarriere antofangen, bleev hüm aber wiederhen verbunnen un hett mit hüm later ok Platten upnahmen. === Fröhe Solokarriere (1945–1948) === [[Datei:Sarah Vaughan, Cafe Society 1946 (Gottlieb 08831).jpg|mini|Sarah Vaughan im [[Café Society]] (1946)<br />(Foto: William&nbsp;P. Gottlieb)]] Sarah Vaughan fung hör Solokarriere as freeschaffend Singerin 1945 in den New Yorker [[Jazzclubs vun de 52nd Street]] as den ''Three Deuces,'' den ''Famous Door,'' den ''Downbeat'' un den ''Onyx Club'' an. Vaughanis ok in’n ''Braddock Grill'' uptreeden, nich wiet vun dat Apollo Theater in Harlem liggend. An’n 11. Mai 1945, nehm Vaughan ''[[Lover Man]]'' för dat lütt ''Guild'' Label up, begleit vun en Quintett mit Gillespie un Parker, buterdem weern dorbi de Pianist [[Al Haig]], Bassist [[Curly Russell]] un [[Sid Catlett]] an dat Slagtüüch. Kört dornah gung se weer mit Gillespie/Parker in‘t Studio un hett dree wiedere Titel upnommen.<ref group="Polillo">S. 506</ref> Nah en kört Gastspeel in de Band vun [[John Kirby]] un en Upnahm mit den Geiger [[Stuff Smith]], bi dat de Song ''Time and Again'' in’n Oktober entstunn, wurr hör en Plattenverdrag vun dat ''[[Musicraft Records|Musicraft]]''-Label anboden. Bit disse Verdrag 1946 wirksam wurr, nehm se Platten för de Label ''Crown'' un ''Gotham'' up un is regelmatig in den Club [[Café Society]] Downtown uptreeden, en Club an‘n Sheridan Square, in den dat kien Rassenschranken geev. [[Datei:Sarahvaughanicoverthewaterfront.jpg|mini|links|„I Cover the Waterfront“: [[Schellackplatte]] bi Musicraft]] Wiels hör Engagement in dat ''Cafe Society'' hett Vaughan den Trompeter [[George Treadwell]] kennenlehrt. Der wurr sluutend hör Manager, musikalischer Leiter bi tallriek Upnahmesessions un kümmer sück um hör Uptreeden, insluutend hör Garderobe, hör Frisur un ok um de Reguleeren vun hör Gebitt. Völ vun hör 1946 för ''Musicraft'' upnommen Titel wurrn vun dat Publikum un Kritik gliekermaten positiv upnommen; dat weern ''[[If You Could See Me Now]]'' (den [[Tadd Dameron]] schreeven un arrangeert harr), ''Don’t Blame Me,'' ''I’ve Got a Crush on You,'' ''Everything I Have is Yours'' un weer ''Body and Soul.'' Vaughan un Treadwell hemm an’n 16. September 1946 sluutend heiraadt. Vaughan hör kommerziell Spood ''Musicraft'' hett sück 1947 an 1948 fortsett; hör Interpretatschoon vun ''Tenderly'' wurr Enn’n 1947 en unverwacht Hit (#27). Noch spoodrieker weer de an’n 27. Dezember 1947 upnommen [[Jule Styne|Jule-Styne]]-Song ''It’s Magic'' ut den [[Doris Day|Doris-Day]]-Film ''[[Romance on the High Seas]]''; de harr Anfang 1948 in den Pop-Charts grooten Spood un stunn elf Week in den Charts. En anner Hit vun disse Tiet weer ''[[Nature Boy]]'' (entstahn 8. April 1948). De Song ''Nature Boy,'' eerstmals vun [[Nat King Cole]] upnommen, gull as de eerste „Crossover“-Titel, de vun en swaarten Künstler upnommen un bit dat witt Publikum spoodriek wurr. Kört nahdem Ella Fitzgerald mit den Song herutkommen weer, hemm den ok [[Frank Sinatra]] för ''[[Capitol Records|Capitol]],'' Sarah Vaughan as ok [[Dick Haymes]] för [[Decca Records|Decca]] upnommen. === Columbia-Johren (1948–1953) === Nah den Bankrott vun de Firma ''Musicraft'' kreeg se de Gelegenheit, bi dat groot Label ''[[Columbia Records]]'' en Verdrag aftosluuten; in’n Sömmer 1949 harr se dor mit ''Black Coffee'' en Charterfolg. Wiels hör Johren bi ''Columbia'' bit 1953 nehm Vaughan tallriek kommerzielle Pop-Balladen up, as ''That Lucky Old Sun,'' ''Make Believe (You Are Glad When You’re Sorry),'' ''I’m Crazy to Love You,'' ''Our Very Own,'' ''I Love the Guy,'' ''Thinking of You'' (mit dem Pianisten [[Bud Powell]]), ''I Cried for You,'' ''These Things I Offer You,'' ''Vanity,'' ''I Ran All the Way Home,'' ''Saint or Sinner,'' ''My Tormented Heart,'' ''Time'' un völ annern. Bi de Jazz-Kritikern kreeg se liekers groot Anerkennung; so wunn se 1947 den ''[[Esquire]] Magazine’s New Star Award,'' buterdem den as best Vokalistin vun dat ''[[Down Beat]]'' Magazin regelmatig van 1947 bit 1952; ebenso vun dat ''Metronome'' Magazin van 1948 bit 1953. Eenige Kritiker funnen aber hör Gesangsstil nich goot un hemm den as „over-stylized“ betekent. Liekers weer de Tenor vun de Jazzkritik insgesamt wietgahnd positiv. Hör Spood bi Kritik un bi dat Publikum weer Anlaat vun tallriek boshaft Bemerkungen vun hör „Rivalin“ [[Billie Holiday]], de in disse Tiet um hör Ansehn as „beste Jazzsingerin“ bang ween muss. Mit dissen Erfolg verbunnen weer de Gelegenheit to Tallriek Upträen un Upnahmemögelkeiten. In’n Sömmer 1949 is Vaughan eerstmals mit en Sinfonieorchester uptreeden; dat weer en Benefiz-Veranstaltung för dat [[Philadelphia Orchestra]] ünner dat Motto „100 Men and a Girl“. In disse Tiet wurr se vun de ok as „The Divine One“ nöömt, en Tosatz, de hör dör hier wiedere Loopbahn begleiten sull. 1951 is se eerstmals in Europa up Tour gahn. [[Datei:Miles Davis by Palumbo.jpg|mini|[[Miles Davis]] Midden vun de 1950er Johren]] De Erfolgsdruck un persönliche Konflikte hemm to Spannungen tüschen Treadwell un Sarah Vaughan führt. Treadwell hett en Road-Manager instellt, de sück um de Tourneen vun de Singerin kümmern dee, un hett sülvst en Managementbüro in [[Manhattan]] apen maakt, um mit wiedere Künstlern ahn Sarah Vaughan to arbeiten. Vaughan hör Verhältnis to ''Columbia Records'' wurr liekers hör Spood tonehmend unbefreedigend för de Singerin, wiel se hör Ansicht nah to völ kommerzielles Songmaterial kreeg. En Utnahme bleev de Session 1950, bi de se dör Musiker as [[Miles Davis]], [[Tony Scott]], [[Benny Green]] un [[Budd Johnson]] begleit wurr. De Upnahmen as ''[[East of the Sun (and West of the Moon)]]'' oder ''[[Ain’t Misbehavin’ (Jazzstandard)|Ain’t Misbehavin’]]'' tellen to de besten vun hör Karriere,<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219">S. 1219</ref> bleeven aber atypische Utnahmen in hör ''Columbia''-Ära. === Mercury-Johren (1954–1959) === 1953 hett Treadwell en Plattenverdrag bi [[Mercury Records]] uthannelt. Se sull fortan kommerzielles Songmaterial för dat Hööftlabel ''Mercury'' un mehr jazz-orienteert Songs up de sien Sublabel [[EmArcy Records|EmArcy]] herutbringen. Vaughan hett fortan mit den Produzenten [[Bob Shad]] tosommenarbeit; hör Kooperatschoon weer sowohl en finanziell as ok künstlerisch Erfolg. Hör eerste ''Mercury''-Session funn in’n Februar 1954 statt, hör letzt 1959. Nah en kört Tosommenarbeit mit [[Roulette Records]] (1960 bit 1963), kehr se van 1964 bit 1967 to ''Mercury'' torüch. [[Datei:Countbasie.jpg|mini|links|[[Count Basie]] (links) 1975<!—wiels en Konzert in Köln !-->]] In’n Sömmer 1954 is se up dat [[Newport Jazz Festival]] uptreeden. Vaughan hör groot Erfolg bi ''Mercury'' fung mit den Hit ''Make Yourself Comfortable'' an, den se in’n Harvst 1954 upnehm; wiedere Erfolge weern ''How Important Can It Be'' (mit [[Count Basie]]), ''Whatever Lola Wants,'' ''The Banana Boat Song,'' ''You Ought to Have A Wife'' un ''[[Misty]]'' vun [[Erroll Garner]]. In’n Harvst 1954 is se in de [[Carnegie Hall]] mit dat [[Count Basie Orchestra]] uptreede; mit dorbi weern dorneben [[Billie Holiday]], [[Charlie Parker]], [[Lester Young]] un da [[Modern Jazz Quartet]].<ref group="Polillo">S. 498</ref> Vun völ Jazzkritikern as Hööchtpunkt vun hör künstlerisch Loopbahn wurrd hör Album ''Sarah Vaughan (with Clifford Brown)'' ansehn, dat in’n Dezember 1954 upnommen wurr. Dorup is ok de Titel ''[[Lullaby of Birdland]]'' mit en vun hör seltenen [[Scat]]-Inlagen.<ref group="Cook/Morton">S. 1492 – Dat Album wurrd mit de Hööchstnoot samt toätzlich „Kroon“ versehn</ref> Dornah gung se weer up en spoodriek Europatournee un den folg en Tournee dör de USA in en Konzertprogramm mit Count Basie, [[George Shearing]], Erroll Garner un [[Jimmy Rushing]]. 1955 harr se up dat ''New York Jazz Festival'' up [[Randalls Island]] en Upträe. In de tweet Hälft vun de 1950er Johren nehm Sarah Vaughan in Begleitung vun völ naamhaft Jazzmusiker Platten up, etwa 1957 mit Billy Eckstine weer en Reeg vun Duetten, dorünner den Hit ''Passing Strangers.'' Se gung up Tourneen mit en Trio, in dat neben Pianist [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]] [[Roy Haynes]] un [[Jimmy Cobb]] spelen deen,<ref>[[Ian Carr]], [[Digby Fairweather]], [[Brian Priestley]]: ''Rough Guide Jazz. Der ultimative Führer zum Jazz. 1800 Bands und Künstler von den Anfängen bis heute.'' 2., erweiterte und aktualisierte Auflage. Metzler, Stuttgart/Weimar 2004, ISBN 3-476-01892-X, S. 661.</ref> denn in en Tio mit [[Ronnell Bright]].<ref>Bright nah hett se gern de Schoh vun hör Mitmusiker vör de Upträen verstaken, so dat de ok mal in Socken upträen mussen. Vgl. [http://www.jazzwax.com/2008/04/index.html Bright-Interview durch Marc Myers (2008)]</ref> As en vun de an’n Besten gelungen Bispelen vun hör Live-Upträen gellt hör Album ''At Mr. Kelly’s'' van 1957 mit [[Richard Davis (Jazzmusiker)|Richard Davis]] un Roy Haynes.<ref group="Cook/Morton">S. 1493</ref> Hör kommerzieller Erfolg reck 1959 sien Hööchtpunkt mit den Song ''Broken Hearted Melody,'' de mehr as een Million Dollar einspelen dee un för den se hör eerst [[Goldene Schallplaat]] kreeg.<ref>Vgl. {{Webarchiv |url=http://www.allaboutjazz.com/php/musician.php?id=11033 |text=Biographie (AllAboutJazz) |wayback=20110106071943}}</ref> De hörr den fortan to dat ständige Repertoire in hör Konzerte. Vaughan hör kommerzielle Upnahmen wurrn vun verscheeden Arrangeuren un Orchesterleitern inspeelt, as [[Hugo Peretti]] un [[Hal Mooney]]. Ofschons de geschäftliche Betrecken tüschen Vaughan un Treadwell in den 1950er Johren spoodriek weer, leet sück de Singerin 1958 vun hüm scheeden un hett den ok de geschäftliche Tosommenarbeit instellt. === 1960er Johren === [[Datei:Grand Gala du Disque populier in Kurhaus te Scheveningen Sarah Vaughan, Bestanddeelnr 915-6275.jpg|mini| Sarah Vaughan mit [[Quincy Jones]] in Scheveningen 1963]] Nah de Trennung vun Treadwell is Clyde „C.B.“ Atkins in Sarah Vaughans Leven intreeden, den se in Chicago kennenlehrt harr un den se an’n 4. September 1959 heiraadt hett.<ref>Ken Bloom: ''The American Songbook – The Singers, the Songwriters, and the Songs – 100 Years of American Popular Music – The Stories of the Creators and Performers.'' Black Dog & Leventhal, New York City 2005. Nah Bloom weer Atkins en ehmaliger Profi-American Footballspeler mit ansonsten unbekannt Vergangenheit.</ref> Ofschons Atkins kien Erfohrungen mit Künstlermanagement oder in dat Musikgeschäft harr, wull Vaughan mit hüm en geschäftliche as persönliche Betrecken as mit Treadwell ingahn. Se hett Atkins to hör Manager maakt un is mit hüm nah [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]] trucken. As hör Kontrakt mit ''Mercury Records'' 1959 to Enn’n gung, hett se bi ''Roulette Records'' ünnerschreeven, en lütt Label vun [[Morris Levy]], en vun de Miteegendömer vun den New Yorker Jazzclub [[Birdland (New York)|Birdland]], in den se faken uptreeden dee. In Roulette sien Katalog befunnen sück ok Platten vun Count Basie, [[Joe Williams]], [[Dinah Washington]], [[Dave Lambert (Singer)|Lambert, Hendricks and Ross]] as ok [[Maynard Ferguson]]. Vaughan fung in’n April 1960 an för ''Roulette'' uptonehmen. So entstunn en Reeg vun Alben, de vun vun [[Billy May]], [[Jimmy Jones (Pianist)|Jimmy Jones]], [[Joe Reisman]], [[Quincy Jones]], [[Benny Carter]], [[Lalo Schifrin]] un [[Gerald Wilson]] arrangeert bzw. inspeelt wurrn un as blots jazzbeinfloot, letztlich kommerzielle Upnahmen gellen.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> 1960 harr se en Pop-Charterfolg mit ''Serenata'' bi ''Roulette,'' buterdem mit hör noch för ''Mercury'' inspeelt Titeln ''Eternally'' un ''You’re My Baby.'' In lütt Besetten (Gesang, Gitarr, Bass) nehm se eenige Alben mit [[Jazz-Standard]]s up, as ''After Hours'' (1961) mit den Gitarristen [[Mundell Lowe]] un den Bassisten [[George Duvivier]]. Cook un Morton werten de Session as hör best in den 1960er Johren; Brian Priestley heevt de ''definitiven'' Interpretatschonen vun Vaughan vun ''[[My Favorite Things (Lied)|My Favorite Things]]'' un ''[[In a Sentimental Mood]]'' hervör. <!-- un ''Sarah Plus Two'' (1962) mit [[Barney Kessel]] un den Bassisten [[Joe Comfort]]. --> Wiel Sarah Vaughan kien eegen Kinner kriegen kunn, hett dat Paar 1961 en Dochter, Debra Lois, adopteert. Dat Verhältnis to Atkins bleev anspannt un gung in’n November 1963 mit en Scheeden to Enn’n. Mit Hülp vun Früenden as den Clubbesitter John „Preacher“ Wells un Clyde „Pumpkin“ Golden Jr. kregg se dat hen, hör finanzielle Situatschoon bi de Trennung to bewältigen. Wells un Golden hemm faststellt, dat Atkins dör Glücksspelen un Spennen hör Vermögen vun $150,000 up’n Kopp haun harr. Vaughan kreeg dat Sörgerecht för dat adopteert Kind; Golden wurr denn hör Manager un Levensgefährte för den Rest vun de Dekaad. In de Tiet vun hör twee Scheeden hett se sück ok vun ''Roulette Records'' trennt, wiel de Firma hör nich genögend Honorar för hör spoodriek Platten utbetallen dee. Nah dat Enn’n vun den Kontrakt 1963 kehr Vaughan to ''Mercury Records'' torüch. In’n Sömmer 1963 hull sück Vaughan in [[Däänmark]] up, um mit den Produzenten [[Quincy Jones]] Live-Upnahmen mit hör Trio to maken, de ünner den Titel ''Sassy Swings the Tivoli'' herutbrocht wurrn, de en exzellentes Bispeel vun hör Live-Shows in disse Periood beden. In dat folgend Johr ist he in dat Witt Huus vör [[Lyndon Baines Johnson|Präsident Johnson]] uptreeden.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Mit de Verännern vun den Publikumsmack Midden vun de 1960er Johren harr ok Sarah Vaughan as völ annern Jazzmusiker mit fallend Tohörertallen bi hör Konzerten to kämpen, worto noch nich passend Material dorto keem. De Qualität vun hör Schallplatten weer mal so, mal so; se hett versöcht sück mit Pop- un Ünnerhollensmusik över Water to holllen. In disse Tiet wurr ok hör Stimm dunkler. An dat Enn’n vun hör ''Mercury''-Verdrag 1967 weer se för den Rest vun dat Johrteihnt ahn Plattenkontrakt, is aber bi europääsch un amerikaansch Jazzfestivals uptreeden. 1969 hett Vaughan hör Geschäftsbetrecken mit Golden beend un leet sück an de Westküst daal, dicht bi Benedict Canyon bi [[Los Angeles]], denn in [[Hidden Hills]]. === Comeback in de 1970er Johren === Nah en Upträe in dat Casino in [[Las Vegas]] hett se Marshall Fisher kennenlehrt; de nehm nu de hör vertroot Düppelrull as Levensgefährte vun Vaughan un Manager in. Fisher harr woll ok kien Erfohrungen in de Ünnerhollensindustrie, weer aber en groot Fan vun hör un hett denn hör Comeback fördert. In de 1970er Johren hett Vaughan hör Upnahmetätigkeit fortsett. 1971 wurr se vun Bob Shad, de as Produzent bi ''Mercury Records'' mit hör arbeit harr, fraagt, of se en Album för sien eegen nee grünnd Label ''[[Mainstream Records]]'' upnehmen wull. De Basie-Veteran [[Ernie Wilkins]] hett de Session arrangeert un leit, bi de dat Album ''A Time In My Life'' in‘n November 1971 entstunn. In’n April 1972 nehm Vaughan en Album mit Balladen up, schreeven, arrangeert un leit vun [[Michel Legrand]]. In Tokio entstunn in’n September 1973 mit hör Trio dat Album ''Live in Japan,'' dat för en [[Grammy]] nomineert wurr.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1219" /> Bi hör Sessions mit Legrand hett se ok den Song ''[[Send in the Clowns]]'' upnommen, den [[Stephen Sondheim]] för dat [[Broadway (Theater)|Broadway]]-[[Musical]] ''A Little Night Music'' komponeert harr. De Song wurr dornah hör Markenteken un hett den bitherigen ''Tenderly'' ersett, de mit hör siet Anfang vun hör Solokarriere verbunnen bleeven weer. Hör Tosommenarbeit mit ''Mainstream'' gung 1974 in’n Striet to Enn’n. Se weer dornah weer dree Johr ahn Plattenkontrakt. In‘n Dezember 1974 is Vaughan bi en privat Konzert för Präsident [[Gerald Rudolph Ford|Gerald Ford]] un den franzööschen Staatspräsidenten [[Valéry Giscard d’Estaing|Giscard d’Estaing]] bi deren Gipfeldrapen up [[Martinique]] uptreeden. 1974 nehm se ok an en [[George Gershwin|Gershwin]]-Konzert deel, dat de Dirigent [[Michael Tilson Thomas]] leiten de, de dat [[Los Angeles Philharmonic Orchestra]] in den [[Hollywood Bowl]] dirigeeren dee. De Arrangements stammten vun [[Marty Paich]], in de Begleitband hemm ok [[Dave Grusin]], [[Ray Brown]] un [[Shelly Manne]] mitwarkt. Nah den Spood vun dat Konzert hemm Thomas un Vaughan dat nochmal 1975 un 1976 mit verscheeden Sinfonieorchestern maakt. [[Datei:Oscar Peterson.jpg|mini|links|[[Oscar Peterson]] (1977)]] 1977 hett Vaughan hör geschäftlich un persönlich Verhältnis to Marshall Fisher beend. Nu fung se en Verhältnis to [[Waymon Reed]] an, en Trompeter, de in de Count Basie Band speel. Reed speel nu in hör Trio un weer hör musikalisch Direkter; 1978 hemm de beid heiraadt. 1977 hett de Filmemaker un TV-Produzent Tom Guy Vaughan up hör Tournee begleit, hett tallriek Künstler över de Singerin interviewt un fung Konzertmitsnitte un Szenen achter den Kulissen in. Da Ergevnis weer de Dokumentarfilm ''Listen To The Sun,'' de an’n 21. September 1978 in dat ''New Jersey Public Television'' Premiere harr, aber nie en Vedriev funn. 1977 hett se bi [[Norman Granz]], de ok de Manager vun [[Ella Fitzgerald]] weer, en Plattenverdrag bi de sien Label [[Pablo Records]] afslooten. Vaughan harr tovör nah en dreejohrig Plattenpaus en Album mit Songs vun de [[The Beatles|Beatles]] (1977) in Pop-Arrangements för [[Atlantic Records|Atlantic]] inspeelt. Bi hör Kontrakt mit ''Pablo'' entstunnen wichtige Alben vun hör Laatwark as ''Love Brazil,'' dat mit brasiliaansch Musikern in [[Rio de Janeiro]] in’n Harvst 1977 upnommen un för en [[Grammy]] nomineert wurr. Buterdem entstunnen ''How Long Has This Been Going On?'' (1978) mit en Quartett ut [[Oscar Peterson]], [[Joe Pass]], Ray Brown un [[Louis Bellson]]; twee ''Duke Ellington Songbook'' Alben (1979); ''Send in the Clowns'' (1981) mit dat Count Basie Orchestra, mit Arrangements vör allen vun [[Sammy Nestico]]; sluutend dat Album ''Crazy and Mixed Up'' (1982), weer mit en Quartett-Begleitung mit [[Roland Hanna|Sir Roland Hanna]], Joe Pass, [[Andy Simpkins]] un [[Harold Jones (Slagtüüchspeler)|Harold Jones]]. 1981 hemm sück Vaughan un Waymon Reed trennt. === Laat Karriere === [[Datei:Sarah Vaughan and Billy Eckstine.jpg|mini|Sarah Vaughan un Billy Eckstine bi dat Monterey Jazz Festival (1981)]] Sarah Vaughan bleev ok in den 1980er Johren aktiv; tallriek Ehrungen hemm hör Bidrag to de amerikaansch Musik un hör Status as en wun de wichtigsten Jazzsingerinnen würdigt. So kreeg se in’n Sömmer 1980 en Plakett in de 52nd Street an de Butersiet vun dat [[CBS Building]] (Black Rock), um an hör un de intüschen verschwunnen Jazzclubs to erinnern, in de se faken uptreeden weer. 1980 is se nochmals mit dat sinfonisch Gershwin-Programm, begleit vun de ''New Jersey Symphony,'' uptreeden, 1981 wunn se den [[Emmy Award]] in de Kategorie „Individual Achievement – Special Class“. Mit Michael Tilson Thomas nehm se en modifizeerte Version vun dat Gershwin-Programm up, mit den Los Angeles Philharmonic, herutbrocht up dat Album ''Gershwin Live!,'' mit dat Vaughan den Grammy Award as best wieflich „Jazz Vocal Performance“ wunn. 1985 kreeg se en Steern up den [[Hollywood Walk of Fame]]. 1988 wurr se in de [[American Jazz Hall of Fame]] upnommen un 1989 kreeg se de [[NEA Jazz Masters Fellowship]]. Nah dat Utloopen vun hör Kontrakt mit dat ''Pablo''-Label 1982 hett Sarah Vaughan blots noch wenige Studioupnahmen maakt. Se harr bi [[Barry Manilow]] sien ''2:00 AM Paradise Cafe'' en Gastupträe, 1984 hett se bi dat Projekt ''The Planet is Alive, Let It Live'' mitwarkt, en sinfonisch Stück vun [[Tito Fontana]] un [[Sante Palumbo]], footend up italieensch Översetten vun Gedichten vun Karol Wojtyla, den lateren Paapst [[Johannes Paul II.]] 1986 sung Sarah Vaughan twee Songs, ''Happy Talk'' un ''Bali Ha’i,'' in de Rull vun de ''Bloody Mary'' in en Studio-Produktschoon vun dat Broadwaymusical ''[[South Pacific]]'' mit Opernstars as [[Kiri Te Kanawa]] un [[Jose Carreras]]. Vaughan hör letzt eegen Album weer ''Brazilian Romance,'' produzeert un komponeert vun [[Sérgio Mendes]] un entstunn Anfang 1987 in New York un Detroit. 1988 sung Vaughan för en Album mit Wiehnachtsleder mit den [[Mormon Tabernacle Choir]], begleit vun dat [[Utah Symphony Orchestra]]. 1989 harr se up [[Quincy Jones]] sien Album ''[[Back on the Block]]'' en körten Gastupträe, as se mit [[Ella Fitzgerald]] in‘n Duett scatten dee. Dat weer hör letzte Studioaupnahm un ok de eenzige mit Fitzgerald in den Loop vun hör Karriere, de 46 Johr tovör anfungen harr, as se för Ella Fitzgerald in dat ''Apollo Theater'' uptreeden weer. === Levensenn’n === Ofschons sück in den Loop vun dat Johr 1989 de Gesundheitstostand vun Sarah Vaughan schlechter wurr, is se wiederhen uptreeden. Vaughan hett aber ok mehrere Gastspelen in Europa afseggt, de för 1989 plaant ween weern. Liekers hör [[Arthritis]] in de Hand hett se noch en Reeg vun Konzerten in [[Japan]] maakt. Wiels en Gastspeel in den New Yorker ''Blue Note'' Jazzclub kreeg se de Diagnose [[Lungenkrebs]] (se hett twee Pack Zigaretten an’n Dag rookt); dat weern hör letzt apenlich Upträen. Vaughan kehr in hör Huus nah Kalifornien torüch, fung en [[Chemotherapie]] an un verbroch de letzt Maanten afwesselnd in‘t Krankenhuus oder to Huus. As hör Enn‘n aftosehn weer, wull Vaughan to Huus blieven, wo se denn an’n Avend vun den 3. April 1990 storven is, as se jüst en TV-Film tosommen mit hör Adoptivdochter kieken dee. De Liek vun Vaughan wurr in de ''First Mount Zion Baptist Church'' in Newark aupbahrt; nah de Zeremonie broch en vun Peer trucken Liekenwagen den Sarg to den ''Glendale Cemetery'' in [[Bloomfield (New Jersey)]].<ref>{{Findagrave|2224|Abruf=2015-01-08}}</ref> === Privates === Sarah Vaughan weer veer Mal verheiraadt. Hör Ehmannlüüd weer de Jazz-Trompeter un Musikmanager [[George Treadwell]], de [[American Football|Footballer]] Clyde Atkins, Marshall Fisher un de Trompeter [[Waymon Reed]].<ref>{{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27}}</ref> == Stil un Infloot == [[Datei:EllaFitzgeraldvv.jpg|mini|[[Ella Fitzgerald]] (1940)]] Ofschons Sarah Vaughan för begäng as Jazz-Sängerin ansehn wurr, hett se immer vermeeden, sück sülvst so to sehn oder to klassifizeeren. Tatsächlich is hör Jazz-Wark un hör ehrder kommerzielles Pop-Material nich radikal verscheeden. Se sülvst wull sück denn ok nich as Jazzsingerin festleggen laaten: '''Zitat:''' ''I don’t know why people call me a jazz singer, though I guess people associate me with jazz because I was raised in it, from way back. I’m not putting jazz down, but I’m not a jazz singer. [[Betty Carter]] is a jazz singer, because that’s all she does. I’ve even been called a blues singer. I’ve recorded all kinds of music, but (to them) I’m either a jazz singer or a blues singer. I can’t sing a blues – just a right-out blues – but I can put the blues in whatever I sing. I might sing ’Send In the Clowns’ and I might stick a little bluesy part in it, or any song. What I want to do, music-wise, is all kinds of music that I like, and I like all kinds of music.'' '''Översetten:''' ''Ik weet nich, worüm mi de Lüüd en Jazzsingerin nöömen, aber ik vermoot, se bringen mi mit den Jazz in Verbinnen, wiel ik vun fröher her mit hüm groot wurrn bin. Ik will Jazz nich schlecht maken, aber ik bin kien Jazzsingerin. Betty Carter is en Jazzsingerin, denn se maakt dat immer. Ik wurr ok en Bluessingerin nöömt. Ik hebb all Aarten vun Musik upnommen, aber (för hör) bin ik entweder en Jazzsingerin oder en Bluessingerin. Ik kann den Blues nich singen –&nbsp;den Blues so liek herut&nbsp;– aber ik kann den Blues in all rinbringen, wat ik sing. Ik kunn ‚Send In the Clowns‘ (Schick de Clowns rin) singen un en bluesigen Andeel rinbringen, oder in jede anner Leed. Dat is jede Aart vun Musik, de ik mag, de ik musikalisch maaken much, un ik mag jede Aort von Musik.'' [[Leonard Feather]] beschreev hör Fähigkeiten: „Kürzlich hörte ich eine klassische, eine Pop- und eine Jazzsängerin. Einen Sopran, einen Contra-Alt und eine [[Koloratur]]sängerin. Eine Sängerin mit der Spontaneität von Ella Fitzgerald, mit der Seele von [[Aretha Franklin]], der Wärme von [[Peggy Lee (Sängerin)|Peggy Lee]] und der makellosen [[Phrasierung]] von [[Carmen McRae]]. Sie waren alle in der derselben Show und sie alle waren Sarah Vaughan“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1218" /> Kunzler sücht hör Wuddels in de Neerungen vun den Bebop, as se mit hör Kollegen Gillespie un Parker de harmonischen un melodischen un vör allen rhythmischen Neerungen vun de Bop-Instrumentalisten mitvulltrecken dee. Se steiht vör hüm as original Talent in en Reeg mit [[Bessie Smith]], [[Billie Holiday]] un Ella Fitzgerald. Jüngere Kolleginnen as [[Dee Dee Bridgewater]] oder [[Flora Purim]] beteken Vaughan und hör instrumentale Upfaaten as „vorbildlich, vor allem ihre rhythmische Flexibilität und die Sophistication. (…)“.<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217">S. 1217</ref> Kunzler ergänzt: „Bei perfekter Intonation auch in weitintervallisch aufgebauten Improvisationslinien und einer atemberaubenden Flexibilität reichte diese Stimme über drei Oktaven vom Alt- in den höchsten Sopranbereich.“<ref group="Kunzler" name="Kunzler1217" /> As en vun hör Kennteken gull dat „swooping“ [[Glissando]], en Hinafglieden in hör deepste Stimmlagen. Vaughan hett hör Stimm immer mehr as en Melodieinstrument denn as Vehikel to en dramatisch Interpretatschon vun Songtexten sehn. In hör Kindheit weer se all sowohl dör de populäre Musik ut de Tiet beinfloot as ok –&nbsp;dör hör deep religiöös Vader&nbsp;– dör de [[Gospel]]-Traditschonen, de se in de Baptistengemeend beleev, in de se upwussen is. En wieder fröhe Infloot, de sück in tallriek Duett-Upnahmen herutbillen dee, weer hör fröher Früend un Mentor [[Billy Eckstine]]. == Filme == * 1960: [[Unterwelt (1960)|Unterwelt]] ''(Murder Inc.)'' == Literatur == * [[Leslie Gourse]]: ''Sassy – The Life of Sarah Vaughan.'' Scribners 1992, Da Capo Press 1994, ISBN 0-306-80578-2. * [[Joachim Ernst Berendt]], [[Günther Huesmann]]: ''Das Jazzbuch.'' Fischer TB, Frankfurt 1994. * J. Haskins: ''Ella Fitzgerald.'' Heyne, München 1994. * Donald Clarke: ''Billie Holiday – Wishing on the Moon.'' Eine Biographie. Piper Verlag, 1995, ISBN 3-492-03756-9. * [https://www.zeit.de/1990/16/alles-ist-gesungen ''Zum Tode von Sarah Vaughan: Alles ist gesungen.''] In: ''[[Die Zeit]],'' Nr. 16/1990. == Weblinks == {{Commons|audio=0|video=0}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119140047 DNB-Katalog] * {{IMDb|nm0891098}} * [https://www.allmusic.com/artist/mn0000204901 Billboard Chart-Geschichte von Sarah Vaughan] * {{Internetquelle |autor=Toby Walker |url=http://www.soulwalking.co.uk/Sarah%20Vaughn.html |titel=Sarah Vaughan |werk=soulwalking.co.uk |datum=2014-05-23 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.bbc.co.uk/music/artists/351d8bdf-33a1-45e2-8c04-c85fad20da55 |titel=Sarah Vaughan |werk=[[British Broadcasting Corporation|BBC Music]] |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |titel=Artist Profiles: Sarah Vaughan |werk=BBC Music |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20060528023222/http://www.bbc.co.uk/music/profiles/vaughansarah.shtml |archiv-datum=2006-05-28 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |titel=A Tribute To Sarah Vaughan |werk=parsec-santa.com |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20120329151003/http://parsec-santa.com/celebrity/celeb_pages/SarahVaughan.html |archiv-datum=2012-03-29 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |url=https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/sarah-vaughan-about-sarah-vaughan/723/ |titel=About Sarah Vaughan |werk=[[Public Broadcasting Service|PBS]]-Sendung „American Masters“ |datum=2005-10-08 |sprache=en |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * {{Internetquelle |autor=[[Ken Burns]] |url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |titel=Sarah Vaughan |werk=Ken Burns Jazz Series |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20150919011803/http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |archiv-datum=2015-09-19 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_vaughan_sarah.htm |wayback=20111009002558 |text=Sarah Vaughan |archiv-bot=2026-07-10 18:29:37 InternetArchiveBot }} * {{Internetquelle |autor=[[Will Friedwald]] |url=http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |titel=Sarah Vaughan |werk=Verve Records |sprache=en |offline=1 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20040918011129/http://www.vervemusicgroup.com/artist.aspx?ob=per&src=prd&aid=2864 |archiv-datum=2004-09-18 |abruf=2019-03-27 |abruf-verborgen=1}} * [https://archive.org/details/rhythm_blues_review] Sarah Vaughans Upträe 1955 mit ''Perdido'' bi Joseph Kohn, Leonard Reed: „Rhythm and Blues Revue“. == Enkeld Nahwiesen == <references /> * [[Richard Cook]], [[Brian Morton]]: ''[[The Penguin Guide to Jazz|The Penguin Guide to Jazz on CD]].'' 6. Auflage. Penguin, London 2002, ISBN 0-14-051521-6. <references group="Cook/Morton" /> * [[Martin Kunzler]]: ''Jazzlexikon.'' Rowohlt, Reinbek 1988 <references group="Kunzler" /> * [[Arrigo Polillo]]: ''Jazz.'' Piper, München 1981. <references group="Polillo" /> {{Normdaten|TYP=p|GND=119140047|LCCN=n82019976|VIAF=112758178}} {{SORTIERUNG:Vaughan, Sarah}} [[Kategorie:Fru]] [[Kategorie:Börger von de USA]] [[Kategorie:Boren 1924]] [[Kategorie:Storven 1990]] [[Kategorie:Jazzmusiker]] [[Kategorie:Singer]] je60rwpqlcut38rbtyrt4cd71urt6r2 0 197290 1072043 1071748 2026-07-10T18:47:08Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072043 wikitext text/x-wiki [[Datei:Shimon Sakaguchi cropped 3 Shimon Sakaguchi 201711.jpg|mini|hochkant|Shimon Sakaguchi (2017)]] '''Shimon Sakaguchi''' ({{S|ja|坂口 志文|Sakaguchi Shimon}}; * [[19. Januar]] [[1951]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.kaimm.org/abstract/2017_fall/file/cv/pl03.pdf |titel=Curriculum Vitae |werk=ksimm.or.kr |hrsg=The Korean Association of Immunologists |datum=2017-08-30 |format=PDF; 103 kB |sprache=en |abruf=2020-01-23}}</ref> in [[Nagahama]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |titel=免疫学者・大阪大学免疫学フロンティア研究センター教授 坂口 志文さん |werk=[[Präfektur Shiga|pref.shiga.lg.jp]] |datum=2015-07-01 |sprache=ja |kommentar=Interview mit Sakaguchi |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190624051034/https://www.pref.shiga.lg.jp/kengai/interview/22079.html |archiv-datum=2019-06-24 |abruf=2025-10-07 }}</ref>) is en [[Japan|japaansch]] [[Immunologie|Immunoloog]] an de [[Universität Osaka]]. He is bekannt för dat Opdecken vun de [[Regulatorische T-Zelle|regulatorischen T-Zellen]], dat Beschrieven vun hör Rull för dat [[Immunsystem]] un de Anwennen vun disse Erkenntnisse bi dat Behanneln vun [[Autoimmunkrankheit]]en un [[Krebs (Medizin)|Krebs]]. == Leven == Sakaguchi kreeg 1976 en [[M.D.]] un 1982 en [[Ph.D.]], beid an de [[Universität Kyōto]]. Hier kreeg he ok sien wiedere Utbillen in [[Pathologie]] und [[Immunologie]]. As [[Postdoktorand]] hett he an de [[Johns Hopkins University]] un de [[Stanford University]] arbeit. 1989 kreeg he sien eerst Professur ''(Assistant Professor)'' an dat [[Scripps Research Institute]], gung aber 1991 torüch nah Japan, wo he tonächst an dat [[RIKEN]] forschen dee un denn de Leitung vun de Afdeelen för Immunpathologie an dat ''Tokyo Metropolitan Institute'' övernehm. 1999 kreeg he en Professur för Experimentelle Pathologie an de Universität Kyōto, 2007 wurr he dor Baas vun dat ''Institute for Frontier Medical Sciences''. 2011 wurr he Perfesser an dat ''Immunology Frontier Research Center'' vun de [[Universität Osaka]], dat he hüüd (2025) noch leit. 2016 wurr he as „Meiyo Kyōju“<ref group="A">Meiyo Kyōju (名誉 教授) wurrd in’t Düütsche af un to mit „Professor emeritus“ weddergeven. Aber in’n Ünnerscheed to disse, bi Inträe in den Ruhestand automatisch führten Titel, is dit in Japan en blots gelegentlich gewährt, besünner Utteknung.</ref> vun de Universität Kyōto un 2017 vun de Universität Osaka ehrt. Siet 2015 tell hüm [[Thomson Reuters]] to de Favoriten up en [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin]].<ref>[http://stateofinnovation.thomsonreuters.com/citation-laureates-2015 Announcing the 2015 Citation Laureates], bi Thomson Reuters.</ref> [[File:34 Nobel Prize FOXP3 Hegasy v03A4 DE-01.png|thumb|Nobelpreis in Physiologie oder Medizin 2025: FoxP3⁺ T_reg Zellen in de Immuntoleranz.]] För 2025 wurr hüm för „Entdeckungen zur peripheren Immuntoleranz“ de Nobelpries för Medizin tospraken (gemeensam mit [[Mary Elisabeth Brunkow]] un [[Fred Ramsdell]]).<ref name=":0">{{Internetquelle |url=https://www.srf.ch/wissen/nobelpreise/nobelpreise-2025-nobelpreis-fuer-medizin-geht-an-trio-zur-forschung-zum-immunsystem |titel=Nobelpreise 2025: Nobelpreis für Medizin geht an Trio zur Forschung zum Immunsystem |werk=srf.ch |datum=2025-10-06 |sprache=de |abruf=2025-10-06}}</ref> == Utteknungen (Utwahl) == * 2004: [[William B. Coley Award]]<ref>[http://www.cancerresearch.org/about/annual-awards/william-b-coley-award William B. Coley Award] bi dat ''Cancer Research Institute'' (cancerresearch.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2005: [[Takeda-Medizinpries]] * 2008: [[Keio Medical Science Prize]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.ms-fund.keio.ac.jp/en/prize/013.html |titel=The 2008 Keio Medical Science Prize Awardees |hrsg=Keio University Medical Science Fund |sprache=en |abruf=2023-01-09}}</ref> * 2009: [[Ehrenmedaille (Japan)|Kaiserliche Ehrenmedaille]] an dat violett Band * 2011: [[Asahi-Pries]]<ref>[http://www.asahi.com/shimbun/award/asahi/english.html#2011 The Asahi Prize] bei [[Asahi Shimbun-sha]] (asahi.com); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2012: Utlännsch Liddmaat vun de [[National Academy of Sciences]]<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/20027341.html Shimon Sakaguchi] bi de [[National Academy of Sciences]] (nasonline.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2015: [[Canada Gairdner International Award]]<ref>[http://www.gairdner.org/content/shimon-sakaguchi Shimon Sakaguchi MD, PhD] bi de [[Gairdner Foundation]] (gairdner.org); afropen an’n 25. März 2015.</ref> * 2017: [[Crafoord-Pries]] * 2017: [[Person mit besonderen kulturellen Verdiensten]] * 2019: [[Deutscher Immunologie-Preis]] * 2019: [[Kulturorden (Japan)|Kulturorden]] * 2020: [[Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Pries]]<ref>[http://www.tagesschau.de/inland/paul-ehrlich-preis-109.html Medizinpreis für japanischen Immunologen] bi [[tagesschau.de]] van’n 21. Januar 2020; afropen an’n 21. Januar 2020</ref> * 2020: [[Robert-Koch-Pries]]<ref>{{Internetquelle |url=https://www.robert-koch-stiftung.de/preise/robert-koch-preis |titel=Robert-Koch-Preis |werk=robert-koch-stiftung.de |sprache=de |abruf=2024-05-09}}</ref> * 2025: [[Nobelpries för Physiologie oder Medizin|Nobelpries för Medizin]]<ref name=":0" /> == Anmarken == <references group="A" /> == Weblinks == {{Commons}} * [http://www.ifrec.osaka-u.ac.jp/en/laboratory/shimon_sakaguchi Shimon Sakaguchi] up de Website vun de Universität Osaka (osaka-u.ac.jp; engelsch) * [https://web.archive.org/web/20201029235200/https://kotobank.jp/gs/?q=%E5%9D%82%E5%8F%A3%E5%BF%97%E6%96%87 Biografie Shimon Sakaguchi] in de Kotobank, japaansch == Enkeld Nahwiesen == <references /> {{Normdaten|TYP=p|GND=1096506297|LCCN=n/2006/183507|NDL=001184172|VIAF=51127382}} {{SORTIERUNG:Sakaguchi, Shimon}} [[Kategorie:Mann]] [[Kategorie:Börger von Japan]] [[Kategorie:Boren 1951]] [[Kategorie:Immunoloog]] [[Kategorie:Nobelpriesdräger (Medizin)]] 2n2a1t0u626pz890l1whjr3qtqbbir3 0 197452 1072070 1071769 2026-07-10T21:38:40Z InternetArchiveBot 42383 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1072070 wikitext text/x-wiki {{Anner Bedüden|Vollsteed (Mehrdüdig Begreep)}}{{GemeenboxWD}} '''Vollsteed''' ({{S|de|''Vollstedt''}}, {{S|da|''Folsted''}}, {{FRR|ng=''Fåålst''}}) is en Gemeen in de [[Kreis Noordfreesland]] in [[Sleswig-Holsteen]]. == Geografie == === Geograafsche Lag === Dat Gemeenrebeed vun Vollstedt liggt in den [[Ooltmorään|Ooltmoränenrebeet]] vun de Naturruum ''Breedsteed-Husumer Geest'' dree Kilometer oosten vun de lütte Stadt [[Breedsteed]].<ref>{{Internetquelle |url=https://www.schleswig-holstein.de/DE/Fachinhalte/L/landwirtschaft/Downloads/Duerrehilfe_Liste_Gemeinde.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |titel=Liste: Zuordnung der Gemeinden zu den Naturräumen |format=pdf |seiten=18 |abruf=2021-01-24}}</ref> In de Oostdeel vun’t Gemeenrebeed flett de [[Beek]] ''Lütte Au'' na Noord, vörbi an de [[Stollbarg (Noordfreesland)|Stollbarg]], na de [[Soholmer Au]] un watert so de grote Deel vun’t Gemeenrebeet af.<ref>Vgl. Topograafsche Koort in de ''DigitalerAtlasNord''</ref> === Gemeendelen === To de Gemeen höört blangen dat Dörp sülven ok Vollsteedfeld ({{S|de|''Vollstedtfeld''}}) un de Scheppelhoff (hoochdüütschen: {{lang|der|''Scheffelhof''}}).<ref>{{Internetquelle |url=https://www.statistischebibliothek.de/mir/servlets/MCRFileNodeServlet/SHAusgabe_derivate_00000136/1226-12-1987.pdf |titel=Wohnplatzverzeichnis Schleswig-Holstein 1987 |seiten=45 |format=pdf |hrsg=Statistisches Landesamt Schleswig-Holstein |datum=1992 |abruf=2021-01-24}}</ref> === Navergemenen === Vollsteed grenzt in de Noordwesten an [[Sanebell]], in de Noordoosten an [[Högel]], in de Westen an [[Breeklum]] un in de Süden an [[Drelsdörp]]. === Geologie === Dat Gemeenrebeet vun Vollsteed is en Ooltmoränenrebeet un höört to de [[Schleswigsche Geest|Sleswigsche Geest]]. Dat Rebeet is in de [[Saale-Komplex]] opkamen. In de Gemenen Sanebell um Breeklum westlich vun Vollsteed, staht de [[Endmorään|Endmoränenkeed]] noch wat höger op as in Vollsteed tohööcht. De ''Geologische Übersichtskarte von Schleswig-Holstein'' wiest dor en ''wichtige Gletscherrandlage'' ut disse Tiet na.<ref>{{Internetquelle |url={{Umweltanwendungen-SH}}/nuis/upool/gesamt/geologie/guek250_gesamt.pdf |titel=Geologische Übersichtskarte von Schleswig-Holstein 1:250&nbsp;000 |format=pdf |hrsg=Landesamt für Landwirtschaft, Umwelt und ländliche Räume |datum=2012 |abruf=2021-01-24}}</ref> == Geschicht == [[Datei:Viehtränke bei Vollstedt am historischen Ochsenweg.JPG|mini|Histoorsch [[Börn]] an de westlich [[Ossenpadd]]]] Op de 1. April 1934 wurr de [[Kaspellandgemeen Breeklum]] oplööst. All ehr Dörpschoppen, Dörpgemenen un Buerschoppen wurrn to sülvstännige Gemenen oder Landgemenen. Dorbi wurr ok Vollsteed en egenstännige Gemeen.<ref>{{Literatur|Herausgeber=Statistisches Landesamt Schleswig-Holstein|Titel=Die Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein 1867–1970|Jahr=1972|Verlag=Statistisches Landesamt Schleswig-Holstein|Ort=Kiel|Seiten=251}}</ref> == Religion == 75 % vun de Inwahners sünd evangesch un 6 % kathoolsch.<ref>[https://ergebnisse.zensus2011.de/#StaticContent:010545494146,BEK_1_1_5,m,table Zensusdatenbank]</ref> De Evangelschen höört to de Karkgemeen [[Breeklum|Breklum]] in’n [[Karkenkreis Noordfreesland]] vun de [[Evangeelsch-Luthersch Kark in Noorddüütschland]]. De Kathoolschen sünd de Parr St. Knud in [[Husum]] in’t [[Arzbischopdom Hamborg]] toornt. De neegst Filiaalkark is St. Marien in [[Breesteed|Breedsteed]]. == Wapen == De [[Blasonerung|Blasoneren]] is: „Vun baven blaag un vun nerrn gröön, scheden dör en gollen Krüüz mit Balkens as Bülgens. In’t linke Böverfeld en sülvern Wulk un in’t rechte Nerrnfeld en sülvern Huussiluett.“<ref>[{{SH-Wappenrolle|782|Gemeinde Vollstedt, Kreis Nordfriesland|nurLink=1}} Kommunale Wappenrolle Schleswig-Holstein]</ref> == Weertschop un Infrastruktur == Vollsteed is vun öllers her vun de [[Bueree|Buerie]], besünners der [[Veehtucht]] präägt. Doran hett ok de Laag an den histoorschen ''westlichen Ossenpadd'' ehr Andeel. As anner weertschoplich Stütt is hüüt de [[regenerative Energie]] mit enen Börgerwindpark dortokamen.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.web-andresen.de/de/windpark-view/Windpark-Vollstedt-3 |titel=Windpark Vollstedt__WEB Andresen, Breklum, Windenergieberatung Andresen GmbH |abruf=2021-01-24}}</ref> Ok en Deel vun de Anlagen vun de ''Windpark Dree Meeden'' liggt op Vollsteder Gemeenrebeet.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.web-andresen.de/de/windpark-view/Buergerwindpark-Dree-Meeden-13 |titel=Bürgerwindpark Dree Meeden, Vollstedt__WEB Andresen, Breklum, Windenergieberatung Andresen GmbH |abruf=2021-01-24}}</ref> == Verkehr == Dör de Noorddeel vun’t Gemeenrebeet löppt de [[Landsstraat 12 (Sleswig-Holsteen)|Landsstraat 12]] vun [[Breedsteed]] na [[Wannerup]]. In de Navergemeen [[Sanebell]] geiht de Kreisstraat af un föhrt dicht an dat Dörp vörbi na [[Drelsdörp]] to. De neegste Bahnanslutt is bi de Bahnhoff Breedsteed an de [[Marschbahn]]. Dor föhrt[[Regionalexpress]]-Lien RE 6 in’n [[Nahverkehrsverbund Schleswig-Holstein]] twischen den [[Bahnhoff Hamborg-Altno]] un den [[Bahnhoff Westerland]]. Siet August 2019 föhrt vun de Bahnhoff Breedsteed ut ok direkt en Roopbus na Vollsteed. De Bus föhrt över Dag meist in’n Twee-Stünnen-Takt.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.nordfriesland.de/Wirtschaft-Tourismus/%C3%96PNV/Rufbus/Haltestellenkarte/ |titel=Nordfriesland_Haltestellenkarte |abruf=2021-01-24 }}</ref> == Weblenken == {{Commonscat}} * [https://www.amnf.de/gemeinden-stadt/vollstedt Gemeen Vollsteed bi dat Amt Middelnoordfreesland] == Nawiesen == <references/> [[Kategorie:Kreis Noordfreesland]] 3tltnozpme0uqqyqkcxw1vyufo9va9a 3 197626 1072095 2026-07-11T11:21:46Z Jules* 54139 Jules* hett de Siet [[Bruker Diskuschoon:XorcWt]] na [[Bruker Diskuschoon:Rimushh]] verschaven: Seite während der Umbenennung des Benutzers „[[Special:CentralAuth/XorcWt|XorcWt]]“ in „[[Special:CentralAuth/Rimushh|Rimushh]]“ automatisch verschoben 1072095 wikitext text/x-wiki #wiederleiden [[Bruker Diskuschoon:Rimushh]] jtdos0innro6sqzzif5uegl783nfu44